open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кефер тутчоне чӀал

**Вини тутчоне чӀал** (чпиндал *?* , ) — чӀал вини тутчоне халкьдин вини атабаск чӀаларин. ЧӀалал рахазвай ксар ава Канадада 200 инсан кьван.  

## Вини тутчоне нугъатар ва рахунар
нугъатар :
* *Big Salmon dialect*
* *Pelly Crossing dialect*
* *Mayo dialect*
* *White River dialect*

рахунар :
* *Tthí tsʼächän Huchʼän (Selkirk Band)* 
* *Tatlimain Lake Band*
* *Stewart River River Band*
* *Lower Macmillan River Band*
* *Aishihik Lake Band*
* *Hutshi Lake Band*
* *White River Band*
* *Braeburn Lake Band*
* *Tatchun Lake Band*
* *Little Salmon River Band / Little Salmon and Carmacks First Nation*
* *Big Salmon River Band*

## Гафалаг
*Big Salmon* нугъат: 

* **łu** балугъ (*Pelly Crossing*: **łyok**)
* **denétʼro** чӀулав
* **dekʼäl** лацу
* **detʼäl** йару
* **denintlʼrum** вили
* **łígī** сад
* **łä́ki** кьвед
* **tadechʼi** пуд
* **łénínchʼi** кьуд
* **hulákʼo** вад
* **èkúm** my house
* **ninkúm** your (sg) house
* **ukúm** his/her house
* **dàkúm** our house, your (pl) house
* **huukúm** their house
* **Dän kʼí huninjia ?** Do you speak Вини тутчоне чӀал?
* **Ę́hē, Dän kʼí hùsi** Yes, I speak Вини тутчоне чӀал

## Тистикьар


## Алукьун
* http://www.ynlc.ca/languages/nt/nt.html
Арабрин Садхьанвай Эмиратар

**Арабрин Садхьанвай Эмиратар** () — арабрин гьукумат азияда авай.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Permanent Mission of the United Arab Emirates to the United Nations
* Статистика
Гамиш

**Гамиш** (Bubalus) — 

## Синифрал паюн
* кьебила азиатдин гамиш (*Bubalus*)
** азиатский гамиш (*Bubalus bubalis*)
** тамарау (*Bubalus mindorensis*)
** аноа (*Bubalus depressicornis*)
** дагъдин аноа (*Bubalus quarlesi*)
* кьебила африкадин гамишар (*Syncerus*)
** африкадин гамиш (*Syncerus caffer*)

## ЭлячӀунар
* Буйволы // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. Статья Э. К. Брандта.
Гарна

**Гарна** (лат. *Antilope cervicapra* ) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван. 

## Жуьредин мехелар
# *Antilope cervicapra cervicapra*
# *Antilope cervicapra rajputanae*
# *Antilope cervicapra centralis*
# *Antilope cervicapra rupicapra*
Гатфар

**Гатфар** — сад кьуд йисан вахтуникай хъуьтӀуьни ва гатун арада ава. Пуд варцуникай ибарт я: вини пата — ибне, нава, тӀул, кӀени пата — мара, баскӀум, цӀехуьл.

Гатфар — гатӀунин вахт я, югъ яргъи жеда, гьава чими жеда, ва хъач, чӀур акъатда.

### Алукьунар
* Описание весны в природе
Гвичин чӀал

**Гвичин чӀал** (чпиндал *Gwich’in * , ) — чӀал гвичин халкьдин вини атабаск чӀаларин. ЧӀалал рахазвай ксар ава ГалкӀанавай Штатар Америкадин ва Канадада 770 инсан кьван.  

## Гвичин нугъатар ва рахунар
* **Аляскадин гвичин нугъат** (ингл. *Alaskan Gwich’in, Alaska dialects*) : Yukon–Koyukuk Census Area-да.
** *Dihaii Gwich’in*.
** *Neetsʼąįį Gwich’in* : Arctic Village (*Vashraii K’oo*)-да.
** *Dendu Gwich’in* : Birch Creek (*Deenduu*)-да.
** *Draan’jik Gwich’in* : Chalkyitsik (Black River)-да. 
** *Danzhit Hanlaih Gwich’in* : Circle (*Dan Zhit Haainlaii*)-да
** *Gwich’yaa Gwich’in* : Fort Yukon (*Gwichyaa Zhee*) ва Venetie (*Viihtaii*)-да. 
* **Канададин гвичин нугъат** (ингл. *Canadian Gwich’in, Canadian dialects*)
** *Van Tat Gwich’in* : Юкон (Old Crow)-да. 
*** *Old Crow dialect*
*** *Peel River dialect*
** *Dagudh Gwich’in*. Юконда.
** *Teetł’it Gwich’in* : Fort McPherson (*Teetł’it Zheh*) Вини-Чапла территориярда. 
** *Gwichya Gwich’in* : Tsiigehtchic Вини-Чапла территориярда. 
** *Edhiitat Gwich’in* : Aklavik Вини-Чапла территориярда. 
** *Nihtat Gwich’in* : Inuvik Вини-Чапла территориярда. 

## Гафалаг
* **ihłak** сад
* **neekaii** кьвед
* **tik** пуд
* **daang** кьуд
* **ihłoogwinlìʼ** вад

## Варцар
Варцар:
 
***shreenanh** Варз 
***Ch’anjaa / Ahtr’aii Shree Choo** Гьер
***Veegwaadhat / Ahtr’aii Shree Tsal** Эхем
***Ch’izhin Zhrii** Ибне
***Ch’ikee Zhrii** Нава
***Gwiluu Zhrii** ТӀул
***Vanan Ch’iighoo** Къамуг
***Òuk Choo Zhrii** Чиле
***Khii Zhrii** Пахун
***Dinjik Zhrii** Мара
***Vadzaih Zhrii** БаскӀум
***Divii Zhrii** ЦӀехуьл
***Ch’atsal** ФандукӀ

## Тистикьар


## Алукьун
*Yukon Native Language Centre: Gwich’in 
*Alaska Native Language Center: Gwich’in
Гелада

**Гелада** (лат. *Theropithecus gelada*) — жуьре маймун хзан Cercopithecidae-бур.
География

**География** ва я **Чилинмикит** (, () — чил кхьенвай саягъ.

Чилинмикит язва са чирвал дуьньядикай, адан къене, винел ва вичел алай зтӀарикай. Ада чирзва йатар, чилер, гьукуматар, суваяр, вацӀар, аватзвай марфар, живер, ва маса цеве авай зтӀар.

## Физикадин география
* Биогеография
* Климатология
* Геоморфология
* Гидрология
* Океанология
* Гляциология
* Криолитология
* Накьвадин география
* Палеогеография
* Геодезия

## Социал-экономикадин география
* Экономикадин география
* Социал география
* Политикадин география
* Культурадин география
* Тарихдин география

## ЭлячӀунар
* 
* 
* Урус географиядин жемят
Геренук

**Геренук** (лат. *Litocranius walleri* ) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
Германия

**Федерати́в Респу́блика Герма́ния** (ФРГ ва Герма́ния; , ва Deutschland ) — юкьван Европада авай гьукумат я.

## Вилаятрал пай хьун

## Шикилар

Файл:Burg Eltz 1.jpg|Эльц къеле (Мозель, Рейнланд-Пфальц)
Файл:Hohenschwangau von Neuschwanstein.jpg|Хоэншвангау къеле (Бавария)
Файл:Castle_Neuschwanstein.jpg|Нойшванштайн (Бавария)
Файл:Schloss Drachenburg.jpg|Драхенбург къеле
Файл:Burg_Hohenzollern.JPG|Гогенцоллерн къеле
Файл:Brandenburger Tor Blaue Stunde.jpg |Бранденбургдин варар (Берлин)
Файл:Cecilienhof beleuchtet.jpg|Цецилиенхоф, Потсдамдин конференция чка
Файл:Wilmersdorfer_Mosque.JPG|Ахмадийя мискӀин (Берлин)
Файл:Koelner Dom bei Nacht 1 RB.JPG|Кёльндин собор
Файл:Leipzig_Russische_Gedaechtniskirche.jpg|Урусардин тарифдин памятник (Лейпциг)
Файл:HH Rathaus pano1.jpg|Гамбург
Файл:Allianz_Arena_Pahu.jpg|Альянц Арена (Мюнхен)


## ЭлячӀунар
* Посольство Германии в Москве
* Информационный портал www.germania-online.ru
* www.deutschland.de (Урус чӀал)
Гибралтар

**Гибралтар** — (; ) — Британиядин гуьлер анихъ чилер, агъа патахъ Пириней кьатӀострав, какатзавай Гибралтар кьвал ва къумадин гардан галкӀурзавай кьвал Пириней кьатӀостравдихъ.

