open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Галактика

**Гала́ктика** ( — Карванд Рехъ) — гъетерикайни гъетерин кӀватӀалрикай, гъетерин арада авай газдикай ва гъетерин рада авай руквадикай, ва гьакӀни мичӀи материядикай ибарат тир, гравитация рекьелди гилигнавай гигант система я. Галактикайрин къене авай вири объектар умуми массайрин юкьваз килигна юзуна иштираквал ийзва..

## Эдебият

### Инглис чӀалал
* Al-Biruni (2004). The Book of Instruction in the Elements of the Art of Astrology. R. Ramsay Wright (transl.). Kessinger Publishing. ISBN 0-7661-9307-1.
* Belkora, L. (2003). Minding the Heavens: the Story of our Discovery of the Milky Way. CRC Press. ISBN 0-7503-0730-7.
* Bertin, G.; Lin, C.-C. (1996). Spiral Structure in Galaxies: a Density Wave Theory. MIT Press. ISBN 0-262-02396-2.
* Binney, J.; Merrifield, M. (1998). Galactic Astronomy. Princeton University Press. ISBN 0-691-00402-1. OCLC 39108765.
* Dickinson, T. (2004). The Universe and Beyond (4th ed.). Firefly Books. ISBN 1-55297-901-6. OCLC 55596414.
* Heidarzadeh, T. (2008). A History of Physical Theories of Comets, from Aristotle to Whipple. Springer. ISBN 1-4020-8322-X.
* Kepple, G. R.; Sanner, G. W. (1998). The Night Sky Observer’s Guide, Volume 1. Willmann-Bell. ISBN 0-943396-58-1.
* Mohamed, M. (2000). Great Muslim Mathematicians. Penerbit UTM. ISBN 983-52-0157-9. OCLC 48759017.
* Paul, E. R. (1993). The Milky Way Galaxy and Statistical Cosmology, 1890—1924. Cambridge University Press. ISBN 0-521-35363-7.
* Sparke, L. S.; Gallagher III, J. S. (2000). Galaxies in the Universe: An Introduction. Cambridge University Press. ISBN 0-521-59740-4.
* Van den Bergh, S. (1998). Galaxy Morphology and Classification. Cambridge University Press. ISBN 0-521-62335-9.
* Waller, W. H.; Hodge, P. W. (2003). Galaxies and the Cosmic Frontier. Harvard University Press. ISBN 0-674-01079-5.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* 
* 
*
Пиреней зуростров

**Пиреней зуростров** (гьакӀни **Ибериядин зуростров** лат. *Iberia Paeninsula*) Европадин кьиблединни - рагъакӀидай пата ава.
Аравилин гуьлуьн, Алтантик океандинни Бискан заливдин ятари кьунва. Европада авай пуд зуростроврикай виридалай кьиблени рагъакӀидай патан зуростров я (Пиреней, Апеннин ва Балкан).

**Иберия тӀвар**, рим бередин вилик и зуростровда яшамиш жезвай иберар халкьдиз талукь я.

Гилан береда Пиреней зуростровда гуьгъуьнин уьлквейри чка кьунва: Испания, Португалия, Андорра, Франция ва ЧӀехи Британиядикай аслу ччилер — Гибралтар.
I Наполеон Бонапарт

**I Наполео́н Бонапа́рт** (, ; 15 пахун (август) 1769 Аяччо — 5 тӀул (май) 1821 Корсика, Лонгвуд, Пак Еленадин остров) — 1804—1815 йисара Франциядин император, чӀехи француз кьушундин регьберни гьукуматдин крар кьиле тухудайди, къенин француз гьукуматдин бине эцигай кас.

## Уьмуьр
Наполеон Корсика островдин Аяччо шегьерда хьайиди я. Адан хизанда 13 аял авай тир. Виридалайни пара алакьунар Наполеонахъ математикадани арифметикада авай. Мектебда адаз пачагьдин стипендия гузвай.

## Эдебият
* Из бумаг ''графа де Бальмена'', русского пристава при первом Наполеоне на острове Св. Елены // Русский архив, 1868. — Изд. 2-е. — М., 1869. — Стб. 659—734. , Стб. 1924—1984. , 1869. — Вып. 4. — Стб. 647—731. , Вып. 5. — Стб. 765—838. 
* *Бонапарт Н.* О военном искусстве. Избранные произведения. ISBN 5-699-03899-X
* *Брюс Роберт, Дикки Йен, Кайли Кевин, Павкович Майкл, Шнейд Фредерик*. Войны и сражения эпохи Наполеона 1725—1825 М.: ЭКСМО, 2009.
* *[[Дюма, Александр (буба)|Александр Дюма (буба)]]* «Наполеон»
* *Левицкий Н. А.* Полководческое искусство Наполеона  Воениздат, 1938, 280 с.
* Наполеон Бонапарт: Путь к империи. Отв. ред. М.Терешина. М.: Эксмо, 2011. 480 с., Серия «Великие полководцы», 4 100 экз., ISBN 978-5-699-48590-1
* *[[Стендаль]]* «Жизнь Наполеона»
* Abbott, John (2005). Life of Napoleon Bonaparte. Kessinger Publishing. ISBN 1-4179-7063-4.
* Chandler, David (1995). The Campaigns of Napoleon. Simon & Schuster. ISBN 0-02-523660-1.
* Connelly, Owen (2006). Blundering to Glory: Napoleon’s Military Campaigns. Rowman & Littlefield. ISBN 0-7425-5318-3.
* Dunan, Marcel (1963). LA TAILLE DE NAPOLÉON. La Fondation Napoléon.
* Gates, David (2003). The Napoleonic Wars, 1803—1815. Pimlico. ISBN 0-7126-0719-6.
* Johnson, P. (2002). Napoleon: A life. Penguin Books. ISBN 0-670-03078-3.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* The Napoleonic Guide
* Napoleon Series
* International Napoleonic Society
Falco vespertinus

**Falco vespertinus** — гъвечӀи жуьре вагьши нуькӀвер двул кард хзан кардрин, йашамиш жезва Евразияда ва Африкада. Бедендин йаргъивал — 28-34 см, бедендин заланвал — 130—197 г.
Комета

**Коме́та** (дегь.-грек. κομήτης, komḗtēs — чӀар авай, яргъи къалин чӀар алай) — цифдин акунар авай ва Ракъинилай яргъи хьанвай орбитадалди элкъвезвай екетушир цавун тело. Ракъиниз мукьва хьайла комета кома ва арада газдикайни рукакай ибарат тир ттум арадиз гъизва.

## Умуми малуматар
Фикир ийзвайвал, яргъи девирдин кометаяр гзаф кометадин хвехвер авай Оортдин ЦӀифекай къвезва. Къедалди 400 кьван куьруь девирдин кометаяр малум я .
## Кометаяр туькӀуьр хьанвай тегьер
**Кометаяр туькӀуьрзавай кьилди газар**

## Эдебият
* .
* Brandt, J.C. and Chapman, R.D.: *Introduction to comets*, Cambridge University Press 2004

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Comets Page at NASA’s Solar System Exploration
* International Comet Quarterly
* How to Make a Model of a Comet  audio slideshow — National High Magnetic Field Laboratory
* Catalogue of the Solar System Small Bodies Orbital Evolution
Карванд Рехъ

Галактика **Карванд рехъ** галлактика, гьакӀни адаз **Гала́ктика**ни лугьуда (чӀехи гьарфунал) — Ракъинин система, вири гьакӀан вилив аквадай ччара-ччара гъетер, ва гьакӀни гъетерин гзаф чӀехи кьадар авай гигантдин гъетрен система я; и гъетер акахьна сад хьайла Карванд Рекьин жуьреда аквада.

## Эдебият
* Книга «Млечный путь», ISBN 5-85099-156-5
* Thorsten Dambeck in *Sky and Telescope*, «Gaia’s Mission to the Milky Way», March 2008, p.&nbsp;36-39.
* Cristina Chiappini, The Formation and Evolution of the Milky Way, American Scientist, November/December 2001, pp. 506—515

## Баянар

## ЭлячӀунар

* Basic Milky Way plan map, including spiral arms and the Orion spur
* Milky Way&nbsp;— IRAS (infrared) survey  wikisky.org
* Milky Way&nbsp;— H-Alpha survey  wikisky.org
* The Milky Way Galaxy, SEDS Messier pages
* MultiWavelength Milky Way , NASA site with images and VRML models
* Milky Way Explorer, detailed images in infrared with radio, microwave and hydrogen-alpha as well
Астрономия

**Астроно́мия** — Цавун телойрин ва абуралди туькӀуьр хьайи системайрин алай чка, механикадин юзун, туькӀуьр хьанвай тегьерни виликфин чирзавай каинатдикай илим я .

