open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гьефер

**Гьефер** *(эфер, иферар)* () ― векь тир набатат я. Ама Тажкьтинбурун тухумдикай я. Адан ватан Йукьан Азия, маса ери-бинера кефер патан Африка ва рагъэкъечӀдай патан Аралугъ гьуьлуьн керехар я. Мальта архипелагда авай Комино тӀвар алай гъвечӀи са островда гьефер гзав пара ава. Гьигьин островдин тӀвар гьанара гьефер пара ава лугьуз ганава. Ам гьеле къадим ромалуриз, йунанариз хъсан чизавай са дадлух тир.

## Этимология
Латын чӀалал адан тӀвар (*Cuminum*) чувуд ва араб *(kammun)* чӀалала атанава. Лезги чӀалал адан тӀвар гьикӀ хьанаватӀа малум туш, анжах литературадин чӀалал *эфер* хьизни ава гьефер хьизни.

## Поэзияда
Лезги халкьдин шаир Ражабов Ражаб Сулеймана хци, вичин «Гьайиф» тӀвар алай шиирда кхьанавай: «Ваз дашмишай гьефер гьайиф!»

## ТӀебиатда чукӀун, гьатун
Гьефер ватан тир чкаралай маса чкарални цазава. Анжах Къиблепатан Америка, Йукьван Азия, кьетӀендаказ Уьзбекистанда ва Индияда ам гзаф пара цазава. Гьеферин са маса сорт Азербайжандин Абшерон районда цазава ва КцӀар райондин вани хуьрерани гьефер вагьши яз акьатзава.

## Къурулуш ва кхьин
Са-кьве йис яшамишзавай векь я. Къерехдалай са кӀус тминдиз (чулов иферариз) ухшар я. Пишер нубатда авайбурукагъ я. Цуькер лацу ва яни ки ярубур я, кьве къат тажда ава чипизни чарар ва цуьлуь чарар ава.

## Ишлемишун

### Хуьрекара
Къадим чӀаварила къени къалди гьефер дуьняди гьар са пата пара гзаф ишлемишзавай са дадлух я. Ама жими ва кӀиви хуьрекарик ктозава. Европада ама XIII—XIV лагьай эсириз ишлемишзатӀани, ахпа чӀулов гьефери адан чка кьуна. Уьзбекистанда айизава пловдин кьилин са пай я. Гьикьван ятӀани гьефер дуьнядин пара чкара чизава са дадлух яз, лезгирин хуьрекарани адан гзаф чехи чка ава. Хуьрекдик кутадай хъсан тӀям ва ни гъидай хъач-набатат я. Лезгириз чараз эфер-фуни айида.

### ТӀебабетда
Гьефери таркибда 3 % ― 7 % эсенциал гъери ава. Гъеридин 80 % виридала къиметлу тир анетол гъери я ки, ан гъеридин са гзаф хийирар ава. Гьеферин хуьрек цӀурурдай хукадин ва ратарин системадиз чехи хийирар ава, ада гьулгъула, разисузвал алудда, руфуна авай заланвал, пара туьни лишанар кьезиларда. Адакагъ рикӀиз, вилериз, инсандин мефтиниз хийир ава.

## ТӀуьн патал тир къиметлувал

Са тӀур гьеферик АСШ-дин Здравохранениядин Министерстводи лугьуниз гуьре:
* 22 ккал (92 кДж) туьн кьувват,
* 1,34 г пи,
* 2,63 г углеводар,
* 0,6 г чӀун (волокнояр)
* 1,07 г белок гала

## Шикилар

## Баянар

## ЭлячӀунар
Магдалена Форсберг

Магдалена Форсберг ; 1967 йисан 25 июлдиз, Эрншуьлдсвик), хайила **Валлин** () — Швециядин биатлонистка лыжница я. Ругуд сеферда биатлондай дуьньядин чемпион я. Тек сад тир галаз-галаз ругудра Биатлондай папарин Кубокдин сагьиб хьайиди я. 2002 йисан Олимпиядин къугъунрин кьведра кишпирдин призер язва.

Садавайни вич кӀаник кутаз тахьана, Магдаленади вичин карьера 2001/02 сезон куьтягьайдалай кьулухъ акьалтӀарна. Эхиримжи йисуз ЧӀехи дуьньядин кубокдилай гъейри, ада гьакӀни вири кьуд гъвечӀи кубокни къачуна.

## Спортдин карьера

### Лыжи
Форсберг гъвечӀи чӀавалай биатлондай алахъзвай тир, амма еке агалкьунар адаз хьаначир.

### Биатлон
Гьавиляй вич 27 йиса аваз ада биатлондал алахъиз гатӀумна. ЦӀийи машгъулатдив ам рикӀивай эгечӀнач, адан гафаралди, и кӀавалах ада «зарафат патал» къетӀъ авуна. Сифте тренировкаяр Форсбергди са тӀвар алай шегьерда чка кьунвай «Сундсвалл» клубда гатӀумна. Ада хъсан агалкьунар къалуриз гатӀумна, гьавиляй са йисалай ам Швециядин биатлондай кӀватӀурдин ибаратдик кутуна. Са кьвед йис алатайдалай кьулухъ Магдаленади гзаф милли акъажунра призрин чкаяр кьаз эгечӀна. Гуьгъуьнлай, и клубдин ибаратдик кваз, ам са шумудра биатлондай Швециядин чемпион хьана.

## Эдебият

## ЭлячӀунар

## Баянар
Виктория Самуилан руш Токарева

**Токарева Виктория Самуилан руш** (хайила **Шефтер**; 1937 йисан 20 ноябрдиз, Ленинград) — урус прозаик ва сценарист.

## Уьмуьрдин рехъ
Виктория Токарева 1937-лагьай йисан 20-лагьай ноябрдиз Ленинградда дидедиз хьана. Адан буба Шефтер Самуил Насонан хва чувудрин миллетрикай тир, инженервиле кӀвалахзавай. Диде, Хлопова Наталья Степанан руш, Донецк вилаятдай акъатнавайди тир. Ада машинистка яз къвалахнава. Дяве башламиш хьайила адан бубадиз ополчениедиз эверна. Гуьгъуьнлай ам лап четиндиз ничагъ хьана госпиталда къаткурна.1945-лагьай йисуз январдиз ам кьена.

Дяведин вахтунда абурун хзан Киров вилаятдин Кикнур лугьудай поселакдиз куьч хьана. Са хейлин вахтунда абурун хзандиз бубадин чӀехи стхади куьмек гуз хьана. Ада Ленинграддин металлдин заводдин директор яз кӀваалхзавай. Гьадлай гъейри ада Гражданвилин ва Ватандин ЧӀехи дявейра иштираквал авуна.

13 йиса авай гъвечӀи Викториядиз дидеди Антон Чехован кьисаяр кӀелна. Адаз «Скрипка Ротшильда» лугьудай гьикая лап иер акуна. Гьанлай кьулухъ ам литературадал ашукь жез эгечӀна.

Мектебда кӀелзавай йисара Викториядиз медицина чириз кӀанзавай, амма адан арза кьабулнач. ГьакӀ хьайила ам музыка чириз алахъна. Сифте Ленинграддин музыкадин училищеда кьуд йисуз кӀелна (1958-лагьай йисуз куьтягьна), ахпа Ленинграддин Н. А. Римский-Корсакован тӀварунихъ галай гьукуматдин консерваториядани кӀелна.

Эвленмиш хьайидалай кьулухъ Виктория Токарева Москвадиз куьч хьана. Аялрин музыкадин школада муаллим яз кӀвалахна, гьа и вахтунда ада вичин гьикаятар кхьиз эгечӀна.

Гуьгъуьнлай ада «Мосфильмда» редакторвиле кӀвалахна.

1962-лагьай йисуз Сергей Михалкова гаф кутуна Виктория Токарева ВГИК-дин сценарияр кхьиз чирдай факультетдик экечӀна ва 1967-лагьай йисуз кӀелна куьтягьна.

Кьведлагьай курсуна авайла В.Войновича меслят авуна ада вичин гъвечӀи гьикая «День без вранья» акъудна.

1971-лагьай йисуз ССРГ-дин Писательрин КӀватӀалдик экечӀна.

И девирда кхьенвай ктабрикай — «Хэппи энд» (1995), «Вместо меня» (1995), «Лошади с крыльями» (1996), журналра «Новый мир» ва «Юность» басма йизва.

1968-лагьай йисуз «Литературадин газетдин» «12 стул тӀвар алай клубдин» «Золотой теленок» лугьудай премия лайихлу авуна.

