open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Закатала район

**Закатала район** () — Азербайжанда авай район я.

Майдан — 1 348 км². Агьалияр — 129 800 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 96,29 кас/км².

Административ юкь — Закатала я.

Закатала район Шеки-Загаталадин экономикадин райондин ибаратдик акатзава.

## Тарих
«Закатала» гафунин этимологиядин са шумуд версия ава. Са версиядиз килигна, «Закатала» — «Сакатала» (Сак кьулувилин тӀварцӀелай атайди) гафунин форма язва.

Жезмай Закатала округдин территория Къавкъаздин Албаниядин пай тир, ам чкӀайдайвал кьулухъ Гуржистандин ибаратдик акатна. 1859-лагьай йисуз Урусатдин Империядин Закатала округ лугьудай кьетӀен административ-территориал тек туькӀуьрна. Советрин вахтара Закатала район туькӀуьрна, амма гуьгъуьнлай адан ибаратдикай Белакъан район (рагъакӀидай пата) ва Къах район (рагъэкъечӀдай пата) хкудна.

## География
Районди Азербайжандин кефердинни рагъакӀидай пата чка кьунва. Район рагъакӀидай патахъ Белакъан райондихъ, рагъэкъечӀдай патахъ Къах райондихъ, кефердин патахъ Дагъустандихъ (Урусат), кьибледин патахъ Гуржистандихъ галаз сергьятдал ала.

Закатала район ЧӀехи Къавкъаздин суваррин кьибледин гьунедал, Ганых-Айричайской дугунал экӀя хьанва. Закатала райондин рельеф суван ва арандин арайри туькӀуьрзава. Райондин территориядай тӀуз Алазани, Талачай, Катехчай, Мухахчай, Бакмазчай, Цилбанчай ва маса вацӀар авахьзава.

1989-лагьай йисан гьалдиз килигна, Закатала районда 1 шегьер ва 66 хуьр ава.

## Агьалияр
Йисариз килигна Закатала райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика.

2009-лагьай йисан малуматриз килигна, Закатала районда 11 203 цӀахур яшамишзава. ЦӀахур чӀалал кӀелунар 12 мектебда тухузва. Районда цӀах нугъват ава. Чкадин цӀахуррин кхьинрин бинеда латин график ала. ГьакӀни Закатала районда 25 578 авар ва 50 лезги яшамишзава.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Зердаб район

**Зердаб район** () — Азербайжанда авай район я.

Майдан — 856 км². Агьалияр — 59 300 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 69,28 кас/км².

Административ юкь — Зердаб я.

Зердаб район Арандин экономикадин райондин ибаратдик акатзава.

## Тарих
Райондин тӀвара персрин «зард» (хъипи) ва «аб» (яд), яни «хъипи яд» гафарилай атайди.

В XIX веке Зардоб хуьр Баку губерниядин Геокчай уезддик квай тир. Зердаб район 1935-лагьай йисуз туькӀуьрна. 1962-лагьай йисуз ам терг авуна, адан чилер Ужар райондихъ гилигна. 1965-лагьай йисуз ам цӀийи кьилелай туькӀуьр хъувуна.

Зардобда тӀвар-авай азербайжанрин журналист-публицист Гасан-бек Зардаби дидедиз хьана.

1939-лагьай йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал райондин вири агьалийрикай 4,5 % лезгияр тир.

## География
Районди Азербайжандин юкьван пата чка кьунва. Ам Бакудивай 231 километрдин ва Кьилин Къавкъаздин цӀиргъинин кьибледин патан гуьнедивай кьибледин патахъ 40 километрдин яргъа экӀя хьанва. Зердаб район кефердин патахъ Ужар райондихъ, кьибледин патахъ Куьрдамир райондихъ, Имишли райондихъ, Бейлакъан райондихъ, Агъжабеди райондихъ, рагъакӀидай патахъ Барда райондихъ ва Агъдаш райондихъ галаз сергьятдал.

Зердаб район Кура-Араксдин арандал, гьуьлуьн дережадилай 11 метр агъада экӀя хьанва. Ада Кура вацӀун чапла къерехдал чка кьунва. ГьакӀни райондин территориядай тӀуз Турианчай вацӀ авахьзава. Районда юкьван гьалдин чими, къумлухдин-чуьлдин, кьурагь гатар жезвай климат ава.

Зардаб район 41 муниципалитетди туькӀуьрзава, гьа гьисабдик са шегьер ва са поселка кваз.

## Агьалияр
Йисариз килигна Зердаб райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Саркисян Арташес Гагикан хва

**Саркисян Арташес Гагикан хва** (1974 йисан 1 июндиз, Ереван) — Урусатдин продюсер, актёр, теле-ва радиоведущий. «Комеди клаб» бинедал эцигай ксарикай сад я, «ЦӀийи эрменияр» КВН-дин командадин иштиракчи. Сегьнеда кьунвай тӀвар — Таш.

2015-лагьай йисалай эгечӀна 2017-лагьай йисалди — «Матч ТВ» каналдин спортдин трансляцияр тухузвай дирекциядин кьилин редактор тир.

## Уьмуьрдин рехъ
Арташес Саркисян 1974 йисан 1-лагьай июндиз Ереван шегьерда дидедиз хьана.

Ада Еревандин хуьруьн майишатдин академияда виноделиядин факультет кӀелна куьтягьна.

1994-1995-лагьай йисара «ЦӀийи эрминияр» лугьудай КВН-дин командадихъ галаз Садлагьай лигада иштираквал авуна.

1996-лагьай йисуз Саркисян вичин командани галаз КВН-дин Высши лигадин иштиракчияр хьана. Сифтегьан сезонда абур полуфиналдал кьван агакьна. Гьа и йисуз Юрмалада фейи музыкадин фестивальда сифте сеферда иштирак авуна ва кьвед лагьай премия «КиВиН в светлом» къачуна. Къведай йисуз Арташеса командадихъ галаз мад кьвед лагьай премия къачуна.

1997-лагьай йисан сезонда «ЦӀийи эрменияр» командади «Запорожье — Кривой Рог — Транзит» командадихъ галаз санал КВН-дин чемпионар хьана.

1998-лагьай йисуз командади КВН-дин Суперкубок къачуна.

1999-йисуз Саркисян вичин командани галаз мад КВН-дин Высши лигадин къугъунра иштираквал авуна, амма финалда БГУ-дин жегьил командади абур кӀаник кутуна.

1999-лагьай йисалай башламишна командади вичин иштираквал КВН-дин турнирра акъвазарна.

«ЦӀийи эрменияр» СНГ-дин, Европадин уьлквейриз, Израильдиз ва АСШ-риз концертар гваз фена.

2001-лагьай йисуз Америкадин турнеда авай вахтунда, абур гьа чкада авай «Комеди клабдин» экъечӀуниз килигиз фена. 2003-лагьай йисуз абурун концертар тӀимил хьанвай, командадиз пул бес жезвачир. Гьа и вахтунда абуру Москвада «Комеди клаб» ахъагъиз гьял авуна.

Сифте кьилелай башламишна Арташес Саркисян шоу тухуз акъвазна.

2007-лагьай йисуз вичин са шумуд премиядин лауреат хьайи ресторан «ТМ Cafe» ахъайна. 2010-лагьай йисуз Арташес Саркисяна ахъайна кафе «Café 54».

2008-лагьай йисалай башламишна 2010-лагьай йисалди НТВ телеканалда «Футбольная ночь» передача тухвана.

2011-лагьай йисалай эгечӀна 2012 лагьай йисалди — Total Football журналдин кьилин редактор.

Comedy Radio-да «Спортивный репорТАШ» программа тухвана.

2020-лагьай йисан 24-лагьай февралдилай эгечӀна Первый каналда «Гол на миллион» телеигра тухузва.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Гейчай район

**Гейчай район** () — Азербайжанда авай район я.

Майдан — 736 км². Агьалияр — 120 531 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 163,76 кас/км².

Административ юкь — Гейчай я.

