open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мцхета-Мтианети

**Мцхета-Мтианети** край () — Гуржистанда авай велаят я. Майдан — 6 785 км². Агьалияр — 94 573 кас (2014). Агьалидин чуькьуьнвал — 13,9 кас/км². Административ юкь — Мцхета я. Велаят Гуржистандин рагъэкъечӀдай пата аваз Россиядихъ галаз сергьят тухузава, рагъэкъечӀдай пата Кахетиядихъ галаз. Кьибле пата Квемо Картли велаятдихъ галаз сергьят тухузава, рагъакӀидай пата Шида Картлидихъ галаз.

## География
Велаятди Гуржистандин кефердинни рагъэкъечӀдайпата чка кьунва. Мцхета-Мтианетида вад муниципалитет авайди я. Гьабурукай кьуддин тӀвар чӀехи шегьердилай эцигнавайди я - Ахалгори, Душети, Мцхетани Тианети. Степанцминда Казбеги муниципалитетдин кьилин шегьер я. Мцхета шегьер гьадан муниципалитетдай акъудна вич вичиз авай шегьер хьиз авайди я. 2008 йисалай Ахалгори муниципалитет михьиз Кьибле патан Осетиядиг гвайди я. Велаятдин чӀехи пай сувари кьунватӀани ина дуьзен чкаярни ава. ВелаятдайтӀуз стратегивилин важибвал авай Кьушунрин Гуржи рехъ физавайди я. И велаятда Къавкъаздин ЧӀехи цӀиргъ физ виридалайни кьакьан суваярни ава - 3500-5000 метр кьакьанвал авай.

Велаятда милли парк «Тбилиси» авайди я. Климат ина къуьтуьлди я, кьуру. Кьулан гатун температура +25 градус я.

## Тарих
Велаятда дегь чӀаварин Картли пачагьвилин кьилин шегьер авайди я. 327 йисуз гьана, Мцхетада 327 йисуз гуржуйри хашпересвал кьабулнавайди тир. 11 вишйиса Арагви вацӀай Картлини Кахети пачагьвилерин сергьят физавай. Кахетидин кьилин шегьер Тианетида авай. 14-16 вишйисара ина кьиле авай кланар Шабуридзени Сидамони тир. 1743 йисуз Ираклий II пачагьди Арагвадин эриставвал чӀурна, меликар Кахетидиз катна, гьана абурухъ мад чил хьана абур Сидамонишвили меликар хьиз хьана. 1829 йисуз инай Пушкин фена гьа чка модадиз туна. Ананури къеле Арагвидин эриставрин кӀвал тир.

## Агьалияр
Велаятдин агьалийрин чӀехи пай гуржияр я. Диндай абур православивилин хашпара я. Велаятдин кьибле пата картлияр яшамиш жезвайди я. Кьулан пата пшавар яшамиш жезва, суван патайра мохеввиярни хевсурар.

## Баянар

## ЭлячӀунар

* Официал сайт
Рача-Лечхумини Агъа Сванетия

**Рача-Лечхумини Агъа Сванетия** ва я **Рача-Лечхумини Квемо-Сванети** вилаят () — Гуржистанда авай край я. Майдан — 4 568 км². Агьалияр — 32 089 кас (2014). Агьалидин чуькьуьнвал — 7 кас/км². Административ юкь — Амбролаури я. Гуржистандин суван, пара миллетар авай вилаят я. Кьве Рачадин, са Лечхумидинни са Сванетидин муниципалитетрикай кӀватӀнавайди я. Вилаятдин рагъэкъечӀдай патан кьатӀ Кьибле Осетиядик гва.

## География

Вилаятди Гуржистандин кеферпата чка кьунва. Кефер патай Россиядихъ галаз сергьят пайзава. И регион кьуд муниципалитетдал пай авунвайди я: Амбролаури (гьам региондин кьилин шегьерни я), Лентехи, Онини Загери. Они муниципалитетдин рагъэкъечӀдай пай Тбилисидин гъилик квачиз Кьибле Осетиядиг гва. Вилаятдин рагъакӀидай пата Гуржистандин виридалайни чӀехи вацӀарикай сада, Риониди кьил къачузава. Анин сувара пара кьветӀер ава. ЧӀехи Къавкъаздин цӀиргъенал гьамишан муркӀар ала.
Велаятдилай кьибле патахъ Имеретия гала. РагъакӀидай патахъ Самегрело-Вини Сванетия гала.

## Агьалияр
Вилаятда гуржи халкьдин пара жуьре миллетар яшамиш жезва: рачаяр, лечхумияр, сванарни хевсурар. Гьабурулай гъейри Онида осетинарни чувудар ава. Агьалийрин къалинвал пара тӀимил я. 2014 йисуз ина 32 089 кас гьисабнавай. Виридалайни пара кас Онида аватӀани (2656 кас), чӀехи шегьер Амбролаури я, 2047 кас авай. И региондин агьалийрин чӀехи пай адан къерехра яшамиш жезвайди я — ана камар ава. Кьулан пата вири суваралди ацӀанвайвили кас ахьтин авач.

## Тарих
XIX вишйисан кьилелди Агъа Сванетия Мегрелия меликвилик акатзавай. Рача-Лечхуми Имеретидин пачагьвилик квайди тир. Гьабур кваз абур 1803ни 1804 йисара Россиядин империядик акатна. 1840 йисуз Рача-Лечхуми Гуржистандинни Имеретиядин губернидик квай. Агъа Сванетия гьа Мегрелидин меликвилик кмай. 1846 йисуз гьабур кьведни цӀийиз туькӀуьрнавай Кутаиссидин губернидик кутунвай. Цагери муниципалитетда пара къелеяр ава — Исундери, Сосилей, Мури, Дадиани, Квацихени Минда.

## Экономика
Тарихвилелди Рача регионда чехирдин изуьмар экъечӀ авуналди тӀвар-ван аваз я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Ростов вилаят

**Ростов вилаят ** () — Урусатдин Федерацияда авай субъект, Кьиблепатан федерал округдик акатзава.

## География

Ростов вилаят Урусатдин кьибле пата авайди я. Ам алай чка кьуру чуьлерин чӀуьлуьк акатзава. Вилаятдин кьибле-рагъакӀидай пата Азов гьуьл ава. Кьулан патай чӀехи вацӀ Дон физава. Ростов вилаятдихъ галаз сергьятар тухузава: Воронеж, Волгоград вилаятар — кефер пата. Калмыкия — рагъэкъечӀдай пата. Кьибле-рагъэкъечӀдай пата — Ставропольдин край. Краснодар край — кьибле пата. Кефер-рагъакӀидай пата — патаг гвай маса гьукумат Украинадин Донецкни Луганск вилаятар. Чилин чӀехи пай чуьлер я, тамари ина кьилди 2,4 % кьунва — чебни чӀехи пай инсанди цанвайбур.

## Агьалияр
2019 йисуз Ростов вилаятда 4 202 320 агьали гьисабнавайди я. Агьалийрин къалинвал 41,62 кас/км2, шегьерра вилаятдин агьалийрин 68,33 % яшамиш жезва. Агьалийрин 90 % урусар я, эрменияр 2,6 %, украинвияр 1,9 %, туьркер 0,9 %, азербайжанарни 0,4 % амайбур.

## Экономика

Ростов вилаятда чӀехи агалкьунрин экономика авайди я. 2015 йисуз адан ВРП 1 135 млрд манат тир. Ина Ростовдин АЭС ава, Цимлянскдин ГЭС, мадни пара электростанцияр. ГьакӀни ина лежбервилин зегьметда пара агалкьунар ава — вилаятди Урусатдин лежбервилин 4 % кьаз, Краснодардин крайдилай вири гьукуматда кьведлагьай чка кьазва. Мадни еке къуват элверунихъ ава.

## Тарих
Ростов вилаятдин чилерал тарихвилелди гьар жуьре чуьлерин халкьар яшамиш жезвай. XVI вишйисуз и чилер Москвадин гьукуматди къачуна кардик кутаз эгечӀна. XVIII вишйисалди и чкаяр Урусатдивай халисдаказ худда тваз жезвачир, Азов гьуьл туьркериг гвайвили. I Пётрди Азов шегьер къачуна гуьгъуьнин дявейра Урусатди Осман империя и чкайрай акъуд авурла иникай Урусатдин халис чилер хьана. 1749 йисуз Ростов Дондал эцигна. Урусатдин кьибле патан сергьятрал алайвили инаг Дондин козакрин чил тир. Гьавиляй Ростов вилаятдин тӀвар пара мукьвал Козакрин ирсинихъ галайди я. Дуьньядин Кьведлагьай дяведиз Ростов вилаятдин чил немцери вири къачунвай.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Котайк марз

**Котайк вилаят**, ** Котайк марз** (эрм. Կոտայքի մարզ) — Эрменистандин юкьван пата авай вилаят (эрм. մարզ [марз]) я.

Чилин кьадар — 2 100 км². Агьалийрин кьадар — 254 397 кас. Агьалийрин къалинвал — 121,14 кас/км².