## Кинодин кӀвалахар
1960-лагьай йисарин эхир кьиляй Виктория Токаревади советрин кинорежиссерихъ галаз кӀвалахиз эгечӀна. Ада 14 кинодиз сценарияр кхьенва, абурукай гзафбур — вичин гьикаятрикай туькӀурнавайбур, абурун арада — «100 грамм для храбрости» (1976), «Перед экзаменом» (1977), «Талисман» (1983).

Пуд кино — «Джентльмены удачи» (1971-лагьай йис, сценарий А.Серыйдихъ ва Г.Данелиядихъ галаз санал кхьенва), «Мимино» (1977-лагьай йис, Р.Габриадзедихъ ва Г.Данелиядихъ галаз санал кхьенва), «Шла собака по роялу» (1978) — виридалайни зурба агалкьунар аваз хьана.

## Литературадин яратмишун
* 1969 — «О том, чего не было»
* 1972 — «Когда стало немножко теплее»
* 1978 — «Летающие качели»
* 1983 — «Ничего особенного»
* 1991 — «Сказать — не сказать»
* 1992 — «Римские каникулы»
* 1993 — «Почем килограмм славы?»
* 1995 — «Антон, надень ботинки»
* 1995 — «Вместо меня»
* 1995 — «Хэппи энд»
* 1996 — «Лошади с крыльями» ва гзаф масабур.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Футболдай Испаниядин чемпионат 2020/2021

**Футболдай Испаниядин чемпионат 2020/2021** () - 1929-лагьай йисуз туькӀуьрнавай Примерадин тарихда 90-лагьай сезон я. Ам 2020-лагьай йисан 12-лагьай сентябрдилай 2021-лагьай йисан 23-лагьай майдал кьван фена.

Чемпион Атлетико Мадрид хьана.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Сихил

**Сихил** — лезги халкьари юкьа авай, дувуларин кьиле авай ксари тӀварарикай жезвай са затӀ.

## Агъулар

* Агъулар 7 сихил — Типагъар, Гъугъваяр (Гоанцы), Дулдугъар, Дуруштулар, Хутхулар, Мисияр, Гехъуьнар (Буркиханцы)
* 
* 

* КӀеренар 6 сихил— ЧӀаяр (Ричияр), Бедуьгъар, Хвережер, Усугъар, Укузар, Курдалар.
* 

* Къушанар)* 7 сихил — [[Арсуг]]ъар, [[Цирхе|ЦӀирхьеяр]], [[Худиг]]ъар, [[Буршаг]]ьар, [[Яркуг]]ъар, [[Кураг|Куьрегъар]], [[Фите|Фитеяр.]]

== Ахцагьар ==

== КцӀарвияр ==

*'КцӀарвияр*' *(дегь чӀавуз: Ксар(Касар), Муьшкуьрвияр, урус; Кубинцы)'' - лезгирин са хел я. День чӀавара авай КцӀар гилан КцӀар район, Хъачмаз район ва Къуба район я.http://samurpress.net/print.php?sid=2250 

## Куьрегуьяр

## Рутулар
# Рутулар (МыхӀа, мыхаӀбыр) — 61 мирас гала.
# Шиназар (Сыназыр) — 60 мирас гала
# Лучекар (Лычекбыр) — 6 мирас гала
# Ихригъар (Йирекбыр) — 46 мирас гала
# Муьгърегьар (МыхыӀрекбыр) — 5 мирас гала
# Амцурар (Амцурдыбыр) — 8 мирас гала
# Къинеяр (Къинедбыр) — 7 мирас гала
# Врушар (Вырышбыр) — 2 мирас гала
# Жилихуьрвияр (Джилихурбыр) — 10 мирас гала
# КӀелетӀар (КӀеледбыр) — 7 мирас гала
# Пелекьар (Пылекбыр) — 7 мирас гала
# Хуьнуьгъар (ХыӀныӀхъбыр) — 6 мирас гала
# Куфаяр (Гухьвададбыр) — 4 мирас гала
# ФучӀугъар (Фучохбыр) — 2 мирас гала
# КичӀеяр (Хьичедбыр) — 8 мирас гала
# Унаяр (Ынабыр) — 6 мирас гала
# ЦӀуьдуьгъар (Цыдыхбыр) — 8 мирас гала
# Вихи-Аранар (Вахыйбыр) — 4 мирас гала
# Борчар (Бычбыр) — 50 мирас гала
# Хинавар (Хинбур) — 8 мирас гала

## Табасаранар

## ЦӀахурар

## Баянар
Атлетико Мадрид

«Атле́тико Мадри́д» () — Мадриддин са тӀвар алай автоном жемятдай тир Испаниядин пешекарвилин футболдин клуб я. Ам 1903 йисан 26 апрелдиз туькӀуьрнава. «Ванда Метрополитано» адан кӀвалин стадион язва.

Алай чӀаван Испаниядин чемпион язва.

## Тарих
«Атлетико» цӀусадра Испаниядин чемпион, цӀудра Испаниядин Кубокдин сагьиб, пудра УЕФА-дин Европадин Лигада (2009/10, 2011/12 ва 2017/18 сезонра) винел пад къачурди язва. ГьакӀни абур пуд сеферда Чемпионрин Кубокдин/Лигадин финалра къугъвана.

2021 йисан 19 апрелдиз Суперлига туькӀуьрнавай 12 Европадин клубдин гьисабдик «Атлетикони» квайди малум хьана.

## Агалкьунар
*  Испаниядин чемпион (11): 1939/40, 1940/41, 1949/50, 1950/51, 1965/66, 1969/70, 1972/73, 1976/77, 1995/96, 2013/14, 2020/21
*  Испаниядин вице-чемпион (10): 1943/44, 1957/58, 1960/61, 1962/63, 1964/65, 1973/74, 1984/85, 1990/91, 2017/18, 2018/19
*  Испаниядин Сегундадин чемпион (1): 2001/02
*  Испаниядин Кубок гвай кас (10): 1959/60, 1960/61, 1964/65, 1971/72, 1975/76, 1984/85, 1990/91, 1991/92, 1995/96, 2012/13
*  Испаниядин Кубокдин финалист (9): 1921, 1926, 1956, 1963/64, 1974/75, 1986/87, 1998/99, 1999/00, 2009/10
*  Лигадин Кубок финалист (2): 1983/84, 1984/85
*  Испаниядин Суперкубок гвай кас (2): 1985, 2014
*  Европадин Чемпионрин Кубок / УЕФА-дин Чемпионрин Лига-дин финалист (3): 1973/74, 2013/14, 2015/16
*  УЕФА-дин Кубок гвай кас (3): 2009/10, 2011/12, 2017/18
*  УЕФА-дин Кубокдин гвай касардин кубок гвай кас (1): 1961/62
*  УЕФА-дин Кубокдин гвай касардин кубок финалист (2): 1962/63, 1985/86
*  Интертото кубокдин гвай кас (1): 2007
*  УЕФА-дин Суперкубок гвай кас (3): 2010, 2012, 2018
*  Континентрин арада авай кубок гвай кас (1): 1974

## Баянар

## ЭлячӀунар
Кас сув

**Кас сув**  (; ) —  Азербайжанда  чка къунвай, ЧӀехи Къавкъаздин суварин системадин Къавкъаздин Кьилин ЦӀиргъинин кӀукӀ. Къакъанвал — 4243 м.

## ТӀвар
Кас сувуз урусари Шахдаг лугьузва, и гафни фарс ва туьрк гафар «шагь» ва «дагъ» гафарикай къзвезва. Гзаф инсанриз ин сув Шагьдагъ хьиз чизва, амма кцӀарвири чпин суваз Кас сув яни КцӀарин сув лугьузва.

## Тарих
Ягъияр и ччилериз къведамаз, лезги сихилар чеб хуьн патал и суваз акъагъдай. Аялар, рушар, пупар, кьуьзуьбур и сува жедай амма чеб ягъири галаз кӀикӀиз фидай. Игилан сихиларин чӀехи пай Кас сувай эвецӀна.

## Малумат
Кас сува гьава зулун варцариз икӀ я:

* 1500м — −7,0 и +17,5 +5,1
* 2500м — −13,5 и +12 −0,8
* 3500м — −19,5 и +5,3 −7,0
* 4243м — −24,7 и −0,2 −12,5

Муркар 2500—2600 м ахпа жезва.