Гейчай район Арандин экономикадин райондин ибаратдик акатзава.

## Тарих
Бязи тарихдин малуматралди, райондин сифте агьалияр Къарамандин беклярбеквилин агьалияр хьана, абур Туьркиядай XV-лагьай виш йисуз куьч хьана. XVIII—XIX-лагьай виш йисариз иниз Шемахада хьанвай залзаладин гъиляй зиян галукьнавайбур акъудна. 1867-лагьай йисуз Урусатдин империяда хьанвай административ реформатив сергьятдин къене Баку губерниядик кваз Геокчай уезд туькӀуьрна. 1916-лагьай йисуз Геокчай поселкадиз шегьердиз статус гана. 1930-лагьай йисуз Геокчай район туькӀуьрна.

1991-лагьай йисан 11 августдиз административ юкьваз Гейчай тӀвар эцигна, гьавиляй райондин тӀварни дегиш хьана.

## География
Районди Азербайжандин юкьван пата чка кьунва. Район кефердин патахъ Кьвепеле райондихъ ва Исмаилли райондихъ, кьиблединни рагъэкъечӀдай патахъ Куьрдамир райондихъ, кьибледин патахъ Зердаб райондихъ, рагъакӀидай патахъ Агъдаш райондихъ галаз сергьятдал ала.

Райондин территориядин яргъивал: рагъэкъечӀдай патай рагъакӀидай патаз — 40 км, кефердин патай кьибледин патаз — 25 км я.

Районди Ширвандин кьулувилин кефердин пата, ЧӀехи Къавкъаздин суварин кӀане чка кьунва. Район кьве геологиядин паюниз чара жезва — суван ва арандин. Гейчай райондин климат кьурагь юкьван гьалдин чими зуркъумлухдиз ва кьурагь субтропикринз талукь я. Юкьван гьалдин йисан къваларин дережа — 400—600 мм. Райондин территориядай тӀуз Гейча вацӀ ва Юхари Ширван канал авахьзава.

Геокчай район 41 муниципалитетди туькӀуьрзава, гьа гьисабдик са шегьер ва яхцӀур хуьр кваз.

## Агьалияр
Йисариз килигна Гёйчай райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Геранбой район

**Геранбой район** () — Азербайжанда авай район я.

Майдан — 1 731 км². Агьалияр — 120 065 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 69,36 кас/км².

Административ юкь — Геранбой я.

## Тарих
«Геранбой» топоним «Геран» (шегьердай тӀуз физвай вацӀ) ва «Бойагьмедли» (шегьердин виликан тӀвар) гафарилай атайди. «Герань-» префикс и хуьр гаь и районда авай маса са тӀвар алай хуьрерикай чириз жедайвал. Са арадилай «-агьмедли» эхир алатна аватна.

Геранбой район 1930 йисан 8-лагьай августдиз туькӀуьрна. 1938 йисан 8-лагьай сентябрдиз адал Кьасум-Исмайлов район тӀвар эцигна.

1991 йисан 7-лагьай февралдиз Кьасум-Исмайлов ва Шаумян районар сад авуна, абурукай Геранбой район туькӀуьрна, административ юкь яз Кьасум-Исмайлов тайинарна (вад йикъалай адал Геранбой тӀвар эцигна).

## География
Районди Азербайжандин кефердинни рагъакӀидай пата чка кьунва. Район рагъэкъечӀдай патахъ Евлах райондихъ, кьибледин патахъ Тертер райондихъ, кьиблединни рагъакӀидай патахъ Келбажар райондихъ, рагъакӀидай патахъ Гейгел райондихъ ва кефердинни рагъакӀидай патахъ Самух райондихъ галаз сергьятдал. Кефердин патахъ адан къерехар Мингечаурдин водохранилищеди кьунва. Райондин къене республикадин статус гвай шегьер ава — анклав Нафталан.

Райондин кефердинни рагъэкъечӀдай пата арандин рельеф ава, кьиблединни рагъакӀидай пата — суван, кӀамар пара авай чка язва. Райондин территорияда дармандин нафтӀадин (нафтӀалан) мяден чкаяр ава, мад дуьньяда ам санани авай туш.

Районда юкьван гьалдин чими, кьарагь субтропикрин климат ава. Январдиз жезвай юкьван гьалдин температура: −1,5 ва −1 °С арада ава; июлдиз: 22 ва 26,5 °С арада ава. Юкьван гьалдин йисан къваларин дережа — 300—600 мм. Райондин территориядай тӀуз Кура вацӀун бассейндик акатзавай — Кюрокчай, Геран ва Корчай вацӀар авахьзава. ГьакӀни са шумуд водохранилище ава.

## Агьалияр
Йисариз килигна Геранбой райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Гёйгёл район

**Гёйгёл район** () — Азербайжанда авай район я.

Майдан — 1 380 км². Агьалияр — 64 965 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 47,08 кас/км².

Административ юкь — Гёйгёл я.

## Тарих
Райондин административ юкь тир Гёйгёл шегьер 1819-лагьай йисуз Вуьртемберг Королевстводай тир немцери туьркӀуьна, адаз Гьеленендорф тӀвар гана. Район 1930 йисан 8-лагьай августдиз туькӀуьрна, сифтедай адаз Наримановдин район лугьузвай тир. 1938-лагьай йисуз адаз Ханлар район тӀвар гана, райондин юкь тир Гьелендорф — Ханлардиз элкъуьрна. 2008-лагьай йисан 25-лагьай апрелдиз Ханлар шегьердиз Гёйгёл тӀвар гана, райондиз — Гёйгёл район.

## География
Районди Азербайжандин рагъакӀидай пата чка кьунва. Гёйгёл район кефердин патахъ Самух райондихъ, рагъэкъечӀдай патахъ Горанбой райондихъ, кьибледин патахъ Келбажар райондихъ, рагъакӀидай патахъ Дашкесан райондихъ, кефердинни рагъакӀидай патахъ Шамкир райондихъ ва кефердин патахъ Гянджа шегьердихъ галаз сергьятдал ала.

Гёйгёл районди Азербайжандин рагъакӀидай пата, суван ва суварин ценерив гвай зонайра, Бакудивай 364 километрдин яргъа чка кьунва. Районда ламу субтропикрин климат ава. Гёйгёлда юкьван гьалдин йисан температура — 12,4 °C, юкьван гьалдин йисан къаваларин дережа — 424 мм.

1925-лагьай йисуз Гёйгёл, Горанбой ва Дашкесан районрин территорияйрал Гьукуматдин тӀебии заповедник Гёйгёл арадал гъана, адан чкадал 2008-лагьай йисан апрелдиз Гёйгёл миллетдин парк туькӀуьрна. Ам 1100 — 3065 метрдин кьакьандал экӀя хьанва.

Гёйгёл райондин ибаратдик са Гёйгёл шегьер, 5 поселка (Ханлар, Гызылгая, Гаджимелик, Ашаги Зурнабад и Фирузабад) ва 39 хуьр акатзава.

## Агьалияр
Йисариз килигна Гёйгёл райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Гобустан район

**Гобустан район** () — Азербайжанда авай район я.

Майдан — 1 369 км². Агьалияр — 46 871 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 34,24 кас/км².

Административ юкь — Гобустан я.

Гобустан район Суван-Ширвандин экономикадин райондин ибаратдик акатзава.

## Тарих
Гилан Гобустан райондин территория Урусатдин империядин ибаратдик кваз Каспий вилаятдик акатзавай, гуьгъуьнлай Шемаха губерниядик, 1859-лагьай йисалай гуьгъуьниз — Баку губерниядик квай тир. Азербайжандин ССР-дин ибаратдик кваз ам сифтедай Шемаха уезддик квай, адак Мараза участок квай тир. 1930-лагьай йисуз Шемаха район туькӀуьрна, адан ибаратдик Мараза хуьрни акатна. 1943-1959-лагьай йисарин арада Мараза район Шемаха райондин ибаратдикай хкудна, ахпа ам мад Шемаха райондин ибаратдик кутуна.

