open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Муьгъ

**Муьгъ** — гьар жуьре цин сергьятрин винелай эцигзавай инженервилин затӀ я. Муьгъвер вацӀарилай, вирерилайни маса затӀарилай тухузвайди я. Инсанри абур дегь заманрилай эцигзавайди я.

Муьгъвер даяхрикайни кӀанарикай кӀватӀ жезвайди я. Абур цин сергьятдин са къурталай масадал къвезвайди я. Муьгъ металлрикай, ракьунбетондикай, бетондикай, къванцӀикай, эперикайни кӀарасдикай эцигзавайди я.

## ЭлячӀунар
* BridgeArt: Искусство строить мосты 

## Баянар
Океан

**Океан** — Дуьньядин ятарин виридалайни еке пай, гьуьлерикай, заливарни маса ятарин патарикай кӀватӀ жезвай. Океанри материкар сад садакай хкудзавайди я, абурун къене авай ятари чеб чпихъ галаз юзунра авайди я. Океанар атмосферадихъ галазни чилин хамунихъ галаз галкӀанвайди я. Океанрин чин дуьньядин чиникай 71 % я (361 млн кв.км.) Океанрин кӀанарихъ чпин рельеф авайди я. Океанар гьар жуьре гьуьлерин гьайванризни векьериз кӀвал я.

Исятда алимри дуьньядин океанар кьуднал пайзава — Лас, Атлантик, Индиядинни Кефер патан МуркӀарин. Гагь гьабурун кьулай вадлагьай океанни хкудзава — Кефер патан океан.

Океанрихъ галаз алакъа авай вирер гьуьлер я. Гьуьлуьхъ океандихъ галаз алакъа авачирла ам вир яз гьисабзавайди я. Океанрин ятар, гьуьлерин ятар хьиз хьти, кьел квайди я. Гьикьван чими ятӀа океандин яд — гьакьван кьелни пара ква.

Дуьньядин окенрин системада виридалайни дирин чка 5527 метр алай Мариан дирин я.
Сахара

**Сахара** — дуьньядин виридалайни чими ва зурба къурамат я. Африка континентдин кефер пата ала. РагъакӀидай паталай рагъэкъечӀдай патахъ адан яргъивал 4800 километр я. Адан майдан 8,6 млн км² я. Ам цӀуд гьукуматдин чилел ала — Алжир, Египет, РагъакӀидай патан Сахара, Ливия, Мавритания, Мали, Марокко, Нигер, Судан, Тунисни Чад. ЧӀехи паюнал инсанар яшамиш жезвайди туш — кьилди оазисрални Нилни Нигер вацӀарин патара.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Килиманджаро

**Килиманджаро** — Африкада авай дуьнедин виридалайни кьакьан вулкан. Кьакьанвилин 5895 метр аваз ам Африкадин виридалайни кьакьан чка я. Сув вич Танзаниядин кефер-рагъ экъечӀдай пата авайди я. 1902—1918 йисара адан тӀвар *Вильгьельм Кайзеран сув* тир. Килиманджаро гьуьлелай 900 метр кьакьан Масаи суван дуьзенвилел алайди я. Суван винел гьамиша живер алай тир, 2005 йисуз вири цӀарана.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Карачи

**Карачи** - Дуьньядин виридалайни екебурук квай шегьер. Пакистандин виридалайни еке шегьер я. Карачи Арави гьуьлуьн къерехдал алайди я.
Андаяр

**Андаяр** - дуьньядин виридалайни яргъи, 9000 километр алай суван система я. ГьакӀни ам виридалайни кьакьанбурук ква (с. Аконкагуа 6961 м). Суван система Кьибле Америкада авайди я.  Са чкайра Андайрин гьяьркьуьвал 500 километрдилай пара я (виридалайни еке гьяьркьуьвал - 750 километрдалди - системадин юкьван пата). Кьулан кьакьанвал 4000 метр я. Андаяр пара чӀехи океанрин ятар атӀудайди я. Адан рагъакӀидай патай ятар Лас океандиз авахьзава, РагъэкъечӀдай - Атлантик океандиз. Гьабурун арада дуьньядин виридалайни чӀехи вацӀарикай сад - Амазонка. ГьакӀни Андаяр климатрин чӀехи сергьят я - кьве патахъ галай океанри туькӀуьрзавай цаван массаяр ада сад садахъай галудзава.

Андаяр ирид гьукуматдин чилерай физава - Венесуэла, Колумбия, Эквадор, Перу, Боливия, Чилини Аргентина.

Андайра дуьньядин виридалайни кьурай чка авайди я - Атакама.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Жигер

**Жигер** — нефес къачунин орган я. Ам инсанрихъ, вири некхъвадайбурухъ, нуькӀерихъ, са пай балгърихъни масадбурухъ авайди я. Жигерра гьава пай жезва жигердинни ивидин арада.

## ЭлячӀунар
Хуанхэ

**Хуанхэ** — Китайда авай вацӀ я, Азиядинни дуьньядин виридалайни чӀехи вацӀарик квайди я. Китай чӀалал адан тӀварцӀин мана «Хъепи вацӀ» я, гьадалай гъейри ам авахьзавай гьуьлуьн тӀварни Хъепи гьуьл я. ВацӀ кьиляй кьилиз Китайдин къене авайди я. Вичин кьил вацӀу Тибетдин рагъэкъечӀдай пата къачузва, 4000 метрдилай винихъ. Гьар жуьре делилрай вацӀун яргъивал 4670 кмдилай 5464 кмдалди жезва, адан бассейндин гьяркьуьвал 771 000 км² я. Са секундадиз 2000 м³ яд физавайди я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Космосдиз ахъаюнрин сиягь

И сиягьда орбитадин ягъунрикай куьлуь малумар авайди я.