## Чилинмикит
Гибралтар испаниядин кьене пата ава.

## ЭлячӀунар
* Official Website of the Government of Gibraltar.
Гну

**Гну** (лат. *Connochaetes*) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.

## Жуьре
* *Connochaetes taurinus* — Вили гну
* *Connochaetes gnou* — ЧӀулав гну ва икӀа Лацу тум гну
Горилла

**Горилла** (лат. *Gorilla* ) — двул маймун хзан Hominidae-бур. 

## Жуьре
Ава кьве жуьре горилла:
* *Gorilla gorilla* – 
** *Gorilla gorilla gorilla* –
** *Gorilla gorilla diehli* –
* *Gorilla beringei* – 
** *Gorilla beringei beringei* –
** *Gorilla beringei graueri* –
Гуржистан

**Гуржистан**, гьакӀни **Картвелия**, гьакӀни **Грузия** (, *Сакартвело*) — Къавкъаздин кьибле пата авай гьукумат. Гуржистандин гьукуматдин гуржи чӀал я, кьилин шегьер — Тбилиси, президент — Саломе Зурабишвили я.

## География

### Са кьве гаф
Гуржистан алазава Европани Азиядин сад сацал гьалт ийизавай чкада. Къавкьаздин суваран агъа патай.

Гуржистан чхизава ЧӀулав гьуьли, мад Грузияда йике вацӀ Курадин кьил ава. Виридалай кьакьа чка Гуржистанда Казбек сув я (5033,8 м).

### Границаяр гьакуьметран
Гуржистанзих авазава са границаяр и гӀакуьметрах галаз: Урусат (Краснодардин край, Къарачай-Черкессия, Къабарда-Балкар, Кеферпатан Осетия — Алания, Ингушетия, Чечня, Дагъустан), Азербайжан, Эрменистан ва Турциязих галаз. Гуржистандин кьве паяр (Абхазияни Кьиблепатан Осетия) адан гъиле авач, абуру чпиз Урусатдин куьмекдал чпин гӀакуьметар авунава.

### Еке шегьерар
Гуржистанда пара шегьерар ава, абурукай виридалайни екебур гуьгъуьнлай атайбур я: Тбилиси, Кутаиси, Батуми, Рустави, Поти, Зугдиди ва масадбур.

## Ксар

### Халкь
Гуржистанда 3 728 573 кас ишемишзава.

### Миллетар
Гуржистанда ишемишзава пара миллетран, ахпана и гӀакуьмет самиллетдин я, гуржуйран. А миллетар: гуржуяр (картвелияр — картлияр, имеретинар, кахетинар, гурийар, ажарар, месхетар; колхидар — менгрелар, лазар; сванар — сванар).

Вана кавказвияр:
* Абхаз-черкесар: абхазар.
* Нах-дагар: удинар, кистинар, бацбияр.
* Тюркяр: азербайжанар.
* Семитар: ассирияр.
* Индоевропаяр: эрменар, урусар, грекар, осетинар, курдар, украинвияр.

### Диин
Гуржистан мусанлай христианран гӀакуьмет я. Абурун диин православиедин хашпара дин я. Ва Аджариядани Кахетияда мусурманарни ишемишзава.

Православныяр ана 84 % я. Мусурманар 10 %. Ва пара амайбур.

## Тарих
Гуржистан пара чӀехи гӀакуьмет Гуржистан вичин йике тарих авай. Урусатдин пай адакай хьана 1802-лай йиса. ССРГ-дикай ккъатна 1991-лай йиса.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Гуьлгер

**Гуьлгер** (VII лагьай виш йис) — лезгийрин женгчи дишегьли шаир, угьаррихъ (арабрихъ) галаз женгера кьейи зари (шари). Лезгийри арабрин кьушунрихъ галаз дявеяр авур чӀавара Гуьлгер шииратдин кукӀушдиз хкаж хьанвай шаир тир. Душмандиз есирда кьаз кӀан хьайила ада кьакьан кьвалалай вацӀуз хкадарна, вич гьелекнай.
Гуьнейкёй

**Гуьнейкей** — Аварар ва Лезгияр авай хуьр Ялова илда Туьркияда.

## ЭлячӀунар
* Google-maps
Гъ

**Гъ, гъ** - *Гъ, гъ*

### Гьарфунлай гатӀумзавай гафар
* Гъед
* Гъуц
* Гъалибвал
* Гъал
* Гъил
ГъвечӀи куду

**ГъвечӀи куду** (лат. *Tragelaphus imberbis* ) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
 
## Жуьредин мехелар
* *Tragelaphus imberbis imberbis*
* *Tragelaphus imberbis australis* (**КӀенин гъвечӀи куду**): Кения ва Танзанияда
ГъвечӀи лачин

**ГъвечӀи лачин** (лат. *Falco subbuteo* ) — гъвечӀи жуьре Вагьши нуькӀвер двул кард (лачин) хзан кардрин, йашамиш жезва Евразида ва Вини Африкада . Бедендин йаргъивал — 28-36 см, размах крыльев 69-84 см, бедендин заланвал — 130—340 г.
Греция

**Греция** () — Европада авай гьукумат. Кьилин шегьер — Афинаяр.

## ЭлячӀунар
* 
* Permanent Mission of Greece to the United Nations  
* Статистика
ГъвечӀи панда

**ГъвечӀи панда** ва икӀа **Йару панда** (лат. *Ailurus fulgens*) — жуьре панда хзан Ailuridae-бур. Бедендин йаргъивал — 56 — 63 см (тум: 37 — 47 см), бедендин заланвал — 3.7-6.2 (эркек) — 4.2-6.0 (дишиди) кг.

## Жуьредин мехелар
* **Чапла гъвечӀи панда** *Ailurus fulgens fulgens* (Cuvier, 1825) — Непал, Ассам, Сикким ва Бутанда.
* **Кьебле гъвечӀи панда** *Ailurus fulgens styani* — КӀенин Чинда ва вини Мйанмада.

## Мадни клига
* Еке панда
Гъуьгъвезар

**Гъуьгъвез**, **ЦӀуру Гъуьгъвезар**, **Вини Гъуьгъвезар** () — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай гадарнавай сувун хуьр.

## География
Хуьр Ахцегь райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 9 км яргъал, Самур цӀиргьинин кьибле хушал ала.

## Тарих
Хуьр алай чилерал къванцин, гьулдандин ва цурцин хьилен кӀвенкӀвер жагъанай. Зеген чӀурал элкъвей алачухрин кӀалубар авай суван кӀвалерин харапӀаяр, ахъа хьанвай сурарай кӀарабар, дегь чӀаван Алпандин кхьинар ава. Гъуьгъвез хуьруьн мукьвал къванцин ящикар авай дегь чӀаван сур ава. 

ХVIII виш йисуз Гъуьгъвезар Рутул беквалдик акатзава. 1775 йисуз рутулри Гъуьгъвезар, КьакӀар ва Усур хуьрер Ахцегьпарадин азад жемиятдин гъиле вугузва. 1775 йисалай 1839 йисал кьван хуьр Ахцегьпарадин азад жемятдик акатзавай **Ахцегьпара - 1** хуьрерин жемятдик ква. 

1839 йисуз Гъуьгъвезар вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Ахцегьпара наибвалдиз талукь тир. Гъуьгъвезар, Усур хуьруьхъ галаз Усуррин хуьруьн жемят арадал гъанвай. 

1929 йисуз Гъуьгъвезар цӀийиз арадал гъанвай Ахцегь райондик кутунай. 1970 йисан эхирда хуьруьн агьалияр Дагъустандин Мегьарамдхуьруьн райондиз куьч хьана ана ЦӀийи Гъуьгъвез хуьр арадал гъанай. Амма агьалийрин чӀехи пай Магьачкъала, Дербент ва муькуь шегьерриз, ва Азарбайжандин Хъачмаз райондин хуьрериз ва Баку шегьердиз куьч хьанай. 

## Агьалияр
1886 йисан Урусатдин Империядин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 533 касди уьумуьр ийизвай .

Тарихдал гьалтайла Гъуьгъвезрин агьалияр агъадихъ галай сихилриз пай жезвай:

Псияр (вичин тӀвар Ялаватар) — хуьруьн бине эцигнай, ЦӀуру Гъуьгъвезрин юкьва яшамиш жезвай садлагьай сихил. КьетӀен къуватдив, фагьум авачир викӀегьвилив ва гзаф туьнт къилихрив тафаватлу тир.

Татлар — татрин дувулар авай сихил.