1990-лагьай йисан апрелдиз Шемаха райондин ибаратдикай Гобустан район хкудна. 2008-лагьй йисуз райондин юкь тир Мараза шегьер хьтин поселкадиз шегьердин статус гана, адал Гобустан тӀвар эцигна.

## География
Районди Азербайжандин рагъэкъечӀдай пата чка кьунва. Гобустан район кефердинни рагъэкъечӀдай патахъ Хизи райондихъ, кьиблединни рагъэкъечӀдай патахъ Апшеронским райондихъ, кьибледин патахъ Гьажикьабул райондихъ, рагъакӀидай патахъ Шемаха райондихъ галаз сергьятдал ала.

Райондин территориядин яргъивал: рагъэкъечӀдай патай рагъакӀидай патаз — 80 км, кефердин патай кьибледин патаз — 100 км я.

Гобустан райондин территория — четин рельеф авай суван зона. Ам нафтӀадалди ва тӀебии газдалди девлетлуди я.

Адетдалди зуркъумлухдин климат ава. Хъуьтуьл кьуьд, лап чими гад. Йисан къваларин кьадар — 250 мм. Виридалайни кьакьан юкьван гьалдин температура июлдиз жезва (32 °C), виридалайни аскӀан юкьван гьалдин температура — январдиз (-1,6 °C).

## Агьалияр
Йисариз килигна Гобустан райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Сосо Павлиашвили

**Иосиф Раминан хва (Сосо) Павлиашвили** (; 1964 йисан 29 июндиз, ТӀифлис) — Советрин, Гуржистандин ва Урусатдин эстрададин манияр язвайди, композитор композитор.

## Уьмуьрдин рехъ
Сосо Павлиашвили 1964 йисан 29-лагьай июндиз ТӀифлисда дидедиз хьана.

Ругуд йисалай эгечӀна скрипкадал къугъваз чирна. ТӀифлисдин консерватория скрипкадин классдай кӀелна куьтягьна.

Советрин армияда къуллугъ ийидай вахтунда, эстрададин манияр ягъиз башламишна. Армиядай хтайдалай кьулухъ, 24 йис тирла, манияр ягъиз башламишна.

ТӀифлисдин «Иверия» лугьудай музыкадин ансамбльдихъ галаз са йисан къене кӀвалахна.

1989 йисан 8-лагьай июлдиз Латвиядин шегьер Юрмалада фейи 4-лагьай Вири Советрин гьукуматдин телевидениядин жегьил артистрин конкурсда Сосо Павлиашвилиди Гран-при къачуна.

90-лагьай йисара ада кьилди вичи манияр ягънавай пуд альбом акъудна. Амма анжах 2001 ва 2003 йисариз акъатнавай «Ждёт тебя грузин» ва «О моей любви» альбомар хъсанбур яз гьисабна.

2012 йисан 12-лагьай сентябрдиз «Вспоминайте грузина» альбом акъудна. Альбомда Павлиашвилиди Ирина Аллегровадихъ, Григорий Лепсахъ, Тамара ГвердцӀителидихъ ва масабурухъ галаз санал ягънавай манияр кхьена.

2016 йисан 2-лагьай сентябрдиз «Помолимся за родителей» манидиз туькӀуьрнавай клип къалурна. А манидиз музыка Павлиашвилиди кхьена, гафар — Константин Губина.

2016 йисан 30-лагьай ноябрдиз Павлиашвилиди Бакуда Гейдар Алиеван тӀварунихъ галай Дворецда хъсан кӀвалахриз талукь авунвай концерт гана.

2017-лагьай йисуз Бакуда фейи «Жара» музыкадин фестиваль иштираквал авуна.

2018-лагьай йисуз мартдиз «Моя мелодия» цӀийи мани ва клип акъудна.

2019-лагьай йисан 11-лагьай февралдиз манидиз «Для тебя» мультипликациядин клип акъудна. Клипдин художниквиле Давид Саакянц экъечӀна.

2019-лагьай йисуз Сосо Павлиашвилиди вичин яратмишунин 30 йис хьайивиляй мани кхьена «Я отвечу только перед богом» ва итимриз талукьнавай клипни акъудна.

2019 лагьай йисан 27-лагьай августдиз Сочида фейи «Новая волна» конкурсда адан яратмишунин концерт хьана. Концертда Гуржистандин ва Урусатдин артистри иштираквал авуна: В. Меладзе, Т. Гвердцители, Г. Лепс, Кети Топурия ва гзаф масабур. Яратмишунин концерт Г. Мартиросяна ва М. Галустяна кьиле тухвана.

2019 йисан 26-лагьай октябрдиз вичин 55 йис хьайи юбилей Сосо Павлиашвилиди Москвада авай Крокус Сити Холлда къейдна. Концертда иштирак авуна Артек Нерсисянан гъилик галаз 15 эрминрин музыкантри, Сосодин руша Сандради бубадихъ галаз санал мани «Птицы летят» ягъна. Крокус Сити Холлдин сегьнедал Павлиашвилиди куьгьне манийрихъ галаз цӀийи маниярни ягъна.

2020 йисан 17-лагьай январдиз 14 мани авай цӀийи альбом «Жизнь — это кайф!» акъатна.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Кедабек район

**Кедабек район** () — Азербайжанда авай район я.

Майдан — 1 229 км². Агьалияр — 100 900 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 82,1 кас/км².

Административ юкь — Кедабек я.

Кедабек район Гянжа-Къазахдин экономикадин райондин ибаратдик акатзава.

## Тарих
Кедабекдин дегь заманадин тӀвар — Гетабак я. XIII виш йисан эрминийрин тариххъандиз и топоним *Getabaks* хьиз къалурна. Немцерин алим Гьенрих Хюбшманан фикирдалди, и топоним эрменийрин «гет» (вацӀ) ва «бак» (гьаят) гафарилай атайди.

Кедабек район 1930 йисан 8-лагьай августдиз туькӀуьрна.

## География
Районди Азербайжандин рагъакӀидай пата чка кьунва. Район кефердин патахъ Товуз райондихъ, кефердинни рагъэкъечӀдай патахъ Шамкир райондихъ, рагъэкъечӀдай ва кьибледин патарихъ Дашкесан райондихъ, рагъакӀидай патахъ Эрменистандихъ галаз сергьятдал ала.

Кедабек районди ГъвечӀи Къавкъаздин цӀиргъинин юкьван гьалдин суван ва кьакьан суван территориядал чка кьунва. Райондин территория Шагьдагъдин цӀиргъинин гуьнедал, Башкент-Дастафуьрдин луькъуьн ва Шамкирдин суван массивдин территорияда экӀя хьанва. Рельеф чӀехи пай суванди я, виридалайни кьакьан кукӀвар — Кошабулак (3549 м), Коджадагъ (3317 м) ва Къара-архач (3063 м) сувар язва.

Райондин территорияда Къизилжинский гьукуматдин заказник ава.

Гатуз районда юкьван гьалдин чими климат ава, кьуьд — кьурагьвал ва къайиди я. Январдиз жезвай юкьван гьалдин температура: −10 ва −2 °С арада, июлдиз: +10 ва +20 °С арад ава. Юкьван гьалдин йисан къваларин дережа — 600—900 мм. ВацӀарин чил къалинди я, Ахынджа, Дзегам ва Шамкир вацӀар авахьзава.

## Агьалияр
Йисариз килигна Кедабек райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Соткилава Зураб Лаврентиян хва

**Соткилава Зураб Лаврентиян хва** (1937 йисан 12 мартдиз, Сухум — 2017 йисан 18 сентябрдиз, Москва) — Советринни, Гуржистандин ва Урусатдин операр ягъдай кас (тенор), муаллим. ССРГ-дин халкьдин артист (1979).

«Динамо» (Сухум) ва «Динамо» (ТӀифлис) футболдин клубрин футболист тир.

## Уьмуьрдин рехъ
Зураб Соткилава 1937 йисан 12-лагьай мартдиз Сухум шегьерда дидедиз хьана. Адан бубади мектебда тарихдин муалим ва директор яз кӀвалахна.