И сиягьда суборбитадин ягъунар ваъ, орбитадин тахьай ягъунрикай малум авайди я. 

## 1950-й
* 1957 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 1958 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 1959 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 1960 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь

## 1960-й
* 1961 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 1962 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 1963 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 1964 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 1965 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 1966 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 1967 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 1968 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 1969 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 1970 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь

## 1970-й
* 1971 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 1972 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 1973 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 1974 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 1975 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 1976 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 1977 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 1978 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 1979 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 1980 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь

## 1980-й
* 1981 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 1982 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 1983 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 1984 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 1985 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 1986 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 1987 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 1988 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 1989 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 1990 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь

## 1990-й
* 1991 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 1992 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 1993 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 1994 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 1995 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 1996 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 1997 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 1998 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 1999 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 2000 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь

## 2000-й
* 2001 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 2002 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 2003 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 2004 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 2005 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 2006 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 2007 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 2008 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 2009 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 2010 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь

## 2010-й
* 2011 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 2012 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 2013 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 2014 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 2015 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 2016 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 2017 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 2018 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 2019 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь
* 2020 йисуз космосдиз ахъаюнрин сиягь

## Космосдиз ахъаюнрин график

## ЭлячӀунар
*
Иракьдин шегьерар

**[[Иракь]]дин шегьерар** - агъадихъ 5000 касдилай пара авай яшамишдай чкаяр къалурнава (2008-лагьай йисан малуматар).

## Баянар
Эдирне

**Эди́рне** () — Туьркиядин кефердинни рагъакӀидай пата авай шегьер я.

## Стха шегьерар
*  Александруполис
*  Ардаган
*  Измит
*  Карс
*  Лёррах
*  Хасково
*  Ямбол

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Шегьердин официал сайт
Сербиядин шегьерар

**[[Сербия]]дин шегьерар** — официал шегьеррин статус гвай Сербиядин инсанар яшамиш жезвай чкаяр я. Сербия Республикадин территориядин тешкилатдикай тир къанундив кьурвал, шегьеррин статус тайин тир райондин ва адак акатзавай маса инсанар яшамиш жезвай чкайрин экономикадин, административ, географиядинни медениятдин юкьваз гузва. Уьлкведа 27 шегьер ава, маса чӀехи инсанар яшамиш жезвай чкаяр шегьердин тегьерда кутунвай поселкаяр хьиз гьисабзава ().

И къанун тестикьардалди шегьердин статус тайинардайла агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрал бинеламиш жезвай административни праводин критерий ишлемишзавай тир. Демограф Милош Мацуради кутур критерий инсанар яшамиш жезвай чкаяр пуд жуьредиз чара ийидай тир: хуьруьнбур, акахьайбур ва шегьердин жуьредин. Шегьердин тегьерда кутунвай поселкайра 2000-далай пара кас яшамишна кӀанзвай тир, абурукай 90 % хуьруьн майишатдик квачирбур тир.

Нови-Cад ва Приштина Сербиялин автономиядин крайрин — Воеводина, Косово ва Метохия — юкьвар я. Амма Приштинадиз са паюниз кьабулнавай Косово Республикадин гьакиматди регьбервал ийизва, ам адан кьилин шегьер я. Сербияди ам 1999-лагьай йисан июндиз квадарна. Гьа чӀавуз НАТО-ди Югославиядин аксиниз тухвай дяве хьайидалай кьулухъ ам Югославиядин ГалкӀдин Республикадин кьушундинни Къенепатан министрвилин къуватри гадарна, гьакӀни ам сербри, чӀулавсувавийринни къарачийри туна.

## Шегьеррин сиягь

## Умуми карта
Икьван агьалияр авай шегьерар:
*  — 10 000-далай до 49 999-дал кьван кас
*  — 50 000-далай 99 999-дал кьван кас
*  — 100 000-далай 999 999-дал кьван
*  — 1 000 000-далай пара кас

## Комментарияр

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* 
*
Европадин ГалкӀдин уьлквейрин сиягь

**Европадин ГалкӀдин уртах-уьлквеяр** — 1958-лагьай йисалай гатӀумна Европадин экономикадин кӀватӀалдик экечӀнавай гьукуматар я. Сифтедай Европадин ГалкӀдин бине ругуд уьлкведи кутуна, амма 1958-лагьай йисалай кьулухъ сад садан гуьгъуьнлай галай-галайвал къвез ЕГ вадра гегьенш хьана.

2004-лагьай йисан 1-лагьай майдиз ЕГ-дик 10 цӀийи уртах экечӀна, ам ГалкӀдин тарихда виридалайни чӀехи гегьенш хьун тир. 2013-лагьай йисуз Хорватия экечӀунилай гуьгъуьниз ЕГ-дик гила 28 уртах-уьлкве ква.