## Баянар
Лезги намус

**Лезги намус** — чӀехидаз диде ва буба гьиз, гъвечидаз жуван аял гьиз, рушаз вахаз гьиз, рухвадиз стха гьиз килигуниз лугьуда.
Новак Джокович

**Новак Джокович** (; 22 тӀул 1987 йис, Белград, Сербия) — кьетӀен чӀехи  сербиядин теннисхъан.

## Спортдин карьера

## КьетӀен рекордар
* 330 икӀидин къене «дуьньядин садлагьай ракетка» тир;
* Новака ЧӀехи Шлемдин Акъажунар 20 сеферда кӀудна (гьабрук карьерадин ЧӀехи шлем);
* Лап тӀимил 6 сеферда яз гьар ЧӀехи Шлемдин Акъажунрин финалра къугъвана;

## Агалкьунар

### ATP акъажунар
Новак Джокович кьилди тир ATP акъужунар 85 сеферда винел пад къачуна.

#### [[ЧӀехи Шлемдин Акъажунар]]
Джоковича ЧӀехи Шлемдин Акъажунрин кьилди 20 сеферда кӀудна:
* «Австралиядин Ахъа къугъунар» (2008, 2011, 2012, 2013, 2015, 2016, 2019, 2020, 2021);
* «Франциядин Ахъа къугъунар» (2016, 2021);
* «Уимблдондин къугъунар» (2011, 2014, 2015, 2018, 2019, 2021);
* «АСШ-дин Ахъа къугъунар» (2011, 2015, 2018).

#### [[ATP Дуьньядин Турдин АкьалтӀун]]
Джокович гьар йисан акьалтӀай къугъунрин кьилди тир жуьреда ругуд сеферда винел акьалтна:
* Master Cup (2008);
* ATP World Tour Finals (2012, 2013, 2014, 2015).

### [[ITF]] акъажунар
* ITF версиядихъай дуьньядин чемпион (2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2018);

## Баянар

## ЭлячӀунар
Муьридвал

**Муьридвал** я **Хьажимуьридвал** (*«яб гун»* маана гузва; гьакӀани **муьрид/хьажимуьрид** — *гелеваз хьун, гелеваз физвай кас*) —  XIX вишйисуз Лезги-Урус ва ахпа Къавкъаз-Урус женгерин чӀавуз лезгийрин юкьа санал хьун ва кӀививал патал Шейх Мугьаммада авунвай са рехъ, вири Къавкъаз халкьарин юкьа гегьенш хьана алатай чӀавуз. Муьридвали лезгийриз ва ахпа вири Къавкъаз халкьариз низам гана. 

## Муьридвал ва Лезгияр
Исламда муьрид жув диндиз ганвай кас я, амма лезги чӀалал  ***муьрид*** я ***хьажимуьрид*** Урус паччагьвилиз кьил хкажна женг тхун манадиз къвезва ва лезгийрин юкьа Урус паччагьвилин зулумриз жаваб гьиз акъатнвай Шейх Мугьаммадан имамвилел гегьенш хьана са рехъ гьиз аквазва. Лезги хуьрера мискӀинриз цӀай ягъаз курала, Шейх Мугьаммад Ярагъвиди халкь санал авуна санал жаваб гун патал ин рехъ туькуьрна. 

Лезгирин гзай пай чпин хуьрера мискӀинрин цӀай ягъана курунар къабул тавуна муьрид хьана женг тхвайтӀани, лезгийрин юкьа хаинар авачиз тучир. Лезгияр ва муькуь Дагъустандин халкьар муьридвилел урусрин зулумрикай хкатна чеб-чпиз хьуниз рикӀай чӀалахъ тир. Амма муьридвал тек са урусри галаз женг туч, садлагьайди жув-жувагалаз, жуван пис хесетаригалаз женг тхун я. Муьрид Аллагьдин къанунар тир Шариятдин низам ва къайдаяр , Мугьаммад пайгъамардин суннаяр ва лезги къилихъ ва адатри тӀалаб айидинвал уьмуьр тхудай. Шейх Мугьаммада лезгийриз садлагьайди жуван кӀвала шарият айиз ахпа жуван хуьре, ахпа гьукуматда лагьанвай.
## Муьридвал ва [[Имам Шамил]]
Имам Гьамза регьметдиз феидла ахпа Аракь сув лугьудай чкада жамаатри цӀийи имам яз Шамил хкягъзва, Имам Шамила вичи ергъи чӀавуз и затӀ къабул айизвач, амма вичин халкь пис къа аквазвай Имамдиз маса рехъ амукьзвач, имамвал къабул авуна 25 йис Къавкъазда Шарият хьурай лугьуз урусрин паччагьвилигалаз женг тхвазва. Шайх Мугьамммад Ярагъвидин патал муьридвилин дерсер къачуй Имам ва вич Имаман муьрид яз гзаф викӀегь жезва Ярагьвидин насиятриз яб гуз. Имам Шамилан гъазаватдиз лезгийри ва гьакӀани авари, даргири, яхулри ва чачанри гъил гузва, амма сабязи Къавкъазда амукьзвай халкьари Имам Шамил урусриз маса гузва. 

## Баянар
* Неверовский А.А. Краткий взгляд на Дагестан в топог и историч. отношении. СПб., 1847
* Н.Ханыков. О мюридах и мюридизме. («Кавказ», 1847, № 15);
* Казем-Бек, статьи в «Рус. Слове» (1859 и 1860);
* Романовский Д.И. «Кавказ и кавк. война» (СПб., 1860);
* шейх-Джемаледдин, «Учение о тарикате», перев. в «Сбор. свед. о кавк. горцах» (вып. II, 1869);
* Мугеддин-Магомед-Ханов, «Истинные и ложные последователи тариката», перев. с предисл. А. Омарова в «Сбор. свед. о кавк. горцах» (вып. IV, 1870).
* Потто В. А., Кавказская война…, т. 5, в. 1, Тифлис, 1889, с. 15—60;
* Бушуев С. К., О Кавказском мюридизме, «Вопросы истории», 1956, № 12;
* Фадеев А. В., Возникновение мюридистского движения на Кавказе и его социальные корни, «История СССР», 1960, № 5;
* Хашаев Х. М., Обществ. строй Дагестана в XIX в., М., 1961;
* Смирнов Н. А., Мюридизм на Кавказе, М., 1963; История Дагестана, т. 2, М., 1967.

## ЭлячӀунар
Садлагьай салютдин шегьер

**Садлагьай салютдин шегьер** () — Орёл ва Белгород шегьеррин официал тушир тӀвар я. И кьве шегьер 1943 йисан 5 августдиз Курскдин ягъунрин къене РагъакӀидай патан, Юкьван, Воронеждин, Брянскдин ва Чуьлдин фронтрин кьушунралди немцерикай хкудна. Орёл шегьер экуьнахъ къахчуна, Белгород — нянихъ, сятдин 18:00-даз.

1943 йисан 5 августдин къул чӀугур Иосиф Сталинан буйругъдиз № 2 килигна гьа йукъуз Орёл ва Белгород чапхучнрикай азад авунвай кьушунрин гьуьрметдай Москвада артиллериядин салют гана. Им Ватандин ЧӀехи дяведин вахтунин къене садлагьай салют тир, гьавиляй гьанла Орёлдални Белгороддал «садлагьай салютдин шегьер» лакӀаб акьалтна.

Гьа а буйругъдалди Лап кьилин Главнокомандующийди садлагьай сеферда кьетӀендаказ чпин гьунар къалурнавай кьушунрин дестейриз «Орёлдинбур» ва «Белгороддинбур» гьуьрметдин тӀварар гана.

Гьисабунив кьурвал, шегьерда салютдин ван жедайвал 100 зенитдин туп ишлемишна кӀанзвай тир. Амма салютдин тешкилатчийриз анжах 1200 гьулле авачир снаряд авай тир (дяведин вахтунда запас яз абур Москвадин ПВО-дин гарнизондаа хуьзвачир), гьавиляй виш тупукай анжах 12 залп ягъиз жезвай тир. ГьакӀни салютдик суван тупунин кремлдин дивизион кардик кутуна (24 туп), абуруз жедай гуьлле авачир снарядар авай тир. АкӀ хьайила, 5-лагьай августдин йифен кьулариз 30 секунда арада аваз 124 тупуникай 12 залп яна. Залприн ван виринра ван жедайвал тупунин группаяр Москвадин чара-чара районра авай стадионрални буш чилерал эцигна.

## Эдебиат
* 

## ЭлячӀунар

* Белгород шегьердин администрациядин сайтдал 
* Орёл шегьердин администрациядин сайтдал
Дагъустандин халкьар

**Дагъустандин халкьар (Дагъустанвияр)** — асул гьисабдалди Кеферпатан Къавкъазда (Дагъустан) ва са кьадар Азербайжанда ва муькуь уьлквейра уьмуьр тухузвай халкьарин са хъзан.  Абурун вири санал кьадар 3-4 миллион кьван кас я.

