open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жорж Вашингтон

**Жорж Вашингтон** (Ингл.  George Washington [ʤɔːʤ ˈwɒʃɪŋtən] 22 февраль 1732, Колония Виргинийа, Британийадин Америка, Британийадин Империя — 14 декабр 1799, Маунт-Вернон, Виргинийа штат, АСШ. Америкадин гьукуматдал ва политикадал алахъавайди. Садлагьай вири-халкьди хкянай АСШ-дин президент (1789—1797). АСШ эцигнай ксарикай сад. Континентал къушундин (армиядин) кьил. Аслутежедайвал патал дяведин иштракчи.
Рак

**Рак** — тӀаларин кӀватӀал. И тӀалдиз «раклай» гъери лугьузва «Пис дакӀурар». Ракдин хесиятда ам я хьи, адан клеткаяр фад гзаф жезва, ва абур са органдай маса органдал физва (метастазаяр). Метастазаяриз килигна инсанар ракдикай рикьизва

Рак — дуьньяда виридлайни гзаф кьиникьрин себебрикай сад я.

## Азардин хесет
Рак жезва хъсан клеткаяр дегиш хьайила дакӀвазвай клеткаяриз гзаф этапарин процессда. Рак-дин себебар генетикадин ва ихьтин факторар я:

физикадин канцерогенар, ультрафиалетдал ва ионтзированиедал облучение.

Химиядин канцерогенар, асбест, табакдин гум, алкогол, афлетоксинар, мишйак.

Биологийадин канцерогенар, инфекцияр, вирусар, бези бактерияриз килигна жезвай

Кьуьзуь хьайила рак-дал тӀа жез риск хкаж жезва, гьадаз килигна хьи уьмуьрдин, гзаф йисарин къене рак-дин себебар кӀватӀ жезва жендекда.

## Сагърун
Эффек жедай, хийир жедай сагърун патал гзаф важиб я дуьз диагноз. Адет яз жезва хирургдин къаршмиш хьун, луч-дин терапия, тахьайтӀа системадин терапия — химиятерапия, гармонарин терапия. Дуьз сагърунин тактика хкягъ жезва тӀалдиг жуьредиз ва пациентдин индивидуал гьалдиз килигна.

Проблема гьам я хьи, эгер девлетлу уьлкеяра ракдиз къарши дарманар жагъуриз регьет я, кесиб уьлкеяра ситуация четин я.

Гзаф важиб я жедайвалди фад диагноз чирна сагърун башланмишиз.

## Паллиотив куьмек
Паллиотив куьмек — ам сагъарзвай куьмек ваъ, онко-тӀазвайдаз тӀал регьетарзвай куьмек я. Ихьтин куьмектин жуьре актуал я ракдин эхиримжи стадиядал авай сагъ жез мумкуьн тушир инсанариз.

## Алтернатив сагърун
Са-садбур онко-тӀазвайбур алтернатив сагърун-техникаярал тӀал сагъариз алахъзва. И техникаяр субуь авачир ва гзафбур шак авай техникаяр я. Сода-дал сагъарзвай методдикай пациент кьенвай. Адан духтур Тулио Симончини дустагъ хьанвай лутувал (мошенничество) ва кьиникьдиз килигна

## ЭлячӀунар

* Основные факты
* Malato di tumore: muore dopo cura con il bicarbonato. Medico a giudizio
Къавкъаз Алпан

**Къавкъаз Алпан** Къавкъаздин рагъэкъечдай пата авай къадим гьукумат. Исятдин Азербайджан республикадин кеферпата ва Дагъустан республикадин къиблепата авайтир. 

## Тарих
Гьукумат чи эрадин 2 вишйисуз чи э.в. тӀукӀуьр хьанва. Садлагьай кхьинар Алпандикай ахъайзва хьи абур фарсарихъ галах санал дяве тухузвайтир Александр Македонви-диз къарши. Антик кхьизвайбуран малуматдал (Страбон ва масабур) ва гьайратарин (арменар) кхьизвайбуран малуматдал (Егише, Мовсес, Хоренаци ва масабур) гьукумат идара ийизвайди пачагь тир. 
1 вишйисалай чи эрадлай вилик — 1 вишйисал чи эрадин Къавкъаз Алпанди Иберия ва ЧӀехи Армениядихъ галаз санал тухузвайтир дяве Римдиз къарши. 4 вишйисуз Алпандин пачагь Урнайр Христианвал кьабулна, ва христианвал Къавкъаз Алпандин гьукуматдин дин хьана. 4 вишйисан эхирда Римдин Империйадин ва Сасанидарин Ирандин меслегьетдал, Къавкъаздин Алпан, Грузийадин ва Арменийадин рагъэкъӀечдай районар Сасанидарин идарадихъ фенвайтир. Политикадин, экономикадин ва диндин давлениедиз килигна 457 йисуз Алпандин пачагь Ваче Сасанидариз къарши къарагъна. 

Къавкъаз Алпандин агьалияр ибадат ийизвайтир Вацраз. Инсанар къурбандиз гъиз практика ийизвайтир. Идаз килигна 461 Алпан пачагьлугъдикай марзапанвал хьанва. 482 йисара мад Ирандиз къарши дяве хьанвай, Алпан мал пачагьлугъ хьанва. 

630–705 йисара гьукумат Михранидар династийадин пачагьар идара ийизвай. И династийадин пачагь Джаваншир-дин чӀавара Алпанда "Алпандин кхьинар" тӀуькӀуьр хьанвай. 

8—9 вишйисар Алпан Халифлугъ-диз гьахьзвайтир Арменийадихъ галаз санал вилайат Арминийа-диз, вилайатдин йукъ Двин-да тир

10 вишйисуз Къавкъаз Алпан пуч хьанва. Ам пай хьанвай жуьрбе жуьр пачагьлугърин, ханвалрин, ва маса жуьре гьукуматарин арада.

## Дин
Къалим Алпанариз Аллагь чизвачир, ва абура акатай шейериз ибадат ийизвайтир – тӀаб гъуцариз, варздиз, рагъдиз. Страбон кхьизвай хьи, алпанар инсанар кьена къурбандиз гъизвайтир. 

## Агьалийар
Алпан 26 тайифадикай тӀукӀуьр хьанвайтир. И тайифайар исятда авай лезги халкьар-ин аллу-бубайар йа. Абур мешхул жезвай хуьруьн майишатдал, гьайванарал, савда-дал, пешейарал. 

Страбон кхьизвай хьи абур кьакьан ва иер ксар тир, ва ада кхьизва хьи и тайифайарин арада чӀехи фаркь ава, ва абураз жуьрбе жуьр чӀалар авайтир.

Исят чизва анжах са-шумуд тайифа: алпанар, лекьер (лезгийарин бубайар), гелар, гаргарар, гаргар, утив (удинар), икийцар, каспийар, гардманар, таваспарар, хечматикар, дидурар, ижмахар, гатар, глуарар, баласичевар, чилбар, сильвар, ллпинар, цодар. 

Са бези алимари лугьузва хьи, Дидойар ва мад са-шумуд халкьарни гьахьзвайтир Къавкъаздин Алпандиз.

## Адетар

## Ирс йаз амукьнайди

## ЭлячӀунар
https://old.bigenc.ru/world_history/text/2031510
Кеферпатан Америкадин гьукуматар

**Кеферпатан Америка** – материк я, къибдепатан Амирикадихъ галаз санал дуьнядин пад Америка тӀукӀуьрзай. И матирикдал 23 гьукумат ва 23 масадалай аслу тир чил ала. Абурукай 10 гьукумат контитентдал ала, амайбурни островрал.

Кеферпатан Америкадин виридлай чӀехи уьлке Канада я, виридлай гъвечӀини Гренада. Виридлай гхаф агьалияр авай АСШ я, ва адлай гъери ам садлагьай я КъВП-дал. Агъада кхьена гьарфарин жергедал гьукуматар, абуран чӀал, агьалияр, пул, майдан, КъВП.
Азербайжандин административ паюн

**Азербайджан республикадин административ пайун** 67 райондал ва 16 шегьердал пай жезва. Абурукай 7 район ва 1 шегьер ччара Нахчиван автоном республика тӀукӀуьр хьана.
Талышар

**Талышар** (талыш. تالشان / tolyšon / толышон) ирандин халкьарикай сад, Талышдин абориген халкь я. Абуран чилер Азербайжандин ва Ирандин арада пай хьана исят. Талышарин гзафбур уьмуьр тухузва Талышдин кефер пата (Азербайжанда). Талишар дуьньяда 759 000 тахьайтӀа 1,5 млн кас ава. Талышарин гхафбур шиитар я, анжах абурун арада агьли суннаярни ава.