Дяве башламиш хьайила, ам вичин пуд стхани галаз фронтдиз фена. Кьве стха дяведай хтанач. Мукьвабурун арада музыкантар авачир, амма адан дидеди ва чӀехи диде хъсандиз манияр ягъзавай ва гитарадал къугъвазвай.

Дяве куьтягь хьайидалай кьулухъ, Зураб са арада скрипкадал ва фортепианодал къугъваз чириз алахъна. Амма гьа вахтунда ам футболдал ашкъи хьанвай ва спортда вичин агалкьунар арадал гъиз кӀанзавай.

### Футболистин карьера
Соткилавадин 16 йис тирла ам Сухумидин «Динамо» клубдиз кьабулна.

1955 лагьай йисуз ТӀифлисдин «Динамодин» асул тир составдик акатна.

1956 лагьай йисуз 20 йисни жедалди ам Гуржистандин футболдай кӀватӀур командадин капитан хьана ва ССРГ-дин чемпионрин тӀвар къачуна.

1958 лагьай йисуз Югославияда ва 1959 лагьай йисуз Чехославакияда къачур залан хирери адан спортдин карьера кьуьтяхьдай вал авуна.

1955 лагьай йисуз Гуржистандин гьукуматдин политехникадин институтдин геологар гьазурзавай факультетдик экечӀна ва 1960 лагьай йисуз куьтяхьна.

## Операдин артистдин карьера
1959-лагьай йисуз гьеле вад лагьай курсунин студент яз, Зураб экечӀзава ТӀифлисдин В. Сараджишвилидин тӀварунихъ галай консерваториядик. Пуд лагьай курсуна авайла, адан муаллим Д. Я. Ангуладзеди жегьил артистдин зигьинда ахъана лап хъсан лирикадин тенор (и вахтундалди ам баритон яз гьисабзавай тир).

1964-лагьай йисуз Зураба Закавказски конкурсда иштирак авуна ва сифтегьан премия къачуна.

1965-лагьай йисуз консерватория кӀелна куьтягьна, 1972-лагьай йисуз — аспирантура.

1965-1974-лагьай йисара — Гуржистандин З.Папиашвилидин тӀварунихъ галай операдин ва балетдин солист хьана.

1966-1968-лагьай йисара Миландин «Ла Скала» театрада машгьур муалим Д.Баррадин ва дирижёр Э.Пьяццадин гъилик галаз стажировка тухвана.

1973-лагьай йисуз Москвадин ЧӀехи театрада Хоседин («Кармен», Ж.Бизе) партия галаз сифте сеферда экъечӀна.

1974-лагьай йисуз ЧӀехи театрадин оперны труппадин иштиракчи хьана.

Дуьньядин виридалайни хъсан сегьнерал экъечӀна — Ла Скала, Королевская опера (Лондон), Опера Земпера (Дрезден) ва маса чкайра.

Концертар гваз фена Урусатдин шегьерра, Европада, АСШ-ра ва Японияда.

1976-1988-лагьай йисара Москвадин консерваторияда муаллимвиле кӀвалахна, 1989-лагьай йисалай эгечӀна — кьилди манияр ягъдай кафедрадин профессор.

2017-лагьй йисан 18-лагьай сентябрдиз Соткилава Зураб Лаврентиян хва Москвада 80 йис яш хьайила регьметдиз фена.

20-лагьай сентябрдиз ЧӀехи театрада адаз сагърай лугьуз инсанар кӀватӀ хьана.

23-лагьай сентябрдиз ам ТӀифлисдин Сабурталиндин сурарал кучукна.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Ленкоран район

**Ленкоран район** () — Азербайжанда авай район я.

Майдан — 1 539 км². Агьалияр — 230 200 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 149,58 кас/км².

Административ юкь — Ленкоран я.

## Тарих
Райондин административ юкьван тӀварцӀин цӀуру форма «Лангарканан» тир, Фарсидай им «лабар хкаждай чка» лагьай чӀал язва. АкӀ ятӀани бязи чешмейри Ленкоран тӀвар талишрин келима «нацӀун кӀвал» («Лан Каран») хьиз баян гузва. Мумкин им мидийрин «сергьят, вилаят, чил» лагьай чӀал язва".

Ленкоран Азербайжандин Республикадин виридалайни цӀуру инсанар яшамишзавай чкайрикай сад язва. И районда неолитдин девирд авайбур яз гьисабзавай инсанар яшамишзавай чкайрин амукьаяр ава, гьакӀни бронзадин виш йисан, ва ракьун виш йисан кӀеви авунвай хуьрерин руинаяр ама.

Каспий вилаятдик ибаратдик кваз Ленкорандин (Талишрин) уезд 1840 йисуз туькӀуьрна. 1846 йисуз ам Шемаха губерниядик, 1859 йисуз — Баку губерниядик кутуна. 1920 йисуз Ленкорандин уезд Азербайжандин ССР-дик кутуна. 1930 йисан 23-лагьай июлдиз Ленкоран район туькӀуьрна.

## География
Районди Азербайжандин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата чка кьунва. РагъэкъечӀдай патахъ райондин чилер Каспий гьуьлуь кьунва. РагъакӀидай патахъ галай Масала районди Ленкоран район кьве паюниз чара ийизва — кефердин ва кьибледин. Район кефердин патахъ Нефтечала райондихъ галаз сергьятдал ала. Кьибледин пад рагъакӀидай патахъ Лерик райондихъ, кьибледин патахъ Астара райондихъ галаз сергьятдал ала. Административ юкь тир Ленкоран шегьерди кьибледин пата чка кьунва, ам райондин ибаратдикай хкудна.

Район кьакьан суван ценера гьуьлуьн дережадилай 200 метр вине авай кьакьандал, ва гьакӀни Каспи гьуьлуьн къерех тирвал гьуьлуьн дережадилай 20 метр агъада экӀя хьанва. Тамари 29 000 гектар кьунва. Ленкорандин чилер кудай источник бул авайди я. Ленкоран райондин территорияда кьве заповедник ава — Гирканский ва Гызылагаджский.

## Агьалияр
Йисариз килигна Ленкоран райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Лерик район

**Лерик район** () — Азербайжанда авай район я.

Майдан — 1 084 км². Агьалияр — 85 800 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 79,15 кас/км².

Административ юкь — Лерик я.

Лерик район Ленкорандин экономикадин райондин ибаратдик акатзава.

## Тарих
Райондин территорияда Бузеир кьветӀ ава — Талишрин суварра авай неоолитдин девирдин садлагьай кьветӀин акъваздай чка я.

XIX виш йисуз Лерик райондин чилер Баку губерниядин Ленкоран уезддик квай тир. Лерик район 1930 йисан августдиз туькӀуьрна. 1938 йисан январдал кьван адаз Зуванддин район лугьузвай, райондин юкь Госмалян хуьр тир. 2008 йисан 13-лагьай июндиз райондин юкь тир Лерик поселкадиз шегьердин статус гана.

## География
Районди Азербайжандин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата чка кьунва. Кьибледин ва кьиблединни рагъакӀидай патахъ Ярдимли райондихъ, кефердинни рагъэкъечӀдай патахъ Ленкоран райондихъ, на кефердинни рагъакӀидай патахъ Масала райондихъ, кьиблединни рагъэкъечӀдай патахъ Астара райондихъ галаз сергьятдал ала.

Лерик районди территория Талишрин суваррин арада чка кьунва. Виридалайни кьакьан кукӀвар — Камарку (2 492 м) ва Гизуьрду (2 433 м) сувар язва. Лерик райондал Зувандин лекъуьнин пай гьалтзава. ГьакӀни ина Зуванддин миллетдин заповедник ава. Климат — юкьван гьалдин чими, лап чими зур-къумлухдин ва кьурагьвал авай чуьлдин, кьурай гад.

Январдиз жезвай юкьван гьалдин температура: 1-4 °C, июлдиз: 22-12 °C. Юкьван гьалдин йисан къваларин кьадар — 300—800 мм.