Административ юкь — Раздан шегьер я.

Гилан вилаятдин кьил Романос Петросян я, ам 2018-лагьай йисан 1-лагьай июндиз тайинарна.

## Тарих
Гилан Котайк вилаят 1995-лагьай йисан ноябрдин 7-лагьай йикъан административни территориал паюникай къанундалди арадал гъана. Ам Котайк, Наири и Раздан районар сад авунин рекьелди туькӀуьрнава.

## География
Вилаятди Эрменистандин юкьва чка кьунва, адан чилин кьадар — 2089 км² (вири уьлкведин майдандикай адал 7 % гьалтзава).

Ам рагъэкъечӀдай пата Гегаркуник, кефердинни рагъэкъечӀдай пата Тавуш, кефердин пата Лори, рагъакӀидай пата Арагацотн, кьибледин пата Арарат марзарихъ галаз, ва гьакӀни кьиблединни рагъакӀидай пата меркез тир Еревандихъ галаз са сергьятра ава.

Тарихдалди, гилан вилаятди чилер асул гьисабдалди Сур Эрменистандин Айрарат региондик акатзавай Арагацотн, Котайк, Варажнуник ва Мазаз кантонрин чилер кьунва.

Котайкди Араратдин кьулувилин кефердинни рагэкъечӀдай пай кьунва. Разданни Азат вацӀарин арада авай Котайк кьулувализ 1200—1500 метр кьакьанвал ава. Кефердинни рагэкъечӀдай пата Гегам сувар гзаф ава, Аждахак, Хатисни Гутанасар сувар кваз.

Кефердин пата вилаят Памбак суварив мукьув жезва, рагъакӀидай пата Цахкуняц ва кьиблединни рагъакӀидай пата Вохджаберд суварри чка кьунва.

Гегам вулкандикай зиян галукьнавай Котайк маздин рельеф лавадалдини туфдалди кӀевна.

Вилаятдин кьилинбур Раздан, Гетарни Азат вацӀар язва. Акна вир 3032 метрдин кьакьандал ала, ам квачиз марзда мад вирер авай туш.

Вилаятдин климат пара жуьреба-жуьрединди я. Ам кьибледин пата жедай кьурагьни кьурвал квай климатдин ва юкьванни кефердин пата жедай живедин климатдин арада галтад жезва. Кьурвал квай арайра йиса 200 мм-далай тӀимил къвалар къвазва, маса чкайра — абур 400—900 мм-дин арада галтад жезва.

## Агьалияр

### Миллетар

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Таганрог

**Таганрог** — Урусатдин Ростов вилаятда авай шегьер я. Азов гьуьлуьн Таганрог заливдин къерехал алайди я. Россиядин сифте шегьер я виликамаз авунвай пландай эцигнавай.

## География

Таганрог Ростов вилаятдин рагъакӀидай пата, вилаятдин кьилин шегьер Ростовдилай 70 км рагъакӀидай патахъ галайди я. Шегьердин къеняй кьве вацӀ физава- Большая Черепахани Малая Черепаха. Таганрог гьуьлел алатӀани, адан кьулан кьатӀ 70 метр кьакьан дережадал ала. Патаг Миусдин лиман гва. Таганрог кьибле патан, гьуьлел алай шегьер я — инин климат чимиди я. Йисан кьулан чимивал +10,3 °C я. Шегьердилай кефер-рагъакӀидай патахъ Миус вацӀ Азов гьуьлуьз авахьзавай чка ава. Шеьердин эски пай Таганий Рог кӀвенкӀвел алайди я. Шегьер вич дуьзендал ала.

## Тарих
Таганрог 1698 йисуз Пётр Iди эцигнавайди я. Императордиз и шегьердиз гьукуматдин кьилин шегьер тухуз кӀанзавай. 1712—1762 йисара Прутдин дяведа Россия туьркери катайвили Таганрог Осман империядик гвай. 18 вишйисуз Россиядин империядин виридалайни чӀехи гьуьлуьн элверунин порт хьанвай. 1784 йисуз Крым Россиядик кутурла Таганрогдин кьибле гьуьлерал алай урус къеледин мана квахьна. 19 вишйисан кьиле Таганрогдикай урус императоррин гатун кьибле пата авай резиденция хьанвай. 1825 йисуз ина Александр I император кьенвай. И чӀавара Ростовдинни Одессадин манани агьалийрин къалинвал фад хкаж хьайила Таганрог кьулухъ амукьна. Тарихвилелди ина гьакӀни чувударни грекар яшамиш жезвай. Таганрогдин патаг лежбервилин чкаяр пара авайвили элверун ана мадни хкаж хьана. 1888 йисуз шегьердикай Таганрогдин казакрин кьушунрин кьилин шегьер хьана.
Кьведлагьай Дуьньядин дяведиз ина чӀехи женгер фейивили 2011 йисуз Таганрогдиз кьушунрин машгьурвилин шегьердин тӀвар гана.

## Агьалияр
Таганрогда 248 664 кас яшамиш жезва. Урусрилай гъейри ина гьакӀни украинвияр, эрмениярни амайбур яшамиш жезва. Диндай чӀехи пай православидин хашпересар я.
1920 йисарин эхирда Таганрогда 100 агъзур касдилай пара хьанвай.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Кеферпатан Осетия

**Кеферпатан Осетия-Алания**, официал тӀвар **Кеферпатан Осетия-Алания Республика** () — Урусатдин Федерацияда авай республика, я, Кеферпатан Къавкъаздин федерал округдик акатзава.

## География

Кеферпатан Осетия Урусатдин кьибле пата ава, Кеферпатан Къавкъаздин лап кьула. Адалай кефер патахъ Ставрополь край гала, кефер-рагъэкъечӀдай патахъ — Чечня, рагъэкъечӀдай патахъ — Ингушетия, кьибле патахъ — Гуржистан, рагъакӀидай патахъ — Кабардино-Балкария. Республикадин кьибле пата кьакьан сувар ава, кефер пата — дуьзен чкаяр. Суварай Къавкъаздин чӀехи вацӀ Терек акъатзава. ЧӀехи шегьерар — Владикъавкъаз, Моздок, Беслан, Алагир, Ардон.

## Агьалияр
Кеферпатан Осетиядин агьалийрин кьадар агъуз физава. 2019 йисуз абур вири 699 253 кас гьисабнавай. Агьалийрин къалинвал — 87,55 кас/км², шегьерра 64,48 % яшамиш жезва. Ина яшамиш жезва осетинар 64,5 %, урусар 20,6 %, ингушар 4 %, эрменияр 2,3 %, кумыкарни 2,3 % гуржияр 1,3 %. Агьалийрин къалинвиляй Кеферпатан Осетия Урусатда 5-й чкадал ала. Ксар яшамиш жезвай чкайрин халис къалинвал 140 кас/км² я.

## Экономика

Кеферпатан Осетиядин экономикада чӀехи пай спирт авуни кьазава — республикада абур ийизавай 23 завод ава, чӀехи пай Владикъавкъаздани Бесланда. ГьакӀни ина рангунин металлургия ава, машинарэцигун, суван индустрия, электроникадин, шуьшудин, тӀуьнринни масадбур. Осетиядай кьве пара важибвал авай рекьер физава — Кьушунрин Гуржи рехъни Къавкъаздин ЧӀехи рехъ — кьведани Урусат Виликан Азиядихъ галаз галкӀурзава. Кефераптан Осетияда гьакӀни пара ГЭСар ава.