## ЭлячӀунар
Юкьван асир

**Юкьван асир** — Европадин ва Мукьва РагъэкъчӀдай Патан тарихдин девир я. Антик девирдилай къулухъ ва ЦӀийи ЧӀав девирдин вилик хьанайтир. Тариххъанариз (историкариз) жуьрбе жуьр фикирар ава юкьван асирдин хронологийадикай. Гзафбурун фикирдал юкьван асир 500—1500 - 500—1800 йисара тир. Юкьван асир виликди, кьакьади ва эхирдин пайарал пай жезва. Халкьарин куьчхуьниз килигна вилик пуч хьанай Рим империя-дин тир чилерал цӀийи пачагьлугъар тӀукӀуьр хьана. VII-вишйисуз са тӀимил чӀав вилик Рим империя-дин чилер тир Африка ва Мукьва Рагъэкъечдай пад Умеййадарин Халифвал-дин чилер хьана. Килигтавуна хьи Рим империя пуч хьана, адан вилик чӀавара пай тир Византий империя, адан давамарун, дуьнйадин кьуватлу империйарикай сад тир. 

1000 йисан къулухъ Европа-дин агьалийар гзаф хьана, савда, майишат ва технологийар вилик физвай, ва климат хъсан патахъ дегиш хьуниз килигна. Юкьван асирдиз христианвал Католикарал ва Православарал пай хьанвайтир. 1095 йисарлай рагъакӀидай патан христианар "хашдин дяведин рекъ" авунайтир, мусурманарикай пак чилер къазчудайвал, ва адлай гъери абура Балтийадин регион-да ва Пиреней зуростров-дал христианарин авуна. Юкьван асирдин эхирдин девирда Европадин тарихда гзаф четинвал авай чӀав хьиз ава. Дявеяр,  гишинвал ва Чума-диз килигна Европа-дин агьалияр тӀимилярна. 1347-1350 йисарин арада ЧӀулав кьиникь-дикай  европавиярин пудай пай кьена. 
## Чешме
Урус википедийа
Белорус чӀал

**Белорус чӀал** (беларус. *беларуская мова* рагъэкъечӀдай патан славян чӀаларикай сад я. Белорус республикалин гьукуматдин чӀал я, ва Польшадин бези муниципалитетарин куьмекдин чӀал я. Официал малуматдал беларус чӀалал рахазва 7 млн кас, анжах гьакъикъатда и чӀалал тӀимил ксар рахазва, ва СМТ-дин фикирдал беларус чӀар «зиян хьанай» категорияда ава. Са-садбуру фикир ийизва хьи беларус чӀал урус чӀалан нугъат я, анжах гьакъикъатда ам акӀ туш. Белорус чӀалан гьарфалаг кириллицадин я, тӀимил пай ишлемишзва Латин гьарфалаг.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Къавкъаз мецер

**Къавкъазан мецер** — има къавкасарин яни Къавказда ава мукьа халкьарин чIалар я.

## Саналвал
Са генетика авай Кавказан мецер пуд анзур йис вилик са садахъай къакъатна игилан Кавказан мецер арадал атана, ибур:

* **абхазо-адыгейрин** (адигъар)
* **картвелайрин** (гуржияр)
* **нах-лек** (лезги, нахчи, авар, дарги ).

## Тарих
Иоганн Гюльденштедта и ч1алар са дибдай атанвайди лугьуда.

## Ссылки
Къавкасар

**Къавкасар** ва я **Къавкъазан халкьар**— Къавказдин ччилерал авай мукьва халкьар. Дуьнеда кьадар 9 миллон кьван я. ЧӀал къавкъазан ч1алар я. 

## Къенин йикъан Къавкасар

## Библиографи
# Климов Г. A. Введение в кавказское языкознание. М., 1986.
# Климов Г. A. Кавказские языки. М., 1965.
# Языки мира: Кавказские языки. М., 1999
# Языки народов СССР. Т. IV. Иберийско-кавказские языки. М., 1967.

# The indigenous languages of the Caucasus. Vol. 1. The Kartvelian languages. Ed. by Alice C. Harris. Delmar, NY: Caravan Books, 1991
# The indigenous languages of the Caucasus. Vol. 3. North East Caucasian languages. Part 1. Ed. by Michael Job. Ann Arbor, MI: Caravan Books, 2004
# The indigenous languages of the Caucasus. Vol. 4. North East Caucasian languages. Part 2. Presenting the three Nakh languages and six minor Lezgian languages. Ed. by Rieks Smeets. Delmar, NY: Caravan Books, 1994
Олимпияда 2024

** 2024 Йисан Гатун Олимпиядин къугъунар** (Ингл. 2024 Summer Olympics, Фр.. Jeux olympiques d'été de 2024), Официал тӀвар  *'XXXIII Олимпиядин къугъунар* (Ингл. Games of the XXXIII Olympiad, Фр. Jeux de la XXXIII olympiade de l'ère moderne) – 33-лагьай Олимпиядин гатун къугъунар я. 2024 йисан 26 июлдай  11 августдал жеда. Официал ихтиярар (иштирак ийидайвал) кьабулиз башламишна 15 январ 2015 йисуз, ва ктяхьна 15 сентябр 2015 йисуз. 13 сентябр 2017 йисуз Олимпиядин Комитет Лимда 131-лагьай сессиядал малумарна хьи, Олимпиядин къугъунар Парижда жеда. 

Вилик Париж кьведра гатун Олимпиядин къугъунар кьабулнавай– 1900 ва 1924 йисара. 

Къугъунрин девиз: Ахъа къугъунар (фр. grand les jeux)
Адат

**Адат** им вирида чпин яшайишда, дуланажагъда амал ийизвай, къанун хьана кьиле тухузвай са гъихьтин ятӀани кар, кӀвалах. Гьич тахьайтӀа, чаз мелез къведай хъсан адет ава. А адет халкьди бажагьат чӀурда. Гь. Къ. Четин бахт.. Эй Сулейман, ахьтин папар Жедай адет я мад санбар. С. С. Кьулан СтӀалрин кустарнада. Аку и лезгийрин адет: Юзбаши сад, цӀуд комитет. С. С. Чи гьар са кар къешенг хьана. Бубайрин хъсан адетар ян тагана кьиле тухун чи буржи я. Къ. М. Дагъларин деринрин булахар. Сусан тупӀухъ тупӀал акалдай чӀавуз Мегьмет-Эмина чаз ихьтин са адетдикай хабар гана: туьркверин арада жегьил касдиз свас це лугьудайла, адан тупӀухъ тупӀал акализ я диде, я вах ва я маса мукьва кас герек я. Гъ. Садыкъи. Истамбулдиз сиягьат. Лезгийрихъ са хъсан адет авайди я. Эгер са касдиз ви са затӀ лап бегенмиш хьанватӀа, ам адаз багъишда. С. Зазни хуш я ви шаламар. Лезгийрихъ са адет ава: жегьилди, Руш жагъайла, вахт атайла мехъеррдай, — Ядни вучиз гъизвач лугьуз къайиди, Квар къачуда, гадарда ам пенжердай. М. Б. Кварар. ..

## Баянар
Павел Дуров

**Павел Дуров** (дидедиз хьана 10 октябрдиз 1984 йисуз, Ленинград, РСФСР, ССРГ) урус бизнесмен. ВКонтакте социал чил ва Telegram трансплатформ мессенжер туькӀуьрнайди. 

2006 йисуз вичин стха Николай Дуров галаз санал туькӀуьрна социал чил ВК. Ам хьана виридалайни машгьур Социал чил СНГ-да. 2014 йисуз компаниядин цӀийи иесияр ва Урусатдин гьукуматдихъ галаз акьунар виляй ВКонтакте-дин генерал директордин пост ттуна ва акъатна уьдкедай. 

2016 йисуз ам "200 Виридалай девлетлу урус бизнесмен" сиягьдиз гьахьна.
Роуэн Аткинсон

**Роуэн Себастиан Аткинсон** (ингл. Rowan Sebastian Atkinson; дидедиз хьана 6 январдиз 1955 йисуз, Консетт, Дарем, Англия, ЧӀехибритания) британиядин театрдин ва телевизиядин актер, сценарий кхьизвайди, продюсер ва кхьираг (писатель). Виридалай машгьур рол Мистер Бин я. 

