open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Яргъи йис

**Яргъи йис** — юлийдин ва григорийдин чӀаварганра йиса 366 югъ авай йисариз «яргъи йис» лугьузва. Им адетдин куьруь йисалай 1 югъ гзаф я. Яргъи йисуз февраль вацра 29 югъ жезвайди я. Юлийдин чӀаварганда «яргъи йис» гьар кьуд салай тикрар жезва, амма григорийдин чӀаварганра и къайда чӀур жедай дуьшуьшарни жезва.

## ЭлячӀунар
Куьруь йис

**Куьруь йис** — юлийдин ва григорийдин чӀаварганра йиса 365 югъ авай йисариз «куьруь йис» лугьузва. Им  яргъи йисалай 1 югъ тӀимил я. Куьруь йисуз февраль вацра 28 югъ жезвайди я.

## ЭлячӀунар
Григорийдин чӀаварган

**Григорийдин чӀаварган** — дуьньядин чӀехи пай уьлквейра, Урусатдани, кардик квай замана гьисабунин система. Чилин Ракъинин кьилелай элкъуьнин процессдал бинеламиш хьанва. И чӀаварган Римдин папа XIII-й Григорийди фикирна туькӀуьрнай ва сифте вахтара католик уьлквейра кардик квай. 

Григорийдин чӀаварган, Юлийдин чӀаварганни хьиз, 12 вацракай ибарат я: январь, февраль, март, апрель, май, июнь, июль, август, сентябрь, октябрь, ноябрь, декабрь. 

Йиса 365,2425 суткаяр ава. ЦӀийи йис январьдин 1-аз эгечӀзава, декабрьдин 31-аз куьтягь жезва.
1980 йис

**1980 йис** (*са агъзурни кӀуьд вишни кьудкъадлагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла саласадиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1980-лагьай йис я. XX виш йисан 80-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
Кишинёв

**Кишинёв** (, МФА: ) — Молдавиядин кьилин ва виридалайни чӀехи шегьер я. Бык вацун винел, уьлкведин юкьва акъвазнавай экономикадинни медениятдин юкь я. Шегьер Молдавиядин административ ччара авунра кӀетӀен статусдиз сагьиб я- ам муниципий я.

## Климат

## Агьалияр

## Векилвилер

## Баянар
II-й Мануэл

**Мануэл II** (, 1889—1932) — Португалиядин эхиримжи пачагь.

## ЭлячӀунар
* Пачагь эмиграцияда
I-й Пётр

**I-й Пётр Алексеевич**, адан лакӀаб **Зурба** тир (1672 йисан 30 май — 1725 йисан 28 январь) — Романоврин династиядай тир вири Русьдин эхиримжи пачагь ва Урусатдин садлагьай император. Вичин цӀуд яшар хьайила ам пачагьдин тахтунал экъечӀнай, амма вичи гьукум гьализ 1689 йисалай гатӀумнай. Адахъ галаз санал адан хайи стха Иванани гьукум ийизвай (1696 йисуз рагьметдиз фидалди). Аял чӀавалай кӀелунрал ва чирвилерал рикӀ алай Пётр, рагъакӀидай патан Европадиз гзаф гагьдин сиятар авур садлагьай урус пачагь тир. 1698 йисуз Европадай хтайдалай кьулухъ ада Урусатдин гьукуматда ва жемиятдин къайдайра чӀехи реформаяр авунин крарик кьил кутунай. I-й Пётрдин виридалайни чӀехи агалкьунрикай сад, Кеферпатан ЧӀехи дяведа къазанмишай гъалибвилелай кьулухъ Прибалтикадин регионда Урусатдин сергьятар гегьеншарун тир. Адалай кьулухъ адаз императордин тӀвар ганай.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Рождение империи Петра I Великого (конец XVII — первая четверть XVIII в.)
* Биография
Екатеринбург

**Екатеринбу́рг** — Урусат Федерациядин Свердловск вилаятда авай шегьер. Агьалидин кьадардиз килигна уьлкведа кьудлагьай чкадал ала. Шегьер-миллионер я, Уралдин федерал округдин администрациядин юкь я. 

Шегьер — Екатеринбургдин шегьердин агломерациядин юкь я. Урусатдин ва Уралдин лап чӀехи метлеб авай транспортдин, кеспиятдин, экономикадин ва илимдин юкь я.

## География

### Административ паюн
Шегьер 7 районар акатзава.

## Стха шегьерар

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Шегьердин официал сайт
17 ноябрь

**17 ноябрь** — григорийдин чӀаварганра йисан 321-лагьай югь я (яргъи йисан 322-лагьай югь). Йисан эхирдал кьван 44 югъ амукьнава.

## Суварар
*  Халкьарин арадин студентрин югъ
*  Миллетдин кӀвачел акьалтунин югъ.
* / Азадвилинни демократиядин патахъай женг чӀугунин югъ.

## Вакъияр

## Хайи
* 9 — Тит Флавий Веспасиан — 9-й римдин император (кь. 79).
* 1755 — XVIII Людовик — франциядин пачагь (кь. 1824).
* 1790 — Август Фердинанд Мёбиус — немцарин математик (кь. 1868).
* 1926 — Котэ Махарадзе — советринни гуржистандин комментатор (кь. 2002).
* 1935 — Тони Зайлер — австриядин суварин лыжайрин къекъведайди (кь. 2009).
* 1942 — Мартин Скорсезе — америкадин режиссёр, сценаристни продюсер.
* 1944 — Дэнни Де Вито — америкадин актёр.
* 1950 — Роланд Маттес — ГДР-дин сирнавардайди.
* 1973 — Алексей Евгеньевич Урманов — урусатдин фигуристни тренер.

## Кьиникь
* 1558 — I Мария Тюдор — англиядин паб пачагь (х. 1516).
* 1796 — II Екатерина ЧӀехи — урусатдин паб император (х. 1729).
* 1917 — Огюст Роден — франциядин скульптор (х. 1840).
* 2006 — Ференц Пушкаш — венгриядин ва испаниядин футболист (х. 1927).

## ЭлячӀунар
*
Кеферпатан Къавкъаздин федерал округ

**Кеферпатан Къавкъаздин федерал округ** (), куьрелди **ККъФО** () — Урусатдин лап кьибле пата алай федерал округ. Округ УФ-дин президентдин 2010 йисан 19 январьдиз кьабулнавай къарардалди туькӀуьрнай. Округдик ирид субъект акатзава.

Округдин администрациядин юкь Пятигорск шегьер я. Виридалайни чӀехи шегьер — Магьачкъала я.

Округди Урусатдин Федерациядин вири майдандин 1 % туькӀуьрзава ва виридалайни гъвечӀи федерал округ я.

## География
Кеферпатан Къавкъаздин Федерал округ Кьиблепатан Федерал округдихъ галаз, Абхазиядихъ галаз, Азербайжандихъ галаз, Гуржистандихъ ва Кьиблепатан Осетиядихъ галаз са сергьятра ава. РагъакӀидай патай округ Каспи гьуьлуьн ятари кьунва.

## Агьалияр
2016 йисан малуматриз килигна округдин агьалидин кьадар 9 718 001 кас тир. Им вири Урусатдин агьалидин 6,63 % я. Са квадратдин километрдиз къвезвай агьалидин кьадар (агьалидин чуькьуьнвал) 57,02 кас/км² я. Им Урусатдин алцумриз килигна пара кьакьан дережа я ва анжах Юкьван Федерал округдилай агъуз я (60,14 кас/км²). Шегьердин эгьлийри вири агьалидин 49 % туькӀуьрзава. Агьалияр йисандавай гзаф хьунин кьадардиз килигна ККъФ округ Урусатдин Федерацияда садлагьай чкадал ала.