## Сиягь
Им Европадин галкӀдин уртах-уьлквейрин сиягь я (2018 йисан гьалдиз килигна):

Европадин сергьятрилай анихъ галай, амма ЕГ-дик квай территорияр:
* ***Испаниядин:***
**  Канари островар
**  Мелилья
**  Сеута

* ***Португалиядин:***
**  Азор островар
**  Мадейра

* ***Франциядин:***
**  Гваделупа
**  Мартиника
**  Реюниюн
**  Франциядин Гвинея
**  Майотта

ЕГ-дик экечӀиз кӀанзавай кандидат-уьлквеяр:
*  Албания
*  Исландия
*  Македония Республика
*  Сербия
*  Туьркия
*  Черногория

Мумкин тир кандидат-уьлквеяр:
*  Боснияни Гьерцеговина
*  Косово

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Уьлквеяр
Биатлон 2018 йисан хъуьтӀуьн Олимпиядин къугъунрал — спринт (итимар)

2018-лагьай йисан хъуьтӀуьн Олимпиядин къугъунрал биатлондай тир акъажунар — итимдин арада спринтдин гонка (10 км) 11-лагьай февралдиз хьана. Акъажунар тухванвай чка — лижрин гонкайринни биатлондин юкь «Альпензия» тир. Гонка 20:15-диз (чкадин вахт, UTC+9) гатӀум хьана.

## Медалистар

## Нетижаяр
Хоккей хъуьтӀуьн 2018 йисан Олимпиядин къугъунрал (итимар)

2018-лагьай йисан хъуьтӀуьн Олимпиядин къугъунрал итимрин хоккейндин турнир 14-лагьай февралдилай 25-лагьай февралдал кьван Пхенчханда (Республика Корея) кьиле фена. Турнирдин матчар Каннин хоккейдин юкьва ва Квандон Университетдин Спортдин аренадал кьиле фена. Акъажунра 12 кӀеретӀди иштираквала авуна: 8 квайни-квай кӀеретӀди (2016-лагьай йисан дуьняьдин чемпионатдилай гуьгъуьниз туькӀуьрнавай IIHF дуьньядин рейтингдив кьурвал); иеси тир уьлкведи – Республика Корея; квалификациядин финалдин дережадал чпин кӀватӀалра гъалибнавай пуд кӀеретӀди.

1994-лагьай йисалай гатӀумна садлагьай сеферда олимпиядин турнир МХЛ-дин къугъвадайбур галачиз кьиле фена. 
Урусатдин миллетдин кӀеретӀ (Урусатдай тир олимпиядин спортсменар яз тестикьарнавай) къизилдин медалар къачуна, финалда ада Германиядин кӀеретӀ кӀаник кутуна (4:3 овертаймда).  Им 26 йисан къене Урусатдин садлагьай олимпиядин гъалибвал я.  

## Медалистар

## Баянар

## ЭлячӀунар
Евклид

**Евкли́д** ва я **Эвкли́д** (, «хъсан тӀвар-ван» гафунай , чи эрадай 300-й ийсар) — дегьчӀаван грекрин математик, чав агакьнавай математикадай садлагьай теоретик трактатдин автор я. Евклиддикай тир биографиядин малуматар гзаф кьери я.

Евклид — Александриядин мектебдин садлагьай математик я.

## Баянар
Гондурасдин шегьерар

Им Гондурасда авай шегьеррин сиягь я.

## Шегьеррин сиягь

Агьалийрин кьадар 2010-лагьай йисан малуматрив кьурвал ганвайди я..

## Баянар

## ЭлячӀунар
*
Коста-Рикадин шегьерар

**Им [[Коста-Рика]]да авай шегьеррин сиягь я.**

## Шегьеррин сиягь

## Умуми карта
Картадин легенда:
*  100 агъзур касдилай пара.
*  50 агъзурдалай 100 агъзурдал кьван кас.
*  20 агъзурдалай 50 агъзурдал кьван кас.
*  20 агъзур касдилай тӀимил.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Костарикадин информациядин база (ингл.)
Наталия Орейро

**Ната́лия Мари́са Оре́йро Игле́сиас** (; , Монтевидео) — уругвайдин дуьньяда тӀвар-ван авай актрисани манидар. Аргентина да сериалра къугъвай роляр паталди гегьеншдаказ тӀвар-ван акъатайди я.

## Уьмуьр
1977 йисан 19 майдиз Уругвайдин кьилин шегьер Монтевидеода дидедиз хьайиди я. А дан муьжуьд йис тирла ада актёрвилин тарсар къачузвай. 12 йис тирла Уругвайда рекламайра акъатна. 16-й йисуз къвалаг гвай Аргентинадин Буэнос-Айресдиз фена кастингра пай кьун паталди.

Халис тӀвар-ван Наталиядиз атана «Девлетлубурни ТӀвар-ван авайбур» мад «Вагьши малаик» сериалра роляр къугъайла. Кьведни 1990-лагьай йисарин эхирда телевизорда къалурзавайбур тир. Гьа чӀавара Наталиядикай манидар хьиз тӀвар-ван акъатна. Виридалайни пара чир хьайибур кьвед «Cambio Dolor» мад «Me muero de Amor» тир.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Бернли (футболдин клуб)

**«Бернли» футболдин клуб** () — Бернли (Ланкашир) шегьердай тир пешекарвилин ингилис футболдин клуб. Премиер-лигада — Англиядин футболдин лигайрин системада вини дережадин дивизионда — экъечӀзава. 1888-лагьай йисуз Футболдин лигадин бине эцигай клубрикай сад язва. Командадин лакӀаб — «мичӀи-ярубур» — кӀвалин формадин кьилин рангуни къалурзава.