## ЭлячӀунар
Танганьика

**Танганьи́ка** — Юкьван Африкада авай чӀехи вир я. Дуьньядин виридалайни яргъи михьи цин вир я. ГьакӀни виридалайни дирин вирерикай сад я. Цин кьадардайни диринвиляй Танганьикади дуьньяда Байкалдилай кьулухъ кьведлагьай чка кьазва. Вирин къуртар кьуд гьукуматдик гва: Демократиядин Республика Конго, Танзания, Замбияни Бурунди. Танганьика Африкадин виридалайни дирин тектониквилин кьатӀ хьанвай чкада авайди я, гьуьлуьн дережадилай 773 метр винихъ алаз, РагъэкъечӀдай Африкадин рифтрин системадин пай я. Гьуьлуьн кӀан са тӀебиатдин сергьятди кьвенал пайзава. Вир дуьньядин виридалайни яргъи вацӀарикай садан, Конгодин бассейндик квайди я. Вир 1858 йисуз английви Р. Бёртонани Дж. Спика дуьньядиз ахъайнавай.

## Яд
Танганьикадин цер чимибур я, вир экватордин патаг гвайвили. Вини патара чимивал 24 - 30 дережадал ала. Цин къалинвал гьар жуьре тирвиляйни кӀанел цин финар авачирвили ятарин дережаяр акахь жезвач. Вирин кӀана чимивал 6-8 градус я. Яд вич пара ильциф я (30 метрдалди), адак пара гьар жуьре кьелер ква. Цик пара кьелер ква - магний, азот, кислород, кремний, фосфорни масадбур кваз. Йисан къене жезвай гарарин рекьерин кьадардин гузва мумкинвал кӀана авай хийир квай затӀар винел хкажарна балугъар пара хьуниз пара куьмекзава. Кьуру береда, майдилай сентябрьдиз кьибле патай къвезвай пассатри ятар кьибле патай кефер патаз тухузва. Гьа паталди вирин кефер пата чими ятар кӀватӀ жезва. Октябрьдилай майдалди, чими, гарар тӀимил авай бередиз ятар кьулухъ хкезва.

## Баянар

## ЭлячӀунар
3 сентябрь

**3 сентябрь** — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 246-й югъ я (яргъи йисуз 247-й югъ). Йисан эхирдал кьван 119 югъ ама.

## Суварар
*  Австралия — Пайдахрин югъ.
*  Къатар — Аслутуширвал югъ.
*  Сан-Марино — Республикадин бине эцигунин югъ.

## Вакъиаяр

## Дидедиз хьана
* 1875 — Фердинанд Порше (кь. 1951) — австриядинни гермнаиядин автоконструктор.
* 1900 — Урхо Калева Кекконен (кь. 1986) — финляндиядин президент (1956—1981).
* 1949 — Хосе Нестор Пекерман — аргентинадин футболистни тренер.
* 1970 — Гарет Саутгейт — англиядин футболистни тренер.
* 1979 — Жулио Сезар Соарес Эспиндола — бразилиядин футболист, Америкадин Кубокдин чемпион (2004).
* 1988 — Жером Боатенг — германиядин футболист, дуьньядин чемпион (2014).

## Кьена
* 1658 — Оливер Кромвель (дид. 1599) — англиядин гьукуматдин кӀвалах.
* 1883 — Иван Тургенев (дид. 1818) — урус зари.
* 1989 — Гаэтано Ширеа (дид. 1953) — италиядин футболист, дуьньядин чемпион (1982).
* 1994 — Билли Райт (дид. 1924) — англиядин футболист.
1 сентябрь

**1 сентябрь** — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 244-й югъ я (яргъи йисуз 245-й югъ). Йисан эхирдал кьван 121 югъ ама.

## Суварар
*  Беларусия,  Киргизия,  Къазакъстан,  Латвия,  Литва,  Молдавия,  Туьркменистан,  Украина,  Урусат,  Эрменистан — Чирвал югъ.
*  Словакия — Конституциядин югъ.
*  Узбекистан — Аслутуширвал югъ.
*  Гондурас — Пайдахрин югъ.

## Вакъиаяр

## Дидедиз хьана
* 1651 — Наталья Нарышкина (кь. 1694) — урус пачагьдин паб, I-й Пётрдин диде.
* 1875 — Эдгар Берроуз (кь. 1950) — америкадин зари.
* 1900 — Хосе Педро Сеа (кь. 1970) — уругвайдин футболист, Олимпиядин ва дуьньядин чемпион (1924, 1928, 1930).
* 1923 — Рокки Марчиано (кь. 1969) — америкадин боксёр, дуьньядин чемпион (1952—1956).
* 1950 — Михаил Фрадков — урусатдин Премьер-министр (2004—2007).
* 1957 — Глория Эстефан — америкадин ва кубадин паб шаир.
* 1962 — Рууд Гуллит — нидерландрин футболист, Европадин чемпион (1988).

## Кьена
* 870 — Мугьаммад аль-Бухари (дид. 810) — Багдад халифатдин исламдин диндин муаллим.
* 1715 — XIV-й Людовик (дид. 1638) — франциядин король.
* 1997 — Золтан Цибор (дид. 1929) — венгриядин футболист, Олимпиядин чемпион (1952).
4 сентябрь

**4 сентябрь** — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 247-й югъ я (яргъи йисуз 248-й югъ). Йисан эхирдал кьван 118 югъ ама.

## Суварар
* Дуьньядин тхэквондодин югъ.
*  Аргентина — Иммигрантдин югъ.

## Вакъиаяр

## Дидедиз хьана
* 1768 — Франсуа-Рене де Шатобриан (кь. 1848) — франциядин зари ва дипломат.
* 1934 — Эдуард Хиль (кь. 2012) — советринни урусатдин шаир.
* 1954 — Виктор Бычков — советринни урусатдин актёр.
* 1955 — Евгений Трефилов — советрин гандболист ва урусатдин тренер.
* 1981 — Бейонсе — америкадин паб шаирни продюсер.

## Кьена
* 1907 — Эдвард Григ (дид. 1843) — норвегиядин композитор, пианист, дирижёр.
* 1930 — Владимир Арсеньев (дид. 1872) — урус зари, географ, сиягьатчи, этнограф.
* 1998 — Игорь Сорин (дид. 1969) — урусатдин зари, мани, музыкант.
* 2014 — Донатас Банионис (дид. 1924) — советринни литвадин актёр.
2 сентябрь

**2 сентябрь** — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 245-й югъ я (яргъи йисуз 246-й югъ). Йисан эхирдал кьван 120 югъ ама.

## Суварар
*  СМТ — Дуьньядин кьведлагьай дяведин тамам хьун (1945).
*  Вьетнам — Аслутуширвал югъ.
*  Молдавиядин Нистрянэ республика — Аслутуширвал югъ.
*  Гондурас — Пайдахрин югъ.

## Вакъиаяр

## Дидедиз хьана
* 1908 — Валентин Глушко (кь. 1989) — советрин инженер, алимни конструктор; ССРГ-дин АА-дин академик (1958).
* 1926 — Евгений Леонов (кь. 1994) — советринни урусатдин актёр.
* 1935 — Валентин Гафт (кь. 2020) — советринни урусатдин актёр.
* 1961 — Карлос Вальдеррама — колумбиядин футболист.
* 1964 — Киану Ривз — канададин актёр.
* 1965 — Леннокс Льюис — британиядинни канададин боксёр.
* 1966 — Сальма Хайек — америкадинни мексикадин паб актёр.
* 1967 — Андреас Мёллер — германиядин футболист.
* 1979 — Александр Поветкин — урусатдин боксёр, Олимпиядин чемпион (2004).

## Кьена
* 1937 — Пьер де Кубертен (дид. 1863) — франциядин жемятдин кӀвалах, гилан вахтунин Олимпиядин къугъунардин бине эцигай кас.
* 1969 — Хо Ши Мин (дид. 1890) — вьетнамдин кьил (1951—1969).
* 1973 — Джон Рональд Руэл Толкин (дид. 1892) — инглисдин зари, лингвист, филолог.
* 1991 — Альфонсо Гарсия Роблес (дид. 1911) — мексикадин политикни дипломат.
* 2016 — Ислам Каримов (дид. 1938) — садлагьай узбекистандин президент.
The Carpenters

**The Carpenters** — америкадин поп-кӀеретӀ Дауни шегьердай, 1968-й йисуз кӀватӀ хьайи: Ричард Карпентерни Карен Карпентер.