Алай чӀавуз хуьр харапӀадиз элкъвена

## ТӀвар-ван авай ксар
* Шагьэмирова Алуван Гьазретан руш — тӀвар-ван авай лезги шаир.
## Баянар

## ЭлячӀунар
Хуьшрекан

**Хуьшрекан** (*хшракан* (лит., исп., сал., ках., орт., юх.) — *хуьшреган* (зиз.) — *хаш* (джаб.) — *магьманхаш* (ахт.))

## Эдебият
* Brignoli, P. M. 1983. A catalogue of the Araneae described between 1940 and 1981. Manchester Univ. Press, Manchester, 755 pp.
* Bristowe, W. S. (1976). The World of Spiders. Taplinger Publishing Company. ISBN 0-8008-8598-8.
* Hillyard, Paul (1994). The Book of the Spider: From Arachnophobia to the Love of Spiders. New York: Random House. ISBN 0-679-40881-9.
* Main, Barbara York (1975). Spiders. Sydney: Collins. ISBN 0-00-211443-7.
* Platnick, N. I. 1990. Spinneret morphology and the phylogeny of ground spiders (Araneae, Gnaphosoidea). Amer. Mus. Novit. 2978: 1—42.
* Platnick, N. I. 1998. Advances in spider taxonomy 1992—1995 with redescriptions 1940—1980. New York Entomol. Soc., New York, 976 pp.
* Platnick, N. I. 1999. Dimensions of biodiversity: targeting megadiverse groups. In: Cracraft, J. and F. T. Grifo (eds.), The Living Planet in Crisis: Biodiversity Science and Policy. Columbia Univ. Press, New York, pp.&nbsp;33–52.
* Platnick, N. I. 2000. A relimitation and revision of the Australasian ground spider family Lamponidae (Araneae: Gnaphosoidea). Bull. Amer. Mus. Nat. Hist. 245: 1—330.
* Platnick, N. I. 2000—2011. The world spider catalog, version 11.5. American Museum of Natural History.
* Wise, David A. (1993). Spiders in Ecological Webs. Cambridge studies in ecology. Cambridge, UK: Cambridge University Press. ISBN 0-521-32547-1.
* Ажеганова Н. С. Краткий определитель пауков (Aranei) лесной и лесостепной зоны СССР. — Л., 1968. — 150 с.
* Акимушкин И. Первопоселенцы суши. — М.: Мысль, 1972. — 206 с.
* Жизнь животных. Энциклопедия в шести томах / Общая редакция члена-корреспондента АН СССР профессора Л. А. Зенкевича. — М.: Просвещение, 1969. — Т. 3. — 576 с.
* Иванов А. В. Пауки, их строение, образ жизни и значение для человека. — Л., 1965. — 304 с.
* Михайлов К. Г. Каталог пауков (Arachnida, Aranei) территорий бывшего Советского Союза. — М.: Зоологический музей МГУ, 1997. — 416 с.
* Тыщенко В. П. Определитель пауков европейской части СССР. — Л.: Наука, 1971. — 282 с.
* Старобогатов Ю. И. 1990. Система и филогения Arachnida (анализ морфологии палеозойских групп). Палеонтологический журнал, 24: 4—17.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* spidersworld.ru  
* Каталог
Гь

**Гь, гь** — *Гь, гь* ругуд лагьай гарф лезги алфибда. Ачух тушир сес.
* Алай береда и гьарф икӀ хьана кӀанзава — **F, f** — *F, f*

### Гьарфунлай гатӀузавай гафар
* Гьайванар
* Гьер
* Гьил
* Гьуьл
* Гьулдан

### Мадни клиг
* Лезги алфиб алай береда гьикӀ хьана кӀанзаватӀа
Гьажи Муртуз Агъа

**Гьажи Муртуз Агъа** — имама Шамил есирда кьурдалай гуьгъуьниз Куьредин ва Къубадин лезгийриз регьбервал гана урус чапхунчийрин аксина жигьаддиз къарагъарай, 10000 лезги кьушундин кьилеваз урус пачагьдин 30 000 кьушундихъ галаз 5 йисуз ара дат|ана женг ч!угур къагьриман.

## Баянар
Гьатем ага ЧӀакарви

**Гьатем ага ЧӀакарви** — 1918 й Къуба уездда Эрмени дашнакрин, гьакӀни большевикрин кьушунар дарбадагъ авур лезги полковник. 1922-й йиса ада вичин 500 къачагъдихъ галаз санал Совет гьукуматдин 3000 аскердин аксина къати женг чӀугунай

## Чешмеяр
Январь

**Январь** (виликан тӀвар — **Гьер**) — садлагьай григорий календардин варз.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* Лезги варцар тӀварар
Гуджарат

**Гуджарат** (ગુજરાત, गुजरात, Gujarat) — Гьиндистандин штат.

## Шегьерар
* Ахмадабад — 3 515 361 ксар.
* Сурат — 2 433 787
* Вадодара — 1 306 035
* Раджкот — 966 642
* Бхавнагар — 510 958
* Джамнагар — 447 734
* Гандинагар — 195 891

## ЭлячӀунар
* Government of Gujarat
Гьуьл

**Гьуьл** — дуьньядин океандин пай тир, туькьуьлвални уьцӀуьвал акахьнавай яд авай чка. Гьуьлерин океандихъ галаз алакъа хьунни тахьун мумкин я. Алакъа авачир дуьньяда виридалайни чӀехи гьуьл Каспий я. Океандихъ галаз алакъа авачирвиляй ам дуьньяда виридалайни «чӀехи вир» хьиз гьисаба ава. Океандихъ галаз гьуьлер асул гьисабдалди, проливрин кьуьмекдалди галкӀизва. ГьакӀни, гьуьлер сад-садахъай флорадизни-фаунадиз килигна чара жезвайди я (мисал яз, Эгей гьуьл Аравилин гьуьлуьн къене ава).

«Гьуьл» лугьудай объектар са чилин винел ваъ, абур гьакӀни Марс ва Варс планетайра ава, месела: и кьве планетайра «Кьиблепатан гьуьл» лугьудай чилин винел алай мичӀи тӀехвер.

## Гьуьлерин классификация
Гьуьлерин са шумуд классификайияяр ава, месела, Крюммелян (1878), Ю. М. Шокальскийдин (1917), Н. Н. Зубованни А. В. Эверлинган (1940), А. М. Муромцеван классификацияяр (1951) .

### Океанриз килигна классификацияяр

#### [[Лас океан]]

* Аки гьуьл
* Бали гьуьл
* Банда гьуьл
* Беринг гьуьл
* Висаян гьуьл
* Къенепатан Япон гьуьл
* РагъэкъечӀдайпатан-Китай гьуьл
* Хъипи гьуьл
* Камотес гьуьл
* Коралл гьуьл
* Коро гьуьл
* Новогвиней гьуьл
* Минданао гьуьл
* Молуккск гьуьл
* Охотскдин гьуьл
* Саву гьуьл
* Самар гьуьл
* Серам гьуьл
* Сибуян гьуьл
* Соломон гьуьл
* Сулавеси гьуьл
* Сулу гьуьл
* Тасман гьуьл
* Тувалу гьуьл
* Фиджи гьуьл
* Филиппин гьуьл (майдандал ва дегьневилел гьалтайла Дуьньяда виридалайни чӀехи ва дегьне гьуьл)
* Флорес гьуьл
* Хальмахера гьуьл
* Кьибле-Китайдин гьуьл
* Ява гьуьл
* Япон гьуьл

#### [[Атлантик океан]]

* Азов гьуьл
* Балтийск гьуьл
* Гебрид гьуьл
* Ирланд гьуьл
* Кариб гьуьл
* Кельт гьуьл
* Ирмингеран гьуьл
* Лабрадор гьуьл
* Мармардин гьуьл
* Саргасс гьуьл
* Кеферпатан гьуьл
** Ваттовое море
* Аравилин гьуьл
** Адриатик гьуьл
** Альборан гьуьл
** Балеар гьуьл
** Ион гьуьл
** Кипр гьуьл
*** Киликий гьуьл
** Лигурий гьуьл
** Тиррен гьуьл
** Эгей гьуьл
*** Икарий гьуьл
*** Крит гьуьл
*** Миртой гьуьл
*** Фракий гьуьл
* ЧӀулав гьуьл

#### [[Инд океан]]

* Андаман гьуьл
* Аравий гьуьл
* Арафур гьуьл
* Яру гьуьл
* Лаккадив гьуьл
* Тимор гьуьл

#### [[Кеферпатан МуркӀарин океан]]

* Баренц гьуьл
** Печора гьуьл
* Баффинан гьуьл
* Лацу гьуьл
* Бофортан гьуьл
* Ванделян гьуьл
* РагъэкъечӀдайпатан-Сибирдин гьуьл
* Гренланд гьуьл
* Густав-Адольф Принцдин гьуьл
* Кронпринц Густаван гьуьл
* Карс гьуьл
* Лаптев гьуьл
* Линкольнан гьуьл
* Норвегиядин гьуьл
* Чукотск гьуьл

#### [[Кьиблепатан океан]]

* Амундсенан гьуьл
* Россадин гьуьл
* Уэдделлан гьуьл
* Скошадин гьуьл
* Лазареван гьуьл
* Дейвисан гьуьл
* Беллинсгаузенан гьуьл
* Моусонан гьуьл
* Рисер-Ларсенан гьуьл
* Содружестводин гьуьл
* Космонавтрин гьуьл
* Сомован гьуьл
* Дюрвилян гьуьл

## Маса макъалаяр
* Океан
* Вир

## Баянар

## ЭлячӀунар
*
Гьяд

**Гьяд** — кишдинни ислендин арада авай, гьафтедин иридлайгьай югъ.
ГьакӀан лиф

**ГьакӀан лиф** () — гзаф дуьнеда чкӀанвай Лиферин хизандай, ватан гьисабзва Европа, кӀенин-чапла пад Азидин, ва кефлер Африка.

