open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Къавкъаздин Кьилин цӀиргъ

**Къавкъаздин Кьилин цӀиргъ** ва я **Къавкъаздин ЧӀехи цӀиргъ** — ЧӀулав гьуьлелай (Анапа) Каспи гьуьлел кьван (Баку) 1100 км датӀана яргъи хьанвай сувун цӀиргъ я. Адан виридалайни кьакьан чка КичӀен сув я (4490 м). 

И цӀиргъини Къавкъаз кьве патаз кӀарзава: Кеферпатан Къавкъаз ва Кьиблепатан Къавкъаз. 

Къавкъаздин Кьилин цӀийргъ талукь тир суварин системадиз ЧӀехи Къавкъаз лугьузвайди я.

## ЭлячӀунар
Диклосмта

**Диклосмта** — ЧӀехи Къавкъаздин Живедин цӀиргъинин мурцал алай сув я. И сув Чечнядин, Дагъустандин ва Гуржистандин сергьятрин юкьвал ала.

Гуржи чӀалал *Мта* — «сув», *Дикло* — Тушетиядин лап цӀуру хуьрерикай садан тӀвар я. Чеченри и сувуз *Дукълуо-Лам* лугьузва, яни «Живедин сув». 

Сувун массивдп гзаф кукӀвар ава, абурукай виридалайни кьакьанбур:

* Кьулан Диклосмта — 4285 м.
* РагъэкъэчӀдай патан Диклосмта — 4275 м.
* РагъакӀидай патан Диклосмта.

## ЭлячӀунар
* Словарь "География России". - М.: Большая Российская энциклопедия. Главный редактор А.П. Горкин. 1998.
Аддала-Шухгельмеэр

**Аддала-Шухгельмеэр** — Дагъустанда, ЧӀехи Къавкъаздин рагъэкъэчӀдай пата авай Богос цӀиргъинин сувун кӀукӀ я. Адан кьакьанвал 4151 метр я. Чкадин агьалиди и сувуз *Каббала*-ни лугьуда. 

Аддаладин мукьвал ЦӀумада райондин Тинди, Вини Гаквари ва Агъа Гаквари хуьрер ала. 

Сифте яз и сувуз тӀвар-ван авай немецви альпинист ва географ Готфрид Мерцбахер 1892 йисуз Беленги кӀамай хкаж хьанай. Вичин гъиливкхьинра Мерцбахера и сувун тӀвар *Сааратл* хьиз къейд авунай, на лугьуди и сувун къваларив галай хуьрерин эгьлийри и сувуз гьарда вичин чӀалал тӀварар ганвайди я.

1935 йисуз и кукӀвал академик Август Летавет ва физик Игорь Тамм хкаж хьанай.

## ЭлячӀунар
* 10 альпинистских экспедиций академика Августа Летавета
Богос цӀиргъ

**Богос цӀиргъ** — Дагъустанда авай сувун цӀиргъ. ЧӀехи Къавкъаздин сувун системадик акатзава. 

Богос цӀиргъ Къавкъаздин Кьилин цӀиргъинилай хел гана Мечикала сувалай Хапурда перевалдал кьван яргъи хьанва. Адан яргъивал 72 км я. Адан виридалайни кьакьан кӀукӀ — Аддала-Шухгельмеэр сув я (4151 м). 

Богос цӀиргъ Дагъустандин Цунта, Тлярата, ЦӀумада, Ахвах, Шамил ва Бежта районрин чилерайтӀуз физва.

## ЭлячӀунар
* ГЕОГРАФИЯ И ТУРИСТСКИЕ ВОЗМОЖНОСТИ ГОРНОГО ДАГЕСТАНА
Дуьлтыдагъ

**Дуьлтыдагъ** — Дагъустанда авай сув ва цӀиргъ. Кьакьанвал 4127 м я. 

## ЭлячӀунар
* Хребет Дюльтыдаг на картах
Шалиб цӀиргъ

**Шалиб цӀиргъ** — Дагъустанда авай сувун цӀиргъ я. ЧӀехи Къавкъаздин сувун системадиз талукь я. Адан кӀукӀ тир Дуьлтыдагъдин кьакьанвал 4127 м я. 

## ЭлячӀунар
* Кавказский барс – миф или реальность?
Дарваг вацӀ

**Дарваг вацӀ** — Дагъустандин Дербент райондин чилерайтӀуз авахьзавай вацӀ я. 

Ада вичин кьил тӀвар алачир вирелай къачузва ва Каспи гьуьлуьк акахьзава. ВацӀун яргъивал 39 км, майдан 520 км² я. Адак акахьзавай чӀехи вацӀарикай Барзанчай ва Дюбекчай вацӀарин тӀварар кьаз жеда. ВацӀал Мамедкъала, Юный Пахарь, Село имени Мичурина, Гежух хуьрер ала. 

## ЭлячӀунар
## Ссылки
* Государственный водный реестр: река Дарвагчай

### Картаяр
* Дарвагчай. Публичная кадастровая карта
Сарир

**Сарир** — юкьван виш йисарин девирда сувун Дагъустанда хьайи авар гьукумат . VI виш йисалай XI виш йисалди амукьайди я. Гьукуматдин вини къатари христианвилиз ибадат ийизвай.

## ТӀварцӀикай
Гьукуматдин тӀвар, арабри чкадин гьакимдин титулдиз гайи гафуникай арадал атанва: *сагьиб ас-сарир* — яни «тахтунин сагьиб» . 

## Чилер
Кефер пата Сарир уьлкве Хазариядихъ галаз, кьибле пата — Дербентдихъ галаз, рагъакӀидай пата — Аланиядихъ ва вайнахрин Симсим гьукуматдихъ галаз, кьиблединни-рагъакӀидай патани гуржи пачагьвилерихъ галаз са сергьятра авай. Чи йикъарив агакьай тарихдин гъиливкхьинра Сарир уьлкве пара агьалияр авай, пара къелеярни хуьнуьхуьнин минараяр авай гзаф къуватлу уьлкве хьиз гьатнава. Адан кьилин шегьер Хумрадж тир (къенин Хунзах хуьр я). 

Цуькведа авай вахтунда Сарир уьлкведин гьукумдик Дагъустандин сувун пад, аран пад, гьакӀни къунши уьлквейрин чилер акатнавай. 

## Сарирдин гьакимар
* Абухисро (740 йис)
* Аваз (IX виш йисан кьведлагьай пай)
* Бухт-Йишо I (905 йис)
* Филан-шагь (940—950 йисар)
* Бухт-Йишо II (1025—26 йисар)
* Фируджа
* Токку (1065 йис) — Фируджадин хва я
## Эдебият
* 
* 
* 
* *Минорский В. Ф.* История Ширвана и Дербента. — М.,1963
* *Атаев Д. М.* Нагорный Дагестан в раннем средневековье (по материалам археологических раскопок Аварии). Махачкала, 1963
* *Тахнаева П. И.* Христианская культура средневековой Аварии (VII—XVI вв.) в контексте реконструкции политической истории. Махачкала, 2004
* *Айтберов Т. М.* И аварский язык нуждается в государственной поддержке // Журнал «Народы Дагестана». 2002. № 5. С. 33 — 34
* *Магомедов Мурад* Походы монголо-татар в горный Дагестан // История аварцев. — Махачкала: ДГУ, 2005. С. 124
## Баянар

## ЭлячӀунар
1910 йис

**1910 йис** (*са агъзурни кӀуьдвишни цӀудлагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла кишдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1910-лагьай йис я. XX виш йисан 10-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1911 йис

**1911 йис** (*са агъзурни кӀуьдвишни цӀусадлагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла гьяддиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1911-лагьай йис я. XX виш йисан 11-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
Экуьнин зарбвал

**Экуьнин зарбвал (вакуумда)**  — вакуумда электромагнит лепейрин чкӀурунин зарбвилин абсолют чӀехивал я. Физикада, адет хьанвай къайдада, латин "с" гьарфуналди къалурзава («цэ» хьиз лугьуда). Экуьнин зарбвилин чӀехивал: 299 792 458 ± 1,2 м/с. Вакуумда экуьнин зарбвал - инерциал гьисабунин система хкягъунилай аслу тушир фундаментал тир дегиш тежер я.
1912 йис

**1912 йис** (*са агъзурни кӀуьдвишни цӀикьведлагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла ислендиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1912-лагьай йис я. XX виш йисан 12-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1913 йис

**1913 йис** (*са агъзурни кӀуьдвишни цӀипудлагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла арбедиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1913-лагьай йис я. XX виш йисан 13-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1914 йис

