open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тамун цуцӀул

**Тамун цуцӀул** ва икӀа **хъпигардан** () — жуьре некхвадайбрин хзан цуцӀулрин (*Mustelidae*).
Танакросс чӀал

**Танакросс чӀал**  

## Гафалаг
* **chʼelaatsʼeyh** чкал
* **chʼetsʼedz gaay** пахла
* **shos** сев
* **tsúgaay** нуькӀ
* **chʼexěezʼ** кака
* **deł** иви
* **shíʼ** йак
* **chʼetʼúuʼ** нек
* **seey** чукӀул
* **tsʼeyh** каноэ (луьткве)
* **Dendeh Shuh** Indian (Native American)
* **shtáʼ** my father
* **shnąą** my mother
* **shundaagh** my grand burther
* **shchêl** my little bruther
* **shxeh** my sister-in-law (for man)
* **shtlęę** mysister-in-law (for woman)
* **tthíʼ kedz** кьилелай чӀар фенвай

## Нумраяр
* **tsʼéhłêg** сад
* **łdíikeyh** кьвед
* **taag** пуд
* **den** кьуд
* **áłtsʼę̂y** вад
* **niłkʼetaag** ругуд
* **niłkʼetaag wukʼe**t ирид
* **niłkʼeden** муьжуьд
* **niłkʼeden wukʼet** кӀуьд
* **tsʼehłox detaan** цӀуд
* **tsʼehłeg wukʼet** цӀусад

## Варцар
* **Saa xtsʼiʼindeex deʼ** Гьер
* **Łdíikeey Sǎaʼ** Эхем
* **Chʼeshǎanʼ Sǎaʼ** Ибне
* **Chʼetthaayh Sǎaʼ** Нава
* **Chʼegaay Sǎaʼ** ТӀул
* **Wunenh chʼetʼą̌ąʼ nesheegh** Къамуг
* **Saa dzeʼedeex deʼ** Чиле
* **Wunenh chʼetʼą̌ąʼ dit-tsiig** Пахун
* **Nénʼ tenh kʼet** Мара
* **Demee Sǎaʼ** БаскӀум
* **Wunenh nachʼehjedh** ЦӀехуьл
* **Wunenh nachʼehjedh** ФандукӀ

## Тистикьар


## Алукьун
* http://www.uaf.edu/anlc//tanacross/tld/ Tanacross Learnersʼ Dictionary by I. S. Arnold, G. Holton, and R. Thoman (2009)
Ттар

**Ттар**

## ЭлячӀунар
* Представления о дереве в истории культуры и философии
Супик чӀал

**Алютик чӀал**  **Супик чӀал**, **Сугпиак чӀал** 

## Супик нугъатар ва рахунар
***Чапла супик** (алют. *Kaniagmiut*; ингл. *Koniag Alutiiq, Koniag dialect, Alutiiq (sensu stricto)*)
**Mainland чапла супик (ингл. *Koniag Alutiiq of Alaska Peninsula*)
***Ugaassarmiut (ингл. *Ugashik subdialect*)
***Katmai (ингл. *Katmai subdialect*)
**Островрин чапла супик (ингл. *Koniag Alutiiq of Kodiak Island*)
***Qik'rtarmiut Sugpiat ва икӀа Qik'rtarmiut Alutiit
****(ингл. *Southern subdialect*). Кодиак островда Akhiok ва Old Harbor шегьерарда.
****(ингл. *Northern subdialect*). Кодиак островда Karluk, Larsen Bay, Port lions, Ouzinkie ва Кодиак шегьерарда.
***Tangirnarmiut. Tangirnaq (Woody Island) островда.
***Кьибле супик** (ингл. *Chugach Alutiiq, Chugach dialect, Chugach Eskimo, Sugpiaq (sensu stricto)*)
**Mainland кьебле супик (ингл. *Chugach Alutiiq of Kenai Peninsula*). Рахунар: Unegkurmiut, Yalegmiut.
**Островрин кьебле супик (алют. *Chugachigmiut*; ингл. *Chugach Alutiiq of Prince William Sound, Chugach proper*). Рахунар: *Tyanirmiut, Shuqlurmiut, Nutyirmiut, Palugvirmiut, Alukarmiut, Atyarmiut, Talitlarmiut, Kangirtlurmiut, Ugalakmiut.

== Супик алфиб ==


== Нумраяр ==


== Варцар ==


== Урус чӀал гафар == 


[[Урус чӀал|Урус чӀал]]ай кьабулнай Супик чӀалаз гафар. Урусар Америкада (1733–1867).

**'cayuq**  (< ур. ''чай'') 'чай'
***cainiq** (< ур. ''чайник'') 'чайникӀ'
***caskaq** ( < ур. ''чашка'') 'сукӀра'
***kaminaq** (< ур. ''камин'') 'пич'
***kelipaq** (< ур. ''хлеб'') 'фу'
***kuskaq** (< ур. ''кошка'') 'кац'
***masla** (< ур. ''масло'') 'дуьдгъвер'
***muRuk’uuq / muluk’uuq** (< ур. ''молоко'') 'нек'
***nehusiq** (< ур. ''ножик'') 'чукӀул'
***paltuuk** (< ур. ''пальто'') 'палту'
***piRuq** (< ур. ''пирог'') 'шуьре'
***saalaq** ( < ур. ''сало'') 'чӀем'
***stakanaq** (< ур. ''стакан'') 'бади'
***slaapaq*' (< ур. *шляпа'') 'къазма'

## Тистикьар


## Алукьун
*Alutiiq Museum, Alutiiq Word of the Week Archives  (Чапла супик)
*John E. Smelcer, Alutiiq Noun Dictionary and Pronunciation Guide , Common Nouns in Prince William Sound and Kenai Peninsula Region Alutiiq (Excluding Kodiak Island) (Кьебле супик)
*Chugachigmiut, Regional Culture and Language Program
Татарстан

**Татарста́н Респу́блика** (Татарста́н; тат. *Татарстан Республикасы, Tatarstan Respublikası*) — Урусатдин Федерациядин составдик квай республика, Волгадив федерал округдин составдик акатзава.

## ЭлячӀунар
* Официальный сайт Республики Татарстан 
* Официальный сайт Президента Республики Татарстан 
* Деловой центр Республики Татарстан — интернет-портал TatCenter.ru
* Информационное агентство «Татар-информ»
* Карта Татарстана 
* Навигационные и обычные карты Татарстана
Теннис

**Теннис** — кьве кас къугъазавай къугъун. Абуруг ракеткаяр гваз гъвечӀи туп сад-садаг цавай ракъурзава.

Нигай авататӀа туп вичин чилел, гьадан душмандиз са балл гузва. Туп вегьезва сеткадин винелай.

Пуд сет къугъана, низ гзаф баллар хьайитӀа гьам вилик жеда.

## ЭлячӀунар
Тибетдин сикӀ

**Тибетдин сикӀ** (лат. *Vulpes ferrilata*) — жуьре сикӀ хзан кцӀеринбрик (Canidae) акатзава. Бедендин йаргъивал — 57 — 70 см (+ тум: 40 — 47 см), бедендин заланвал — 7 кг.
Тивришан

**Тивришан**, гьакӀни **Дарвишайи**, (VII лагьай виш йис) — лезги серкердер, Ахцегь феодал пачахлухдин кьил, 25 йисан къене хазаррин аксина агалкьунларди женг чӀугур лезги серкердер.

## Эдебият
## ЭлячӀунар
## Баянар
Тимор гьуьл

**Тимордин икӀа Тимор гьуьл** (,  — туракь гьуьл) — гьуьл Индиядин океанда.
Топи (гьайван)

**Топи** (лат. *Damaliscus lunatus* ) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
Топонимика

**Топонимика** ( (topos) «топос» гафуни «чка»,  (onoma) «онома» гафуни «тӀвар» хьтин манаяр гузва) — чкадин тӀварарикай рахазвай илим я. Санлай топонимикади умуми илимда гьихьтин чка кьазватӀа, гьелелиг кьетӀидиз тайинарнавач. Са бязи алимри топонимика тарих илимдин са хел, муькуьбуру географиядин хел, чӀалан алимри ономастикадин хел яз гьисабзава. ЧӀалан алимри адаз гьатта «Топономастика» хьтин тӀварни ганва. Эхиримжи йисарин ахтармишунрилай гуьгъуьниз алимар ихьтин къарардиз атанва: Топонимика пуд илимдин — тарихдин, географиядин ва чӀалан илимрин бинедаллаз арадиз атанвай цӀийи илим я. Ибурукай сад квачиз топонимар бегьемдиз чириз жедач. Амма им акӀ лагьай чӀал туш хьи, топонимар чирун патал и пуд илим бес я.
Тувалу

**Тувалу** () — гьукумат юкьван Океанияда.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* Permanent Mission of Tuvalu to the United Nations 
* Статистика
Туп