## Бедендикай
Еке Лиф — бедендай яргъивал 29—36 см, лувар ахъагъайла 50—67 см, заланвал 265—380 г.


Файл:Rock dove egg.jpeg|Кака гьакӀан лифрен
Файл:Columba livia 1 day old.jpg|ЦицӀиб, са йикъан
Файл:Stadttaube kueken.jpeg|ЦицӀиб, вад йикъан
Файл:Feral Rock Dove nest with chicks.jpg|ЦицӀиб, 10 югъ кьван


## Баянар

## ЭлячӀунар
* Биология сизого голубя на сайте Animal Diversity Web 
* Статья об истории одомашнивания 
* Позвоночные животные России — Сизый голубь  
* Фотографияр.
Гренландиядин инуит чӀал

**Гренландидин инуит чӀал** ва икӀа **Гренландидин чӀал** (ину. *Kalaallisut*; ингл. Greenlandic, Greenlandic Inupik, Greenlandic Inuktitut; датч. *grønlandsk*) — чӀал Гренландидин инуит (*Kalaallit*) халкьдин эскимос-алеут чӀаларин. Рахазай ксар амма чӀалал Данида (ва Гренландида) 57 000инсан кьван. Офицал чӀал Гренландияда.

## Гренландидин инуит нугъатар ва рахунар
* **Вини Гренландидин инуит** (инуит *Avannarhuarmiutut*, *Kalaallihut, Inuktun, Taissumanialungmiut, Inughuit*; ингл. *North[ern] Greenlandic, dialect of Avanersuaq, Polar Greenlandic, Polar Inuit*; датч. *nordgrønlandsk, polareskimoisk i Thuleområdet*). Qaanaaq шегьерда.
* **Чапла Гренландидин инуит** (инуит *Kitaamiutut/Kalaallisut*; ингл. *West[ern] Greenlandic, West Greenland Inuit, Dialect of Kitaa*; датч. *vestgrønlandsk*)
** North West Greenlandic (ингл. *North West Greenlandic*; датч. *nordvestgrønlandsk*). Upernavik, Uummannaq, Diskobugt ва Aasiaat шегьерарда.
*** Avangnamiut (ингл. *dialect of Upernavik*; датч. *Upernavik-dialekt*)
*** Kangaatsiaq-Uummannaq (ингл. *Kangaatsiaq-Uummannaq [sub-]dialect*). Рахунар: Qeqertarsuarmiut, Kangiamiut, Akunermiut.
** Central West Greenlandic (ингл. *Central West Greenlandic*; датч. *centralgrønlandsk*). Sisimiut, Maniitsoq ва Nuuk шегьерарда. Рахунар: Quavaitmiut, Kalatditmiut.
** South West Greenlandic İnuitçesi (ингл. *South West Greenlandic*; *датч. sydvestgrønlandsk*). Paamiut, Qadortoq ва Kap Farvel (Nunap Isua) шегьерарда.
*** Paamiut (ингл. *Paamiut (sub-)dialect*; датч. *Paamiut (kommunes) dialekt*)
*** Nanortalik-Qaqortoq (ингл. *Nanortalik-Qaqortoq (sub-)dialect*; датч. *Qassimiut-Nanortalik dialekten*)
*** Kap Farvel (ингл. *Kap Farvel*; датч. *Kap Farvel dialekten*)
* **Кьебле Гренландидин инуит** (ингл. *East[ern] Greenlandic, East Greenland Inuit, dialect of Tunu*; датч. *østgrønlandsk*). Angmagssalik ва Ittoqqortoormiut (Illoqqortoormiut) шегьерарда. Рахунар: Angmagsalingmiut.

## Гренландидин инуит алфиб




## Баянар

## ЭлячӀунар
* Greenlandic at Omniglot
Дасхуьруьнви Моисей

**Дасхуьруьнви Моисей** — VII виш йисуз уьмуьр авур Алпандин чӀехи шаир ва алим. Ам вичин *«Алпандин тарих»* ктабдалди вири дуьньядиз машгьур хьанай. И дегь эсер 625 йисуз алпан чӀалал кхьенва, са шумуд виш йис вилик эрмени, урус, француз ва маса чӀалариз таржума авунва. Адан копияр Эрменистандин Матенадаран библиотекада хуьзва. ЧӀехи пай тарихчийри ам эрмени миллетдай тирди тестикьарзава. 

«Алпандин тарих» лезги халкьарин тарихдикай теснифнавай садлагьай чӀехи эсер я. Тарихдин илимар чирунал алахънавай Моисея вичин улубда IV—VI виш йисарин алимрин ктабрикай менфят къачунва ва вич шагьид хьайи вакъиайрикай луькӀуьнзава.

Моисей Дасхуьруьнвиди «Алпандин тарих» улубдалди лезги миллетрихъ цӀийи аямдин сифте виш йисара кьилди гьукумат, культура, кӀел-кхьин ва эдебият хьайиди субутарзава. И къимет авачир хьтин улубдалди чӀехи камалэгьлиди гьам вичин халкьдиз, гьамни вичиз зурба гуьмбет эцигнава.

## Баянар

## Зарият
* Моисей Дасхуринви (Мовсес Каланкатуаци). История страны Алуанк. — Ереван, 1984.
* Тревер К. В. Очерки по истории и культуре Кавказской Албании (IV в. до н. э. -VII в. н. э.). М. Л., 1959.
* Алиев К. Античная Кавказская Албания. -Баку, 1992.
* Бадалов Ф. А. История лезгинского народа и государства (V тыс. до н. э. — X в. н. э.). — Дербент, 1998.

## ЭлячӀунар
Деве

**Деве** — (лат. Camelus) — жуьре бицӀинезабрикай куткуркӀвачербур(*Camelidae*). Амма чӀехи буй авай гьайван я, вердиш хьанай кьурай дуьнед патара яшамишжезавай.

Ава кьве жуьре деве:
*  — кьве кӀукӀ алай, амма бактриан
*  — са кӀукӀ алай, амма дромедар, амма дромадер, амма арабиан.

## Алукьунар
* Верблюд — Camelus
* Верблюдоводство
Дег-хитан чӀал

**Дег-хитан чӀал** 

## Гафалаг
* **q'unt'ogh** airplane
* **ggagg** гьайван
* **ggagg chux** сев ('еке гьайван')
* **sraqay** айал
* **dran** йугъ
* **xik'ugił'anh** духтур
* **łegg** балугъ
* **łek** кицӀ
* **sileg** зин кицӀ
* **vileg** his/her dog
* **tso tl'ogh iy** mammouth
* **dina' k'idz** айал (toy)
* **ngan' dit'anh** earthquake
* **sito**' my father
* **vito**' his/her father
* **xidondiditey** door
* **yix** house
* **tinh** цур
* **dangan** ракь
* **deloy** сув (дагъ)
* **choghlugguy** (*Anvik*) **niq'asrt'ay** (*Shageluk*) сикӀ 
* **giłiq** сад
* **teqa** кьвед
* **togg** пуд
* **denhch'e** кьуд
* **niłq'osnal giłiggi viq'idz iy** цӀусад

## Урус чӀал гафар

Урус чӀалай кьабулнай Супик чӀалаз гафар. Урусар Америкада (1733–1867).