**1914 йис** (*са агъзурни кӀуьдвишни цӀикьудлагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла хемисдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1914-лагьай йис я. XX виш йисан 14-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1915 йис

**1915 йис** (*са агъзурни кӀуьдвишни цӀувадлагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла жуьмядиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1915-лагьай йис я. XX виш йисан 15-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1916 йис

**1916 йис** (*са агъзурни кӀуьдвишни цӀеругудлагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла кишдиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1916-лагьай йис я. XX виш йисан 16-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1917 йис

**1917 йис** (*са агъзурни кӀуьдвишни цӀеиридлагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла ислендиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1917-лагьай йис я. XX виш йисан 17-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1918 йис

**1918 йис** (*са агъзурни кӀуьдвишни цӀемуьжуьдлагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла саласадиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1918-лагьай йис я. XX виш йисан 18-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1900 йис

**1900 йис** (*са агъзурни кӀуьдвишлагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла ислендиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1900-лагьай йис я. XIX виш йисан 100-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1904 йис

**1904 йис** (*са агъзурни кӀуьдвишни кьудлагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла жуьмядиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1904-лагьай йис я. XX виш йисан 4-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1905 йис

**1905 йис** (*са агъзурни кӀуьдвишни вадлагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла гьяддиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1905-лагьай йис я. XX виш йисан 5-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1908 йис

**1908 йис** (*са агъзурни кӀуьдвишни муьжуьдлагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла арбедиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1908-лагьай йис я. XX виш йисан 8-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
Абу Тагьир Нихави

**Абу Тагьир Нихави** — IX-X виш йисара уьмуьр авур лезги зари. 

Агъзур йис идалай вилик уьмуьр авур лезги заридин ватан Ниха (Нига) шегьер тир. Вичин шиирар ада Азербайжандин Низами Генжеви, Фуьзули хьтин шаирриз махсус жуьреда, фарс ва лезги чӀалар акадарна кхьизвай. Адан гьакъинда сифте малумат гайиди чи халкьдин тӀвар-ван авай хва З. Ризванов хьана. И чна гузвай материал адан хва Р. Ризванован "Кьиблепатан лезгийрин литература" улубдай къачунвайди я. Лугьунрай, Абу Тагьир Нихави машгьур шаир хьиз Шамахи шегьердиз атана, шарваншагь II-й 
Гьайсаман сарайдиз аватзава. Чи гъиле гьатнавай шиир авторди вич зинданда авайла кхьенвайди я.

**Зиндикьнаме¹**

Димагъи-пир гъурур² ава серда³ зу, 
Гъурурдив къадин туш дилхуни девран⁴. 
Мал-девлетни хьаниш къисметда диргъа5,
Уьмуьрдин никини бар гъаниш элъан6.

Бахтин тар кьецӀил я, авахьна пешер, 
Деврани-кеж рефтар7 хьан(а)ва дуван. 
Рузу бул я чилел,амма заз-муьшкуьл, 
Эййуь гьеле хъвани8 чигъизваш унван.

Зун эйшу-ишретдин эхи9 туш, валлагь, 
Рикикагъ аллагьриз жез(а)ва аян. 
Зунни михьи кас тий, Аллагь киз10, гъуц киз, 
Гила алемни кваз хьан(а)ва душман. 

Алем авач рикӀа, зун жув я алем, 
Вушиз дар я къе, бес, заз чӀехи жагьан? 
Ниха-шагьдин хуьр я, них11 тӀуьрай вичи, 
Заз кӀахун12 фу бес я, садни и(н) зиндан. 

Зиндикь туштӀани гьич, Тагьир Нихави
Хьанва гьамишалух Гьайсамаз такӀан.

**Къейдар:**

1-*диндилай элкъвейди*; 2-*дамахдиз лайих*; 3-*кьил *; 4-*хажалатди кьунвай*; 5-*гьайиф*; 6-*гьатта*; 7-*гьахъ авачир девир*; 8-*Я стхаяр*; 9-*стха*; 10-*хьиз*; 11-*нехв*; 12-*нахутӀ*

## ЭлячӀунар
* Алам журнал №2 (2013 апрель)
Зайнаб Хиневи

**Зайнаб Хиневи** — XII виш йисан I-й паюна уьмуьр авур лезги зари. Адакай сифте малумат гайиди машгьур шаир З. Ризванов хьана. Ада «РикӀин гаф» газетдин 1992 йисан 3-4 №-ра кхьей макъалада Зайнабан туькӀуьрунрикай хабар ганай. Ширваншагь II-й Манучегьран паб, асулдай гуржи тават хьайи Тамариди вичин сарайдиз Къавкъаздин гьар патай алакьунар авай зарияр, манидарар, кьуьлерагар кӀватӀнавай. Ихьтин ксарин цӀиргъинихъ бинедай Хинер хуьряй тир лезги зари Зайнабни акал хьанвай. Ада вичин эсерар пуд чӀалал кхьиз хьана: хайи лезгидал, арабдал, фарсидал. Зайнабаз машгьур дишегьли шаир Фелеки Ширвани кӀан хьуникайни риваятар ава. И месела адан эсеррайни кьатӀуз жеда.

## ЭлячӀунар
* "ЧиРагъ" журнал, №5 (2009)
СтӀур Далагь

**СтӀур Далагь** — XII - XIII виш йисара уьмуьр авур, саки виш йис дуьнядал хьайи лезги зари я. Ада уьмуьр гьалай СтӀур хуьр гилан КцӀар райондик акатзава. Заридин шиирар жагъурунихъ, сасадунихъ кьил кутурди тӀвар–ван авай журналист Этибар СтӀурви я. Шаирдин эсeрар "Лезги литературадин ирсинай" (Дербент, 2004), "СтӀурикай ктаб" (Баку,2011) тӀвар алай улубра, гьакӀни "Самур" газетдинни "ЧиРагъ" журналдин чинра чап хьанва.
СтӀур Далагь, лугьунрай, чӀехи Низами Генжевидихъ галаз са девирда уьмуьр гьалай, адахъ галаз дуст хьайи кас я. Шаирди кхьенвай "Низамидиз элегияди" и фикир тестикьарзава. Лезги поэзиядиз женгчи руьгь гъайи зарини СтӀур Далагь хьанай. 

СтӀур Далагь лезгийрин чилерал монгол-татарар атай девирдин шагьид я. Ада вичин шиирра гъиле гапур аваз лезгийрин винел атай ягъийриз – монгол татарриз няне гузва. Анжах и шиирра чаз гьамиша ван жезвай Теймуран (Тимуран) тӀвар авач. Акунрай, СтӀур Далагь Теймуралай вилик – XIII лагьай виш йисан эвелра атай
монгол-татаррин вигьинин шагьид я.

СтӀур хуьре *Далагьар* тӀвар алай са сихил ава. И сихилдин рикӀел алама хьи, яргъал
виш йисарикай сада и сихилдикай а девирдин чӀехи тӀвар-ван алай са шаир – 
мазан акъатнайди. Адан тӀвар Далагь тир. Сихилди Далагьан маниярни рикӀел
хвенва. Дуьз я, йисар алатунивай абурун сан тӀимил, са бязи гафарни дегиш
хьанва. Амма и манийрин тӀимил пай хьайитӀани ама, са и сихилдинбуру ваъ, маса хуьруьнвийрини рикӀел хвенва.

## ЭлячӀунар
*  «Самур» газет, 1992-йис, №1.
Абдулрашид Муьшкуьрви

**Абдулрашид ибн Салигь** — лезги бинедай Муьшкуьр магьалдай тиртӀани, адан уьмуьр къецепата (араб уьлквейра) кьиле фена. Ам 1226 йисуз дидедиз хьана, 1306 йисуз Мадинат-ал-Йасриб шегьерда рягьметдиз фена. Абдулрашид Хулагу хан кьиле авай монгол кьушунри Иран, Иракдал вегьинрин, Багъдат шегьер чукӀурунин шагьид хьанай. И фикир шаирдин эсерри мадни субутзава.

## ЭлячӀунар
* "ЧиРагъ"№7 (2010)
Кьурагьви Маруф

**Шейгь Маруф** — XIV–XV виш йисара уьмуьр авур шаирдин тӀвар **Мегьамед ибн Гьасан ал-Лезги ал-[[Кьурагь]]ви ад-Дербенди** я. Поэзияда ам «Шейгь Маруф» тӀварцелди машгьур тир. Эсерар, дидед чӀалал, арабдал, фарсидал кхьиз хьанай. Са чӀавара зариди Ширваншагь I-й Халилуллагьан сарайда уьмуьр гьалнай, фарсидал къелемдикай хкатай рубаийрай шагьдивай са агъзур туьмен къизилдин пулни са хъсан балкӀан пешкеш къачунай.

