Рутул чӀал

**Рутул чӀал** (**Рутул чӀал:** *МыхаӀбишды чӀал*) — рутул халкьдин хайи чӀал. Нах-Дагъустан чӀаларин хзандин лезги чӀаларин группадик акатзава. ЧӀал асул гьисабдалди Дагъустандин Рутул ва са кьадар Азербайжандин Шеки районра гегьенш я. Рутул чӀалал рахазвайбурун кьадар — 30 360 кас я (2010 йис). ЧӀал вад нугъатриз пай жезва: мухад, шиназ, муьхрек, ихрек ва борч-хинер нугъатар. Литературадин рутул чӀал гьеле арадал атунин девирда ава. Рутул чӀалан алфавит 1990 йисалай кирилл графикадин бинедал алаз кардик ква.

Рутул чӀалал Дагъустанда «МыхаӀбишды цӀинды хабарбыр» *(Рутулрин Хабарар)* жемиятдинни - политикадин газета акъатзава, Магьачкъаладин радиостанциядай гьар юкъуз 30 минутдин къене гунугар гузва, Дагъустандин телевидениеда вацра садра гунуг акъатзава. Рутул чӀалан тарсар умуми чирвилерин мектебра гузва, ДГьУ ва ДГьПУ университетра рутул чӀалан муаллимарни специалистар гьазурзавайди я.

Рутул литература гила-гила вилик физ эгечӀнава. 

Рутул чӀал Дагъустан Республикадин официал чӀаларикай сад я.

## Рахазвайбурун кьадар ва чӀалан ареал
2010 йисуз тухвай Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Урусатда рутул чӀалал рахазвайбурун кьадар 30 360 кас тир. Им вири рутулрин 95 % пай я.

Рутул чӀал Дагъустандин Рутул районда (59,46 %), Ахцегь райондин Хин хуьре ва Азербайжандин Шеки райондин Кайнар, Хырса, Бейбулах, Дашуьз, Шин, Шор-су ва маса хуьрера гегьенш хьанва.

## Нугъатар
Гилан рутул чӀала вад асул нугъатар ава: мухад (литературадин чӀалан бине кутузвай нугъат), шиназ, муьхрек, ихрек ва борч-хинер нугъатар. Ихрек ва борч-хинер нугъатар рутул чӀалан кьиблединни - рагъакӀидай патан нугъатдик акатзава; мухад, шиназ, муьхрек нугъатар — рагъэкъечӀдай патан нугъатдик акатзава. Системадинни-структурадин кьетӀенвилерай кьиблединни - рагъакӀидай патан нугъат цӀахур чӀалаз мукьва я, рагъэкъечӀдай патан нугъат — будугъни къирицӀ чӀалариз.

**Рутул чӀалан нугъатар:**

* Мухад — и нугъутдал литературадин чӀал арадал къвезва.
* Шиназ — Шиназ хуьруьн нугъат.
* Муьхрек — Муьхрек хуьруьн нугъат.
* Ихрек — Ихрек хуьруьн нугъат.
* Борч-хинер — Борчни Хин хуьрнрин нугъат.

## Алфавит

Гилан рутул чӀалан алфавит 1990 йисуз кирилл гьарфарин бинедал алаз туькӀуьрнавай .

## Литература
* Гусейнова Ф. И. Лексика рутульского языка. Автореф. дис. ... канд. филол. наук. Тбилиси, 1988.
* Джейранишвили Е. Ф. Рутульский язык // Языки народов СССР. Т.IV. Иберийско-кавказские языки. М., 1967.
* Джейранишвили Е. Ф. Цахский и мухадский языки. I. Фонетика; II. Морфология. Тбилиси, 1983.
* Дирр А. М. Рутульский язык. Тифлис, 1911.
* Ибрагимов Г. Х. Рутульский язык. М., 1978.
* Исаев H.Г. Фонетика рутульского языка. Автореф. дис. ... канд. филол. наук. М., 1973.
* Махмудова С. М. Способы выражения субъектно-объектных отношений в рутульском языке. Автореф. дисс. ... канд. филол. наук. Махачкала, 1993.
* Махмудова С. М. Грамматические категории и грамматические классы в рутульском языке. Автореф. дисс. ... доктора филол. наук. М., 2001.
* Махмудова С. М. Морфология рутульского языка. М., 2001.
* Махмудова С. М. Рутульская литература. Махачкала, 2008.
* Рашидов А. А. Глагол рутульского языка: Автореф. дис. ... канд. филол. наук. Махачкала, 1993.
* Alekseev M. E. Rutul // R.Smeets (ed.) Indigenous languages of the Caucasus. V.4, P. 2. Delmar; NY: Caravan books, 1994.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Французский ученый исследует рутульский язык (14.09.2007)