* **chay** (

## Алукьун
* http://ankn.uaf.edu/ANL/course/view.php?id=7 Deg Xinag Ałixi Ni’elyoy / Deg Xinag Learners' Dictionary (2007)
* http://faculty.washington.edu/sharon/Vowel_quality.pdf Vowel quality and duration in Deg Xinag by Sharon Hargus (2008)
Денайина чӀал

**Денайина чӀал** 

## Нугъатар ва рахунар
* **Вини денайина** (ингл. *Upper Inlet dialect*). Eklutna (*Eydlughet*), Knik (*K’enakatnu*), Susitna ва Tyonek-да. 
** *K’enaht’ana* рахун (İngilizce *Knik Dena'ina*)
** *Susitnuht’ana* рахун (İngilizce *Susitna Dena'ina*)
* **АскӀан денайина** (чпиндал *Kahtnuht’ana Qenaga*; ингл. *Outer Inlet dialect, Kenaitze*). Kenai, Kustatan ва Seldovia-да. 
** *Kahtnuht’ana* рахун (ингл. *Kenai River Dena'ina*)
** *Q’es Dudilent Ht’ana* рахун (ингл. *Skilak Lake Dena'ina*)
** *Sqilan Ht’ana* рахун (ингл. *Kenai Lake Dena'ina*)
** *Tsaht’ana kabilesi* (ингл. *Kenai Mountains Dena'ina*)
* **Iliamna денайина** (ингл. *Iliamna dialect*). Pedro Bay, Old Iliamna ва Lake Ilıamna-да. 
* **Inland денайина** (İngilizce *Inland dialect*). Nondalton ва Lime Village-да. 
** *Nundaltinht’ana* рахун (ингл. *Nondalton Dena'ina*)

## Гафалаг
* **łik’a** кицӀ
* **shlik’a** my dog
* **nlik’a ** your dog
* **velik’a** (*Nondalton*) / **belik'a** (*Kenai*) his/her dog
* **nalik’a ** our dog
* **(n)hlik’a ** your dog
* **qevlik’a** / **qulik'a** their dog

## Нумраяр
* **ts’ełq’i ** сад
* **nutiha ** кьвед
* **tuq’i** пуд
* **dink’i** кьуд
* **ch’qilu** вад
* **k’uzhch’en’i** ругуд
* **qents’ughi’i** ирид
* **łtaqul’i** муьжуьд
* **łq’ich’idi** кӀуьд
* **qeluzhun** цӀуд
* **ts’ełq’i beq’di** цӀусад

## ЭлячӀунар
* Dena’ina Qenaga 
* http://www.uaf.edu/anlc/languages/ta/
*  Dena'ina Qenaga Du'idnaghelnik (Dena'ina Phrasebook
Дене-енисей чӀалар

**Дене-енисей** ва икӀа **Денесей чӀалар**

## Хлерал апай хьун
* **[[Енисей чӀалар]]**: йукьан патан Сибирда 
** Вини енисей чӀалар
*** Кет чӀал
** КӀенин енисей чӀалар
* **[[На-дене чӀалар]]** : Вини Америкада
** Тлингит чӀал
** Атабаск-эяк чӀалар
*** Эяк чӀал : Эхир рахазвай инсан (Мэри Смит Джонс) кичмиш хьана 2008.
*** Атабаск чӀалар ва икӀа Дене чӀалар
**** Вини атабаск чӀалар 
**** Секин океан кьерен атабаск чӀалар : 
**** КӀенин атабаск чӀалар :

## Алукьун
* "Dene-Yeniseic in past and future perspective" by Edward J. Vajda (2008) 
* "The origin of the Na-Dene" by Merritt Ruhlen (1998)
Дагъустандин литература

Дагъустанда гегьеншдиз исламдин идеология гужуналди тваз, мусурман диндин ктабар чукӀуриз эгечӀна. Мусурман дин тваз-вай ксари, кьуркьван кхьенвай араб чӀал пак чӀал я лагьана, малумарна. Гьа икӀ, тахминан VIII—X лагьай виш йисарилай башламишна XIX виш йисал къведалди Дагъустан арабринни араб чӀалал рахазвай халкьарин культурадинни литературадин геле аваз хьана.

Чкадин халкьарин ва тухумрин гзаф векилриз араб чӀал дериндай чидай. Ихьтин ксар гзафни-гзаф фекьияр, эфендияр ва диндин маса къуллугъчияр тир, амма абурун арада хейлин гьакӀан инсанарни авай. Абуру чкадин медресайра кӀелзавай, садбуру Къагьрида, Дамаскда ва арабрин маса вилик фенвай меркезра кӀелзавай. Дагъустандин сифте литераторар араб чӀалал рахазвайбурун юкьвай арадиз акъатайди я.

## ЭлячӀунар
* Казим Казимов. Хайи литературайрин сувар
Дербент район

**Дербент район** () — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Дербент шегьер я.

## География
Район Дагъустан Республикадин кьиблединни-райгъэкъечӀдай пата, Каспи гьуьлуьн къерехдал ала. Дербент район Табасаран, Мегьарамдхуьруьн, СтӀал Сулейман, Къайтагъ ва Къайтагъ районрихъ галаз са сергьятра ава. Райондин райгъэкъечӀдай пад Каспи гьуьлуьн ятари кьунва.

Райондин чилерин майдан — 920 км² я.

## Тарих
Дагревкоман 1921 йисан 22 июль тарихдин къарардалди, Къайтагъ-Табасаран округдин Агъа-Табасаран участокдин ва Куьре округдин Муьшкуьр участокдин чилерал Дербент район арадал гъанвай. ПВС ДАССР-дин къарардалди, район округдиз элкъуьрнай ва адан администрациядин юкь Дагъустандин ЦӀаяр посёлокдиз тухванай. 1953 йисуз район виликан составда гуьнгуьна кухтунай.

## Агьалияр
Йисариз килигна Дербент райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика (Дербент шегьер квачиз):

2002 йисан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Дербент райондин миллетрин сиягь:

## Администрациядин паюнар
Райондик 29 муниципалитетдин образование (хуьруьнсовет) акатзава, абурукай 27 хуьруьнсоветар ва 2 шегьервилин посёлокар я.

Дербент райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (**къалин** шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);

# «Агълаб» хуьруьнсовет — **[[Агълаб]]**
# «Араблинское» хуьруьнсовет — **[[Араблинское]]**
# «Берикей» хуьруьнсовет — **[[Берикей]]**
# «Билиж» хуьруьнсовет — **[[Билиж (хуьр)|Билиж]])**
# «Великент» хуьруьнсовет — **[[Великент]]**
# «Гежух» хуьруьнсовет — **[[Гежух]]**
# «Деличобан» хуьруьнсовет — **[[Деличобан]]**
# «Жалгъан» хуьруьнсовет — **[[Жалгъан]]**
# «Жемикент» хуьруьнсовет — **[[Жемикент]]**
# «Зидьян-Къазмайрин» хуьруьнсовет — **[[Зидьян-Къазмаяр]]**, Зидьян
# «Къеле» хуьруьнсовет — **[[Къеле (Дербент район)|Къеле]]**
# «ЛукӀар» хуьруьнсовет — **[[ЛукӀар (Дербент район)|ЛукӀар]]**
# «Митаги» хуьруьнсовет — **[[Митаги]]**
# «Митаги-Къазмайрин» хуьруьнсовет — **[[Митаги-Къазмаяр]]**
# «Мугарты» хуьруьнсовет — **[[Мугарты]]**
# «Музаим» хуьруьнсовет — **[[Музаим]]**
# «Нюгди» хуьруьнсовет — **[[Нюгди]]**
# «Падар» хуьруьнсовет — **[[Падар (Дагъустан)|Падар]]**
# «Первомайский» хуьруьнсовет — **[[Имени Мичурина (Дагъустан)|Имени Мичурина]]**, Рыбзавод-51, Андреевка, Юный Пахарь
# «Рубас» хуьруьнсовет — **[[Рубас]]**, Коммуна
# «Рукель» хуьруьнсовет — **[[Рукель]]**
# «Сабнова» хуьруьнсовет — **[[Сабнова]]**
# «Салик» хуьруьнсовет — **[[Салик (Дагъустан)|Салик]]**
# «Уллутеркеме» хуьруьнсовет — **[[Уллутеркеме]]**
# «Татляр» хуьруьнсовет — **[[Татляр]]**, Къарадагълы
# «Хазар» хуьруьнсовет — **[[Хазар (Дагъустан)|Хазар]]**, Вавилово, Агъа Жалгъан, Дуьзлер
# «Чинар» хуьруьнсовет — **[[Чинар (Дагъустан)|Чинар]]**, Бильгади

## Тарихдин метлеб авай чкаяр
* Пак Григорисан клиса (Нюгди хуьр)

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дагъустан Республикадин президентдин сайтуна Дербент райондикай малуматар 
* Дербент райондин официал сайт
Джомолунгма

**Джомолу́нгма** (), **Эвере́ст** (), **Сагарма́тха** () (8848&nbsp;м) — Дуьньядин виридлай чӀехи кьакьавиляй сув я.
Дрил

**Дрил** (лат. *Mandrillus leucophaeus* ) — жуьре маймун хзан Cercopithecidae-бур.
Дунай

**Дуна́й**- (рум. *Dunăre*, венг. *Duna*, гер. *Donau*, серб. *Дунав*, *Dunav*, словак. *Dunaj*, болг. *Дунав*, хорв. *Dunav*, укр. *Дунай*, лат. *Danubius*, *Danuvius*, дегь.-греч. *Ίστρος*) — Европада яргъивиляй кьведлагьай вацӀ.