Гьа гьисабдикай яз, астрономияди Рагъни гъетер,  Ракъинин системадин планетаярни абурун  спутникар, ракъинин къеце авай планетаяр (экзопланеты), астероидар, кометаяр, алпанар, планетринарадин вещество, циф алайвилер, гъетеринарадин вещество, галактикар ва абурун кӀватӀалар, пульсарар, квазарар, ЧӀулав хъалхъамар ва мадни гзаф затӀар чирзава.

## Астрономиядин предметар
* Астрометрия
** Гъетерин кӀватӀалар
** Цавун сфера
** Цавун координатрин системаяр
** Вахт
* Цавун механика
* Астрофизика
** Гъетерин эволюция
** Нейтрон гъетер а ЧӀулав хъалхъамар
* Галактикар
** Карванд Рехъ
** Галактикайрин туькӀуьр хьанвай тегьер
** Галактикайрин эволюция
* Космология
** Яру алудун
** Реликт чукӀурун
** ЧӀехи хъиткьинунин теория
** МичӀи вещество
** МичӀи энергия
* Астрономиядин тарих
* Астрономар
* Гьевескаррин астрономия
* Астрономиядин инструментар
* Астрономиядин обсерваторияр
* Астрономиядин символар
* Космос чирун
* Планетология
* Космонавтика

## Эдебият
* 
* 
* Astronomy — A History — G. Forbes — 1909 (eLib Project) 
* К.&nbsp;Л.&nbsp;Баев, В.&nbsp;А&nbsp; Шишаков. «Начатки мироведения» (1947)
* 
* 
*Forbes, George (1909). History of Astronomy. London: Plain Label Books. ISBN 1-60303-159-6. Available at Project Gutenberg,Google books
*Harpaz, Amos (1994). Stellar Evolution. A K Peters, Ltd. ISBN 978-1-56881-012-
## Баянар

## ЭлячӀунар
*International Year of Astronomy 2009  IYA2009 Main website
*Cosmic Journey: A History of Scientific Cosmology  from the American Institute of Physics
*Southern Hemisphere Astronomy 
*Celestia Motherlode Educational site for Astronomical journeys through space
*Astronomy – A History – G. Forbes – 1909 (eLibrary Project – eLib Text) 
*Prof. Sir Harry Kroto, NL, Astrophysical Chemistry Lecture Series. 8 Freeview Lectures provided by the Vega Science Trust.
*Core books and core journals in Astronomy, from the Smithsonian/NASA Astrophysics Data System
Дуэро

**Дуэро** (), **Дору** () — кьил Испаниядин ччилера авай ва Португалиядай Атлантик океандиз авахьзавай вацӀ. Пиреней зуростровдин виридалай чӀехи вацӀарикай сад я, умуми яргъивал — 897 км.

## ТӀвар
ВацӀун тӀвар Дегь Рим чӀаварин вилик инал яшамиш хьанай келт тайфарикай атанвайди мумкин я.

## География
Дуэро Пиреней зуростровда Тагус ва Эбро вацӀарилай ахпа пуд лагьай виридалайни яргъи вацӀарикай я. Анжах Португалиядиз аватзавай вацӀун паюна кьезил вацӀун гимийрал навигация авайди я.

ВацӀун Испаниядиз талукь тир паюна Дуэро вацӀу Кастилиядинни Леон автономийрин вад провинцийрал элячӀзава: Сория, Бургос, Валладоид, Замора ва Саламанка.

## ЭлячӀунар
* 
* DouroNet — Portal turístico do Douro
Рюрик

**Рю́рик** () — кьиса тир урусатдин ва варягдин гьаким. Садлагьай Русьдин ва Урусатдин гьукуматдин гьаким. Новгороддин пачагь («князь») (859 йис), Рюриковичар династия бине эцигай кас.

## ЭлячӀунар
* Ипатьевский список «Повести временных лет»//«Ізборник». Історія України IX−XVIII
* Институт истории материальной культуры РАН. Рюриково городище 
* ''Войтович Л.'' «Княжеские династии Восточной Европы (конец IX — начало XVI века): состав, общественная и политическая роль». — Львов, 2000.
* ''Меркулов В. И.'' «Забытая родословная Рюрика»
* ''Кузьмин А. Г.'' «Варяги и Русь»
* ''Кузьмин А. Г.'' «Древняя Русь в IX−XI веках»
Колибри

**Коли́бри** () — нуькӀерин тухум я, колибридиз ухшарбур дестедин тек сад тирди (). Дуьньяда колибридин 330 жуьредикай гзаф малум я. Абурун ватан Кьиблепатанни Кеферпатан Америкаяр я (Кьиблепатан Аляскадалайни Лабрадорлай ЦӀун Ччил кьван). Инай абур вири дуьньядиз чкӀана.
Дуьньяда къулухъ лув гуз жезвай тек сад тир луван ничхир я.

## Умуми кьетӀенвилер

Колибридин яргъивал 5- 6 см, заланвал 2грамм я. Тек са жуьредин колибрийрин яргъивал 21сантиметрдив агакьзава. Маса къушарилай тафаватлу яз колибриди цава эллипс ва я «8» рекьем кхьида саягъда лув гуда. Абуруз гьакӀни куьлуь вертолет лугьуда. Абурувай цава азим чӀавуз лув тагана акъвазиз жеда. Инсандиз абуру гьикӀ лув гудатӀа аквадач, куьлуь циф аквазвай хьизжеда.

И къушарин кӀуф ва тум чпин бедендилай гзаф яргъи я. Вич гзаф иер я лугьуз адаз «Гевгьер» лугьуда. Адал гьар жуьредин рангар ала. И рангар экуь ва михьибур я. Колибридихъ гзаф везинлу ван ава ва адан манийри вири гьейранарда.

## Эдебият

## Баянар

## ЭлячӀунар
Далдам

**Далдам** — гатадай музыкадин алатрин хзан я. Саки вири халкьарин арада чкӀанва, пара макьамрин кӀеретӀрик (ансамблдик) кваз кӀвалахарзавайди я адольф гитлер

И хзандикай хас тир лишан къалурзавай тирди мембранадин далдам я. Ам тайин кӀалуб авай, хамуналди тахьайтӀа пластикдин мембраналди акьалжнавай пичӀи жендек-резонатордикай тахьайтӀа рамадикай ибарат я. Адан акьажуналди масабрув гекъигайла тир ванцин кьакьанвал къайдада тазвайди я. Далдамдин жендек кӀарасрикай, металлдикай (гьулдан тахьайтӀа латун), акрилдин пластикдикайни чепедикай расзавайди я.

Хъуьтуьл кӀвенкӀв алай кӀарасдин кӀутадалди, тӀвалуналди, гъилералди мембрана гатунин ва гуьцӀ авунин рекьелди ван акъудзавайди я. Са шумуд алат санал кӀвалахарун патал далдамар гатадай эцигуниз кӀватӀзавайди я.

Маса туькӀуьр хьунухьар авай далдамриз — гьулдан далдам, ферцин далдам — мембранаяр авач, абур идиофонриз талукь я.

## ЭлячӀунар
* ЧӀехи далдам
Владимир Владимирович Путин

**Влади́мир Влади́мирович Пу́тин** (1952 йисан 7 октябрь, Ленинград) — Урусатдин гьукуматдинни сиясатдин крархъан я. 2012 йисан 7 майдилай гуьгъуьниз алай чӀаван Урусатдин Федерациядин президент ва Урусатдин Федерациядин Яракьлу къуватрин лап кьилин главнокомандующий я.

## Уьмуьрдин рехъ
Владимир Путин 1952-лагьай йисан 7-лагьай октябрдиз Ленинград шегьерда Маяковскийдин куьчедал чка кьур Снегиреван тӀварунихъ галай аялар хадайбрун кӀвале дидедиз хьана. Ам Спасо-Преображенский соборда хашунин цяй яна.

Путин вичин хзанда пуд лагьай ругул аял тир — адан кьве чӀехи стха Владимир вич хадалди кьенва: Виктор (1940—1942) ва Альберт (Ватандин ЧӀехи дяведин гатӀумдалди кьенва). Виктор Ленинград блокадада хьайи чӀавуз дифтериядин гъиляй кьена, ам Пискаревский сурарал кучукна. Владимир Путинан диде-бубадин сурар Серафимовский сурарал ала.