**Туп** (; ; ) — спортдин серетар.

## Шикилар

Image:Soccerball.jpg|Футболдин туп
Image:Baseball (crop).jpg|Бейсболдин туп
Image:Basketball.png|Баскетболдин туп
Image:Tennis_ball_01.jpg|Теннисдин туп
Image:Volleyball.jpg|Волейболдин туп
Image:Polobal.jpg|Яд квай полодин туп
Image:GandM Purist 156g cricket ball n01.jpg|Крикетдин туп
Image:Golfball-AM.jpg|Гольфдин туп
Image:Ball and pin.jpg|Боулингдин туп
Тлингит чӀал

**Тлингит чӀал** (тлин. Lingít [ва икӀа Łingít] Yoo X̲'atángi) —   

## Нугъатар ва рахунар
* Кефер тлингит нугъат (ингл. *Northern Tlingit*)
** ЧӀехи кефер тлингит нугъат (ингл. *Greater Northern Tlingit, Northern Tlingit (sensu stricto)*)
*** Angoon нугъат 
**** *Xutsnoowú Ḵwáan* (ингл. Angoon people)
**** *Xudzidaa Ḵwáan* (ингл. Angoon people)
*** Ситка нугъат 
**** *Shee At’iká Ḵwáan / Sheet’ká Kwáan* (ингл. Sitka people). Ситка ва Чичагов (*Shee At’iká*) островда.
*** Sumdum нугъат 
**** *S’awdaan Ḵwáan* (ингл. Sumdum people)
*** Auke (*Aak’w*) нугъат 
**** *Aak’w Ḵwáan* (ингл. Auke Bay people). КӀенин Lynn Canal, Джуно ва кефер патан Адмиралтей островда.
** Яргъал кефер тлингит нугъат (ингл. *Far Northern Tlingit, Gulf Coast Tlingit*). Haines (*Deishú*), Yakutat ва Hoona.
*** Hoona (*Gaawt’aḵ.aan, Xunaa*) 
**** *Xunaa Ḵwáan* (ингл. Hoonah people). 
**** (?) *G̲alyáx Ḵwáan* (ингл. Kaliakh River people). 
*** Chilkat нугъат 
**** *Jilḵaat Ḵwáan* (ингл. Chilkat people). Klukwan-да.
**** (?) *Jilḵoot Ḵwáan* (ингл. Chilkoot people). Haines ва Skagway-да.
*** Dry Bay нугъат 
**** *G̲unaaxoo Ḵwáan* (ингл. Dry Bay people)
*** Yakutat (*Yaakwdáat*) нугъат 
**** *Laax̲aayík Ḵwáan* (ингл. Yakutat Bay people)
** Interior Tlingit (ингл. *Interior Tlingit, Inland Tlingit*). Канадада
*** Atlin Tlingit 
**** *Áa Tlein Ḵwáan* (ингл. Atlin Lake people)
**** *T’aaḵu Ḵwáan* (ингл. Taku people) 
*** *Deisleen Ḵwáan* (ингл. Teslin Lake people) 
*** Carcross Tlingit people. 
* КӀенин тлингит нугъат (ингл. Southern Tlingit]
** Юкьван кӀенин тлингит нугъат (ингл. *Transitional Southern Tlingit*). Kake (*Ḵééx̲, Ḵéix̲’* ), Wrangell (*Ḵaachx̲ana.áak’w*) ва Питерсбергда (*Gánti Yaakw Séedi*).
*** *Ḵéex̲ Ḵwáan* (ингл. Kake people)
*** *Shtax’héen Ḵwáan* (ингл. Stikine people). Wrangell ва Stikine River-да.
** Sanya-Henya тлингит нугъат (ингл. *Sanya-Henya Tlingit, Sanya-Henya Southern Tlingit*). Ketchikan-да (*Kichxáan*) ва Klawock-да.
*** *Sanyaa Ḵwáan* (ингл. Cape Fox people)*
*** *Hinyaa Ḵwáan* (ингл. Klawock people)
*** *Kooyu Ḵwáan* (ингл. Kuiu Island people)
*** *Taḵjik’aan Ḵwáan* (ингл. Tuxekan people). Klawock ва Craig-да.
** Tongass тлингит нугъат (ингл. *Tongass Tlingit*). амач 2010 йисуз.
*** *Taant’a Ḵwáan* (ингл. Ketchikan people).

== Гафалаг ==   
* *'lingít** кас
* **ḵáa** итим
* **sháa** дишегьли
* **keitl** кицӀ
* **ḵ’eikaxwéin** цуьк
* **gagaan** рагъ
* **dís** варз
* **kugóos’** циф
* **kutx ayanahá** гъед
* **taat** йиф
* **t’éex’** цур
* **dleit** жив
* **séew / sóow** марф
* **hít** кӀвал
* **lítaa** чукӀул
* **dleey** йак
* **yaakw** луьткве
* **té** къван
* **ǥayéis’** ракь

== Нумраяр ==   
* **tléix’** сад
* **déix̲** кьвед
* **nás’k** пуд
* **daax’oon** кьуд
* **keijín** вад
* **tleidooshú** ругуд
* **dax̲adooshú** ирид
* **nas’gadooshú** муьжуьд
* **gooshúḵ** кӀуьд
* **jinkaat''' цӀуд

## Алукьун
* http://www.tlingitlanguage.org/ 
* http://www.ynlc.ca/materials/lessons/johnstons/index.html  (Teslin нугъат)
Турция

**Турция** ва я **Турциядин Республика** () — гьукумат Азиядани Европада.

## География
Турция дуьньядин кьве паярал алай гьукумат я. Адан гъвечӀи пай (3 %), кефердинни-рагъакӀидай пата авай, Европада ава. ЧӀехи пай (97 %), ГъвечӀи Азия тӀвар алай зуростровдал алай, Азияда авайди я. Гьукуматдин кьилин шегьер Анкара я, амма виридалайни чӀехи шегьер Истанбул я.

Гьукуматдин майдан 779 452 км² я. РагъакӀидай патай рагъэкъечӀдай патаз яргъивал 1600 км я. Кефер патай кьибле патаз 600 км.

Пуд патарихъай Турциядин чил са шумуд гьуьлери чуьхуьзва: ЧӀулав гьуьл, Мрамор гьуьл, Эгей гьуьл, Чилинйукьван гьуьл.

## Тарих

## ЭлячӀунар
* Permanent Mission of Turkey to the UN
Туьркменистан

**Туьркменистан** (официалдаказ **Туьркмениста́н**, ) — гьукумат Юкьван Азида.

Суьретар ава Афгъанистандихъ ва Ирандихъ кьебле пата, Къазакъстандихъ ва Узбекистандихъ кефер пата, чуьхуьзва къенин Каспий гьуьлуьн ятари рагъакӀидай пата, дуьнедин океандихъ экъечӀун авач.

## Баянар

## ЭлячӀунар
ТуьтуьнуькӀ

**Туьтуькъушар** ва икӀа **ТуьтуьнуькӀ** (лат. *Psittaciformes*) — мехел нуькӀ. Дуьньяда ава 372 туьтуькъуш жуьре.

## Хзанар ва двулар
Мехелдин ава кьвед хзан: Cacatuidae (Какадуяр) ва Psittacidae ("True" Туьтуькъушар)

### ''Psittaciformes''
#### [[Какаду]] ''Cacatuidae''
##### ''Nymphicinae''
** *Nymphicus*
##### ''Microglossinae''
** *Probosciger*
##### ''Calyptorhynchinae''
** *Calyptorhynchus*
** *Zanda*
##### ''Cacatuinae''
** *Callocephalon*
** *Eolophus*
** *Lophocroa*
** *Cacatua*
** *Licmetis*
##### ''Microglossinae''
* *Probosciger*
##### ''Calyptorhynchinae''
* *Callocephalon*
* *Nymphicus*
* *Calyptorhynchus*
##### ''Cacatuinae''
* *Eolophus*
* *Lophocroa*
* *Cacatua*

#### ''Psittacidae''
##### ''Nestorinae''
* *Nestorini*
** *Nestor*
##### ''Loriinae''
** *Pseudeos*
** *Chalcopsitta*
** *Vini*
** *Psitteuteles*
** *Eos*
** *Neopsittacus*
** *Phigys*
** *Trichoglossus*
** *Glossopsitta*
** *Oreopsittacus*
** *Charmosyna*
** *Lorius*