Клуб кьведра Англиядин чемпион хьана (1920/21 ва 1959/60 сезонра), гьакӀни 1914 йисуз Англиядин кубок къачуна. 1961 йисуз Европадин чемпионрин кубокдиз 1/4 стадиядал кьван агакьнава.

«Бернли» — вири кьуд ингилис футболдин пешекарвилин дивизионда гъалиб хьанвай вад клубдикай сад язва («Вулверхэмптон Уондерерс», «Престон Норт Энд», «Портсмутом» и «Шеффилд Юнайтед» клубрихъ галаз санал).

1910-лагьай йисалай инихъ мичӀи-ярубурни цавун рангар адетдинбур яз гьисабзава. Абур XX-лагьай виш йисан сифте вахтара ингилис футболда кӀвенкӀве аваз фейи «Астон Вилла» клубдин гьуьрметдай хкянвай. 1883-лагьай йисалай инихъ «Терф Мур» клубдин кӀвалин стадион язва. Ада 21 401 кас гьакьарзава.

Кьилин тренер — Шон Дайч язва, 2012-лагьай йисан октябрдиз ада Эдди Гьавдин чка кьунва.

2017/18 Премиер-лигадин сезондин нетижада «Бернлиди» 7-лагьай чка кьунва. Клуб Европадин лигадин 2-лагьай квалификациядин раундиз экъечӀна. 51 йис алатайдалай кьулухъ «Бернли» еврокубокриз хквезва.

## Агалкьунар

### Миллетдинбур

* **[[Футболдин лигадин Садлагьай дивизион|Садлагьай дивизион]]**
** **Чемпион (2):** 1920/21, 1959/60
** **Вице-чемпион (2):** 1919/20, 1961/62
* **[[Футболдин лигадин Кьведлагьай дивизион|Кьведлагьай дивизион]]** / **[[Англиядин Футболдин лигадин чемпионат|Футболдин лигади чемпионат]]**
** **Винел пад къачурди (3):**1897/98, 1972/73, 2015/16
** **Вице-чемпион (3):** 1912/13, 1946/47, 2013/14
* **[[Футболдин лигадин Пудлагьай дивизион|Пудлагьай дивизион]]**
** **Винел пад къачурди:** 1981/82
** **Вице-чемпион:** 1999/2000
* **[[Футболдин лигадин Кьудлагьай дивизион|Кьудлагьай дивизион]]**
** **Винел пад къачурди:** 1991\92
* **[[Футболдай Англиядин кубоr|Англиядин Кубок]]**
** **Винел пад къачурди:** 1913/14
** **Финалист (2):** 1946/47, 1961/62

### Халкьарин арада авайбур
* **[[УЕФА-дин Чемпионрин Лига|Европадин чемпионрин Кубок]]**
** **Финалдин 1/4 дережа:** 1960/61
* **Англиядинни Шотландиян кубок**
** **Винел пад къачурди:** 1978/79

## Баянар
2018 Футболдай дуьньядин чемпионат

**2018 Футболдай дуьньядин чемпиона́т** — 21-лагьай ФИФА-дин Футболдай дуьньядин чемпионат ФИФА, адан финал тир пай 2018-лагьай йисан 14-лагьай июндилай 15-лагьай июлдал кьван Урусатда хьана. Урусат вичин тарихда садлагьай сеферда футболдай дуьньядин чемпионатдин иеси тир уьлкве хьана, идалай гъейри, ам садлагьай гъилера РагъэкъечӀдай патан Европада тухвана. ГьакӀни садлагьай сеферда мундиал дуьньядин кьве паюна хьана — Европадани Азияда. Чемпионат Урусатдин 11 шегьерда авай 12 стадиондал тухуда. Им арбитриз тир видеокуьмекдин система кардик кутунвай садлагьай футболдай чемпионат.

## Тухудай мукь хкягъун

2009-лагьай йисан 18-лагьай мартдиз ФИФА-ди шумуд уьлкведиз 2018/2022-лагьай йисарин чемпионатар тухуз кӀанзватӀа ахъайна. Абурун гафарив кьурвал, 9 малумат атана – Австралиядин, Англиядин, Индонезиядин, Мексикадин, Урусатдин, АСШ-рин, Япониядин, Португалиядинни Испаниядин (санал), Бельгиядинни Нидерландрин (санал) патай.

Анжах Корея Республикади ва Кьатарди 2022-лагьай йисан дуьньядин чемпионатдин иеси хкягъунин акъажунра иштираквал авуникай малумат гана.  
Са арадилай, континентар нубатдалди дегиш хуьникай ФИФА-дин алай чӀаван къанундиз килигна, 2018-лагьай йисан турнирдихъ галтугуникай Азиядинни (гьа гьисабдик Австралияни кваз) Америкадин векилар хкечӀна.

И тегьерда, ФИФА-дин исполкомди Урусатдин, Англиядин малуматрикай, гьакӀни Испаниядин – Португалиядин ва Бельгиядин – Нидерландрин умуми проектрикай хкязвай тир.