## Эдебият
* *Путин В. В.* Стратегическое планирование воспроизводства минерально-сырьевой базы региона в условиях формирования рыночных отношений (Санкт-Петербург и Ленинградская область) : дисс. … канд. экон. наук. — Санкт-Петербург, 1997. — 218 с.
* *Путин В. В.* Россия на рубеже тысячелетий // Независимая газета. — 1999. — 30 декабря.
* Burrett, Tina. *Television and Presidential Power in Putin’s Russia* (Routledge; 2010) 300 pages

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Владимир Путин — сайт
* Урусатдин президентдин Официал сайт
* Генеалогия
Португал чӀал

**Португал чӀал** () — индоевропа чӀаларин хзандин, роман чӀаларин кӀеретӀдин иберни-роман агъакӀеретӀдин чӀалариз талукь тир чӀал я. Кхьинар латин графикадалди.

## ЭлячӀунар
*
Къарникъуз

**Къарникъуз** — тӀебиатрин алем. Эукариот организмар я. Къарникъуздин илим — микология.

## ЭлячӀунар
* The WWW Virtual Library: Mycology
* MushroomExpert.com
* MykoWeb
Июнь

**Июнь** (виликан тӀвар — **Кьамуг**) — ругудлагьай григорий календардин варз.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* Лезги варцар тӀварар
Puzzling World

**Stuart Landsborough’s Puzzling World** () — Ванакадин мукьув туризмдин аттракцион. Сифте яз и аттракцион регьят лабиринт хьиз 1973 йисуз туькӀуьрнавайди тир, амма гуьгъуьнлай гегьеншарнавай — аттракционда *«puzzling café»* (), оптикадин иллюзияр квай кӀвал ва гзаф маса затӀар арадиз акъатнава.

Аттракционда чпин Пизадин минарадиз ухшар тир *«The Leaning Tower of Wanaka»* () тӀвар алай аватзавай минара авайди я. И минара 53 градус алгъурзава.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Puzzling World’s official homepage
* A picture showing the angle of the Leaning Tower 
* Photo journal highlighting many of the features of Puzzling World
Каир

**Каир** ва я **Къагьира** (, al-Qāhira) — Мисридин кьилин шегьер.

Нил вацӀун къерехда алайди я. 2013-й йисан юкьвара шегьердин виче 8 334 859 кас яшамиш жезвай, чӀехи Каирда — 19,4 миллион кас. Агьалийрин кьадардал гьалтайла Мисрида садлагьай чкадал ала.

Агьалийрин чӀехи пай мисрияр, тӀимил пай — коптар я.

## [[Стхавилин шегьерар]]

**Партнёр шегьерар:**
*  Париж, Франция (1992)
*  Рим, Италия

## Шикилар

Файл:Kairo 001.jpg|Каир


## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал шегьердин сайт
* world-gazetteer статистика
НуькӀ

**НуькӀвер** () — кьулан тар авай какаяр хадай чими ивидин гьайванрин кӀеретӀ, вич адетдалди кьилдин класс хьиз гьиссабзавайди тирди. Маса алай чӀавун гьайванрив гекъигайла вич хъсандиз чара хьанвай кӀеретӀ язва. Вичиз виридалайни хас тир сифетрикай сад тирди цӀакулрикай винел алай къат я, ада беден температурадин пис дегишивилеривай хуьзва, лув гудайлани зурба рол къугъвазва. Лув гунин алакьун нуькӀверин виридалайни чӀехи кьетӀенвал я (бязи жуьрейриз ам авачирвал кьвед лагьай дережадин гьал я). Вилик патан кӀвачер-гъилер луварин кӀалубдиз элкъвена. НуькӀвериз ялцинни хуьрек иливрунин органрин кьетӀен къурулуш ава, ам абуруз авай лув гунин алакьунихъ галаз алакъалу я. КӀуф мад са тафаватлу ийидай сифет я.

Пара нуькӀверин жуьрейри Чилин са региондалай масадаз акадар тийиз яргъи миграцияр ийизва. Адалайни чӀехи кьадарди куьчеривилидаказ яшамишзава, чпин ареалрин сергьятрин къене гьамиша чӀехи тушир яргъивилериз элячӀиз. НуькӀвер социал гьайванар я, сад-садахъ галаз абур визуални ванцин сигналрин куьмекдалди алакъалу жезва. Бязи дуьшуьшра абуру жемятдин крар ийизва: коммунальный муг авун, санал гъуьрч авун ва душманривай хуьн. Жуьрейрикай чӀехи паюниз могогамия хас я. Адетдалди, какаяр мука хадайди, абурал са тахьайтӀа кьве диде-буда ацукьдайди я. НуькӀверин чӀехи пай яргъал вахтунда чпин шарагрихъ гелкъвезва.

НуькӀвер вири дуьнуьядин экосистемайра яшамиш жезва, Антарктидадин къенен патарни кваз. Халкьарин арада авай орнитологрин галкӀдин малуматралди, 2019-лагьай йисан гьалдиз килигна илимдиз 10 738 чан алай нуькӀверин жуьре (20 046 агъажуьре), гьакӀни 158 гилан тарихдин чӀавуз терг хьанвай жуьре чида. И тегьерда, нуькӀвер — кьуд кӀвач квайбурун виниклассдин виридалайни чӀехи жуьреба-жуьревал авай кӀеретӀ я. Урусатди чилерал 789 жуьре къейдна, 657 муг ийидай жуьрени кваз; 125 чпин муг къалур тавунвай жуьре, ва 7 терг хьанвай жуьре.

Лап вини дережадин кьулан тар авай гьайванрин виридалайни пара кьадардин ва чкӀанвай кӀеретӀ яз, гьакӀни чпин биологиядин кьетӀенвилиз килигна, нуькӀвер тӀебиатдани инсандин уьмуьрда чӀехи рол къугъвазва. Пара жуьрейриз зурба экономикадин метлеб ава. НуькӀверхъанвал хуьруьн майишатдин кьилин хилерикай сад язва, ада инсандиз як, кака, пиярни цӀакулар гузва. Пара нуькӀверин жуьреяр инсанди кӀвалин гьайванар хьиз хуьзва. Инсандин кӀвалахунин гъиляй нуькӀвер чеб вилик фена, садбур синантропар хьанва. Гьа са чӀавуз 1200 жуьре терг хьунин кичӀевилик ква, абур миллетдинни халкьарин арада авай къанунри хуьзва.

НуькӀвер ахтармишда чирдай илимдиз орнитология лугьудайди я.

## ЭлячӀунар
* Пара авай нуькӀверин тӀварар кьуд чӀалал: латини, англи, урус ва чувуд 
* Огромное собрание фотографий  диких птиц со всего мира
* чуьлдин нуькӀвер 
* Фотографии и голоса птиц 
* Птичье пение в классической музыке
* Птицы в Толковом словаре живого великорусского языка Владимира Даля
Абдул Мажид

**Абдул Маджид** сифте тӀвар **Илгар Абдурагьман огълу Моллачиев** (, Закатала, Азербайжандин ССР — , ЦӀийи Усур, Мегьарамдхуьруьн район, Дагъустан, Урусат) — Раппани Хьалилов кьейила кьулухъ адан чкадал атанвай «Шариат» Жемят экстремист кӀеретӀдин лидер.

Дагъустандин 4-ай «эмир» (Дагъустандин Фронтдин кьиле тухузвайди тир).

## Уьмуьрдикай
Миллетдай цӀахур тир.

## Мадни килига
Имарат Къавкъаз

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Лидером дагестанских боевиков стал азербайджанец Эльгар Малачиев
Манидин конкурс Евровидение 2012

**Манидин конкурс «Евровизион 2012»** (, , ) — яхцӀурни цӀуд ирид конкурс «Eurovision». Ам Бакуда (Азербайжан), махсус и кардин эцигун «Baku Crystal Hall» (*Бакурин кристаллдин гьол*) тухун я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* Официальный сайт Евровидения 2012
* Официальный сайт Евровидения
* Facebook сайтда профил
* Новости Евровидения 2012 на сайте ESCKaz
* Официальный русскоязычный форум
Гьукуматдин идара авунин тегьер

**Гьукуматдин идара авунин тегьер** — гьукуматдин формадин элемент; гьукумат гьукумдин чӀехи организациярин туькӀуьрун, абурун чирвилерин тегьер, крар тухудай муьгьлет, маса органрихъни агьалидихъ галаз рафтарвал ва агьалиди организациярин туькӀуьрунда иштираквилин дережа.

