open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мугьаммадов Мугьаммад-СултӀан Байболатан хва

**Мугьаммад-СултӀан Байболатан хва Мугьаммадов** (1955 йисан 7 июлдиз, Магьачкъала) — Урусатдин гьукуматдин ва жемятдин крархъан я. Дагъустан Республикадин гьукуматдин секретарь я (2021-лагьай йисалай инихъ) язва.

Дагъустан Республикадин Халкьдин Собраниедин председатель тир (2010—2013).

«Анжи» футболдин клубдин бине эцигай ва виликан президент язва.

## Уьмуьрдин рехъ
Мугьаммад-СултӀан Магомедов 1955-лагьай йисан 7-лагьай июлдиз Магьачкъалада дидедиз хьана. Вич къумукьви я.

Дагъустандин гьукуматдин университетдин тарихдин факультет акьалтӀарна.

1989-лагьай йисуз ам Магьачкъаладин нефтепродуктривди таъминрунин предприятиядин директор хьана.
1991—2005 — лагьай йисарин арада «Дагнефтепродукт» гендиректор тир.

2005-лагьай йисалай гатӀумна ам ООО «Дагестан-нефтепродукт» генерал директор язва.

Дагъустан Республикадин Халкьдин Собраниедин 1, 2, 3, 4, 5, 6 ва 7-лагьай эверунин депутат тир.

2010-лагьай йисан 24-лагьай мартдилай 2013-лагьай йисан 7-лагьай февралдал кьван — Дагъустан Республикадин Халкьдин Собраниедин председатель тир.

2021-лагьай йисан 22-лагьай ноябрдиз ам Дагъустан Республикадин Гьукуматдин секретарь яз тайинарна.

Экономикадин илимрин кандидат язва.

## Спортдин кӀвалах
Мугьаммад-СултӀан Мугьаммадов «Анжи» футболдин клубдин бине эцигай ва садлагьай президент тир.

## Пишкешар
* «РСФСР-дин нафтадив таъминрунин лайихлу кӀвалаххъан» тӀвар
* «Зегьметдин кьегьалвилин За трудовую доблесть»
* Орден «За заслуги перед Республикой Дагестан»

## Эдебият

## Баянар

## ЭлячӀунар
Абдулмуслимов Абдулмуслим Муьгьуьдинан хва

**Абдулмуслим Муьгьуьдинан хва Абдулмуслимов** (; 1962 йисан 1 апрелдиз, Гертма, Къазбек район) — Урусатдин гьукуматдин ва сиясатдин крархъан я. 2022-лагьай йисан 22-лагьай февралдилай инихъ — Дагъустан Республикадин Гьакиматдин Председатель язва.

Дагъустан Республикадин лайихлу юрист, хуьруьн майишатдин илимрин кандидат, отставкада авай полициядин полковник язва.

## Уьмуьрдин рехъ
Абдулмуслим Абдулмуслимов 1960-лагьай йисан 1-лагьай апрелдиз Къазбек райондин Гертма хуьре дидедиз хьана. Вич аварви я.

1978-лагьай йисуз ада вичин хайи Гертма хуьруьн мектеб акьалтӀарна.

1983-лагьай йисуз Абдулмуслимова Москвадин К. А. Тимирязеван тӀварунихъ галай хуьруьн майишатдин академия акьалтӀарна.

2001-лагьай йисуз ада «Юриспруденция» пешедай Москвадин О. Е. Кутафинан тӀварунихъ галай гьукуматдин юриствилин академия акьалтӀарна.

1996 — 2003-лагьай йисарин арада ада УФ-дин Федерал налогрин къуллугъдин Дагъустан Республикадин Управлениеда кӀвалахзвай тир.

2003 — 2014-лагьай йисарин арада ада УФ-дин Къенепатан крарин министвиле кӀалахзвай тир. Отставкада авай полициядин полковник.

2016-лагьай йисан ноябрдиз ам Дагъустан Республикадин Хатасузвилин Шурадин Секретарвиле тайинарна.

2018-лагьай йисан мартдилай ноябрдал кьван Абдулмуслимов ДР-дин хуьруьн майишатдин ва продовольствиедин рекьяй министр тир.

2018-лагьай йисан ноябрдилай 2019-лагьай йисан июлдал кьван ДР-дин вице-премьер — хуьруьн майишатдин ва продовольствиедин рекьяй министр тир.

2019-лагьай йисан июлдилай 2022-лагьай йисан февралдал кьван Абдулмуслимов ДР-дин вице-премьер тир.

2022-лагьай йисан 17-лагьай февралдиз ДР-дин Гьакиматдин председателян везифаяр вахтуналди тамамарзавайдан чкадал тайинарна.

2022-лагьай йисан 22-лагьай февралдиз Абдулмуслимов Дагъустандин премьер хьана.

## Хзан
Абдулмуслимоваз пабни пуд аялар ава.

## Эдебият

## Баянар

## ЭлячӀунар

* Правительство Республики Дагестан 
* Газета «Черновик»
* «Интерфакс»
Алиев Руслан Алидин хва

Руслан Алидин хва Алиев (1974 йисан 22 апрелдиз, Акъуша, Акъуша район) — Урусатдин гьукуматдин ва сиясатдин крархъан я. Дагъустан Республикадин Гьакиматдин Председателдин садлагьай заместитель язва.

## Уьмуьрдин рехъ
Руслан Алиев 1974-лагьай йисан 22-лагьай апрелдиз Акъуша райондин Акъуша хуьре дидедиз хьана.

1997-лагьай йисуз ада «Экономика ва хуьруьн майишатдин акъудунин организация» Дагъустандин хуьруьн майишатдин институт акьалтӀарна.

## Эдебият

## Баянар

## ЭлячӀунар
Мажонц Манвел Луьдвиган хва

**Манвел Луьдвиган хва Мажонц** (1968 йисан 4 июлдиз; Баку) — Урусатдин гьукуматдин ва сиясатдин крархъан я. Дагъустан Республикадин Гьакиматдин Председательдин садлагьай заместитель язва.

## Уьмуьрдин рехъ
Манвел Мажонц 1968-лагьай йисан 4-лагьай июлдиз Бакуда дидедиз хьана.

Ада ССРГ-дин ГьХК-дин Голицинадин вини дережадин сергьятдин дявединни сиясатдин училище ва Москвадин гьукуматдин университетдин философиядин факультет (пеше: «Сиясатдин институтар ва процессар») акьалтӀарна. Сиясатдин илимрин кандидат язва.

1992-1998-лагьай йисарин арада ам «Агропромсервис» лугьудай Чара уьлквейрихъ галаз санал кардиз талукь тир кӀвалахун тухунин Ассоциациядин генерал директор заместител тир.

1999-2007-лагьай йисарин арада ада «Нафтатранс» ЗАО-дин генерал директордин заместителвиле кӀвалахзвай тир.

2007-2012-лагьай йисарин арада ам «Технофит» компанийрин кӀватӀалдин деректоррин шурайрин председател тир.

2012-2018-лагьай йисарин арада — «Омскэлектро» ОАО-дин генерал директор тир.

2018-2020-лагьай йисарин арада — «Тверьэнерго»-дин кьил тир.

2020-лагьай йисан 29-лагьай декабрдиз ам Дагъустан Республикадин энергетикадин ва кӀвалеринни коммунал майишатдин рекьяй министр яз тайинарна.

2021-лагьай йисан 12-лагьай апрелдиз Мажонц Дагъустан Республикадин Гьакиматдин вице-премьердин чкадал тайинарна.

2022-лагьай йисан 27-лагьай февралдиз Манвел Мажонц Дагъустан Республикадин Гьакиматдин Председательдин садлагьай заместител яз тайинарна.

## Эдебият

## Баянар

## ЭлячӀунар
Сажидов Сажид Халилрагьманан хва

**Сажид Халилрагьманан хва Сажидов** (1980 йисан 6 февралдиз, Агъвали, ЦӀумада район) — Урусатдин спортхъан, азаддиз юкьварар кьадайди, 2004-лагьай йисан Афинайрин гатун Олимпиядин къугъунрин «кишпирдин» призер я.

2001-лагьай йисан 26-лагьай мартдилай инихъ — Дагъустан Республикадин физикадин медениятдин ва спортдин рекьяй министр язва.

## Уьмуьрдин рехъ

Сажид Сажидов 1980-лагьай йисан 6-лагьай февралдиз Цумада райондин Агъвали хуьре дидедиз хьана. Муькуь малуматрив кьурвал, Сажидов ЦӀумада райондин Гьигьатли хуьре дидедиз хьана.

2007-лагьай йисуз адан Дагъустандин гьукуматдин университетдин юриспруденциядин факультет акьалтӀарна.