Кьурагьви шаирдин шиирар-рубаияр 1640 йисуз туькӀуьрнавай гъилин ктабда (ам Азербайжандин гъилин хатӀарин институтдин фондуна ава) гьатнава. И кӀватӀалда РагъэкъечӀдай патан уьлквейра машгьур ва зурба шаиррин: Фирдовсидин, Дегьлеви Хосрован, Луьтфидин ва маса къелемэгьлийрин чӀалар хьуни лезги заридин къудратлувилин гьакъиндай шагьидвалзава. *Маруф*, яни чидай, машгьур кас, им заридин лакӀаб я, тӀвар тайин туш. Адан уьмуьрдин ва туькӀуьрунрин рехъ жагъурунал, ирс кӀватӀунал филологиядин илимрин доктор Мавлуд Ярагьмедов машгъул я.

## ЭлячӀунар
* «ЧиРагъ» N 10 (2010 йис)
Этанол

**Этано́л** (этил спирт, метилкарбинол) — C2H5OH химиядин формула авай саатомдин спирт я (эмпирик формула: C2H6O), маса вариант: CH3-CH2-OH, саатомдин спиртрин гомологиядин жергедин кьвед лагьай тирди. Адетдин гьалара, фад бугъ хьана куьтягь жедай, кудай, рангавачир, экв аквадай жими затӀ я.

## ЭлячӀунар
Никотин

**Никоти́н** — пиридин жергедин алкалоид, гзафни-гзаф тенбекдинни (кьуру гьалда, адан концентрация массадиз килигна 0,3-й 5 % кьван) махуркадин (2–14%) пешеррикни кьаларик квай, гьакӀни, гъвечӀи кьадарда помидоррик, картуфрик, баклажанрик, къацу биберрик ква. Никотиндин алкалоидар гьакӀни (анабазин ва мсб.) кокадин пешеррик ква. Никотиндин биосинтез дувулра,адан кӀватӀ хьун лагьайтӀа - пешерра кьиле физва. Никотин — гужлу эсер йидай нейротоксинни кардиотоксин я, иллаки гьашаратриз зегьерлу я; гьавиляй, виликди, никотиндикай инсектицид хьиз гегьенш кардик кутадай; алай чӀава лагьайтӀа, никотиндин туьремеяр, мисал яз, имидаклоприд, инсектицид хьиз кардик кутада.
Йигинвал

**Йигинвал** (адетдалди,латин *a* гьарфуналди къалурда (-дилай) — телодин зарбвилин дегиш хьунин фадвал тайинарзавай физикадин чӀехивал, яни вахтуналди зарбвиляй садлагьай производная. Йигинвал, телодин гьерекатдин заман адан зарбвилин вектор \vec v вахтунин текдин къене гьикьван дегиш жезватӀа къалурзавай вектордин чӀехивал я:

:  \vec a={d\vec v \over dt}.
Рател

**Рател**, акӀни **гачал барсук**, мадни **виртӀ недай барсук** () — журе хизандай кунийрин,  Африка  акӀа Азиида уьмуьр тухузавай.
Кьуьчхуьр Саид

**Кьуьчхуьр Саид** — чӀехи лезги шаир ва мазан. 

1767 йисуз Куьре магьалдин Кьуьчхуьре дидедиз хьана. Медресада чирвилер къачур жегьилди са вахтара Ширван магьалда уьмуьрнай. Ада чкадин ашукьрихъни шаиррихъ галаз галкӀаяр хвенай. Куьредин ханарин гьахъсузвилер эхиз тахьай Саида вичин шиира абурун луматӀвилер негьна. Сурхай хандиз Саидакай вичин гъилибан ашукь ийиз кӀан хьанай, амма шаирди адаз икрамнач. Акси яз, Саида зулумкар Сурхаян алчах крар винел акъудзава, ачухдиз халкьдин пад хуьзва. Сурхая вичиз муьтӀуьгъ тахьай шаирдиз кар кьун кьетӀна. Ада Саидаз вичин кӀвале кьиле фейи межлисдиз эверна ва ина шаир вичин папариз ягьсузвилелди килигзава лагьана, багьна кьуна, жаллатӀрив адан вилер акъудиз туна. Амма Саид и зулуматдин кардини ругьдиз ажузнач, ада мадни дерин ва хци бунчивилин фикирар квай чӀалар туькӀуьриз хьана.

Шаир 1812 йисуз регьметдиз фена. Адан эсерар кьилди улубар хьиз са шумудра чапдай акъатнава. Хайи лезги чӀалалай гъейри, ада чӀехи устӀарвилелди азербайжан чӀалални эсерар туькӀуьрзавай. 

2012 йисуз хайи Кьуьчхуьр хуьре шаир Саидаз тимтал хкажнай.

## ЭлячӀунар
* 
*
Нуреддин Шерифов

**Нуреддин Шерифов** — лезги шаир.

1883 йисуз Къуба магьалдин (гилан КцӀар райондин) ГуьндуьзкӀеле хуьре дидедиз хьана. 1905 йисалай инкъилабдихъ фейи жегьил Нуреддин са тӀимил чӀавалай Коммунист партиядин жергейриз гьахьзава. Азербайжанда чкайрал советар тешкилуна, абур мягькемаруна активистрикай сад хьанай. Къуба, Гьилер, КцӀар районра кьилин везифайрал кӀвалахнай. Ам 1952 йисуз рягьметдиз фена. Н. Шерифован «Чигедин стӀал» тӀвар алай ктаб чапдай акъатнава.

## ЭлячӀунар
* «Бахтунин эквер» (Баку-1970)
Хуьруьг Тагьир

**Алимов Тагьир** (лакӀаб *Хуьруьг Тагьир*) — машгьур лезги шаир. Дагъустандин халкьдин шаир. 

1893 йисуз Самур округдин (гилан Ахцегь райондин) Хуьруьгрин хуьре дидедиз хьана. Аял чӀавалай кесибдаказ 
уьмуьр гьалай Тагьира са гьал кӀвачи чил кьурдалай кӀвалахиз эгечӀна. Инкъилабдилай вилик туькӀуьрунар авунив эгечӀай шаирдин тӀвар-ван Cоветар атайдалай кьулухъ вирина машгьур хьана. Дагъустандин халкьдин шаир Хуьруьг Тагьир 1958 йисуз гьахъ дуьнядиз фена.

Билиж посёлокда Хуьруьг Тагьиран тӀварунихъ галай куьче ава.

## Эдебият
* 

## ЭлячӀунар
* Краткая литературная энциклопедия
* 
* Стихи поэта
1801 йис

**1801 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни садлагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла хемисдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1801-лагьай йис я. XIX виш йисан 1-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
Абдурагьман Абдурагьманов

**Абдурагьман Абдурагьманов** (лакӀаб Ашукь Абдул) — лезги шаир ва мазан. 

1900 йисуз Самур округдин (гилан Ахцегь райондин) Чепер хуьре дидедиз хьана. Фад етим амукьай Абдурагьман куьлуь яшарилай кӀвалахиз мажбур хьана: Ахцегьрин мануфактурада, Лезги Драм театрда зегьмет чӀугнай. Чуьнгур ягъунал, гаф-гафунихъ ккӀурунал рикӀ алаз хьайи жегьил ашукьвилиз эгечӀнай.
Уьмуьрдин чӀехи пай мел-мехъеррихъ акъудай Ашукь Абдулан туькӀуьрунар чав агакьнава. Лезги халкьдин «Ашукь Лукьман», ада тамамарай манияр къедалди халкьдин рикӀел алама.
Ашукь Абдул 1971 йисуз рагьметдиз фена.

## ЭлячӀунар
* «Чирагъ» № 13 (2011)
Мурадов Шагь-Эмир Билалан хва

**Мурадов Шагь-Эмир Билалан хва** — лезги шаир. Дагъустандин АССР-дин халкьдин шаир.

Билалан хва Шагь-Эмир Мурадов Самур магьалдин (гилан Докъузпара райондин) Къурушрин хуьре 1913 йисуз дидедиз хьана. Сифте юкьван мектебда, гуьгъуьнай пединститутда кӀелай Шагь-Эмира муалимвал, радиода, журналда редакторвал авуна. «Социализмдин пайдах» ва «Дагестанская правда» газетрин редакцияда журналиствилени кӀвалахнай. Саки 60 йисуз туькӀуьрунрал зегьмет чӀугур Ш-Э. Мурадова гьакӀни урус, азербайжан чӀаларай лезги чӀалаз элкъуьрунар авунай.
Зари 1995 йисуз Магьачкъалада гьахъ дуьнядиз фена.