### Гьукуматар

*  Германия
*  Австрия
*  Словакия
*  Венгрия
*  Хорватия
*  Сербия
*  Болгария
*  Румыния
*  Молдавия
*  Украина


### Шегьерар
Дуьгуь

**Дуьгуь** ()

## Баянар

## ЭлячӀунар
* газета «География» № 19 2002 
* www.rice.ru — Сайт, целиком посвящённый рису 
* Этот известный, неизвестный рис
Дибатаг

**Дибатаг** (лат. *Ammodorcas clarkei*) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
Дикдик

**Дикдик** (лат. *Madoqua* ) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.

## Жуьреяр
* *Madoqua guntheri* – 
* *Madoqua kirkii* – 
* *Madoqua piacentinii* – 
* *Madoqua saltiana* –
Еке панда

**Еке панда** (лат. *Ailuropoda melanoleuca*) — жуьре панда хзан Ailuridae-бур. Бедендин йаргъивал — 1.2 — 1.8 м (тум: 12 см), бедендин заланвал — 150 (эркек) — 125 (дишиди) кг.

## Жуьреяр
# *[[Ailuropoda melanoleuca melanoleuca]]* — 
# *[[Ailuropoda melanoleuca qinlingensis]]* —

## Клиг мадни
* ГъвечӀи панда
Жалгъан (кас)

**Жалгъан** (VII лагьай виш йис)- чи дишегьли шаир Гуьлгер галаз санал арабар кукӀварай лезгийрин пагьливан.

## ЭлячӀунар

## Эдебият

## Баянар
Жанавур

**Жанавур** () — гьайван.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* макъал йа «Гьайванрин уьмуьрдай»
* В. В. Иванов. Волк // Мифы народов мира; Г. Бедненко. Образ Волка у индоевропейцев
* Герб с изображением волка.
* Шура Буртин. Между человеком и волком  // Русский репортёр №15 (143), 22 апреля 2010
Европадин ГалкӀ

**Европадин ГалкӀ** — Европадин гьукуматрин экономикадин ва поликадин садвал.

## ЭлячӀунар
* ЕГ официал сайт
Жив

**Жив** — тӀебиатдин къваларикай сад. Мекьи чӀавуз, хъуьтӀуьз жедай муркӀадин куьлуь лацу хъуьтуьл харар хьтин къвал.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* Живедикай наука.
Жуьмя

**Жумя** (*Жуьмя*) — хемисдинни кишдин арада авай, гьафтедин вадлайгьай югъ.
Аминова Заира Фазилан руш

**Аминова Заира Фазиловна** — 1973 йисуз Магьачкъалада дидедиз хьана. Ада агалкьунралди юкьван школа ва яру дипломдалди Дагъустандин университетдин экономикадин факультет куьтягьна, Москвада аспирантурада кӀелна кандидатвилин диссертация хвенва.

Заиради гьеле школада амаз урус чӀалал шиирар теснифиз гатӀумна. Абур («Гъил къачуда за», «Зулун йикъар», «За ваз, зи яр, икрамзава» ва мсб.) газетринни журналрин чинриз акъатзава. 1996 йисуз Петербургда жегьил заридин сад лагьай улуб «Хиялрин уьлк-ве» басмадай акъатна. КӀанивиликай, тӀебиатдикай ва мергьяматдикай теснифнавай шиирар ва поэмаяр 1998 йисуз Москвада акъатай. «Мад гьуьлел лепе акьалтзава» ва «Апельсиндин варз» ктабра гьатнава.

## Литература
# «Дагъустандин дишегьли», 1997, № 6.
# Акимов Къ. Х. Лезги зарияр: куьмекчи ктаб. — Магьачкъала, 2001. — 160 ч.

## ЭлячӀунар
* Заира Аминовадин кьилди вичин сайт
Март

**Март** (виликан тӀвар — **Ибне**) — пудлагьай григорий календардин варз.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* Лезги варцар тӀварар
Израиль

**Израиль** — (чув. מדינת ישראל‎, араб. دولة اسرائيل‎‎) — кьиблединни-рагъакӀидай пата авай, Фалестинадин  чилерал алай Азияда гьукумат. Йукьванчилерин гьуьлуьн кьерехдал ала.  

## Баянар

## ЭлячӀунар
* The official site for the permanent mission of Israel to the United Nations.
* Гьукуматдин портал
Имарат Къавкъаз

**Имарат Къавкьаз** — террориствиллин тешкилат Кефер Къавкъазда.

## «Вилаятар»
«Вилаятар» малум авун:
* Вилаят Нохчичё (Чечня)
* Вилаят Гъалгъалай (Ингушетия ва Кеферпатан Осетия)
* Вилаят Черкессия (Адигъар)
* Вилаят Дагъустан
* Вилаят Кабарда, Балкар (Къабарда-Балкъар) ва Карачай
* Вилаят Нагъай чилер

## Баянар

## ЭлячӀунар
* «Имарат» выселили из России
Импала

**Импала** (лат. *Aepyceros melampus* ) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
Индонезия

**Индонезия** () — кьиблединни рагъэкъечӀдай патан авай азиядин островрин гьукумат я. Индонезия ала Малай архипелагдал ва ЦӀийи Гвинеядин островдал рагъакӀидай пай, хьанавай 17 508 островдикай.

Индонезия виридалай чӀехи масурман гьукумат я. Массурманрин кьадар ина 88 % инсан.

## ЭлячӀунар
* Permanent Mission of Republic of Indonesia to the United Nations, New York
Инюпиак чӀал

**Инюпиак чӀал** 
## Инюпиак алфиб
### Аляскадин инюпиак алфиб

extra letters for Аляскадин dialectic usage:
*Diomede : **e**
*Bering  : **w** , **z** , **zr**
*Kobuk : **’**
*Seward : **b**

### Канададин инюпиак алфиб
Канададин инюпиак (Ууммармиутун нугъат) алфиб:

## Нумраяр

## тистикьар


## Алукьун
*Iñupiaq Combined Dictionary 
*Interactive IñupiaQ Dictionary ( Attention, if not downloaded of the Iñupiaq font: e = ñ / o =  ł̣ / b = ġ / f = ŋ / j = ł / x =  ḷ)
*Ugiuvaŋmiuraaqtuaksrat / Future King Island Speakers (in King Island dialect)
* North  Slope  Iñupiaq  Grammar  Second  Year  (Preliminary Edition for Student Use Only) by Edna Ahgeak MacLean, Alaska Native Language Center, University of Alaska Fairbanks, seventh printing 2000
Иордания

**Иордан Хашимит Пачагьвал** (араб. المملكة الأردنية الهاشمية‎‎, *аль-Мамля́ка аль-Урдуни́я аль-Хашими́я*) ва я Иорда́ния (араб. الأردن‎‎, Аль-Урдун) — араб гьукумат.

## ЭлячӀунар
*
Индиядин океан

**Индиядин океан** — пудлагьай кьадардай океан Ччилел, акьвалзавай 20 % кьван гьадан винел пад. 

## Баянар

## ЭлячӀунар
*
Индия

**Индия** (भारत गणराज्य / ) — Кьибле Азиядин гьукумат.

## Тарих

* Дегь Индия
** Гьинд (Гьараппа) цивилизациядин девир (3 агъ. й. — XVII чи э.в.)
** Ведадин девир (XIII—VI виш йисар чи э.в.)
*** Фад-веддадин девир (XIII—X виш йисар чи э.в.)
*** Геж-веддадин девир (IX—VI виш йисар чи э.в.)
** Буддизмдин девир (V—III виш йисар чи э.в.)
** Классик заман (II в. виш йис чи э.в. — VI виш йис)
* Юкьван виш йисарин Индия
** Мусурманардин девир
** Англиядин девир (1765—1947)
* Гилан макъам

## География

### Административ паюн

Индия — федератив республика я; 23 — штатарни 6 Садвалдин ччилерни 1 кьилин шегьердин ччил (Дели) акатзава.

### ЧӀехи шегьерар

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* Permanent Mission of India to the United Nations
* Статистика
Ислам

**Исла́м** () — дуьньядин динрикай сад. Агъазвайбурун кьадардиз килигна христианвилелай кьулухъ кьведлагьай чкадал ала. Дуьньядин виридалайни зарб гегьенш жезвай дин я.