## Агьалияр
Йисариз килигна Лерик райондин агьалидин дегиш хьунин динамика.

1939-лагьай йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал райондин вири агьалийрикай 68,9 % талишар тир.

2009-лагьай йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал райондин вири агьалийрикай анжах 3,06 % талишар тир.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Эдеб

**Эдеб** (,  гафуникай арадиз атанва — «этос», «къилих, адет») — эдеб, ахлакь чирзавай, ахтармишзавай философиядин хел.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Жан-Жак Руссо

Жан-Жак Руссо́ (; 1712-йисан 28 июнь, Женева — 1778-йисан 2 июль, Эрменонвиль, Париждиз мукьва) — Франциядинни Швейцариядин (Женева республикада дидедиз хьана) философ, писатель ва Просвещение девирдин камалэгьли. Ам гьакӀни музыкадин рекьяй пешекар, композитор ва ботаник я. Сентиментализмдин ялавлу векил. Ам Франциядин ЧӀехи инкъилабдин вилик-кьилик хьайиди яз гьисабзава. Ада «элкъвена тӀебиатдихъ хтунин» жигьетдай таблигъат тухвана ва социальный тамам барабарвал тайинаруниз эвер гана.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Малайзия

**Малайзия** (малай Malaysia [məlejsiə]) — Кьибле-рагъэкъечӀдай Азияда авай гьукумат я, Кьибле-Китай гьуьлуь кьвенал пайнавай.

## География
Малайзия Кьибле-рагъэкъечӀдай патан Азияда авай гьукумат я. Адан чил кьве патал пайнавайди я, сад садакай Кьибле-Китай гьуьлуь яргъазнавай. РагъакӀидай пата авайди Малакка зуростровдал алай, рагъэкъечӀдай пата авайди Суматра островдин кефер пад я. 329 847 км² майдан аваз Малайзия чилин чӀехивиляй дуьньядин 65-лагьай гьукумат я. РагъакӀидай патан чили кефер пата Таиланддихъ галаз сергьят тухузава, кьибле пата Сингапурдихъ галаз. РагъэкъечӀдай пата гьукуматди кефер пата Брунейдихъ галаз, кьибел пата Индонезиядихъ галаз сергьят тухузава. Гьукуматдин кьве пад сад садакай Малаккадин проливди — дуьньядин виридалайни пара важибвал авай гьуьлуьн рекьерикай сада — атӀанва. Зуростровдин пайди гьукуматдин 37 % кьазва. Гьукуматдин островдин пайди вири чилин 60,3 % кьазва. Гьа пата гьукуматдин виридалайни кьакьан чкани ала — Кинабалу сув (4095 м). Суван цӀиргъер гьакӀни Индонезидихъ галай сергьятдайтӀуз физава. Гьукуматдин кьве патарин арада пара Малайзидин островар ава, абурукай виридалайни чӀехиди Банги я.

Малайзияда пара вацӀар ава, ятӀани гьукумат вич пара гьяркьуь туширвили а вацӀарик чӀехибур квач. ВацӀара ятарни пара ава йисан кьиляй кьилиз. Марфарин чӀавуз абурун дережа сад лагьана хкаж жезвайди я. Гьукуматдин виридалайни яргъи вацӀ Паханг я, 435 км яргъивал авай. Виридалайни чӀехи кьел квачир вир Бера я, Паханг штатдин кьибле-рагъакӀидай пата авай. Гьукуматдин кьведлагьай вир Чини (Тасик-Чини) я, Паханг штатдин юкьва авай, адан майдан 5026 га я.

## Агьалияр
2010 йисан кхьиниз килигайла Малайзияда 28 334 135 кас яшамиш жезава (дуьньяда 44-лагьай чка). Къалинвал 86 кас/м². Гьукуматдин вири агьалийрикай 79,6 % зуростровдин пата яшамиш жезава, кьилди 20,4 % яшамиш жезва островдин пата. Шегьерра 70 % кас яшамиш жезва. Гьар йисуз инсанар 2,4 % хкаж жезва; вири халкьдин 34 % 15 йисалай жегьилбур я. Халкьдин тӀвар малайзивияр ятӀани ана гьар жуьре миллетар ава. Виридалайни чӀехи пай, 62 %, Австронези халкьар я, абуруз ина Бумипутра лугьуда. Гьукуматдин чӀехи чӀал малай я. 1960 йисарин эхирдалди инглис чӀал чӀехиди тир, исятда ам гьукуматдин кьведлагьай чӀал я. Гьукуматдин рагъэкъечӀдай пата авай чӀалар малай чӀалдиз мукьвуг гвайбур я. Абурукай виридалайни чӀехиди Ибан чӀал я, рахадай 600 агъзур кас авай. Диндин рекьяй инсанрихъ Малайзияда азадвал аватӀани, Ислам ана гьукуматдин дин я. Агьалийрин 61,3 % мусурманар я, буддистар 19,8 %, хашпересар 9,2 %, индуистарни 6,3 %.

ЧӀехивиляй гьукуматдин кьведлагьай халкь китайвияр я 22,6 %. Виридалайни «китайви» шегьерар Ипохни Куала-Лумпур я, виридалайни «китайви» штат — Пенанг. Пудлагьай халкь индивияр я (9,1 %), гьабурукайни чӀехи пай тамилар.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Малайзия Geo-1 сайтдал
Боснияни Гьерцеговина

**Боснияни Гьерцеговина** (, ) — Балкан зуростровдинни европадин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата авай гьукумат.

Парламентдин республика я, Боснияни Гьерцеговинадин Федерация, Республика Сербская ва Брчко округ акадзава.

## География
Кефер пата, рагъакӀидай пата ва кьибле пата Хорватиядихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата Сербиядихъ галаз, кьиблединни рагъэкъечӀдай пата ЧӀулавсувдихъ галаз сергьятра ава. Кьиблединни рагъэкъечӀдай патай Адриатик гьуьлдин (20 км) ятари кьунва.

Боснияни Гьерцеговина — федератив республика я; Боснияни Гьерцеговинадин Федерация, Республика Сербская ва Брчко округ акадзава.

## ЭлячӀунар
* Permanent mission of Bosnia and Herzegovina to the United Nations
* Статистика
Джакарта

**Джакарта** (индон. Jakarta, яв. Jakarta) — Индонезиядин кьилин шегьерни виридалайни еке шегьер я. Ява островдин кефер-рагъакӀидай пата авайди я, Чиливунг вац Явадин гьуьлуьз авахьдай чкадал.

## География
Джакарта Ява островдин кефер-рагъакӀидай пата авайди я, лап къерехал, Явадин гьуьлуьн заливдал. Шегьердин кефер пата дуьзен авайди я, гьуьлуьн дережадилай 8 метр кьакьанвал авай. Шегьердин майдандин зурдилай пара пай гьуьлуьн дережадилай агъухъ галайди я, гьавиляй марфар къвайла а чкайра пара ятар кӀватӀ жезвайди я. Шегьердин кьибле пата пара пелеяр ава. Джакартадай 13 вацӀ физва, гьабурукай: Чиливунг, Маланг, Ангке, Чиденгни мсб. Чиливунгди шегьер рагъакӀидайни рагъэкъечӀдай патарал пайзавайди я. Икьван пара цер авайвилини патаг гвай чкайра тамар атӀузавайвили, гьулуьн лепеярни хкаж жезвайвили шегьер мукьвал-мукьвал циг ацӀур жеда. Гьа саягъ, 1996 йисуз шегьердин 70 %д чил цин кӀаник хьанвай. Гьадалай гъейри, шегьердин агьалийриз герек авайвили пара чилин ятар акъудзава, гьавиляй чил вични ацукьзава, гьар йисуз 5 — 20 сантиметрдалди. РагъэкъечӀдай пата шегьерди РагъакӀидай Ява велаятдихъ галаз сергьятзава, рагъакӀидай пата Бантен велаятдихъ галаз..