Гьукумдин тегьерди къалурзава:

* гьукумат чӀехи органар гьикӀ арадал кьвезватӀа,
* абурун туькӀуьрунар,
* гьукуматдин органрин арада авай рафтарвилин асул дибар,
* кьилин гьукумдинни ватанэгьлийрин арадин рафтарвал гьикӀ туькӀур жезватӀа,
* гьукуматдин организациядин органри ватанэгьлийриз ихтиярар ва адавал гунин дережа.

## Идара авунин тегьеррин асул жуьреяр

### Монархия

### Гьукумат

### Идара авунин акахьай тегьерар

## Баянар

## ЭлячӀунар
Араб гьарфарган

**Араб гьарфарган**, тахьайтӀа **Араб кхьинар** — араб чӀал кхьидайвал гьарфарган. Са тӀимил масакӀавилер галаз муькуь чӀалар кхьин патални кардик ква, месела фарс, пушту, уйгур, урду, курд ва масабурни.

Констант типдин я. Кхьидай къайда эрчӀи патай чапла патаз. 28 гьарф ава. Тахминан IV виш йисуз туькӀуьр хьанва. Ам туькӀуьр хьанва набатей, сириядин, финикийрин кхьинрин системарин таъсирдал. Араб кхьинрин буба — набатей кхьинар я. 

Гафар кхьидай къайда ихьтин я: 1. гьарфарин кьилин паяр чӀугвазва; 2. Къелем къакъудна кхьена кӀанзавай паяр кхьизва, месела ك гьарфунин къене авай цӀар, бези гьарфара авай нукьтӀаяр (месела ب ت ث ج خ-ни маса — и гьарфар анжах нукьтӀаярал фаркь авайбур я); 3. Лазим ятӀа гьаракятар эцигзава. Абур эциг тавуртӀани жезва, абур эцигзава анжах аялар, араб чӀал чирзайбурни сад хьиз кхьи жезвай гафуникай гьим ятӀа чирдайвал. Амай чӀавуз абур кхьизвач. 

## Тарих
## Ачух тушир гьарфар
 

### Алиф

### Гьарфарин къайда

## Ачух ванар къалурун

## Эдебият
* *Ковалев А. А., Шарбатов Г. Ш.* Учебник арабского языка. — М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 1999.
* *Сегаль В. С.* Начальный курс арабского языка. — М.: Изд. ИМО, 1962.
* *Халидов Б. З.* Учебник арабского языка. — Ташкент: Изд. «Укитувчи», 1977.
* *Юшманов Н. В.* Грамматика литературного арабского языка. — Л., 1928.

## ЭлячӀунар
* Араб алфавит ва каллиграфия 
* Араб алфавит сайтдал Omniglot
* Араб алфавит ва каллиграфия
* Гьар системарин транслитерацидин жуьреяр
* Араб алфавит урус транскрипциядихъ галаз
* Араб транслитерация
* Ибн Манзур, Арабрин чӀал
* Курс «Алиф Бейт» 
* Араб онлайн-клавиатура сайтрал www.isa-sari.com  и www.corluihl.com  (фарси гьарфарихъ галаз «п», «ч» и «ж»).
Сятдин чӀул

**Сятдин чӀул** терминди кьве мана гузва:

* Географиядин **сятдин чӀул** — чилин винелай физвай, 15° гьяркьуьвал авай шартӀдин лишан. Сятдин чӀулдин 0° градусдин юкьван меридиан гринвичдин меридиан гьисабзава.
* Административ **сятдин чӀул** (ва я **сятдин зона**) — къанундив чӀулдин вахт тайин авунвай чилин винел алай са чка.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Legal time 2012 
* Мир часового пояса 
* Справочник по часовым поясам 
* Еще один справочник по часовым поясам
* Карта часовых поясов России
* Исследование по часовым поясам
* Статьи и новости о часовых поясах России и мира
* Time Zone Converter: Local times world wide in the past, now, and in the future 
* Как это было: смена часового пояса на примере Кемеровской области и разных ОС.
The Macallan

**The Macallan** (*Макаллан*) — сад виридлай хъсани играми виски региондин Speyside.

## Коллекцияр The Macallan

### Sherry Oak
* The Macallan 12 Y.O.
* The Macallan 12 Y.O. Gran Resrva
* The Macallan 18 Y.O.
* The Macallan 25 Y.O.
* The Macallan 30 Y.O.

### Fine Oak
* The Macallan 12 Y.O.
* The Macallan 15 Y.O.
* The Macallan 18 Y.O.
* The Macallan 21 Y.O.
* The Macallan 25 Y.O.
* The Macallan 30 Y.O.

### The 1824 Collection
* The Macallan Select Oak
* The Macallan Whisky Maker’s Edition
* The Macallan Estate Reserve
* The Macallan 1824 «Limited Edition»
* The Macallan Oscuro

### Ditillery Exclusives
* The Macallan Ghillie’s Dram
* The Macallan Cask Selection 2008
* The Macallan Easter Elchies Cask Selection 2009
* The Macallan Reawakening

### Masters Of Photography
* The Macallan Rankin Edition
* The Macallan Watson Edition

### Fine And Rare
* The Macallan 1926 60 Y.O.
* The Macallan 1937 32 Y.O.
* The Macallan 1937 37 Y.O.
* The Macallan 1938 31 Y.O.
* The Macallan 1938 35 Y.O.
* The Macallan 1939 40 Y.O.
* The Macallan 1940 35 Y.O.
* The Macallan 1940 37 Y.O.
* The Macallan 1945 56 Y.O.
* The Macallan 1946 56 Y.O.
* The Macallan 1948 53 Y.O.
* The Macallan 1949 52 Y.O.
* The Macallan 1949 53 Y.O.
* The Macallan 1950 52 Y.O. Cask 598
* The Macallan 1950 52 Y.O. Cask 600
* The Macallan 1951 51 Y.O.
* The Macallan 1952 49 Y.O.
* The Macallan 1952 50 Y.O.
* The Macallan 1953 49 Y.O.
* The Macallan 1954 47 Y.O.
* The Macallan 1955 46 Y.O.
* The Macallan 1956 (2009 Release)
* The Macallan 1957 (2009 Release)
* The Macallan 1958 43 Y.O.
* The Macallan 1959 43 Y.O.
* The Macallan 1960 (2009 Release)
* The Macallan 1961 (2009 Release)
* The Macallan 1962 (2009 Release)
* The Macallan 1963 (2009 Release)
* The Macallan 1964 37 Y.O.
* The Macallan 1965 36 Y.O.
* The Macallan 1966 35 Y.O.
* The Macallan 1967 35 Y.O.
* The Macallan 1968 33 Y.O.
* The Macallan 1968 34 Y.O.
* The Macallan 1969 32 Y.O. Cask 9369
* The Macallan 1969 32 Y.O.
* The Macallan 1970 31 Y.O.
* The Macallan 1970 32 Y.O.
* The Macallan 1971 30 Y.O. Cask 4280
* The Macallan 1971 30 Y.O. Cask 7556
* The Macallan 1972 29 Y.O. Cask 4041
* The Macallan 1972 29 Y.O. Cask 4043
* The Macallan 1973 30 Y.O.
* The Macallan 1974 30 Y.O.
* The Macallan 1975 30 Y.O.
* The Macallan 1976 29 Y.O.

### Lalique
* The Macallan Lalique I 50 Years Old
* The Macallan Lalique II 55 Years Old
* The Macallan Lalique III 57 Years Old
* The Macallan Lalique IV 60 Years Old
Миранд чӀал

**Миранд чӀал** (вичин тӀвар *мирандес* ва я *lhéngua mirandesa*) — роман чӀал, и чӀалал Португалиядин кеферни — рагъэкечӀдай патан Миранда-ду-Дору, Вимиозу, Могадору провинцияра яшамишзавай гъвечӀи агьалиди рахазва. Португалияда официал статус къачунва.

## Кьиспес

## Гилан чӀаван статус

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* Миранд чӀални меденияткай сайт  
* Миранд чӀалдин орфография  
* Ethnologue сайтда чӀалдин профил
Византиядин императоррин сиягь

**Византиядин императорар** — Византиядин империядин императорар. 1204-лагьай йисдихъ Византий империядал авай цӀикьвед династия: Константиндин, Валентиниан-Феодосийдин, Леодин, Юстиниандин, Ираклийдин, Исаврий династия, Никифордин, Аморий династия, Македонрин династия, Дукадин, Комнинрин ва Ангелусрин династия.