## ЭлячӀунар
*
Исландия

**Исландия** () — гьукумат европада авай островдал гьа тӀвар алай.

## ЭлячӀунар
* 
* Permanent Mission of Iceland to the United Nations 
* Статистика
Ислен

**Ислен** — гьяддинни саласадин арада авай, гьафтедин садлайгьай югъ.
Испан чӀал

**Испан чӀал**, кастиль чӀал () — иберо-роман чӀал я.

## Испан чӀалал рахазвай гьукуматар
Рахазавай ксарин кьадар:

# Мексика (106&nbsp;255&nbsp;000)
# Колумбия (45&nbsp;600&nbsp;000)
# Испания (44&nbsp;400&nbsp;000)
# Аргентина (41&nbsp;248&nbsp;000)
# Америкадин Садхьанвай Штатар (41&nbsp;000&nbsp;000)
# Перу (26&nbsp;152&nbsp;265)
# Венесуэла (26&nbsp;021&nbsp;000)
# Бразилия (19&nbsp;700&nbsp;000)
# Чили (15&nbsp;795&nbsp;000)
# Куба (11&nbsp;285&nbsp;000)
# Эквадор (10&nbsp;946&nbsp;000)
# Доминикандин Республика (8&nbsp;850&nbsp;000)
# Гватемала (8&nbsp;163&nbsp;000)
# Гондурас (7&nbsp;267&nbsp;000)
# Боливия (7&nbsp;010&nbsp;000)
# Сальвадор (6&nbsp;859&nbsp;000)
# Никарагуа (5&nbsp;503&nbsp;000)
# Парагвай (4&nbsp;737&nbsp;000)
# Коста-Рика (4&nbsp;220&nbsp;000)
# *[[Пуэрто-Рико]]* (АСШ) (4&nbsp;017&nbsp;000)
# Уругвай (3&nbsp;442&nbsp;000)
# Панама (3&nbsp;108&nbsp;000)
# Филиппинар (2&nbsp;900&nbsp;000)
# Франция (2&nbsp;100&nbsp;000)
# Португалия (1&nbsp;750&nbsp;000)
# Гаити (1&nbsp;650&nbsp;000)
# Марокко (960&nbsp;706)
# ЧӀехибритания (900&nbsp;000)
# Япония (500&nbsp;000)
# Италия (455&nbsp;000)
# Экваториал Гвинея (447&nbsp;000)
# Германия (410&nbsp;000)
# РагъакӀидай патан Сахара (341&nbsp;000)
# Канада (272&nbsp;000)
# Чин (250&nbsp;000)
# Гайана (198&nbsp;000)
# Швейцария (172&nbsp;000)
# Израил (160&nbsp;000)
# Австралия (150&nbsp;000)
# Белиз (130&nbsp;000)
# *[[Кюрасао]]* (Нидерландар) (112&nbsp;450)
# Урусат (111&nbsp;900)
# *[[Аруба]]* (Нидерландар) (105&nbsp;000)
# Республика Корея (90&nbsp;000)
# Андорра (40&nbsp;000)
# Швеция (39&nbsp;700)
# Тринидадни Тобаго (32&nbsp;200)
# Туьркия (29&nbsp;500)
# ЦӀийи Зеландия (26&nbsp;100)
# Нидерландар (17&nbsp;600)
# Финляндия (17&nbsp;200)
# Франциядин Гвиана (13&nbsp;000)
# Румыния (7000)
# *[[Бонайре]]* (Нидерландар) (5700)
# *[[Виргин островар]]* (АСШ) (3980)
# Ливан (2300)
# Австрия (1970)
# Кувейт (1700)

## ЭлячӀунар
* Испанидад
* Испаниядин Королдин Академия
*
Испандин машах

**Испандин машах** () — жуьре машахар, авай Эвропадин тамара.
Испаниядин сурарин лекь

**Испаниадин сурарин лекь** ва икӀа **Иберидин сурарин лекь** (лат. *Aquila adalberti*) — жуьре гьуьлуьн лекь хзан Accipitridae-дин мехел йиртижи нуькӀверин, йашамиш жезвай Португалиада ва Испаниада. Бедендин йаргъивал — 80 см (лувар ахъаяла: 1,9 — 2,2 м), бедендин заланвал — 2,8—3,5 кг.
Иран

**Исламдин Республика Иран**, куьрелди **Иран**, гьакӀни 1935-лагьай йисал кьван **Персия** — Кьиблединни ракъакӀидай патан Азияда авай гьукумат я. Кьилин шегьер — Тегьран я.

КъВБ-диз килигна (маса къачунин алакьунин паритетдин жигьетдай) экономикадин кьадардал гьалтайла исламдин дуьньяда Иран кьудлагьай чкадал ала, РагъакӀидай патан Азияда — кьведлагьайдал (Туьркиядалай гуьгъуьниз). Иран — технологиядин жегьетдай региондин виридалайни вилик фенвай гьукуматрикай сад я. Стратегиядин фикирдай Иранди Евразиядин чӀехи метлеб квай регионда чка кьунва, адаз ири нафтадинни тӀебии газдин запасар ава.

## Тарих
Кхьенвай чешмейриз килигайла Ирандин тарихди саки 5 агъзур йис желбзава. Адан чилер садлагьай гьукумат — Элам — чи девирдилай вилик III-лагьай агъзур йисуз Хузестанда арадал акъатна. Вич Агьеменидрикай тир Садлагьай Дарий авай чӀавуз Персиядин империя Грециядилайни Киренаикадилай гатӀумна Инд ва Тарим вацӀарал кьван яргъи тир.

Вичин кхьенвай тарихдин чӀехи паюнин къене Персия хьиз малум тир Иран 2000-дилай пара йисан къене дуьньядин виридалайни таъсирлу сиясатдинни медениятдин юкьварикай сад тир. Пара виш йисарин къене агъавал ийизвай дин заратуштравал тир. XVI-лагьай виш йисахъ ислам Ирандин гьукуматдин дин хьана.

Аятолла Хомейнидин гъилик кваз 1979-лагьай йисуз Иранда Исламдин инкъилаб хьана, адан нетижада монархия алудна гадарна ва исламдин республика малумарна.

## География
РагъакӀидай пата Иракьдихъ галаз, кефердинни рагъакӀидай пата Азербайджандихъ галаз, Эрменистандихъ галаз, Туьркиядихъ галаз ва кьабул тахьанвай Суван Къарабагъдин Респубдикадихъ галаз, кефердин пата Туьркемнистандихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата — Афгъанистандихъни Пакистандихъ галаз сергьят пайзава. Кефердин патай адан къерехар Каспий гьуьлуь, кьибледин патай Индиядин океандин Персиядин ва Омандин заливри кьунва.

### Административ паюн
}


# Тегьран
# Кум
# Юкьван остан
# Казвин
# Гилян
# Ардебиль
# Зенджан
# РагъэкъечӀдай патан Азербайджан
# РагъакӀидай патан Азербайджан
# Курдистан
# Хамадан
# Керманшах
# Илам
# Лурестан
# Хузестан
# Чехармехальни Бахтиария
# Кохгилуйени Бойерахмед
# Бушир
# Фарс
# Хормозган
# Систанни Белуджистан
# Керман
# Йезд
# Исфахан
# Семнан
# Мазендеран
# Голестан
# Кеферпатан Хорасан
# Хорасан-Резави
# Кьиблепатан Хорасан
# Альборз


## Баянар

## ЭлячӀунар
* Permanent Mission of The Islamic Republic of Iran to the United Nations New York
Ирландия

**Ирландия** ( , Poblacht na hÉireann;  ) — гьукумат.

## ЭлячӀунар
* 
* myeire.ru 
* Department of Foreign Affairs  
* Статистика
Итал чӀал

**Итал чӀал** () — индоевропадин чӀаларик акатзава. Италиди гьукуматдин чӀал я.

## Баянар

* 
* 
* 

## ЭлячӀунар
*
Иудаизм

**Иудаизм** () ва я **чувудрин дин** — чувудрин дин, милли ва этикадин диб, дуьньядиз килигунин тегьер, инсаниятда монотеизмдин виридалайни дегь хилерикай сад.

Дуьньядин гзаф чӀалара «иудей» ва «чувуд» гафари са мана гузва ва рахадайла чара жезвач, им иудаизм динди чувудвиликай гузвай баянрив кьазва.

Иудеяр — дидедиз иудей яз ханвай ва я чувуд тушиз уьмуьрдин къене иудаизм дин кьабулнавай миллетдинни-диндин группа я.

2010 йисуз вири дуьньяда иудейрин кьадар 13,4 миллион тир, им вири Чилин агьалидин 0,2 % пай я. Иудейрин 42 % Израилда, 42 % АСШдани Канадада ва амайбурун чӀехи пай Европадин уьлквейра уьмуьр гьалзава.

Иудаизмди вичиз 3000 ийсалай пара тарих талукь тирди малумарзава. Иудаизм — гила дуьньяда авай динрикай виридалайни дегь дин я.

## Литература
* Алов А. А., Владимиров Н. Г. — Иудаизм в России . М.: Институт Наследия, 1997
* Фрейд З. — «Этот человек Моисей»
* Фишбейн М. Религиозные традиции иудаизма // Религиозные традиции мира. Т. 1. М., 1996.