## ТуькӀуьрунар
Шаирдин сифтегьан эсерар 1930 йисуз акъатнай ва дишегьлийрин ихтияррин азадвилиз, социализмдиз, Ватандин ЧӀехи дяведиз талукь тир. Дяведилай кьулухъ халкьарин дуствилиз ва Ватандиз кьарувилиз теснифнавай «Бахтлу Дагъустан», «Лацу лифер», «Сувахъанрир манияр» тӀварар алай кӀватӀалар акъатнай. 1970-80 йисарин къене адан «Цавар хьтин вили», «Инсанвилиз баркаллагь хьуй», «РикӀяр рикӀиз» шииррин кӀватӀалар; «Сувара эквер», «Демир ва Селми», «Зулун эверун», «КӀанивиликай кьиса» поэмаяр акъатнай. ГьакӀни Мурадова рубаияр ва сонетар кхьизвай. Адан эсерра кьетӀен чка ашкьидин лирикади ва тӀебиатдиз кьарувили кьунва. Идалайни гъейри, шаирди СССР-дин халкьарин поэзия лезги чӀалаз элкъуьрзавай. Абурук А. С. Пушкинан, Лермонтован, Некрасован, Я. Купаладин, Маяковскийдин, Гь. Расулан эсерарни кваз.

## Эдебият
* 

## ЭлячӀунар
* «Дагъустандин литература. 11-синиф» (Магьачкъала-2003)
* 
* Стихи поэта
Къафланов Шихнесир Къафланан хва

**Къафланов Шихнесир Къафланан хва** — машгьур лезги шаир. Дагъустандин халкьдин шаир. 

Шаир 1923 йисуз Докъузпара райондин Миграгъ хуьре дидедиз хьана. Ада хайи хуьруьн мектеб ва Дагъустандин СтӀал Сулейманан тӀварунихъ галай пединститут куьтягьна. Вири уьмуьрда Ахцегь, Докъузпара ва Мегьарамдхуьруьн мектебра чӀаланни литературадин муаллимвиле кӀвалахна. Ш. Къафланован сифте шиирар Ватандин ЧӀехи дяведин вилик квай йисара чапдиз акъатна. Ам цӀудралди шииррин, манийрин ва поэмайрин автор я. Абур* "Уьмуьрдин ялав", "Вахтунин буйругъ", "Чарчардин стӀалар", "Кьисметдин кфил", "Самурдин гьевес" *ва мсб. кӀватӀалра гьатнава. Ш. Къафланован эсерриз михьи чӀал ва ширин везин хас я. Кар алакьдай зариди милли шииратдик вичин пай кутуна.

Шихнесир Къафланов 1995 йисуз рагьметдиз фена ва хайи хуьре кучукнава.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр».*

## ЭлячӀунар
* «Дагъустандин литература.11-синиф» (Магьачкъала-2003)
Теймур Алиханов

**Теймур Алиханов** — лезги шаир, драматург, журналист. 

1924 йисуз Къуба райондин Дигагь хуьре дидедиз хьана. Дербентдин Педтехникум акьалтӀарна.Вичин яхцӀур йисан уьмуьрдин гзаф пай ада муалимвилиз гана. Гьа са вахтунда ам шаир, драматург, гьамни журналист тир. Ада Къубада сифте яз лезги чӀалал 
газет акъуднай, райондин мектебра дидед чӀалал тарсар гунин месэла хкажнай.ЧӀехи 
рикӀин иеси Т. Алиханов 1963 йисуз рагьметдиз фена.
Гзаф зегьметар чугнавай Теймур Алиханова шиирар лезги литературада -китабра, журналра чап хьанвадя.

## ЭлячӀунар
* "ЧиРагъ"журнал №7 (2010)
Ризванов Забит Ризванан хва

**Ризванов Забит Ризванан хва** — машгьур лезги шаир, драматург, журналист.

## Уьмуьрдикай
Ризванан хва Забит 1926 йисуз КцӀар райондин Манкъулидхуьре дидедиз 
хьана. Сифте юкьван мектеб, гуьгъуьнай вини дережадин мектебар акьалтӀарай жегьил Забита чара-чара везифайрал кӀвалахна. 1959 йисуз «РикӀин гаф»тӀвар алай литературадин кӀватӀал арадал 
гъайи З. Ризванов саки цӀуд йисуз адан кьиле акъвазна. Вичин дуст Б. Салимовахъ галаз санал «Шарвили» эпос кӀватӀна, ам чап авун патал гьазурна. З. Ризванов шаир, насир, драматург, журналист, тарихчи, чӀалан алим, топонимист тир. 10 
романдин, 20 повестдин, вишералди шииррин автор тир Забит муалимдин 
Бакуда, Магьачкъалада, Москвада 10 ктаб басма хьанва, ада кхьенвай сегьнедин эсерар СтӀал Сулейманан тӀварунихъ галай Лезги Драм Театрда ва КцӀарин Гьукуматдин Драм Театрда къалурнава. Зари 1992 йисуз гьахъ дуьнядиз фена. Адан тӀвар хайи хуьруьн мектебдал, гьакӀни КцӀарин Гьукуматдин Драм Театрдал эцигнава.

## Ктабар

## ЭлячӀунар
* "КцӀар-кцӀарвияр"энциклопедия (Баку-2011)
Иззет Шерифов

Иззет Шерифов — лезги шаир, журналист. 

1927 йисуз КцӀар райондин ГуьндуьзкӀелейрин хуьре дидедиз хьана. Бакуда Къецепатан ЧӀаларин Институт акьалтӀарай И. Шерифов са девирда муалимвиле, партиядин везифайрал хьана. 1990 – 1992 йисара «Азернешр»да «Хважамжам» тӀвар алаз лезги чӀалал улубар акъуддай редакцияда гъиликдар яз кӀвалахна. Сатирадинни гагафрин (темсилрин) автор хьиз лезгилитературадиз гьахьай Иззет 
муалимдин пуд ктаб чапдай акъатнава: *«ТӀиб-ТӀаб», «Кьудар», «Аслан даим ксанайтӀа».*

Зари 2003 йисуз Дербент шегьерда рагьметдиз фена.
 
## ЭлячӀунар
* «КцӀар-кцӀарвияр» энциклопедик кӀватал» (Баку-2011)
Эшреф Келбиханов

**Келбиханов Эшреф** — лезги шаир. 

1928 йисуз КцӀара дидедиз хьана. Вини дережадин кӀелер авур Э. Келбиханова ктабханада, интернат-мектебда ва маса карханайра кӀвалахнай. Жегьил чӀавалай шиирар кхьиз эгечӀай Эшрефан тек са улуб чап хьанва: «Мени дагъдан соруш» *(Зун сувавай жузуз)* (азербайжан чӀалал). Шаир 1989 йисуз рагьметдиз фена.

## ЭлячӀунар
* «КцӀар-Къусар» газет №124 (2008)
Селимов Байрам Наврузбеган хва

**Селимрин Байрам Наврузбеган хва** — машгьур лезги шаир, драматург, прозаик. Дагъустандин халкьдин шаир. 

1929 йисуз КцӀар райондин СтӀуррин хуьре дуьнядал атана. Юкьван мектеб куьтягьай жегьил Байрам Дербентдин Педмектебдиз гьахьна. Гуьгъуьнай ДГьУ-дин филологиядин факултетда кӀелна, муалимвиле,офицервиле ва маса везифайрал хьана. 1946 йисалай эгечӀна шиирар чап жезвай Байрам Селимован икьвaн гагьда 40 ктаб бхьанва. 1999 йисуз адаз «Дагъустандин халкьдин шаир» лагьай дамахдин тӀвар ганва. 

2014 йисан 20 майдиз шаир Магьачкъала шегьерда рагьметдиз фена.