### Урусатди авур иштираквал
2009-лагьай йисан 5-лагьай майдиз Урусатдин премьер-министр Владимир Путина дуьньядин чемпионатдик малумат гьазурунин патахъай спортдин рекьяй министр Виталий Муткодиз тапшуругъ гана.
«Къе за 2018-лагьай йисуз футболдай дуьньядин чемпионат тухун патал кандидатура вилик кутунин рекьяй оргкомитет арадал гъуникай къарар кьабулиз теклифзава», — 2009-лагьай йисан 8 октябрдиз хьанвай Гьакимвилин президиумдин алтӀушунал Путина лагьана.

Адан гафаралди, «алай гьалда вуч хьайитӀани, чна идалайни кьулухъ эхиримжи чӀавуз авурди давамарда — футболдин никӀер эцигун, цӀийи дараматар эцигун, цӀийи спортдин, сифтени-сифте аялрин, жегьилвилин секцияр ахъаюн».

2009-лагьай йисан 16-лагьай декабрдиз и оргкомитетдин кьилел Игорь Шувалов акъвазна.

2010-лагьай йисан 22-лагьай январдиз Урусатдин президент Дмитрий Медведева Кремлда ФИФА-дин президент Зепп Блаттер кьабулна, абуру Урусатди вилик кутунвай малумат веревирд авуна.

2010-лагьай йисан 2-лагьай декабрдиз Цуьрихда дуьньядин чемпионат тухудай иеси тир уьлкведин тӀвар ахъайна — и мумкинвал Урусатдиз вугана. Сес гунин нетижайралди, Урусатди кьведлагьай турда винел пад къачуна, ада зуралай пара сесер кӀватӀна:

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
* Официал туриствилин портал
Юкьван-Африкадин Республика

**Юкьван-Африкадин Республика** ва **ЮкьАР** ва **Юкьван Африка** (, ) — Африкадин юкьва авай гьукумат я.

Кьилин шегьер — Банги я. Кефердинни рагъэкъечӀдай пата Судандихъ галаз; рагъэкъечӀдай пата Кьиблепатан Судандихъ галаз; кьибле пата Демократиядин Республика Конгодихъ галаз; кьиблединни рагъакӀидай пата Республика Конгодихъ галаз; рагъакӀидай пата Камерундихъ галаз; кефер пата Чаддихъ галаз са сергьятрал ала.

Агьалияр — 5 млн.

## Провинцияр
Юкьван Африка — унитар республика; 17 префектурар (, ) акатзава.

## Шикилар

Файл:Bouar Megaliths stamp.jpg|Бвардин мегалитар.
Файл:Republique Centrafricaine - Boali - Chutes de Boali.jpg|Мбали вацӀал алай Боали чарчар.
Файл:Group of Peul women in Paoua.jpg|Фула пабар.


## Баянар

## ЭлячӀунар
* Юкьван Африкадин информациядин сайт 
* Статистика
ЧӀулавсув

**ЧӀулавсув**, **ЧӀулав Сув** ва я **Черногория** () — Кьиблединни рагъэкъечӀдай патан Европада, Балканар зуростровдин рагъакӀидай пата авай гьукумат я.

Кьиблединни рагъакӀидай патай адан къерехар Адриатикадин гьуьлуь кьунва, гьакӀни адаз рагъакӀидай патахъ Хорватиядихъ галаз, кефердинни рагъакӀидай патахъ Боснияни Герцеговинадихъ галаз, кефердинни рагъэкъечӀдай патахъ Сербиядихъ галаз, рагъэкъечӀдай патахъ са паюнин кьабулнавай Косово Республикадихъ галаз, кьиблединни рагъэкъечӀдай патахъ Албаниядихъ галаз чилин сергьятдал ала.

2006-лагьай йисан 3-лагьай июндалди — тамам аслутуширвал тестикьардалди — уьлкве Сербиядинни ЧӀулавсуван конфедерациядин Гьукуматдин ГалкӀдин пай тир, умуми территориядикай ада 13 % кьазвай тир. 2010-лагьай йисуз ЕврогалкӀдиз кандидат тир уьлкведин официал статус къачуна. 2017-лагьай йисалай гатӀумна — НАТОдин уртах я.

Кьилинни виридалайни чӀехи шегьер — Подгорица я. ЧӀулавсуван тарихдинни медениятдин меркез Цетине шегьер язва.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Абу Бакр аль-Багъдади

**Ибрагьим Аввад Ибрагьим Али ал-Бадри**, адан лакӀабар **Абу Дуъа** ва **Абу Бакр ал-Багъдади** (1971 йисан 28 июль, Самарра, Ирак) — муджагьид, 2003 йисалай «Ал-Къаида Иракда», «Исламдин гьукумат Ирак», «Иракдин ва Левантадин Исламдин гьукумат» хьтин чара-чара тӀвараралди вири дуьньядиз малум хьайи тешкилатдин кьил, гуьгъуьнлайни Сирия, Ирак ва Ливия уьлквейрин чилерин са кьадар паюнал «Исламдин Гьукумат» арадал гъайи ва вич адан халиф тирди малумарнай кас. 

2011 йисуз Америкадин Садхьанвай Штатрин Гьукуматдин департаментди, Абу Бакрдин кьиникьикай ва я кьуникай малумат гайидаз 10 млн доллар вугудайди малумарна (адалай виниз къимет Америкади тек са «Ал-Къаидадин» кьил тир Айман аз-Завкхиридал эцигнай — 25 миллион.)