## Тарих
Шегьердин бине кутунвай югъ хьиз хсабзавайди я 1527 йисан 22 июнь. А юкъуз Демак султанатдин кьушунар Фатахиллдин гъилик кваз португалрин флотдал гъалибвал кьуна португалриз чпин къеле эцигиз кӀанзавай Сунда-Келепа хуьр кьурла. Адал эцигна тӀвар Джаякерта (Гъалибвилин шегьер). 1619 йисуз Джаякерта англивийри элкъвена акъвазна, абур хъфейила голландри чкӀурна. А чкадал Ян Питерсон Куна Батавия къеле эцигна, голландрин чӀехибубаяр батаврин тӀварцӀиз талукьарна. 1621 йисалай эгечӀна а тӀвар къеледихъ элкъвена чӀехи хьайи шегьердизни хъхьана, адакай Голландиядин Ост-Индиядин кьилин шегьер хьана.. А тарихвилин чкаяр къенин Джакартадин кефер пата, порт галайвал алайди я, адаз Агъа Шегьер лугьуда. 1808 йисуз шегьер кьибле патахъ гегьеншар жез эгечӀна. Къенин Медан Мердека лагьай юкьван майдандал Батавиядин Вине Шегьер экъечӀна. XIX вишйисан эхирда Агъа шегьерда гьар жуьре идараяр авай, Вини пата европавийрин чӀехи пай яшамиш жезвай. Гьабурун арада китайвийрин магьле авай. Вини шегьерда гьакӀни эрменрин Батавидин епархидин клисани авай. Шегьер 1942 йисуз японвийри къачурла адаз Джакарта тӀвар кьулухъ хгана. 1945 йисуз Индонезияди вичин азадвал лагьайла адакай гьукуматдин кьилин шегьер хьана. 2019 йисуз чир хьана кьилин шегьердин статус Калимантан островдал алай цӀийиз эцигзавай шегьердиз тухудайди..

## Агьалияр
Джакартадин агьалийрин кьадар лап фад экъечӀзава. 1930 йисалай ам 17 сефер пара хьанва. 1950 йисарин кьиле шегьерда 823 агъзур кас авай, 1961 йисуз 2,9 млн кас, 1971 йисуз 4,6 млн, 1980 йисуз 6,5 млн. 1980 йисара инсанрин кьулан къалинвал 8 агъзур кас 1 км²дал тир. Кьилин шегьер Джакартадин округдин сергьятрай экъечӀнавай кӀвалер эцигнавай чкадик квазва шегьерар Тангеранг, Тангеранг-Селатан, Богор, Бекасини Караванг. А шегьервилин агломерацидин майдан 2019 йисуз 3367 км² тир, агьалияр а агломерацида 34 365 агъзур кас аваз Токиодилай кьулухъ кьведлагьай чка кьазвай дуьньяда.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Ли Бо

**Ли Бо** (авай вахтунда *Ли Бай*) ва я **Ли Тай-бо** (701 −762/763 йисар) — Китайдин Тан династиядин вахтарин шаир. Ли Бо Китайдин виридалайни лайих шаиррикай сад тир. Адан тӀвар Дантедин ва Петраркадин, Низамидин ва Фирдоусидин, Пушкинан ва Шекспиран тӀварарихъ галаз санал ала. Вичин гуьгъуьнай ада 1100 кьвае эсерар туна, абурун арада 900 шиирни.

## Уьмуьрдин рехъ
Ли Бодин диде — бубадикай гзаф хабарар чак эгякьнач «Ктабда Тан династиядикай» кхьенва адан буба Жэньчэн шегьерда военачальник тир лугьуз. Амма а шегьерда яшамиш хьанавай адан халу. Ада вичин шиирра бубадикай са сеферда кхьена: кьакьан, лацу рацамар авай кас.

Дуьздиз дагьайтӀа адан буба девлетлу кас тир, вичин умуьр ада тухвана са кӀвалахни тийиз ва кӀвале ацукьна.

Ли Бо гьукуматдин мектебдиз ракъур тавуна, адаз тарсар кӀвале гана. Гьеле цӀуд йис жедалди ада шиирар туькӀуьриз башламишна. 15 йис хьайила ада фехтованиядай тарсар къачуз хьана.
18 йис хьайидалай кьулухъ Ли Бо Миншань дагълариз физва Дун Яньцзы наставник-даосдин гъилик галаз кӀелиз хьана.

Са шумуд йис са кӀвалахни тийиз ва тӀебиат ахтармишиз акъатна. Гьадлай гуьгъуьниз Ли Бо сиягьат ийиз фена. Хайи провинцияда сиягьат ийиз йисар фена. ТӀебиатдин гуьзелвал ада вичин шиирра къалурна. И вахтунда ада кхьена ихьтин эсерар: «Песня о луне в горах Эмей»,"Навещаю отшельника на горе Дайтянь, но не застаю цветы","Одиноко сижу в горах Цзинтиншань" ва масабур.

25 йис хьайила Ли Бо вири Китайда сиягьат ийиз фена.

27 йис хьайила Ли Бо Хубэй провинцияда акъатна. Ина ам эвленмиш хьана, аяларни хана ва хзан галаз Аньлу дагълара яшамиш жезва. Амма хзандивайни ам кьуна акъвазриз хьанач.

Дустарихъ галаз санал ада кӀватӀал «Шестеро беспечных из бамбуковой долины» туькӀуьрна. Абур Цзулай дагълара ацукьна ва са кӀвалахни тийиз, хъваз чехир, шиирар кхьиз ва тӀебиат ахтармишиз вахт тухузвай.

Сиягьат авур йисара Ли Бо жуьреба — жуьре инсанрихъ галаз таниш хьана. Гзафбуруз ада вичин шиирра эбедин диривал гана.

742 лагьай йисуз императорди Сюань Цзуна Ханьлинь Академиядин кьилин звание гана.

Императордиз вичин патаг зиреквал авай инсан кӀанзавай, вичиз хъуьр гъуьдай ва гьейбатлувал къалурдай.

Пачагьдин кӀвалин шаирдин чка Ли Боди кьве йисуз кьуна.744 лагьай йисуз гатфариз ада пачагьдин кӀвал туна. Ана физвай карьера адан азадвал кӀандай гьакъикъатдик галаз кьазвачир.
Ли Бо вичин уьмуьр куьтяхь жедалди Китайда сиягьат авуна. Амма гьа вахтунда хайи чкаяр патал сефилвални кьатӀунзавай, им аквазва адан виридалайни чизвай шиирдай «Думы тихой ночью». И шиир исятдани, 21 лагьай вишйисузни, Китайдин мектебра аялри чирзава.

744 лагьай йисуз зулукъай Ли Бо сифте сеферда таниш жезва Ду Фудихъ галаз, инлай башламишна кьве гужлу зигьин авай шаирар дустар хьана.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Джавагьарлал Неру

**Джавагьарлал Неру** (14 лагьай ноябрь 1889 лагьай йис, Аллагьабад, Британиядин Индия — 27 лагьай май 1964 лагьай йис, Нью-Дели) — Индиядин гьукуматдин ва политикадин алахъавайди. ТӀвар-ван авай дуьньядин политикадин алахъавайбурукай сад тир, Индиядин миллет азад ийизвай движениядин кьиле акъвазна. Магьатма Гандидин гъилик галаз Индиядин миллетдин конгрессдин председатель хьана, гуьгъуьнлай, Индияди 15 лагьай августдиз 1947 лагьай йисуз масадалай аслу туширвал къачурла — сифтегьан премьер — министрадин чка кьуна. И чкадал ам акъвазна 27 лагьай майдиз 1964 лагьай кечмиш жедалди.

Адан руш Индира Ганди ва хтул Раджив Ганди Индиядин пуд лагьай ва ирид лагьай премьер — министраяр тир.

Къецепатан политикада Неруди къаришмиш тежер чка кьуна. Ада Гамал Абдель Насерахъ ва Иосип Броз Титодихъ галаз санал туькӀуьрна Движение неприсоединения.
Къенепатан политикада Дж. Неру дирижизмадин патал акъвазна.