## Эдебият

## Баянар

## ЭлячӀунар
Алирзаев Джалалутдин Исмаилан хва

**Джалалутдин Исмаилан хва Алирзаев** (1958 йисан 21 декабрдиз, ТӀивак, Табасаран район) - Урусатдин гьукуматдин ва сиясатдин крархъан я. Дагъустандин ЦӀаяр шегьердин кьил язва.

## Эдебият

## Баянар

## ЭлячӀунар
Салавов Джамбулат Шапидин хва

**Джамбулат Шапидин хва Салавов** (1973 йисан 17 августдиз, Кизилюрт) — Урусатдин гьукуматдин ва сиясатдин крархъан я. Дагъустан Республикадин транспортдин ва рекьин майишатдин рекьяй министр язва.

## Уьмуьрдин рехъ
Джамбулат Салавов 1973-лагьай йисан 17-лагьай августдиз Кизилюртда дидедиз хьана.

2008-лагьай йисуз ада «Юриспруденция» пешедай Москвадин гьукуматдин юриспруденциядин академия акьалтӀарна.

2012-лагьай йисуз Салавова «Автомобилрин рекьер ва аэродромар» пешедай Москвадин автомобилдинни рекьин университет акьалтӀарна.

2016-лагьай йисуз ада «Нефтагаздин кар» пешедай Дагъустандин гьукуматдин политехникадин университет акьалтӀарна.

## Эдебият

## Баянар

## ЭлячӀунар
Исакьов Мугьаммад Къурбанкъадидин хва

**Мугьаммад Къурбанкъадидин хва Исакьов** (1961 йисан 1 январдиз, Бутри, Акъуша район) — Урусатдин гьукуматдин, жемятдин ва сиясатдин крархъан я. Избербаш шегьердин кьил язва.

## Уьмуьрдин рехъ
Мугьаммад Исакьов 1961-лагьай йисан 1-лагьай январдиз Акъуша райондин Бутри хуьре дидедиз хьана. Вич дарги я.

1994-лагьай йисуз ада Дагъустандин гьукуматдин педагогикадин университет акьалтӀарна, пеше: «математикадай, информатикай и ГьТ-дай муаллим».

1991-1998-лагьай йисарин арада Исакьова Кавка-махьи хуьруьн мектебда математикадай муаллимвиле кӀвалазвай тир.

2008-2009-лагьай йисарин арада ам Магьачкъала шегьердин администрациядин аппаратдин идарадин контролдин управлениедин началникдин заместител тир.

2011-2012-лагьай йисарин арада Исакьов «Магьачкъаладин фан завод №» ОАО-дин директор тир.

2012-2015-лагьай йисарин арада Исакьов «Каспий фу» ООО-дин генерал директор тир.

2015-лагьай йисан 14-лагьай октябрдилай 2017-лагьай йисан 29-лагьай декабрдал кьван — «Избербаш шегьер» шегьердин округдин администрациядин кьилин заместител тир.

2018-лагьай йисан 21-лагьай декабрдилай 2019-лагьай йисан 7-лагьай октябрдал кьван — «Избербаш шегьер» шегьердин округдин администрациядин кьилин везифаяр вахтуналди тамамарзавайди тир.

2019-лагьай йисан 9-лагьай октябрдиз Мугьаммад Исакьов Избербаш шегьердин кьил яз хкяна.

## Хзан
Адаз пабни пуд аял ава.

## Эдебият

## Баянар

## ЭлячӀунар
ПӀирмегьамедов Рустамбек Седретдинан хва

**Рустамбек Седретдинан хва ПӀирмегьамедов** (1983 йисан 18 февралдиз, Аргун) — Урусатдин сиясатдинни жемятдин крархъан я. Дербент шегьердин кьил язва.

## Уьмуьрдин рехъ
Рустамбек ПӀирмегьамедов 1983-лагьай йисан 18-лагьай февралдиз Аргун шегьерда дидедиз хьана.

Ада «юриспруденция» пешедай Урусатдин юстициядин рекьяй министрвилин Урусатдин праводин акъадемия акьалтӀарна.

2000-2005-лагьай йисарин арада ам УФ-дин Минюстдин СКФ РПА-дин студент тир.

2006-2009-лагьай йисарина арада ада УФ-дин Минюстдин СКФ РПА-да муаллимвиле кӀвалахзвай тир.

2010-2013-лагьай йисарин арада ПӀирмегьамедов «Дагъустан вилик ракъурунин корпорация» ООО-дин генерал директор тир.

2013-2018-лагьай йисарин арада ам «ТехСпортСервис» ООО-дин генерал директор тир.

2018-лагьай йисан октябрдилай 2019-лагьай йисан январдал кьван ПӀирмегьамедова Дербент шегьердин администрациядин кьилин заместитель яз кӀвалахзвай тир.

2019-лагьай йисан январдиз ам Дербент шегьердин администрациядин кьилин садлагьай заместитель яз тайинарна.

2020-лагьай йисан ноябрдилай 2020-лагьай йисан декабрдал кьван ам Дербент шегьердин кьилин везифаяр вахтуналди тамамарзавайди тир.

2020-лагьай йисан 21-лагьай декабрдиз Рустамбек ПӀирмегьамедов «Дербент шегьер» шегьердин округдин кьил яз хкяна.

## Хзан
Адаз пабни кьве аял ава.

## Эдебият

## Баянар

## ЭлячӀунар
Магьсудов Абдурашид Гьасанан хва

**Абдурашид Гьасанан хва Магьсудов** (1934 йисан 22 июлдиз, Цилинг, Кьурагь район — 2021 йисан 2 июндиз) — советрин ва Россиядин кинодинни театрдин актер, театрдин педагог. Урусатдин Федерациядин лайихлу артист, Дагъустан Республикадин халкьдин артист я.

## Биография
Абдурашид Магьсудов 1934-лагьа йисан 22-лагьай июлдиз Кьурагь райондин Цилинг хуьре дидедиз хьана.

Хуьруьн мектебда ирид класс кӀелна куьтягьна ам Дербентдин муалимар гьазурзавай училищедик экечӀна. Гьана ада санал 9-10-лагьай классрин предметарни кӀелна.

1951-лагьай йисуз Дагъустандин педагогикадин институтдик экечӀдай вахтунда, са экзаменни хгана, Абдурашидаз ГИТИС-дин лезги театрадин студиядиз жегьил артистар гьазурзавай малумат акуна. Лап мектебда кӀелзавай йисарилай Абдурашидаз сегьнеда къугъваз, манияр ягъиз, кьуьлер ийиз ва миллетдин инструментрал къугъваз ашкъи авай тир.

Магьачкъаладиз ГИТИС-дай атанвай педагог М. П. Чистякова атанвай жегьилрикай Абдурашид Магьсудов, Багъиш Айдаев, Аминат Алиева, Али Эфендиев хкудна.

Москвада ам 2-лагьай курсуник ктуна. Сифте кьиляй кӀелун четиндиз физвай — этюдар, сегьнедин сес, кьуьлер, манияр — абур жегьил гададиз цӀийи агьвалатар тир, амма Абдурашида артухан тарсар къачуз Аялрин театрадин режиссёрдин куьмекчи Балашовадин патаг физ хьана. Пуд лагьай курсуниз экъечӀайла Абдурашида вири четинвилер кьулухъ туна, хъсан студент тирвиляй ада тӀварцӀихъ галай стипендия къачуз хьана. Дипломдин спектаклийра Абдурашида Лишо — Янян рол «Рехи руш» пьесада, Кузьмадин «Сулак-свидетель» пьесада ва Станарелян «Лекарь поневоле» пьесада бегьемарна.

1955-лагьай йисуз Магьсудова Лезги театрдин сегьенадал ролар къугъваз эгечӀна. 1959-лагьай йисалай кьулухъ ада кинода къугъваз гатӀумна. Ам «Цавалай цифер алатзава», «Сувави руш», «ВикӀегь Хучбаракай кьиса», «Трамида», «Шамил» и «Отраран кьиникь» филмра рола къугъвана.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Кино-Театр. Ру — АБДУРАШИД МАХСУДОВ
Мирзабеков Мирзабек Къадиран хва

**Мирзабек Къадиран хва Мирзабеков** (1950 йисан 3 сенябрдиз, КӀеле, СтӀал Сулейманан район — 2020 йисан 29 апрелдиз, Дербент) — Советрин ва Россиядин «гьяркьуь» амплуадин актёр, драматург, режиссер, сценарист, переводчик я. Лезги театрдин кьилин режиссер тир (2013—2019). Дагъустан Республикадин лайихлу артист (1996), Дагъустан Республикадин халкьдин артист я (2007).

## Биография
Мирзабек Мирзабеков 1950-йисан 3-сентябрдиз Кьасумхуьруьн райондин (гилан СтӀал Сулейманан район) КӀеле хуьре дидедиз хьана.

Лап гъвечӀи чӀавалай ада мектебдихъ галай драмкружокда иштираквал ийиз эгечӀна.