## Эдебият
*
Винница

**Винница** - Кьибледин Буг вацӀун къерехдал чка кьунвай шегьер, са тӀвар алай вилаятдинни райондин административ юкь, РагъэкъечӀдай патан Полесьедин метлеб квай юкь, уьлкведин гилан чӀаван экономикадинни медениятдин юкь язва. Винницадин агломерациядин юкь язва. 2018 йисан малуматралди агьалийрин кьадар 371,9 агъзур кас я.

## Баянар
Словения

**Слове́ния** (), **Республика Словения** () — юкьван европада авай гьукумат.

РагъакӀидай пата Италиядихъ галаз, кефер пата Австриядихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата Венгриядихъ галаз, рагъэкъечӀдай ва кьибле пата Хорватиядихъ галаз сергьятра ава. РагъакӀидай патай Адриатик гьуьлдин ятари кьунва.

## География
Словения — унитар республика я; 210 жемиятар () ва 12 статистикадин регионар () акатзава.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Гьукуматдин официал сайт
* Президентдин официал сайт
* Туриствилин сайт 
* Статистика
Мурманск вилаят

**Мурманск вилаят** () — Урусатдин кефердинни рагъакӀидай авай вилаят (область). Кефердинни рагъакӀидай патан арадин федерал округдин составдик акатзава. Кьилин шегьер — шегьер игит Мурманск я.

## География
Урусатдин кефердинни рагъакӀидай пата ала. Мурманск вилаятдин чилер Карелиядихъ галаз кьиблединни рагъакӀидай пата, Финляндиядихъ галаз рагъакӀидай пата, Норвегиядихъ галаз кефердинни рагъакӀидай пата галаз са сергьятра ава. Кефер пата Мурманск вилаятдин чилер Баренц гьуьлуьн, кьибле пата Лацу гьуьлуьн ятари кьунва. 70 % Мурманск вилаятдин майдандик акатзавай Кола зуростров я.

### Административ паюн
Ругуд шегьердин округар, ругуд муниципал районарни вад ААТГь акатзава.

}

## ЧӀехи шегьерар

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Мурманск вилаят гьукуматдин официал сайт
Гьамбург

Гьа́мбург ( [ˈhambʊɐ̯k], чкадин [ˈhambʊɪç], агъа-герм. Hamborg [ˈhambɔːx];  — Германиядин кефердин пата авай шегьер я. **Гьамбург Азад ва [[Ганза]]дин шегьер** — Германия Федератив Республикадин 16 чилерикай сад я, адан ибаратдик квай шегьер-гьукумат я.
ЧӀехивилел гьалтайла им уьлкведин кьведлагьай (Берлиндилай гуьгъуьниз), Европадин ГалкӀдин иридлагьай, Европадин галкӀдин виридалайни чӀехи меркез тушир шегьер я. 2014-лагьай йисан малуматралди агьалийрин кьадар 1 803 752 кас тир.

## Климат

## Административ чара авунар
Гьамбург — Германияда авай федерал чил я.

Гьамбург 7 райондикай ибарат я, ам 105 мягьледиз чара ийизва.

2014-лагьай йисан малуматралди:

Районрин векилвилин органар — районрин межлисар (bezirksversammlung), абур агьалийрин хкязва. Тамамардай органар — районрин идараяр (bezirksamt), абур районрин межлисри хкязва.

## Дин
Дин гвайбурукай чӀехи пай — луьтеранар, виридалайни чӀехи луьтеран деноминация — Кефердин Германияда авай Инжилдинни Луьтеран клиса я (Evangelisch-Lutherische Kirche in Norddeutschland).

## Стхавилин шегьерар (Partnerstädte — «партнер тир шегьерар»)

*  Дрезден, Саксония
*  Леон, Никарагуа
*  Марсел, Франция
*  Осака, Япония
*  Прагьа, Чехия
*  Санкт-Петербург, Урусат
*  Чикаго, АСШ (1994)
*  Шанхай, Китай


## Баянар

## ЭлячӀунар
* Шегьердин официал сайт
Акри

**А́кри** () — Бразилиядин кефердинни рагъакӀидай пата авай штат я, Кефердин региондин ибаратдик ква. Кефердин пата Амазонас, рагъэкъечӀдай пата Рондония штатрихъ галаз сергьят пайзава. ГьакӀни кьиблединни рагъэкъечӀдай пата Боливиядихъ ва кьиблединни рагъакӀидай пата Перудихъ галаз са сергьятдал ала. Административ юкь — Риу-Бранку я.

Штатдин тӀвар Акри вацӀун тӀварцӀикай арадал атана, им Пурус вацӀун виридалайни чӀехи агъавацӀ я. Индианрин чӀалал «Акри» — «кайманрин мукь (чка)» лугьудай гаф я.

## Агьалияр
2010-лагьай йисуз Географиядинни статистикадин рекьяй тир милли институтди (IBGE) кӀватӀнавай малуматралди:

## Административ чара авунар
Акри штат кьве мезорегиондин чара жезва, Вали-ду-Акри (рагъэкъечӀдай патан) и Вали-ду-Журуа (рагъакӀидай патан), гьабурун ибаратдик са шумуд микрорегион ква.