### Миллетар
Росстатдин 2010 йисан малуматрив кьурвал, округда уьмуьр ийизвай миллетар ва абурун кьадар:

* Урусар — 2 854 040 (30,26 %)
* Чеченар — 1 335 857 (14,17 %)
* Аварар — 865 348 (9,18 %)
* Даргияр — 541 552 (5,74 %)
* Кабардаяр — 502 817 (5,33 %)
* Осетинар — 481 492 (5,11 %)
* Къумукьар — 466 769 (4,95 %)
* Ингушар — 418 996 (4,44 %)
* Лезгияр — 396 408 (4,2 %)
* Къарачаяр — 211 122 (2,39 %)
* Эрменияр — 190 825 (2,02 %)
* Яхулар — 166 526 (1,77 %)
* Азербайжанар — 155 394 (1,65 %)
* Табасаранар — 127 941 (1,36 %)
* Балкарар — 110 215 (1,17 %)
* Нугъаяр — 82 026 (0,87 %)
* Черкесар — 61 409 (0,65 %)
* Украинар — 42 431 (0,45 %)
* Абазинар — 41 037 (0,44 %)
* Грекар — 37 096 (0,39 %)
* Цыганар — 36 465 (0,39 %)
* Туьрквер — 31 040 (0,33 %)
* Агъулар — 29 979 (0,32 %)
* Рутулар — 29 413 (0,31 %)
* Татарар — 22 541 (0,24 %)
* Гуржияр — 19 696 (0,21 %)
* Туркменар — 15 750 (0,17 %)
* Кореяр — 12 551 (0,13 %)
* ЦӀахурар — 10 215 (0,11 %)
* Белорусар — 9 217 (0,10 %)
* Муькуьбур — 170 391 (1,81 %)
* Чпин миллет къалур тавурбур — 63 022 чел. (0,67 %)

## Округдик квай субъектар
Агъадихъ галай сиягьда Кеферпатан Къавкъаздин Федерал округдик акатзавай УФ-дин субъектар къалурнава:

{| class="references-small" style="border-collapse: collapse; margin: 0px; padding: 0px; width: 527px;" width=527
| colspan=6 width=527| 
|-
|

## ЭлячӀунар
18 ноябрь

**18 ноябрь** — григорийдин чӀаварганра йисан 322-лагьай югь я (яргъи йисан 323-лагьай югь). Йисан эхирдал кьван 43 югъ амукьнава.

## Суварар
*  Латвиядин аслу туширвилин югъ
*  Мароккодин аслу туширвилин югъ
*  Миллетдин югъ

## Вакъияр

## Хайи
* 1720 — II Ираклий — гуржистандин пачагь (кь. 1798).
* 1832 — Адольф Эрик Норденшёльд — шведрин географ (кь. 1901).
* 1899 — Михаил Васильевич Водопьянов — Советрин Союздин Кьегьал, авиациядин генерал-майор (кь. 1980).
* 1920 — Константин Иванович Бесков — советрин футболист, советринни урусатдин тренер (кь. 2006).
* 1923 — Алан Шепард — америкадин астронавт (кь. 1998).
* 1927 — Эльдар Александрович Рязанов — советринни урусатдин режиссёр (кь. 2015).
* 1951 — Давид Давидович Кипиани — советрин футболист, советринни гуржистандин тренер (кь. 2001).
* 1963 — Петер Шмейхель — даниядин футболист.

## Кьиникь
* 1189 — II Вилгьелм Регьимлу — сицилиядин пачагь (х. 1153).
* 1827 — Вилгьелм Гьауф — урусатдин паб император (х. 1802).
* 1886 — Честер Алан Артур — 21-й АСШ-дин президент (х. 1829).
* 1941 — Иван Васильевич Панфилов — Советрин Союздин Кьегьал, генерал-майор (х. 1892).
* 1962 — Нильс Бор — даниядин физик (х. 1885).
* 1996 — Зиновий Ефимович Гердт — советринни урусатдин актёр (х. 1916).
* 2004 — Александр Павлович Рагулин — советрин хоккеист (х. 1941).

## ЭлячӀунар
*
19 ноябрь

**19 ноябрь** — григорийдин чӀаварганра йисан 323-лагьай югь я (яргъи йисан 324-лагьай югь). Йисан эхирдал кьван 42 югъ амукьнава.

## Суварар
*  Халкьарин арада итимдин югъ
* // Ракетрин кьушунрин ва артиллериядин югъ
* / Шуьшедин кеспиятдин югъ

## Вакъияр

## Хайи
* 1600 — I Карл — англиядин пачагь (кь. 1649).
* 1711 — Михаил Васильевич Ломоносов — чӀехи урус алим (кь. 1765).
* 1770 — Иван Фёдорович Крузенштерн — урусатдин адмирал (кь. 1846).
* 1831 — Джеймс Абрам Гарфилд — 20-й АСШ-дин президент (кь. 1881).
* 1875 — Михаил Иванович Калинин — урус революционер, УСФСР-дин кьил, советрин гьукуматдин кар ийизвайди (кь. 1946).
* 1888 — Хосе Рауль Капабланка — кубадин шахматист, 3-й дуьньядин чемпион (кь. 1942).
* 1900 — Александр Александрович Новиков — кьведра Советрин Союздин Кьегьал, советрин авиациядин маршал (кь. 1976).
* 1917 — Индира Ганди — индиядин паб политик, премьер-министр (кь. 1984).
* 1942 — Келвин Кляйн — америкадин модельер.
* 1962 — Джоди Фостер — америкадин паб артист.

## Кьиникь
* 1828 — Франц Шуберт — австриядин композитор (х. 1797).
* 1885 — Николай Яковлевич Данилевский — урусатдин культуролог, геополитикни социолог (х. 1822).
* 1978 — Пабло Дорадо — уругвайдин футболист, дуьньядин чемпион (х. 1908).
* 1990 — Георгий Николаевич Флёров — советрин физик (х. 1913).
* 1993 — Леонид Иович Гайдай — советринни урусатдин режиссёр (х. 1923).
* 2012 — Борис Натанович Стругацкий — советринни урусатдин зари (х. 1933).

## ЭлячӀунар
*
1921 йис

**1921 йис** (*са агъзурни кӀуьд вишни къанни сад лагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла кишдиз эгечӀзавай куьруь йис.  Им чи эрадин 1921-лагьай йис я. XX виш йисан 21-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## Баянар

## ЭлячӀунар
15 ноябрь

**15 ноябрь** — григорийдин чӀаварганра йисан 319-лагьай югь я (яргъи йисан 320-лагьай югь). Йисан эхирдал кьван 46 югъ амукьнава.

## Суварар
*  Бразилиядин республикадин малумрун (1889 йис).
*  Гьукумат Палестинадин аслутуширвал (1988 йис).

## Вакъияр

## Хайи
* 1397 — V Николай — римдин папа (кь. 1455).
* 1857 — Виллиам Гьовард Тафт — 27-й АСШ-дин президент (кь. 1930).
* 1910 — Михаил Иосифович Якушин — советрин футболистни тренер (кь. 1997).
* 1921 — Эрнесто Видаль — уругвайдин футболист, 1950-й йисарин дуьньядин чемпион (кь. 1974).
* 1922 — Игорь Яковлевич Стечкин — советрин ва урусатдин конструктор (кь. 2001).
* 1945 — Анни-Фрид Лингстад — швециядин маничи (ABBA).
* 1967 — Густаво Пойет — уругвайдин футболистни тренер.
* 1954 — Александр Квасьневский — польшадин президент (1995—2005).

## Кьиникь
* 1630 — Иогьан Кеплер — немцарин астроном (х. 1571).
* 1912 — Дмитрий Мамин-Сибиряк — урусатдин прозаик ва драматург. 1852).
* 1916 — Генрик Сенкевич — польшадин зари. 1846).

## ЭлячӀунар
*
16 ноябрь

**16 ноябрь** — григорийдин чӀаварганра йисан 320-лагьай югь я (яргъи йисан 321-лагьай югь). Йисан эхирдал кьван 45 югъ амукьнава.

## Суварар
*  Халкьарин арада кьарайвилин югъ
*  Исланд чӀалал югъ.

## Вакъияр

## Хайи
* Чи э.в. 42 — Тиберий — 2-й римдин император (кь. 37).
* 1673 — Александр Данилович Меншиков — урусатдин бег, генерал-губернатор, генералисимус (кь. 1729).
* 1874 — Александр Васильевич Колчак — урусатдин океанограф ва адмирал, Лацу гьерекатдин кьил (кь. 1920).
* 1971 — Александр Владимирович Попов — урусатдин сирнавардайди, кьудра Олимпиядин къугъунрин чемпион.
* 1974 — Пол Скоулз — англиядин футболист.
* 1977 — Оксана Сергеевна Баюл — украинадин паб фигурист, Олимпиядин къугъунрин чемпион.

## Кьиникь
* 1272 — III Генрих — Англиядин пачагь (х. 1207).
* 1960 — Кларк Гейбл — америкадин актёр (х. 1901).
* 1973 — Лоренцо Фернандес — уругвайдин футболист, дуьньядинна олимпиядин чемпион (х. 1900).
* 2006 — Милтон Фридман — америкадин экономист. 1912).

## ЭлячӀунар
*
21 ноябрь

**21 ноябрь** — григорийдин чӀаварганра йисан 325-лагьай югь я (яргъи йисан 326-лагьай югь). Йисан эхирдал кьван 40 югъ амукьнава.