## ЭлячӀунар
* "КцӀар-кцӀарвияр "энциклопедия (Баку-2011)
Векилов Шагь-Исмаил

**Векилов Шагь-Исмаил** (лакӀаб Исмаил ТӀигьиржалви) — лезги шаир. 

1929 йисуз КцӀар райондин ТӀигьиржалрин хуьре дидедиз хьана. Хуьруьн мектеб, ФЗУ, Вини дережадин Партмектеб акьалтӀарай жегьилди яргъал йисара Бакудин «АзНефт» карханада гьакъисагъ зегьмет чӀугуна. Пенсиядиз экъечӀайдалай кьулухъ Дербент шегьердиз фена, ина уьмуьр кьилиз акъудна. Исмаилан шиирар «Акъата шегьредиз» тӀвар алай алманахдa, «Зи хайи xуьр» кьил ганвай кьилдин ктабда чап хьанва. Ш. Векилов 2004 йисуз рягьметдиз фена, ам Дербентдин Кьилин сурара кучукнава.

## ЭлячӀунар
* «Зи хайи хуьр» ктабдай (Баку-2009)
Асеф Мегьман

**Абдуллагьрин Асеф Мегьманан хва** (лакӀаб Асеф Мегьман) — машгьур лезги шаир, артист, композитор, прозаик ва драматург. ДАССР-дин харусенятдин лайихлу кардар. Дагъустан Республикадин халкьдин артист.

1930 йисуз КцӀар райондин ЭчӀехуьре дуьнядал атана. Алатай вишйисан 30-йисара буба репрессиядик акатай Асефан уьмуьр гзаф заланди хьана. Сифте Къубада, ахпа Дербентда педмектебра кӀелна, муалимвал авуна, гуьгъуьнай Дагъустандин Радиода лезгидал гунугрин редакторвиле кӀвалахна. А. Мегьман са шаир хьизни, гьакӀ са композитор хьизни хайи халкьдин арада гьуьрметдин сагьиб я. Адаз «Дагъустандин халкьдин артист» лагьай тӀвар ганва. 2015 йисан 23 июньдиз чӀехи шаир Магьачкъала шегьерда рагьметдиз фена.

## ТуькӀуьрунар
Вичин садлагьай шиирар Асефа азербайжан чӀалал кхьизвай. Адаз гьам лезги чӀални гьам азербайжан чӀал вини дережада чизвай. Адан сифте шиирар Бакудин газетрин чинриз акъатнай. Дербентдин Педагогвилин училищеда кӀвалахзавай Абдуллагь Муталимов муаллимди гайи меслятдалди Асеф Мегьмана лезги чӀалал шиирар кхьиз эгечӀнай. Асеф Мегьман СССР-дин журналистрин Садвилин член тир. 2010 йисуз ам «Дагъустандин халкьдин артист» тӀварцӀиз лайихлу хьанай.  

1971 йисуз Асеф Мегьманан «ЯхцӀурлагьай гатфар» тӀвар алай садлагьай ктаб лезги чӀалал акъатнай. А ктабдик 70-й йисара туькӀуьрай поэмаяр, манияр ва чӀалар акатнай. 2002 йисуз акъатай шаирдин «Зун галачиз» тӀвар алай ктабда пуд гьикая, поэмаяр ва шиирар гьатнай. Асеф Мегьманан 80 йисан юбилейдиз нубатдин «Руьгьдив рахун» ктаб ва Азербайжанда чап авунай «Чаз чидай Асеф Мегьман» ктабар акъатнай.

## Публикацияр
* ;
* ;
* ;
* .

## ЭлячӀунар
* 
* Асеф Мегьманан шиирар
* "КцӀар-кцӀарвияр" энциклопедия (Баку-2011)
Лезги Нямет

**Мамедалиев Нямет Нифталидин хва** (лакӀаб Лезги Нямет; 1932—1986) — машгьур лезги шаир. 

1932 йисуз КцӀар райондин ЭчӀехуьре дидедиз хьана. Ада Яргунрин юкьван мектеб ва Бакуда Азербайжандин пединститут куьтягьна. 1956 йисалай хайи райондин мектебра чӀалан ва литературадин муаллимвиле кӀвалахна. Лезги Нямет шиирар теснифунал мектебда амаз машгъул хьана. Ам хайи халкьдикайни ватандикай кхьенвай цӀай квай шиирринни поэмайрин, абурукай ибарат вад кӀватӀалдин («Дагълара», «БембецӀ», «Зегьметдикай баядар», «Зи хиялар» ва «Шиирар») автор я. 1976 йисуз «РикӀин гаф» кӀватӀалдин председатель яз хкягъ хьанай.

Лезги Нямет 1986 йисуз рагьметдиз фена. Адан тӀвар 1992 йисуз КцӀар шегьердин 3-мектебдиз ва са куьчедиз ганва.

## ЭлячӀунар
* Акимов Къ. Х. «Лезги зарияр»
* 
*
Гьажимурадов Жамидин Гьажимурадан хва

**Гьажимурадов Жамидин Гьажимурадан хва** — лезги шаир, сатирик. 

1934 йисан 25 майдиз Докъузпара райондин Миграгъар хуьре дидедиз хьана. Ада хайи хуьруьн юкьван мектеб ва Москвада Литературадин институт куьтягьна. Гзаф йисара Лезги радиодин ва газетдин редакцийра кӀвалахна. «Самур» журналдин редактор ва Дагъустандин СП-дин секретарь тир. Жамидина сифте шиирар гьеле мектебда кӀелзавай йисара кхьиз эгечӀна. Ам Магьачкъалада ва Москвада лезги ва урус чӀаларал акъатнавай 20-далай гзаф ктабрин автор я: «Къалгъанар» (1958), «Гьач-вач» (1964), «Са кӀус хъвер» (1967), «Арада затӀ аваз хьурай» (1969), «Шаламра къван» (1970), «Гимишдин сас», «Регъуь хьайи спелар» (1976), «Сатирикдин хуьрекар» (1979), «Башуьсте» (1984), «Ваз ам чидач» (1994) ва мсб. Жамидина лезги сатира ва юмор вилик тухуник вичин чӀехи пай кутуна. Ам «Дагъустандин культурадин лайихлу кардар» я. 1997 йисуз адаз «Ваз ам чидач. . .» ктабдай Дагъустан Республикадин Гьукуматдин премия гана. Шаир УФ-дин кхьирагрин Садвилин член тир. 

Зари 2003 йисуз рягьметдиз фена, ам хайи хуьре кучукнава.

## ЭлячӀунар
* «Дагъустандин литература.11-класс.» (Магьачкъала-2003)
Келентеров Келентер Шихкериман хва

**Келентеров Келентер Шихкериман хва** — лезги шаир. 

1933 йисуз КцӀар райондин СтӀуррин хуьре дидедиз хьана. 1950 йисуз Къубадин педмектебдиз гьахьуни Келентеран вири уьмуьрдиз хъсан патахъай таъсирна. 1963 йисуз шаирдин сифте ктаб басмадай акъатна. Ада вири вичин эсерар азербайжан чӀалал кхьенвайди я. Уьмуьрдин эхир кьилера, 2009 йисуз кӀелдайбуруз К. Келентеровдиз хайи чӀалални иер шиирар авайди чир хьанай. 2011 йисуз шаирди «Лезги литературадай чешнеяр» тӀвар алай улуб акъуднай. 

Зари 2012 йисуз рагьметдиз фена.

## ЭлячӀунар
* «КӀцар-кцӀарвияр» энциклопедия.(Баку-2011)
*
Гьуьсейнов Ибрагьим Абдулкериман хва

**Гьуьсейнрин Ибрагьим Абдулкериман хва** — машгьур лезги шаир, драматург ва таржумачи.  

1936 йисан 21 декабардиз СтӀал Сулейманан райондин Алкьвадар хуьре дидедиз хьана. Ада юкьван мектеб ва Дагъустандин университет куьтягьна. Гзаф йисара "Дуствал" альманахдин ва лезги радиодин редакторвиле кӀвалахна.
И. Гьуьсейнов цӀудралди шииррини поэмайрин кӀватӀалрин: "Рекьер-хуьлер", "И чилин гьисс", "Шарвили", "Инсанар ва декьикьаяр", "Кьве гъил", "Девлет", "Рекьер куьруь жезва", "Ватан", "Мирг", "Чарх" ва мсб. автор я. Адан эсерар урус, Дагъустандин халкьарин ва маса чӀалариз таржума авунва. Москвадин чапханайра урус чӀалал заридин 8 ктаб акъатнава: "Шарвили", "Алкьвадар" ва мсб.
И.Гьуьсейнован драмадин эсеррар: "Етим Эмин", "Саяд", "Яру пайдах", "Муьгьуьббатдикай риваят" ва масабур Лезги театрди сегьнеламишна. Зариди Лезги чӀалаз къунши халкьарни шаиррин эсерар элкъуьрна ва печатдиз акъудна.
Шаирди лезги шиират вилик финик вичин пай кутуна. Ибрагьим Гьуьсейнов УФ-дин кхьирагрин Садвилин член тир.