## Тарих
1238 Кеферпатан Осетиядин чил монголри къачунвай. 1395—1400 йисара Кеферпатан Осетиядин чил Тамерлана къачунвай. 1774 Кеферпатан Осетиядин чил Россиядин империядик кутунвай. 1784 йисуз эцигнавай Владикъавкъаз и регионда эцигнавай сифте къеле тир. 1904 йисуз Владикъавкъазда Урусатдин сифте трамвайрикай сад эцигнавай. 1921 йисуз Кеферпатан Осетия Суван Республикадин пай хьанвай, гуьгъуьбна, 1936 йисуз Кеферпатан Осетиядин Автономиядин Советрин Социалист Республика туькӀуьрнавай. Дуьньяднин Кьведлагьай дяведиз Кеферпатан Осетияда кӀеви женгер физавай, немцери республикадин чил къачунвай, абур Владикъавкъаздин вилик акъвазарнавай. 1944 йисуз республикадик патаг гвай Ингушетиядин чилер кутунвай.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Владикъавкъаз

**Владикъавкъаз** (осет. Дзæуджыхъæу) - Урусатдин кьибле пата авай шегьер я, Кеферпатан Осетиядин кьилин шегьерни виридалайни чӀехи шегьер. 2007 йисуз шегьердиз кьушунвилин тӀвар-ван авай шегьердин дережа ганвайди я.

## География

Владикъавкъаз Урусатдин лап кьибле пата авайди я, Кеферпатан Осетиядин рагъэкъечӀдай пата. Шегьер Терек вацӀал алайди я. Шегьер вич дуьзендал ала, адалй кьибле патахъ кьакьан сувар гала. Дарьял камал 30 км ава. Владикъавкъазда Гуржи Кьушунрин рекьини кьил къачузава. Климат континентвилинди я. Куьруь чими хъуьтӀерни яргъи пара чими гатар аваз. Ина вири Урусатдин хъуьтӀуьн чимивилин рекорд эцигнавайди я - 2010 йисан 5 декабрдиз Владикъавкъазда +27,1 °C авай.

## Экономика
Шегьердин индустрияда кьесилни тӀуьнрин индустрияди кьунва, машинэцигуни, рангунин металлургиядини амайбуру. Индустриядин кьиле ава кьве металлургиядин завод, гьакӀни пара алкоголь акъудзавай заводар ава. 1875 йисуз ина ракьун рехъ эцигнавай, шегьер Ростовдихъ галаз галкӀурзавай. Беслан шегьердин патаг гьадан тӀвар алай аэропорт ава.

## Агьалияр
Владикъавкъаз агьалийрин кьадардай Кеферпатан Къавкъаздин федерал округда пудлагьай шегьер я. Ана 304 897 кас яшамиш жезва. Экономикадин четинвилер патал адан кьадар аватзава. Агьалийрин 63,03% осетинар я, 25,01% урусар, эрменияр 3,67%, гуржияр 1,94%, мад масадбур. Диндай чӀехи пай православидин хашпересар, са тӀимил мусурманарни ава.

## Тарих

Владикъавкъаз 1784 йисуз эцигнавайди я, Дарьял камуз гьахьдай чкадал алай урус къеле хьиз. Адан патаг осетинрин хуьр Дзауга алай. Ам эцигнавайди тир Георгиевскда Гуржистандихъ галаз разивал туькуьрна кьве гьукумат мукьвуг жез эгечӀайла. 1860 йисуз Къавкъаздин ЧӀехи дяве куьтягь хьайила Владикъавкъаздиз шегьердин статус ганвай. 1863 йисуз адакай цӀийиз туькӀуьрнавай Терекдин областьдин кьилин шегьер хьана. XX вишйисан кьиле Владикъавкъаздикай революциядин юкьварикай сад хьана. 1919 йисуз Владикъавкъаз Деникинрин кьушунри кьунвай. Советрин гьукуматдин сифте йисара Владикъавкъаз Терекдин Халкьдин областьдин кьилин шегьер тир.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Нальчик

**Нальчик** - Урусатдин кьибле пата авай шегьер я, Кабардино-Балкариядин республикадин кьилин шегьер я. Адан медениятдинни экономикадин юкьв. Шегьер-курортни кьушунвилин тӀвар-ван авай шегьер.

## География

Нальчик гьукуматдин кьибле пата авайди я, Кабардино-Балкариядин кьулан пата. Шегьер вич дуьзендал ала, сувар адалай кьибле патахъ гала. Шегьер Терек вацӀуз авахьзавай вацӀ Нальчикдал ала, гьакӀни шегьердин къене Шалушкани Сухая Шалушка вацӀар ава. Шегьердин округдин майдан 131 км2 я, шегьердин вичин майдан 67 км2 я. Шегьердин виридалайни кьакьан чка Большая Кизиловка сув я (849 м). ГьакӀни шегьерда 18 минерал булах ава. Грунтдин йицер 3-5 метр дирин чкадал ала. Климат суван вилик гвай зонадин климат я. Кьулан йисан температура 9,6°С я. ЧӀехи пай къайар кьибел-рагъакӀидай патанни, рагъэкъечӀдай патанни кефер-рагъэкъечӀдай патанди я.

## Агьалияр
Нальчикда 2019 йисуз 239 710 кас яшамиш жез, ада агьалияр пара жедай лишан къалурзавай. Урусатдин шегьеррикай ам 85 чкадал ала. Агьалийрин къалинвал 3577,76 кас/км2 тир. Миллетрикай шегьерда виридалайни пара кабардинар ава - 49,25%, ахпа къвезва урусар 28,77%, гугъуьна ава балкарар 12,16%. Гьавиляй шегьерда сунни-мусурманарни православи хашпересарни ава.

## Экономика

Нальчик индустриядин чӀехи юкьв я. Машинарэцигун, электроника, тӀуьнарЮ хъвадай зтӀар - и сферарин заводар ава Нальчикда. ГьакӀни шегьердин патаг сувар авайвили ина туриствилин пад пара хкаж хьанва - сувариз акьахунни минерал ятар патал.

## Тарих
Нальчик къеле Ермолов генералди 1818 йисуз (дахьайтӀа 1822) эцигнавайди тир. Къеледин патаг инсанар яшамиш жедай чкаяр 1838 йисуз эцигнавай. 1871 йисуз абур слободадиз элкъуьрнавай, а чӀавара ана 3,5 агъзур кас яшамиш жезвай. 1871-1901 йисара слободадин агьалийрин кьадар 5096 касдалди пара хьана. Шегьердин статус Нальчикдиз 1921 йисуз ганвай. Дуьньядин Кьведлагьай дяведиз Нальчик немцери къачуна кьве вацран къене гьабурун гъиле авай. Шегьердин пара кӀвалер чкӀанвай.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Къарибрин Анатолий Шамсутдинан хва

**Къарибрин Анатолий Шамсутдинан хва** — Урусатдин гьукуматдин крархъан, Дагъустан Республикадин Гьакиматдин кьилин садлагьай эвез я.

## Уьмуьрдин рехъ
1955-лагьай йисан 2-лагьай июндиз Магьачкъала шегьерда дидедиз хьана. Лезги я. Адан буба Къарибрин Шамсутдин Ибрагьиман хва — Дагъустандин АССР-дин Гьукуматдин хатасузвилин комитетдин кьилин эвез, полковник тир.

1976-лагьай йисуз Дагъустандин гьукуматдин университетдин чара уьлквейрин чӀаларин факултет акьалтӀарна.

1983 — 1991-лагьай йисарин арада — Виришурайрин ленинан жегьилрин коммунизмдин галкӀдин Дагъустандин обкомдин секретарвиле, садлагьай секретарвиле кӀвалахна.

1991 — 1992-лагьай йисарин арада — Дагъустандин демократик жегьилрин галкӀдин кьил тир.

1992 — 1994-лагьай йисарин арада — Жегьилрин дегишарунин юкьван (Магьачкъала) директор тир.

1994 — 1998-лагьай йисарин арада — Жегьилринни туризмдин рекьяй Дагъустандин гьакиматдин комитетдин кьилин эвез тир.

1998 — 2002-лагьай йисарин арада — Дагъустандин премиер-министрдин секретариатдин чӀехиди тир.

2002 — 2006-лагьай йисарин арада — Дагъустандин жегьилринни туризмдин рекьяй министрдин эвез тир.

2006 — 2008-лагьай йисарин арада — Дагъустандин медениятдинни туризмдин рекьяй министрдин садлагьай эвез тир.

2008 — 2013-лагьай йисарин арада — Дагъустандин туризмдин рекьяй агентстводин кьил тир.

2013-лагьай йисан 6-лагьай февралдиз ам Дагъустан Республикадин гьакиматдин садлагьай вице-премиердин къуллугъдал тайинарна.

2018-лагьай йисан 5-7-лагьай февралдиз ам Дагъустандин садлагьай вице-премиердин везифаяр бегьемардайди тир.