## Суварар
*  Дуьньядин телевидениедин югъ
*  Урусатдин Федерациядин налогрин идарадин югъ

## Вакъияр

## Хайи
* 1694 — Вольтер — франциядин философ (кь. 1778).
* 1854 — XV Бенедикт — Римдин папа (кь. 1922).
* 1907 — Эрнесто Маскерони — уругвайдин футболист, дуьньядин чемпион (кь. 1984).
* 1945 — Голди Хоун — америкадин актриса.
* 1963 — Ник Перумов — урус кхьин-фантаст.
* 1965 — Бьорк — исландиядин паб маничи.

## Кьиникь
* Чи э.в. 479 — Конфуций — китайдин философни чӀехи алим (х. чи э.в. 551).
* 1325 — Юрий Данилович — ЧӀехи Владимирдин гуьгъуьнлай пачагь (князь), Москвадин ва Новгороддин гуьгъуьнлай пачагь (х. 1281).
* 1728 — Фёдор Матвеевич Апраксин — урусатдин генерал-адмирал (х. 1946).
* 1844 — Иван Андреевич Крылов — урус баснияр кхьидайди (х. 1769).
* 1916 — I Франц Иосиф — австро-венгриядин император (х. 1830).
* 2009 — Константин Петрович Феоктистов — советрин космонавт, Советрин Союздин Кьегьал (х. 1926).

## ЭлячӀунар
*
22 ноябрь

**22 ноябрь** — григорийдин чӀаварганра йисан 326-лагьай югь я (яргъи йисан 327-лагьай югь). Йисан эхирдал кьван 39 югъ амукьнава.

## Суварар
*  Азербайжандин юстициядин кӀвалахдай ксарин югъ
*  Ливандин аслу туширвилин югъ

## Вакъияр

## Хайи
* 1801 — Владимир Иванович Даль — урус этнографни лингвист (кь. 1872).
* 1808 — Томас Кук — 1-й дуьньядин туриствилин агентстводин бине эцигай кас (кь. 1892).
* 1869 — Андре Жид — франциядин кхьин (кь. 1951).
* 1890 — Шарль де Голль — франциядин политик, президентни генерал (кь. 1970).
* 1898 — Родион Яковлевич Малиновский — советрин маршал, кьведра Советрин Союздин Кьегьал (кь. 1967).
* 1952 — Хорхе Фоссати — уругвайдин футболистни тренер.
* 1967 — Борис Беккер — германиядин теннисист.
* 1976 — Егор Геннадьевич Подомацкий — урусатдин хоккеист.
* 1984 — Скарлетт Йоханссон — америкадин актриса.

## Кьиникь
* 1318 — Михаил Ярославич — ЧӀехи Владимирдин гуьгъуьнлай пачагь (князь), Твердин гуьгъуьнлай пачагь (х. 1271).
* 1916 — Джек Лондон — америкадин кхьин (х. 1876).
* 1963 — Джон Фицджеральд Кеннеди — 35-й АСШ-дин президент (х. 1917).
* 2000 — Эмиль Затопек — чехословакиядин атлет (х. 1922).

## ЭлячӀунар
*
23 ноябрь

**23 ноябрь** — григорийдин чӀаварганра йисан 327-лагьай югь я (яргъи йисан 328-лагьай югь). Йисан эхирдал кьван 38 югъ амукьнава.

## Суварар
*  Гиоргоба
*  Зегьметди чухсагъулни югъ

## Вакъияр

## Хайи
* 912 — I Оттон ЧӀехи — германиядин пачагь (кь. 973).
* 1804 — Франклин Пирс — 14-й АСШ-дин президент (кь. 1869).
* 1887 — Борис Карлофф — америкадин актёр (кь. 1969).
* 1908 — Николай Николаевич Носов — советрин кхьин (кь. 1976).
* 1935 — Владислав Николаевич Волков — советрин космонавт, кьведра Советрин Союздин Кьегьал (кь. 1971).
* 1946 — Владимир Алексеевич Брынцалов — урусатдин карчини политик.
* 1987 — Никлас Бекстрём — швециядин хоккеист.

## Кьиникь
* 1864 — Василий Яковлевич Струве — урусатдин астрономни геодезист (х. 1793).
* 1937 — СтӀал Сулейман —  дагъустан советрин литературадин диб эцигай лезгийрин тӀвар-ван авай, зурба зари ва ватанперес (х. 1869).
* 2006 — Филипп Нуаре — франциядин актёр (х. 1930).

## ЭлячӀунар
*
24 ноябрь

**24 ноябрь** — григорийдин чӀаварганра йисан 328-лагьай югь я (яргъи йисан 329-лагьай югь). Йисан эхирдал кьван 37 югъ амукьнава.

## Суварар
*  Морждин югъ
*  Муаллимдин югъ
*  Таджикистандин гьукуматдин пайдахдин югъ

## Вакъияр

## Хайи
* 1632 — Бенедикт Спиноза — нидерландрин философ (кь. 1677).
* 1729 — Александр Васильевич Суворов — урусатдин генералиссимус (кь. 1800).
* 1888 — Дейл Карнеги — америкадин педагогни кхьин (кь. 1955).
* 1938 — Наталья Леонидовна Крачковская — советринни урусатдин актриса (кь. 2016).
* 1941 — Александр Васильевич Масляков — советринни урусатдин телевидениедин кар ийизвайди.
* 1954 — Эмир Кустурица — югославиядинни сербиядин режиссёр.
* 1987 — Никлас Бекстрём — швециядин хоккеист.

## Кьиникь
* 1891 — Константин Николаевич Леонтьев — урус философ (х. 1831).
* 1973 — Николай Ильич Камов —  советрин цӀапурмашин конструктор (х. 1902).
* 1991 — Фредди Меркьюри — британиядин маничи (Queen) (х. 1946).
* 2014 — Виктор Васильевич Тихонов — чӀехи советринни урусатдин хоккейдин тренер (х. 1930).

## ЭлячӀунар
*
20 ноябрь

**20 ноябрь** — григорийдин чӀаварганра йисан 324-лагьай югь я (яргъи йисан 325-лагьай югь). Йисан эхирдал кьван 41 югъ амукьнава.

## Суварар
*  Дуьньядин аялдин югъ
*  Вьетнамдин муаллимдин югъ

## Вакъияр

## Хайи
* 1858 — Сельма Лагерлёф — швециядин паб кхьин (кь. 1940).
* 1889 — Эдвин Гьаббл — америкадин астроном (кь. 1953).
* 1925 — Майя Михайловна Плисецкая — урус балерина (кь. 2015).
* 1927 — Михаил Александрович Ульянов — советринни урусатдин актёр (кь. 2007).
* 1898 — Альберто Суппичи — уругвайдин тренер (кь. 1981).

## Кьиникь
* 1910 — Лев Николаевич Толстой — урус кхьин (х. 1828).
* 1975 — Франсиско Франко — испаниядин диктатор (х. 1892).
* 1978 — Галина Васильевна Старовойтова — урусатдин паб политик кар ийизвайди (х. 1946).
* 2000 — Вячеслав Михайлович Котёночкин — урус режиссёрни аниматор (х. 1927).
* 2009 — Роман Трахтенберг — урусатдин шоумен (х. 1968).

## ЭлячӀунар
*
Дагъустандин гимн

**Кьин кьун** () — 2016 йисан 25 февральдиз тестикьарнавай Дагъустандин гимн я. Гимдин макъам тӀвар-ван авай дагъустанви композитор Мурад Кажлаева туькӀуьрнава, гафар Гьамзатрин Расулан «Гьа бай» (Кьин кьун) шиирдин урус таржума я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Символика
Урусатдин Федерациядин федерал округар

**Урусатдин Федерациядин Федерал округар** — Урусатдин президент В. В. Путина 2000 йисан 13 майдиз кьабулнай къарардалди арадал гъанвайди я. 