## Дискография
* *Ticket to Ride* (1969)
* *Close to You* (1970)
* *Carpenters* (1971)
* *A Song for You* (1972)
* *Now & Then* (1973)
* *Horizon* (1975)
* *A Kind of Hush* (1976)
* *Passage* (1977)
* *Christmas Portrait* (1978)
* *Made in America* (1981)
* *Voice of the Heart* (1983)
* *An Old-Fashioned Christmas* (1984)
* *Lovelines* (1989)
* *As Time Goes By* (2004)

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
The Doors

**The Doors** — америкадин poк-кӀеретӀ Лос-Анджелес шегьердай, 1965-й йисуз кӀватӀ хьайи: Джим Моррисон, Рэй Манзарек, Робби Кригерни Джон Денсмор.

## Дискография
* *The Doors* (1967)
* *Strange Days* (1967)
* *Waiting for the Sun* (1968)
* *The Soft Parade* (1969)
* *Morrison Hotel* (1970)
* *L.A Woman* (1971)
* *Other Voices* (1971)
* *Full Circle* (1972)
* *An American Prayer* (1978)

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Кабо-Верде

**Кабо-Верде** ва я **Кабу-Верди**, официал тӀвар **Кабо-Верде Республика** (, кабувердиану *Kabu Verdi*) — рагъакӀидай патан африкада ва Атлантик океан юкьван пата авай островдин гьукумат. Кабо-Верде Къацу Мыс островрал ава.

## География
Кабо-Верде 10 чӀехи ва 8 кьван маса гъвечӀи островриз талукь тир островар кьунва. Кабо-Верде унитар республика я; 22 муниципалитет () акатзава.

## ЧӀехи шегьерар
# Прая — 130 271 кас (2010 йис)
# Минделу — 69 904 кас
# Эшпаргуш — 17 081 кас
# Асомада — 12 332 кас

## Шикилар

Файл:Aristide Pereira detail DF-SC-84-10021.jpg|Аристидиш Мария Перейра
Файл:António Mascarenhas Monteiro VOA.png|Антониу Машкареньяш Монтейру
Файл:Pedro Verona Rodrigues Pires.jpg|Педру Пиреш
Файл:2019-05-06 Empfang Jorge Carlos Fonseca-1190.jpg|Жорже Карлуш Фонсека
Файл:Cape Verde Singer (27136274037).jpg|Лура
Файл:Zé Luís 2020.jpg|Зе Луиш


## Баянар

## ЭлячӀунар
* Гьукуматдин сайт
* Permanent Mission of the Republic of Cape Verde to the United Nations
*
Гацалов Гьажимурат СултӀанан хва

**Гьажимурат СултӀанан хва Гацалов** (осетин, дигор Гуæцæлти Солтани фурт Хадзимурат; ; Ираф район, Кеферпатан Осетия — Алания) — Урусатдин азаддиз юкьварар кьадайди я. УФ-дин яракьламишнавай къуватрин капитан я. Афинра кьиле фейи Олимпиядин къугъунрин чемпион, вадра дуьньядин чемпион, пудра Европадин чемпион. Урусатдин спортдин лайихлу мастер.

## Уьмуьрдин рехъ
Гьажимурат Гацалов 1982-лагьай йисан 11-лагьай декабрдиз Кеферпатан Осетия — Аланиядин Ираф райондин Чикола хуьре дидедиз хьана. Осетинрикай я. Мусурман я.

1990-лагьай сифте йисара ада Чикола хуьре Ахсар Макоеван гъилик юкьварар кьаз эгечӀна. Ахпа ада вичин тренировкаяр Владикъавкъаз шегьерда авай «Аланар» лугьудай спортдин клубда Вадим Цебоев тренердин гъилик давамарна. «Алан» спортклуб 1990-лагьай йисарра Арсен Фадзеева ахъайна.

Гьажимурат Гацалова Кеферпатан Осетиядин гьукуматдин университет акьалтӀарна.

2001-лагьай йисуз ам Урусатдин кӀватӀурдик экечӀна. ЦСКА-дин патай экъечӀзава.

2004-лагьай Олимпиядин къугъунра ада Даниэл Кормие (гуьгъуьнлай UFC-дин чемпион) кӀаник кутуна.

Европадин къугъунрин — 2015 ахъаюнин церемонияда Гьажимурат Гацалов Урусатдин кӀватӀурдин пайдах гвайди тир.

2009-лагьай йисуз ам Кефердин Осетиядин квайни-квай спортсмен яз тестикьарна. «Гимишдин марал — 2009» лугьудай премиядин лауреат я.
2020-лагьй йисуз Гацалова вичин карьера цӀийи кьилелай гатӀумна.

## Хзан
Адаз пабни ругуд аял ава. Абур Владикъавкъазда яшамиш жезва.

## Эдебият

## ЭлячӀунар

## Баянар
Тер-Петросян Левон Акопан хва

**Левон Акопан хва Тер-Петросян** (; 1945 йисан 9 январдиз; Гьалеб, Сирия) — шурайрин ва Эрменистандин гьукуматдин ва сиясатдин крархъан, Эрменистан Республикадин садлагьай президент (1991—1998 й.), филологиядин илимрин духтур я.

## Уьмуьрдин рехъ

### КӀелун
Левон Тер-Петросян 1945-лагьай йисан 9 январдиз Сирияда авай Алеппо шегьерда дидедиз хьана. 1946-лагьай йисуз адан хзан Эрменистандиз куьч хьана. 1963-лагьай йисуз Еревандин гьукуматдин университетдик экечӀна. Студентрин гьевескаррин театрда къугъвазвай тир. 1968-лагьай йисуз ада университет акьалтӀарна. Ахпа ам Эрменистандин ССР-дин Илимрин академиядихъ галай Манук Абегянан тӀварунихъ галай Литературадин институтдин аспирантурадиз гьахьна.

Гуьгъуьнлай ада Ленинграддин Востоковедениядин институтда вичин кӀелун давамарна.

1972-лагьай йисуз ада Эрменистандинни Ассириядин арада авай литературадин алакъайрикай кандидатвилин диссертация хвена. 1987-лагьай йисуз ада Ленинградда филологиядин илимрин духтуррин диссертация хвена.

### Сиясат
1988-лагьай йисуз Левон Тер-Петросян «Къарабагъ» лугьудай комитетдик экечӀна, абуру Азербайджандин ССР-дин ибаратдикай Суван Къарабагъ хкудун тӀалабзвай тир. ГьакӀни ам Эрменистандин виримиллетдин гьерекатдин (ЭВГь) регьеберрикай сад тир. 1988-лагьай йисан декабрдиз «Къарабагъ» комитетдик квай маса уртахрихъ галаз кьуна дустагъ авуна. Адак «массайрин къалабулух тешкилат авунай» ва «халкьарин арада къал тунай» тахсир кутуна. Амма 1989-лагьай йисан майдиз жемятдин чуькьуьникди ам ахъайна.

1989-лагьай йисан августдиз Пер-Петросян Эрменистандин ССР-дин Вини кьилин Советдин депутат яз хкянва, 1989-лагьай йисан ноябрдиз — ЭВГь-дин кьил яз хкянва.

1990-лагьай йисан августдиз ам цӀийи эверунин Эрменистандин Вини кьилин Советдин кьил яз хкянва. Адан регьбервилик 1990-лагьай йисан 23-лагьай августдиз Эрменистандин аслу туширвилин декларация тестикьарна.

## Эдебият

## ЭлячӀунар

## Баянар
КӀокӀов Къазбек Валериян хва

**КӀокӀов Къазбек Валериян хва** (; 1973 йисан 20 июлдиз, Кьведлагьай Лескен, Къабарда-Балкъария АССР-да) — Урусатдин гьукуматдин ва политикадин алахъавайди, 2019-лагьай йисан 3-лагьай октябрдилай гатӀумна Къабарда-Балкъар Республикадин кьил я. 2019-лагьай йисуз ам «Единая Россия» партиядин республикадин хлен секретарвиле хкяна.

## Уьмуьрдин рехъ
Къазбек КӀокӀов Къабарда-Балкъариядин садлагьай президент Валерий КӀокӀован хзанда дидедиз хьана.

Ада «агрономиядин рекьяй алим» пешедай Къабарда-Балкъариядин агромелиорациядин институт акьалтӀарна.

1995-лагьай йисалай гатӀумна — гьалваяр акъудзавай «Налчикский» тӀвар алай заводдин директордин коммерциядин суалрай эвез яз кӀвалахна.

2002-лагьай йисуз — «Каббалкресурсы» ОАО-дин кьилин директор.

2003-лагьай йисалай — 2007-лагьай йисал кьван — ада Налчик шегьердин чкадин Советдин депутат яз кӀвалахна.