1968-йисуз Мирзабеков Азербайджандин М.-А.Алиеван тӀварунихъ галай устадвилин институтдик экечӀна.

1972-йисуз, институт кӀелна куьтягьайдалай кьулухъ, Мирзабек Мирзабеков Дербентдиз хтана ва Лезги театрада къуллугъиз башламишна.

Лезги театрадин сегьнедал Мирзабекова пара ролар бегьемарна, ада халкьдин кӀанивал ва гьейран къачуна. Адан къугъванвай садлагьай рол — «Коварство и любовь» лугьудай спектаклида Фердинанданди тир.

1984-йисуз Мирзабекова ГИТИС-дин режиссёрар гьазурзавай лап кьакьан курсар акьалтӀарна. Лезги театрадиз хтана ада режиссервиле кӀвалахиз башламишна.

1985-лагьай йисалай башламишна Мирзабекова Лезги театрада 60-лай пара спектаклияр эцигна. ГьакӀни ада Табасаранрин театрадани цӀудалай пара эцигунар авуна.

2013-2019-йисарин арада Мирзабекова Лезги театрадин кьилин режиссер яз кӀвалахзвай тир.

## Эдебият

## Баянар

## ЭлячӀунар
Мамедов Мамед Алимегьемедан хва

**Мамед Алимегьемедан хва Мамедов** (1948 йисан 28 апрелдиз, Чахчах) — советрин ва Россиядин актер я. Дагъустан Республикадин лайихлу артист (1995), Дагъустан Республикадин халкьдин артист (2012) я. Лезги театрдин артист я.

## Биография
Мамед Мамедов 1948-лагьай йисан 28-лагьай апрелдиз Докъузпара райондин Чахчарин хуьре (гила ам Мегьарамдхуьруьн райондик акатзава) дидедиз хьана.

Хайи хуьр Мегьерамхуьруьн райондиз куьч хьайила, ада Тигьирхуьруьн юкьван мектеб кӀелна куьтягьна. Гьеле мектебрин йисара ада лап активдаказ хуьруьн самодеятельноста иштираквал авуна, сегьнедал маниярни ягъиз хьана.

1970-лагьай йисуз Лезги театрадин режиссер Багъиш Айдаева Мамедов театрадиз кьабулна. Къенин йикъалди ада театрада кӀвалахзава.

1975-лагьай йисуз Мамедов Краснодардин гьукуматдин культурадин институтдик экечӀна. 1980-лагьай йисуз ада «Культурадин ва просвещениядин» факультет кӀелна куьтягьна.

Мамед Мамедова лап чир жедай образар бегьемарна: Э.Наврузбекован «Ярагъ Мегьемед» пьесада Аслан-ханан образ, Х. Авшалумован «Имам Шамилан дирмаж» пьесада Гьаджияван образ, А. С. Пушкинан «Къванцин мугьман» пьесада Дон Карлосан, М. Рустамован «Кефер-бек» пьесада Хийир-бекдин рол, Асеф Мегьманан «ЦӀару-бек ва Хару-бек» пьесада ЦӀару-бекдин рол, Хуьруьг ТӀагьиран ва Къияс Межидован «Ашукь Саид» пьесада Мурсал-ханан рол ва гзаф масабур.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Кино-Театр. Ру — МАМЕД МАМЕДОВ
Керимов Сейфуллагь Асадуллагьан хва

**Сейфуллагь Асадуллагьан хва Керимов** (1921 йисан 21 сентябрдиз, ЧӀехи Гъетягъ, СтӀал Сулейманан район — 1991 йисан 21 сентябрдиз) — советрин ва Россиядин композитор, ДАССР-дин халкьдин артист, РСФСР-дин лайихлу искусствойрин деятел, музыковед, критик, милли фольклор кӀватӀзвайди тир. Ам Дагъустандин пешекарвалин музыкадин бине эцигай ксарикай сад язва.

Сейфулла Керимов 1921-лагьай йисан 14-лагьай ноябрдиз ДАССР-дин Кьасумхуьруьн райондин (гилан СтӀал Сулейманан район) ЧӀехи Гъетягърин хуьре лежберрин хзанда дидедиз хьана. Революциядин вилик галай йисара хзан Бакуда яшамиш жезвай, ана адан бубади нафт жагъурдай чкайра кӀвалах ийизвай.

Композитордин аял йисар Самурда ва Дербентда фена. Буба кьийидалай кьулухъ диде кьуд аял гваз хайи хуьруз хтана.

1951-лагьай йисуз Керимов Москвадин музыкадин ва педагогикадин Гнесинрин тӀварунихъ галай институтдик заочна кӀелиз экечӀна. 1958-лагьай йисуз ада и институт акьалтӀарна.

Сейфуллагь Керимова 1952-лагьай йисалай музыкадин училищеда тарсар гуз эгечӀна.

1956-лагьай йисуз «РСФСР-дин автономиядин республикайрин музыкадин меденият» тӀвар алай ктабдиз Сейфуллагь Керимова «ДАССР-дин музыкадин меденият» макъала кхьена.

1964-лагьай йисалай ам Магьачкъаладин музыкадин училищедин кьиле акъвазна>.

1969-лагьай йисуз СССР-дин композиторрин КӀватӀалдин член хьана.

1960-лагьай йисуз Керимова ДАССР-дин Халкьдин артистдин лайихлу тӀвар къачуна.

1991-лагьай йисан 21-лагьай сентябрдиз ам уьмуьрдай фена.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Гъазимугьаммадов Ризван Казиман хва

**Ризван Казиман хва Гъазимугьаммадов** (1961 йисан 23 апрелдиз, Арчо, Ахвах район) — Урусатдин гьукуматдин ва сиясатдин крархъан я. Дагъустан Республикадин Гьакиматдин председателдин заместител язва.

## Уьмуьрдин рехъ
Ризван Гъазимугьаммадов 1961-лагьай йисан 23-лагьай апрелдиз Ахвах райондин Арчо хуьре дидедиз хьана.

Ада Дагъустандин политехникадин институт акьалтӀарна, пеше: «Индустриал ва граждан эцигун». Экономикадин илимрин духтур, профессор язва.

1985-1989-лагьай йисарин арада — «Дагпромстрой» лугьудай компанияда мастервилени производителвиле кӀвалахзвай тир.

1989-1990-лагьай йисарин арада — Дагъустандин эцигунин идарадин СУ-11 участкадин начальник тир.

1990-1991-лагьай йисарин арада год — «Дагестанстройиндустрия» ППСО-дин кьилин эцигзвайди тир.

1991-1995-лагьай йисарин арада — «Жилпромстрой» ООО-дин генерал директор тир.

1995-1998-лагьай йисарин арада — «ПСК „Махачкаластройсервис“ ООО-дин президент тир.

1998-2007-лагьай йисарин арада — Магьачкъаладин шегьердин депутатрин собраниедин председател тир (II ва III-лагьй эверунар).

2007-2013-лагьай йисарин арада — Дагъустан Республикадин Гьакиматдин Председателдин заместител тир.

2013-2014-лагьай йисарин арада — Дагъустан Республикадин промышленностдин ва энергетикадин рекьяй министр тир.

2014-2019-лагьай йисарин арада — Кеферпатан Къавкъаздин крарин рекьяй УФ-дин министрдин меслятхъан тир.

2019-2021-лагьай йисарин арада — „Дагестан“ Газпром межрегионгаз» ГРО-дин исполнителний директор тир.

2022-лагьай йисан 27-лагьай февралдиз Гъазимугьаммадов Дагъустан Республикадин Гьакиматдин председателдин заместител яз тайинарна.

## Муаллимвилин кӀвалах
2000-лагьай йисалай гатӀумна Ризван Гъазимугьаммадова Дагъустандин гьукуматдин университетдин Дуьньядин кафедрада чӀехи муаллим, доцент, профессор яз кӀвалахзава (санлай са шумуд чкада кӀвалахиз).

## Хзан
Адаз пабни кьуд аял ава.

## Эдебият

## Баянар

## ЭлячӀунар

* Газимагомедов Р. К. 
* Газимагомедов Р. К. 
* «Мирмол.ру» Ризван Газимагомедов
* Диссертация доктора экономических наук Газимагомедова Р. К.
Лугьанскдин Халкьдин Республика

**Лугьанскдин Халкьдин Республика**, **ЛХР** () — Украинадин вири дуьньяди кьабулнавай территориядин рагъэкъечӀдай пата чка кьунвай ва гьадан Лугьанск вилаят кьунвай гьукуматдин образование я. Украинадин къанунриз килигна, ЛНР-ди контролвал кьиле тухузвай вилаятдин территория Урусатди оккупация авуна.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Дугина Дария Александран руш

**Дария Александран руш Дугина** (; , Москва — ; ЧӀехи Вяземар, Москва вилаят, Урусат) — Урусатдин журналист, политолог тир. Философ ва жемятдин крархъан Александр Дугинан руш.