##### ''Strigopinae''
* *Strigopini*
** *Strigops*
##### ''Micropsittinae''
* *Micropsittini*
** *Micropsitta*
##### ''Psittacinae''
* *Psittrichadini*
** *Psittrichas*
* *Cyclopsitticini*
** *Cyclopsitta*
** *Psittaculirostris*
** *Bolbopsittacus*
* *Platycercini*
** *Prosopeia*
** *Eunymphicus*
** *Cyanoramphus*
** *Platycercus*
** *Barnardius*
** *Purpureicephalus*
** *Lathamus*
** *Northiella*
** *Psephotus*
** *Melopsittacus*
** *Neopsephotus*
** *Neophema*
** *Pezoporus*
* *Psittaculini*
** *Psittinus*
** *Psittacella*
** *Geoffroyus*
** *Prioniturus*
** *Tanygnathus*
** *Eclectus*
** *Alisterus*
** *Aprosmictus*
** *Polytelis*
** *Psittacula*
** *Loriculus*
** *Agapornis*
* *Incertae sedis*
** *Mascarinus*
** *Lophopsittacus*
** *Necropsittacus*
* *Psittacini*
** *Coracopsis*
** *Psittacus*
** *Poicephalus*
* *Arini*
** *Anodorhynchus*
** *Cyanopsitta*
** *Ara*
** *Orthopsittaca*
** *Propyrrhura*
** *Diopsittaca*
** *Rhynchopsitta*
** *Ognorhynchus*
** *Guarouba*
** *Conuropsis*
** *Aratinga*
** *Nandayus*
** *Leptosittaca*
** *Cyanoliseus*
** *Pyrrhura*
** *Enicognathus*
** *Myiopsitta*
** *Bolborhynchus*
** *Psilopsiagon*
** *Forpus*
** *Brotogeris*
** *Nannopsittaca*
** *Touit*
** *Pionites*
** *Pionopsitta*
** *Hapalopsittaca*
** *Graydidascalus*
** *Salvatoria*
** *Pionus*
** *Amazona*
** *Deroptyus*
** *Triclaria*
** *Gypopsitta*
Уганда

**Уганда** ва я **Республика Уганда** () — рагъэкъечӀдай пата авай африкадин гьукумат.

## Агьалияр

**Милетар**

*банту халкьар — вири 70 %:*
# ганда — 4 126 093 инс. — 16,9 %,
# нколе — 2 329 972 инс. — 9,5 %,
# сога — 2 062 761 инс. — 8,4 %,
# кига — 1 679 451 инс. — 6,9 %,
# гису — 1 117 243 инс. — 4,5 %.
# н’оро — 667 012 инс. — 2,7 %
# конджо — 608 690 инс. — 2,4 %,
# торо — 606 897 инс. — 2,4 %,
# бафумбира (мукьвабур нйаруанда) — 488 890 инс. — 1,9 %,
# гвере — 408 738 инс. — 1,7 %,
# н’ули — 340 469 инс. — 1,7 %,
# нйаруанда — 314 598 инс. — 1,3 %
ва масабур.

*нилот халкьар: (яшамиш жезва гьукуматдин вини пата) — вири 30 % кьван.*
# тесо — 1 566 921 инс. — 6,3 % (кьиблесудан кӀватӀал),
# ланго — 1 483 817 инс. — 6,0 % (кьеблесудан кӀватӀал),
# ачоли — 1 141 097 инс. — 4,7 % (кьеблесудан кӀватӀал),
# лугбара — 1 022 059 инс. — 4,1 % (юкьван кӀватӀал),
# алур — 530 110 инс. — 2,1 % (кьеблесудан кӀватӀал),
# адола — 359 659 инс. — 1,4 % (кьеблесудан кӀватӀал),
# нанди — 332 000 инс. — 1,3 % (кьеблесудан кӀватӀал),
# мади — 296 230 инс. — 1,1 % (юквансудан кӀватӀал),
# карамоджонг — 258 307 инс. — 1,0 % (кьеблесудан кӀватӀал)
ва масабур.

### Дин

Дин: католикар — 41,9 %, протестантар — 42 % , масурманар — 12,1 %, масса рекьер — 3,1 %, атеистар — 0,9 % (гьисабун 2002 йисан).

Савадлувилин дережа — 76 % итимар, 57 % дишегьлияр (гьисабун 2002 йисан).

## ЭлячӀунар
* Официал гьукуматдин сайт 
* Статистика 
* UCB Libraries GovPubs
Урбис

**Урбис** – Лезгийрин Лезган пачагьлухдин пачагь. 8-й виш йиса араб чапхунчийрин аксина къати женгер чӀугур къагьриманди 730-й вичин дуьнья дегишарнай 

## Баянар

## ЭлячӀунар
* ''Абу Мухаммад Ахмад ибн Асам аль-Куфи''. Книга завоеваний
* Рассказывавшую о событиях в Дагестане в раннем средневековье 
## Эдебият
Урус чӀал

**Урус чӀал** () — Урусатдин Федерациядин гьукуматдин чӀал.

## ЭлячӀунар
*
Усугъчай

**Усугъчай**, **Ушугъ** — Дагъустан республикадин Докъузпара районда авай хуьр. Райондин администрациядин юкь ва кьилин хуьр я. «Усугъчай» хуьруьнсоветдин администрациядин кьилин хуьр.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин Докъузпара райондин лап кефер пата, Мегьарамдхуьруьн райондихъ галаз сергьятдин патав, Кьулан вацӀун эрчӀи кьерел, Гъуцар сув, Яру сув ва Гитин кьил суварин кӀанив чка кьунвайди я. Хуьруьн къваларив емишрин багъар ва хуьруьнвийрин майишатар ава.

## Тарих
Тарихдин малуматрикай Усугъчай Лезгистандин дегь хуьрерикай сад тирди чир жезва. «Абумуслиман тарих» улубда Усугъчай хуьруьн тӀвар сияте яз кьунва ва ина кьиле фейи вакъиаяр чи эрадин VIII виш йисуз талукь тирди къалурнава.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1 836 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.

## Инфраструктура
Хьуре райондин начагъхана, юкьван мектеб, клуб, улубхана, почта, райондин алакъарин крар кьиле тухузвай идара ва дарманхана (аптека) кӀвалахзава.

## ТӀвар-ван авай ксар
Багъишев Багъиш Малладин хва — лезги кхьираг, драматург ва журналист.
## Баянар

## ЭлячӀунар
* Докъузпара райондин официал сайтуна Усугъчай хуьруькай малуматар
Уь

**УЬ, уь** - лезги гьарфаргандин къанни кӀуьд лагьай гьарф. Диграф. Кьулухъ жергедин ахъа ван къалурзава. IPA — /y/. Гафунин вири позициярал жезва.

## Муькуь чӀалара
Чечен, удин, табасаран, яхул ва муькуь къавкъаз чӀалара и гьарф ава

## ЭлячӀунар
Лезги гьуруфат аялриз
ТӀ

**ТӀ, тӀ** — *ТӀ, тӀ* къадни ругуд лагьай гьарф лезги алфибда. Ачух тушир сес.

### Гьарфунлай гатӀузавай гафар
* ТӀар
* ТӀиб

### Мадни клиг
Фарси

**Фарси**, **ЦӀийи фарси** (زبان فارسی [zæ'bɒːne fɒːr’siː]) — Инд-европадин чӀаларин хзандин иран чӀаларин группадик акатзавай, гзаф девлетлу ва виш йисаралди алцум жезвай литература авай, иран чӀаларин арада кӀвенкӀве аваз физвай чӀал. И чӀалал, вири дуьньядин литературади кьабулнавай ва дуьньядин эсеррин хазинада гьатнавай, шедевр тир эсерар кхьенвайди я. Гилан фарс чӀал цӀийи чӀал я, ам Иран гьукумат арабри дяведалди къачунвай ва уьлкведа Ислам динди винизвал къачузвай девирда араб чӀалан къати таъсирдик акатнавай дегь пегьлеви чӀалакай арадал атанвайди я ва а чӀалан давам я.

Фарси, пуд сад-садаз мукьва тир вариантриз чара хьанвай ва Азиядин пуд уьлквейра, Иранда, Афганистанда ва Тажикистанда официал чӀалар хьиз кьабулнавай плюрицентрик чӀал я. Абурукай виридалайни вилик фенвай ва дуьньядиз мадни машгьурди Иран Ислам Республикадин фарс чӀал я, идаз себеб уьлкведи дуьньядин дережада кьунвай экономикадин потенциал ва и чӀалал рахазвайбурун чӀехи кьадар я. Ирандин фарс чӀалаз ***«рагъакӀидай патан фарси»***ни лугьузвайди я. Фарс чӀалан рагъэкъечӀдай патан вариантар Афганистандин гьукуматдин чӀал тир ***[[дари]]*** ва Тажикистандин ***[[тажик чӀал]]ар*** я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Фарс чӀал 
* Persian verb conjugator — Фарс глаголар дегишардай программа  
* Онлайн фарс чӀал чирун 
* Easy Persian — Фарс чӀалан тарсар  
* AmalGrad.ru сайтунин форумдал фарс чӀал 
* Persian — Фарси — Ирандиз ва фарс чӀалаз талукь тир ресурс
* Фарс чӀалан тарсар «Фарси для Вас»
* Фарс гафарган (60 агъз. пара гаф)
Фил

**Фил** ()

* Африкадин фил (*Loxodonta*)
** Саваннадин фил (*Loxodonta africana*)
** Тамун фил (*Loxodonta cyclotis*)
* Индиядин фил (*Elephas*)
** Индиядин фил (*Elephas maximus*)

## ЭлячӀунар
* Филар.
Финар

**Финар** (фин. *suomalaiset*, урус. *финны*) - европадин (фин-уграр) халкь.

## ЭлячӀунар
* Особенности финского национального характера: обычаи и традиции Финляндии
Финн чӀал

**Финн чӀал** (вичин тӀвар — suomi , suomen kieli) — Финляндиядин гьукуматдин чӀал. Суоми-угор чӀаларин хизандик акатзава.