 

## Уьмуьрдин тарих
Фермер ва компаниядин чӀехид тир Эрик Аткинсонан ва Элла Брей Бембриждин хзанда дидедиз хьана. Кьве чӀехи стха ава — Родни ва Руперт, пудлагьай стха Пол лап аял тирла кьена. 
Даремский Собордихъ квай Чористер мектебда кӀелзавай. ЧӀехибританиядин премьер-министр Тони Блер адахъ галаз са мектебда кӀелзавай. Ахпа Роуэн ктяхьна Сэнт-Бис мектеб Камбрия графлугъда. 1975 йисуз ктяхьна кӀелун Ньюкаслдин университетда. Электротехникадикай магистр дережа ава.
Ингушар

**Ингушар** (ингуш. ГӀалгӀай(Гъалгъай)) Къавкъаздин Автохтон халкьарикай сад я. Ингушетия Республикадин асул халкь. Хьайи республикадикай гъери абур къадим чӀавалай уьмуьр тухузва исятдин Кеферпатавай Осетияда. Рахазва абур жуван ингуш чӀалал. Совет гьукуматди ингушар чеченарихъ галаз санал Къазахстандиз депортация авунвай 1944 йисуз.

## Этимология
Жуваз ингушар «ингуш» лугьузвач, ГӀалгӀай лугьузва. ГӀалгӀай гафунин мана: минараяр (ингуш. ГӀала) эцигзавайбур. Ингуш тӀвар хьана Исят Кеферпатавай Осетияда авай юкьван асирдин Ангушт хуьруьн тӀварциз килигна. Ангушт хуьр Тарков дередин  виридалай чӀехи хуьрерикай сад тир XVII асирда.. 

## ТуькӀуьр хьун
Ингушар чеченариз мукьва халкь я. Кьве халкьни вайнах халкьарикай я. Абурун тарих, адетар ва чӀал ухшарбур я. Гзаф чӀав вайнахарикай чара халкьар туькӀуьр жезвачир, абур куьлуь тайифайарал пай жезвай. С. А. Токаревдин фикирдал ингушар вайнахарикай чара халкь хьана XIX-й вишйисуз. Вайнах Жемятар сад хьана Галга жемятдихъ галаз, ва абурун умуми тӀвар хьана Гъалгъай . И процесс ктяхь хьана анжах 1920 йисара, Джейрах ва Орстхой жемятарни амай жемятар галаз сад хьайила..
XIX-й вишйисуз этнографиядин литературада ингушар чеченарикай чара халкь яз гьисаб жезвачир, абур чечен халкьдин пай гьисаб жезвай.

## Тарих
### Къадим тарих
## ЭлячӀунар
https://old.bigenc.ru/ethnology/text/5645886
Вири дуьнья рази хьанвай чӀав

Вири дуьнья рази хьанвай чӀав (, ; **UTC**) — сятин стандарт я. Атомдин вахтунилай фаркь ава са кьадар секундарал ва дуьньядин UT1 вахтунилай фаркь ава секундарин дробьдин кьадардал.

UTC 1972 йисуз Умумихалкьарин алцумунин кьадаррин бюроди  (BIMP) кьабулнай, гьавиляй хьи халкьарин арада коммуникация ва навигация патал герек тир туькӀуьриз вири дуьньядин умуми сятдин стандар.

UTC жуьреба-жуьре регионра сятдин чӀул чирун патал диб я. Уьлкеярин гзафбуру UTC чпин милли сятдин чӀуларин стандарт хьиз ишлемишзава.

Гьар секунд UTC синхронизация жезва цезия атомдин юзундикай кӀвалахзавай атомдин сятинихъ галаз.   Идаз килигна чаз чӀав дуьздаказ ва стабилдаказ чир жезва.

UTC гьакӀани ишлемиш жезва илимда ва техникада: астрономияда, геодезияда навигацияда ва телекоммуникацияда.
Бакудин Гьукуматдин Университет

**Бакудин Гьукуматдин Университет** ва я **БГЬУ** (Азербайжан чӀал **Bakı Dövlət Universiteti, BDU**) Азербайжан республикадин илимдин министирвилин къуллугъда авай там тагьсилдин идара. Азербайжандин садлагьай там тагьсилдин идара. Европадин университетарин ассоциациядин уртах я.
Шамил Салманан хва Басаев

**Шамил Салманан хва Басаев** (Чечен чӀал. *Баси Салман воӀ Шемал*). Муькуь тӀвар **Абдуллагь Шамил Абу-Идрис** (Чечен чӀал. *Абдалла́хI Ше́мал Абу́-Идри́с*) Чечен дяведин командир я. Ичкериядин яракьлу къуватарин генерал ва подполковник. Урусатда ва маса уьлкеяра террорист статусда ава.

## Уьмуьр
Шамил Басаев 1965 йисуз 14 январдиз Чечнядин Ведено хуьре дидедиз хьанва. Басаеван хзанни амай чечен хзанар галаз Сталинан девирда хайи чилерай депортация авунвай Сибирдиз ва Къазакъстандиз, ва Хрушеван девирда абурукай хайи чилерал хквез хьана. 1982 йисуз Шамил юкьван мектеб ктяхьайла кьулухъ 2 йис Совет армияда къуллугъ авуна. Ахпа са чӀавара ада Москвада кӀвалахнавай.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Чечен Википедия

**Чечен Википедия** (чечен чӀал. ''Нохчийн Википеди'') чечен чӀалал Википедиядин пай. 18 феврал 2005  йисуз ахъа хьанвай. 

Ишлемишун патал аккаунтдиз гьахьун ва я аккаунт туькӀуьрун чарасуз туш. 

2023 йисан июндиз Чечен Википедияда макъалаярин кьадар 600 агъзурдал кьван агакьна. Амма макъалаярни гзафбур гзаф куьруьбур я, ва малумат гзаф тӀимил ава. Макъалаярни чӀехи пай ботар кхьенва.

2014 йисан эхирдай чечен Википедия урус википедиядлай кьулухъ виридалай чӀехи википедия я Урусатдин халкьарин чӀаларин википедиярин арада ва виридалайни чӀехи Нах-Дагъустан чӀаларин Википедиядин арада.

## ЭлячӀунар
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A7%D0%B5%D1%87%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F
Ингуш Википедия

**Ингуш Википедия** (Ингуш. *Гӏалгӏай Википеди*) – Ингуш чӀалал Википедиядин пай. 

Ахъа хьанва 18 апрелдиз 2018 йисуз inh.wikipedia.org адресдал.

Ингуш Википедиядин админ Муса Евлоев я.

## ЭлячӀунар
Ингушская Википедия (русская википедия)
Закир Найк

**Закир АбдулКарим Найк** (Урду. ذاکر عبد الکریم نائیک‎) Индиядин Исламдин дааватчи (исламдиз эверзавайди) ва Исламдин Чирунин Фонддин чӀехид. Духтур-хирург пешедал чирнавай. Мумбаи шегьердин Умумихалкьарин Исламдин мектеб ахъайнайди. Peace TV каналдал лекцияр тухузва. 

Официал сайт: https://zakirnaik.com/

## ЭлячӀунар
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BA,_%D0%97%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D1%80
Будда Шакьямуни

**Будда Шакьямуни** (Санскрит. गौतमबुद्धः सिद्धार्थ शाक्यमुनि (тӀварцин мана: Шакья сихилдай экв жагъанвади); 563 чи эрадилай вилик — 483 чи эрадилай вилик) — буддизм фикир авунвайди. 

## Уьмуьр
Илимда адакай малуматар тӀимил ава, гьавиляй адан уьмуьрдикай анжах легендара чир жез жезва.

## Баянар
TIR

**CARNET TIR** ( — кхьинардай ктаб ва *transit international routier* — Умумихалкьарин автомобил транзит) — «Умумихалкьарин рекьин чӀугун ктаб ишлемишна халкьарин арада ппар тухуникай таможнядин конвенция» хиве кьунвай гьукуматрин часпаррай таможнидин процедураяр кьезилдаказ физ ихтияр гузвай транзитдин документ я. Бланкар «Умумихалкьарин Автомобил Транспортдин ГалкӀ» акъудзава.  

## Баянар

## ЭлячӀунар
Сектор Гъазза

**Сектор Гъазза** (Ар. قطاع غزّة) Чилеринарадавай гьуьлуьн къерехдал чилер я. Де-юри Палестина гьукуматдин чил. Кеферпата Исраил галаз часпар ава, Исраил ва Гъаззадин арада жугъун ава. Кьиблепата Египет галаз часпар ава, Египетдин ва Гъаззадин арада бетон цал ава. Сектор Гъаззадин яргъивал 40 км кьван я, гьяркьуьвални 6-12 км я. Умуми майдан 360 км². Кьилин шегьер – Гъазза.

СМТ-дин Палестина паюнин пландал Сектор хьана кӀанзавай араб гьукуматдин къене, амма 1948-1949 йисарин Араб-исраил дяведилай кьулухъ араб гьукумат Палестинада туькӀуьр хьанвачир, ва Сектор Гъазза Египетдин контролда авайтир. Ругуд йикъан дяведилай кьулухъ Сектор Исраилдин оккупациядин хьанва 1967-2006 йисалди. Йисуз Осло чкада Сектор Гъаззадикай ва Иардан вацӀун рагъакӀидайпатан къерехдикай ризивилиз килигна туькӀуьрнай Палестина Миллетдин Администрация. 2005 йисуз Исраил акъуднай вичин къушунар сектордай, ва Сектор ПМА-дин контролдихъ фена. 