2009-лагьай йисан мартдиз ам КъБР-дин парламентдиз депутат яз хкянва.

2010-лагьай йисан 16-лагьай декабрдиз ам КъБР-дин хуьруьн майишатдин министрдин эвезвиле тайинарна.

2013-лагьай йисан апрелдилай 2018-лагьай йисан 26-лагьай сентябрдал кьван — ам Урусатдин Президентдин къенепатан политикадай управлениедин регионал блокдин советник, Кефер патан Къавкъаздин региондин куратор тир.

2018-лагьай йисан 26-лагьай сентябрдиз Къазбек КӀокӀов Къабарда-Балкъариядин Кьилин везифаяр вахтуналди тамамарзавайди яз тайинарна.

Сифтегьан гьафтеда ада са шумуд къарар кьабулна: КъБР-дин регьбердин аппаратдин са жерге къуллугъэгьлияр кӀвалахалай алудна.

Вичин кӀвалахда КӀокӀова вичин вилик эцигна везифаяр — чкадин бизнесдиз куьмек гуз, инвестицийрин гьава хъсан ийиз, жегьилриз кӀвалах жагъуриз ва абуруз карьера ийиз куьмек гуз. Адан фикирдай, жегьил пеше чидай ксариз куьмек гун лап зурба кар я.

2019-лагьай йисуз 3-лагьай октябрдиз КъБР-дин парламентди Къазбек КӀокӀов республикадин кьил яз тестикьарна.

2020-лагьай йисан 27-лагьай январдилай 21-лагьай декабридал кьван — ам Урусатдин Федерациядин Гьукуматдин Советдин президиумдин член тир.

## Эдебият

## ЭлячӀунар

## Баянар
Габулов Владимир Борисан хва

**Влади́мир Бори́сан хва Габу́лов** (; 1983 йисан 19 октябрдиз, Моздок, Кефердин Осетиядин АССР) — Урусатдин футболхъан, варархъан тир.

Урусатдин спортдин лайихлу устӀар (2008). 2005-лагьай йисан УЕФА-дин Кубокдин сагьиб, кьведра Урусатдин чемпион, 2006-лагьай йисан Урусатдин Кубокдин сагьиб, 2008-лагьай йисан Европадин чемпионатдин кишпирдин призер, Бельгиядин чемпион 2017/18. Урусатдин кӀватӀурдин патал цӀудра къугъвана.

2018-лагьай йисан 13-лагьай ноябрдилай 2019-лагьай йисан 10-лагьай июлдал кьван Кефердин Осетиядин физикадин культурадинни спортдин рекьяй министр, 2019-лагьай йисуз июлдинни декабрдин арада «Алания» (Владикъавкъаз) футболдин клубдин президент тир. Алай чӀавуз республикада футбол вилик ракъурунин рекьяй Кефердин Осетиядин кьилин советник я.

2020-лагьай йисан февралдилай 2021-лагьай йисан июлдал кьван Химкидай шегьердай тир «Олимп» футболдин клубдин директоррин шурадин регьбер тир, исятда «Олимп» ва «Долгопрудный» клуб сад хьайидалай кьулухъ «Олимп-Долгопрудный» клубдин директоррин шурадин регьбер язва.

## Уьмуьрдин рехъ

Владимир Габулов 1983-лагьай йисан 19-лагьай октябридиз Моздок шегьерда дидедиз хьана. 

## Эдебият

## ЭлячӀунар

## Баянар
Темрезов Рашид Бориспиян хва

**Темрезов Рашид Бориспиан хва** (1976 йисан 14 мартдиз, Черкесск, Къарачаево-Черкессия, РСФСР, СССР) — Урусатдин гьукуматдин ва политикадин алахъавайди. Къарачаево-Черкесия Республикадин Президент (2011-лагьай йисан 1-лагьай мартдалай 7-лагьай апрелдалди президентдин везифаяр вахтуналди тамамарзавай тир).

2011-лагьай йисан 7-лагьай апрелдилай гатӀумна (2016-лагьай йисан 27-лагьай февралдилай 18-лагьай сентябрдалди кьилин везифаяр вахтуналди тамамарзавай тир) КъЧР-дин кьил язва. «Единая Россия» партиядин Кьилин Советдин член я.

## Уьмуьрдин рехъ
1976-лагьай йисан 14-лагьай мартдиз Рашид Темрезов Черкесск шегьерда къачарайрин хзанда дидедиз хьана. Адан буба республикада тӀвар-ван авай хирург, диде — экономист я.

Ада Черкесск шегьердин № 3 мектеб кӀелна куьтягьна.

1998-лагьай йисуз ада Москвадин ахъа социальный университет «Менеджмент» ва «Финансы и кредит» хлерай кӀелна куьтягьна.

Университет куьтягьайдалай кьулухъ «Карачаево-Черкесскнефтепродукт» ОАО-да кӀвалахна, ахпа «Севкавгидроэнергострой» ОАО-да управлениядин кьиле акъвазна.

2004-лагьай йисалай эгечӀна сифте Республикадин гьукуматдин кӀвалер эцигзавай идаратдин кьилин директор яз, ахпа — «Электротехническая компания» ОАО-дин директордин чка кьуна.

2007-лагьай йисуз «Справедливая Россия» партиядин региондин хлен председатель яз хкянава. Гуьгъуьнлай Сергей Миронован буйругъдалди Темрезов анихъди къакъудна.

2009-лагьай йисалай — Карачаево-Черкессиядин Халкьдин Собраниядин 4-лагьай эверунин депутат.

2010-лагьай йисан 12-лагьай январдилай — «Управление федеральных автомобильных дорог на территории КЧР» гьукуматдин идаратдин кьиле акъвазна.

2011-лагьай йисан 28-лагьай февралдиз Урусатдин Президентди Темрезован кандидатура Къарачаево-Черкессиядин кьиле эцигун паталди теклиф авуна.

1-лагьай мартдиз Темрезов КъЧР-дин кьиле эцигна.

2016-лагьай йисан 18-лагьай сентябрдиз Темрезов кьведлагьай сеферда республикадин кьиле акъвазна. Ам паталди 49 депутатди чпин сесер гана.

## Пишкешар
2015-лагьай йисан 23-лагьай мартдиз адаз Дуствилин Орден гана.

2017-лагьай йисан 24-лагьай октябрдиз ада Урусатдин Федерациядин Президентдин Лайихлу чар гана.

## Эдебият

## ЭлячӀунар

## Баянар
Марокко

**Марокко** (, *аль-Мамля́кату ль-Магриби́я*, ва  *(Такулдет н лмгриб)*) — Африкадин кефердинни рагъакӀидай пата авай гьукумат я. РагъакӀидай патай адан къерехар Атлантик океанди кьунва.

## ЭлячӀунар
Майкл Жексон

**Майкл Жексон** (), тамам тӀвар — **Майкл Жозеф Жексон** (29 август 1958 — 25 июнь 2009) — америкадин зурба манидар ва актёр.

## Альбомар

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт 
* Port.hu сайтда профил
Калиматов Магьмуд-Али Макшарипан хва

**Калиматов Магьмуд-Али Макшарипан хва** (; 1959 йисан 9 апрелдиз, Чемолгъан, Къаскелен район, Къазахстандин ССР) — Урусатдин политикадин алахъавайди, юрист я. Ингушетия Республикадин кьил язва.

## Уьмуьрдин рехъ
1959-лагьай йисан 9-лагьай апрелдиз Магьмуд-Али Калиматов Къазахстандин ССР-дин Къаскелен райондин Чемолгъан хуьре дидедиз хьана.

1977-лагьай йисан апрелдилай 1979-лагьай йисалди Германияда авай советрин аскеррин кӀватӀалда къуллугъ авуна.

1989-лагьай йисуз Куйбышевдин гьукуматдин университетдин юридически факультет кӀелна куьтягьна.
1990-йисалай эгечӀна Куйбышевдин областин прокураторада кӀвалахиз хьана, ада райондин прокуратурадин следователь яз башламишна.

1990-1992-лагьай йисарин арада — сифте стажер, ахпа Самара шегьердин Киров райондин прокуратурадин чӀехи следователь тир.

1992-1998-лагьай йисариз Самара вилаятдин прокуратурадин виридал гуьзчивал ийидай отделдин прокурор хьана, гуьгъуьнлай прокурордин куьмекчи, ахпа прокурординни чка кьуна.

1997-2003-лагьай йисарра — Самара шегьердин прокурор тир.

2003-лагьай йисан январдилай 2004-лагьай йисан августдалди — Самара вилаятдин прокурордин сифтегьан эвез тир.