## Уьмьурдин рехъ
Дария Дугина 1992-лагьай йисан 15-лагьай декабрдиз Москва шегьерда дидедиз хьана.

Ада Москвадин гьукуматдин университетдин философиядин факультет акьалтӀарна.

## Эдебият

## ЭлячӀунар

## Баянар
Хьар

**Хьар** ва я **лезги хьар** — лап къадим чӀаварилай лезгири фу ва маса шеер чирчан патал чепедин палчухдика алугарна гьазурзавай са пич я, ам са бези сифетариз гуьре духовкадизни ухшар я. 

## ТуькӀуьр хьунин тегьер
Хьар туькуьрин патала эсас яз чепедин палчух герек я, мадни цӀегьрен чӀарар ва куьлуь авунавай сахсидин тикеяр. Ибур чих галаз акадарна мегьлул айизава. Ахпа жимитир хурхадикай хьран эсас кьве гьиссе расзава. Чара чара хуьрера палчухдин рецепт ва гьазурин къайдаяр тӀимил ферхълу жен муьмкуьн я. 

Хьран схема кӀиникӀ къалурнайвал я:

## Баянар
Филфили

**Филфили** — Азербайжандин Огъуз районда авай лезги хуьр я. Къавкъаз суварин кефер патал алайди я. Хуьре 700 агъалидилай пара яшамиш жезва. Адан юкьв гьуьлуьн дережадилай 1144 метрдал винихъ гала.

## ЭлячӀунар
Туьркиядани Сирияда хьанвай залзала (2023)

**2023 йисуз Туьркиядани Сирияда хьанвай залзала** — 2023-лагьай йисан 6-лагьай февралдиз чпин арада кӀуьд сят авай, сад-садан гуьгъуьнлай галай-галайвал хьанвай кьве гужлу залзаладин шартӀдин тӀвар я.

Садлагьайдан эпицентрди (магнитуда 7,8 (± 0,1)) Туьркияда авай Гъазиантепдин Шегьиткамил районда чка кьунва. Кьведлагьайдан эпицентр (магнитуда 7,5 (± 0,1)) Туьркияда авай Кагьраманмарашдин Экинезуь районда чка кьунва.

Залзала хьайидайлай кьулухъ са шумуд виш зурзун (афтершокар) тикрар хьана, абурукай виридалайни гужлудан магнитуда 6,7-див агакьзвай тир.

И залзалайрин нетижада Туьркияда 16 500-далай пара кас кьена, Сирияда — 3800 кас. Пара цӀуд агъзур касдихъ тӀарвал галукьна, абуруз еке зиянар хьанва.

Туьркияда акьалтӀай чӀехи къайда ва ирид йикъан яс малумарна.

## Баянар
ШакӀукӀа

ШакӀукӀа — лезги кухнядин хуьрекарикай сад я. Пара чӀавуз какаярни къацу набататар акадарна фудал ягъана чразатӀани, маса шеерни какарик акадарна чразавай са хуьрек я.

Шакука пара чӀавуз фу чрадайлахди эхирда чирчазава, ва адан эсил хъсандиз чуразай чка хьар я.

## Тарих
Хуьрекдин тӀвар чувудрин *шакшуки* хуьрекдалай къунава, анжах ина ухшарвал кьве хуьрекдани какаяр истифаде айин я, мици пай жуьреба-жуьре я. ШакӀукӀадин маса тӀвар шур алай фу хьизни са бези чкара ишлемишзава.

## Чуран жуьре
ШакӀукӀа пара чӀавуз хьрак фу чрана куьтехайла эхирда чразава ва я чаразни чраз жезава. Хьрала гъейри маса пичарани чраз жезава.

## Баянар
Монархия

**Монархия** — пачагь уьмуьрлухъ дахьайтӀа пачагьвал тадалди гьукуматдин кьиле аваз хьайила жедай гьукуматдин жуьре я. Монархиядихъ гьар жуьреяр авайди я — конституциядин, администрацивилин, феодалвилин, абсолют жуьре. ЧӀехи пай крара гьукуматдин къуват монархиядин пачагьди вичин аялдиз гузвайди я. ЯтӀани хкягъунрин монархиярни авайди тир тарихда. Монархирихъ чпин династияр авайди я — сихил хьиз.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* ЧӀехи урусатдин энциклопедия
Вильгельм Фуртвенглер

**Вильгельм Фуртвенглер** (; дидедиз хьана , ёнеберг, Германия — 30 ноябрь 1954, Баден-Баден, Германия) — немцарин дирижёр ва композитор я.

## Эдебият
* Pirie P. *Furtwängler and the art of conducting*. London: Duckworth, 1980. ISBN 0-7156-1486-X
* Ardoin J. *The Furtwängler record*. Portland: Amadeus Press, 1994. ISBN 0-931340-69-1.
* Дятлева Г. В. *Искусство Третьего рейха*. — Ростов н/Д: Феникс, 2013. — 255 с.
* Михеев С. *Фуртвенглер // Большая российская энциклопедия*. Том 33. Москва, 2017, с. 669.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Кьиблепатан Америкадин гьукуматар

**[[Кьиблепатан Америка]]** — материк, Кефердин Америкадихъ галаз санал ада Америка дуьньядин пай туькӀуьрзава.

Кьиблепатан Америкада 12 гьукуматди ва 3 аслу тир территорияди чка кьунва.

Абурукай анжах кьвед континентдин къене авайбур, ва гьакӀни кьве аслу тир территория — островдал алай гьуькумат я.

Кьиблепатан Америкадин виридалайни чӀехи гьукумат — Бразилия, виридалайни гъвечӀиди — Суринам язва.

## Гьукуматар
Агъадихъ Кьиблепатан Америкадин гьукуматрин алфавитдин сиягь гана

## Аслу тир территорияр

**Кьибле патан Георгия ва Кьиблепатан Сандвич островар ''[[Антарктика]]дин'' пай яз гьисабзава.**
Этнография

**Этнография** - халкьарни абурун арада авай масакӀавилер чирзавай чирвал я. Этнографияда абур гьикӀ арадал атанатӀа, гьикьван кас гьар са халкьда аватӀа, вуч адетар аватӀа, абурун меденият вуч ятӀа чирзава.

Этнографиядин къаст дуьньяда яшамиш жезвай кьван миллетрикай малум кӀватӀ авун я. А кар паталди халкьдин тарихни пара важиблу я. Гьавиляй этнографиядин пара суалриз жавабар гун паталди тарихдизни килигна кӀанзавайди я. Гьа кар чир авун паталди этнограф алимри халкьар гьикӀ яшамиш жезватӀа килигиз кхьизва. Этнографияди лугьузва, са пай халкьарихъ чӀалалай гъейри медениятдани пара ухшар квай затӀар ава. Са пай халкьар вичин къваншийриз мукьвуг тушиз яргъара авай халкьариз мукьвуг я. Ам лагьай чӀал я, а халкь вичин тарихвилелди алай чилелай куьч хьана маса чилериз акъатнавайди. Гьа ахьтин крар пара къалурзава этнографияди..

## Баянар
Маджалис

**Маджалис** — Дагъустанда авай хуьр я, Къайтагъ райондин административ юкьв. Яшамиш жедай миллет даргияр я.

## География
Маджалис Уллучай вацӀал алайди я, Магьачкъаладилай 130 км кьибле патахъ, 408 метр гьуьлуьн дережадилай винихъ. Адалай 26 км яргъал ракьун рекьин станци Мамедкала ала.

## Агьалияр
Маджалисда яшамиш жезва 6 569 кас. Абур сунни-мусурманар я, миллетдай 81 % даргияр, 16 % кумыкар.

## Баянар
Гуниб

**Гуниб** () — Дагъустан республикадин Гуниб районда авай хуьр. Райондин администрациядин кьилин хуьр я. «Гунибрин» хуьруьнсоветдик квай са хуьр я. Дагълухъ Дагъустандин туриствилин са юкьварикай я.

## География
Гуниб Дагълухъ Дагъустандин юкьва авайди я. Гуниб райондинни юкьвал алайди я. Гуниб платодин сивел ала. Хуьруьн кӀаникай Къаракойсу вацӀ физава. 1200-1400 метррал алай кьакьанвилел ала. Хуьруьхъ пара векьер авай суваяр гала

## Тарих
Гуниб исятда алай чкадал 1862 йисуз туькӀуьрнавайди тир. Куьгьне Гуниб хуьр Къавкъаздин ЧӀехи дяведин чавуз чӀурнавай, агьалияр къе Магьачкъала галай чкайрихъ куьчарнавай.