## Федерал округар

* Юкьван федерал округ
* Кьиблепатан федерал округ
* Кефердинни-рагъакӀидай патан федерал округ
* Яргъал-РагъэкъечӀдай патан федерал округ
* Сибирдин федерал округ
* Уралдин федерал округ
* Волгадин федерал округ
* Кеферпатан Къавкъаздин федерал округ
* Крымдин федерал округ

## ЭлячӀунар
*Перечень федеральных округов Утверждён Указом Президента Российской Федерации от 13 мая 2000 года N 849 (с изменениями на 10 мая 2015 года) // Указ Президента РФ «О полномочном представителе Президента Российской Федерации в федеральном округе» от 13 мая 2000 года № 849 (с изменениями на 20 октября 2015 года)

Федерал округрин официал сайтар:
* Центральный федеральный округ
* Северо-Западный федеральный округ 
* Южный федеральный округ
* Северо-Кавказский федеральный округ
* Приволжский федеральный округ 
* Уральский федеральный округ 
* Сибирский федеральный округ
* Дальневосточный федеральный округ
Урусатдин экономикадин районар

**Урусатдин Федерациядин Экономикадин районар** — Урусат 12 экономикадин районриз пай хьанва. Крым Республика са экономикадин райондикни акатзавач.

## Экономикадин районар

* Юкьван экономикадин район
* Юкьван-Чернозём экономикадин район
* РагъэкъэчӀдай патан Сибирьдин экономикадин район
* Яргъал РагъэкъэчӀдай патан экономикадин район 
* Кеферпатан экономикадин район
* Кеферпатан-Къавкъаздин экономикадин район
* Кефердинни-РагъакӀидай патан экономикадин район
* Поволжьедин экономикадин район
* Уралдин экономикадин район
* Волгадинни-Вятскдин экономикадин район
* РагъакӀидай патан Сибирьдин экономикадин район
* Калининграддин экономикадин район

## ЭлячӀунар
* Экономические районы
* «Общероссийский классификатор экономических регионов. ОК 024-95» (утв. Постановлением Госстандарта России от 27.12.1995 N 640)
Яхул чӀал

**Яхул чӀал** (ях. *Лакку маз*) — Дагъустанда уьмуьр ийизвай яхул миллетдин хайи чӀал. Нах-дагъустандин чӀаларин хзандик акатзава. Дагъустандин гьукуматдин чӀаларикай сад я. И чӀалал 146 агъзурав агакьна инсанар рахазва. Яхул чӀалал газетар ва журналар акъатзава, чкадин телевидениеда гунугар гузва. Дагъустандин маса чӀаларилай тафаватлу яз яхул чӀал са чӀалан группадикни акатзавач ва адаз ухшар са чӀални авайди туш.

## Нугъатар
**Кумух нугъат** — яхул чӀалан кьилин нугъат я. И нугъатдал эдебиятдин яхул чӀал туькӀуьр хьанва. Яхул миллетдин чӀехи пай кумух нугъатдал рахазва. Кули, Яхул ва ЦӀийи Яхул районрин чӀехи пай хуьрера чкӀанва. 

**Вицхи нугъат** — Яхул райондин кеферпатан хуьрера чкӀанва. И нугъат кьве группадиз пай хьанва: кеферпатан вицхи рахун — Куба, Чукна, Куркли, Вицхи, Кума, Кунды, Кара хуьрера чкӀанва; кьиблепатан вицхи рахун — Багикла, Шахува, Гуйми, Камаша, Унчукатль, Караша хуьрера чкӀанва. Вицхи нугъатдал 10 агъзурав агакьна яхулар рахазва.

**Аракул нугъат** — яхул чӀалан виридалайни дегь лишанар квай ва кьетӀен нугъат я. И нугъатдал анжах Рутул райондин Аракул хуьруьн эгьлияр рахазва. И нугъат эдеби яхул чӀалавай грамматикадин ва лексикадин жигьетдай са кьадар тафаватлу я. Месела, арак. *цунала, цунила, цуналба* «жуванди» — эдеб. *цала, цила*; арак. *ани, агьани* «ина» — эдеб. *шикку*.

**Балхар нугъат** — Акуша райондин Балхар, Кули, Цуликана, Уллучара хуьрерин 3 агъзурав агакьна агьалияр рахазва. Эдебиятдин яхул чӀалавай грамматикадин жигьетдай са тӀимил тафаватлу я. 

**Шадни нугъат** — тек са Дахада райондин Шадни хуьре кардик ква. И нугъатдал 290 кас рахазва. Яхул чӀалавай чараз авай виляй и нугъат дарги чӀалан кӀеви таъсирдик ква. 

**Шалиб нугъат** — ЧӀарода райондин Шалиб хуьре рахазва. 

**Ури нугъат** — Яхул райондин Ури ва Мукар хуьрерин эгьлияр рахазва. Авар чӀалан таъсир галукьнава. 

**Вихли нугъат** — Кули райондин Вихли, Сукиях, Цайши хуьрерин агьалийрин нугъат я. Эдеби чӀалавай са кьадар тафаватлу я. Къадагъа авунин формайра эдебиятдин – *«ара»*-дин чкадал – *«ав»* лугьузвайди я, месела: эдеб. *мачичара* (кхьимир) — вихл. *мачичав* (кхьимир). 

**Вачи-Кули нугъат** — Кули райондин пара хуьрера чкӀанва. Рахазвайбурун кьадар 10 агъзуралай виниз я. 

**Кая нугъат** — Кули райондин Хойми, Кая ва 2-й Цовкра хуьрера рахазва.

## Алфавит
1928 йисалди араб гьарфарин бинедал туькӀуьрай *[[ажам]]* алфавит кардик квай. 1928 йисалай латин графикадикай менфят къачузвай. 1938 йисузни вири дагъустандин миллетриз кириллицадал цӀийи алфавитар туькӀуьрнай. 

## Эдебият
* Джидалаев Нурислан Сиражутдинович. Русско-лакский словарь. — Махачкала: Дагучпедгиз, 1994.
* Каяев Али. Лакский язык и история: Энциклопедический словарь на лакском языке/ Дагестанский научный центр РАН. — М.: Наука, 2006. — 550 с.
* Фридман В. Очерки лакского языка. — Махачкала: ИЯЛИ ДНЦ РАН, 2011. 168 с.
* Хайдаков С. М. Лакско-русский словарь. — М.: Государственное издательство национальных и иностранных словарей, 1962.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Нугъай чӀал

**Нугъай чӀал** *(нугъай тили)* — асул гьисабдалди Ставропольдин крайда, Дагъустанда, Къарачай-Черкесия Республикада, Астраханьдин вилаятда, Крым Республикада ва Чечняда уьмуьр ийизвай нугъай халкьдин хайи чӀал я. Туьрк чӀаларин группадин кыпчак чӀаларин хзандин кыпчак-нугъай чӀаларин хилек акатзава. И хилек гьакӀни къаракъалпагъ ва казах чӀаларни акатзава. И чӀалар сад садаз пара мукьва я. 

2010 йисан малуматриз килигна, нугъай чӀалал Урусатда 87 агъзур кас рахазвай. Дагъустан ва Къарачай-Черкесия Республикайра нугъай чӀалак гьукуматдин чӀалан статус гала. 

И чӀалал газетар акъатзава «Шоьл тавысы» *(Чуьлерин ван)* (Дагъустанда) ва «Ногай давысы» *(Нугъайрин ван)* (Къарачай-Черкесияда).

Татарстан Республикада авай «Турциядин ван» радиостанциядин редакцияда гьар гьафтеда нугъай чӀалал  «Нугайча нэсихэтлэр» *(Нугъай чӀалал несигьатар)* тӀвар алай радио-гунуг гузва.

## Нугъатар
* къаранугъай нугъат (Дагъустан ва Чечня)
* къум (куьми) нугъат (Ставропольдин край)
* акнугъай ва я кубань нугъат (Къарачай-Черкесия)
* къарагаш нугъат (Астрахань вилаят)

Крым-татар чӀалан *степной* (ва я кеферпатан) нугъатни гъакъикъатда нугъай чӀалан нугъатрикай сад я. Бязи лингвистри фикирзава хьи, юртадин ва алабугат татаррин чӀалар нугъай чӀалан нугъатар я, гьа чӀавузни муькуь алимрин фикирралди и кьве чӀалар нугъай чӀалан таъсирдик акатнай татар чӀалан нугъатар я.

Нугъай чӀал, къаракалпагъ чӀал, казах чӀал, гьакӀни крым-татар чӀалан степной нугъат ва узбек чӀалан кыпчак нугъат — ибур вири туьрк чӀаларин группадин кыпчак-нугъай подгруппадик акатзава. Вири кыпчак-нугъай чӀалар ва нугъатар сад садаз акьван мукьва я хьи, дуьньядин чара-чара пипӀера уьмуьр ийизвай и халкьари сада сад гъавурда акьазва. Ва алимрин фикирдалди, и чӀалар дегь девирда авай ва тарихдин къене пай хьанвай са умуми чӀалан нугъатар я.

Эдебиятдин нугъай чӀал къранугъай нугъатдин бинедал арадал гъанва.

