Марс

**Марс** (символ: ) — кьуд лагьай планета Ракъинин системада. Ракъинхъай ва ирид лагьай еке виляй планета Ракъинин системада; планетадин заланвал 10,7 % залан виликай Ччилин. Чилиз виридалайни мукьва планета я. Чилиз виридалайни пара ухшар авай планетайрикай я. Адан диаметр 6800 км я. Чилелай ирид сефер гъвечӀи я.

Марсдиз кьве тӀебии галайди (спутник) ава — Фобосни Деймос (грек чӀалай — «кичӀевал» ва «зегьле ракъурдай кичӀевал» лугьудай гафар язва, ибур Аресан кьве гададин тӀварар я, абуру чпин бубадихъ галаз санал дявеяр тухузвай тир). Абурун кьадар акьван екеди туш (Фобос — 26,8×22,4×18,4 км, Деймос — 15×12,2×10,4 км), гьакӀни абурун кӀалуб чӀуруди я.

1960-лагьай йисарилай гатӀумна Марс арада масад авачир ахтармишунар АПааС-дин куьмекдалди ССРГ-ди («Марс» ва «Фобос» лугьудай программаяр), АСШ-ри («Маринер», «Викинг», «Mars Global Surveyor» ва маса программаяр), Европадин космосдин агентвили («Марс-Экспресс» лугьудай программа) ва Индияди («Мангальян» лугьудай программа) тухузва. Алай чӀавуз, Чилелай гуьгъуьниз, Марс — Ракъинин системадик акатзавайбурукай виридалай хъсан ахтармишна чирнавай планета язва.

## Атмосферани климат
Планетадал алай чимивал хъуьтӀуьз полюсрал −153 °Cдилай гатуз экватордал +20 °Cдалди къвезвайди я. Инсанриз чидай виридалайни чими дережа +35 °C тир. Кьулан чимивал 210 К я (−63 °C) я. Кьулан чкайра чимивал хъуьтӀуьн йифиз −50 °Cдилай гатун юкъуз 0 °Cдалди. Йисан кьулан чимивал −50 °C я.

## Юлдашар
Марсдин вичин юлдашрик Фобосни Деймос ква. Абур кьведни америкави астроном Асаф Холла 1877 йисуз ахъайнавай. Фобосахъни Деймосахъ чӀуру жуьре авайди я. Са фикирдай, абур Марсдин чӀугвунин къуватди мукьвуг гъанвай астероидар я.

## Вини пад
Марсдин къецепатан акунар пара кӀевиз йисан чӀавалай аслу я. Лапни лап аквадайди кьве полар кьилерин масакӀавилер я. Абур гьярькьуьни тӀимил жезва, атмосферадани чилел йисан чӀаван гелер туькӀуьриз. Лап чӀехи кьатӀ абур 50° гьяркьуьвилин дережадал гегьеншар жезва. Кефер патан полюсдин гьамиша авай гьяркьуьвал 1000 км я.

Гатфариз полюсдин пад са зурдал муркӀадикай ахъай жедайла вини пад мичӀи жез эгечӀзава. Полюсдин патарихъ са шумуд метр яцӀувал ава. Адан чимивал чир авурла −158 °C хьана, гьавиляй чир хьана ам кьуру муркӀадикай тирди. Кефер патанни кьибле патан патарихъ кьве акатзавай затӀарикай я: йисан чӀаван — углекислый газдикайни гьамишандикай — цин муркӀадикай. Гьа полюсдин патарин яцӀувал 1 метрдилай 3,7 км я. Кьибле патан полюсдал кардик квай гейзерар ава. Углекислый газдин финар гатфариз чими хьайила винихъ еке кьакьанвилел хкаж жезва, вичихъ галаз ругни къум хкажариз.

Марсдин вини патал ятарин гелер пара ава, кьуру хьайи вацӀарин гелер авай. Маса патай абур са куьруь чӀавуз хьайи катастрофайрин гелер хьун мумкин я. Кьибле-рагъакӀидай пата Эберсвальде кратерда вацӀун дельтадин майдан 115 км² я.

А вацӀун яргъивал 60 км я. Мадни Марсадал жагъанва кьилди пара чӀавуз ятарин кӀаникай туькӀуьр жедай минералар. Марсдилай аквазвай Ракъинин чӀехивал Чилелай аквазвайдилай гъвечӀи я, 2/3 пай кьазва. Меркурий Марсдилай вилив аквадач, ам ракъиник лап мукьвуг гвайвили. Марсдилай аквазвай планетайрикай виридалайни экуьди Венера я, адалай кьулухъ къвезва Юпитер (адан кьуд виридалайни чӀехи юлдаш вилив аквада), гьабурулай кьулухъ пудлагьайди Чил я. Марсдихъ вичин магнитдин поле авайди туш. Ракъинин гаруникай хуьдай затӀар тӀимил я — атмосферадин къалинвал пара тӀимил я.

## Зарият
* 
* 

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* Google Mars карта
* Mars Exploration Program
* X-Mars 
* Марсиада