2007 йисуз ХАМАС тешкилат ПМА-диз къарши акъатна ва Сектор абурун контролда хьана, ва гилалди ава. Сектор 15 касдикай туькӀуьр жезвай Мажлис-аш-Шура идара ийизва. 

Агьалийрин пудай кьве пай 1948-1949 йисарин Араб-исраил дяведиз килигна исраилдай куьч хьанвайбур я. Палестинадин гьисабуналди Сектор Гъаззада 2014 йисуз яшамиш жезвайтир 1 760 037 кас.
Залан атлетика

**Залан атлетика** – олимпиядин жуьредин спорт я. И спортда атлетар кьилин винел дережадал штанга хкажна кӀанзава. Къенин йикъал залан атлетикадмн соревнованияра кьве упражнения жезва: къуткьунрун ва эцягъун. Атлетариз гьар упражнения пуд сефер ийиз алахъиз ихтияр ава. Кьве виридалай хъсан алахъунрин умуми гьисабдиз килигна заланвилин категория къалурзава. Заланвилин категорияр дишегьлийриз ва итимариз сад туш. Атлетдивай и кьве упражнение садра кьван ийиз хьанвачтӀа ам кӀаник акатзава ва соревнованиядай акъатзава. 
## Тарих

## ЭлячӀунар
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D1%8F%D0%B6%D1%91%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0
Гъаззада дяве (2023)

**Гъаззада дяве** — 2023 йисан 7 октябрдиз башламиш хьанва ва къенин йикъалди физвай дяве я, Исраил ва ХАМАС тешкилатдин арада.
Садлагьай Къарабагъдин дяве

**Садлагьай Къарабагъдин дяве** (, ) Эрмени гьукуматдин 1988-йисда Азербайжандиз хгачна чилерин иддиариз гуьре хьанвай дявея. Дяведин эрефеда Эрменири Къарабагъда сепаратчи гьукумат элан авуна. Эрменири 1.000.000 мукьал азербайжанви вичин чилера чукурна

Дяве башламиш хьанвайтир 1991 йисдин майдин вацра ва ктяхь хьана 1994 йисуз.
Ппар 200

**Ппар кьве виш (200)** (урус. *груз двести*) кьейи дяведин къуллугъчийар кучукдайла ишлемиш жезвай кодированный гаф. Цинкдикай гробни мейит санал ишара ийизвай гаф.  

## Терминдин тарих
И термин гьинай атанвайди я са шумуд фикир ава:
.ССРГ-дин хуьнуьхин министрвалдин эмирдин нумрадиз килигна (200 нумра тир, гьадаз килигна «200 ппар» термин туькӀуьр хьанва).
.Аскеррин мейит ва абур трансортировка ийидайвал ишикӀрин нормативдиз килигна (норматив умуми кьве виш килограм тир, ишикӀ галаз)
Термин гзаф ишлемиш жез башламиш хьанва совет-афган дяведин девирда, хуьнуьхин министрвалди кьейи аскерарин трансортировка регистрация ийиз башламишайла, ва аскеррин мейитарин трансортировка ийидай къайдаяр акъудайла. Къанундал авиациядал мейит трансортировка авурла са мейитдал 200 кг багаждин талон гузвай, поездал тухузвай мейитариз 300 кг багаждин талон гузвай.

## Термин ишлемишун
И термин ишлемиш жезва дявехъанарин ва специал къуллугърин оператив рахунара (месела: «чаз кьуд кьвевишлагьай ава» урус. «*у нас четыре двухсотых*» яни чаз кьуд мейит ава) 

## Ухшар кодар
Ппар 100 — дяведин суьрсетар
Ппар 300 — хер хьайи
Ппар 400 — контузия хьайи, есир.
Ппар 500 — медикаментар, гьакӀни вашвишлагьйбур дезертирариз лугьузвайди я. 
Ппар 600 — чӀехи габаритар авай ппар 
Ппар 700 — пул
Ппар 800 — химиядин яракь

## ЭлячӀунар
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7_200
## Баянар
Google таржумачи

**Google Таржумачи** () – Google компаниядин веб-къуллугъ я, кхьинар ва я веб-чин таржума ийидайвал са чӀалай муькуь чӀалал. 

Муькуь таржумадин сервисариз килигна, меселе SYSTRAN технология ишлемишзавай Babel fish ва AOL, Google адал фаркьлу я хьи, ада вичин программа ишлемишзава. Фикир ава хьи компанияди ишлемишзава вич вичиз чир жезвай машин таржумадин алгоритм. 2017 йисан мартда Google тамам дегишарна таржумайрин движок нейросетрал, таржума генани хъсан ва дуьз авун патал. Google translate  дуьнйада виридалай гзаф ппар ийизвай приложенийрикай сад я, 2021 йисан мартдиз ппар авунин кьадар 1 млрд-дал кьван агакьна. 

## Мумкинвилер
Google таржумачи сервисда гьакӀни веб-чин муькуь чӀалал таржума ийидай ва малумат муькуь чӀалал таржума авуна жагъурдай функцияни ава. Веб дизайнерар патал компаниядин кӀвалахчияри туькӀуьрна таржумачида авай вири чӀаларал сайт автоматик таржума ийизвай скрипт. Google таржумачи еке дережадин, лап хъсан таржума ийизвач.

2024-й йисан июлда Google таржумачидиз 110 чӀал артухарна (абурун арада къавкъаздин са шумуд чӀални: Чечен, Авар, Абхаз). Вири санал Google таржумачида 2024 йисан 5 октябрдиз 243 чӀал ава
## Баянар

## ЭлячӀунар
Урус википедия. Google переводчик

Google таржумачи

Google таржумачи Google play-да, Android патал

Google таржумачи App store-да, IOS патал

Google таржумачин кӀвалахдикай малумат
Браузер

**Браузер** ва я **веб- браузер** ()  — веб-сайтар, веб-документар, компйутердин файлар ва абурун каталогар килигдайвал, ва маса кӀвалахар ийидайвал программа я. Исятдин браузерарин гзафбура гьакӀни килигиз жезва жуьреба жуьре графикадин форматарин (меселе: gif, jpeg, png, svg), аудио ва видео форматарин (mp3, mpeg), ва кхьинрин форматарин (pdf, djvu) ва муькуь форматарин файлар. 

Гьар уьлкедиз браузер кутӀудайвал вичин сервер ава. 
Браузерарин функциярин мумкинвилер гьамиша вилик жезва, абур туькӀуьрнайбуран арада авай конкуренциядиз килигна. Килиг тавуна хьи, жуьреба жуьре браузерар жуьреба жуьре технологиярал акъвазна, исятдин браузерарин гзафбуру умуми стандар хуьзва, ва W3C-дин меслегьетариз яб гузва, малуматар къалурун ва обработка авун суалра. Стандартизациядиз таъсир гьар я хьи, килиг тавуна гьи технологиярал акъвазнатӀа браузер, ишлемишзайдаз гьамиша чизва, вуч гьинал аватӀа ва гьикӀ кӀвалазаватӀа. Исятда браузерар дуьзарзай ва туькӀуьрзай программистар алахъунар ийизва браузерар сенсердин экран авай телефонарал ишлемишун регьет ийиз. Браузерар гзафбур пулсузбур я. Браузер ччара предложение хьиз ва я программайрин комплекта хьун мумкин я. Меселе: браузерар Internet explorer ва Microsoft edge — Microsoft windows системадин программайрин комплекта жезва; Mozila Firefox — чарадаказ ва я linux дистрибутивар галаз (меселе: Ubuntu); Safari — MAC OS X системада; Google, Chrome, Opera ва муькуьбур — чара приложенияр я жуьрбе жуьре системаяр патал жуьрбе жуьре вариантара. 

## Тарих
Зун зоопаркда

**Me at the zoo** () YouTube видеохостинг платформадал садлагьай видео я. Публикация хьанвай 25 апрел 2005-й йисуз 20:27:12-даз лас океандин сятдин чӀулдал (24 апрел 2005-й йис 3:27:12-даз UTC-дал). Публикация авуна сайтунин туькӀуьрхъанарикай сад тир Жавед Карима, «jawed» YouTube каналдал (Жавед и канал публикация авур юкъуз туькӀуьрнай). Къад секунддин видео чӀугванайди Жаведан дуст Яков Лапицкий тир, Сан-Диегодин Зоопаркда, филерин патаг. 