2018-лагьай йисан 7-лагьай февралдилай гуьгъуьниз Анатолий Къарибов — Дагъустандин садлагьай вице-премиер я.

## Баянар
Багълийрин Малик Джамединан хва

**Багълийрин Малик Джамединан хва** (1955 йисан 11 июндиз, ЦӀийи Къуруш, Хасавюрт район) — Дагъустандин сиясатдин крархъан, республикадин эцигунрин ва ЖКХ-дин министр я.

## Уьмуьрдин рехъ

1955-лагьай йисан 11-лагьай июндиз Хасавуьрт райондин ЦӀийи Къуруша дидедиз хьана. Лезги я.

1978-лагьай йисуз «правоведение» пешедай Дагъустандин гьукуматдин университетдин юрфак акьалтӀарна ада республикадин КъКМ-дин системада кӀвалахиз эгечӀна.

Ам уголовный къекъуьнин инспектордин чкадилай гатӀумна Дагъустандин КъКМ-дин тӀебиатдин ресурсар хуьнин хилен регьбердин эвездин чкадал кьван агакьна:

* ДАССР-дин КъКМ-дин уголовный къекъуьнин инспектор, Магьачкъала (1978 — 1981-лагьай йисарин къене).
* Магьачкъаладин Советский РОВД-дин следователь, чӀехи следователь (1981 — 1985-лагьай йисарин къене).
* Магьачкъаладин КъКМ тӀебиатдин ресурсар хуьнин хилен следствиедин паюнин регьбердин эвез ва кьил (1991-лагьай йис).

1994-лагьай йисуз — Дагъустандин рекьяй тир Урусатдин Федерациядин Налогрин полициядин Федерал къуллугъдин идарада: дознаниедин хилен чӀехиди, расследованиедин хилен чӀехиди, следствиедин хилен чӀехиди, Идарадин кьилин эвез тир, Магьачкъала.

2002-2007-лагьай йисарин къене РД-дин рекьяй УФ-дин УФСКН-дин кьилин эвез.

2007-лагьай йисан 11 январдиз Багълиев Дагъустандин тӀебиатдин ресурсрин ва лкъвена къваларив гвайбурун рекьяй министрдин чкадал тайинарна.

2008-лагьай йисан июндилай 2013-лагьай йисан июлдал кьван — Дагъустандин Гьисабардай палатадин чӀехиди тир.

2013-лагьай йисан 29-лагьай июлдиз ам Дагъустандин зегьмет чӀугунин ва социал вилик ракъурунин рекьяй министрдин чкадал тайинарна.

2013-лагьай йисан 19-лагьай августдиз УФ-дин Президент Владимир Путина Дагъустандин кьилин къуллугъдал хкягъун патал пуд кандидатура теклифнай, гьа гьисабдик Малик Багълиевни кваз.
Амма хкягъунрин нетижайра ам пудлагьай чкадал кумукьна, адаз садани сес ганач.

2015-лагьай йисан декабрдилай 2018-лагьай йисан мартдал кьван — Дербент шегьердин кьил.

2018-лагьай йисан мартдиз Дагъустандин Кьил Владимир Васильеван икърардалди Малик Багълиев республикадин эцигунрин ва ЖКХ-дин министрдин чкъадал тайинарна.

## Баянар
Джафаррин Рамазан Джафаран хва

**Джафаррин Рамазан Джафаран хва** (1957 йисан 21 апрелдиз, ЦӀийи Къуруш, Хасавюрт район) — Дагъустандин сиясатдин крахъан, республикадин вице-премьер я.

Генерал-майор я.

## Уьмуьрдин рехъ

Рамазан Джафаров 1957-лагьай йисан 21-лагьай апрелдиз Хасавюрт райондин ЦӀийи Къуруша дидедиз хьана.

1983-лагьай йисуз СССР-дин КГБ-дин Лап вини дережадин мектеб акьалтӀарна.

Къуллугъ ада СССР-дин КГБ-дин ва УФ-дин сергьят хуьзвай кьушунра авуна.

Ам СНГ-дин сергьятдин кьушунрин регьберрин шурадин координациядин къуллугъдин оперативный кӀвалахунин ва къанунрин таъминвилин рекьяй отделдин кьиле акъвазнавай тир. Таджикистанда авай Урусатдин сергьятдин къуллугъдин регьбердин эвез тир.

2013-лагьай йисан 11-лагьай февралдиз Дагъустандин Кьилин везифаяр вахтуналди тамамарзавай Рамазан Абдулатипова вичин къарардалди Рамазан Джафаров вице-премьердин везифаяр тамамарзавай чкадал тайинарна.

2013-лагьай йисан 13-лагьай сентябрдиз Абдулатипован къарардалди Джафаров цӀийи кьилелай вице-премьердин чкадал тайинарна.

2018-лагьай йисан 5-лагьай февралдиз Дагъустандин Кьилин везифаяр вахтуналди тамамарзавай Владимир Васильева вири гьакимат къуллугъдай акъудна, амма Джаровавай вичин чка хуьз хьана.

2018-лагьай йисан 9-лагьай ноябрдиз Дагъустандин кьил Владимира Васильева Рамазан Джафаров вице-премьердин чкадал тайинарна.

Рамазан Джафаров — тешкил авунвай тахсиркарвилиз, экстремизмдизни инсанар маса гун-къачуниз аксивал авунин рекьяй специалист язва.

## Хзан

Адаз пабни кьве аял ава.

Адан стха Седредин Джафаров — Кизилюрт шегьердин кьилин эвез я.

## Баянар
Керимрин Мурад Кериман хва

**Керимрин Мурад Кериман хва** (1978 йисан 10 июлдиз, Дербент, Дагъустан) — Урусатдин гьукуматдин крархъан, Урусатдин Федерациядин тӀебиатдин ресурсрин ва экологиядин рекьяй министрдин эвез я.

Сулейман Керимован хтул (чӀехи стхадин гада) язва.

Кьведлагьай классдин кар ийизвай УФ-дин гьукуматдин советник я.

## Уьмуьрдин рехъ
Мурад Керимов 1978-лагьай йисан 10-лагьай июлдиз Дербент шегьерда дидедиз хьана. Адан буба Керим Керимов духтур-офтальмолог тир.

1999-лагьай йисуз ада М. В. Ломоносован тӀварунихъ галай Москвадин гьукуматдин университетдин Юрколледж акьалтӀарна.

2000-лагьай йисуз ада И. М. Губкинан тӀварунихъ галай Нафтадинни газдин Урусатдин гьукуматдин университет акьалтӀарна.

2012-лагьай йисуз ада Урусатдин Федерациядин Президентдихъ галай Халкьдин майишатдинни гьукуматдин къуллугъдин Урусатдин академия акьалтӀарна.

## Карьера
2000-2010-лагьай йисарин къене ам Москва шегьердин прокуратурадин системада кӀвалахзвай тир.

12.2010 — 08.2011 — Юкьван федерал округда Росприроднадзордин Департамендин кьилин куьмекхъан тир, Москва.

2011-лагьай йисан август вацралай 2013-лагьай йисан мартдал кьван ам УФ-дин тӀебиатдин ресурсринни экологиядин рекьяй министрдин советник тир, Москва.

2013-лагьай йисан марта вацралай 2013-лагьай йисан сентябр вацрал кьван ам УФ-дин Президентдихъ галай физкултурани спорт вилик ракъурунин рекьяй Шурадин кӀвалах таъминвилин департаментдин кьилин эвез тир. Москва.

09.2013 — 03.2014 — Яргъал тир рагъэкъечӀдай патан федерал округда УФ-дин Президентдин патай тамам ихтиярар авай векилдин куьмекхъан тир, Хабаровск.

2014-лагьай йисан март вацралай 2016-лагьай йисан апрел вацрал кьван — Цин ресурсрин федерал агентвилин регьебердин эвез тир, Москва.

2016-лагьай йисан 30-лагьай апрелдиз ам УФ-дин тӀебиатдин ресурсринни экологиядин рекьяй министрдин эвездин чкадал тайинарна.

## Баянар
Рустамов Гьамид Алидин хва

**Рустамов Гьамид Алидин хва** (1911 йисан 15 сентябрдиз — 1995 йисуз) — советрин къумукьрин режиссер, драматург ва актер, РСФСР-дин халкьдин артист.

Дагъустандин сад лагьай пешекарвилин режиссер.

1950 йисалай гуьгъуьниз СССР-дин писателрин союздин уртах тир.