## Нугъай эдебият
Нугъай чӀалал са жерге шаирри ва прозаикри эсерар туькӀуьрнавайди я. Абурукай виридалайни машгьурбур:

* Абдулжалилов Фазил Апасович (1913—1974)
* Джанибеков Абдулгьамид Шершенбиевич (1879—1955)
* Капаев Суюн Имамалиевич (1927—2001)
* Капаев Иса Суюнович (1949)
* Кумратова Келдихан Исаевна (1944)
* Темирбулатова Кадрия Оразбаевна (лакӀаб Кадрия) (1949—1979)

## Эдебият
## Литература
* 
* 

## ЭлячӀунар
26 ноябрь

**26 ноябрь** — григорийдин чӀаварганра йисан 330-лагьай югь я (яргъи йисан 331-лагьай югь). Йисан эхирдал кьван 35 югъ амукьнава.

## Суварар
*  Бегьердин сувар.

## Вакъияр

## Хайи
* 1894 — Иван Дмитриевич Папанин — советрин географ, контр-адмирал, кьведра Советрин Союздин Кьегьал (кь. 1986).
* 1898 — Эктор Скароне — уругвайдин футболист, дуьньядин чемпион (кь. 1967).
* 1939 — Тина Тёрнер — америкадин паб маничи ва актриса (кь. 1881).
* 1975 — Владислав Николаевич Радимов — урусатдин футболист.

## Кьиникь
* 1504 — I Изабелла — кастилиядин паб пачагь (х. 1451).
* 1855 — Адам Мицкевич — польшадинни беларусиядин эдеб, публицист, драматургни кхьин (х. 1798).
* 1981 — Макс Эйве — нидерландрин шахматист, 5-й дуьньядин чемпион (х. 1901).

## ЭлячӀунар
*
25 ноябрь

**25 ноябрь** — григорийдин чӀаварганра йисан 329-лагьай югь я (яргъи йисан 330-лагьай югь). Йисан эхирдал кьван 36 югъ амукьнава.

## Суварар
*  Дишегьлийриз зулумар гунин аксиниз женг чӀугунин халкьарин арадин югъ.
*  Суринамдин аслу туширвилин югъ

## Вакъияр

## Хайи
* 1562 — Лопе де Вега — испаниядин драматург (кь. 1635).
* 1810 — Николай Иванович Пирогов — урусатдин хирургни анатом (кь. 1881).
* 1820 — Михаил Михайлович Достоевский — урус кхьин (кь. 1864).
* 1844 — Карл Бенц — германиядин инженер (кь. 1929).
* 1887 — Николай Иванович Вавилов — советрин алим-генетик, ботаник (кь. 1943).
* 1915 — Аугусто Пиночет — чилидин диктатор (кь. 2006).
* 1925 — Нонна Викторовна Мордюкова — советринни урусатдин актриса (кь. 2008).

## Кьиникь
* 1956 — Александр Петрович Довженко — советрин режиссёр (х. 1894).
* 1970 — Юкио Мисима —  япониядин кхьин (х. 1925).
* 2005 — Джордж Бест — кефер ирландиядин футболист (х. 1946).

## ЭлячӀунар
*
XVII виш йис

**XVII виш йис**, **17-й виш йис** (*цӀеиридлагьай виш йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла 1601-й йисалай 1700-й йисал кьван яргъи хьанвай заманадин девир я. 

## Тарихдин вакъиаяр

## Баянар

## ЭлячӀунар
XVIII виш йис

**XVIII виш йис**, **18-й виш йис** (*цӀемуьжуьдлагьай виш йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла 1701-й йисалай 1800-й йисал кьван яргъи хьанвай заманадин девир я. 

## Тарихдин вакъиаяр

## Баянар

## ЭлячӀунар
XVI виш йис

**XVI виш йис**, **16-й виш йис** (*цӀеругудлагьай виш йис*) — юлийдин чӀаваргандал гьалтайла 1501-й йисалай 1600-й йисал кьван яргъи хьанвай заманадин девир я. 

## Тарихдин вакъиаяр

## Баянар

## ЭлячӀунар
XV виш йис

**XV виш йис**, **15-й виш йис** (*цӀувадлагьай виш йис*) — юлийдин чӀаваргандал гьалтайла 1401-й йисалай 1500-й йисал кьван яргъи хьанвай заманадин девир я. 

## Тарихдин вакъиаяр

## Баянар

## ЭлячӀунар
XIV виш йис

**XIV виш йис**, **14-й виш йис** (*цӀикьудлагьай виш йис*) — юлийдин чӀаваргандал гьалтайла 1301-й йисалай 1400-й йисал кьван яргъи хьанвай заманадин девир я. 

## Тарихдин вакъиаяр
И виш йисуз Европада къекъвезвай чума азардикай 34 миллион кас телеф хьанай. 
## Баянар

## ЭлячӀунар
XIII виш йис

**XIII виш йис**, **13-й виш йис** (*цӀипудлагьай виш йис*) — юлийдин чӀаваргандал гьалтайла 1201-й йисалай 1300-й йисал кьван яргъи хьанвай заманадин девир я. 

## Тарихдин вакъиаяр

## Баянар

## ЭлячӀунар
X виш йис

**X виш йис**, **10-й виш йис** (*цӀудлагьай виш йис*) — юлийдин чӀаваргандал гьалтайла 901-й йисалай 1000-й йисал кьван яргъи хьанвай заманадин девир я. 

## Баянар

## ЭлячӀунар
Чечен чӀал

**Чечен чӀал** *(нохчийн мотт, noxçiyn mott)* — чеченарин хайи чӀал. Асул гьисабдалди Чечня, Дагъустан, Ингушетия Республикайра ва Гуржистандин Ахмета районда чкӀанва. 

2010 йисан малуматриз килигна, Урусатдин Федерацияда чечен чӀалал рахазвайбурун кьадар — 1 354 705 кас тир. Гегьенш хьуниз килигна Урусатда 5-й чкадал ала (урус, ингилис, татар, немец чӀаларилай кьулухъ). 

Чечня Республикадин гьукуматдин ва Дагъустан Республикадин эдебиятдин чӀал я. 

Чечен чӀалал газетар, журналар акъатзава, ТВ гунугар гузава. Дагъустанда «Нийсо-Дагестан» газет, Чечняда «Даймохк» *(Хайи диге)* газет, радиогазета «Чечня Свободная», эдебиятдинни-харусенятдин «Орга» ва «Вайнах» журналар.

Чечен чӀалаз виридалайни мукьва тир чӀал — ингуш чӀал я. Абуру са-сад гъавурда акьазва.

## Нугъатар
Чечен чӀал агъадихъ галай нугъатрикай ибарат я: 

* арандин нугъат — им чечен чӀалан кьилин нугъат я, адан бинедал эдебиятдин чечен чӀал туькӀуьр хьанва. 

* акки нугъат — Дагъустандин кеферпатан районра чкӀанва. 
* чеберло нугъат
* мелхи нугъат 
* итумкали нугъат
* галанчӀож нугъат — им ингуш чӀални чечен чӀал акахьнавай нугъат я. 
* кисти нугъат

Гьар са нугъат чара-чара рахунризни пай хьанва, абурун арада чӀехи тафават авач. 

Сад-садавай виридалайни къакъатнавайбур эдеби чӀални акки нугъат, чеберло нугъат ва кисти нугъат я. Кисти нугъатдал Гуржистанда авай чеченрин гъвечӀи милли тайифа тир — кистияр рахазва. Шумудни са виш йис я и нугъат гуржи чӀалан къати таъсирдик ква, гьавиляй адак пара кьадарда гуржи гафар гьатнава.

## Кхьинар

1928 йисалди араб гьарфарин бинедал туькӀуьрай *[[ажам]]* алфавит кардик квай. 1928 йисалай латин графикадикай менфят къачузвай. 1938 йисузни кириллицадал элячӀнай. 1990 йисуз Ичкерия малумарнай девирда чечен-ингуш чӀаларин кхьинар латин алфавидиз элкъуьрдай алахъунар авунай. Европада Ичкериядин пад кьазвай чеченар къени кардик кутазва латин гьарфарган.

ГьакӀани, юкьван виш йисара са тӀимил гуржи гьарфаралди кхьенай чеченар. Са шумуд чечен хуьрера археологриз жагъанвай гуржи гьарфарал чечен чӀалал кхьенай гафарни тӀварар. 