2004-лагьай йисан августдиз РФ-дин Кьилин прокурордин буйругъдал Магьмуд-Али Калиматов Ингушетиядин прокурордин чкадал эцигна.

2007-лагьай йисуз Самара вилаятдин губурнатордин контролвал ийидай департаментдин кьиле акъвазна. 2012-лагьай йисалай эгечӀна ада Самара вилаятдин губернатордин советник яз кӀвалахна.

2015-лагьай йисуз РФ-дин тӀебиатдин ва экологиядин министрдин буйругъдал ам Самара вилаятдин Росприроднадзордин Управлениедин кьиле эцигна. Амма а чкадал Калиматова хъсан кӀвалах къалурнач, гьакӀ хьайила чкадин экологри адан кӀвалахдиз критика гана.

2019-лагьай йисан 26-лагьай июндиз Ингушетиядин кьиле авай Юнус-Бек Евгуров вахтунилай вилик вичин къуллугъдай экъечӀайдалай кьулухъ, РФ-дин президентди Владимир Путина Калиматов Ингушетиядин Кьилин везифаяр вахтуналди тамамарзавайдан чкадал тайинарна.

2019-лагьа йисан 8-лагьай сентябрдиз Магьмуд-Али Калиматов Ингушетия Республикадин Кьил яз хкянава.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Болхов район

**Болхов район** () — Урусат Федерациядин Орёл вилаятда авай район я.

Майдан — 1 179 км². Агьалияр —  кас.

Административ юкь — Болхов.

## География
Районди Орёл вилаятдин кеферпата чка кьунва.

## Агьалияр

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Пермь

**Пермь** — Урусат Федерациядин Пермдин крайда авай шегьер. Крайдин кьилин шегьер я. Миллиондилай виниз агьалияр аваз ( кас.), Пермь Уралдин ва вири Урусатдин виридалайни чӀехи шегьеррин арада ава. Урусатдин промышленостдин, илимдинни-экономикадин зурба центррикай сад я. 

## Агьалияр
2021 йисан 1 январдин малуматрив кьурвал, агьалидин кьадардиз килигна Орёл шегьер Урусатда 14-й чкадал алай.

## Администртив паюн
Пермь 7 административ районар акатзава:

## Стха-шегьерар
;Стха-шегьерар
*  Агридженто (Сицилия, Италия)
*  Амневиль (Мозель, Франция)
*  Дуйсбург (Кеферпатан Рейн — Вестфалия, Германия)
*  Луисвилл (Кентукки, АСШ)
*  Оксфорд (Оксфордшир, ЧӀехибритания)

;Шегьерар-партнёрар
*  Циндао (Шаньдун, Китай)

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал шегьердин сайт
Бардымский район

**Бардымский район** () — Урусат Федерациядин Пермдин крайда авай район я.

Майдан — 2 382 км². Агьалияр —  кас.

Административ юкь — Барда.

## География
Районди Пермдин крайдин кьиблепата чка кьунва.

## Агьалияр

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Албания

**Албания** () ва я **Республика Албания** () — Балкан зуростровдинни европадин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата авай гьукумат.

## География
РагъэкъечӀдай патай адан къерехар Адриатикни Иондин гьуьлуь кьунва, гьакӀни адаз кефердинни рагъакӀидай патахъ ЧӀулавсувдихъ галаз, кефердинни рагъэкъечӀдай патахъ Сербиядихъ галаз, рагъэкъечӀдай патахъ Кеферпатан Македониядихъ галаз, кьиблединни рагъэкъечӀдай патахъ Грециядихъ галаз чилин сергьятдал ала.

Албания — унитар республика я; 12 вилаятар (qark, qarqe [кярк, кяркье]) акатзава.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Permanent Mission of the Republic of Albania to the United Nations
* Статистика
Кеферпатан Македония

**Республика Кеферпатан Македония** ва я **Кеферпатан Македония** (, ) — Балкан зуростровдинни европадин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата авай гьукумат.

## География
Кефер пата Сербиядихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата Болгариядихъ галаз, кьиблепатан пата Грециядихъ галаз, рагъакӀидай пата Албаниядихъ галаз сергьятра ава.

Кеферпатан Македония — унитар республика я; 8 статистикадин регионар, 1 кьилин шегьер (Скопье) ва 84 жемият (*општина*) акатзава.

## ЭлячӀунар
* Гьукуматдин сайт
* Статистика
Филипе Коутиньо

**Фили́пе Коути́ньо Корре́я** (; , Рио-де-Жанейро) — бразил футболхъан, «Барселона» испан клубдин ва Бразилиядин кӀватӀурдин зурхуьдайди я. Алай чӀавуз арендадин икьрардалди ам «Аль-Дугьаилда» къугъвазва.

## Уьмуьр

### Клубдин карьера

### Милли кӀватӀур

## Титулар
*  Бразилиядин Серия B-дин гъалиб (1): 2009
*  Италиядин Кубокдин гъалиб (1): 2010/11
*  Италиядин Суперкубокдин гъалиб (1): 2010
*  Испаниидин чемпион (2): 2017/18, 2018/19
*  Испаниядин Кубокдин гъалиб (2): 2017/18, 2020/21
*  Испаниядин Суперкубокдин гъалиб (1): 2018
*  Германиядин чемпион (1): 2019/20
*  Германиядин Кубокдин гъалиб (1): 2019/20
* УЕФА Чемпионрин лигадин гвай кас (1): 2019/20
* Америкадин Кубокдин гъалиб (1): 2019

## Эдебият

## Баянар

## ЭлячӀунар
Филиппинар

**Филиппинар** (, , ) — кьиблединни рагъэкъечӀдай патан авай азиядин островрин гьукумат я.

Агьалийрин кьадар — 102 921 200 кас (2015 йисан малуматралди). Агьалийрин сан-гьисабдиз килигна дуьньяда 12-лагьай чкадал ала.

Филиппинрин кьилин шегьер Манила я, ятӀани уьлкведин виридалай чӀехи шегьер Кесон-Сити я.

## География
Филиппинар ала Лас океандин рагъакӀидай пай ва Малай архипелагдин островдал рагъэкъечӀдай пай, хьанавай 7 100 островдикай.

РагъакӀидай патай адан къерехар Кьибле-Китайдин гьуьлуь, рагъэкъечӀдай патай адан къерехар Филиппинрин гьуьлуь, кьибле патай адан къерехар Сулавеси гьуьлуь кьунва.

### ЧӀехи шегьерар

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Permanent Mission of the Republic of the Philippines to the United Nations
Агъаханов Агъахан Рамазанан хва

**Агъаханов Агъахан Рамазанан хва** (1945 йисан 20 декабрдиз, Кьеан, СтӀал Сулейманан район, ДАССР) — советринни Урусатдин артист ва къугъвадай кинодин актер я. Лезги драмадин СтӀал Сулейманан тӀварунихъ галай театрадин сегьнедин кьилин устӀар. Дагъустан Республикадин лайихлу артист.

## Уьмуьрдин рехъ
Агъахан Агъаханов 1945-лагьай йисан 20-лагьай декабрдиз СтӀал Сулейманан райондин Кьеан хуьре дидедиз хьана.

1972-лагьай йисуз да АзССР-дин устадвилин институтда актеррин устӀарвилин факультет кӀелна куьтягьна.

50 йис кьван ада сегьнедиз, яратмишунин кӀвалахдиз бахш авуна.

Лезги драмадин СтӀал Сулейманан тӀварунихъ галай театрада кьиле тухузвай артист яз кӀвалахзава.

Агъахан Агъаханова вичин яратмишунин рекье пара тӀвар-ван авай режиссеррихъ галаз кӀвалахнава. Абурун арада ихьтин машгьур тӀварар ава: В.Айдаев, А.Гьажиназаров, Сервер Джетере, Ф. Р. Загьрабов, Мирзабек Мирзабеков, Э. В. Наврузбеков, Айдунбек Сайдумов.

Адан сегьнедин кӀвалахдиз Дагъустандин Республикади лап еке къимет гана. Месэла, адаз культурадин работникрин профсоюздин обкомдин лайихлу ччар (1986), «Зегьметдин ветеран» медал (1989), ВТО (СТД) диплом (1975) гана.