## Биография

Гьамид Рустамов 1911 йисан 15 сентябрдиз Дагъустандин Хасавюрт округдик акатзавай Аксай хуьре дидедиз хьана. Хзанда ам цӀикьвед лагьай аял, виридалайни гъвечӀи аял тир.

Вич 8 йиса аваз ам медресада кӀелиз эгечӀна. Гуьгъуьнлай хзан Хасавюрт шегьердиз куьч хьана, ана Гьамидди граждан мектебда кӀелзвай тир. 1924 йисуз ам Буйнакск шегьерда авай интернат тир мектебдиз кутуна. 1926—1930 йисарин къене ада Буйнакскдин театрдинни музыкадин техникумда кӀелзвай тир.

Ам кӀелна куьтягь авурдалай кьулухъ Гьамид Магьачкъала шегьерда авай Къумукърин драматургиядин театрдин труппадиз гьахьна, ана асул гьисабдалди ам характеррин ролар къугъвана.

1935 йисуз ам Москвадиз кӀелдайвал ракъурна. 1940 йисуз ада ГИТИС-дин режиссерин факальтет акьалтӀарна. Ана адахъ галаз санал Г. Товстоноговди, А. Гончаровди, Н. Абалкинди, И. Радунди кӀелзвай тир.

Гуьгъуьнлай Рустамов Къумукьрин драматургиядин театрдин художественный регьбердин чка кьунва.

1951—1956 йисарин къене ада Магьачкъаладани Фрунзеда авай урус театрриз регьебервал авуна.

1956 йисалай гуьгъуьниз кьилин режиссер яз ам хайи Къумукь театрдиз хтана. Вичин карьерадин къене чара-чара театрра ада кьве вишелай пара спектаклар эцигна.

1930 йисарилай ам драматург яз экъечӀзвай тир, ада 20 пьеса кхьена. Вич 12 спектаклда къугъвна. Адан пьесаяр Дагъустандин ва маса советрин театрра эцигзвай тир.

Театрдихъ галай студияда ада тарсар гузвай тир.

1960 йисалай гуьгъуьниз ам Вириурусатдин театрдин жемятдин Дагъустандин хилен кьил тир.

1995 йисуз рагьметдиз фена.

## Баянар
Мейланрин Унеизат Азизан руш

**Мейланрин Унеизат Азизан руш** (1924 йисан 1 майдиз, Кьасумхуьр — 2001 йисан 28 июлдиз) — Урусатдин лингвист ва жемятдин крарахъан, профессор, РСФСР-дин ва ДАССР-дин илимдин лайихлу крархъан. Садлагьай Дагъустандин илимрин духтурдин тӀвар къачунвай паб я.

## Биография
1924 йисан 1 майдиз (маса малуматралди — 1925 йисуз) Кьасумхуьре (алай чӀавуз СтӀал Сулейманан район) дидедиз хьана.

Юкьван школа куьтягь авурдалай кьулухъ ам Дагъустандин педагогикадин СтӀал Сулейманан тӀварунихъ галай институтдин (гила Дагъустандин гьукуматдин университет) филологиядин факультетдик экечӀна.

Сталинан тӀварунихъ галай стипендия къачуна.

Институт куьтягьдайла ада СССР-дин ИА-дин чӀалар чирзавай Институтдин аспирантурада кӀелиз эгечӀна.

1952 йисуз Мейланова сад лагьай дишегьли хьана СССР-дин ИА-дин чӀалар чирдай Институтда филологиядин кандидатдин тӀвар къачун паталди диссертация кхьена.

1956 йисуз Грузиядин ССР-дин чӀалар чирдай Институтда доктор тӀвар къачуз диссертация кхьена-«Лезги чӀалан нугъатар ахтармишуниз»

1947 йисалай эгечӀна ДНЦ РАН дин чӀалан, литературадин ва искусствадин Институтда кӀвалахна.1950-1960 йисара — СтӀал Сулейманан тӀварунихъ галай ДГПИ-да дагъустанрин чӀаларин кафедрадин заведиш яз кӀвалахна.

1969—1990 йисара — кӀел-кхьин авачир чӀаларин Институтда са хел вилик тухвана.

Кьве гада хана еке авуна, абурукай сад Энвер Шейхов — профессор, филологиядин илимдин доктор, РАН-дин чӀалар чирзавай Институтдин къуллугъэгьли.

## Илимдин крар
Мейланован илимдин пеше кар тир — грамматика, чӀаларин нугъатар, дагъустандин кхьинар авай ва кӀел-кхьин авачир чӀаларин лексикология.

Ада илимдин ахтармишдай экспедицияр тешкил авуна, гзаф илимдин конференцийра, гьабрин арада маса гьукуматрин, иштириквал кьуна.

Дагъустандин ва Азербайжандин чилерал алай лезги чӀалан кӀел-кхьин авачир нугъатар ахтармишиз кӀвалах тухвана. Ада акъуднавай «Будухрин ва урус чӀалан кӀватӀал-ктабди» багвалидин, бежтиндин, гинухдин, годобериндин, гунзибдин, тинтиндин, хиналугдин, чималиндин кӀватӀал-ктабар ахтармишиз ва акъудиз куьмек гана.

Дагъустандин чӀаларин сад-садахъ гекъигунин илимдин кӀвалах Мейланова кьиле аваз ва адан куьмек галаз гьазурна акъуднава.

Кьве вишелай гзаф макъалар кхьена ва илимдин журналра акъудна. Сифтегьан лезги чӀалан грамматика, гафар дуьздиз кхьидай кӀватӀал-ктаб кьиле аваз тешкил авуна.

Европадин Лингвистикадин Атласдин кьилени авай ва иштиракни ийизвай.

«Дагъустанди дишегьли» журналдин чӀехи редактор, Советрин дишегьлирин Комитетдинни член тир. АН СССР-дин литературадин ва чӀалан хиляй са шумуд сеферда илимдин кӀватӀалриз хкянава. Киевдин Шевченкодин тӀварцих галай университетда, Бакудин Низамидин тӀварунихъ галай илим ахтармишдай институтда доктордин тӀвар къачун патал кхьенвай диссертацияр хуьзвай кӀватӀалрин член тир, Дагъустандин гьукуматдин университетдин, Кабардино-Балкариядин университетдин кандидатдин тӀвар къачун патал кхьенвай диссертацияр хуьзвай кӀватӀалдин член тир.

«Ибериядин ва Къавкъаз чӀалар чирзавай» ежегодникдин редколлегиядин член тир.

## Баянар
Магьмудрин Магьмуд Гьажулагьан хва

**Магьмудрин Магьмуд Гьажулагьан хва** (1953 йисан 26 августдиз Агъа Ярагъ, Мегьарамдхуьруьн район, Дагъустандин АССР) — Урусатдин гьукуматдин крархъан, Дагъустандин Республикадин Халкьдин АлтӀушунин (ругудлагьай эверун) кьилин эвез я.

УФКП-дин Дагъустандин республикадин комитетдин садлагьай секретар я. 2018-лагьай йисуз ам вичин къуллугъдал цӀийи кьиляй тайинарна.
Виликра Гьукуматдин Думадин (кьудлагьай эвезун) депутат тир (2003—2007).

## Уьмуьрдин рехъ

Магьмудрин Магьмуд 1953-лагьай йисан 26-лагьай августдиз Магьарамдхуьруьн райондин Агъа Ярагърин хуьре дидедиз хьана.

1975-лагьай йисуз «инженер-технолог» пешедай Дагъустандин политехникадин институт акьалтӀарнава.

1992-лагьай йисуз ада Кеферпатан-Къавкъаздин социални политехникадин институт (Дондал-алай-Ростов) тафаватлувилелди акьалтӀарна.

2006-лагьай йисуз ада Урусатдин Президентдихъ галай Гьукуматдин къуллугъдин Урусатдин академия акьалтӀарна.

## Кариера

2016-лагьай йисан сентябрдилай гуьгъуьниз — Дагъустан Республикадин Халкьдин АлтӀушунин (ругудлагьай эверун) кьилин эвез язва.

2018-лагьай йисан 17-лагьай августдиз УФ-дин Президент Владимир Путина Дагъустандин кьилин къуллугъдал хкягъун патал пуд кандидатура теклифнай, гьа гьисабдик Магьмуд Магьмудовни кваз. Амма хкягъунрин нетижайра ам пудлагьай чкадал кумукьна, адаз анжах кьуд сес гана.