И чӀалал 7 миллион кас рахазва. Финляндияда, ЕврогалкӀда, Швецияда ва Карелияда и чӀалахъ гьукуматдин статус ава.

## Суомирин алфавит

## ЭлячӀунар
*
Финляндия

**Финляндия** (, ; хасдаказ **Финля́ндиядин Респу́блика**, , ) — Европадин кефер пата авай гьукумат. 1995 йисалай Европадин Садвалдик ква.

Урусатдихъ, Швециядихъ ва Норвегиядихъ галаз сергьятар ава.

* Кьилин шегьер Гьельсинки.

1917 йисан 6 декабрдилай ада гьукумат я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* Permanent Mission of Finland to the UN 
* Статистика
Француз чӀал

**Франкрин чӀал** () — Французрин чӀал (Франциядин офицал чӀал) — индоевропадин чӀаларин романрин чӀаларикай сад я.

## Рахазвай гьукуматар

## ЭлячӀунар
*
Футбол

**Футбол** — пара ксараз кӀани къугъун.

А къугъунда тупанаг кицегь жезава ичӀи кӀвачерал, кьилиг (виридал, гъилер галачиз). Футболда къугъадайбур пай жедва кьве мехелдал, гьарда 11 кас авай.

Гьар мехелдих вичин варар ава. Гьар къугудавайдиз туп жуван дирбикан мехелдин варараз ягъна кӀанда. Къгъун физавай 90 тӀйикьаз къене. Садим, сифте 45 тӀйикьа куьтегь хьайила къгун къучар ийизава. Къугъарчийра йал ягъзава 15 тӀйикьадин къенн.

Ахпана мад къгъун эгечӀзава. 90 тӀйикьа куьтегь хьайила не пара дим туп чпин дирбикран варараз ягъайтӀа — гьам вилик фена.

## Къугъунин тӀвар
ТӀвар инглисдал () туькӀуьрнавай тир, маса «кӀвачин туп» къугъунрикай къакъатун паталди парвиниз регби ().

## ЧӀехи турнирар

### Хкянавайдияр
*  Футболдай дуьньядин чемпионат (1930 — цӀинин вахт) (ФИФА)
*  Футболдай олимпиядин турнир (1908 — цӀ.в.), 1924 ва 1928 йисан — дуьньядин чемпионатда прототипар
*  Футболдай конфедерациярдин кубок (1992 — цӀ.в.)
* Кьиблепатан Америка (КОНМЕБОЛ): Америкадин Кубок (1916 — цӀинин вахт)
* Европа (УЕФА): Футболдай европадин чемпионат (1960 — цӀинин вахт)

### Клубар
;УЕФА
* УЕФА чемпионрин лига (1955/56—цӀ.в.; 1956—1992 — *Европадин чемпионрин кубок*) — чӀехи европадин турнир
* УЕФА Европа Лига (1955/58 ва я 1971/72—цӀ.в.; 1955/58—1971 — *[[Ярмаркадин кубок]]*; 1971/72—2008/09 — *УЕФА-дин Кубок*)
* *[[УЕФА Кубокдин гвай касардин кубок]]* (1960—1999)
* Футболдай европадин Суперкубок (1972—цӀ.в.; 1972—1999 — ЕЧК/ЧЛ ва КГКК-дин гъалибар гьуьжет кьун; 2000—2008 — ЧЛ ва УЕФА-дин Кубок гъалибар гьуьжет кьун) — Чемпионрин лигадин гъалиб vs Европа Лигадин гъалиб

;КОНМЕБОЛ
* Либертадорес Кубок (1960—цӀ.в.) — чӀехи кьибле-америкадин ва латин-америкадин турнир; 1948-йисуз Футболдай клубдин Кьибле-Америкадин чемпионат хьун, Либертадорес Кубокда сад авун.
* Кьибле-Америкадин кубок (2002—цӀ.в.) — кьведлагьай кьибле-америкадин турнир
* *[[Суперкубок Либертадорес]]* (1988—1997 йисан кьведлагьай кьибле-америкадин турнир)
* Рекопа (1988—цӀ.в.; 1988—1997 — Либертадорес Кубокдин ва Суперкубокдин гъалибар гьуьжет кьун; 2002—цӀ.в. — Либертадорес Кубокдин ва Кьибле-Америкадин кубокдин гъалибар гьуьжет кьун)
* *[[КОНМЕБОЛ кубок]]* (1992—1999 йисан пудлагьай кьибле-америкадин турнир)
* *[[Меркосур кубок]]* ва я *Меркосул Кубок* (; ) — 1998—2001 йисан регионал турнир (Аргентина, Бразилия, Парагвай, Уругвайни Чили)
* *[[Мерконорте кубок]]* — 1998—2001 йисан регионал турнир (Боливия, Венесуэла, Колумбия, Перуни Эквадор; гуьгъуьнлай Мексикадин, АСШ-динни Коста-Рикадин клубар теклиф авун)

;Дуьньядин клубдин турнирар
* *[[Гьукуматар ара кубок]]* ва я *Интерконтиненталдин кубок* (1960—2004) — Европадин ва Кьибле-Америкадин чемпионар гьуьжет кьун
*  ФИФА клубдин чемпионат (2000; 2005—цӀ.в.)

## Футболдин категорияр
Футбол

## Маса макъала
* XX виш йисан футболдай символ тир хкянавайбур

## ЭлячӀунар
* fifa.com
Ханбутай бег Яргунви

**Ханбутай бег Яргунви** — сифте яз 1815 й Яргун, ЭчӀехуьр, ТӀигьиржал хуьрерин агьалияр кӀвачел къарагъарна урус тарашхъанрин аксина женг чӀугур, гуьгъуьглай Самур дугундин хуьрера, Къуба ва Куьре аялтра машгьур хьайи зурба кьегьал 

## Эдебият

## Баянар

## ЭлячӀунар
Хашпара дин

**Хашпара дин** — дуьньядин пуд кьилин динрикай сад я.

## Баянар
Хемис

**Хемис** — арбединни жумядин арада авай, гьафтедин кьудлайгьай югъ.
Химия

**Химия**

## Химиядин элементрин девирдин система

## Литература
* ''Дмитрий Иванович Менделеев'' Периодический закон 

## Баянар

## ЭлячӀунар
Хиниви Зайнаб

**Хиниви Зайнаб** — XII асирдин сад лагьай паюна яшамиш хьана. Ам лезги миллетдик акатзавай хиналугь тайифадин Хин хуьре ди-дедиз хьана. Бажарагълу руша жегьилзамаз шиирар туькӀуьриз ва чуьнгуьрдихъ галаз манияр лугьуз башламишна.

Хиниви Зайнабан уьмуьр ва яратмишунар Ширвандин шагь Ма-нучихрдин паб Тамара-ханумахъ галаз алакъалу я.

Зайнаба вичин эсерар: шиирар, манияр, рубаияр дидедин, араб ва фарс чӀаларал теснифна.

Чав агакьнавай рубаийрай аквазвайвал, Зайнабахъ дерин чирви-лер ва тагьсил (образование) ава. Ада вичин чӀалар, рубаийрин истемишунрал амал авуна (философиядин мана хьун, цӀийи-цӀийи фикирар лугьун, 1, 2 ва 4 — цӀарар рифмада хьун), теснифнава ва абур РагьэкъечӀдай патан машгьур шаиррин рубаийрилай са куь-нални усал туш.

Ширвандин шагь Манучихр кечмиш хьайила, Тамара бубадин ватандиз хъфена. Шаир Зайнабан уьмуьр гьикӀ куьтягь хьанатӀа, малуматар авач.