## Видеодикай
Видеода лугьузва:

Хъсан я, ингье, чун филерин патанг ава, ва ибуруз авай хъсан шеъ гьам я хьи, абуруз гзаф-гзаф-гзаф ярэхир
Хъсангъи, гьмм, хуртӀум ава, ва им гзаф хъсан я, ва са им лугьуз жезва.

## Къиметар
Сан-Диегодин зоопаркдин официал YouTube канал 2019-й йисуз комментарий авунай и видео: «Чун шад я хьи, YouTube-дин садлагьай видео чина чӀугвана!». Жавед и комментарийдиз «рикӀ» эмодзи эцигна. И комментарийдал гила 3 миллиондилай гзаф «заз иер аквазва» лишан ава.
Ы

**Ы, ы** — кирилицадин гьарф. Лезги гьуруфатда 41-й гьарф. Урус гьуруфатда 29-й гьарф я.
Алпан чӀал

**Алпан чӀал** (Эр. աղվաներեն (aġvaneren)) ва я **ЦӀуру уди чӀал**, ва я **Къавкъаз алпан чӀал** — нах-дагъустан хзандин лезги чӀаларин кӀеретӀдин чӀал. Къавкъаз Алпан гьукуматда гегьенш тир чӀаларикай сад. Исят адал рахазвайбур амач, ва адакай тӀимил ччирвал ава. Илимари гьисабзава хьи и чӀал уди чӀалан цӀуру джуьре тир. Тахминан 11-12 виш йисарал кьван исятдин кефер патан Азербайджандинни рагъекъечӀдай патан Гурджистандин чилерал гегьенш тир. Алпан Апостол Церковдин афициал чӀал тир 8-й виш йисал кьван.

### Тарих
Протоудини алпан чӀалар жеди пай хьанва чи эрадин садлагьай виш йисара. Амма и працес гьи пата фенватӀа гилалди чизвач. Агван чӀал квахьна иранизациядиз килигна: кьибле патай ирандай тайфаяр куьч хьанвай Алпандин чилерал, агьалийрин парабур фарс чӀала рахаз гатӀунна. ГьакӀани, алимари фикирзава хьи алпан чӀалал рахазвай бези тайфаяр эрменийрихни ахпа атанай туьркерих галаз акахьна, чпин чӀал квадарна абурун чӀалал рахаз хьана.

### Кхьинар

Алпан чӀал кхьинар авай чӀаларикай тир. Алпан гьарфарган грек гьарфаргандин базадал туькӀуьрнайди я, ва ам гурджини эрмени гьарфарганрих галаз тахминан са чӏавуз арадал атанва. Алай чӀавуз ам кӀвадахдик кутазва символикада, меселе лезги тӀаратӀдал (праектда ам вири алпан халкьарин тӀаратӀ хьиз туькӀуьр жезвай) и гьарфарал кхьена «алпан» гаф, цӀахун тӀаратӀдални кхьена «цӀахур»
Эрмени чӀал

**Эрмени чӀал** (эрм. հայերէն,  [], *гьайерен*) — индо-европей чӀаларин хзандин ччара хелик акатзай, эрменийрин чӀал.

Адал рахазвайбурун кьадар — 5,9 млн-дикай 6,7 млн-дал кьван инсан.  Эрмени чӀал Армениядин гьукуматдин чӀал я. Массачусет техналугиярин институтдин джагъурунарал, и чӀал виридалай къадимни пара таъсир авунай (дуьньядал) 50 чӀаларикай сад я.

ЦӀийи эрмени чӀал грабарадикайни юкьван эрмени чӀалакай туькӀуьр хьанва, амма алай чӀавун кхьинрин (литературдин) чӀал къадим кхьинарин чӀалал ваъ, халкь рахадай *ашхарабар* чӀалал туькӀуьр хьанва Алай чӀавуз чӀал рагъакӀидай патанни рагъэкъечӀдай патан джуьрейрикай ибарат я.

Къадим чӀаварлай кхьинар авай чӀаларикай я. Исятдин эрмени кхьинар V виш йисуз Месроп Маштоца туькӀуьрнайтир. Эрмени чӀал къадим индо-европей чӀалах галаз алакъа авай чӀал я. И чӀалаз гьакӀани алакъаяр ава урартру, хетт-ни муькуь къадим чӀаларих галаз

## Лингвогеография

## Грамматика

## Кхьинар

## Баянар
Сербар

**Сербар** (серб. Срби/Srbi) — Сербияда, ЧӀулавсувда, Боснияни Гьерцеговинада, Хорватияда уьмуьр гьалзай кьиблепатан славиан халкь. Рахазва абур серб чӀалал. Кхьизва кирилицадал, амма адахъ галаз санал латиницани кардик ква. Дуьньяда тахминан 8 млн ава. Парабур православ христианар я, тӀимилбур мусурманарни католикар.
Qanlı Dərə döyüşü

**Qanlı Dərə döyüşü** — 1918-ci ildə Qubanın Digah kəndi yaxınlığında, Şimi Dərəsi adlanan yerdə baş vermiş döyüş. Bu döyüşdə sonra Şimi Dərəsi el arasında *"Qanlı Dərə"* olaraq adlanmağa başlamışdır.Ləzgilər bu ərazidə ermənilərin sonuna çıxmışlar
Морзе код

**Морзе код** — текстар ванцин тахьайтӀа экведин сигнал хьиз, сад-садан гуьгъуьнлай къвезвай алакъадин каналарай ракъурдайвал код я. И коддиз кӀандай малумат (гьарфар, нумраяр, пунктуациядин лишанарни муькуь символар) элкъуьриз жезва. Код яргъини (тире) куьруь (стӀал) сигналарикай ибарат я.

Виридалай пара морзе код кардик ква радиоалакъада, ванцин сигналар ракъурун патал. ДГЬФда морзе код экведал къалурун кардик кутазва, гимиярин арада алакъада.

### Тарих
### Код
Швейцариядин чӀалар

Къанундал официал хьиз хиве кьунвай **Швейцариядин чӀалар** — немец, француз, италиан, ретороман чӀалар я. ИкӀ, уьлкведа 4 официал чӀал ава. Умуми са чӀал авач, гьар районда (кантонда) вичин официал чӀал ава. Конституциядал, гьар швейцариявидиз и вири чӀалар чир хьана кӀанзач. Парабуруз чизва 1-2 чӀал — жуван кантондинни, къуншидин. 

## ЧӀаларин ареалар
### Официал чӀалар

2002 йисуз Швейцариядин виридалай гегьенш чӀал немец чӀал я. Адал рахазва агьалийрин 63.7%. 26-акай 17 кантонда са ам официал я, пуда — француз чӀалахъ галаз санал, сада — ретороман чӀалахъ галаз официал статусдик ква. Француз чӀалал уьлкведин агьалийрин вадлагьай пай рахазва. Италиан чӀалал тахминан 6.5%.

### Жемятрин чӀалар
### Тарихдин динамика
ЦкӀан

**ЦкӀан**, **ЦкӀен**, тахьайтӀа **АчӀурай фу** – лезги халкьарин адетрин тӀуьн я. Табасаран чӀалал адан тӀвар «цӀикаб» я, агъул чӀалал «кукалай», «цӀикав» я. Ам тинидин арада як, картуф, чичӀег, кӀерецӀар ва мад бези шеэр ацӀурна, чранай афар я.

## Гьазурун

## ТӀварцӀин мана

## Баянар
Номофобия

**Номофобия** ( – ) — мобил телефон галачиз тахьайтӀа адакай яргъал амукьуникай кичӀевал (фобия) .

«Мобил телефон галачиз – фобиа» («**no**-**mo**bile-**pho**ne pho**bia**») абреввиатура тир термин 2010 йисан YouGov-дин жагъурунра садлагьай рачара гьалт жезва,  UK Post Office-дин заказдал. Жагъурунар тухузвайтир мобил телефонар кардин кутазвайбурун тревогаяр ччирун патал. ЧӀехибританияда 53% мобил телефонар кардик кутазвай инсанари хиве кьунва хьи, абуруз тревога жезва чпи «телефон квадарайла, телефондал энергия куьтягь хьайила, нумрадал пул куьтягь хьайила, алакъа авачир чкадиз аватайла». 58%-диз мукьва итимарни 47% мукьва дишегьлийриз ихьтин кичӀевилер жезва, 9%-дини инжикливал эхзава, абурун телефонар хкуднай гьалда хьайила. Хабар кьур инсанарин 55% лагьанва хьи, инжикливилин кьилин себеб ам я хьи, абурувай жезвач дустарихъни хзандихъ галаз алакъадал амукьиз. Номофобиядикай жезвай стресс мехъерин юкъуз жезвай, тахьайтӀа сарарин духтурдин патаг фейила жезвай стресс хьтин я. Хабар кьурбурукай гьар цӀудлагьай инсанди лагьанва хьи, вич гьамиша телефон патаг хвена кӀанзава кӀвалахдиз килигна. Номофобия вирида хиве кьунвай термин туш, пара чӀавуз монофобия хьиз аквазвай кичӀевал муькуь себебрикай я.