## Туризм
Гуниб Дагъустандин виридалайни пара важибвал авай хуьрерикай сад я. Ина пара иер чкаяр ава гегьенш акунар авай. Тарихвилин важибвал авай чкаярни пара ава - Пачагьдин чуьл, Шамилан кума, урус къеледин цларни маса чкаяр. Гьавиляй Гунибдани патаг гвай хуьрера пара отеляр, мугьманрин кӀвалерни отеляр пара ава. Гьадалай гъейри ина хъсан кафеярни ава.
Евразия

**Евразия** — дуньядин виридалайни чӀехи континент я. Адан майдан 53,6 млн км² я. ГьакӀни им виридалайни пара инсанар яшамиш жезвай континент я. Адал 5,5 млрд кас яшамиш жезва. Евразияда дуьньядин кьве пад ава — Европани Азия. Гьа дуьньядин патарикай Евразиядин тӀварни акъатнавайди я. Геологиядин патай Евразия кьуд платодикай кӀватӀ хьанвайди я.

## Сергьятар
Евразия вири патарихъай океанри кьунва. Кьибле-рагъакӀидай пата адахъ Африка гала. Кефер-рагъэкъчӀдай пата Кефер патан Америкадин Аляскадихъ галаз сергьятарзава.

## ВацӀар
Евразияда пара чӀехи вацӀар ава.

## Баянар

## ЭлячӀунар
*
ГАЗ-24

**ГАЗ 24** ва я **Волга**-  Горки автомабиль заводда 1968-1986-лагьай сариз тӏуькӏуьрнавай  автомобиль.
ЗИЛ-130

**ЗИЛ 130** (1962-2010)-лагьай суз ЗИЛ-ди (Лихачован тӏвар алай Завод) тӏуькӏуьрнавай ппар чӏугвадай автомабиль.

Каропка- механика 5

Чархарин база-3800мм
ВАЗ-2107

**ВАЗ-2107** , **Жигули** , Волжский автомабильни  заводда тӏуькӏуьрнавай автомобиль (1983-2012) 

Чархарин формула 4х2 

Каропка- Механика

Чархарин база- 2424мм
КрАЗ-255Б

**КрАЗ 255Б**  (1967-1994) лагьай суз тӏуькӏуьрнавай ппар чӏугвадай автомабиль.Чархарин формула 6х6 

Максималка 71км/с
Улуру

**Улуру**-Австралиядин центрда ава. Ванал пад яру кьумадив кӏев гьанва.Улурудин кьакьан вал 348метр, йергъи вал 3,6км, гьеркъуьвал-3км.
Пахлахан

**Пахлахан**-Къирхиягъдиз ухшар авай ва вични це яшамиш жедай гьайван
КамАЗ 5511

**КамАЗ 5511**     КАМАЗ (Камский Автомабильни Завод)да тӏуькӏуьрнавай ппар чӏугвадай автомабиль (1977-1997)

Каропка- Механика 

Мотор - КамАЗ-740

Кузадин къенен кьадар - 6,6м³

Чархарин формула - 6×4
Урал-4320

**Урал-4320**- 1977- лагьай суз Урал автомабиль завудда тӏуькӏуьрнавай ппар чӏугвадай автомабиль.

Йергъивал-7366мм

Чархарин база- 3525мм

Кьакьанвал- 2715мм
МАЗ-537

**МАЗ-537** Минск Автомабильни Заводди (1959-1965) тӏуькӏуьрнавай ппар чӏугвадай автомабиль . МАЗ-537 50 тон груз ял жезва. 12 слиндирни Дизел матор ала V12

Йергъи вал-8,96м

Чархарин база- 1,8м

Матор V12  525HP diesel
Т-34

**Т-34** 1940-1958 лагьай суз ССР   тӏуькӏуьрнавай танк я. Дуьньядин кьведлагьай дяведи късан танк тир.Немецар танкини вилик чара авачиз амукьна.Tiger ва Panther танкари галаз дяведа Т-34 дин уьстуьнвал кодоратӏани немецрин аскерри чанда кӏчӏевал тунвай.Т-34 Дуьньядин кьведлагьай дяведлай сура ССР-дин асас танк гьанвай.
Иван Поддубни

**Иван Поддубни** 1871-лагьай йсан октябырдин 8-аз Урусатда казакрин хизанда дидез хьана 1949- лагьай суз августдин 8-аз 77-са аваз кьена. Ама чӏехи тӏвар- ван авай гужлу пеливан тир.Ам 6-ра дуьнядин чемпион хьана. Адаз гьам Украинадин ва Урусатдин ватандаш вал авай.
Вайт Стар Лайн

**Вайт Стар Лайн**-1874-лагьай суз яратмишнавай гимивилин ширкет. Титаник гимини и ширкетдин гемитир.
Руал Амундсен

**Руал Амундсен**-1872-лагьай сан ийулдин 16-аз дидедиз хьана.1928-лагьай сан 18 ийундиз къвена. 

23-лагьай май 1928 диз Нобиле италия дрижаб галаз Шпитберген ададиз фена  хкодамаз  залан гьавадиз гуре гужлу муркар гьана ва дрижаб  муркадал эвецна.1928-лагьай сан 18 ийундиз Руал Амундсена Умберто Нобилен хилас авун патал самалйотдиваз Арктикадиз фена.Экспидициядиз Советрин мурк хазвай гими Красин, Италия, Норвегиядин самалйотар ракьанвай. Амунденсинлай ахпа Latham 47 гьидроплан пис гьавадиз гуре Баренс гьуьлуьз аватнай. 5 йугъ сура Имберто Нобиле хилас жезвай.

Кьибле патаз фена садлагьай инсан
Титаник

**Титаник**-Вайт Стар Лайн(ing.White Star Line) ширкетдиз махсус бухардин гими. Вичин девирдин чӏехи гими тир. 14-лагьай апрель 1912-лагьай суз Атлантик океанда Айсбергда акьуна ва 2 саат 40 декьикьадлай сура батмиш гьана. 1316-инсандикай ва 908 калективдикай 705 инсан амукьна, 1514 кас кьена.

Капитан- Эдвард Смит

Пассажирдин кьадар-2228892

Скорост-12 м/с.

Йергъивал-269,1 м

Кьакьанвал-32м

Чеки-52310 тон

Къуват-33832933 Vt

Титаник батмишунин асас сабеб луьткверин тӏимил жен тир. 3547 касдикай 1178 кас хилас жедокъан лутквеяр авай. Пара бру Титаник батмиш тжезвай гими лугьудай.1985-лагьай суз Роберт Баларуди Атлантик океанда 4000метр дерин вле Титаникдин кӏусар чагъурна Титаник Олимпик синифдиз аид гимитир. Ширкетдин чӏехид Уилям Пиери, дзайнер Адександр Карлайс ва инженер Томас Андрау ширкетдин членар тир.

1909-лагьай суз Белфаст шегьерда гими тӏкуьруьз башламишна. Гими 26 вацран кьене дуьзарна. Гими тӏкуьруьнуьз 11300 касди кьвалахнавай. Гими 31 май 1911 лагьай суз це ктонатӏани гими там тӏуькӏуьруьн 2 апрель 1912-лагьай суз гьана. 3 перди гими гьерекеддиз гъизвай.
Эдвард Смит

**Эдвард Смит**-Титаникдин капитан Эдвард Смит Ингилтередин Сток-он Трент шегьерда 1853-йсан 27 январдиз дидедиз хьана. Эдвард Симит 1880-йсан мартинин вацра Вайт Стар Лайн ширкетдин Селтик гемида кьудлагьай забиткиз колахиз башламишна. Эдвард Смит Вайт Стар Лайн ширкетди 17 гимида капитанвал авурдалай сура Титаникда капитанвал авуна. Эдвард Симит Титаник батмишгьала кьена 14 апрель 1912-лагьай суз
Instagram

**Instagram** Кевин Систром ва Майкл Кригера тӏуькӏуьрнавай сайт.
Кеплер 20ф

**Кеплер 20ф**-NASA-дин Кеплер космос телескопди 20 лагьай декабр 2011 лагьай суз чагъурнай планета. Кеплер 20ф икъан чӏувалди чагъурнавай планетрикай Чил (планета)из пара ухшар планет я.
АК-47

**АК-47** **Автомат Калашников** Дуьняда лап пара  яйилмишгьанвай силагь я. АК-47ди тек ва автоматик гуьлляр акъайзава. 1943-лагьай суз Элизаров ва Семинади 7,62мм патронриз уйгъун са цӏийи силагь тӏуькӏуьрзава. Автоматдин винел садлагьай къволах 1944-лагьай суз Судайева тхузвай. Сура и автоматдин винел Калашникова къволахзава. 1946-лагьай суз вичин конструксия къалурзава. И автомат синагърай късан физвай ва 1947-лагьай суз армияда ишлемишиз башламишзава.
Олеум