## Эдебият
* Ризванов Зхиняй тир шаир Зайнаб. — «РикӀин гаф», 1992-йисан 25-апрель.
Хирола

**Хирола** (лат. *Beatragus hunteri* ) — жуьре антилопа хзан кьве карчарин (Bovidae), йашамиш жезва Кенида ва Сомалида. Бедендин йаргъивал — 250–300 см (+ тум 30—45 см), бедендин заланвал — 65-155 кг.
Холикачук чӀал

**Холикачук чӀал** 
## Гафалаг

***łoogg** — балугъ
***łoogg dood mininh iligh** — цӀехуьл (ноябр) (ва дуьздаказ:"*угрийар эхъёз къведай варз*") 
***giggootth** — хъуьруьшар
***q’oon**' — икра 
***nathdlod** — эскимосское мороженое или индейское мороженое ( *из снега, рыбьего жира, черной патоки и ягод*)

## Тистикьар


## Алукьун
* http://www.uaf.edu/anlc/langs/hk.html 
* http://www.subsistence.adfg.state.ak.us/TechPap/tp289.pdf (2005)
Хуьруьг

**Хуьруьг** () — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай хуьр. «Хуьруьгрин» хуьруьнсоветдик акатзава.

## География
Хуьр Ахцегь райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 14 км яргъал, Самур вацӀун чапла къерехдихъ гала. Самур вацӀун дугундин кефер патайтӀуз Самур цӀиргъ яргъи хьанва ва адан 3004 м кьакьанвал авай Ялахъ кӀукӀ Хуьруьг хуьряй акваз жеда.

Хуьре ва адан къваларив гвай чкаяр:

* ТӀебии сергьятар — ЧӀурар: *Хъчан сув, Рычал, Кьула дагъ, Дерей сув, Мими сув, Теран, Магьмуд кас, ЦӀуман сув, ЧӀулав кьил, Салтабар, Хтума, Куркунар, ЧӀехи мигьий, Эминан хцин пад, Вярх, Лацак там, Ягъв ва мсб *.

* Булахар: *Юргъаз кам, Хинер чхир кам, Ялахъ кам, Чими ятар, Гьасан булах, Кпул цин булах, Шамахан булах, Къайи цин булах, Селиман булах, Уьруьн булах, Уср вир*.
* ПӀирер: *Ражабан пӀир, Сфи Хусейнан пӀир, БтӀур мягьледин пӀирар, Агъа пӀир.*

## Тарих
1839 йисуз Хуьруьг хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат импердиядин гьукумдик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Ахцегьпара наибвалдиз талукь тир.

## Агьалияр
Йисариз килигна Хуьруьг хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 2 241 касди уьмуьр ийизвай. Агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.

Тарихдал гьалтайла хуьруьгвияр агъадихъ галай сихилриз пай жезва: *Рагьманар,Халтаяр, Болбутар, МикӀияр, ЭкӀерар, Мхацар, Челдияр, ЦӀурар, Хашалар, Саларар, Гъуьруьгъар*.

## Килигиз лайихлу чкаяр
* 22 метр кьакьанвал авай, 1700 йисан минара — къеле.
* 1637—1638 йисара эцигай мискӀин, идакай мискӀиндин кӀарасдин стундал алай араб чӀалан кхьинри субутарзава.
* Хуьруьгви Тагьиранни Мамед Гьажиеван гуьмбетар.
* Хуьруьгрин там.
* Суван тамун вир — сода квай **Фуан** цин чешме.

## ТӀвар-ван авай ксар
* Алимов Максим Тагьиран хва — лезги шаир.
* Гьажиев Агъалар — чӀехи лезги шаир, фольклорист ва таржумахъан.
* Хуьруьг Тагьир (1893—1958) — тӀвар-ван авай лезги зари, Дагъустандин халкьдин зари.
* Хуьруьг Лукьман (Алискеров Лукьман) (1921–1988) — лезги шаир.
* Мукаилов Сефибек Магомедтагирович (1954—1993) — Халкьарадин классдин регьят кьуршахрин женгдар.
* Мамед Гьажиев — 2000 йисан августда, «Курск» цин кӀанин гимидин катастрофа хьайи чӀавуз кьейи 118 касдикай сад. «Курск» цин кӀанин гимидин инженер-подводник.
* Эмирбеков Эмирбек Зиядович — академик, Дагъустандин биохимия мектебдин бине кутурди.
* Абдулкеримов Махмуд Абдулжелилович — Дагъустан Республикадин лайихлу муаллим.
* Татьяна Львова-Магомедшерифова — бокс, регьят кьуршахар, кикбоксинг хьтин спортрин жуьредин Урусатдин устӀар, кье сеферда Дуьньядин чемпион, дуьньядин чемпионатрин гзаф сефердин призёр, пуд сеферда Европадин чемпион, «А» классдин халкьарадин турниррин ва Урустатдин чемпионатрин гзаф сеферда гъалиб хьайиди 

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Хуьруьгрин сайт
* Ахцегь райондин сайт 
* Ахцегь райондин сайтуна Хуьруьг хуьруькай малуматар
Хуьшрекандиз ухшар маймун

**Хуьшрекан хьтин маймун** () — гьяркьуь нер авай маймунрин тухум хуьшрекан хьтин маймунар(*Atelidae*). И тухумдиз анжах ЦӀийи Дуьньяда чкӀанвай алай чӀаван 30 кьван жуьре гьатзава.
## Тегьерар кхьин
Бедендин яргъивал — 34—65 см (тум квачиз),тумдин - 55-90 см, чӀехи маймундин бедендин заланвал — 4—10 кг. Диши маймунар эркекрикай са кьадар чӀехи ва залан я.

## Таксономия
Худат

**Хтар ** () — хтарар сихил авай хуьр Азербайжандин Хъачмаз районда авай шегьер.

Шегьердин статус 1950 йисуз къачунай.

## География
Шегьер Азербайжан Республикадин кефердинни-рагъэкъечӀдай пата, Самур-Девечи аранда, Хъачмаз райондин юкьван пата, райондин кьилин шегьер тир Хъачмаз шегьердилай 20,4 км кефер пата, Баку шегьердилай 184 км яргъал, «Худат» ракьун рекьин станциядал ала.

## Тарих
ЦӀуру-Хтара атанавай "Хтарар" сихилди бине ктуна и хуьруьк.

## Агьалияр
2009 йисан Азербайжан Республикадин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна, шегьерда 15.437 касди уьмуьр гьалзавай, абурукай: итимар — 7.615 кас, папар — 7.822 кас тир.

Йисариз килигна шегьердин агьалийрин кьадар:

### Миллетар
Худат гзафмиллетрин шегьер я. Ина азербайжанар, лезгияр, куьрдер, татар, урусар, туьрквер, къарачияр хьтин халкьари санал уьмуьр гьалзава. Агьалийрин чӀехи пай азербайжанари туькӀуьрзава. Совет береда шегьерда азербайжанаринни лезгийрин кьадарар саки сад хьиз тиртӀа, гила азербайжанар лезгийрилай саки кьведра пара ава. Лезгийрин тӀимил хьунин себебар, Суван Къарабагъдин конфликт чӀавуз гзафбурун Дагъустандиз куьч хьун ва шегьерда амукьай пара кьадарда лезги хзанар ассимиляция хьана азербайжанариз элкъуьн я. Ахьтинбурун паспортра миллет къалурзавай цӀарцӀел *«азербайжанви»* кхьенвайди я. Шегьерда, паспортра *«азербайжанви»* кхьенвай «михьи» азербайжанвияр саки авайди туш. Азербайжанвияр хьиз къалурнавайбурун гзафни-гзаф пай тарихдин къене азербайжанлашмиш хьанвай татар, куьрдер, туьрквер, лезгияр, цыганар ва маса бицӀи халкьар я. Абуруз чпин улу бубаяр маса халкьар тирди чизва, амма чӀал ва гьа миллетдиз талукьвилин кьатӀун тамамдаказ квахьнава. Хайи чӀал са гьалда хвенвай тек сад тир халкь — лезгияр я. Амма а лезгийрин са паюнин лезги чӀалан чирвилер акьван усал я хьи, абур лезги чӀаланни азербайжан чӀалан акахьунал рахазва. И акахьай чӀалан азербайжанарни гъавурда акьазва. Азербайжан агьалидин кьуьзуь несилар лезги чӀалан гъавурда акьазва, гзафбурувай адал рахазни жезва.

Шегьерда цыганри компакт шикилда уьмуьр гьалзавай Къарачи мягьле ава.

Шегьерда азербайжан чӀал ва культура йигиндиз вилик физвай береда маса халкьарин, иллаки лезгийрин чӀал ва культура кьулухъ амукьзава. Шегьердин мектебра тарсар анжах азербайжандал тухузвайди я. Лезги хзанра, «къвезмай уьмуьрда четин тежедайвал ва мектебра сад-садахъ галаз рахаз регьят жедайвал» аялдиз сифте лезги чӀал ваъ, азербайжан чӀал чирзава. Ахьтин хзанрин кьадар йисандивай-йисуз пара жезва. Гьавиляй маса халкьар азербайжанарин арада цӀрана терг жезва. Гилан гьалар и камаралди давам хьайитӀа са-кьве несил алатайла лезгиярни татринни куьрдерин гелеваз фида, шегьерда лезгийрикай амукьдайди са тӀвар ва азербайжанариз элкъвенвай жегьил несилар жеда.