Номофобарин парабура садрани чпин телефонар хкудзач.

## ГьакӀани килигиз

* Интернет-аслувал

## Примечания
Миллионерар авай ччилерин кьадардив ччар

Им Миллионерар авай ччилерин кьадардив ччар швиц1рин Credit Suisse банк патагай туькуьрнва.

## Баянар
ШахӀадат

**ШахӀа́дат** ( «ШахӀидвал») — има ислам динахь кьве патикай я сад «**[[АллахӀ]] вачир къени илях1 авач**» () лагаьна гьак1ани, «**[[Мух1аммад]] — Аллагьан элчи я**» () лагьана. Исламан шарт я хьи Ислам къабул авуйла лугьуй: «**Зун шах1ид я, АллахӀдлай гъайри, къени илах1 авач, гьак1ани зун шах1ид я, Мухьаммад — Аллагьан расул я**» ( *[АшхӀаду ан ла̄ ила̄хӀа иллалла̄хӀ, ва ашхӀаду анна Мухьаммадан расӯлулла̄хӀ]*).

## Баянар
Калимат

**Кали́мат** ( — «гаф», «лугьун») — имандин ч1алахвал исламда. 

: **Араб текст** — لا اله الا الله محمد رسول الله
: **Урус элкъуьруьн**— Нет божества, достойного поклонения, кроме Аллаха, Мугьаммад — Посланник Аллаха.
: **Транскрипци** — Ля́ Иля́х1а илля Лла́х1, Мугьаммадун— расу́лю-Лла́х1

## Баянар

* 
* 
*
Лекь (кас)

**Лекь** (Лекьан, Лекькан, Лекькас) — кьиле Лекьзи т1вар алай Лезгияр аваз вири Лезги халкьарин ч1ехи бо.

## Баянар

## ЭлячӀунар
ЦӀийи Ашар

**ЦӀийи Ашар** () — Дагъустан республикадин Кьурагь районда авай хуьр. Кукваз хуьруьхъ галаз "Ашар хуьруьнсовет"дик акатзава. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин Къизлар райондин кьибле пата, вацӀун кьерел чка кьунвайди я. 

## Тарих
1994 йисуз Къурагь райондин Ашар хуьряй атанвайди я. Дагъустандин муькуь лезги хуьреризни хьиз, Ашар хуьруьзни чара уьлквейрай атанвай регьимвал авачир тарашхъанрин кьушунрин паталай чӀехи чукӀурунар, хажалатар ва телефвилер галукьнавай. Авай шагьидвал ийизвай фактарив кьурвал, и хуьр тарашхъанрин паталай са шумудра чукӀурнавайди тир, ва сувавийрин ам чпин къуватралди гуьнгуьна къухтвазвай. МуьтӀуьгъ тахьанвай виляй, Тамерланан эмирдалди адан кьушунри хуьр — къеле чукӀурнавай ва хуьруьн эгьлияр техил гатадай йигарра чан аламаз регъвенвай. 1735 йисан зулуз Надир шагьан кьушунар Кьурагь дугундив агакьнай, Ашар хуьрни къерехда амукьначир. Хуьруьн эгьлийри залумрихъ галаз кьегьялвиледи женг чӀугвазвайтӀани, къуватар сад туширвиляй, шагьан кьушунри хуьр дибдал кьван барбатӀнавай. Надир шагьан кьушунрин регьим авачирвилиз сергьятар авачир, фарсари хурук аялар квай папарни кьуьзуь инсанар майдандиз чукурна, кӀвачерни гъилер кутӀунна абуруз балкӀанралди кӀурар гана рекьзвай. И залум вакъиаяр кьиле физвай «шагь харман» (шагьдин йигарар) тӀвар алай чкаяр кьуьзуь инсанрин рикӀера къенин йикъалди амазма. Ихьтин чкаяр квез гьар са хуьре къалурда. Хуьруьн эгьлияр фарсарин кьушунрин аксиниз итимвилелди кьулухъди румар гузвай. Ягъунра гьатта папарни иштирак ийзвай. Фарсариз чӀехи телефвилер хьанвай. Кьурагь хуьре, фарсарихъ галаз ягъунра кьенвай, жуьрэт авай аскер кучуднавай Ибрагьиман пӀир ава. Зурба телефвилерилай кьулухъ сувавийри Надир шагьан кьушунар кукӀварна кьулухъ ракъурнавай. Фарсариз ихьтин мисални авайди я: «Шагь кӀамай ятӀа, ам дяведалди лезгийрин винел фирай». ГьакӀ хуьруьн бинедин агьалияр тамамдаказ телеф авунай. 

Фад заманайра авай хьиз, Ашар хуьр гилани гегьенш никӀер ва кьуьгъвер, къазарни тамар, пара кьадарда саларни багъар авай Лезгистандин мублагъ хуьрерикай сад я. Ашарвияр зегьметдал пара рикӀ алайбур я ва лежбервилел, малдарвилел ва бахчахъанвилел алахънавайди я. Вилик хуьре 18 агъзурдилай пара лапагар ва карч алай чӀехи малар авайди тир.

## Агьалияр
2021 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 557 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, ах1лу сунна — мусурманар я, шафии мазгьабдай я.

Хуьре 19 сихилри уьмуьр гьалзава: *Алтияр, Абачар, Базаяр, Бегьияр, Бегьарчияр, Гьасенбегар, Гьирегар, Гъазаяр, Квасаяр, Кьуштунар, Кичер, Мамалияр, МегьанцӀаяр, Сабуяр, УстӀарар, Чакъалар, Чирагъар, Шаласияр, Шерифар.*

## ИнфратуькӀуьрун

## ТӀвар-ван авай ксар

* Исмаил — имам Шамилан муьруьдрикай сад тир, адан хва Рамазан зари ва алим тир. Рамазана имам Шамилаз талукь тир поэма кхьенвай, гьина имаман ягъунар, адан халкьдиз вафа авайвал ва кичӀе туширвал хъсандаказ къалурнава.

## Баянар

## ЭлячӀунар
ТашахӀхӀуд

**ТашахӀхӀуд** (гӀарб.  — *шахьидвал*) я **Ат-Тахьийат** (гӀарб. ‎‎ — *саламгунвал*) — капI ч1авуз айизвай дуа, кьведлагьай сужуд ч1авуз, гьадлай ахпа ва гьак1ани эхримжи раакатда.

## КапI
**ГӀарбийринн текст**: **اَلتَّحِيَاتُ مُبَارَكَاتُ الصَّلَوَاتُ الطَيِّبَات لله، السلام عليك أيها النبي ورحمة لله وبركاته، السلام علينا و على عباد الله الصالحين، أشهد أن لا إله إلا الله، وأشهد أن محمد رسول الله**

**Гьадан транскрипци**: Ат-Тахьийату мубаракату салавату тӀаййибату лиллахӀи, Ас-саламу Ӏалайка, аййухӀа набиййу, ва рахьматуллахӀи, ва баракатухӀу, Ас-саламу Ӏалайна, ва Ӏала ӀибадиллахӀи салихьина.

АшхӀаду ан ла илахӀа иллаллахӀ, ва ашхӀаду анна Мухьаммадан расулуллахӀ. АллахӀумма салли Ӏала Мухьаммад, ва Ӏала али Мухьаммад.
Ъ

**Ъ ъ** (*Ъ ъ*) – лезги гьарфаргандин яхцӀурлагьай гьарф. Туьтуьнин акъвазун [ʔ] ван къалурзава. Адалай гъери пуд гьарфунин къене ава – *гъ, къ, хъ*. 

Лезги чӀалакай гъери пара къавкъаздинни азиядин чӀалара **ъ** гьарфуни [ʔ] ван къалурзава: чечен, авар, таджик, татар ва гьакӀни мад.

Урус чӀала адаз ван авач, адан тӀвар «твёрдый знак» (кӀеви лишан) я, гьарфарганда ам 28-йди я. Револуьциядлай вилик адан тӀвар тир «ер», а чӀаварин къайдаярал ам ачух тушир гьарфунал куьтягь жезвай гафарин ахирда кхьи жезвай. Исят ада гафара авай ачух туширни ачух гьарфар пайзава: *адъютант, объект, объезд*

Болгар чӀала адан тӀвар «ер голям» (чӀехи ер) я, ам 27-й я, ада [ɤ] ван къалурзава.