**Олеум**-SO3дин Сулфат гала магьлулдиз Олеум лугьуда Формула H2SO4•nSO3
Сулфат

Формула H2SO4

**Сулфат** **H<sub>2</sub>SO<sub>4</sub>** Яд сулфатдин винел вегьена канзаш ци лальатӏа гужлу чимивал гьана   H2SO4 са къерехдик хкадар жезва ва хаминал яныгъар жезва. Гьадаз гуьре Сулфат чик аста-аста яваш вилив акадарзава. Сулфитдин(SO3) сулфат галай  магьлулдиз Олеум лугьуда
КамАЗ 6520

**КамАЗ 6520** КАМАЗ заводди 2003 лагьай суз тӏуькӏурнавай ппар чӏугвадай автомабиль.
Гровер Кливленд

**Стивен Гровер Кливленд** (инг.Stephen Grover Cleveland)  18 март1837 лагьай суз Колдуел, Нйу-Жерси,АСШ-24 ийун 1908,Пристон , Нйу-Жерси,АСШ.Америкадин 22 ва 24 лагьай президент (1885-1889, 1893-1897) президент вазифа 2-ра хкенавай шехс я. 1928-1946 лагьай суз чап вунвай  1000 доллардал Гровер Кливленда шикил алай.
Уилям Тафт

**Уилям Гьовард Тафт** (инг.William Howard Taft

15 лагьай сентябр 1857 суз Синссинати,Огьайо- 8 март 1930.Америкадин Садхьанвай Штатаррин 27-лагьай президент
КамАЗ 5350

**КамАЗ 5350** КАМАЗ заводда 2003 лагьай суз тӏуькӏуьрнавай ппар чӏугвадай автомабиль. Урусатдин армиядин автомобилья.
КамАЗ 65115

**КамАЗ 65115**

КАМАЗ заводда 1991-2021 лагьай салди 135864 штук ппар чӏугвадай автомобиль тӏуькӏуьрнавай.
КамАЗ 5410

**КамАЗ 5410**
КАМАЗ заводда 1976-1997 лагьай сариз тӏуькӏуьрнавай ппар чӏугвадай автомабиль.
Айсберг

**Айсберг**-Океанра авай чӏехи муркар.Айсбергда Титаник батмиш гьанвай
Франсиско Гойя

**Франси́ско Хосе́ де Го́йя-и-Лусье́нтес** (; , Фуэнетодос,  Сарагосы — , Бордо) — испанарин  чӀугвар, романтизмда шкил чугзвайбурукай садлагьайди.

## Баянар
Cardera, Valentin. Biografia de D.Francisco Goya, pintor. El Artista, 2 1835
El Libro de Los. CAPRICHOS. Francisco de Goya. Мадрид. 1999. ISBN 84-87317-82-0
Mayer A., Francisco de Goya, Munch., 1923;
Klingender F. D., Goya in the democratic tradition, L., 1948, 2 ed., N. Y., 1968;
Sanchez Canton F. J., Vida у obras de Goya, Madrid, 1951;
Holland V., Goya. A pictorial biography, L., 1961;
Harris Т., Goya. Engravings and litographs, v. 1—2, Oxf., 1964:
Wyndham Lewis D. B., The world of Goya. L., 1968:
Gudiol J., Goya, L. — N. Y., 1969;
Жемят

**Жемят** (лат. *socium*) — кIватI хьанвай халкь, инсанарин саналвал. Сад-садахъ галаз къилихвилин, чӀалан, адетрин, ивидин, сиясатдин, экономикадин, културдин алакъайра авай инсанрин кӀватӀал. Жемятар чирдай илимдин дисциплинаяр социалогия, политологияни психология я.
КВ-2

**КВ-2** Дуьньядин кьведлагьай дяведин чӏаварин совет залан танк . КВ тӏвар Клим Ворошилован абривиатура тир. Танк Ленинград Киров Заводда тӏуькӏуьрнавай. 1939-лагьай суз Совет-Финляндия дяве чӏавариз Маннергьейм-да авай. 

КВ-2 500ват гужиниз малик 4 такт авай  V формадин 12 силиндирдин В-2К дизел матор алай
КамАЗ 63501

**КамАЗ 63501**-  КАМАЗ заводди 2004 лагьай суз тӏкькӏуьрнавай ппар чӏугвадай  автомабиль.
БелАЗ-7521

**БелАЗ-7521**-Беларус автомабильрин заводда тӏуькӏуьрнавай ппар чӏугвадай  автомабиль. 170-190тондалкъан заланвал хуьзва.

Йергъивал-14285мм

Гьеркъуьвал-7800мм

Кьакьанвал-6450мм

Чеки-329-352тон
МАЗ-6501

**МАЗ-6501** 2008-лагьай суз Минск Автомабильни Заводда тӏуькӏуьрнавай ппар чӏугвадай автомабиль. Чархприн база 6х4. Матордин гуж-250-435.п.г
Минскдин автомабилрин завод

**Минскдин автомабилдин завод** ва я **МАЗ** — ССРГдин ва Беларусиядин автомабиль завод. Заводди автобусар ва автомабилар тӀуькӀуьрнавай.

## ТӀуькӀуьрнавай автомабилар
* МАЗ-6501
* МАЗ-500
* МАЗ-537
* МАЗ-6422
* МАЗ-6303
* МАЗ-504
* МАЗ-5433
* МАЗ-5440
* МАЗ-529
* МАЗ-7310
* МАЗ-МАН

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
МАЗ-МАН

**МАЗ-МАН** Беларусияди ва Германиядин санал тӏукӏуьрнавай ппар чӏугвадай автомабиль.
Москвич-2141

**Москвич-2141**
Москвич  маркадин 1986-2000лагьай суз тӏуькӏуьрнавай автомобиль я.
Москвич 3

**Москвич 3** Москвич заводди 23-ноябр 2022 лагьай суз тӏуькӏуьрнавай Автомобиль.
КамАЗ-55102

**КамАЗ 55102**
КАМАЗ заводди 1976-2001лагьай сариз тӏуькӏуьрнавай ппар чӏугвадай автомабиль.
КАМАЗ

**Камски Автомабильни Завод** (КамАЗ). Заводди 1969-лагьай салай автомабильар тӏуькӏуьрзавай.

### Тӏуькӏуьрнавай автомабильар

* КамАЗ 6520
* КамАЗ 5350
* КамАЗ 65115
* КамАЗ 5410
* КамАЗ 6560
* КамАЗ 65224
* КамАЗ 4310
* КамАЗ 63501
* КамАЗ 5511
* КамАЗ 55111
* КамАЗ 6460
* КамАЗ 63968
* КамАЗ 53212
* КамАЗ 4326
* КамАЗ 6522
* КамАЗ 65225
* КамАЗ 6540
* КамАЗ 5308
УАЗ-3303

**УАЗ-3303**-ССРГ ва Урусатдин Ульяновский автомабильни заводда тӏуькӏуьрнавай автомобиль.
ГАЗ-3308

**ГАЗ-3308** Горкий Автомабильни Заводда 1997-2020 лагьай суз тӏуькӏуьрнавай.
Москвич-412

**Москвич-412** Москвич маркади1967-1976 лагьай саралди тӏуькӏуьрнавай автомобиль я.
ГАЗ-13

**ГАЗ-13** ва я **Чайка** Горкий Автомабильни Заводда 1959-1981-лагьай суз тӏуькӏуьрнавай автомобиль.
Горкий Автомабильни Завод

**ГАЗ** Урусатдин автомабильар тӏуькӏуьрзавай чӏехи завод я. Завод 1932 январьдин 1 тӏуькӏуьр гьана.

## Тӏуькӏуьрнавай автомабильар
*ГАЗ-66
* ГАЗ-3102
* ГАЗ-51
* ГАЗ-52
* ГАЗ-53
* ГАЗ-24-45
* ГАЗ-3307
* ГАЗ-3111
*ГАЗ-24
ГАЗ-13
* ГАЗ-63
* ГАЗ-3103
* ГАЗ-93
* ГАЗ-3308
Кеплер 452б

**Кеплер-452б** — 23 июль 2015-лагьай йисуз Кеплер пейкиниз чагъана. Кеплер-452б планетадин къене яд ава лугьуз Чил (планета)из ухшарзава.

## Кӏотӏал
Чил (планета)-алай 5 сфер залан я.

## ЭлячӀунар
Кеплер 20е

**Кеплер-20е** Планета NASA-дин Кеплер космос телескопдин патай 2011-лагьай суз жагъана. Кеплер-20е икьван чӏувал жагъай планетарин арада виридилайни пара Чил (планета)из ухшар планета я. Рагъиниз ухшар са гъетрен къолал элкъвезва.
Кеплер-62

**Кеплер-62** ва я **Кеплер-62ф** — «Кеплер» космос телескопди жагъурнавай планета я. «Кеплер-62» Чил (планета)из ухшар планета я. 2013 18 апрелдиз «Кеплер» телескопди чагъурнавай. «Кеплер-62» Чил (планета)алай 41% чӀехи я. Алимари «Кеплер-62диз» 7,5 млд йис ава лугьуда.