## Баянар
Челябинск

**Челя́бинск** — Урусатдин Федерациядин Челябинск вилаятда авай шегьер. Агьалидин кьадардиз килигна уьлкведа иридлагьай чкадал ала. Шегьер-миллионер я.

Шегьер — Челябинскдин шегьердин агломерациядин юкь я. Урусатдин ва Уралдин лап чӀехи метлеб авай промышленностдин, металлургиядин, экономикадин ва илимдин юкь я.

## География

### Административ паюн
Шегьер 7 районар акатзава.

## Стха шегьерар

; Урусатдин шегьерар-партнёрар:
# Казань (2002)
# Омск (2002)
# Уфа (1999)

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Шегьердин официал сайт 
* Шегьердин думадин сайт
Лагос

Лагос (, юруба *Èkó*) — Нигериядин кьиблединни рагъакӀидай пата авай портунин шегьер, уьлкведин виридалайни чӀехи шегьер я. 13 миллион кас аваз, ам Африкадин виридалайни чӀехи шегьер я. Адан агломерацияда 21 млн кьван кас яшамишзава.

Сифтедай Лагос йоруба тӀвар алай тайифадин гъвечӀи хуьр тир, амма Европадин колонизациядин чӀавуз кьулухъ ва аслутуширвал къазанмишунилай гуьгъуьниз ам Нигериядин зурба метлеб авай юкьваз элкъвена.

Алай чӀавуз шегьерди саки вири Лагос штатдин чилер кьунва, ам пара кьадардин районрикай ибарат я, гьа районар автомагистралралди чара ва сад жедайди я.
1991-лагьай йисан 12-лагьай декабрдалди Лагос Нигериядин кьилин шегьер тир, адалай гуьгъуьниз меркез Абуджа шегьердиз акъудна.

## Тарих
Йорубайрин хуьр тир чӀавуз аворийри (йорубайрин зуркӀапӀал) адаз Эко шегьер лугьудай тир, ам «ферма» тахьайтӀа «лагер» лагьай чӀал я.

1472-лагьай йисуз ина Руй ди Секейра (Rui de Sequeira) — португал гьуьлерал къекъведайди — эвичӀна, ада и арайриз Лагос тӀвар гана, ам «вир» лагьай чӀал я. 1704 — 1851-лагьай йисаррин арада Лагос лукӀар маса къачун-гунин юкь тир. 1841-лагьай йисуз вич пачагь хьайила, Оба Акитоеди лукӀар маса къачун-гун къадагъа авуна. ЛукӀар савда ийизвайбуру адаз аксиниз экъечӀна ва ам алудна гадарна, адан мукьал (чкадал) абуру адан стха Оба Касоко ацукьарна.

Оба Акитое суьргуьндай ингилисар галаз хтана, абуру адаз 1851-лагьай йисуз тахтунал хквез куьмек гана, гьакӀни абуру лукӀар маса къачун-гун атӀана.

Британиядин колония хьиз Лагос 1861-лагьай йисуз аннексия авуна. 1914 йисуз Лагос протекторатдин кьилин шегьер хьиз тестикьарна. Биафрада хьанвай дяведал кьван 1960—1970 йисаррин арада Лагос зурбадаказ хкаж жезвай тир.

## Агьалияр

1866-лагьай йисуз шегьерда 25000 кас яшамишзавай тир, и къалурзавай лишандиз килигна ам чӀехи тушир шегьеррин арада садлагьай мукьал алайди тир. 1901-лагьай йисуз Лагосда 40000 кас авай тир, 1911-лагьай йисуз — 74000 кас. Амма 1965-лагьай йисуз агьалийрин кьадар 665 000 касдалди агакьнава, чилин майдан — 70 км² тир. 1960-лагьай йисарилай ва Нигерияди аслутуширвал къазанмишунилай гуьгъуьниз шегьер виридалайни йигин темпралди чӀехи хьанва (~14 % гьар йисуз). Агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрив кьурвал, 1991-лагьай йисуз агьалийрин сан-гьисаб 5,3 млн касдал кьван агакьнава, Лагосдин гьукуматдин цин корпорацияди лагьайвал, 1990-лагьай йисуз агьалийри яд ишлемишунай абуру 7,9 млн АСШ-рин доллар кьван къазанмишна. Лагос штатда авай федерал чилин гьакиматди къалурайвал, 2009-лагьай йисан 1-лагьай июлдиз шегьерда 15 500 000 кас авай тир. 2014-лагьай йисуз агьайлин кьадар 21 млн касдал кьван агакьнава, и къалурзавай лишандиз килигайвал, Лагос Африкадин садлагьай ва дуьньядин иридлагьай шегьер хьана.