**Урусатдин, СССР-дин ва Азербайжандин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна Худат шегьердин миллетрин состав.**

## Экономика

## Баянар

## ЭлячӀунар
Ранг

* Рангарин жуьрейар **яруди**, **хъпид**, **велид**  — ва масса рангар.

*  яру
*  туракь
*  хъпи
*  къацу
*  вили
*  билбил
*  экуьяру
*  шуьтруь
*  чӀулав
*  рагъул
*  лацу
Гьил

**Гьил** () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Гьилерин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. Гьил КцӀар райондин виридалайни чӀехи хуьр я ва Азербайжандин виридалайни чӀехи хуьрерикай сад я.

## География
Хуьр КцӀар райондин кьулан пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 12 км яргъал ала.

Гьилерин мягьлейрин тӀварар (ойконимар): *Мегькема, Сирт мягьле, Пелен мягьле, ЧӀехи хуьр, ГъвечӀи хуьр.*

## Тарих
Гьил Лезгистандин дегь чӀаван хуьрерикай сад тирдал шак алач. И кар тестикьарзавай делилрикай сад, хуьруьн къвалав галай 3 км яргъивилин дегь сурар я. Гьатта, са бязи алимрин фикирралди, Гьил хуьр гьеле Алпан гьукуматдин девирда авай. Хуьре IX виш йисуз пуд пипӀен къайдада эцигнавай пӀирер ава ва чкадин эгьлийри им са суфийвилин кар хьиз гьисабзава. ГьакӀни, хуьруьн кӀунтӀарикай садал кьве виш йисан цӀуру мискӀин ала.

1934 йисуз Гьил хуьр гилан КцӀар райондин чилерал алай Гьил райондин кьилин хуьр тир.

Гьиливийри са кӀус аранда, Хъачмаз райондихъ галаз сергьятдин мукьвал Гьилуба хуьр кутунай.

## Агьалияр
Йисариз килигна Гьил хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

1970 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 4 131 касди уьмуьр ийизвай. Агьалидин 97 % — лезгияр, 3 % — азербайжанар я, вири суни-мусурманар я.

Гьилера авай сихилрин тӀварар: *Къачабегар, Эребханар, Къара гадаяр, Дедемар, ШайтӀанар, Кекар, МучӀар, Эйвазар, Бикеранбур, КӀapкӀарар, ЦӀахуьрар, Къафарар, Нуруяр, Фиргъананбур, Адемиранбур, Мукаиланбур, Мусадинбур, Къафарар, Къуьсуьяр, Гъашурар, Бикерар, Мукаяр, Жуватанбур, Мегьетар, Фекьияр, Бегар, Къапалар, БакӀияр, Мягьсумар, Чувачар, ШапӀаяр, Элияр, Ваданар, ШипӀаяр, Какурар, Хъалхъамар, ЦӀегьер, Агъамар, Келеяр, Къамацар, Хъунжелияр, Мирзагъаяр, Какамар, Къарчугъаяр, КалацӀар. *

## ТӀвар-ван авай ксар

* Гьиливи Ярали — Къавкъаздин дяве чӀавуз урусрин аксина къати женг чӀугур лезги кьегьал, 1837 йисан Къубадин гъулгъуладин регьберрикай сад.
* Анибала Ярдумов — Ватандин ЧӀехи дяведин кьегьал.
* Салат Саруханов — Ватандин ЧӀехи дяведин кьегьал.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Гьилерин цӀуру шикилар
Цегвер

**Цеквер** (**Цекквер**, [c:ek:ʷ]; лат. *Formicidae*) - арада перде авай лувар квайбурун дестедин цекверинбурун ивнихзандикай тир гьашаратрин хзан я. Жемятдин гьашаратар я, 3 каста арадал гъизва - дишияр, эркекар ва кӀвалахунин индивидар. Дишиярни эркекар лувар квайбур, кӀвалахунин индивидар - лувар квачирбур я. Спелар кӀалам-кӀалам хьайибур, дишийринбурни кӀвалахунин индивидринбур 11—12, эркекринбур 12—13 кӀаламдикай ибарат я (са бязи жуьрейриз 4,6 ва 10 кӀаламдикай). Спелдин асул кӀалам (скапус) адетдалди масабурулай хейлин яргъиди я. Хурун кьулухъ патан пай (эпинотум) - кьулухъ-хурухъ галаз акахьнавай руфунин садлагьай сегмент я. Руфун вич садлагьайни кьведлагьай сегментри арадал гъанвай кьалуналди эпинотумдихъ гилиг жезва. Са бязи агъахзанрин акатзавай цеквериз (мирмицинар, Понеринар ва мсб.) вилик фенвай мизмир ава. Зайиф хьанвай дамархьун квай лувар.

Цеквер хзанриз кӀватӀхьана мукарра яшамишзава. И мукариз цекверин кӀунтӀ лугьудайди я, абур накьвада, кӀарасра, къванерик туькӀуьрзава; са бязибуру цекверин кӀунтӀар куьлуь набататрикай авур паярикай эцигзава.

 
## ЭлячӀунар
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Баянар
Цилингви БукӀа

**Цилингви БукӀа (Абукар)** — XVIII виш йисан сифте паюна, тахминан 1705–1760 йисара уьмуьр авур лезги шаир. Куьре магьалдин Цилингрин хуьре дидедиз хьанай. 

Ам лезги халкьдин чӀехи шаир Етим Эминан чӀехи-буба я. Чав Цилинг БукӀадин са кьадар эсерар агакьнава .

## Баянар
ЦӀай

**ЦӀай** — гуьтӀуь манада агъадихъ галай нетижада хкатзавай гзаф ифирнавай газринни плазмадин вири кӀватӀал:
* жуваз кӀандайвал / жуван ихтияргалачиз жезвай кудай материал са тайин хьанвай стӀалдив (точкадив) чими авунин;
* химиядин реакциядин;
* чӀехи электрик тӀарамни (напряжение) кудай материалдин къвал-къвалав хьунин.

Цай — кунин процессдин кьилди фаза я ва адаз ам кягънавай маса кудай материалриз вич-вичиз чкӀурдай кьетӀенвал хас я.

## ЦӀаюн ранг
Кудай материалриз килигна цӀаюн ранг жуьреба-жуьре жезва, мисал яз (скобкайра кудай материал къалурнава):
* Ругъу (углерод)
* Хъипи-сакӀал (натрийдин кьелер)
* Къацу (цур, молибден, фосфор, барий, суьрме)
* Вили-къацу (бор)
* Вили (селен)
* Яру (литий, кальций)
* ФичӀи (калий)


Файл:FlammenfärbungB.png|Бордин кун
Файл:Potassium & water 39.jpg|Калийдин кун
Файл:FlammenfärbungLi.png|Литийдин кун


## ЭлячӀунар
*
ЦуцӀул

**ЦуцӀул** (лат. *Martes* ) 

## Жуьреяр
* *Martes americana* — Америкадин цуцӀул 
* *Martes pennanti* — Илка
* *Martes foina* — Къвандзин цуцӀул
* *Martes martes* — Тамун цуцӀул 
* *Martes gwatkinsii* — Нилгиридин цуцӀул 
* *Martes zibellina* — Собол
* *Martes flavigula* — Харза
* *Martes melampus* — Йапондин цуцӀул
ЦӀехуьл Мелки

**ЦӀехуьл Мелки** — 1837—1839 йисара генерал Головинан ва генерал Фезедин кьушунрин аксина женг чӀугур Мелкиди 1839 й цӀехуьлрин 500, хуьлуьхъви Тагьирбеган 300, тӀигьиржалви Рамазанан 400, кьилагьви Ибрагьиман 200 касдикай ибарат кӀеретӀар галкӀурна абуруз регьбервал ганай.

## ЭлячӀунар
## Эдебият
## Баянар
ЦӀийи Зеландия

**ЦӀийи Зеландия** — (; маори *Aotearoa*) — гьукумат кӀенин-эрчӀи пата Секин океандин, алай кьве чӀехи островдал (Кефер къарамат ва Кьибле къарамат) ва гзаф (700 кьван) патав гвай бицӀи островар.
* кьлин шегер Веллингтон
* ксар кьадар 4 284 000 инсан (2008 йис).

## Кьиспес

### Полинезрин бере
Сифте ахъагъайбур ЦӀийи Зелендия адетай гьисабн кӀанзава акъатайбур ЭрчӀи Полинезиядай, гатурайбур и къараматар чал ийиз патав хьиз XI—XIV девира.