2014 йисан 2 октябрьдиз зари рагьметдиз фена. 

## ЭлячӀунар
* Акимов Къ. Х. «Лезги зарияр»
Нияз-Али Пашаев

**Нияз-Али Пашаев** — лезги шаир. 

1937 йисуз КцӀар райондин Кьуьхуьр хуьре дидедиз хьана. Юкьван чирвилер къачуна, ада гзаф йисара жуьреба-жуьре майишатра бухгалтервал авуна. Заридин тӀвар кӀелзавайбуруз фадлай таниш я. Ада ватандикай, тӀебиатдикай ва дуьньядикай теснифзавай шиирар: "Диде, гьинва вун?", "Кьуьхьуьрар", "Завай ятӀан, вавай ятӀан?" ва мсб. газетрин чинриз акъатзава, "Самурдин лепеяр" кӀватӀалдик (Баку, 1966) акатнава. Лап хъсан чӀалар 1972 йисуз Бакуда акъатай «Жигъир» тӀвар алай ктабда гьатнава. «РикӀин гаф» кӀватӀалдин член тир. Бязи чӀалар музыкадал эцигнава ва сегьнедилай лугьузва. 

2002 йисуз шаир рагьметдиз фена. 

## ЭлячӀунар
* Акимов Къ. Х. «Лезги зарияр»
* «КцӀар-кцӀарвияр» энциклопедия (Баку-2011)
1802 йис

**1802 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни кьведлагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла жуьмядиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1802-лагьай йис я. XIX виш йисан 2-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1803 йис

**1803 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни пудлагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла саласадиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1803-лагьай йис я. XIX виш йисан 3-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1804 йис

**1804 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни кьудлагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла гьяддиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1804-лагьай йис я. XIX виш йисан 4-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
Алам (журнал)

**«Алам»** — Азербайжандин Баку шегьерда акъатзавай лезги медениятдиз талукь тир журнал.
Дагъустандин герб

**Дагъустандин герб** — гимндихъни тӀаратӀдихъ галаз Дагъустан Республикадин символрикай сад я. 

1994 йисан 20 октябрьдиз республикадин парламентди Дагъустандин герб кьабулнай. Конституциядив кьурвал герб Дагъустан Республикадин гьукуматдин символ я. Ам элкъвей лацу къалхандин суьретдикай ва адан къене авай къизилд рангунин лекьрекай ибарат я. Лекьрен винел пата къвалар алчуд хьайи нехишрив чӀагурнавай кизилдин рагъ ала. Къалхандин агъа пата живери кьунвай суварин кукӀушар, аран, гьуьл ва сад садаз салам гузвай кьве гъилин суьрет ава. Къваларикай лацу гьарфаралди «Республика Дагестан» кхьенвай геральдикадин лента физва. Гербдал гьакӀни Дагъустандин тӀаратӀдин рангарни ала.

## ЭлячӀунар
* Закон Республики Дагестан № 25 «О Государственном Гербе Республики Дагестан»
Фетуллагьрин Азиз Шихбинетан хва

**Фетуллагьрин Азиз Шихбинетан хва** (лакӀаб Азиз Алем) — лезги шаир, таржумачи. 

1938 йисуз АССР-дин Баку шегьердин Мердекан посёлокда дидедиз хьана. 1955 Усугъчай хуьруьн юкьван мектеб куьтягьнай, 1952 йисузни Мискискара 7-йисан мектеб акьалтӀарнай. Гуьгъуьнлай, В. И. Ленинан тӀварунихъ галай Дагъустандин Гьукуматдин университетдин тарихдинни-филологиядин факультетда кӀелнай. 1970 йисуз М. Горькийдин тӀварунихъ галай Москвадин Литературадин институт акьалтӀарнай. «Коммунист» газетдин редакцияда медениятдин отделдиз регьбервал авунай. 1985 йисуз «Эдебиятдин Дагъустан» журналдин лезги хилен редакторвиле, 1987 йисузни «Эдебиятдин Дагъустан» ва «Соколёнок» журналрин кьилин редакторвиле кӀвалахнай.

## ЭлячӀунар
* Азиз Алем
Къафланов Гьажибала Мирзедин хва

**Къафланрин Гьажибала Мирзедин хва** (лакӀаб Гьажибала Яргунви) — лезги шаир. 

1938 йисуз КцӀар райондин Яргунрин хуьре дидеди хана. Хуьруьн мектеб, Бакудин Гьуьлерин Мектеб куьтягьай Гьажибалади яргъал йисара «Каспар» идарада кӀвалахна. Жегьил чӀавалай шиирар кхьизвай Гь.Яргунвиди са шумуд ктаб акъуднава. Ам «Муштулух», «Генерал Абилов» ва «Бахтлу рехъ» ктабрин автор я.

## ЭлячӀунар
* Акимов Къ. Х. «Лезги зарияр»
Хаметова Ханбиче Шихрагьиман руш

**Хаметрин Ханбиче Шихрагьиман руш** — лезги шаир, Дагъустандин халкьдин шаир. Аялрин «Кард» журналдин лезги хилен редактор. 

1938 йисан 28 июньдиз Хив райондин Цлахъ хуьре дидедиз хьана. Ада юкьван мектеб ва Дагъустандин дишегьлийрин пединститут куьтягьна, Дагъустандин муаллимрин тержиба хкаждай ва педагогикадин илимдинни ахтармишрун институтра, Дагъустандин писателрин союзда кӀвалахна. Алай вахтунда «Кард» журналдин редактор я. X. Хаметовадин шииррар 60-йисара печатдиз акъатиз эгечӀна. Ам Магьачкъаладин ва Москвадин чапханайрай лезги ва урус чӀаларал акъатнавай шиирринн, поэмайрин кӀватӀалрин («Лепедин цӀелхемар», «СтӀал ва къван», «Туракь гъетерин марф», «Такабур лепе», «Дустарин гъилер», «Лацу мани», «Ихтибар», «Вацран эквер» ва мсб.) автор я. Ханбиче Хаметова Етим Эминан ва СтӀал Сулейманан тӀварарихъ галай премийрин лауреат, «Дагъустандин медениятдин лайихлу кардар», «Дагъустандин халкьдин шаир» ва «Халкьарин дуствал» ордендин сагьиб я. Адан шииратдиз инсанпересвилин ва ватанпересвилин гужлу гьиссер хас я. Шаирди лезги поэзиядиз cонетрин жанр гъанва. 

## ЭлячӀунар
* Ханбиче Хаметовадин шиирар
* «Дагъустандин литература» (Магьачкъала-2003)
* Акимов Къ. Х. «Лезги зарияр»
Шихкъайибрин Эгьмедбег Абдулмежидан хва

**Шихкъайибрин Эгьмедбег Абдулмежидан хва** — лезги шаир. 

1938 йисуз КцӀар райондин Аваранрин хуьре дуьньядал атана. Алакьунар авай жегьил Эгьмедбег «Къизил Къусар» газетдин редакцияда кӀвалахдайла вич кар алакьдай са журналист хьиз къалурнай. Ватан рикӀин къеняй кӀан хьайи Э. Шихкъайибов, гьайиф хьи, Ватандилай яргъара рагьметдиз фена.

## ЭлячӀунар
* КцӀар-кцӀарвияр» энциклопедия (Баку-2011)
Наврузбегрин Шакир Жигерханан хва

**Наврузбегрин Шакир Жигерханан хва** (лакӀаб СтӀурви Шакир) — лезги шаир. 

1938 йисуз КцӀар райондин СтӀур хуьре дидедиз хьана. Ада юкьван мектеб куьтягьна, гзаф йисара фяле кӀвалахар авуна. Ш. Наврузбегова жегьил вахтарилай хайи ватандикай, тӀебиатдикай ва зегьметдикай шиирар кхьизва. Адан эсеррар Азербайжандин ва Дагъустандин лезги газетризни ва журналриз акъатзава. Ам Бакуда чапнавай «Ярар» ва «Дуьз рехъ» ктабрин автор я.