## Баянар
Муслимрин Энрик Селиман хва

**Муслимрин ЭнигърикI Селиман хва** (1968 йисан 1 март, Агъа СтӀалрин Къазмаяр, СтӀал Сулейманан район) — Дагъустандин сиясатдин крархъан, Дагъустандин милли сиясатдин ва диндин крарин рекьяй министр я. Генерал-майор язва (2015).

## Уьмуьрдин рехъ
ЭнигърикI Муслимарин 1968-лагьай йисан 1-лагьай мартдиз Агъа СтӀалрин Къазмайрал дидедиз хьана. Лезги я.

1986 — 1988-лагьай йисарин къене стратегиядин везифа авай ракетайрин кьушунра къуллугъ кьилиз акъудна.

1991-лагьай йисуз тафаватлувилелди акьалтӀарна Дагъустандин гьукуматдин университетдин экономикадин факультет тафаватлувилелди акьалтӀарна.

1995-лагьай йисуз «юриспруденция» пешедай Дагъустандин гьукуматдин университетдин юрфак акьалтӀарна.

1996-лагьай йисуз Муслимаринди Урусатдин налогрин полициядин Дагъустандин рекьяй Федерал Къуллугъдин Идарада следователдин чкадал акъвазна. 2003-лагьай йисан июлдиз налогрин полиция терг авурдалай кьулухъ, ам наркоконтролрин органриз следствиедин къуллугъдин кьилин эвездин чкадал тайинарна. 2006-лагьай йисан апрелдиз ам следствиедин къуллугъдин регьбервиле тайинарна, 2008-лагьай йисан августдиз — Идарадин кьилин эвездин чкадал — Дагъустандин рекьяй Урусатдин УФСКН-дин следствиедин къуллугъдин регьбервиле тайинарна.

2013-лагьай йисуз ам Дагъустандин рекьяй Урусатдин УФСКН-дин кьиле тайинарна.

2017-лагьай йисуз Муслимарин Кьиблепатан территориал округда Дагъустан Республикадин Кьилин патай тамам ихтиярар авай векилдин чкадал тайинарна

2018-лагьай йисан 23-лагьай мартдиз ам Дербент шегьердин Кьилин везифаяр тамамарзавайдан чкадал тайинарна.

2019-лагьай йисан 9-лагьай мартдилай гуьгъуьниз ам Дагъустандин милли сиясатдин ва диндин крарин рекьяй министр язва.

## Баянар
Мегьамедрин Гьамидулагь Исмаилан хва

**Мегьамедов Гьамидулагь Исмаилан хва** (1938 йисан 8 октябрдиз, Чуьхверхуьр) — Дагъустандин илимдин ва гьукуматдин крархъан я. Педагогикадин илимрин духтур, филологиядин илимрин кандидат я. VI-лагьай эверунин ДР-дин Халкьдин алтӀушунин депутат я. Лезги я.

## Уьмуьрдин рехъ

1938-лагьай йисан 8-лагьай октябрдиз СтӀал Сулейманан райондин Чуьхверхуьре дидедиз хьана.

Дагъустандин гьукуматдин университет акьалтӀарна.

Пара йисарин къене ада А. А. Тахо-Годидин тӀварунихъ галай Дагъустандин педагогикадин НИИ-дин директорвиле кӀвалахна.

Урусатдин Педагогикадинни социал илимрин академиядин член я, Гьукуматдин премиядин лауреат, ДР-дин илимрин лайихлу крархъан я.

## Къанунар акъудунин кӀвалах

ДР-дин ХА-дин 2, 3, 4, 5, 6-лагьай эверунин депутат язва. Маарифдин, илимдин, медениятдин, жегьилрин крарин, спортдин ва туризмдин рекьяй тир Комитетдин кьилин эвез я. Мегьамедов Дагъустандин парламентдин виридалайни кьуьзи депутат язва, ада VI-лагьай эверунин садлагьай заседание ахъайна.

Мегьамедован регьбервилик кваз ва адан иштираквал кваз ДР-дин маарифдин рекьяй концепция туькӀуьрнава, ада республикада миллини урус кьве чӀалан къайда вилик ракъуруникай гарантия гузва.

Ада «Урус чӀал» республикадин лишандин программа тестикьуникай" ДР-дин къанун туькӀуьрнава.

Ада вири жуьредин кӀелдай чкайра хайи чӀалар чирун мажбури кар яз ийидай принцип тестикьардай «ДР-да маарифдикай» ДР-дин къанундик кутадай дуьзар хъувунар туькӀуьрнава.

## Баянар
Абасрин Музафар Мирзеагъадин хва

**Абасрин Музафар Мирзеагъадин хва** (1953 йисан 12 февралдиз, КӀварчагъ, СтӀал Сулейманан район) — Урусатдин илимдин крархъан я. Биологиядин илимрин духтур, хуьруьн майишатдин илимрин кандидат я.

## Уьмуьрдин рехъ

Музафар Абасов 1953-лагьай йисан 12-лагьай февралдиз СтӀал Сулейманан райондин КӀварчагъ хуьре дидедиз хьана.

1975-лагьай йисуз ада Дагъустандин хуьруьн майишатдин институт (гила М.М. Джамбулатован тӀварунихъ галай Дагъустан гьукуматдин аграрный университет) тафаватлувилелди акьалтӀарна.

1979-лагьай йисуз ам Д. Н. Прянишникован тӀварунихъ галай Вирисоюздин мияндин ва агронакьвар ахтармишунин НИИ-дин мурад тир йикъан аспирантурадиз экечӀна.

1983-лагьай йисан мартдин вацра ада хьуруьн майишатдин илимрин рекьяй кандидатдин тӀвар къачун патал диссертация хвена.

1975-лагьай йисуз Ярославл вилаятдин Рыбински районда авай «Залесье» совхозда кьилин агрономвиле ада вичин кӀвалахдин рехъ гатӀумна.

1984-лагьай йисалай гуьгъуьниз ада «Дагагропромхимия» республикадин тешкилатда агрохимиядин игьтияжриз къуллугъ авун хилен регьбервиле ва тешкилатдин чӀехидан эвездин чкадал кӀвалахна.

1999-2007-лагьай йисарин къене «Дагестанский» Агрохимиядин къуллугъдин гьукуматдин юкьв" ФГьИ-дин директорвиле кӀвалахна. Гьа са вахтунда ада муаллимвиле кӀвалахзвай тир, гьа чӀавуз ада Дагъустандин гьукуматдин хуьруьн майишатдин академиядин чил ишлемишун кафедрада ва Дагъустандин гьукуматдин университетдин экологиядин кафедрада профессорвиле кӀвалахзвай тир.

2006-лагьай йисуз ада биологиядин илимрин рекьяй духтурдин тӀвар къачун патал диссертация хвена.

2009-лагьай йисалай гуьгъуьниз ам Халкьарин арада авай экологиядин ва тӀебиатдикай менфят къачунин рекьяй академия член язва.

Ада 60-далай пара илимдин кӀвалах акъудна, гьа гьисабдик 3 монографияни кваз.

2007-лагьай йисалай гуьгъуьниз Музафар Абасова Вириурусатдин набататрин карантдин юкьва директордин эвездин чкадал кӀвалахзава, ФГьИ «ВНИИКР»-диг илимдин советдин член язва.

## Баянар
Агьмедов Герман Ибрагьимович

**Агьмедов Герман Ибрагьиман хва** (1962 йисан 18 январдиз, Мегьарамдхуьр) — Урусатдин лингвист, методикан ва къавкъаздин чӀаларикай пеше кар чидай кас я, урус чӀал миллетрин школада гудай методикадин пеше кар я. Филологиядин илимдин духтур (2000), урус чӀалан кафедрадин профессор. Берлиндин Вест-Ост институтдин (ФРГ) профессор.

«Язык. Словесность. Культура» журналдин редакциядин член я. РАЕ-дин член-корреспондент. Европадин ТӀебиатдин илимдин академиядин лайихлу член я.

## Уьмуьрдин кьиса
1962 йисуз Дагъустан Республикадин Мегьерамдхуьре дидедиз хьана.

Дагъустандин гьукуматдин университетдин филологиядин факультетда урус чӀалан хел куьтягьна. КӀелзавай йисара са шумуд сеферда россиядин ва маса гьукуматрин конференцийра урус чӀалай ва урус чӀал гудай методикрай иштираквал кьуна (Саратовдин гьукуматдин университет, 1984), (Новосибирскидин гьукуматдин университет, 1983).