## ЭлячӀунар
* New Zealand Government 
* dmoz.org
* Permanent Mission to the United Nations, New York
ЧӀехибритания

**ЧӀехибритания** () — островдал алай гьукумат. Кьилин шегьер — Лондон я.

## Дегь заманада

## Агьалияр
1900 йисалай 2009 йсалди:

## Администрациядин паюнар

* Англия
* Шотландия
* Кеферпатан Ирландия
* Велс

## Дин
* Хашпаравал (42 079 000) − 71,6 %
* Ислам (1 591 000) − 2,7 %
* Индуизм (559 000) − 1 %
* Сикхизм (336 000) − 0,6 %
* Иудаизм (267 000) − 0,5 %
* Буддизм (152 000) − 0,3 %
* Масса дин жуьреяр (179 000) − 0,3 %
* Атеистар (9 104 000) − 15,5 %
* Суалдиз жаваб тагайбур (4 289 000) − 7,3 %.

## ЭлячӀунар
* dmoz.org 
* Британия
Чалагъан

**Чалагъан** (лат. *Milvus* etc. genera spp.) — 

## Жуьреяр
*  **Subfamily Elaninae**
** *Elanus* 
*** *Elanus caeruleus* &ndash; Гумадин чалагъан
*** *Elanus axillaris* 
*** *Elanus leucurus* &ndash; Лацу тум чалагъан 
*** *Elanus scriptus*
** *Chelictinia*
*** *Chelictinia riocourii* &ndash; МукӀратӀ тум чалагъан 
** *Machaerhamphus*
*** *Machaerhamphus alcinus*
** *Gampsonyx*
*** *Gampsonyx swainsonii* &ndash; Гьяркьуь кӀуф чалагъан
** *Elanoides*
*** *Elanoides forficatus* &ndash; Шиш-тум чалагъан
* **Subfamily Milvinae**
** *Harpagus*
*** *Harpagus bidentatus*
*** *Harpagus diodon*
** *Ictinia*
*** *Ictinia mississippiensis* &ndash; Миссисипидин чалагъан 
*** *Ictinia plumbea* &ndash; МичӀи-вили чалагъан 
** *Rostrhamus*
*** *Rostrhamus sociabilis*
** *Helicolestes*
*** *Helicolestes hamatus* 
** *Haliastur*
*** *Haliastur sphenurus* &ndash; Чалагъан-уьфтӀечи
*** *Haliastur indus*
** *Milvus*
*** *Milvus milvus* &ndash; Йару чалагъан 
**** *Milvus (milvus) fasciicauda* &ndash; Кабо-Вердедин чалагъан 
*** *Milvus migrans* &ndash; ЧӀулав чалагъан 
*** *Milvus (migrans) lineatus*
*** *Milvus (migrans) aegyptius*
** *Lophoictinia*
*** *Lophoictinia isura*
** *Hamirostra*
*** *Hamirostra melanosternon*
*  **Subfamily Perninae**
** *Leptodon cayanensis*
** *Leptodon forbesi*
** *Chondrohierax uncinatus*
Чапла Канададин инуит чӀал

**Чапла Канададин инуит чӀал** ва икӀа **Инувиалуктун чӀал** - (ину. *Inuvialuktun*; ингл. Inuvialuktun, Western Canadian Inuit language) — чӀал Чапла Канададин инуит халкьдин эскимос-алеут чӀаларин. Рахазай ксар амма чӀалал Чапла Канадада 400–700 инсан кьван. Офицал чӀал Канадада (Вини-чапла патан чилер).

## Чапла Канададин инуит нугъатар ва рахунар
* **Сиглитун** (ингл. *Siglitun, Siglit, Inuvialuktun proper*). Вини-чапла патан чилерда Tuktuyaaqtuuq (Tuktoyaktuk), Paulatuuq (Paulatuk), Ikaasuk (Sachs harbour) ва Инувик (Inuuvik/Inuvik) шегьерарда. Рахунар: * Qikiqtaruqmiut, Kupugmiut, Kittegaryumiut, Nuvuraqmiut,  Avvagmiut, Nuunatahmiut* 
* **Инуиннактун** (инуит ᐃᓄᐃᓐᓇᖅᑐᓐ; ингл. *Inuinnaqtun, Inuinnaq, Copper Inuktitut*) 
** **Кангирьюармиутун** (ингл. *Kangiryuarmiutun subdialect*). Вини-чапла патан чилерда Ulukhaqtuuq (Ulukhaktok, Kangiryuaq, Holman) шегьерда. Рахунар: *Kanghiryuatjagmiut, Kanghirjuarmiut, (?) Haneragmiut, (?) Puivlirmiut, (?) Nagyuktomiut*
** **İqaluktuuttiaq** (ингл. *Cambridge subdialect*). Нунавутда Iqaluktuuttiaq (ᐃᖃᓗᒃᑑᑦᑎᐊᖅ, Cambridge Bay) шегьерда. Рахунар: *Ekaluktomiut, Kiglinirmiut*
** **Qurluqtuq** (ингл. *Coppermine subdialect, Kugluktuk dialect*). Нунавутда Qurluqtuq (ᖁᕐᓗᖅᑐᖅ, Kugluktuk, Coppermine) шегьерда. Рахунар: *Akkuliakattangmiut, Noahognirmiut, Kogluktomiut, Wallirmiut, Asiagmiut, Pingangnaktomiut* 
** **Umingmaktuuq** (ингл. *Bathurst subdialect*). Нунавутда Umingmaktuuq (Umingmaktok, Bathurst) шегьерда. Рахунар: *Nennitagmiut, Kilusiktomiut*  
* **Natsilingmiut** (инуит *Inuktitun*; ингл. *Natsilingmiutut, Natsilik dialect*) 
** **Natsilik** (инуит *Nattilingmiutut* (dil); ингл. *Natsilik subdialect, Natsilik proper*). Нунавутда ᑕᓗᕐᔪᐊᑦ (Talurjuat/Spence Bay) ва ᓇᐅᔭᑦ (Naujat/Repulse Bay) шегьерарда. Рахунар: *Arvertormiut, Netsilingmiut,  Kuungmiut*
** **Arviligjuaq** (ингл. *Arviligjuaq subdialect*). Нунавутда ᐊᕐᕕᓕᒡᔪᐊᖅ (Arviligjuaq/Pelly Bay) шегьерда. Рахунар: *Arviligjuarmiut, Sinimiut* 
** **Utkuhiksalik** (инуит *Utkuhiksalingmiutitut* [чӀал]; ингл. *Utkuhiksalik subdialect, Utkuhikhalik, Gjoa Haven dialect*). Нунавутда ᐅᖅᓱᖅᑑᖅ (Uqsuqtuuq/Gjoa Haven) ва ᖃᒪᓂ‛ᑐᐊᖅ Qamani'tuaq (Baker Lake) шегьерарда. Рахунар: *(?) Ahagmiut,  (?) Hanningařuqmiut, (?) Ilivilermiut, Ugyulingmiut, Qeqertarmiut, Utkuhiksalingmiut* (ингл. *Utkuhiksalik proper*)

NOTE: Ууммармиутун (Канададин инюпиак) нугъат Инюпиак чӀалдин нугъат.

## Чапла Канададин инуит алфиб
### Латин алфиб




### Инуит алфиб

## Грамматика
Сиглитун нугъат:

## тистикьар


## Алукьун
*Inuvialuit Settlement Region – TK Study, August 2006 (1)
*Inuvialuit Settlement Region – TK Study, August 2006 (2)
Чапла канна

**Чапла канна** (лат. *Taurotragus derbianus* ) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
ЦӀийи Дуьнья

**ЦӀийи Дуьнья** — Ахцегь райондин газет. Сифте лезги газет я. 1928 йисалай акъатзава .
ЦӀару лелев

**ЦӀару лелев** () — гьайван.

## Жуьрейрал апайхьун
* *Canis adustus bweha*
* *Canis adustus centralis*
* *Canis adustus kaffensis*
* *Canis adustus lateralis*
Июль

**Июль** (виликан тӀвар — **Чиле**) — иридлагьай григорий календардин варз.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* Лезги варцар тӀварар
Чевакдин чупик чӀал

**Чевакдин чупик чӀал** ва икӀа **Чевакдин чупик нугъат** - (чуп. Cugtun) — нугъат Аляскадин юпик чӀалдин. Рахазай ксар амма чӀалал Аляскада (вилайат АСШ) 50-100 кас кьван.  

## Аляскадин юпикар халкьдин нугъатар ва рахунар
* **[[Аляскадин юпик чӀал|Уналик-Пастулик юпик]]** (ингл. *Norton Sound Yup’ik*) 
* **[[Аляскадин юпик чӀал|Юкон-Кускоквим юпик]]** (ингл. *General Central Yup’ik*)
* **Эджегик юпик** (юпик *Aglurmiut*; ингл. *Egegik Yup’ik, Bristol Bay Yup’ik*)
* **Чевакдин чупик** (юпик *Cup’ik* (sg) *Cupiik* (dual) *Cupiit* (pl); ингл. *Cup’ik, Hooper Bay-Chevak Cup’ik*) 
* **[[Нунивакдин чупик чӀал|Нунивакдин чупик]]** (юпик *Cup’ig* (sg), *Cupiik* (dual), *Cupiit* (pl), *Nuniwarmiut*; ингл. *Cup’ig, Nunivak Cup’ig or Cup’ik*)

## Аляскадин чупик алфиб

## Юпик ва Чупик

## Нумраяр

## Урус чӀал гафар

Урус чӀалай кьабулнай Чевакдин чупик чӀалаз гафар. Урусар Америкада (1733–1867).