Чечен чӀалан кирил алфавит:

## Грамматик

## Эдебият
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
**Нугъатар:**
* 
* 
* 
**Гафарганар:**
* 
* 
* 
* 
* 

## Баянар

## ЭлячӀунар
XII виш йис

**XII виш йис**, **12-й виш йис** (*цӀикьведлагьай виш йис*) — юлийдин чӀаваргандал гьалтайла 1101-й йисалай 1200-й йисал кьван яргъи хьанвай заманадин девир я. 

## Тарихдин вакъиаяр

## Баянар

## ЭлячӀунар
XI виш йис

**XI виш йис**, **11-й виш йис** (*цӀусадлагьай виш йис*) — юлийдин чӀаваргандал гьалтайла 1001-й йисалай 1100-й йисал кьван яргъи хьанвай заманадин девир я. 

## Тарихдин вакъиаяр

## Баянар

## ЭлячӀунар
VII виш йис

**VII виш йис**, **7-й виш йис** (*ирид лагьай виш йис*) — юлийдин чӀаваргандал гьалтайла 601-й йисалай 700-й йисал кьван яргъи хьанвай заманадин девир я. 

## Тарихдин вакъиаяр

## Баянар

## ЭлячӀунар
IX виш йис

**IX виш йис**, **9-й виш йис** (*кӀудлагьай виш йис*) — юлийдин чӀаваргандал гьалтайла 801-й йисалай 900-й йисал кьван яргъи хьанвай заманадин девир я. 

## Тарихдин вакъиаяр

## Баянар

## ЭлячӀунар
Абдулатипов Рамазан Гьажимурадан хва

**Абдулатипов Рамазан Гьажимурадович** () (1946 йисан 4 август, Дагъустандин АССР, Тлярата район, Гебгуда хуьр) — Урусатдин гьукуматдин ва сиясатдин кардар, Дагъустан Республикадин кьил (2013—2017). ГьакӀни, философиядин илимрин доктор, профессор, Урусатдин ТӀебии Илимрин Академиядин академик, философия, культурология, тарих, геометрия, химия ва халкьарин арадин рафтарвилин илимрин пешекар ва дипломат.

Миллетдай авар я.

## ЭлячӀунар
*
Шихсаидов Хизри Исаевич

**Шихсаидов Хизри Исаевич** (1947 йисан 1 августдиз дидедиз хьана; Дагъустандин АССР, Буйнакск район, Буглен хуьр) — советрин ва урусатдин гьукуматдин кардар. Дагъустандин Милли КӀватӀалдин председательвилин къуллугъдал ала.

Миллетдай — къумукь я.

## Уьмуьрдин рехъ

Хизри Шихсаидов 1947-лагьай йисан 1-лагьай августдиз Буйнакск шегьерда дидедиз хьана. Къумукь я. Адан хзан Буглен хуьряй я. Бязи малуматралди, Шихсаидов Буглен хуьре дидедиз хьана.

1970-лагьай йисуз Дагъустандин хуьруьн майишатдин институт (гила Дагъустандин гьукуматдин аграрный университет), 1982-лагьай йисуз Ростовдин лап вини дережадин партиядин мектеб акьалтӀарна.

Вичин хайи хуьре гьар йисуз Шихсаидова азаддиз юкьварар кьунай акъажунар тешкилатзава.

1971-лагьай йисалай гуьгъуьниз — Дагсадвинтрестда агроном яз, «Дагвино» садхьуник квай «Марковский» совхозда кьилин астроном яз, ахпа республикадин хуьруьн майишатдин карханайра ва партиядин органра гьа жуьредин къуллугърал кӀвалахна («Агропромхимия» МРПО-дин кьил, Госкомпромприродадин кьилин эвез, Буйнакскдин халкьдин депутатрин райсоветдин кьилин эвез, ДР-дин Лап вини дережадин советдин кьилин эвез тир).

1985-1990-лагьай йисарин къене — ДАССР-дин Лап вини дережадин советдин депутат тир, XI эверун.

1990-1995-лагьай йисарин къене ДР-дин — Лап вини дережадин советдин халкьдин депутат.

1992-лагьай йисан ноябрдилай 1995-лагьай йисал кьван — «Дагвино» республикадин контрактдин корпорациядин президент я.

1995-лагьай йисуз ам ДР-дин Халкьдин алтӀушунин депутат яз хкяна. Гьа йисуз ам ДР-дин Гьисабунин палатадин кьилин чкадал тайинарна.

1997-лагьай йисан августдиз ам ДР-дин Гьакиматдин кьилин чкадал тайинарна. Гьа са вахтунда ам ДР-дин Гьукуматдин советдин кьилин садлагьай эвез тир.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Депутаты ГД
Гьамидов Абдусамад Мустафаевич

**Абдусамад Мустафадин хва Гьамидов** тахьайтӀа **Абдусамад Мустафадин хва ХӀамидов** (дарги *Абдусамад Мустапаевич ХӀамидов*, ; 1966 йисан 21 апрелдиз, Мекеги, Леваши район,) — урусатдин жемятдинни сиясатдин крархъан, Дагъустан Республикадин Гьакимвилин кьил я. Дагъустандин Республикадин Юкьварар кьунин федерациядин кьил я. Миллетдай дарги я.

## Уьмуьрдин рехъ
Абдусамад ХӀамидов 1966-лагьай йисан 21-лагьай навадиз Леваши райондин Мекеги хуьре вичин дидедиз хьанва. Ада Мекеги хуьруьн юкьван мектеб акьалтӀарна, ахпа Дагъустандин политехничекадин институтдиз гьахьнава. 1989-лагьай йисуз Дагъстандин политехничекадин институт акьалтӀарна, пеше: «Индустриални гражданвилин эцигун» (урус «*Промышленное и гражданское строительство*»).

Институт акьалтӀарайдалай кьулухъ ада «Динамо» спорткӀапӀалдин Дагъшурадихъ галай спортдараматрихъай инструкторвиле кӀвалахзавай тир.

1991-лагьай йисалай кьулухъ Абдусамад ХӀамидова «Эльбин» коммерциядин банкунин филиалдин кьилел алайдан куьмекхъанвиле кӀвалазавай тир.

1992-лагьай йисуз Идара авунин ва бизнесдин халкьарин арада авай институт акьалтӀарна, пеше «Финансарни кредит» (урус *«Финансы и кредит»*). Маса малуматрив кьурвал, ада 1994-лагьай йисуз «Экономикахъан» пешедай (урус *«Экономист»*) Идара авунин ва бизнесдин халкьарин арада авай институт акьалтӀарна.

1993-лагьай йисалай кьулухъ — «Эльбин» коммерциядин банкунин Идарадин кьил тир.

1994-лагьай йисуз Абдусамад ХӀамидов Урусатдин Сбербанкуник квай Дагъустандин Сбербанкунин кьилин куьмекхъандин къуллугъдал тайинарна.

1995-лагьай йисуз Абдусамад ХӀамидов депутат яз хкягъна, Дагъустандин Республикадин Халкьдин АлтӀушунин агъакомитетдин кьил яз.

1996-лагьай йисуз ам Дагъустан Республикадин финансрин министр яз тайинарна.

2001-лагьай йисуз Абдусамад ХӀамидова «Гьукуматдинни муниципал идара авун» (урус *«Государственное и муниципальное управление»*) пешедай Дагъустандин гьукуматдин университет акьалтӀарна.

2013-лагьай йисан чиледин вацра ам Дагъустан Республикадин гьакимвилин кьилин везифаяр кьилиз акъуддайди яз тайинарна. 2013-лагьай йисан мара вацралай кьулухъ — Дагъустан Республикадин Гьакимвилин кьил я.

## Хзан
Паб авайди. Ругуд аялдиз тербия гузва.

## Агалкьунарни пишкешар

### Спортдин тӀварарни пешкешар:

* Адав азад юкьварар кьунукьай халкьарин арада авай дережадин устӀардин тӀвар гва;
* Дагъустандин Юкьварар кьунукьин федерациядин президент я;
* Дагъустан Республикадин физикадин медениятдин лайих тир кӀвалаххъан.

### Алимвилин дережаяр:

* Абдусамад ХӀамидовдив экономикадин илимрин кандидатдин алимвилин дережа гва.

### Пишкешар:

* Дагъустан Республикадин Гьурметдин чар (2002);
* Урусат Федерациядин Финансрин Министрдин патай Разивилин малумат (Благодарность) (2007);
* Урусат Федерациядин Финансрин Министрвилин «Финанс кӀвалахунин отличник» хурал эцигдай лишан (2010).