1984 йисуз профессор Гуьлмегьамедов А. Г. кьиле аваз «Урус чӀалал кхьенвай ктабра маса чӀаларикай къачунвай гафар къалурдай къайдаяр» темадай диплом кхьена.

1984—1986 йисара урус чӀалан ва литературадин муалим яз кӀвалахна.

1986—1988 йисара Дагъустандин педагогикадин институтда урус чӀалан муаллимвиле кӀвалахна.

Институтда кӀвалахдай вахтунда кӀватӀнавай кхьинриз герек тир малуматар ада ишлемишна вичин «Филологрин студентрин урус чӀал вилик тухун» лугьудай кандидатвилин диссертацияда.
1988—1991 йисара Москвадин миллетрин проблемрин чирвилин НИИ-дин асптрантурада кӀелна.

1990 йисан декабрдин вацра профессор Саботкоев Р. Б. кьиле аваз ада «Студентрин филологрин урус чӀал вилик тухун» кандидатвилин диссертация хвена.

1991 йисалай гатӀумна — Дагъустандин гьукуматдин университетда урус чӀал гудай методикадин кафедрадин доцент я.

1994 йисуз Москвадин гьукуматдин университет куьтягьна.

1994—1995 йисара Москвадин гьукуматдин Ломоносован тӀварцӀихъ галай университетда «Урус чӀал маса гьукуматдин чӀал хьиз» темадай стаж къачуна. 1998—1999 йисара Братиславада (Словакия) Коменскидин тӀварунихъ галай Университетда урус чӀалан ва литературадин кафедрада доцент яз кӀвалахна. 1999 йисуз РАН-дин чӀалар чирдай Институтда доктордин тӀвар къачудай «Гьар жуьредин чӀалара алакъадин рекье лугьузвай гафар (урус ва лезги чӀалар)» диссертация. 2000 йисалай гуьгъуьниз Дагъустандин гьукуматдин университетда урус чӀал гудай методикадин кафедрадин профессор я.

2001 йисалай эгечӀна Берлинда (ФРГ) Вест-Ост институтда профессор яз кӀвалахзава.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* famous-scientists.ru
Сафаралийрин Гьажимет Кериман хва

**Сафаралийрин Гьажимет Кериман хва** (1950 йисан 26 июндиз, Магьачкъалада) — советрин ва Урусатдин физик, гьукуматдин крархъан, УФ-дин Гьукуматдин думадин депутат я cа шумуд эверуниз.

Физикадин ва математикадин илимрин духтур, профессор (1991), Дагъустандин гььукуматдин университетда (ДГьУ) экспериментар кьиле тухудай физикадин кафедрадин заведиш я, РАН-дин член-корреспондент я.

## Биография

1950 йисан 26 июндиз Магьачкъалада къуллугъдал алай касдин хзанда дидедиз хьана. Лезги я.

## Илимдин крар

1972 йисуз Дагъустандин гьукуматдин университетдин физикадин факультет тафавалувилелди куьтягьна. Ахпа ам экспериментар кьиле тухудай физикадин кафедрадик гъвечӀуь къуллугъэгьли яз кӀвалахдик эгечӀна ва Ленинграддин электротехникадин институтдин аспиратурадиз юкъуз кӀелиз гатӀумна.

1975 йисуз ЛЭТИ-дин аспирантура куьтягьна ва вахт жедалди кандидатвилин диссертация хвена.

1989 йисуз диссертация физикадин ва математикадин илимдин доктор тӀвар паталди хвена.

1990 йисалай гатӀумна ДГьУ-дин экспериментар кьиле тухузвай физикадин кафедрадин кьиле акъвазна.

«Широкозонные твердые растворы на основе карбида кремния» лугьудай илимдин рекьяй регьбер язва. Ада 5 илимдин духтур ва 26 илимдин кандидатар гьазурнава.

1991 йисуз Сафаралиеваз профессордин тӀвар гана, 1994 йисуз — «Соросовский профессор».

1994 йисалай эгечӀна 1999 йисалди ДГУда илимдин патай проректор яз къвалахна.

2007 йисуз Санкт-Петербургдин гьукуматдин инженерно-экономикадин университет куьтягьна.

2008 йисуз РАН-дин «Нанотехнология и информационные технологии» патай член-корреспондент яз хкяна.

## Политикадин дережа

1999 йисан декабрдиз Сафаралиев сифте сеферда депутат яз Гьукуматдин Думадиз хкяна. Илимдин комитетдин кьиле авай касдин куьмекчи хьана.

2000 йисан февралдиз ОПОД «Единство» исполкомдин членриз кьабулна.

2002 йисан декабрдиз «Единая Россия» партиядин списокдай Гьукуматдин думадиз депутат яз хкянава. Гьанлай кьлулухъ ГьД-дин депутат яз кӀвалахзава. Миллетрин патай комитетдин кьиле ава.

ЯхцӀурдалай гзаф законопроектар гьазурна.

## Хзан
Сафаралиевар Хив райондин Цлахъ хуьряй я
.
ЧӀехи буба — Сафаралиев Гьажимет Алиметан хва — советски ва халкьдин иштиракчи. Гзаф активдикай кас тир. Революцияда, ахпа дяведа иштираквал авуна. Бандитрихъ галаз дяве тухвана.

Вичин вахтунда Ахцегь райондин, Агъул райондин исполкомрин кьиле акъвазнавай, гуьгъуьнлай Самурдин округдин исполкомдин кьиле акъвазна кӀвалахна.

1937 йисуз Гьажимет Сафаралиев дустагъда туна. 1939 йисан 20 сентябрдиз суд хьана, адаз 10 йис гана, чарар кхьиз ихтияр авачиз.

ЧӀехи диде — Пери, тӀвар-ван авай гамарин устӀар я.

Буба — Керим, вичин бубадин гьуьрметдай «Сафаралиевский» совхоз тешкилатна. Нафтахъанвиле кӀвалхан. Адан диде — духтур тир.

Руш Диляра — экономикадин илимдин кандидат.

Руш Сабина — юридически илимдин кандидат.

Хва Керим — юридически илимдин кандидат.

## Баянар
Эмирбекрин Эмирбек Зиядан хва

**Эмирбекрин Эмирбек Зиядан хва** (1937 йисан 15 февралдиз, Хуьруьг, Дагъустандин АССР) — советрин ва Урусатдин алим, биологиядин илимрин духтур, профессор, РАЕН-дин ва Нью-Йоркдин илимрин академиядин академик я.

Дагъустандин Республикадин ва УФ-дин лайихлу илимдал алахънавайди.

## Уьмуьрдин рехъ
1937 йисан 15 февралдиз Ахцегь райондин Хуьруьг хуьре дидедиз хьана.

Ам лезги я. Буба — Эмирбеков Зияд Эмирбекан хва, хпериз килигзавай бригададин кьил тир, 1956-йисуз кечмиш хьана; диде — Сайдаметова Бичехан Сайдаметан руш, колхозчи, 1984-йисуз кечмиш хьана.

1960-йисуз Дагъустандин гьукуматдин университет кӀелна куьтягьна. 1964-йисуз Ростовдин гьукуматдин университетдин аспирантура куьтягьна.

1964 йисалай эгечӀна 1997 йисалди чӀехи муалим яз, доцент яз, курсдин заведиш яз, биологиядин факультетдин декан яз, биохимиядин ва биофизикадин кафедрадин заведиш яз, нейрохимиядин лабораториядин кьиле аваз, директор яз биологиядин НИИ ДГУ-да кӀвалахна.

1997-йисалай гатӀумна Ростовдин гьукуматдин университетдин филиалдин директор я.

Илимдин кардин асул дибдин рекьер: биохимия, биофизика; цӀийи илимдин рекьер ахъайна -криобиохимия ва экологиядин биохимия.

«Проблемы криобиолгии», «Нейрохимия», «Известия вузов. Северо-Кавказский регион» лугьудай журналрин редколлегиядин член я.

## Хзан
Адаз пабни кьуд аял ава.
Паб — Эмирбекова Алимат Азизан руш, профессор я.

Аялар:

Майя — доцент.

Зарина (1969) — духтур;

Зияд (1972—2016) — МВД-дин оперуполномоченный

Элена (1981) — доцент.

## Баянар
Бабаханрин Майрудин Бабаханан хва

**Бабаханрин Майрудин Бабаханан хва** (1958 йисан 20 октябрдиз, Пиперхуьр, СтӀал Сулейманан район) — лезги халкьдин шаирни писател, Урусатдин писателрин союздин член, Дагъустандин халкьдин шаир, Дагъустан Республикадин лайихлу муаллим я.