## ЭлячӀунар
Усман ибн Аффан

Усман ибн Аффан ал-Умави ал-Къураши (); 574 тахьайтӀа 575 йис Таиф — 17 июнь 656Медина, Исламдин Халифат) 3-лагьай исламдин халиф, 644—656 гьукуматдин къиле авайтир, чан алаз женнетдикай шадарнавайбур 10-акай сад тир. Адан уьмуьрда ктяхь хьана къуръан са ктабдиз кӀватӀун.

Усман ибн Аффан къурайшитарин бану Умеййа сихилдикай я. Ам исламдин тарихда чӀехьи рол къугъвана. Адан чӀехьи кӀвалахарикай сад къуръан са ктабдиз (мусхафдиз) кӀватӀун я. Умардлай кьулухъ амани халиф хьана.

Усман ибн Аффан пабвиле къачунай пайгъамбаран ва Хадиджадин руш Рукайа, ада дунья дигишарна къулухъ ада мад мехъер авуна пайгъамбаран ва Хадиджадин маса руш Умм Кульсум галаз. Гьам виляй адаз лакӀаб гана Зун-нурейн (кьве экверин иеси).

Усман халиф яз Халифатдиз гьахьна Фарсдин (исятда авай Иран) чилер, ва бези Хорасандин (исятда авай Афганистан) чилер. Ада халифвал аваз 6 йислай башланмишна фитнаяр, Усман ибн Аффан Умар ибн Аль Хаттабдикай хъутуьлди тир, гьам виляй фитнакарариз мумкин хьана жуван кӀвалахар тузуз. Фитнакарар лугьузайтир хьи ада жуван мукьабураз гузайтир чӀехи везифаяр ва пулар. Башланмиш хьана мятеж, фитнакарар Халиф ахирда ягъна, ам Шагьид хьана.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Абу ТӀалиб

**Абу ТӀалиб Абд Манаф ибн Абдуль Мутталиб ибг Гьашим аль Къураши** (, 549—619 Мекка, Хиджаз) — пайгъамбар Мугьаммадан ими, кьудлагьай  халиф Алидин дах. Къурайшитарин чӀехиди тир.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Джафар ибн Абу Талиб

**Джафар ибн Абу ТӀалиб ат ТӀайар** () (589, Мекка — 629, Мута) Абу ТӀалибан хва, Кьудлагьай Халиф Алидин стха.

Джафар жуван стха Алидлай 10 йис чӀехьи тир. Гишил йисда Абу ТӀалибаз сакӀус рягьят ийидайвал Джафар къачуна жуван хизандиз Абу ТӀалибан стха Аббас, Пайгъамбар Мугьаммадни къачуна Али

Садлагьай ислам къабул авунайбур инсанарикай сад тир. Меккада мусурманариз кафирар зуьлм ийизай виляй ада Эфиопиядиз паб гваз хиджра авуна

Эфиопиядиз куьч хьана са тӀимил вахтундлай аниз атана кьве курайшитарин посолар. Абур Эфиопиядин пачагь Негусдикай (Наджаши) тӀалаб авунай абураз Эфиопиядиз куьч хьанай сагьабар гахьгудайвал. Негус хабар кьунайтир Джафаракай ислам диндикай, адаз иер акуна Джафаран гафар, ва ада абур ганач кафирарин гъилериз. Курейшитарин посолар буш гъилер гваз хтана Меккадиз

Пайгъамбар Мугьаммад Мединадиз хиджра авуна къулухъ са шумуд йисалай Джафарни Эфиопиядин мусурманар галаз куьч хьана Мединадиз. Кьведай йисда ам викӀегьдаказ шагьид хьан Мута дяведал

## Баянар

## ЭлячӀунар
Йоркшир

**Йоркшир** () кефердин Англиядин графство. Региондин виридлани чӀехьи территориальный образование я.

Гравстводин чилер пара жуьрбе жуьр я. Кефердинни-рагъакӀидай пата Англиядин виридлайни кьакьан сувар ала. Маса чкайрани уьленар ва бегьерлу (мублагь) чилер я. Йоркшир пай жезва кефер, рагъакӀидай в рагъэкъечдай рейдинграл (къадим инглис *þriding, пудай сад лагьай гаф я)*.

## ЭлячӀунар
Аль-Баки

**Бакъи аль-Гъаркъад** () пайгъамбардин сагьабарин (ва маса ксарин) сурар Мединада, Саударин Аравия, пайгъамбардин мискӀиндлай къибле-рагъэкъечзай пата ава.

## Тарих
Пайгъамбар Мугьаммад Мединадиз къведайла Аль-Бакъи векьер авай буш чил тира. Пайгъамбар Мугьаммад мискӀин итигайла ада кьачуна и чил кьве етим гадикай. Садлагьай Аль-Бакъидал кучукнай кас хьана Асаад ибн Зарара, пайгъамбардин сагьаб ансар. 624 йисда Бадр дяведин вухтунда дуьнья дигишарна пайгъамбаран руш Рукайа. Пайгъамбар Бадрдай хтана са тӀимил вахтундлай дуьнья дигишарна Усман ибн Мазун, ам Аль-Бакъидал садлагьай кучукнавай мухаджир хьан

Пудлагьай халиф Усман садлагьай вахтара къунши чувударин сурарал кучукнавайтир. Ахпа Уммеяд династиядин пачагь Муавия I чувударин сурар Аль Бакъи сурар галаз сад авуна

1925 йисда май вацра пачагь Абдульазиз аль Саудан эмирдал вири сурарал алай мавзолеяр чукӀурна, ам ширк я виляй

## Машгьур инсанар
* Аль-Аббас ибн Абд аль-Мутталиб
* Аиша бинт Абу Бакр
* Сафия бинт Хуяйй
* Абдуллах ибн Масуд
* Аль-Микдад ибн аль-Асвад
* Хасан ибн Али
* Зейн аль-Абидин
* Мухаммад аль-Бакир
* Джафар ас-Садик
* Малик ибн Анас
* Шамиль
* Абдул-Меджид II

## ЭлячӀунар
Медина

Медина, официал: Нурлу Медина ( *аль Мадина аль Мунаввара)* тарихдин Хиджаз областьда, Саударин аравиядин рагъакӀидай патал авай шегьер. Медина округдин администативный юкь я. 1 152 991 кас (2017 йисан гьисабдал).

Вилик вахтара шегьердин тӀвар тира Ясриб, пайгъамбар Мугьаммад Меккадай Хиджра авур къулухъ шегьердин тӀвар хьана  ( — пайгъамбарин шегьер).

Медина мусурманарин Меккадлай къулухъ кьведлагьай мусурманарин пак шегьер я я. Пайгъамбардин мискӀин каабадлай къулухъ кьведлагьай зиярат ийидай чка я. Мединадин патаг ала пайгъамбарди садлагьай итигнай мискӀин Къуба. Пайгъамбардин мискӀин эвел итигнайтир адан кӀвалин патаг, исят Пайгъамбардин кӀвал мискӀиндин къене ава. 

## Баянар

## ЭлячӀунар
Бокс

**Бокс** ( — «бокс» ва *Boxer* — «боксер», жезва  — коробкада кикӀиз, тахьайтӀа ингл. Boxing, *to box*, аквадай гьалда инглис *box* — «коробка» «яшикӀ» «ринг» гафуникай жезва) контакт авай спортдин жуьр я, спортсменар сад сад гатадайла специальный бегьлеяр алаз. Рефери бой суд ва контроль ийизва. Гъалибвал гьа спортсмендин жезва, низ ахирда гьисаб пара жеда, тахьайтӀа гьадаз, вуж масад ягъна чилел вегьедатӀа, ва ам 10 секундтин къене кӀвачерал хкаж жедачта (нокаут), бой ктяхьиз манивал ийизай травма технический нокаутдин себеб я.

## Боксдин тарих
Садлагьай гъутӀарал кикӀизай инсанарин шикил чӀугнай шумерарин магъарада 3 агъзур йис чи э. в. Кьведлагьай агъзур йис чи э. в. Мисрдин рельефдал кикӀизай атлетарикай гъери тамашачиярни ава. Анжах атлетар бегьлеяр галачиз кикӀизай. 1927 йисда американ археолог Спейсераз жагъана кьве кас бойдиз гьазур жезай шикил къванци плитаярал.