## Гьевесар
Ам сирнавдал, эцигунал, проектированиедал ва ландшафт дизайндал машгъул я.

## Баянар

## ЭлячӀунар

* Гамидов Абдусамад Мустафаевич
Кеферпатан Къавкъаздин экономикадин район

**Кеферпатан Къавкъаздин экономикадин район** — Урусат Федерациядин 12 экономикадин районрикай сад. Адак 12 субъектар акатзава:

# Адигъея Республика
# Дагъустан Республика
# Ингушетия Республика
# Къабарда-Балкар Республика
# Къарачай-Черкес Республика
# Краснодардин край
# Ростовдин вилаят
# Кеферпатан Осетия Республика — Алания
# Ставропольдин край
# Чечня Республика
# Крым Республика
# Севастополь шегьер

Районди уьлкведин майдандин вирини-вири 2 % кьунвайтӀани, ина 19 500 000 касди уьмуьр ийизва (им вири Урусатдин агьалидин 13,6 % я).

## ЭлячӀунар
* Морозова Т. Г. Регионоведение . М — «Юнити», 1998
* Семенов В. Настоящий Клондайк // Эксперт. 1998. № 45
1931 йис

**1931 йис** (*са агъзурни кӀуьд вишни къанницӀусад лагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла хемисдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1931-лагьай йис я. XX виш йисан 31-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1934 йис

**1934 йис** (*са агъзурни кӀуьд вишни къанни цӀикьудлагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла ислендиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1934-лагьай йис я. XX виш йисан 34-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1932 йис

**1932 йис** (*са агъзурни кӀуьд вишни къанни цӀикьвед лагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла жуьмядиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1932-лагьай йис я. XX виш йисан 32-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1920 йис

**1920 йис** (*са агъзурни кӀуьдвишни къадлагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла хемисдиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1920-лагьай йис я. XX виш йисан 20-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1925 йис

**1925 йис** (*са агъзурни кӀуьд вишни къанни вадлагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла гьяддиз эгечӀзавай хемис йис. Им чи эрадин 1925-лагьай йис я. XX виш йисан 25-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
Нугъай чуьл

**Нугъай чуьлер** (нугъ. *Ногъай эл*)— Кеферпатан Къавкъаздин рагъэкъэчӀдай пата, Терек ва Кума вацӀарин арада алай тамар авачир ва кьурагь баябан кьулувал я. И кьулувал Ставрополь крайдин, Дагъустандин ва Чеченистандин чилерал ала. Адан тӀвар тарихдин къене и чилерал алай нугъай миллетдихъ галаз алакъалу я.

## Климат
Нугъай чуьлдин климат гзаф кьурагь ва чими я. Йисан къене къвазвай къваларин кьадар 300 мм я. Апрель — октябрь варцарин арада юкьван гьисабдин температура +18...+19 °C я. Ноябрь — март варцарин къене 0... +2 °C. Январь ва февраль варцара тамам минимум −33 °C, август вацран максимум +42 °C агакьзава. Гад гзаф кьурагь ва зегьем кваз, кьуьд чими ва живер авачиз алатзава. 

## ЭлячӀунар
* Добролюбский А. О. Кочевники на западе причерноморских степей в Х-ХVIII веках (историко-археологическое исследование). — Автореферат дисс. … доктора исторических наук. — Санкт-Петербург: ИИМК РАН, 1991. — 34 с.
ЧӀехи Къавкъаз

**ЧӀехи Къавкъаз** — ЧӀулав ва Каспи гьуьлерин арада экӀя хьанвай суварин система я, ГъвечӀи Къавкъаздихъ галаз сувун уьлкве — Къавкъаз арадал гъизва. 

ЧӀехи Къавкъаздин сувун цӀиргъер Анападилай Бакудал кьван авай мензилда 1150 км кьван яргъи хьанва, адан гьяркьуьвал 32 — 180 км я. 

ЧӀехи Къавкъаз адет тирвал пуд патариз пай хьанва: РагъакӀидай патан Къавкъаз (ЧӀулав гьуьлелай Эльбрусдин ценерал кьван), Юкьван Къавкъаз (Эльбрус сувалай Къазбекдал кьван) ва РагъэкъэчӀдай патан Къавкъаз (Къазбек сувалай Каспи гьуьлел кьван). 

ЧӀехи Къавкъазда муркӀари кьунвай чилерин гегьенш майданар ава. МуркӀарин вири санал кьадар 2050 кьван я , абуру кьунвай майдан тахминан 1400 км² я. Къавкъаздин муркӀарин чехи пай Юкьван Къавкъаздал къвезва. Абурун виридалайни чӀехи юкьвар Эльбрус сув ва Безенги муркад-сув я. Безенги муркад-сувун яргъивал 17 км я. 

ЧӀехи Къавкъаз — им гзаф жуьреба-жуьре набататрив ва гьайванрин алемдив (чӀехи пай эндемикар я) девлетлу регион я. 

Къавкъаздин ЧӀехи цӀиргъинлайтӀуз Урусатдин Абхазиядихъ, Грузиядихъ, Кьиблепатан Осетиядихъни Азербайжандихъ галаз гьукуматдин сергьятар физва.

## Эдебият
* 

## ЭлячӀунар
Кеферпатан Къавкъаз

**Кеферпатан Къавкъаз** — Урусатдин кьибле пата алай тарихдинни-медениятдин регион. И регион  Къавкъаздин Кьилин цӀиргъинин ва Виликпатан Къавкъаздин чилерал экӀя хьанва. Агьалидин чуькьуьнвилиз (са квадратдин километрдиз къвезвай агьалидин кьадар) ва чкадин халкьарин жуьреба-жуьревилиз килигна Урусатдин виридалайни кӀвенкӀведавай субъектрикай сад я. 2010 йисан малуматрив кьурвал региондин агьалидин кьадар — 14,8 миллион кас тир (Урусатдин агьалидин 10,5 % я). Майдан — 258,3 агъзур км² я (вири уьлкведин майдандин 1,5 % туькӀуьрзава). 

XVI виш йисалай эгечӀна Кеферпатан Къавкъаз Урусат гьукуматдик кӀус-кӀус акатзавай. Тамамдаказ ам 1864 йисуз, Къавкъаздин дяведа урусар гъалиб хьайидалай кьулухъ акатнай. 

Къе и регионда 7 республика ва 2 край ава:

* Адигъея
* Къарачай-Черкесия
* Къабарда-Балкъар Республика
* Кеферпатан Осетия-Алания
* Ингушетия
* Чечня
* Дагъустан
* Краснодарьдин край
* Ставропольдин край

## Тарих
## Динар
**Суни-мусурманар:**

* Абазаяр
* Аварар
* Агъулар
* Адигъар
* Арчияр
* Балкъарар
* Будугъар
* Даргияр
* Жекар
* Ингушар
* Къабардаяр
* Къарачаяр
* КъирицӀар
* Къумукьар
* Лезгияр
* Нугъаяр
* Осетинар (тӀимил пай)
* Рутулар
* Табасаранар
* Хинелугъар
* ЦӀахурар
* ЦӀапар (тӀимил пай)
* Чеченар
* Черкесар
* Яхулар

**Шийи-мусурманар:**

* ЦӀапар (чӀехи пай)
* Лезгияр (Мискискар хуьруьн эгьлияр)

**Православ христианар:**

* Гуржияр
* Къабардаяр (тӀимил пай)
* Осетинар
* Урусар
* Эрменийрин (тӀимил пай)

**Муькуь мезгьебрин христианар:**

* Ассирияр
* Немецар
* Удияр
* Эрменияр

**Иудеяр:**

* Чувудар
* Татар (суван чувудар)

## ЭлячӀунар
Дон и Северный Кавказ 
* Одежда народов Северного Кавказа XVIII—XX вв. Е. Н. Студенецкая
* Сайт, посвящённый содействию розыску пропавших без вести на Северном Кавказе  при Миротворческой миссии имени генерала Лебедя
Сулак (вацӀ)

**Сулак** ( — «*Хпен ятар»*, , , ,  — Дагъустанда авай вацӀ. Уьлкведин чӀехи вацӀарикай сад я. 

XX виш йисалди вацӀ твар *Къойсу* тир. Къумукъ чӀалал *къой* — «хеб», *су* — «яд» мана гузвай. 

## География
ВацӀун яргъивал — 169 км, гьавиздин майдан — 15 200 км² я. Сулак вацӀ Авар Къойсу ва Анди Къойсу вацӀар сад-садак акахьунин рекьелди арадал къвезва. Сифте 700 – 1500 км Сулак каньёндайтӀуз авахьзава, ахпа Ахетли кӀамайтӀуз. Каспи гьуьлуьк авахьзавай чкадал чӀехи тӀиш арадал гъизва. 