## Уьмуьрдин рехъ
14 лагьай ноябрдиз 1889 лагьай йисуз Аллагьабадда кашмирски брахманрин кастадихъ галай хзанда дидедиз хьана. Адан буба Мотилал Неру Индиядин лап еке партиядин Индиядин миллетдин конгрессдин кьиле авай регьберрикай сад тир. Вичин гада ада Харроуда (Лондон) авай мектебдиз кӀелиз ракъурна.

1912 лагьай йисуз Дж. Неруди Кембриджидин университетдин юристар гьазурзавай факультет кӀелна куьтяхьна. Англияда амаз Неру индийцинрин регьбер Магьатма Гандидин кӀвалахрик галаз таниш хьана. Гуьгъуьнkай Магьатма Ганди Нерудин политакадин ва жемятдин суалрай муаллим хьана. Индиядиз хтайла, ада вичин бубадин адвокатрин конторада кӀвалахиз башламишна.

8 лагьай февралдиз 1916 лагьай йисуз индусрин сувар авай вахтунда Дж. Неру 16 йис хьанвай Камала Каулдал эвленмиш хьана. Са йисалай абуруз руш хьана Индира тӀвар алай.
И вахтунда Неру ИНКдин активист жезва. Абуру алахъна дяве тухузвай Индия масабурун гъиликай хкудиз кӀандиз. Великобританиядин колониядин властри ам са шумуд сеферда дустагъда туна.

1927-лагьай йисуз ИНК-дин преседатель яз хкянава.

24 лагьай августдиз 1946 йисуз Неру Индиядин Временны правительстводин вице-премьер хьана, июндиз 1947 лагьай йисуз- правительстводин кьиле акъвазна ва къецепатарин кӀвалахрин ва оборонадин министрадин чка кьуна.

1947 лагьай йисуз июльдиз Индия кьве патал пагь хьана — Индийский Союз ва Пакистан.

1948 лагьай йисуз февралдиз Индиядай хъфена эхиримжи Британиядин солдатар, 1947—1948 лагьай йисара Индиядин ва Пакистандин арада дяве фена Кашмир провинция патал. Гзаф пай Индиядихъ акатна.

1954 лагьай йисуз Индиядихъ галкӀурна французрин колонияр, 1962 лагьай йисуз — Португалиядин колониярни.

Къенепатан политикада Неруди Индиядин халкьар сад садахъ галаз рази ийиз алахъна: мусурманар индуистрихъ ва сикхарихъ галаз, дяве тухузвай партияр, эконмикада- са патахъай планар, муькуь патахъай рыночны экономика. Адагай алакьна Конгрессдин садвал хуьз.

Къецепатан политикада Неруди вири гьукуматрихъ галаз сад хьтин араяр хьун паталди гзаф кӀвалах авуна.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Чжэн Хэ

**Чжэн Хэ ** — Мин империядин легендадин адмирал, сиягьатчи, флотдин кьил ва дипломат тир. Миллетдай хуэйцзу тир. Мусурман тир.

## Уьмуьрдин рехъ
Ада Мин императорри Индокитайдин, Индостандин, Аравиядин зуростровдин ва РагъэкъечӀдай патан Африкадин уьлквейриз ракъурнавай ирид масштабар ири гьуьлуьн дявединни алишверишдин экспедиция тешкилатна ва абурун кьилел акъвазна. Са бязи версиядиз килигна, адан тешкилат авур экспедицияр Америкадин ва Австралиядин къерехрив агакьзавай тир.

Сун империядин авай чӀаварилай гатӀумна кьилдин Китайдин савдагаррин гимияр Кьибледин Китайдин ва Кьиблединни РагъэкъечӀдай патан Азиядин арада саки акъваз тежез физ-хквез авай тир, Юань монголрин империя тирла РагъэкъечӀдай патан Азиядин ва гьатта Шри-Ланкадиз дявединни дипломатиядин экспедицияр тухузвай тир.

Амма Чжэн Хэди тешкилатнавай эспедицийрин масштабар ва Чжу Ди императордин абуруз гузвай еке мана прецедент авачирбур тир.

И экспедийри, формально ва тӀимил вахтуна (са шумуд цӀуд йис) ятӀани, Малай зуростровдин, Индонезиядин, Шри-Ланкадин ва Кьибледин Индиядин гзаф кьадардин пачагьвилерикай Мин империядин вассалар авуна. Абурун куьмекдалди Индиядин океандин къерехрал яшамишзавай халкьарикай цӀийи малуматар Китайдиз гъана.

Бязи фикирралди, Китайдин флотдин экспедицийри Малай зуростровдин, Суматрадин ва Явадин тарихдин вилик ракъуруниз пара таъсир авуна. Вучиз лагьайтӀа абурукай и райондиз китайвирин эмиграциядиз ва гьанал Китайдин меденият артух хьуниз себеб хьана.

Гьатта Чжэн Хэдин кьилин покровитель (Чжу Ди император) авай вахтундани Чжэн Хэдин экспедицияр Китайдин Конфуцийвилин элитадин критика авуна кукӀварзвай тир. Абурун фикирдалди, ибур герек тушир ва багьа императордин машгъулатар тир.

Чжэн Хэ ва император Чжу Чжэньцзи (Чжу Дидин хтул) кьейидалай кьулухъ ихьтин изоляционизмдин фикирар миндин Китайдин гьакиматда вири дережайрал агъавал авуна.

Идан нетижада гьукуматдин гьуьлуьн экспедицияр акъвазарна, Чжэн Хэдин флотдикай техникадин информациядин чӀехи пай терг ва квадар авуна.

XVII—XVIII вий йисариз туькӀуьрнавай официал «Миндин тарих» адан гьуьлерал къекъуьникай лап критикадин къайдада лагьана, амма Китайда авай гзаф агьалийри, иллаки Кьиблединни РагъэкъечӀдай патан Азияда арадал гъанвай жемятдин уртахри, хеси авунвай флотдин кьил халкьдин игит хьиз гьисабзавай тир.

XX виш йисан эвелдиз, Китай чара уьлквейрин аслувиликай хкудунин гьерекат хкаж хьайила, Чжэн Хэдин образ мад машгьурди хьана.

Гилан Китайдин Халкьдин Республикада Чжэн Хэ уьлкведин тарихдин къене виридалайни кьетӀен чӀехи ксарикай сад яз гьисабзава, адан гьуьлерал къекъуьнар (адетдалди абур къунши уьлквейрихъ галаз Китайдин ислагьвилин политикадин чешне хьиз гьисабзава) XVI—XIX виш йисариз Европадай тир колонизаторри дяведалди кьунин экспедицийриз аксина эцигзава.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Адигъеядин гьукуматдин университет

**Адигъеядин гьукуматдин университет** — Адигъеядин меркез тир Майкоп шегьерда чка кьур лап вини дережадин кӀелдай чка я.

## Тарих
Адигъеядин гьукуматдин университетдин тарих 1940-лагьай йисалай гатӀум жезва, гьа чӀавуз Майкоп шегьерда Муаллимрин институт ахъайна. 1952-лагьай йисуз ам Адигъеядин педагогикадин институтдиз элкъуьрна, 1993-лагьай йисуз адакай гьукуматдин университет авунва.

Алай чӀавуз им Адигъея Республикадин чӀехи кӀелунин ва ахтармишунин юкь язва.

## ТуькӀуьрун
* Институтар:
** Искусствойрин институт
** Физкультурадин ва дзюдодин институт
** Комплексрин проблемайрин илимдинни ахтармишунин институт.

* Факультетар:
** математикадин ва компьютеррин илимрин
** инженериядин-физикадин
** тӀебиатдикай илимдин
** тарихдин
** филологиядин
** адигъ филологиядин ва медениятдин
** чара уьлквейрин чӀаларин
** юриспруденциядин
** экономикадин
** педагогикадин
** социал технологирин ва туризмдин
** халкьарин арада авай

Университетдиз Апшеронскда, Белореченскда, Ейскда, Новокубанскда, Сочи шегьерра ва Кошехабль аулда филиалар ава.