## Театрадин кӀвалахар
* Абдул — Алибек -«Севиль» (Джабарлы Дж);
* Али -«Россиядин цуьк» (Къ. Меджидов);
* Али — «Къари» (М.Шамхалов);
* Арменяк — «Париждай тир езне» (А.Папаян);
* Аслан — «Деревенщина» (М.Ибрагимов);
* Визирь — «Чинчрака»(Г.Нахуццришвили);
* Джимпи — «Фасине» (К.Буачидзе);
* Дивана — «Варз мичӀи хьайи йифиз»(М.Карим);
* Замум — «Дагълари эверзава» (Б.Багъишев);
* Къадим — «Ашукь Саид»(Хрюгви ТӀ. ва Къ. Меджидов);
* Кудимов — «ЧӀехи хва» (А.Вампилов);
* Лафленс -«МутӀлакь» (Мольер);
* Миллер — «Коварство и любовь» (Шиллер);
* Эдмонд — «Король Лир» (Шекспир) ва гзаф масабур.

Адалай гъейри, Агъаханов «Къанундин тӀвардал» (1968), «Севиль» (1970), «Живедин мехъер» (1980) ва «Кьуьзуь шейхдин тупӀал» (1980) лугьудай кинойра ролар къугъвана.

## Эдебият

## Баянар

## ЭлячӀунар
Мамедов Тарлан Зербалидин хва

**Мамедов Тарлан Зербалидин хва** (1950 йисан 10 июндиз, Фий, Ахцегь район) — Урусатдинни шурайррин артист, манияр лугьузвайди я. «Дагъустан» ГьТРК-дин хордин солист, Дагъустандин гьукуматдин операдин ва балетдин театрадин хордин артист я. Муаллим. Дагъустан Республикадин халкьдин артист (2000) я.

## Уьмуьрдин рехъ
Тарлан Мамедов 1950-лагьай йисан 10-лагьай июндиз Ахцегь райондин Фий хуьре дидедиз хьана.

1976-лагьай йисуз ада Готфрид Гьасанован тӀварунихъ галай Махачкъаладин музыкадин училищедин вокалдин отделение кӀелна акьалтӀарна.

1972-лагьай йисалай 2004-лагьай йисалди Тарлан Мамедов — «Дагъустан» ГТРК-дин хордин солист ва Дагъустандин гьукуматдин операдин ва балетдин театрадин хордин артист тир.

Адаз лап гуьрчег сес ава — баритон ва тенор. Хайи лезги чӀалалай гъейри, Тарлана маса халкьарин чӀаларални манияр ягъзава.

1977-лагьай йисуз университетрин арада фейи халкьдин фестивалда Тарлан Мамедова 15 виликан СССР-дин республикрин чӀаларал манияр ягъна.

Тарлан Мамедован репертуарда Дагъустандин лайихлу устадвилин алахъавайди Мегьамед Гьуьсейнован пара манияр ава. Вичи ягъзавай манияр Тарлана багъишнава лезги халкьдай гъейри вири дагъустандин халкьариз.

Адан гзаф гуьзел мани «Шарвили» лезги халкьдин бул авай эпосдиз багъишнава.

## ЭлячӀунар

* РГВК "Дагестан" - «Вахтар ва инсанар». Тарлан Мамедов

## Баянар
Абакаров Хизри Мугьаммадан хва

**Абакаров Хизри Мугьаммадан хва** — Урусатдин гьукуматдин ва жемятдин крархъан, бизнесмен я. 2021-лагьай йисан 19 сентябрдилай инихъ Урусатдин Федерациядин Федерал собраниедин Гьукуматдин Думадин депутат язва. «Единая Россия» фракциядин уртах язва.

Дербент шегьердин администрациядин кьил (2018—2020), Дагъустандин гьукуматдин секретарь (2020—2021) тир.

## Уьмуьрдин рехъ
Хизри Абакаров 1960-лагьай йисан 28 июндиз Южно-Сухокумск шегьерда дидедиз хьана. Гуниб райондин СалтӀа адан сихилдин хайи хуьр язва. Вич аварви я.

Вичин кӀелунар 1969-лагьай йисуз ада Дербентдин № 1 мектеб-интернатдилай эгечӀна. 1978-лагьай йисуз Магьачкъаладин № 4 мектеб-интернат акьалтӀарна. 1978-1983-лагьай йисарин арада ада Дагъустандин политехникадин институтда (гила — Дагъустандин гьукуматдин техникадин университет) кӀелзвай тир. Адан пеше «инженер-механик» я.

### Гьукуматдин кӀвалах
1999-лагьай йисуз ам Сулейман Керимован куьмекчи хьана. Гьа чӀавуз Керимов ЛДПР-дин патай Гьукуматдин думадин депутат тир (III ва IV эверун). 2007-лагьай йисуз Керимов Дагъустандин патай Федерациядин Советдиз хкягъдалай кьулухъ Абакарова гьанани адан куьмекчивиле вичин кӀвалах давамарна.

2018-лагьай йисан 16-лагьай октябрдиз Хизри Абакаров Дербентдин кьил яз хкяна. Вири 35 шегьердин депутатди вирида сад хьиз адаз сесер гана.

Са кьадар аналитикрин фикирдалди, Абакарован хкягъун — Сулейман Керимован ва Дагъустандин кьил Владимир Васильеван арада кутӀуннавай икьрардин нетижа хьиз гьисабзава. Дербентдиз инвестицияр гъун патал Керимоваз шегьердин кьиле ихтибар алай, пулар чуьнуьхунин вилик пад атӀудай кас кӀандай.

2020-лагьай йисан 10-лагьай ноябрдиз Сергей Меликов Дагъустандин кьилин къарардалди Хизри Абакаров Дагъустан Республикадин Гьукуматдин Секретарвиле тайинарна.

2021-лагьай йисан 19-лагьай сентябрдиз Хизри Абакаров «Единая Россия» партиядин патай УФ-дин ФС-дин Гьукуматдин думадин депутат яз хкяна (VIII-лагьай эверун).

## Пешкешар
* Дуствилин Орден (2021 йисан 18 майдиз)
* «Дагъустан Республикадин вилик лайихвилиз килигна» Орден

## Эдебият

## Баянар

## ЭлячӀунар
Абубакаров Уруж Абубакаран хва

**Абубакаров Урудж Абубакаран хва** (1911 йисан 5 апрелдиз, Ахцегь, Самур магьал — 1984 йисуз) — шурайрин артист ва музыкант, зуьрнедал, кфилдал ва дудукдал къугъвадай устӀар тир. ДАССР-дин лайихлу артист (1949), Дагъустандин халкьдин артист (1955),  (1960). Ватандин ЧӀехи дяведа иштираквал авурди, ада «За оборону Кавказа» медал къачуна..

## Уьмуьрдин рехъ
Уруж Абубакаров 1911-лагьай йисан 5-лагьай апрелдиз Ахцегьа дидедиз хьана.

1930-лагьай йисуз, вичин 19 йис хьайила, Уруджа Даградиокомитетдин оркестрада вичин яратмишунин кӀвалах эгечӀна.

Ада Вири Союздин Москвада фейи халкьарин инструментрал къугъвазвай устӀаррин фестивалда садлагьай чка кьуна. Дагъустандин манийрин ва кьуьлерин Ансамблидин сифтегьан директор Татам Мурадова халкьарин инструментрин кӀватӀалдин кьиле эцигна.

1937—1960 лагьай йисара Уружа «Дагъустандин манийрин ва кьуьлерин Ансамблида» солиствиле ва инструментрин кӀватӀалдин концертмейстер яз кӀвалахна.

Гуьгъуьнлай 12 йисуз кьван «Лезгинка» лугьудай Гьукуматдин халкьдин кьуьлуьн ансамблида инструментрин кӀватӀал кьиле тухвана.

Москвада фейи са конкурсдин концертда Эрменрин миллетдин оркестрадин регьберди чпин экъечӀун гьич авуна, вучиз лагьайтӀа гьуьрмет авай Урудж Абубакарован кӀватӀалдин гуьгъуьнай экъечӀиз регъуь тир виляй.

Урудж Абубакарован буба чубан тир. Гьа чӀавуз чубандин кӀвалахдиз гзаф гьуьрмет авай. Ярлыга — эхирдал кӀир алай яргъи тӀвал, турбада тӀуьн ва чкӀулни авай, абурухъ галаз гьамиша пӀивитӀни авай. Гьа пӀивитӀдалай башламиш хьана музыкадин Олимпдал адан акьахун. Ам сад лагьай Дагъустандин музыкант я РСФСР-дин лайихлу артистдин тӀвар (1960) къачур.

1960—1970 лагьай йисара «Лезгинка» ансамбл вири дуьньяда зурба агалкьунар хьун паталди, Урудж Абубакарова ва адан гъилик галай халкьарин инструментрин кӀватӀалди гзаф зегьмет эцигна.

## Эдебият

## Баянар

## ЭлячӀунар