Лезги кхьинар

**Лезги кхьинар** — лезги чӀал кхьидай хатӀ я. Тарихда лезги чӀал кхьин жезвай:

19-й асирдин эвелдай — 1928-лагьай йисалди араб кхьинарал «Ажама»

1860—1910 — Пётр Услар туькӀуьрнай кирилл кхьинарал (араб кхьинар галаз санал ишлемиш жезвай)

1928—1938 — латин кхьинарал.

1938 — исят — кирилл кхьинарал.

## Араб кхьинар «Ажам»
44 араб ва араб чӀала авачир бези лезги сесер патал дегишарнай араб гьарфарикай туькӀуьр жезва. И кхьинар ишлемиш жезвай 19-лагьай вишйисалай 1928-лагьай йисалди (П. К. Усларан кирилица галаз санал ишлемиш жезвай). Исят и хатӀ санани ишлемиш жезвач.
19-лагьай вишйисуз ажамадал шиирарин кӀватӀалар (меселе: Етим Эминан ва муькуь шаирарин) ва муькуь ктабар чап жезвай.

*Лезги ажама:*

1917 йисан револуьциядилай кьулухъ, цӀийи ажама гьарфалаг туькӀуьрдай са шумуд алахъун хьанвай. Садлагьай ихьтин гьарфалаг Къасумхуьруьнви Абу Жафар Мамедовди туькӀуьрнай. Мад са гьарфалаг Гь. А. Гьажибегринди туькӀуьрнай. Гьажибегринди туькӀуьрай гьарфалагдал са шумуд ктаб чап хьанвай, амма 1928 йисуз ССРГ-да чӀаларин романизация (латинизация) програмадиз килигна хатӀ латин кхьинрал дегиш хьанвай.

## Пётр К. Усларан гьарфалаг

1860 йисара, Дагъустан Урус Империяди къахчурла кьулухъ, лингвист ва этнограф Пётр Карлович Услар садлагьай лезги чӀалан кирил кхьинар ва грамматика туькӀуьрнай (1896 йисуз чап авунвай). И гьарфалагдал кирил гьарфарикай, модификация авунвай кирил гьарфарикай ва са шумуд латин ва гуржи гьарфарикай туькӀуьр жезвай. П. Усларан гьарфалагдал Темир-Хан-Шурада (исятда Буйнакск) 1871 йисуз садлагьай кирил кхьинрал лезги чӀалал ктаб чап хьанвай — «Куьредин азбука». Ам Усларан куьмекчи Казанфар Зулфикаровди кхьенай.

20-лагьай вишйисан эвелда мад са шумуд ктаб Усларан кхьинрал чап хьанвай. Абурукай сад Абу Жафар Мамедовди кхьенвай «Къуранда тӀвар кьунвай муьжуьд пайгъамбардикай кьиса», ва 1911 йисуз Тифлисда чап хьанвай гафарган «Ќу̇ре ჭалан елифарни аҳпа гw æниз қелдаj ђуз» [Куьре чӀалан элифарни ахпа гвяниз кӀелдай жуз].

Усларан кирилица лап вилик фенвачир, халкьди ам кьабул тавун виляй, ва гзафбуру виликди хьиз араб кхьинарал кхьизвай.

## Латин кхьинар
1920 йисара ССРГ-да чӀаларин латинизация процесс физвайтир. 1926-й йисуз Москвада кӀелзавай лезги студентари «лезгинский кружок» туькӀуьрнайтир, и «кружок»-дин кӀвалахрикай сад «писать Ли по-лезгински» брошуьра хьана. И брошуьрада теклиф авунай лезги латин гьарфалагдин проект. Са тӀимил ахпа Гь. А. Гьажибегрин ва А. Л. Шамхалов Дагъустан чӀалар патал «Дагъустандин цӀийи гьарфалаг» туькӀуьрнай, ва адан са жуьре лезги чӀал патални тир.
27 июн 2028 йисуз «научный совет Всесоюзного центрального комитета Нового алфавита» разивал гана цӀийи гьарфалагдиз. ЦӀийи кхьинин кьетӀенвал гьам тир хьи, кьилин (чӀехи) гьарфар авачир. Гьарфалаг ихьтин тир:
**a, b, c, cc, , ç, d, e, ə, f, g, ƣ, h, i, j, k, kk, ⱪ, l, m, n, o, ө, p, pp, , q, ꝗ, r, s, ş, t, tt, , u, v, x, , , y, z, ƶ, ꞩ, ꞩꞩ, ⱬ, **

1932 йисуз гьарфалагда дегишвилер хьана — гьарфар тӀимил хьана ва кьилин (чӀехи) гьарфар мад ттунай гьарфалагдиз. 1930 йисарин юкьвара ам ихьтин тир:

2018-й йисуз Азербайжанда гьазурнавай лезги латин гьарфалагдин проект, амма културадин кӀвалахчияр ам кьабулнавач, гьавиляй хьи идаз килигна лезги халкь пай жеда кьве патал (садбуру латиницадал кхьида, масабур кириллицадал), ва гьавиляй хьи халкьдин гьарфалаг дегишариз анжах Дагъустан республикадин чӀалан институтариз ихтияр ава.

## Исятдин кирилл гьарфалаг

5-й январ 1938-й йисуз Дагъустандин опком ВКП(б)-ди къарар гана дагъустандин чӀаларин кхьинар кирил графикадал дегишариз. 8 февралдиз Дагъустандин ЦК-ди и къарар тестикь авуна. 11-й февралдиз  газетада публикация авуна цӀийи лезги гьарфалаг. гуьгъуьнлай са тӀимил дегишвилер хьана: **Ё ё** гьарф ттуна, **УӀ уӀ** дегишарна **Уь уь** гьарфдал.

Исятда авай лезги гьарфалаг 45 гьарфуникай туькӀуьр жезва:

## Гьарфалагарин барабарвилин таблица

## Баянар