## КӀвалах
Университетда кӀелун лап вини дережадин ва юкьван дережадин пешекарвилин маарифдин 42 пешедай тарсар гузва.
Университет саки 12 000 студентдин кӀелзава, абурукай 2000 — маса уьлквейрай атанвай студентар язва.
Вири санлай къачурла университетда 650 кьван муаллимди тарсар гузва, гьисабдик 100 кьван илимрин духтур ва 400 кьван илимрин кандидат кваз.

## Умуми информация
Университетдин адрес: Урусат, 385000, Майкоп ш., Первомайская к., 208.

Университетдин ректор — Мамий Дауд Казбекович.

## Ректорар
* Ячиков Александр Карухович
* Хутыз Ким Консаович
* Хунагов Рашид Думаличевич (1996 ва 2019 йисарин арада)
* Мамий Дауд Казбекович (2019 йисалай инихъ) 

 Файл:Alexandr Yatchikov.jpg|ректор Ячиков А.К. 1960-1970
 Файл:Hunagov Rashid.JPG|ректор Хунагов Р.Д. с 1996 года
 

## ЭлячӀунар
* Официальный сайт
* Адыгъеядин гьукуматдин университет (АГьУ)
* федеральное государственное бюджетное образовательное учреждение высшего профессионального образования «Адыгейский государственный университет» (ГОУ ВПО «АГУ»)
* МГГТК АГУ 
* государственный университет (АГУ) 
* Адыгейский государственный университет
Куьрдамир район

**Куьрдамир район** () — Азербайжанда авай район я.

Майдан — 1 632 км². Агьалияр — 117 923 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 72,26 кас/км².

Административ юкь — Куьрдамир я.

Куьрдамир район Арандин экономикадин райондик акатзава.

## Тарих
Са версиядиз килигна, Куьрдамир тӀвар «Кюр» ва «Дамир» (ширвандин нугъатдал «куьр» гаф «кьиле гар авай; викӀегь» хьиз ишлемишна, гакӀни Дамир — и арайра бине эцигай ирид хуьруьн чӀехиди) гафарилай атайди. Маса версиядив кьурвал, Куьрдамир тӀвар «Куьр даймир», яни «Кура вацӀун сел хьайила мусибатдик акат тийир» гафарилай атайди.

Куьрдамир район 1930 йисус туькӀуьрна.

## География
Районди Азербайжандин юкьван пата чка кьунва. Район кефердин патахъ Исмаилли райондихъ, Агъсу райондихъ, рагъэкъечӀдай патахъ Сабирабад райондихъ, Гьажикьабул райондихъ, кьибледин патахъ Имишли райондихъ, рагъакӀидай патахъ Гейчай райондихъ, Ужар райондихъ, Зердаб райондихъ галаз сергьятдал ала.

Куьрдамир районди Ширван — Азербайжандин тарихдин вилаятда чка кьунва. Ина субтропикрин климат, лап чими, кьурагь гатар ава. Район вичин ципицӀ багъларалди машгьурди, абурукай виридалайни машгьурди «Ширваншагьли» (яни «шагьдин») язва. Дуьньядин базардал чкадин гамарин жуьрейрикай виридалайни машгьурди «Шалиян» язва.

Гьуьлуьун дережадилай 200 метрдин вине ава, юкьван гьалдин йисан къваларин кьадар — 250—300 мм.

Районда 58 хуьруьн, кьве поселкадин ва са шегьердин вич-вичи идара авунин органди кӀвалахзава.

## Агьалияр
Йисариз килигна Кюрдамир райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика.

1939-лагьай йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал райондин вири агьалийрикай 5,0 % лезгияр тир

1999-лагьай йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал райондин вири агьалийрикай анжах 0,1 % лезгияр тир.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Сократ

**Сокра́т** (; 470/чи девирдал къведалди 469-йис, Къадим Афинаяр — чи девирдал къведалди 399-йис, гьана) — къадим грекрин философ. Адан илимдин кӀвалахри философияда еке дегишвилер туна — тӀебиатдизни дуьньядиз килигунилай эгечӀна инсандизни философиядин теориядиз килигунал кьван. Адан илимдин кӀвалахди къадим (энтикъа) философия вилик тухунин карда цӀийи хел ахъайна. 

## Баянар

## ЭлячӀунар
Гьинд

**Гьинд** — Кьибледин Азияда авай ири вацӀ я. ВацӀу вичин сифте кьил Китайда Гьималайрилай къачузва, гзафни-гзаф ам Индиядин кефердинни рагъакӀидай патан чилерай ва Пакистандай тӀуз авахьзава.

ВацӀун сифте кьил Тибетдин платодал ава, вацӀу сив — Арабик гьуьлуьн кефердин пата, Къарачи шегьердин мукьвал ала.

Гьинддин яргъивал — 3180 км, бассейндин майдандин кьадар — 960 000 я км². (980 тыс. км² в БСЭ). Цин юкьван гьалдин харжи — 6600 м³/с я.

Названия:  ();  (*Sindh*);  (*Sindhu*);  (**); ;  (*Абба-Син* «отец рек»);  («Hind»);  («Lion River»); ;  (Индос).

Гьинд (Синдху) — Саптасиндхавадин (ведайрин ИридвацӀун) кьилин вацӀарикай сад язва.

## Флора ва фауна

### Нек хъвадайбур
Индиядин вацӀун делфин (Platanista gangetica minor тахьайтӀа Platanista indi) анжах Инд вацӀа, асул гьисабдалди Синд ва Пенджаб провинцийра яшамиш жезва. Алатай вахтара абур агъавацӀарани гьалтзавай тир. ЧӀур тӀебиатдин виридуьньядин фонддин малуматриз килигна, Индиядин делфин — вири китар хьтинбурун арада виридалайни терг хьунин кичӀевилик квайбурукай сад язва. Исятда тахманин са агъзур кьван делфин ама, абурукай чӀехи пай Синдда авай Суккур ва Гудду плотинайрин арада авай 130 км яргъивал авай куьруь вацӀун кьатӀда яшамиш жезва. Делфин саки михьиз буьркьуьди я, вич авай чкадай ада эхолокациядин куьмекдалди кьил акъудзава.

### Ихтиофауна
Гьинд вацӀа карпдинбур (шелаяр, данио, барбусар, маринкаяр ва мсб.), вьюновые (боцияр ва мсб.), багаридинбур, сомдинбур, гурамидинбур (колизаяр ва мсб.), кьилгъуьлягъдинбур (кьилгъуьлягъар ва мсб.) ва маса хзанрик акатзавай гъетер яшамиш жезва.

## Тарих

Чи эрадилай вилик тир III-лагьай агъзур йисан юкьвара Гьинд вацӀун дугуна виридалайни дегь чӀаван цивилизацийрикай сад тир арадал акъатна. Гуьгъуьнлай Гьинддин ва адан агъавацӀарин дугунрай тӀуз ЧӀехи пекдин рехъ физвай тир. Гьинд вацӀун агъанагар арабри дяведалди къачуна.

## Майишатдиз талукь тир ишлемишун

## Эдебият

## Баянар

## ЭлячӀунар
Озан Кабак

**Озан Мугьаммед Кабак** (; 2000 йисан 25 мартдиз, Анкара, Туьркия) — Туьркиядин футболхъан, «Ливерпуль» клубдин ва Туьркиядин кӀватӀурдин хуьдайди язва.

## Клубрин карьера

### «Ливерпуль»
2021 йисан 2-лагьай февралдиз Кабак «Ливерпулдик» экечӀна, мерсисайдвийрин патал ам арендадин ихтиярдалди экъечӀзава. Адан вичиз № 19 хкянва.

## Туьркиядин кӀватӀур

## Агалкьунар

### «Галатасарай»
* Туьркиядин чемпион: 2017/18

## Баянар

## ЭлячӀунар