Муькуь славян чӀалара ам авач. Славян тушир чӀалара диграфарин къене жезва.
Суван Къарабагъдин автономдин область

Азерб(Daƣlьq Qarabaƣ muxtar vılajətı, Дағлыг Гарабағ мухтар вилајәти,Dağlıq Qarabağ muxtar vilayəti)

Урус(Нагорный Карабахский автономное область) 

Эрмен (Լեռնային քաղաքացիական պատերազմ) 

1923-1991 йисра Совет Азербайжандин теркибда хьанвай мухтар вилаят. Вилаят ахпа садлагьа Къарабагъдин дявадин чlавара эрмени сепаратчириз иесивал авунад.
Ракъинин хрун

**Ракъинин хрун** (Лат. *Plexus coeliacus*) – инсандин руфундинни мезентериал артериярин арада авай нерварин хрун я. Руфундин вине ава. Ракъинин хрундин къенез гьахьзава эрчӀини чапла руфунин тӀвалал, жуьт авачир вини мезентериал тӀвал, чӀехини куьлуь къенен нервар, ва мадни пара нервар. Вири санал абур ракъинин цӀар-цӀарар хьиз ава, гьавиляйни адан тӀвар ахьтин я. 

Гьазурвал авачир инсандин ракъинин хрундих ягъадатӀа, адаз пара тӀар жеда. Инсандивай нефес къачуз жезвач, ва ам рефлекстивдаказ юкь агъузва. ИкӀ тахьун патал кукӀунрин жуьрейрал мешгъул жезвайбура руфундин прессдин жакӀумар тренироватзава, "ракъинин хрун" ягъунрикай хуьдайвал.
Адигъ чӀалар

**Адигъ чӀалар** — абхаз-адигъ чӀаларин хизандин чӀаларин кӀеретӀ я.

## Нугъатар
Адигъ чӀалар пай жезва кьве чӀалал:
* Агъа-адигъ, тахьайтӀа кяхдин, къенин тӀвар — адигъей чӀал;
* Вини адигъ, тахьайтӀа къабарда чӀал, къенин тӀвар — къабарда-черкес чӀал.

Бези фикирарал адигъейни къабарда-черкес чӀалал са адигъ чӀалан кьве нугъат я. Абурун арада украинни урус чӀаларин арада авай фаркьуникай тӀимил фаркь ава.

## Хесет
Адигъ чӀалара пара ачух тушир ванар ава, ва тӀимил ачух ванар. Месела, адигъей чӀала 56 ачух тушир, ва 3 ачух фонема ава. Гьарфарганар кириллицадинбур я. Адигъей гьарфарганда 64 гьарф ава, къабарда-черкес гьарфарганда 59 гьарф. 1990-й йисара кьве чӀалан гьарфарганрин унификациядин проект гьазур жезвай. 1999-й йисуз Нальчикда илимдин конференциядал ам малум хьанвай, амма кьабул хьанвачир.

## ЭлячӀунар
Къавкъаздин сувар

**Къавкаса сувар** (Къавкасан къакъан лакъан сувар)—  Ч1улов гьуьлуьн, Каспи гьуьлуьн юкъа авай къакъан лакъанар.  Къакъанвал — 5642 м, виридлайни хкаж сув Элбурз сув я, амма лезгияр авай

## ТӀвар
Къавкас сувуз урусари Кавказ лугьузва, и гафни «къав» ва «кас» гафарикай къзвезва. Гзаф инсанриз ин сув Кавказ хьиз чизва.

## Баянар
Хуцури

**Хуцури** (нусха-хуцури, нусхури, «кешишвилин») – цӀуру гуржи, ахпани килисадин кхьинар я. Виридалай къадим кхьинрин дата - V виш йис. ХӀ виш йисуз эвез хьанвай къенин [мхедрули]дал, хуцуридални къе анжах килисадин ктабар кхьин жезва. 

Ава фикир хьи нусхури эрмени кхьинрикай кьиле акъатна. ГьакӀани, ава фикирар грекни авестий таъсирдикай.
Картлис цховреба

**«Картлис цховреба»** (гуржидал: ქართლის ცხოვრება, гафба-гаф: «Гуржичилел уьмюр», «Картлияда чан») – гуржи чӀалал тарихдикай кхьинрин кӀватӀал, тахьминан ХӀӀ виш йисуз хьанвай.

## Структура
«Картлис цховреба» пай жезва «цӀуру картлис цховреба»-дални, «цӀийи картлис цховреба»-дал. «ЦӀуру» – Гуржичилин XIV виш йисал кьван тарихдикай я. «ЦӀийи» – XIV вишйисалай XVIII вишйисал кьван я. XVIII вишйисуз Вахтанг VӀ-ди тюкӀюрнайтир "алим итимрин" комиссия, Бери Эгнаташвилидин регьбервилихъ. И комиссияди кӀватӀна XIV-XVIII вишйисарин гуржийрин тарих. XIX вишйисуз «картлис цховреба» XVII-XVIII вишйисарин бези тарихдин кӀвалахарни гьисабиз гатӀумнай.

## «Картлис цховреба»-да авайбур

«Картлис цховреба» Гуржичилин сиясатдин тарихдикай я, садлагьай нубатда. Вични, ада авай пара малуматар тестикь жезва гуржи тушир тариххъанрин кӀвалахара. Къенин юкъуз ава са шумуд гъилив-кхьинар, Вахтанган редакциядилай вилик кхьей: пачагь Аннадин кхьин (XV в.й.), пачагь Мариаман кхьин (XVII в.й.), 1697 йисан кхьин, 1736 йисан Мачабелидин кхьин, ва мадни садбур. ГьакӀани, ава Вахтанган редакциядилай кьулухъ тюкӀюрнай са шумуд кхьинни. «Картлис цховреба»-дин цӀуру пайда цӀуд тарихдикай тюкӀюрун ава:

1. «Картлий пачагьрин уьмюр» – Леонти Мровели, ХӀ в.й.

2. «Вахтанг Горгасалан уьмюр» – Джуаншер Джуаншериани, ХӀ в.й.

3. «Арчилан азабар» – Леонти Мровели.

4. «Матиани картлиса» - аноним мусаниф, ХӀӀ в.й. геж туш.

5. «Пачагьрин пачагь Давидакай тарих» – аноним мусаниф, ХӀӀ в.й.

6. «Багратионрикай тарихни гьикая» – Сумбат Давитисдзе.

7. «Лаша Георгидин чӀаван тарих» – аноним мусаниф, 2 пай ХӀӀ в.й. – 1 пай ХӀӀӀ в.й.

8. «Таж алайбурукай тарихни, тариф авун» (мусаниф - пачагь Тамарадин "садлагьай тариххъан") 

9. «Пачагьрин пачагь тир Тамарадикай тарих» – Басидо Эзосмодзгвари, ХӀӀӀ в.й.

10. «Хроника» – ХӀV в.й., аноним мусаниф.

## Таржумаяр

Эрмени чӀалал «картлис цховреба» таржума авунайтир ХӀӀ-ХӀII вишйисара. Эрмени «картлис цховреба»-дин кӀватӀун амукьнавайбурукай виридалай цӀуруди я. Ам кхьенвай 1274-ни, 1311 йисарин юкьвара. Виридалай цӀуру амукьнай гуржи оригинал кӀватӀун - 1475-ни 1495 йисарин юкьвара тюкӀюрнавайди я.
Ар-рагьикъ ал-махтум

**Ар-рагьикъ ал-махтум** (ар.  الرحيق المختوم, *"женнетдин чехир", "агалай чехир"*) – Сафиур Рагьман Мубаракфуриди кхьенай пайгъамбар Мугьаммад (ﷺ) уьмюрдин тарихдикай ктаб (сира). "Даруссалам" чапханада, Саударин Арабияда, 1976 йисуз и ктаб арабни урду чӀаларал публикация хьанвайтир. И ктаб 1979 йисуз, Меккада, виридюньядин мусурманрин лигадин Мугьаммад (ﷺ) пайгъамбардин биографийрин конкурсдал премия къачунай. 

## Тарих
Бацбияр

**Бацбияр, цова-тушинар, цовар ** (бац. *бацби*, теквилин кьадарда – *бацой*; гур. *ბაცბები, წოვათუშები*, гъал. *бацой*, нох. *бей, бацой*) — гъвечӀи нах халкь я, Гуржичилин Кахети, Тушети пата умюр тухузвай. 2017 йисуз абур авайтир тахминан 3000 кас. Православар я. Парабур гуржи православ килисадихъ талукь я. 