## ЭлячӀунар
* Акимов Къ. Х. «Лезги зарияр»
Ашукь Нуьсрет

**Мирзебегрин Нуьсрет** (лакӀаб Ашукь Нуьсрет) — лезги шаир, мазан. 

1940 йисуз КцӀар райондин ПитӀишхуьре дуьньядал атана. Хайи буба Ватандин ЧӀехи дяведай тахтун себеб яз, гъвечӀи Нуьсрет интернат-мектебда чӀехи хьана. Ашукь Шемширахъ галаз агатуни Нуьсрет ашукьвилин рекьел гъана. Мел-мехъерихъ, суварихъ тӀвар акъудай Ашукь Нуьсрет халкьдин арада чӀехи гьуьрметдин иеси 
тиртӀани, 1990 йисуз са намерд касдин пехъивални усалвал себеб яз, ашукьдин эхир югъ алукьна. Ам хайи хуьруьн сурара кучукнава.

## ЭлячӀунар
* «ЧиРагъ» №11 (2010)
Бажиханум Исаева

**Бажиханум Исаева** — лезги шаир, кхьираг. 

1940 йисуз КцӀар райондин ЭчӀехуьре дидедиз хьана. Юкьван мектеб Яргундал кӀелай Бажиханум гуьгъуьнай Къубадин медтехникумдиз гьахьна. Са шумуд йисуз Урусатдин Магадан вилаятда уьмуьрай жегьил шаир ватандал хтана, туькӀуьрунар мадни яцӀа туна. 1976 – 2010 йисара Б. Исаевадин кьуд улуб чапдай акъатнава.

## ЭлячӀунар
* Б.Исаева. «Муьгьуьббатдин рагъ» улубдай (Баку-2010)
* 
*
Эфендиева Муъминат

**Эфендиева Муъминат** — лезги шаир. 

1945 йисуз Докъузпара райондин Миграгърин хуьре дидедиз хьана. Юкьван мектеб КцӀара ва Сумгаитда кӀелна куьтягьай Муъминат техникумдик экечӀнай. 1962 йисуз Каспи гьуьлуьз аватнавай аял цяй хкуднай, амма вич баъмиш хьана кьенай. Рагьметдиз фейила адан 17 яшар авай. 

## ЭлячӀунар
* «ЧиРагъ» журнал №7 (2010)
Магьсим Магьсимов

**Магьсимов Магьсим** — лезги шаир. 

1947 йисуз КцӀар райондин КӀуфуба хуьре дуьньядал атана. Баку ва Алма-Ата шегьерра вини дережадин кӀелер авур Магьсима яргъал йисара КӀцар районда финансринни-статистикадин хилера кар кьетӀдай везифаяр тамамарна. 1965 йисалай шиирар кхьизва, икьван гагьда пуд улуб чапнава.

## ТуькӀуьрунар
* «Зи рикӀин гьарай»
* «Хиялар»
* «Аман эллер»

## ЭлячӀунар
* «КцӀар-Къусар» энциклопедия (Баку-2011)
Фатуллаева Пакизат Бейдулладин руш

**Фатуллаева Пакизат Бейдулладин руш** — лезги шаир ва публицист. 

1948 йисуз СтӀал Сулейманан райондин Агъа Макьар хуьре дидедиз хьана. Ада Дагъустандин Огни шегьердин школа-интернат, Дагъустандин университет ва Москвада Литературадин институт куьтягьна. Гзаф йисара печатдин идарайра кӀвалахна. Алай вахтунда ам «Дагъустандин дишегьли» журналдин редактор я. П. Фатуллаева цӀудралди шииррин, поэмайрин ва абурукай ибарат кӀватӀалрин: "Бубуйрин чуьл", "Зи экуь кӀвал" ва мсб. автор я. Адан эсерар урус чӀалазни таржума авунва. Зари "ДР-дин медениятдин лайихлу кардар" я.

## ЭлячӀунар
* Акимов Къ. Х. «Лезги зарияр»
Арзуманов Медет Судябеган хва

**Арзуманов Медет Судябеган хва** — лезги шаир. 

1951 йисуз КцӀар райондин Манкъулидхуьре дидедиз хьана. Ада хуьруьн юкьван мектеб куьтягьна, жуьреба-жуьре майишатра кӀвалахзавай.
М. Арзуманова мектебда амаз шиирар теснифиз эгечӀнай. Адан эсерар лезги газетриз ва журналриз ("Лезги газет", "Шарвили", "РикӀин гаф", "Самур" ва мсб.) акъатзава. Зари Бакуда ва Магьачкъалада чапдай акъатай «Бахтавар» ва «Къизилгуьдин мани» уртах кӀватӀалрин авторрикай сад я.

## ЭлячӀунар
* Акимов Къ. Х. «Лезги зарияр»
Гьажиагъаев Вакъиф Абейдуллагьан хва

**Гьажиагъаев Вакъиф Абейдуллагьан хва** (лакӀаб Вакъиф Муьшкуьрви) — лезги шаир ва публицист. 

Вакъиф Муьшкуьрви 1952 йисуз Баку шегьерда дидедиз хьана. 1959–1969 йисара КцӀар райондин Хьилер хуьруьн юкьван мектебда, 1969–1974-йисара АПИ-да кӀелна. 40 йисалай виниз я В.Гьажиагъаева мектебра кӀвалахиз. Кьве йисуз «Хачмаз» аслу тушир теле-радио компанияда лезги чӀалал телегнугрин редакторвиле кӀвалахна. Жегьил чӀавалай кхьинарзавай ада 2008 йисуз «Зи рикӀин тӀалар», 2013 йисуз «Лезги поэзиядин антология» (кьве чӀалал) ктабар басмадай акъуднава. Ам «Алам» журналдин редколлегиядин, гьакӀни «Марвар» лит-кӀватӀалдин член я. 2014 йисуз адан са шумуд шиир "Российский колокол" алманахдин №1-да чап хьана.

## ЭлячӀунар
* «КцӀар-Къусар» энциклопедия (Баку-2011)
Аскеров Гьилал

**Аскеров Гьилал** — лезги шаир ва журналист. 

1954 йисуз Азербайжандин КцӀар шегьерда дидедиз хьана. Юкьван школа ва Азербайжандин университет куьтягьна, ада гзаф йисара муаллимвиле ва «Къизил Къусар» газетдин мухбирвиле, гуьгъуьнлайни Дербентда Москвадин социал университетдин филиалда кӀвалахзавай. Гь. Аскерова шиирар, поэмаяр ва публицистикадин хци макъалаяр кхьизва ва абур печатдиз акъудзава. Адан эсеррин кьилин тема — лезги халкьдин важиблу месэлаяр я.

## ЭлячӀунар
* Акимов Къ. Х. «Лезги зарияр»
КцӀар (газет)

**КцӀар газет** — Азербайжандин КцӀар шегьерда акъатзавай лезги газет. Вичин чинра газетди уьлкведа ва районда хьайи метлеблу вакъиайрикай хабар гузва. 

1932-йисан зулалай кьил кутуна Хьилерин райондин партиядин комитетдин ва исполкомдин орган хьиз азербайжан ва лезги чӀаларал «Соцялизмдин темп» тӀвар алаз акъатай и газетди вири лезгийрин уьмуьрда, медениятда чӀехи рол къугъвана.

ЧӀавар алатундивай къурулушар хьиз газетдин тӀварни са шумудра дегиш хьана: «Къизил Къусар», «Къизил Къусарди», «Гусар КцӀар». ЯтӀани, ада гьар девирдин небз кьуна райондин уьмуьрдин 85 йисан хроника арадал гъанва.

Газетди чи чӀал, эдебият, меденият, хару сенят, театр, музыка вилик тухуник, халкьдин мецин туькӀуьрунар кӀватӀ хъувуна юкьвал ахкъудуник, кӀел-кхьинал рикӀ алай интеллигентар са арадал гъуник зурба пай кутуна.

Урусрин чӀехи кхьираг Федр Достоевскиди Николай Гоголан «Шинел» гьикая фикирда кьуна «— Чун вири Гоголан «Шинелдикай» хкечӀнавайбур я» — лагьанай.
«КӀеле патан лезги интеллигенциядин саки чӀехи пай «Соцтемпдин» луваррикай хкечӀнавайди я», - лагьайтӀа, са кӀусни ягъал жеч.