## Сиягь

### Константиндин династия

### Валентиниан-Феодосийдин династия

### Леорин династия

### Юстиниандин династия

### Ираклийдин династия

### Исаврий династия

## Эдебият
* Советская Историческая Энциклопедия / Главный редактор Е. М. Жуков. — М.: Советская Энциклопедия, 1963. — Т. 3 Вашингтон — Вячко. — С. 488. — 65000 экз.
* *Успенский Ф. И.* История Византийской империи (в 5 томах). — М.: АСТ, 2005
* *Дашков С. Б.* «Императоры Византии». — Москва: Издательский дом «Красная площадь», 1997. — ISBN 5-87305-002-3
* *Рыжов К. В.* «Все монархи мира. Древняя Греция. Древний Рим. Византия». — Москва: Вече, 1999. — 656 с. — ISBN 5-7838-0342-1
* Timothy E. Gregory: *A History of Byzantium (Blackwell History of the Ancient World)*. Blackwell, Oxford u. a. 2005.
* Ralph-Johannes Lilie: *Byzanz. Das zweite Rom*. Siedler, Berlin 2003.
* *Oxford Dictionary of Byzantium* (под ред. А. П. Каждана). — Oxford University Press, 1991. — ISBN Oxford University Press

## Баянар
Футболдай европадин чемпионат

**Футболдай европадин чемпионат** (, ) — Европадин футболдин чемпионвал къачун патал къугъун. ЧӀехи футболдин европадин хкянавайдиярин патахъай акъажунар я. 1960 йисуз авай тухун. Европадин Футболдай Ассоциациярдин ГалкӀ гъилик рекье ттун.

1960 ва 1964 йисуз **Европадин халкьдин Кубок** тӀвар яз хьун. Кьилин трофей гьуьрметдай Анри Делоне (чемпионатдин бине эцигай кас) тӀвар эцигун.

Гьар са чемпионат квалификациядин турнир эгечӀун. Садлагьай квалификациядин къугъун 1959 йисуз 5 апрелдиз къун (Ирландия — Чехословакия — 2:0).

Садлагьай европадин чемпион Советдин хкянавайди хьана (1960 йис).

## Статистика

### Нетижаяр

**1** 1984 йис авай пудлагьай чкадин матч тухун авачиз

### Уьлквеяр-чемпионар

*  Германия — 3
*  Испания — 3
*  Италия — 2
*  Франция — 2
*  ССРГ — 1
*  Португалия — 1
*  Нидерландар — 1
*  Чехословакия — 1
*  Дания — 1
*  Греция — 1

### ЧӀехи бомбардирар

;Чемпионатдиз килигна бомбардирар
* 1960
*:  Валентин Иванов (2 голар)
*:  Виктор Понедельник
*:  Франсуа Отт
*:  Милан Галич
*:  Дражан Еркович

* 1964
*:  Ференц Бене (2 голар)
*:  Дежё Новак
*:  Хесус Мария Переда

* 1968
*:  Драган Джаич (2 голар)

* 1972
*:  Герд Мюллер (4 голар)

* 1976
*:  Дитер Мюллер (4 голар)

* 1980
*:  Клаус Аллофс (3 голар)

* 1984
*:  Мишель Платини (9 голар)

* 1988
*:  Марко Ван Бастен (5 голар)

* 1992
*:  Деннис Бергкамп (3 голар)
*:  Гьенрик Ларсен
*:  Карл-Гьайнц Ридле
*:  Томас Брулин

* 1996
*:  Алан Ширер (5 голар)

* 2000
*:  Патрик Клюйверт (5 голар)
*:  Саво Милошевич

* 2004
*:  Милан Барош (5 голар)

* 2008
*:  Давид Вилья (4 голар)

* 2012
*:  Марио Гомес (3 голар)
*:  Фернандо Торрес
*:  Марио Балотелли
*:  Криштиану Роналду
*:  Алан Дзагоев
*:  Марио Манджукич

* 2016
*:  Антуан Гризманн (6 голар)

* 2021
*:  Криштиану Роналду (5 голар)
*:  Патрик Шик

;Вири чемпионатар
*:  Криштиану Роналду (14 голар; 2004 — 2; 2008 — 1; 2012 — 3; 2016 — 3; 2021 — 5)
*:  Мишель Платини (9 голар; 1984 — 9)
*:  Антуан Гризман (7 голар; 2016 — 6; 2021 — 1)
*:  Алан Ширер (7 голар; 1996 — 5; 2000 — 2)


## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал УЕФА сайт
* RSSSF сайтда европадин чемпионатдин статистика
Аллагьдин 99 тӀвар

**Аллагьдин 99 тӀвар** ( *аль-асма' аль-хьусна*) — Кьуръандани Суннада кхьенвай Аллагьдин тӀварар. Абур вири 99 ава.

## ЭлячӀунар
* Аллагьдин тӀварар
* Аллагьди Ктабрикай къачунвай тӀварар
* Аллагьдин тӀварар (шиитрин)
Шахматар

**СетӀренжар** — столдихъ галай акьулвилин къугъун. Дуьньядин виридалайни тӀвар-ван алай къугъунрикай сад я.

## СетӀренжрикай
СетӀренжар инсандин акьул вилик тухудай къугъунрик кваз гьисабзавайди я. Гъалибвал кьун паталди и къугъуна, къугъвадайбуру акъваз тавуна фикирна кӀанда, гьихьтин финифар ийидатӀа. И къугъуна кьилди кьве касдивай къугъваз жедайди я. Авайди я лацуни чӀулав фигураяр. Лацубуру гьамиша сифте фин ийиз къугъун эгечӀзавайди я.

Гьар къугъвадай касдихъ сетӀренжар эгечӀдайла фигураяр ава: са Пачагь, са Ферз, кьве Рух, кьве Лиф, кьве БалкӀан, муьжуьд Аскер. Ни масадан пачагьдиз мат эциг ийидатӀа — гьада гъалибвал кьада.

## Тарих
СетӀренжар гьич чи девирдилай вилик Индияда кьилиз акъуднавай къугъун я. Абурувай а къугъун арабриз фена. Арабриз сетӀренжар пара кӀан хьана. Гьабурувайни сетӀренжар Европадиз акъатна. Чи йикъара сетӀренжар инсанрин виридалайни кӀани къугъунрикай сад я. СетӀренжрин кьилин шегьер яз Элиста гьисабзава: 1998-й йисуз 33-й Виридуьньядин сетӀренжрин олимпиада тухун патал Элистада Сити-Чесс (ингилисдалди «СетӀренжрин шегьер») эцигнава.

## ЭлячӀунар
* Халкьаринарадин Шахматар Федерациядин (ФИДЕ) официал сайт 
*
Исаак Ньютон

**Исакь Ньютон** (1643 йисуз 4 январдиз — 1727 йисуз 20 мартдиз) — дуьньядин алимрикай физикадин рекьяй виридалайни тӀвар-ван алайбурукай сад я. Чан кумаз ам философ яз жемиятдин фикирда авай. Вич Англиядай тир.

## Уьмуьр

## Вичикай

## Микитисвал

## Шикилар

Файл:NewtonsLawOfUniversalGravitation.svg|Ньютонан чӀугунин къанун
Файл:NewtonsTelescopeReplica.jpg|Ньютондин рефлектор
Файл:Isaac-newton 1.jpg|Жегьил Ньютон
Файл:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|Исаак Ньютон (1689 йис)
Файл:Newton 25.jpg|Исаак Ньютон (1712 йис)
Файл:Isaac Newton grave in Westminster Abbey.jpg|Исакь Ньютонан сур Вестминстера авай


## Баянар

## ЭлячӀунар
* Sir Isaac Newton 
* Isaac Newton Resources 
* Гутенбергдин проектда профил 
* НЬЮТОН (Newton) Исаак 
*
Бубуяр

**Бубу** (, ) — сайисан, кьвейисан, парайисан хъач. Пешер кьецӀилбур я, цуькверни чӀехи.

### Жезвай чкаяр
Бубу чими (гагь мекьи) чкара акваз жеда. Са гьезимкьан бубуяр къуру чкайра жезва. Къавкъазда 75 жуьре бубуяр жезва.