***caarralaq** (

## Алукьун
*Alaskool: Chevak Cup’ik Glossary 
*Alaskool: Guidebook for Integrating Cup'ik Culture and Curriculum 
*Kashunamiut School District 
*On the Facebook: Cup'ik Word Of The Day - Chevak by Rebecca Nayamin (Kashunamiut School Cup’ik Language Teacher)
Чинеруг

**Чинеруг** ва икӀа **Чуьнуьруг** () 

## Синифрал паюн
* Японский перепелятник (*Accipiter gularis*)
* Пятнистохвостый перепелятник (*Accipiter trinotatus*)
* Европейский тювик (*Accipiter brevipes*)
*  (*Accipiter butleri*)
* Туркестанский тювик (*Accipiter badius*)
* Австралиядин мичӀи куьрен чинеруг (*Accipiter fasciatus*)
* Африкандин гъвечӀи чинеруг (*Accipiter minullus*)
* Африкандин чинеруг (*Accipiter tachiro*)
* Винногрудый перепелятник (*Accipiter rhodogaster*)
* Кьверангунин чинеруг (*Accipiter bicolor*)
*  (*Accipiter imitator*)
* Малый перепелятник (*Accipiter virgatus*)
* Билбилшуьтруь хру чинеруг (*Accipiter castanilius*)
* Короткопалый ястреб (*Accipiter soloensis*)
* Красногрудый тетеревятник (*Accipiter toussenelii*)
* Краснобёдрый ястреб (*Accipiter erythropus*)
* Ястреб-крошка (*Accipiter superciliosus*)
* Кубинский ястреб (*Accipiter gundlachi*)
* Куперов ястреб (*Accipiter cooperii*)
* Мадагаскардин еке чинеруг (*Accipiter henstii*)
* Молуккдин чинеруг (*Accipiter henicogrammus*)
* Белобрюхий ястреб (*Accipiter haplochrous*)
* ГъвечӀи чинеруг (*Accipiter nisus*)
* ЦӀару чинеруг (*Accipiter striatus*)
* Полуошейниковый ястреб (*Accipiter collaris*)
* Экуь чинеруг (*Accipiter novaehollandiae*)
* Серобрюхий ястреб (*Accipiter poliogaster*)
* Новогвинейский пепельноголовый тетеревятник (*Accipiter poliocephalus*)
* Сорочий ястреб (*Accipiter albogularis*)
* Сулавесский хохлатый ястреб (*Accipiter griseiceps*)
* Еке чинеруг (*Accipiter gentilis*)
* Хохлатый ястреб (*Accipiter trivirgatus*)
*  (*Accipiter nanus*)
* Чёрно-белый ястреб (*Accipiter melanoleucus*)
* Черноспинный ястреб (*Accipiter melanochlamys*)
* Новобританский серобрюхий тетеревятник (*Accipiter princeps*)
* Новобританский ястреб (*Accipiter brachyurus*)
*  (*Accipiter chionogaster*)
* Ошейниковый ястреб (*Accipiter cirrocephalus*)
*  (*Accipiter erythrauchen*)
*  (*Accipiter erythronemius*)
* Мадагаскардин чинеруг (*Accipiter francesii*)
* Рагъул экуьвили чинеруг (*Accipiter luteoschistaceus*)
* Мадагаскардин гъвечӀи чинеруг (*Accipiter madagascariensis*)
* Мейеров ястреб (*Accipiter meyerianus*)
* Краснобокий перепелятник (*Accipiter ovampensis*)
* Фиджидин чинеруг (*Accipiter rufitorques*)
* Краснобрюхий перепелятник (*Accipiter rufiventris*)
*  (*Accipiter ventralis*)
Чувудар

**Чувудар** — (вичин тӀвар — *йегьудим* ивритал (**יְהוּדִים**) ни *йидн* (**ייִדן**) идишдал)
Чурчул

**Чурчул** ();  са нугъатра **хуьрлуьнкӀ**, **къвершил**.

## ЭлячӀунар
*
ЧӀулав гну

**ЧӀулав гну** ва икӀа **Лацу тум гну** (лат. *Connochaetes gnou* ) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
Шангъар

**Шангъар** (лат. *Falco rusticolus* ) — еке жуьре йиртижи нуькӀвер двул кард хзан кардрин, йашамиш жезва Евразида ва Гренландида . Бедендин йаргъивал — 48-61 (эркек) — 51-65 (дишиди) см, бедендин заланвал — 805-1350 (эркек) — 1180-2100 (дишиди) г.
Китай чӀал

**Китай чӀал** — чӀал. 

Китай чӀал язва официал чӀал КХРдин, Тайвандин ва Сингапурда. 
Вири дуьньяда китай чӀалал 1,3 млрд кас рахазва.

## ЭлячӀунар
*
Шри-Ланка

**Шри-Ланка** (, , ), **Демократиядин Социалиствилин Республика Шри-Ланка** — кьибле патан азияда авай островдин гьукумат.

## География

### Административ паюн
Шри-Ланка — унитар республика я; 9 провинцияр акатзава.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* Официал гьукуматдин сайт
* District Secretariats — Announcements 
* Divisional Secretariats
МичӀи куьрен кард

**Шуьтруь кард** () 

## Шикил

Файл:Brown falcon1444.jpg|шикил
Файл:Brown Falcon flight bowra mar08a.JPG|лувгуз
Файл:Falco berigora.jpg|шикилар Джона Гьулдан
Файл:Falco berigora taranna.jpg
Европадин гьукуматар

Европа — дуьньядин ругуд паярикай сад я, Азиядихъ галаз ада чилин кьадардални агьалийрин сан-гьисабдал гьалтайла виридалайни чӀехи материк Евразия туькӀуьрзава. Европадин чилин кьадар — 10 млн км², агьалияр — 730 млн кас я.

Европадин уьлквеяр гуьгъуьнин кьуд региондиз чара жезва: РагъакӀидай патан, РагъэкъечӀдай патан, Кефердинни Кьибледин. Бязи географияхъанри вадлагьай тир Юкьван регион чара ийизва. Къайи дяведин чӀавуз капитализмдин уьлквеяр РагъакӀидай патан регоиндик квайбур хьиз гьисабзавай тир, амма социализмдин уьлквеяр РагъэкъечӀдай патан региондик кутазвай тир.

Вири санлай къачурла Европада 65 уьлкведи чка кьунва: абурукай 50 аслу тушир гьукумат, 9 масадалай аслу тир территорияни 6 кьабул тахьанвай республика я. 14 уьлкве островринбур, 19 — континентдин къе авайбур, 32 уьлкведиз яргъи гьуьлуьнни океандин къерехар ава.

Бязи Европадин уьклвейриз Африкада чпин территорияр ава, ибур я: Испания (Канар островар ва "Мароккодин къерехдал Испаниядин суверенитет авай территорияр" лугьудай чилер), Португалия (Мадейра), Франция (гьуьлерилай анихъ авай Майотта ва Реюньон департаментар).

Кьве Европадин уьлкведиз Америкада чпин территорияр ава, ибур я: Дания (Гренландия автономиядин регион) ва Франция (гьуьлерилай анихъ авай Майотта ва Реюньон департаментарни кӀапӀалар Франциядин Гвиана, Гваделупа, Сен-Мартен, Сен-Бартелеми, Мартиника и Сен-Пьер и Микелон).

ГьакӀни Европадин уьлквеяр хьиз вири Аравилин гьуьлуьн гьукуматарни территориярни гьисабзава, Кипр ва Кефердин Кипрдин Туьркиядин Республика квачиз.

28 гьукумат Европадин галкӀдик, 25 - НАТО блокдин уртах, Европадин Шурадик 47 гьукумат акатзава.

## Европадин уьлквеяр

### РагъакӀидай патан Европа

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### РагъэкъечӀдай патан Европа

* 
*
*
* 
* 
* Гуржистан
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Кеферпатан Европа

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Кьиблепатан Европа

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 

## ЭлячӀунар
* Официальный сайт Европейского союза
* Официальный сайт Совета Европы
* Официальный сайт ОБСЕ
Экуь вили антилопа

**Экуь вили антилопа** (лат. *Hippotragus leucophaeus* ) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
Шергир

**Шергир** (IV лагьай виш йис) — лек тайфадин пачагь, 371-й йиса Джирав ягъунра персер галаз эрменринни румрин  аксина женгер чӀугвана.

## ЭлячӀунар
* Лакз и Серир
* ''Тофик Мамедов''. ВНЕШНЯЯ ПОЛИТИКА И ВОЙНЫ // КАВКАЗСКАЯ АЛБАНИЯ