## ТӀвар
Гуржи чирдайди Шахвелишвилиди «бацби» этнонимни, бацбийризни чамга-тушинриз лугьузвай нохчи «бацой» гафунинин парралел тухванайтир. Амма ада фикир гузва хьи, нохчийри фаркь ийизва и кьве кӀеретӀдин арада: бацбийриз лугьузва *«цӀой-бацой»*, чамга-тушинризни *«туш-бацой»*. Шахвелишвилиди гьисабзава хьи *«бацой»* этнонимни, нохчий чӀала Тушетидин тӀвар *«Баца»* алакъалу я нохчи чӀалан векьерин тӀварунихъ галаз. Яни, Тушети нохчи чӀалал гафба-гаф *«Векьерин пад»* я. 

## Арадал атун
Бацбияр атанвай Тушетидиз чеб эвел авай чкадилай, Кавказдин циргъинин мюкю патахъай, амай нах халкьар авай патахъай. Этнограф Н. Г. Волковади лугьузва хьи, бацбияр Гъалгъачилелай акъатнавайбур я. И фикирда ада субут яз гьисабзава лингвистикадин малуматрани, сивин кьисайрай. Ю. Д. Дешериевади лугьузва хьи, бацби чӀал мукьва я гъалгъай чӀалаз. Бацбийрин чпин кьисайрай бацбияр атанва Тушетидиз Ваби (Ваппи, Фаппи) чкадай. Волковади гьисабзава хьи и чка -Гъалгъайчилел алай Армхи вацӀал алай Эрзи хюрюн патарихъ ава, гьина къе гъалгъай Ваппий (Фяппий) жемятди уьмюр гьалзава. Тушинринни, Земо-Алванидин патав гвай Джокола хюряй тир нохчийрин кьисайралди, бацбияр атанва Тушетидиз Галга уьлкведай. ГьакӀани, бацби чӀала амукьна бязи нохчи-гъалгъай чӀал пай жедалди, умуми нах чӀала авай кьетӀенвилер. 
Кьисайра кьве себеб ава, вучиз бацбияр Вабидай хъфенватӀа - мусурман хьуникай кичӀела, тахьайтӀа чил бес тахьана. Волковади кхьизвайвал, датировка четин я. Амма ада гьисабзава хьи, Тушетияда бацбияр фадлай ава. 

## ЧӀал
Рахазва абур нах-дагъустан чӀаларин хизандин, нах хелик талукь тир бацби чӀалал. Фадлай гуржи чӀал чизва. Амма, бацби чӀал квахьзава, ва бацбийриз чпиз кӀанзавач ам хюз - абура гьисабзава хьи, бацби чӀал абура хвейтӀа, абур гуржи жедач. ГьакӀ хьайила, чӀал хюникдиз акси акъвазва абур. 

## Культура

## Уьмюр тухузвай чкаяр, кьадар
Данбаран рекьем

**Данбаран рекьем** — инсандивай хюз жезвай жемятдин алакъайрин вини кьадар. 

Ихьтин алакъаяр хюн патал чир хьана кӀанзава алакъа авай тайин касдин хесетдин кьетӀенвилер, адан жемятда гьал, адахъ галаз авай алакъадин хесет. Ибур вири патал кьатӀунин ресурсар харж хьун кӀанзава.  Чара-чара къиметриз килигна, Данбаран рекьем инсанрин жемятра 100-230-дан диапозонда ава. Пара чӀав Данбаран рекьем 150 гьисаб жезва, юкьван рекьем хьиз. 

Инглис антрополог Робин Данбаран тӀвар эцигна. Гьа-гьадани и рекьем теклифарнай.
Аскъун цал авай Эл

Къене авадан тӀварцин Эл гьарф (Ԯ ԯ; italics: Ԯ ) кирил гьарфарин алфавитда ава.
Мусават (Мусурманрин демократиядин партия)

**«Мусават»** ( –  — «Барабарвал») ХХ вишйисан сиясатдин партия Азербайжанда. 

Урусатда бези сиясатдин процессрин, Персияда, ахпани Балкандин дявейрин вахтунда къарагъунар чюкьвена, гужунал абур акъазарунин чӀавара, и партия кӀватӀ хьанвайтир чинебан сиясатдин тешкилат хьиз Бакуда. Актив хьанва садлагьай дюньядин дяведин йисара.  Идеалогиядал ам тир либерал, социализмни национализмни пантюрквал галаз.

Партиядин чӀехид тир Мамед Эмин Расулзаде. ТюкӀюрхъанар тир 
Мамед-Али Расулзаде (Мамедан мукьвакьили), В. Микаилзаде, Г. Шарифзаде, А. Кязимзаде. Партия 1911-й, 1992-й йисалди авайтир.
Харвардда Университет

**Харвардда Университет** — Сармашухда Лига университет я. 1636-йисуз тешкил хьайи New College (ЦIийи Колледж) тIвар алай, ахпа ам садлагьай директорда, пуритан кешиш Джон Харвард, тIвар гана. Ам Америкадин виридалайни къадим институт я.

Ина 10 факультетар ни 3 кампусар ава. Ам виридалайни девлетлуди яз авурди 53.2 миллиард$ тайин капиталда. 20 миллион кIтабди адакай дуьньядин виридалайни чIехи кIтабхана авунва.

188 ччан алай миллиардерар, 8 АСШ Президентар, 24 мемлекетдин кьилар ни 31 гьукуматдин кьилар, Нобел лауретар ни чIехи бизнес иесидинар Харвардда акьалтIарай жегьилар я. Студентар ни жегьилди 110 олимпиададин медалриз лайихлу хьана.
Абхаз алфавит

**Абхаз кхьинар** (абх. *Аԥсуа ҩыра, Аԥсуа нбан*), ва я **абхаз алфавит** (абх. *Аԥсуа алфавит*) кирил кхьинарикай я. Къенин абхаз алфавит 1954-й йисалай карда ава. Ада дегишарнайтир адан вилик кардик квай гуржи кхьинарикай тир абхаз гьарфарган. 

## Алфавит

Алфавитдик ква 38 тек-гьарфни 18 диграф. И алфавит Услар'ани Завадсков'а тюкӀюрай алфавитдин базадал тюкӀюрнайтир, амма, пара дегишвилер аваз. Лабиалвал квай ачух тушир гьарфар къалур жезва шва (ә) квай диграфрал. 1996-й йисуз хьанвай орфографиядин реформадал кьван 6 лабиалвал квай ван къалур жезвай швадин чкадал -у- квай диграфарал: гу, ҕу, ку, қу, ҟу, ху; и ругуд диграф официалвилелди алфавитда чкаяр кьазвачир.

Патализация квай ачух тушир ванар къалур жезва «ь» гьарф квай диграфарал. Абуруз виридаз алфавитда чкаяр ава чпин. 

Виликди «Ӷ», «Ԥ» гьарфарин маса жюредин акун авай, кӀир галай – «Ҕ», «Ҧ». 2008-й йисуз unicode'ди тунва чпин шрифтриз цӀар галай «Г», «П». КӀир галай (виликан) амукьна кхьинин цӀуру къайда къалурун патал.      

## Тарих
Абхаз чӀал патал кхьинар авачир ХӀХ виш йисан зурал кьван . Виликди савад авай Абхазиядин агьали кхьинар ийизвай грек, гуржи, ахпани тюрк чӀаларал. 

### П. Услар'ан алфавит
1862-й йисуз урус алим П. К. Услара акъуднайтир чапдай садлагьай абхаз чӀалан грамматика - «абхазский язык» монография. Адахъ галазни садлагьай абхаз алфавит. И алфавит П. Услара тюкӀюрнайтир кирил кхьинарин бинедал. Кирил гьарфарикай гъери гьакӀани алфавитда авайтир са шумуд латин, грек, гуржи гьарфни.

## Баянар
Хсуси инглис чӀал

**Хсуси инглис чӀал** () - «Америкадин Ван» (ингл. Voice of America, VOA) радиостанциядин радиони тв-трансляцияр тухун патал тюкӀюрнай инглис чӀалан хсуси жюре я. 

Special English «Америкадин Ван» радиостанциядин кӀвалахдиз кутунвай 1959 йисан 19 октябрдиз. Гьа чӀавалай адал гьар йикъан трансляцияра рахазва.  Special English лазим я инглис чӀал инглис чӀал чирзай инсанар патал, гьакӀни юкьван дережадал ам чизвайбур патал. Гьа виляй дюньядин хабарарни мюкю программаяр VOA'дин дикторри кӀелзава пудай са дережадар аста, гьакӀан радиотрансляциярикай тафаватлу яз.  Трансляцияра лугьун жезвай инглис лексика тахминан 1500 гафунин кьадарда ава. Лазим тирла артухарзава ахъйзай тема баянрун патал лазим тир терминрал. MP3 форматда аудиокхьинар, программадин архивар, подкастар, публикация жезва радиостанциядин сайтунал.