Сифте редактор инкъилабчи-шаир Нуреддин Шерифов хьайи газетдин къерехдал девирдин саки вири интеллигентар кӀватӀ хьанвай: Иляс Илясов, Ибрагьим Межидов, Али Селимов, Гьамид Алиев, Шамил Исаев, Забит Ризванов, Энвер Шагьвеледов, Гуьлли Эмирбегова…

Дяведилай виликан йисара газетда вичихъ зурба талант ва илгьам авай фронтовик-шаир Шемседдин Пиругъланова, гуьгъуьнай илимрин доктор, профессор хьайи Нуреддин Гьебибова, шаир-драматург Забит Ризванова, республикадин лайихлу муаллим Нурмет Зекиева, илимрин кандидат Нямет Няметова, журналистар тир Роза ва Тофикь Шарифоври, Багьадур Къачабегова ва Зейнеддин Мамедкеримова, Акиф Алиханова… кӀвалахна.

Гьугъуьнай эдебиятда, харусенятда, журналистикада, илимда тӀвар-ван акъудна, кьакьан титулрин сагьибар хьайи Ядулла Шайдаеван, Байрам Селимован, Юсиф Гьажиеван, Расим Гьажиеван, Къудрат Велиханован, Асеф Мегьманан, Фетулла Регьимханован, Лезги Няметан, Бажиханум Исаевадин, Келентер Келентеровдин, Эмир Мустафаеван, Эшреф Келбиханован, Ниязали Пашаеван, Магьсим Магьсимован, Муьзеффер Меликмамедован, Седакъет Керимовадин, Фейруз Беделован, Зерифе Кьасумовадин, Этибар СтӀурвидин… сифте кхьинар «Къизил Къусардин» чинра чап хьанай.

Девирар, эпохаяр, газетдин тӀварар ва редакторар гьикьван дегиш хьанатӀани газетди райондин жемятрин къайгъуйрикай, никӀера, салара, багълара гьакъисагъ зегьмет къачузвай сая инсанрикай, девиррин зурба эцигунрикай кхьена.

И газетдин алатай йисарин нумраяр гъилелай алагъайла гьар са эпохадин, гьар йисан ял, атир чкӀида, инсанар, кьисметар, вакъиаяр чи вилерикай лацу-чӀулав кино хьиз крагда.

1999 йисалай газетда журналист Видади Севзиханова редакторвалзава. 1977 йисалай и газетда кӀвалахзавай адаз гьакъисагъ зегьметдиз килигна 2010 йисуз республикадин «Лайихлу журналист» тӀвар ганва.

Гила вацра кьведра-чӀехи форматда, рангаралди чап жезвай газетди цӀийивилерик ялзавай хьиз, виликан традициярни хуьз алахъзава.
Кчануба

**Кчануба** () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Кьуьхуьруба» хуьруьнсоветдик акатзава. 

## География
Хуьр КцӀар райондин рагъэкъэчӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 30 км яргъал, Гьилуба хуьруьз мукьвал ала.

## Тарих
Хуьруьн бине вини Кчанрилай паласадиз куьч хьанвайбуру кутунаф. 

## Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Зуьлфуькъаров Сейидмет

**Зуьлфуькъаров Сейидмет** (лакӀаб  Сейидмет Самури) — лезги шаир, муаллим. 

1954 йисуз КцӀар райондин ГуьндуьзкӀеле хуьре дидедиз хьана. Мектеб акьалтӀарайдалай кьулухъ АГьПИ – дин филология факултетда кӀелна. 1974 йисалай муалим кӀвалахзава. С. Самуридин шиирриз В. Зуьлфуькъарова са цӀиргъ манияр теснифнава. Адан «Шагьдагъдин авазар» тӀвар алай сифте улуб 2011 йисуз Магьачкъалада чапдай акъатнава.

## ЭлячӀунар
* «КцӀар-Къусар»энциклопедия (Баку-2011)
Якъубов Къагьриман Къайитмазан хва

**Якъубов Къагьриман Къайитмазан хва** — лезги шаир.

1954 йисан 15 январдиз Къуба шегьерда дуьньядал атанай. Вич кьепӀинал аламаз адан буба рагьметдиз физва, гьавиляй диде Зайнаба гъвечӀи Къагьриман Кчанрин паласа хуьруьз хкизва. 1961-1969-йисара КцӀарин интернат-мектебда, 1969-1971-йисара Худатин 2 лагьай юкьван мектебда кӀелзава. Аскервилин къуллугъ кьилиз акъудай жегьилди хуьруьн майишатда кӀвалахиз эгечӀзава. 1983 йисуз Къагьримана сифте шиир кхьена. Адаз уьмуьрдин рекьера гьалтзавай усалвилер, гачалвилер, сада масадаз ийизвай душманвилер такан тир. Ихьтин гьалар негь тавуна, абурал хъуьруьнар тавуна шаирдивай алатна физ жедачир. Къ.Якъубован шиирар «КцӀар», «РикӀин гаф», «Самур» газетра акъатнай. Ам 1990–1996 йисара "Муьшкуьр" Къенивилин Тавханадин литературадин кӀватӀалда член хьана. Къагьриманан тӀвар вири халкьдин къене машгьур, шиирар лагьайтӀа сивера гьатна. Адан 2-3 шиирдиз манини кхьенва. «ЧиРагъ» журналди (2012, №1), «Лезги поэзиядин антологияди» (В. Муьшкуьрви. Баку-2013) Къагьриман Якъубован гьакъинда материалар чапнава, ам рикӀелай алудиз тазвач. Пуд веледдин буба хьайи Къагьриман фейи азиятар себеб яз веремди кьазва. Авур раб-дармандинни куьмек тахьай шаир 1998 йисуз яхцӀурни кьуд йисаваз гьахъ дуьнядиз фена.

## ЭлячӀунар
* Вакъиф Муьшкуьрви — Журнал "АЛАМ"
Мегьманов Мегьамед

Мегьманов Мегьамед — лезги шаир. 

1952 йисуз КцӀар райондин Накьвад Муьгъ хуьре дуьньядал атана. Сифте юкьван, гуьгъуьнай вини дережадин чирвилер къачур Мегьамеда Къуба-КцӀар районра муалимвиле кӀвалахна. Мектебдин йисарилай шиирар кхьинив эгечӀай М. Мегьманован эсерар алманах ва газетрин чинриз акъатнава. 

## ЭлячӀунар
* «Самур» газет №6 (2011 йис)
Алиханов Акиф Низамединан хва

**Алиханов Акиф Низамединан хва** — лезги шаир, публицист. 

1956 йисуз КцӀар райондин Аваран хуьре дидедиз хьана. Ада юкьван мектеб ва Москвада М. Горькийдин тӀварунихъ галай Литературадин институт куьтягьна. Яргъал йисара «Къизил Кьусар» газетдин редакторвиле кхвалахна. А. Алиханова мектебда кӀелзавай йисара шиирар кхьиз эгечӀна. Адан эсерар жуьреба-жуьре кӀватӀалра ("Бахтавар чил", "Булахдикай гьуьлер" ва мсб. ) гьатнава. 1989 йисуз Магьачкъалада садлагьай ктаб «РикӀин гаф» акъатна. Шаирдин эсеррин кьилин тема — хайи ватан, кӀанивал ва тӀебиат я. Зари 1989 йисуз бедбахт дуьшуьшдик рагьметдиз фена, ам хайи хуьре кучукнава.

## ЭлячӀунар
* Акимов Къ. Х. «Лезги зарияр»
Кьасумова Зерифа

**Кьасумова Зерифа** — лезги шаир ва муалим. 

1956 йисуз КцӀар райондин СтӀуррин хуьре дидедиз хьана. Юкьван мектеб акьалтӀарай Зерифади ДГьУ-да кӀел авуна, гуьгъуьнлайни муалимвиле кӀвалахнава. Гьам хайи чӀалал, гьамни вичиз хъсан чизвай азербайжан чӀалал шиирар кхьизвай Зерифади кьве улуб чапнава.

## ЭлячӀунар
* «ЧиРагъ» журнал №13 (2011)
Гьажимурадова Римма

**Гьажимурадова Римма** — лезги шаир, публицист. 

1960 йисан 11 ноябрдиз Азербайжандин Сиязан шегьерда дидедиз хьана. Гуьгъуьнилай абурун хзан КцӀар райондин Манкъулидхуьруьз куьч хьанай. Мектебда кӀелдай йисара кхьинралди машгъул хьайи Риммадин къелемдикай гзаф шиирар хкатнава. Адан шиирар сифте яз «Самур», «Куьредин ярар», «КцӀар» газетра акъатна. «Самур» газетди чапдай акъудай «Акъата шегьердиз» кӀватӀалда Риммадин шиирарни гьатнава.

## ЭлячӀунар
* Шаирдин эсерар
* "Акъата шегьредиз" улуб (Баку-2000)