## Эдебият
* Christopher Grey-Wilson. Poppies: A Guide to the Poppy Family in the Wild and in Cultivation. — Portland (OR): Timber Press, 2000. — 256 с. — ISBN 0-88192-503-9
* Jenő Bernáth. Poppy: The Genus Papaver. — CRC Press, 1998. — 352 с. — ISBN 90-5702-271-0
* Т. М. Судник, Т. В. Цивьян. Мак в растительном коде основного мифа (Balto-Balcanica) // Балто-славянские исследования 1980. М.: Наука, 1981, с. 300—317
* Попов М. Г. Род 556. Мак — Papaver // Флора СССР. В 30-ти томах / Главный редактор акад. В. Л. Комаров; Редактор тома Б. К. Шишкин. — М.—Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1937. — Т. VII. — С. 598—599. — 792 + XXVI с. — 5200 экз.
* Ю. К. Школьник Растения. Полная энциклопедия растений. — М.: ЭКСМО, 2009. — С. 58—59. — ISBN 978-5-699-10969-2

Ссылки

## Баянар

## ЭлячӀунар
Канаб

**Канаб** (, ) — канаб хьтинбур хзандин сайисан набатат. Вилик и набатат гъалатӀдалди пек хьтинбур, вергер хьтинбур ва спекӀ хьтинбур хзанриз талукьарнавай.

## Жуьреяр
* *Cannabis indica* — Индиядин канаб
* *Cannabis ruderalis* — ЭчӀелин канаб

Бейгьушардай канабдин жуьредиз латин чӀалал — каннабис лугьузвайди я.

## Кардик ктун
## Марагъ авай фактар

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* П. В. Галенков. «Коноплеводство Средневолжского края: на путь развития»  Издание Крайконоплеводсоюза, Самара, 1931 г. (Проект «Старые Газеты»)
* Конопля — Энциклопедия Дм. Гайдука
* Алексей Кондратенко «Золотой век конопли», Орёл, 1998
Ар-Рахьман

**Ар-Рахьма́н** ( — *ар-рахьма́н*) — Аллагьдин кьвед лагьай тӀвар. И тӀвар Къуръанда 56 дра гьалтзава.

## Мана
Лезги чалал Ар-Рахьмандин манаяр: РикӀ хъутуьлди, Мергьямет авайди, Виридан азабар аквадайди

## Асул
Къуръандин аятар (1:3) (2:163) (13:30) (17:110) (19:18, 19, 26, 44, 45, 58, 61, 69, 75, 78, 85, 87, 88, 91, 92, 93, 96) (20:5, 90, 108, 109) (21:26, 36, 42, 112) (25:26, 59, 60) (26:5) ва масабур.

## ЭлячӀунар
Ар-Рахмaaну // Allahtin Ijer Ŧwarar. Zikr.Org
Ар-Рахьим

**Ар-Рахьим** ( — *ар-рахьим*) — пуд лагьай Аллагьтин тӀвар.

## Мана
Лезги чалал Ар-Рахьимдин манаяр: РикӀ хъутуьлди, Регьимлуди, .

## Асул
Къуръандин аятар (1:3) (2:37, 54, 128, 160, 163,) (3:31) (4:100) (5:3) (5:98) (9:104, 118) (10:107) (11:41) (12:53, 64, 98) (15:49) (26:9, 104, 122, 140, 159, 17, 191, 217) (27:30 ) ва масабур.

## ЭлячӀунар
Ар-Рахииму // Прекрасные Имена Аллахa. Zikr.Org
Гугъри

**Гугъри**, **гугърид ттар** (урус. *Персик*: «персиядин хват») — Марвардхьтинбур хзандин, бадамдин жинсиникай набатат. Бадамдиз пара мукьва я, ва адакай са емишдив тафават аваз я.

## Гьал

ЧкӀулдиз ухшар, сарар хьтин къерехар авай пешер ва марвардцуькдин рангунин цуьквер ахъайзавай ттар. 

Гугъри элкьвей, са пата хвал хьтин шуьткьвер авай, махпур чкалдин емиш я. Хайи чка дуьздаказ малум туш, амма кефер Китайда Пекиндин мукьвара гьалтзавай «*Prunus davidiana*» ттар гилан гугъри ттарцин чӀуру жуьре хьунин мумкин я, ятӀани абуруз пара ухшарвилер ава. Гьугъуьнлай Персиядиз гьатна, ахпа садлагьай виш йисан юкьвара Европада садлагьай сефер Италияда цанвай. Емишар гьасилун паталай Европада, асулдай Францияда, Азиядин чими уьлквейра, ва Америкадин кутугай климатдин чкайра чӀехи кьадарра кутузва. Виридалай пара гугъридин консервар гьасилзавай уьлкве Кефер Америка я. Гугъридин цилерикай персико ликёр гьазурзавайди я.

## Баянар

## ЭлячӀунар

* Гьугъридикай вири малумат
Аль-Малик

**Аль-Малик** ( — *аль-малик*) — Аллагьдин кьуд лагьай  тӀвар.

## Мана
Лезги чӀалал Аль-Малик тӀварцин манаяр: Шар, Пачагь ва масабур.

## Асул
Къуръандин аятар (20:114) (23:116) (59:23) (62:1) (114:2) ва масабур.

## ЭлячӀунар
Аль-Малику // Аллагьдин Хъсан ТӀварар. Zikr.Org
Аллагь

**Аллагь** (чӀехи гьарфуналди — А) () — хас тӀвар — хашперес, мусурман, чувуд ва маса динар, дуьнья халкьнавай халикь ва дуьньядин агъа амин Аллах.

## Мадни килиг
* Мугьаммад
* Аллагьдин 99 тӀвар

## Баянар
Апартгьейд

**Апа́ртгьейд** икӀни **апартеид** (,  — «къалвал, къатунвал», гьакӀа къакъатна яшамиш, кӀвалах ни авун мсб.) — официалвилин политиквал расарин къакъатунвал, туханвай Кьебле-Африкадин Республикада (КьАР, 1961 йисалди — Кьебле-Африкадин ГалкӀ, КьАГ) 1948-ай 1994 йисалди Милетлувилин партияди.

## ЭлячӀунар
* Апартхейд — БСЭ
632 йис

632 йис — йикъан яргъи йис.

## Вакъиаяр
* Кубрат вичин гьукумдик сад шумуд булгар тайифа сад авуна ва аваррилай аслутуширвал къачух алакьна. ЧӀехи Болгария галкӀдин кьилин шегьер гиманралди Фанагория тӀвар алай шегьер хьанай.
* Гад — Мугьаммад (саллагьу алейгьи ва салям) Мединада кьиникьин. Абу Бакр халиф хьанай.
* Садлагьай рашиди халифдин — Абу Бакрдин — гьакимвал авун.
* 632—634 — Абу Бакр халиф (572—634).
* Йеменда рагьманист тапан пайгъамбардин — `Абхала ал-Асвадан — экъечӀна вилик атун.
* Гзаф арабрин тайифайрин гъулгъула. Абу Бакр патай абур гуж илисна секинрун.
* 632—651 — Персиядин Шаханшах III Йездигерд .
* Мусурманрин Месопотамиядизни Фелестиндиз гужалди гьахьун.
* Арабрин Византияни и Персия галаз дяве гатӀунун. Фелестинни Сурия кьунин эвел.
* Гьиндистандиз Тибетдин сафарвал (посольство)
Алентежу

**Алентежу** (порт. Alentejo) — кьибле ва юкьван Португалияда чка кьунвай экономикадин регион. Адак Эвора, Бежа, Порталегре округар, гьакӀни Сантарен ва Сетубал округрин кьибле хуьрер акатзава.

Майдан - 31 152 км², вири уьлкведин ччилерин 33 % кьунва. 

Агьалияр - 777 421 кас, вири уьлкведин агьалидин 8 %.

## География
Регион, кефер патай Юкьван региондихъ, рагъэкъечӀдай патай Испаниядихъ, кьибле патай Алгавре региондихъ ва рагъакӀидай патай Лиссабон региондихъни Атлантик океандихъ сергьятра ава.