## ЭлячӀунар
Кельтар

**Кельтар** - Дегь заманда Европадани патаг гвай велаятра яшамиш жезвай ч|ехи халкьарин к|ерет|. Чи эрадин кьиле абур яшамиш жезвай чкайрик квай: Галлия, Британия, Ирландия, Иберия (Испанияни Португалия), Кефер патан Италия, Богемия (Чехия), Бельгия, Анатолия (Турция) мад маса чкайра. А халкьарин ч|ехи пай чи ч|аваралди хвена амукьнавач. Чан кмай халкьарин арада ава: бретонар, кимрар (Уэльс), ирландарни шотландар.

## Баянар
АбрекI

**Абре́кI**  гьакIани **ГъабрикI** — Кавказда дяве авай чIавуз пачагьдин кьушунрихъ галаз партизанвилелди женг тухузвай кас. 

## Лезгийрин гъабрикIар

* КIири Буба
* Хьил Али
* Яргун Хьасан

## Эдебият
* Малая Советская Энциклопедия. Том первый. Аа—Ваниль. — М.: Акционерное об-во «Советская Энциклопедия», 1928.— 960 c.
* *Дунюшкин И. Е.* Феномен абречества и уроки борьбы с ним на северо-восточном Кавказе. // Проблемы истории, филологии, культуры. № 4(26), 2009. С. 61-70.
*  Архивная копия от 21 июня 2013 на Wayback Machine
* 
*
Хъуьлуьхъ Гъази Мугьаммад

**Хъуьлуьхъ Гъази Мугьаммад** (1785—1837) — Лезгийрин имам. КцIара урусриз гъазават авунвай кьегьал.

## ЭлячӀунар

## Чирвал

*
Нил Армстронг

**Нилл Олден Армстронг** (; 5 август 1930 йис, Уапаконета, Огайо, АСШ — 25 август 2012 йис, Цинциннати, Огайо, АСШ — американ НАСАдин космонат, космосдин инженер, самолет гьалдайди-имтагьанчи, АСШдин (цаварин къувватар) ЦКЪдин самолет гьалдайди. Университеттин профессор, садлагьай вацрал эвичӀнай кас, 21 июль 1969 йисуз Апполон-11 космосдин гимидаваз вацран экспедициядин вахтунда.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Лезги халкьдин тӀаратӀ

**Лезги халкьдин тӀаратӀ** – лезги халкьдинни культурадин символ я. Вад сад хьтин зуларикай ибарат я — виняй кӀаник: пуд яру зул, са зул винелни кӀаник лацу цӀарар галай къацу, виридалай кӀаник квайдини яру. И тӀарат гьукуматдин тӀаратӀ садрани хьаначир, са субъектдин (автоном област, округ) тӀаратӀни хьанвачир, гьавиляй ам  халкьдин тӀаратӀ я. Гьисаб жезва хьи и тӀаратӀ туькӀуьрнайди лезги активист, ССРГ-дин къушундин чӀехи лейтенант КцӀарви Тажир Гьидаятов я. СМТ-дин «чпин милли гьукумат авачир халкьарин тешкилат»-да и тӀаратӀ хиве кьунва.

Лезги жемятда и тӀаратӀ кьабулна парабуру, и тӀаратӀ абуру куьрсарзава чпин кӀвалерал, машинрал, эцигзава адан шкиляр социал медийрин чинарал. Гьукуматрин патай са реакция авач и тӀаратӀдал — ахъадаказ и тӀаратӀ къадагъа хьанвач Азербайджандани, Урусатда. Амма гегь-гегь кьве уьлкведани проблема хьун мумкин я гьукуматрин патарай. Меселен, Дагъустанда 2024-й йисан октябрьдиз Гъебцегь хуьре полицияда къуллугъ ийизвайбуру цлал сада куьрсарнай лезги тӀаратӀ алуднай. ФЛНКА Дагъустандин къенепатан кӀвалахарин министрвилиз кхьена и агьвалатдикай. Мегьарамдхуьруьн райондин администрацияда къуллугъ ийизвайбуру хабар ганва хьи, и агьвалат абурухъ галаз алакъа авачирди я.

Азербайджандани и тӀаратӀ официал къадагъа тахьайтӀа хиве кьунвайди туш. Амма пара гьакӀан инсанаризни, гьукуматдизни кичӀевал ава лезги сепаратизмдикай, гьавиляйни и тӀаратӀ хкажнайдаз бези проблемар хьун мумкин я, сепаратистаз хьиз. Амма, идаз килиг тавуна, ана авай лезгийри гегь-гегь и тӀаратӀ хкажзава.

## Тарих
22 октябрь 2015 йисуз лезги халкь къабулна Тажир Гидаятован концепция жуван тӀаратӀ хьиз

## ТӀаратӀдин жуьреяр
Къадим алпан чӀалал кхьин авай тӀаратӀ тӀукӀуьр жезвайтир вири алпан халкьарин тӀаратӀ хьиз.

## Рангарин мана
Яру – цӀай, рагъ, иервал, азадвал ва ивидин  ранг я, лезги халкьди чапхунчийрихъ (маса чилерай атана чи чилер гахчуз кӀанзвайбур) галаз тухунвай дявеяр

Лацу – паквал, михьивал, хъсанвалдин ранг я

Къацу – пак ислам диндин ранг

## пропорцийа

Лезги тӀаратӀ 5  садхьтин горизонтал зуларикай тӀукӀур хьанва.

Виняй кӀаник садлагьай пуд зул йару йа. 4 лагьай зул кьве патай лацу цӀарар авай къацу зул йа (лацу цӀар зулдин 3/5 пай я. Эгер зул 18 см йатӀа, цӀарар жеда 3.6 см). Эхирда мад 1/5 йару зул.

Кьакьанвилин гьаркьуьвилиз гекъигайвал (соотношение) 3:5 йа.

Стандарт тӀаратӀ 130см(гьаркьуьвал)/90см(кьакьавал) йа

## Баянар
A

**A**, ва **a**, нен сад лагьай чар ва сад лагьай гласный чар кай Латин Алфабет.

Ам нен похожий а Грециядин Алфа (Α, ва, α).

## Произношение
Мугьаммад Али

**Мугьаммад Али** (Ингл. Muhammad Аli, хайи тӀвар **Кассиус Марселлус Клей** гъвечӀи — Cassius Marcellus Clay Jr.; 17 январь 1942 — 3 июнь 2016) американ боксер- профессионал, 1960 йисан XVII гатун Олимпийский къугъунарин чемпион кьуланзалан заланвалдин категорияда. Дуьньядин там (абсолютный) чемпион залан категорияда (1964—1966, 1974—1978) Дуьньядин виридлайни машгьур боксерарикай сад. «Йисан Боксер» званиядин иеси (6-ра: 1963, 1966, 1972, 1974, 1975, 1978) ва «10 йисан боксер» the ring журналдин фикирдал; sports illustrated журналдин фикирдал Мугьаммад Али 2 лагьай боксер хьана «йисан спортсмен» пишкеш кьачунвай (1974), са шумуд спортивный журналдин фикирдал ам «вишйисан спортсмен» яз гьисаб хьана.

## Биография
Кассиус Марселлус Клей — гъвечи 17-январь 1942 йисуз Луиссвиллда, Кентукки штатда дидедиз хана, кӀвалин дишегьли Оддеса Клей ва плакатарин художник Кассиус Клеян хизанда. Мугьаммад Алидин дах Кассиус Марселлус Клей тӀвар алай политикди ахъайнай лукӀдин эвлед тир. Мугьаммад Алидиз кьве йис хьайила дуьньядиз атана адан стха Рудольф, ахпа ада вичин тӀвар Рагьман Али дал дигишарна. Абуран хизан кьулан классдай тирди, гзаф кесиб тушир, гьам виляй аяал вахтара Мугьаммад Али тӀимил кӀвалахзвай. 1950 йисара Луисвиллда чӀулавбур инжикли жезай расиствалдикай, ам куьлуь Кассиусдал таъсирна. ЧӀехи хьайила ада рикӀел гъизватир, гьикӀ ам ксудалди вилик шехьзава, адалатсузвал виляй. Боксдал Кассиус мешхул жез башланмишнай адан яру вилосипед чуьнуьхна къулухъ, адаз 12 йис авайтир.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Майк Тайсон

**Майкл Джерард Тайсон ** (Ингл. Michael Gerard Tyson;  1966 йисуз хана, Браунсвилл, Бруклин, Нью-Йорк, АСШ) американ боксер-проффесионал залан заланвилин категорияда кикӀизвай; тарихдин виридлай машгьур боксерарикай сад,АСШ-дин халкьдин Олимпийский чемпион юниорарин арада садлагьай залан категорияда (1982).   Дуьньядин абсолютный чемпион  залан категорияда проффесионаларин арада (1987-1990). Дуьньядин чемпион  WBC (1986-1990), WBA (1987-1990,1996), IBF (1987-1990), The ring (1988-1990). Виридлайни гзаф пул къачузай боксер (Флойд Майвейзордлай вилик тир)