### Иудаизмдикай урус чӀалал ресурсар
* Иудаизм ва Чувудар
* Иудаизм — улубар, макъалаяр, лекцияяр
* ЕЖеВика — Академическая Вики-энциклопедия по еврейским и израильским темам
* Чувудрин суварарни адетар 
* Хабад Любавич
* Еврейское Радио  Уроки Иудаизма в прямом эфире.
* «Хасидус по-русски»  Еврейский портал по изучению иудаизма. Более ста книг по иудаизму он-лайн.
* Еврейская электронная библиотека 
* «Рассказывает рав Исроэль Зельман».
* Лекции по Торе и Каббале в формате MP3 
* Маханаим — еврейский культурно-религиозный центр
* Глобальный еврейский on-line центр
* Аудио и видео онлайн лекции по иудаизму
* Махон Меир 

## Баянар

## ЭлячӀунар
*
Ихрек Режеб

**Ихрек Режеб** (1680—1760) — алакьунар авай мазан ва шаир — виликан Самур округдин (гилан Рутул район) Ихрекрин хуьре тахминан XVII виш йисан эхирда дидедиз хьана. Шаирдин аял вахтар хайи хуьре ва ханарин меркез хьайи Илисуда акъатна.

## Уьмуьрдин рехъ
ГъвечӀи чӀавалай поэзиядал ва музыкадал рикӀ алаз чӀехи хьайи Режеба лап фад шиирар туькӀуьриз башламишна. Адан эсерра зегьметчи халкьдин дерди-баладикай, муьгьуьббатдикай, классрин алакъайрикай ихтилат кхвезва. Режебан «Инсан ава», «Севдуьгуьм», «Дегишдач», «Кьве хал», ва маса шииррай аквазвайвал, шаирди зегьметчийриз къуллугъ авуна. Иниз килигна халкьди, «Гьахъ ашукь» лагьана, вичин патай шаирдиз авай гьуьрмет къалурзавай лакӀабни ганай. «Гьахъ ашукь», «Куьр» Режеб лугьуз, шаир, Дагъустанда хьиз, Азербайжандани машгьур тир. Кесибрин дердер, гъамар ва умудар ачухарзавай Режебан чӀалар, гзаф вахтара сиверай-сивериз къвез, халкьдин арада яшамиш жезвай. Анжах советрин девирда адан шиирар печатдиз акъатна ва халкьдин шаирдин яратмишунар ахтармишна. Режеб тахминан 1760 йисуз йисан юкьвара Ихрекрин хуьре кечмиш хьана.

## Баянар
Япония

**Япония** — ( *Нихон*, *Ниппон*), дуьз тӀар «Нихон коку», «Ниппон коку» (инф.) (яп. 日本国?) — рагъэкъечӀдай патан азияда авай островдин гьукумат. Алай Лас океан кьибле патахъ Япон гьуьлуьн.

## География
* Япония ала Япон архепелагдал, хьанавай 6 852 островдикай.
* Виридалай чӀехи кьуд островар Хонсю, Хоккайдо, Кюсю ва Сикоку — 97 % чилер кьазва.
* Виридлай эке кӀукӀ — вулкан Фудзи
* 126,2 миллион ксар аваз Япония цӀуд лагьай чкадал ала.

## ЭлячӀунар
* 
* Япониядин гьукумат
* 国際連合日本政府代表部 / Permanent Mission of Japan to the United Nations
Йемен

**Йемен** ва я **Йемендин Республика** — кьиблединни рагъакӀидайдан Азияда авай гьукумат.

## ЭлячӀунар
*
Вагьши нуькӀвер

**Вагьши нуькӀвер** (лат. *Accipitriformes* ва икӀа *Falconiformes*) —

## Хзанар ва дувулар

### Accipitridae
* **Subfamily Elaninae** — Чалагъан
** *[[Elanus]]* — Гумадин чалагъан
** *[[Chelictinia]]*
** *[[Gampsonyx]]* — Гьяркьуь кӀуф чалагъан
** *[[Elanoides]]* — Шиш-тум чалагъан
* **Subfamily Perninae**
** *[[Aviceda]]*
** *[[Henicopernis]]*
** *[[Pernis]]*
** *[[Leptodon]]*
** *[[Chondrohierax]]*
** *[[Machaerhamphus]]*
* **Subfamily Aegypiinae** — Леш лекьер
** *[[Sarcogyps]]*
** *[[Aegypius]]*
** *[[Torgos]]*
** *[[Trigonoceps]]*
** *[[Gyps]]*
** *[[Necrosyrtes]]*
* **Subfamily Gypaetinae** — Леш лекьер
** *[[Neophron]]*
** *[[Gypohierax]]*
** *[[Gypaetus]]*
** *[[Eutriorchis]]*
* **Subfamily Buteoninae**
** *[[Geranoaetus]]*
** *[[Buteo]]*
** *[[Parabuteo]]*
** *[[Buteogallus]]*
** *[[Busarellus]]*
** *[[Leucopternis]]*
** *[[Kaupifalco]]*
** *[[Butastur]]*
** *[[Harpyhaliaetus]]*
** *[[Geranospiza]]*
* **Subfamily Aquilinae** — Лекьер
** *[[Spizaetus]]*
** *[[Nisaetus]]*
** *[[Lophaetus]]*
** *[[Stephanoaetus]]*
** *[[Polemaetus]]*
** *[[Hieraaetus]]*
** *[[Lophotriorchis]]*
** *[[Aquila]]*
** *[[Ictinaetus]]*
* **Subfamily Circinae**
** *[[Circus]]*
* **Subfamily Polyboroidinae**
** *[[Polyboroides]]*
* **Subfamily Milvinae** — Чалагъан
** *[[Harpagus]]*
** *[[Ictinia]]*
** *[[Rostrhamus]]*
** *[[Helicolestes]]*
** *[[Haliastur]]*
** *[[Milvus]]*
** *[[Lophoictinia]]*
** *[[Hamirostra]]*
* **Subfamily Accipitrinae**
** *Accipiter* — Чинеруг
** *[[Urotriorchis]]*
** *[[Erythrotriorchis]]*
** *[[Megatriorchis]]*
* **Subfamily Circaetinae** — Гъуьлягъ лекьер
** *[[Terathopius]]*
** *[[Circaetus]]*
** *[[Spilornis]]*
** *[[Pithecophaga]]*
* **Subfamily Haliaeetinae** — Гьуьлуьн лекьер
** *[[Haliaeetus]]*
** *[[Ichthyophaga]]*
* **Subfamily Harpiinae**
** *[[Morphnus]]*
** *[[Harpia]]*
** *[[Harpyopsis]]*
* **Subfamily Melieraxinae**
** *[[Melierax]]*

### Pandionidae
* *Pandion* — Гъедрен лекь

### Sagittaridae
* *Sagittarius* — Катиб нуькӀ

### Falconidae
Falconidae Кардар
* *Daptrius* — ЧӀулав каракара
* *Ibycter* — Red-throated каракара
* *Phalcoboenus* —
* *Caracara* — каракара
* *Milvago* — brown каракара
* *Herpetotheres*
* *Micrastur*
* *Spiziapteryx*
* *Polihierax*
* *Microhierax*
* *Falco* — Кард

## Тистикьар
Йис

**Йис**


Файл:Wiosna-spring.jpg|Гатфар
Файл:Lato-summer.jpg|Гад
Файл:Jesien-autumn.jpg|Зул
Файл:Zima-winter.jpg|Кьуьд


### Чемшеяр
* Описание природы по временам года
* Времена года в Большой Советской Энциклопедии
* Календарь русской природы А. Н. Стрижов
Йисан вахтар

**Йисан вахтар** ()
 
 
## Йисан варцар
* **[[Гатфар]]** : Ибне, Нава, ТӀул.
* **[[Гад]]** : Къамуг, Чиле, Пахун.
* **[[Зул]]** : Мара, БаскӀум, ЦӀехуьл.
* **[[Кьуьд]]** : ФундукӀ, Гьер, Эхем.

## Йисан вахтар ва Календар

## Суьретар
Йогьаннесбург

**Йогьаннесбург** () — Кьибле-Африкадин Республикадин виридалай чӀехи шегьер.

## Литература
* *Early Johannesburg, Its Buildings and People*. Hannes Meiring, Human & Rousseau. 1986. 143 pages. ISBN 0-7981-1456-8
* *Gold! Gold! Gold! The Johannesburg Gold Rush*. Eric Rosenthal, AD. Donker, 1970, ISBN 0-949937-64-9
* *Johannesburg: The Elusive Metropolis*. Sarah Nuttall. Duke University Press. 9 January 2005. 210 pages. ISBN 0-8223-6610-X.
* *The Corner House: The Early History of Johannesburg*. Alan Patrick Cartwright. MacDonald. 1965. 293 pages.

## ЭлячӀунар
*