## Административ ччара авунар
И региондихъ вад гъвечӀи агъарегионар акатзава:

* Алентежу-Сентрал
* Алентежу-Литорал
* Алту-Алентежу
* Байшу-Алентежу
* Лезирия-ду-Тежу

## ЧӀехи шегьерар
И региондин чӀехи шегьеррикай гуьгъуьнинбур хкягъиз жеда:

* Сантарен
* Эвора
* Бежа
* Порталегре

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Портал Алентежу 
* Туристический портал Алентежу 
* Fundação Alentejo Terra Mãe
Аль-Кьуддус

**Аль-Кьуддус** () — Аллагьдин вад лагьай тӀвар.

## Мана
Лезги чӀалал Аль-Кьуддус тӀварцин манаяр: Пакди, ПӀир тирдини масабур.

## Асул
Къуръандин аятар (59:23) (62:1) ва масабур.

## ЭлячӀунар
:
:Аль-Къуддуусу // Аллагьдин Хъсан ТӀварар. Zikr.Org
Ас-Салам

**Ас-Салам** () — Аллагьдин ругуд лагьай тӀвар.

## Мана
Лезги чӀалал Ас-Салам тӀварцин манаяр: РикӀ михьиди, Берекат гудайди, Ислягьвал гудайди ва масабур.

## Асул
Ас-Салам тӀвар 23 лагьай аятдал суратдин аль-Хьашр ава.

هُوَ ٱللَّهُ ٱلَّذِى لَآ إِلَـٰهَ إِلَّا هُوَ ٱلۡمَلِكُ ٱلۡقُدُّوسُ
ٱلسَّلَـٰمُ
ٱلۡمُؤۡمِنُ ٱلۡمُهَيۡمِنُ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡجَبَّارُ ٱلۡمُتَڪَبِّرُ‌ ۚ سُبۡحَـٰنَ ٱللَّهِ عَمَّا يُشۡرِڪُونَ


## ЭлячӀунар
:
:Ас-Саляяму // Аллагьдин Хъсан ТӀварар. Zikr.Org
Грар

**Гра** () — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай гадарнавай сувун хуьр.

## География
Хуьр Ахцегь райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 3 км яргъал, Самур цӀиргъинин кьиблепатан хушал ала.

## Тарих
XVIІ виш йисан сифте кьилерай 1839 йисал кьван хуьр Ахцегьпарадин азад жемиятдик акатзавай «Ахцегьпара — 1» хуьрерин жемиятдик квай. 1839 йисуз хуьр Урусат империядин гъилик акатнай. Грар, Дагъустан вилаятдин Самур округдин Ахцегьпара наибвалдиз талукь тир. 1848 йисуз Ахцегь патахъай хьайи женгера, Имам Шамилан кьушунри элкъуьрна кьунвай Ахцегь къеледа авай урусрин гарнизон кьиникай хкудун паталай Кьурагьрай куьмекдиз къвезвай генерал Аргутинскийдин кьушунрин вилик экъечӀнай Гра хуьруьн сувавийри ягъунра вахт ялун патахъай Ахцегьриз тухузвай дуьз рехъ атӀанай ва генарал Аргунтинскийдин кьушунриз кӀамун муькуь патай фин мажбур авунай. 1929 йисуз Гра, цӀийиз арадал гъайи Ахцегь райондик кутунвай.

1929 йисуз хуьр цӀийиз арадал гъанай Ахцегь райондик кутунай. 1961 йисуз хуьре кардик квай М. Горькийдин тӀварунихъ галай колхозда 224 кас кӀвалахзавай ва 83 майишатар авай. Колхоздин майишатрихъ 251 карч алай чӀехи мал (абурукай 50 кал тир), 1650 лапагар квай.

1964 йисуз хуьруьн агьалияр Дагъустандин аранриз ва Ахцегь хуьруьз куьчарна ацукьарнай.

Тарихдин малуматриз килигна, Кьурагь райондин Кимихуьре асулдай Грар хуьряй тир *Агъакишияр* тӀвар алай сихилди уьмуьр ийизвай.

## Агьалияр
1886 йисан Урусатдин Империядин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 472 касди уьумуьр ийизвай. Вири лезгияр, суни-мусурманар тир.

Алай чӀавуз хуьре вичин улу-бубайрин хуьряй виридахъ галаз куьч жез кӀан тахьана амукьнавай БичӀе баде тӀвар алай са кьуьзуь къариди кьилди уьмуьр гьалзава.

## ТӀвар-ван авай ксар
* Шихсефиев Муртуз — лезги шаир ва кхьираг.
## Баянар

## ЭлячӀунар
* Хуьрер «ХарапӀаяр»
Вольфганг Амадеус Моцарт

**Во́льфганг Амаде́ус Мо́царт**, дуьз тӀвар **Иога́нн Хризосто́м Во́льфганг  Мо́царт** (  ; 27 январь 1756, Зальцбург — 5 декабрь 1791, Вена) — австриядин композитор, капельмейстер, скрипач-виртуоз, клавесинист, органист.

## Эдебият
* ''Аберт Г.'' Моцарт: Пер. с нем. М., 1978-85. Т. 1-4. Ч. 1-2.  
* *Вейс Д.* Возвышенное и земное: Исторический роман о жизни Моцарта и его времени. М., 1997. 
* ''Чигарева E.'' Оперы Моцарта в контексте культуры его времени. М.: УРСС. 2000
* ''Чичерин Г.'' Моцарт: Исследовательский этюд. 5-е изд. Л., 1987. 
* *Штейнпресс Б. С.* Последние страницы биографии Моцарта // Штейнпресс Б. С. Очерки и этюды. М., 1980. 
* 
* ''Эйнштейн А.'' Моцарт: Личность. Творчество: Пер. с нем. М., 1977.  

## ЭлячӀунар

* Полное собрание сочинений Моцарта   
* Вольфганг Амадей Моцарт на Belcanto.ru 
* Из истории мировой масонской музыки 
* Перечень произведений по каталогу Кёхеля
Химиядин элементрин девирдин система

**Химиядин элементрин девирдин система** (**Менделе́еван табли́ца**) — химиядин элементрин классификация.

## Акъуднавай саягъ
XIX вишйисалди ахъайнавай 63 элемент, парабуруз абурун арада низамвал тваз кӀанзавай. 1829 йиса Дёберейнера малумарна «пудвилин закон»: пара элементрин атомдин агъурвал мукьуг гва кьулан агъурвилик кьве патаг гвай элементрин. Атомдин агъурвиляй элементар эцигиз сифте сефер кьилиз атана Александр Эмиль Шанкуртуадин (1862), ада эцигна элементар винтвилин цӀарцӀайтӀуз, мад лишан гана, мукьвал-мукьвал вертикальдай элкъведай химиядин рекьяй квай гьалар. Микитисрин кӀапӀалдиз машгъур атанач абурун патахъай.

1866 йисуз вичин жуьре периодрин системадин къалурна химикдини маничиди Джон Александр Ньюлендса, адан жуьредихъ («октаврин канун») сакӀус Менделееван системадин ухшар авай, ахпа ада вичин таблицадин тӀвар чӀурна, а таблицадихъ манидин гьал ава лугьуз. Гьа цӀудйисани мад цӀийи системаяр акъатна; вирида кьабулнавай, эхиримжи акъатай жуьредик виридалайни мукьуг Юлиус Лотар Мейер (1864) атана. Д. И. Менделеева малумарна вичин сифте схема 1869 йиса «Квай гьалар атомдин агъурвилихъ гекъигун» (Соотношение свойств с атомным весом элементов) макъалада Урус химиядин жемятдин журналда; гьадалайни фад (февраль 1869 й.) дуьньядин чӀехи химикриз ракъурнавай вичи периодрин система ачухна лугьуз. ГьакӀ хьана къенин йикъални вири дуьньяди ишлемишзавайди Мнделееван Периодрин схема я. Гагь адан «Менделееван таблица» лугьуда.

## Таблица

## Эдебият
* *Агафошин Н. П.* Периодический закон и периодическая система элементов Д. И. Менделеева. — М.: Просвещение, 1973. — 208 с. 
* *Евдокимов Ю.*, кандидат химич. наук. К истории периодического закона. Наука и жизнь, № 5 (2009), С. 12-15. 
* *Макареня А. А., Рысев Ю. В.* Д. И. Менделеев. — М.: Просвещение, 1983. — 128 с. 
* *Макареня А. А., Трифонов Д. Н.* Периодический закон Д. И. Менделеева. — М.: Просвещение, 1969. — 160 с. 
* *Eric R. Scerri.* The Periodic Table: Its Story and Its Significance. — Нью-Йорк: Oxford Univercity Press, 2007. — 368 с. — ISBN 978-0-19-530573-9 

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Таблица Менделеева на сайте IUPAC 
* Интерактивная таблица Менделеева 
* Основы строения вещества. Глава 5. Структура периодической системы элементов 
* Периодическая система элементов  (pdf) 
* Статья: Филатов Д. В. Вклад европейских учёных в становление и укрепление периодического закона // Химический портал Новосибирска, 2009
Юкьуюкьвар

**Юкьуюкьвар**, гьакӀни, **самбо**, — спортдин сад-садахъ галаз женгинин жуьре, гьакӀни дзюдони гзаф милли са-садахъ галаз женгерин синтездин бинеалаз ССРГда туькӀуьрнавай жува-жув хуьнин комплекс система.