СтӀал Сулейманан райондин администрациядин культурадин хилен кьил я.

## Уьмуьрдин кьиса

1958-йисан 20 октябрдиз СтӀал Сулейманан райондин Пиперхуьре дидедиз хьана. Мегьарамдхуьруьн райондин Тагьирхуьруьн школа кӀелна куьтягьна.

Дагъустандин гьукуматдин университетдин филологиядин факультетда кӀелна. Гьа йисара шиирар кхьиз гатӀумна. Университет кӀелна куьтягьайла сифте муаллим яз, ахпа директор яз Хив райондин АрхитӀрин юкьван школада кӀвалахна.

Са шумуд шииррин кӀватӀал акъудна. Дагъустандин комсомолдин пишкеш къачур кас я. Критикри ва шиирар кӀелзавайбуру ам виридлайни зигьин авай лезги шаир яз гьисабзавай. Бабаханов виридаз кьетӀен чӀехи лезги чӀалан ахтармишдайди хьиз чизва. Эхиримжи йисара ада прозани кхьизва.

Кьилевай тема адан эсеррин-кӀвалахар, фикирар ва гьиссар адахъ галаз са вахтунда яшамиш жезвай инсанрин, чӀехи кӀанивал, рикӀе авай мурадар ва еке умудар. Адан шиирра ва шиирал кхьенвай романда чаз аквазва дуьзвал, намусвал, зегьметдал рикӀ алайвал ва еке талант.

Гзаф йисариз Бабаханова СтӀал Сулейманан районда чирвилин управлениядин заведиш яз кӀвалахна.

2003 йисалай гатӀумна Урусатдин писателрин кӀватӀалдин член я.

2004 йисуз Дагъустандин Госсоветдин кьилеавада вичин гъиляй сят пишкешна.

60 йис хьайила Дагъустандин Расул Гьамзатован тӀварцӀихъ галай ктабханада Бабаханован ктабрин ахъа хьана выставка.

2018 йисан 25 декабрдиз Дагъустандин Республикадин кьиле авай Владимир Васильева Майрудин Бабахановаз Дагъустандин Халкьдин шаир тӀвар гана къарар кхьена.

## Баянар

## Эдебиат
* Антология лезгинской поэзии. — Махачкала: Лотос, 2017. — 200 с.
* *Акимов К. Х.* Лезгинские писатели. — Махачкала: Издательство ООО «Мавел», 2015. — 344 с.
* *Ибрагимов, Н.* Ирс хуьн ва вилик тухун патал / Н. Ибрагимов // Лезги газет / Лезгинская газета. — 2018. — 8 февр. (№ 6). — С. 7
* *Мирзебегов, А.* Кьведра бахтлу кас / А. Мирзебегов // Лезги газет / Лезгинская газета. — 2018. — 12 июля (№ 28). — С. 7
Абдулагьрин Мугьаммад Имранан хва

**Абдулагьрин Мугьаммад Имранан хва** (1961 йисан 18 июндиз, Гамсутль, Гъуниб район) — Урусатдин гьукуматдин крархъан я.

Дагъустан Республикадин Гьакиматдин кьил тир (2010—2013).

Юриспруденциядин илимрин духтур я.

## Уьмуьрдин рехъ

Мугьаммад Абдулаев 1961-лагьай йисан 18-лагьай июндиз Гамсутль хуьре дидедиз хьана. Вич авар я. Гъунибдин юкьван мектеб акьалтӀарна. Гуьгъуьнлай армияда къуллугъ авуна (1979—1981).
В. И. Ленинан тӀварунихъ галай Дагъустандин гьукуматдин университетдин юрфак акьалтӀарна.

1987-1995-лагьай йисарин къене илимдинни муаллимвилин рекьяй кӀвалахна.

1998-2000-лагьай йисарин къене Урусатдин КъКрМ-дин Санкт-Петербургдин гьукуматдин университетда къанунрин ва гьукуматдин рекьяй кафедрадин профессор яз кӀвалахна.

2000-2002-лагьай йисарин къене Дагъустандин гьукуматдин университетдин халкьарин арада авай къанунрин рекьяй кафедрадин заведиш яз кӀвалахна.

УФ-дин Федерация Советдин халкьарин арада авай крарин рекьяй Комитетдин экспертдин советдик акатзавай тир.

2002-лагьай йисуз Маскавдиз куьч хьана. 2002—2004 — лагьай йисарин къене УФ-дин Федерациядин сенатордин куьмекхъан тир.

2004-2009-лагьай йисарин къене Гьукуматдин управлениедин университетда авай Институтда гьукуматдин управлениединни праводин кӀвалахзвай тир. Управление праводив таъминрунин рекьяй кафедрадин заведиш тир.

2009-лагьай йисуз ДР-дин кьилин советникдин чкадал тайинарна.

2009-лагьай йисан 27-октябрдиз Мугьаммад Абдулаев Гьакиматдин кьилин эвездин чкадал тайинарна.

2009-лагьай йисан 19-лагьай декабрдиз единороссри УФ-дин Президентдиз ганвай Дагъустандин кьилин къуллугъдал хкягъун патал претендентрин сиягьдик Мугьамад Абдулаевни кутуна.

2010-йисан 20-лагьай февралдиз ДР-дин цӀийи президент Мугьаммадсалам Мугьаммадова республикадин Гьакиматдин кьилин чкадал Абдулаев тайинарна. Вичин къуллугъ ада 2013-лагьай йисан 30-лагьай январдал кьван кьазвай тир.

2013-лагьай йисуз Мугьаммад Абдулаев Дагъустандин гьукуматдин педагогикадин университетдин ректордин везифаяр бегьемардайдан чкадал тайинарна.

2017-лагьай йисан сентябрдиз ам вичин къуллугъдай экъечӀна.

## Хзан
Адаз пабни кьве аял ава.

## Баянар
Абасрин Керимхан Саидагьмедан хва

**Абасрин Керимхан Саидагьмедан хва** (1959 йисан 9 мартдиз, Къара Куьре, Докъузпара район) — Дагъустандин гьукуматдин крархъан я.

## Уьмуьрдин рехъ

Керимхан Абасов 1959-лагьай йисан 9-лагьай мартдиз Докъузпара райондин Каракюре хуьре дидедиз хьана. Лезги я.

1983-лагьай йисуз Дагъустандин гьукуматдин университетдин экономикадин факультет акьалтӀарна.

1983—1986 — лагьай йисарин къене Дербентда авай «Электросигнал» заводдин кӀвалахдин хилен инженер-экономист яз кӀвалахна, гуьгъуьнлай и заводдин № 17 ва № 1 цехрин кьиле акъвазавай тир.

1986 — 1988-лагьай йисарин къена ада Ахцегьда авай «Электросигнал» заводдин филиалдин директорвиле кӀвалахна.

1988-лагьай йисуз ам Каракюре хуьре авай «60 лет Октября» совхоздин директор яз хкяна.

1995-лагьай гуьгъуьниз ам Докъузпара районда авай федерал казначействодин хилен регьбер тир.

2001-лагьай йисан апрел вацралай гуьгъуьниз ам Докъузпара райондин администрациядин кьиле акъвазвай тир.

2005-лагьай йисалай гуьгъуьниз ада Докъузпара райондин кьил тир.

2008-лагьай йисуз ада Урусатдин Президентдихъ галай гьукуматдин къуллугъдин академия акьалтӀарна (гила - Урусатдин Федерациядин Президентдихъ галай халкьдин майишатдин ва гьукуматдин къуллугъдин академия).

2017-лагьай йисан 6-лагьай июлдиз ДР-дин кьил Рамазан Абдулатипова вичин къарардалди Абасов ДР-дин хуьруьн майишатдин ва продовольствиедин рекьяй министрдин чкадал тайинарна.

Экономикадин илимрин кандидат я.

## Хзан

Адан стха Акимхан Абасов — Дагъустандин ЦӀаяр шегьерда авай Аграрный колледждин директор, виликра Дагъустанда авай Федерал Казначействодин управлениядин система кӀвалахна.

Керимхан Абасов УФ-дин Федерациядин Советдин сенатор тир Сулейман Керимован мукьвади я. 2017-лагьай йисуз ам «Анжи» ФК-дин директоррин советдик экечӀна.

Керимхан Абасован гада, Абас Абасов — Докъузпара райондин собраниедин кьил я.

## Баянар