ВацӀун ятарин чӀехи пай цӀразвай живерал къвезва. Апрель вацралай сентябрьдал кьван вацӀун дережа хкаж жезва. Цин рагъулвал 450 г/м³я. 

Сулак вацӀун ятарик акахьзавай виридалайни чӀехи вацӀар Ах-су, Чвахун-бак, Тлар ва ГъвечӀи Сулак я. 

## ЭлячӀунар
* Сулак (река) — статья из Большой советской энциклопедии.
* Сулак // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.
Рубас (вацӀ)

**Рубас** — Дагъустанда авай вацӀ. Табасаран ва Дербент районрин чилерайтӀуз авахьзава. 

## География
Вичин сифте кьил Джуфу-Дагъ сувун мукьвал алай булахрилай къачузва, ва Арабляр хуьруьн мукьвал Каспи гьуьлуьк акахьзава. 

Йисан чими береда вацӀун дережа хкаж, хъуьтуьзни агъуз жезва. Адетдиндилай гзаф къвалар къвадайла гзаф вахтара селер къвезва. 

Адак акахьзавай са кьадар чӀехи вацӀар агъадихъ галайбур я: Афна вацӀ, Ханагъ вацӀ, КӀварчагъ вацӀ, Къамыш вацӀ я. 

## ЭлячӀунар
* Ресурсы поверхностных вод СССР том 9, Закавказье и Дагестан, вып. 3, Дагестан
Цин электростанция

**Гидроэлектростанция**, **Цин-электостанция** (ГЭС, ЦЭС) — цин авахьунин къуватралди электро энергия акъудзавай электростанция я. Адет тирвал чӀехи вацӀарал туькӀуьрзавайди я.

## Дуьньядин зурба ЦЭС-ар

## ЭлячӀунар
* Крупнейшие ГЭС мира 
* Карта крупнейших ГЭС России (GIF, данные 2003 года)
Авар Къойсу

**Авар Къойсу** (вини кьилера адан тӀвар *Джурмут* я) — Дагъустанда авай вацӀ. Анди Къойсу вацӀук акахьна Сулак вацӀ арадал гъизва. 

Къумукъ чӀалал *къойсу* «хперин яд» лагьай чӀал я. 

## География
ВацӀу вичин кьил Къавкъаздин Кьилин цӀиргъинилай, Гутон сувалай къачузва, гуьгъуьнлай Нукатль цӀиргъелай элкъвена Чиркота хуьрелай 6 км мензилда ам Анди Къойсу вацӀук акахьзава ва Сулак вацӀ арадал гьизва. 

Авар Къойсудин яргъивал 178 км я. ВацӀун чӀехи пай гьуьлуьн дережадилай 1500 м кьакьандал ала, 10 % 3000 метр кьакьандал. 

Гатфаринни-гатун береда цин дережа хкаж жезва, хъуьтуьз агъуз.

## ЭлячӀунар
* Водное путешествие клуба Новый Бродяга
* Аварское Койсу — Водные маршруты 
* река Аварское Койсу
Яру сув

**Яру сув** — Дагъустанда авай сув. Дукъузпара районда, Азербайжандихъ галаз сергьятдин лап мукьвал ала. Альпинистрин арада машгьур я. 2002 йисуз ина альпинизм спортдай Урусатдин Чемпионат кьиле фенай .

## ЭлячӀунар
Анди Къойсу

**Анди Къойсу** () — Гуржистанда ва Дагъустанда авай вацӀ. Авар Къойсу вацӀук акахьна Сулак вацӀ арадал гъизва. 

Къумукь чӀалал *къойсу* «хперин яд» лагьай чӀал я.

## География
Гуржистандин сувун Тушетияда кьил къачузвай Пирикити Алазани ва Тушети Алазани вацӀар сад садак акахьунин рекьелди Анди Къойсу вацӀ арадал къвезва. Вичин нубатда, Дагъустан пата Анди Къойсу вацӀ Авар Къойсу вацӀук акахьзава ва Сулак вацӀ арадал гъизва. 
ВацӀун яргъивал 144 км я. Гьуьлуьн дережадилай юкьван гьисабдалди кьакьанвал 2140 м я. 

Ботлих районда Анди Къойсу вацӀун чапла кьерел IX—X виш йисариз талукь Ортаколо тӀвар алай дегь чӀаван шегьердин амукьаяр дуьздал акъуднай. Жагъай артефактри шагьидзавайвал, гьа чӀавуз чкадин агьалияр гьеле мажусияр тир.

## ЭлячӀунар
* Койсу // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Водное путешествие клуба Новый Бродяга
* Андийское Койсу — Водные маршруты
Джуфудагъ

**Джуфудагъ** () — Дагъустанда авай сув. 

Кьакьанвал — 3015 метр. Сув Табасаран, Хив, Агъул ва Къайтагъ районрин сергьятдал ала, амма адан кӀукӀ Табасаран райондин чилерал ава. 

Вилик девирда Кьиблепатан Дагъустандин халкьари гатфарин береда и сувал цуькверин сувар къейдзавай . 

## ЭлячӀунар
Киловатт-сят

**Килова́тт-сят** (**кВт⋅ч**) — гьасил ва я кардик кутунвай энергиядин кьадар, гьакӀни кьиле тухванвай кӀвалах системадилай къецепатан алцумдай тек я.

## Баянар
Ал-Хорезми

**Абу́ Абдулла́гь** (ва я **Абу Джафар**) **Мугьа́ммад ибн Муса́ ал-Хорезми́** (; тахминан 783, Хива, Хорезм — тахминан 850, Багдад) —  8-9-лагьай виш йисара уьмуьр авур, юкьван виш йисарин фарсарин виридалайни чӀехи алимрикай сад,  математик, астроном, географни тарихдар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Дифференциал барабарвал

Дифференциал барабарвал — функциядин производнаядин къиметни гьа функция, аслутушир дегишжезвайдан къиметар ва числояр (параметраяр) галкӀурзавай барабарвал я
Анди цӀиргъ

**Анди цӀиргъ** — ЧӀехи Къавкъаздин сувун цӀиргъерикай сад. Кефердинни-рагъэкъэчӀдай пата, Анди Къойсу вацӀун чапла пата ала. Адан хуралай Аксай ва Акташ вацӀари кьил къачузва. 

ЦӀиргъинин яргъивал тахминан 60 км, юкьван кьакьанвал — 2736 м я. Асул гьисабдалди кижинин жинсиникай ибарат я. Адан винел пата сувун-никӀер, кеферпатан гуьнедал сувун-тамар, кьиблепатан тик гуьнерал валар авай чуьлдин никӀер ала. 

Анди цӀиргъинилай Чечнядинни Дагъустандин сергят физва.

## ЭлячӀунар
* Андийский хребет // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
Информация на начало XX века: * Андийский хребет // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
Гимры цӀиргъ

**Гимры цӀиргъ** — ЧӀехи Къавкъаздин сувун цӀиргъерикай сад. Дагъустандин рагъакӀидай пата ала. Авар Къойсу ва Сулак вацӀарин яргъивилихъди 65 км экӀя хьанва. Адан юкьван кьакьанвал 2338 м я. Кижинин жинсиникай ибарат я. 

И цӀиргъинин яцӀа Буйнакск шегьерни  Гимры хуьр сад ийизвай «Гимры авто-рекьин туннель» тухванвайди я.

## ЭлячӀунар
* Гимринский хребет // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978..
* Гимринский хребет — статья из Энциклопедического словаря.
Сулак кӀам

**Сулак кӀам** — Дагъустанда авай Сулак вацӀун кӀам я. Им Урусатдин виридалайни дегьне камӀарикай сад я. Адан юкьван гьисабдалди дегьневал — 1200 м я, амма бязи чкайра 2000 метрдивни агакьзава. Сулак кӀам пуд шартӀунин паяриз пай хьанва: Миатли кӀам, Чиркей кӀам ва Сулак кӀам.

## ЭлячӀунар
* Сулакский каньён
Живедин цӀиргъ

**Живедин цӀиргъ** *(Снеговой хребет)* — Дагъустандин ЦӀумада районда авай сувун цӀиргъ я. И цӀиргъ Гуржистандин Пирикити цӀиргъинин Дагъустан патаз элячӀнавай ва Чечняда авай Кашкерлам кукӀвал кьван яргъи хьанвай кьатӀунин тӀвар я.

## ЭлячӀунар
* Снеговой хребет