Кубачи чӀал

**Кубачи чӀал**, **арбук чӀал** (чпин тӀвар: *гӀугъбуган* *[ʕūʁbugan]*) - къубачийрин хайи чӀал, дарги чӀаларикай сад я. Уркарах райондин рагъэкъечӀдай пата чкӀанвайди я. Парабур Урусатдин Европа паюнин кьибле патаз куьч хьанва. Рахадайбурун кьадар - 7000 кас.

## Нугъатар
Адетдалди кубачи чӀал кьве нугъат кутазвайди я:
* вич кубачи нугъат - Кубачи хуьруьн агьалиярни гьана хайибур;
* амузги нугъат - Кинтаракутта вацӀун агъа авахьун (Амузгини Шари хуьерер).
## Кхьинар
Литературадин дарги чӀалан кхьинар саки кӀвалахарзавач. Чпин официал кхьинар авач. Адетдалди кубачивийри урус чӀалал кхьизвайди я. Кубачи чӀалал чапдай акъатнавай кьилди са ктаб я. Кубачивийри чеб даргийрикай кьетӀендаказ хкудзава.
## Кубачи чӀалан кьетӀенвилер
### Фонетикадин кьетӀенвилер
**Кубачи чӀала гуж авай ахъа тушир ванер ава, адетдалди абур литературадин дарги чӀалан вандай ахъа тушир ванерин чкадал акъатзава:**

**Кубачи чӀала «р» ахъа тушир ван аватзава, мукьвал-мукьвал ахъа ванцин яргъивал гъиз:**

**«ХӀ» ван тахьайтӀа «рхӀ» ванцин комплекс аватзава:**

### Грамматикадин кьетӀенвилер
**Кубачи чӀала хнуб жинсинин (классдин) лишан «й» я, маса дарги чӀалара «р» лишан я:**

**Кубачи чӀала глаголдин (ифинитив) акьалтӀун «-ий» я, литературадин дарги чӀала «-ес» акьалтӀун я:**

## Лингвистикадин тӀулар (характеристика)
### Гьисабдин тӀварар
* **кьадардин гьисабдин тӀварар:**
***«са»''' (сад); '''«кӀве»''' (кьвед); '''«гӀяб»''' (пуд); '''«агъв»''' (кьуд); '''«хьу»''' (вад); '''«эк»''' (ругуд); '''«вее»''' (ирид); '''«ккаа»''' (муьжуьд); '''«гӀучӀум»''' (кӀуьд); '''«вицӀ»''' (цӀуд); '''«гъа»''' (къад); '''«дящ»''' (виш); '''«азий»''' (агъзур)''.

11 — ай 19 — дал кьван гьисабдин тӀварар «вицӀ»- кӀусни "-ну-" суффикс гилигунивди арадал къвезва: 

***«вицӀнуса»** (цӀусад); **«вицӀнукӀва»** (цӀикьвед); **«вицӀнугӀяппя»** (цӀупуд); **«вицӀнуагъва»** (цӀукьуд); **«вицӀнухьва»** (цӀувад); **«вицӀнуэкка»** (цӀуругуд); **«вицӀнувеея»** (цӀерид); **«вицӀнуккая»** (цӀемуьжуьд); **«вицӀнугӀучӀумал»** (цӀекӀуьд)''.

* **къайдадин гьисабдин тӀварар:**
Числойрихъ «-ибил» кӀус гилигунивди арадал къвезвай къайдадин гьисабдин тӀварарни, затӀар гьисабайла абурун къайда, сад-садан гуьгъуьнлай галай-галайвал къалурзава:

***«саибил»*' (садлагьай); **«кӀвеибил»** (кьведлагьай); **«гӀябибил»** (пудлагьай); **«агъвибил»** (кьудлагьай); **«хьуибил»** (вадлагьай); **«вицӀибил»** (цӀудлагьай); **«гъаибил»** (къадлагьай); **«гӀябцӀалибил»** (къанницӀудлагьай); **«гӀучӀумцӀалибил»** (кьудкъанницӀудлагьай); **«дяшибил»** (вишлагьай); **«азийбил»** (агъзурлагьай).*

=== ТӀварцӀин эвез ===

*'* Кьилдин тӀварцӀин эвезар:**

***«ду»*' (зун); **«у»** (вун); **«нусса»** (чун); **«уша»** (куьн); **«итте»** (абур);*

*'* Талукьвилин тӀварцӀин эвезар:**

***«дила»*' (зи); **«ила»** (ви); **«ниссила»** (чи); **«ишшила»** (куь); **«иттала»** (абурун);*

*'* Кьилдин тӀварцӀин эвезар гунугин падежда:**

***«дами»*' (заз); **«иттий»** (ваз); **«идий»** (адаз); **«ниссий»** (чаз); **«ишший»** (квез); **«иттадий»** (абуруз).*

=== Наречие ===
*'* Чкадин наречие:**

***«яниб»*' (ина); **«итгуб»** (ана); **«талаб»** (вилик); **«гьилаб»** (кьулухъ); **«шулиб»** (патав, къвалав); **«итту»** (аниз); **«читахьвле»** (дуьз); **«иттул»** (анай); **«янил»** (инай); **«итту-янил»** (анай-инай); **«хъайиб»** (винел, вине).''

## Литература
* Ф. О. Абакарова. Русско-кубачинский разговорник. - Махачкала: Издательство типографии Дагестанского научного центра РАН, 2002. - 97 с.

## Баянар