## Эдебият
## Баянар

## ЭлячӀунар

* Украинадин женгинин самбодин федерация 
* Беларусьда самбо 
* Азиядин самбодин федерация 
* Вириурусатин самбодин федерация 
* Урусатдин женгинин самбодин федерация 
* Самбо туькӀуьрунин тарих
* Къайдаяр
ЛукӀар (Дербент район)

**Тител** (***ЛукӀар*** ) — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. «ЛукӀар» хуьруьнсоветдин юкь ва сад тир хуьр я.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кьибле пата, Гуьлгери вацӀун кьере, Мегьарамдхуьруьн райондихъ галаз сергьятдин патав, Дербент шегьердилай 43 км кьибле пата ала. Мукьвал алай хуьрер: Кумухъ, Къартас Къазмаяр.

## Тарих
Хуьруьн бине, иниз Дербентдай 30 лукӀ хзанар куьчарунин рекьелди кутунвай. Туьрк чӀалал «Кул» - «ЛукӀ» лагьай чӀал я. «Куллар» гзафвилин форма я. Голландви сиягьатхъан Ян Стрейса вичин гъилив кхьей тарихдин документра къейд ийизва хьи, девлет авай ксари а лукӀар пулунихъ къачуна тухвана абуруз адавал (азадвал) пишкешзавай. Ада хьайи лукӀари чпиз ина мукьварал Азадугъли хуьр арадал гъанвай. Туьрк чӀалал «Азад» - «Ада», «Оглы» - «Хва» лагьай чӀал я, яни «Ада хва».

1950 - й йисарин юкьвара иниз Кьурагь райондин Кимихуьр ва Тител хуьрерин эгьлияр куьчарна ацукьарнавай.

XIX виш йисуз ЛукӀар хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Улусс магалдиз талукь тир. Азадугъли, Нюгди ва Салик хуьрерихъ галаз ЛукӀар хуьруьнжемятдик акатзавай.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1923 касди уьмуьр гьалзавай . 2010 йисан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 2313 касди туькӀуьрзавай. Са бязи официал тушир чешмейри хуьруьн агьалияр 3000 кьван кас тирди къалурзава. Агьалидин саки вири лезгияр, вири суни - мусурманар я.

1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, ЛукӀар хуьруьн агьалияр 107 кас яз вири азербайжанар тир..

## Майишат
* Асфальтдинни - бетондин завод.

## Тарихдин имаратар
* Хуьруьн мукьвал алай «Дербент - Къеле» тӀвар алай дегь чӀаван агьалийрин пункт.
* XIX виш йисан къеледин харапӀаяр.
* Дегь сурарин винел алай кӀунтӀар.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дербентский район >> Куллар
* МКОУ "Кулларская СОШ" 
* Республиканская газета "ВАТАН" / ПОЗДНЕЙ ОСЕНЬЮ В КУЛЛАРЕ
Чихъискар

**Чихъискар** () — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай гадарнавай хуьр.

## География
Хуьр Ахцегь райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 28 км яргъал, вацӀун къерехдихъ гала.

## Тарих
XVIІ виш йисан сифте кьилерай 1839 йисал кьван Чихъискар Дукъузпарадин азад жемиятдик квай. 

1839 йисуз хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Докъузпара наибвалдиз талукь тир. Игъир хуьруьхъ галаз Игъиррин хуьруьн-жемятдик квай.

Профессор Хидир Рамазанова кхьизайвал, Чихъискрин 24 мягьле цан цадай чилерин кьитвилин себебдалди Азербайжандин аран районриз куьч хьанай.

Чихъискрин агьалияр Мегьарамдхуьруьн райондин Бутахуьруьн Къазмайриз куьч хьанай.

## Агьалияр
1869 йисуз хуьруьн агьалияр 439 кас тир, хуьр 52 мягьлейрикай ибарат тир .

1886 йисан Урусатдин Империядин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 437 касди уьумуьр ийизвай . Вири лезгияр, суни-мусурманар тир.

Алай чӀавуз хуьре касни амач, дараматар харапӀайриз элкъвена.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Хуьрер «ХарапӀаяр»
ExxonMobil

**ExxonMobil** — америкадин нафтадин компания. Базардин капитализациядин чӀехивиляй дуьньяда виридалай чӀехи корпорациярикай сад я — са йисан къене къекъвезвай пуларин кьадар 486,4 млрд $.

2012-йисан апрелдиз, ExxonMobil компанияди Forbes компаниярин рейтингда садлагьай чка кьунвай.

Компаниядин штаб-кӀвал Техас штатдин, Даллас шегьердин мукьув гвай чкадин Ирвинг шегьерда ава.

## Тарих
Гилан компания, 1999 йисуз, америкадин кьве виридалай чӀехи Exxon ва Mobil компаниярин сад - садав гилигунин нетижада кьилиз атанвайди я.
1870-йисуз Джон Рокфеллерди бине эцигнай.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* ExxonMobil официал сайт
*
JPMorgan Chase

**JPMorgan Chase** — америкадин зурба банк ва финансрин конгломерат. Дуьньядин вирилалайни чӀехи халкьдин компания я. Са йисан къене къекъвезвай пулар 110,8 млрд АСШ-дин доллар артух хьана.

2012-йисан апрелдиз компанийрин рейтингда Forbes журналдин версиядалди JPMorgan Chase кьведлагьай чка кьуна. Компаниядин штаб-квартира Нью-Йорк шегьерда авайди я.

## Тарих
1824-йисуз *«Нью-Йоркдин Химиядин Гьасилдай Компания»*-ди () (1823-й ийсуз туькӀуьрнавай) «Chemical Bank of New York» компаниядин бине эцигнай.

1851-й йисуз и банк «Нью-Йоркдин Химиядин Гьасилдай Компания»-лай ччара хьанай. 1996-йисуз *Chase Manhattan Bank* патай а банк къачунай, амма Chemical Bank-ди вич иеси тирвилиз килиг тавуна «Chase Manhattan Bank»-дин тӀвар вичиз къачунай, вучиз лагьайтӀа, тӀварце «Chase» гафунин авайвал инвесторар патай хъсан къабулзавай. 2000 цӀийи Chase Manhattan Corporation-ди 7,7 млрд доллардихъ британиядин Robert Fleming & Co. компания къачунай.

1871 Нью-Йорк шегьерда «Drexel, Morgan & Co.» тӀвар алай банк арадал гъанай, 1875-й ийсуз адал «J.P. Morgan & Co.» тӀвар эхцигнай.

2000-й ийсан ноябрдиз Chase Manhattan Corporation ва J.P. Morgan & Co банкар сад хьанай, нетижада «JPMorgan Chase» тӀвар алай банк арадал атанай.

## Шикилар

Файл:WTM by official-ly cool 100.JPG|Нью-Йоркда *JPMorgan Chase* штаб-квартира
Файл:23 Wall Street New York.jpg|23-й Уолл-Стрит *J.P. Morgan & Co.* штаб-квартира
Файл:Chase Tower in Chicago.jpg|Chase Tower (Чикаго)


## Баянар

## ЭлячӀунар
* JPMorgan Chase официал сайт
*
Гьабиб Аллагьвердиев

**Аллагьвердиев Гьабиб Мевлидинан хва** (-йисуз, Каспийск, ССРГ) — Урусатдин боксёр. Урусатдин Кубокдин финалист (2001), Урусатдин чемпионатдин финалист (2003), Урусатдин чемпион (2004), Урусатдин чемпионатдин пуд лагьай чка кьунвайди (2005, 2006), Дуньядин чемпионатдин пуд лагьай чка кьунвайди (2005), WBA Fedelatin чӀулдин иеси (2012).

Миллетдай лезги я.

## ЭлячӀунар
* 
* Аллахвердиев Хабиб Мевлидинович  / Федерация профессионального бокса России. PRO-BOX.ru 
* Хабиб Аллахвердиев / BoxNews.Com.Ua 
*