## Баянар
Basshunter

**Basshunter**, **Юнас Эрик Алтберг** (1984 йисан 22 декабрь, Хальмстадт) — манидар ва DJ.

## Дискография
### Албомар
* *[[The Bassmachine]]* (2004)
* *[[LOL (^^,)|LOL <(^^,)>]]* (2006)
* *[[Now You're Gone – The Album]]* (2008)
* *[[Bass Generation]]* (2009)
* *[[Calling Time]]* (2013)

### Синглар
* «The Big Show» (2004)
* «Welcome to Rainbow» (2006)
* «Boten Anna» (2006)
* «Vi sitter i Ventrilo och spelar DotA» (2006)
* «Jingle Bells» (2006)
* «Vifta med händerna» (2006)
* «Now You're Gone» (2007)
* «Please Don't Go» (2008)
* «All I Ever Wanted» (2008)
* «Angel in the Night» (2008)
* «Russia Privjet (Hardlanger Remix)» (2008)
* «I Miss You» (2008)
* «Walk on Water» (2009)
* «Al final» (2009)
* «Every Morning» (2009)
* «I Promised Myself» (2009)
* «Saturday» (2010)
* «Fest i hela huset» (2011)
* «Northern Light» (2012)
* «Dream on the Dancefloor» (2012)
* «Crash & Burn» (2013)
* «Calling Time» (2013)
* «Elinor» (2013)
* «Masterpiece» (2018)
* «Home» (2019)
* «Angels Ain't Listening» (2020)
* «Life Speaks to Me» (2021)
* «End the Lies» (& Alien Cut) (2022)
* «Ingen kan slå (Boten Anna)» (Victor Leksell) (2023)

## ЭлячӀунар
* 
* Официал сайт
Ингуш чӀал

**Ингуш чӀал,** тахьайтӀа **гъалгъай чӀал** (ингуш. *гӀалгӀай мотт*) — гъалгъаяр рахазвай чӀал я. Нах-дагъустан чӀаларин хизандин нах чӀаларин хелик акатзава, чеченни бацби чӀаларихъ галаз. Гегьенш я Ингушетия республикада, ва кефер патан Осетиядин «пригородный» районда.
ГьакӀани, и чӀалал рахазвайбур ава Туьркиядани Къазахстанда.

## Классификация
Гъалгъай чӀал нах-дагъустан чӀаларин хизандин нах хелик акатзава. Гъалгъайни нохчи чӀалар сад-садаз мукьвабур я, гъавурда акьаз жедай кьван мукьва. Нохчи чӀалан галанчӀожни акки нугъатар гъалгъай чӀала мукьвабур я.

Адетдалди, гъалгъай чӀал нугъатарал пай хьун хиве кьазвач. 

## Ингуш гьарфарган
1938-й йисалай къенин гьарфарган гьукуматдин дережадал кардик ква:

Виликди кхьинардайвал кардик кутва жезвай араб кхьинар, латин кхьинар (1928-1938-й йисара ССРГда), ва жеди гуржи кхьинар, эпизодрал.

Нохчи гьарфаргандикай са ОЬ гьарф тахьунал тафават авайди я. 

## Лексика
Гьалгъай чӀалан лексика сифте нах чӀаларин лексикадикай ибарат я. ГьакӀани ква гуржи, осетин, тюрк, араб, фарс, урус, интернационал гафарин са кьадарни. 

## ЭлячӀунар
Киев

**Киев** (; ) — Украинадин меркез, Европадин виридалайни чӀехи ва цӀуру шегьеррикай сад я. Ада Днепр вацӀун юкьван авахьуна, кефердин Днепрдин Украинадин чка кьунва.

Уьлкведин сиясатдин, жемятдинни экономикадин, улакьдин, маарифдинни илимдин юкь я. Украинадик акатзавай кьилдин административни территориал тек, Киев вилаятдин административ юкь я. Киев-Святошин райондин юкь я. АкӀ ятӀани, ам Киев вилаятдик акатзавач. Ина Украинадин гьукуматдин кьилин идарайри, чара уьлквейрин миссийри, Украинада кӀвалахзавай карханайринни жемятдин тешкилатрин чӀехи паюни чка кьунва.

Шегьердин кьил — тӀвар-ван авай гъуту-гъутархъан Виталий Кличко я.

«Повесть временных лет» лугьудай ктабдиз килигна Киевдин бине кутурбур полянрин княз Кий, адан стхаяр Щекни Хорив, гьакӀни абурун вах Либид язва.
Археологиядин малуматралди ва кхьенвай чешмейралди, V-лагаьй виш йисан кьведлагьай паюнилай — VI-лагьай виш йисан садлагьай паюнилай гатӀумна Киев датӀана вилик физвай. Замкова сув шегьер хкаж хьунин юкь хьана.

Русдин, Киевдин князвилин, ЧӀехи Урус князвилин, Украинадин Халкьдин Республикадин, Украинадин гьукуматдин ва Украинадин шурайрин социализмдин республикадин кьилин шегьер тир.

## Административ паюнар

Шегьердин территория 10 административ райондиз чара жезва:

Майдандикай малуматрин чешме http://atu.gki.com.ua/atu/26).

## Стхавилин шегьерар
1961-лагьай йисуз Киев мукьва хьанвай шегьеррин гьерекатдик экечӀна. Краков (Польша) ва Тампере (Финляндия) адан садлагьай стхавилин шегьерар хьана. 2018-лагьай йисан малуматралди, адаз 54 стхавилин шегьер ава. Алай чӀавуз абур Ханчжоу (Китай) шегьердихъ галаз стхавиликай рахазва.

Киев шегьердин территориал жемятдин статутдин 7-лагьай макъаладив кьурвал, стхавилин шегьерар Киевдин шегьердин шуради кьве патан икьрардиз килигна хкязва.

Украинадинни Урусатдин арада авай конфликтдин гъиляй 2016-лагьай йисан 11-лагьай февралдиз Киев шегьердин шуради украин меркездинни Маскавдин арада стхавиликай, кӀиливаликайни санал кӀвалахуникай кутӀуннавай икьрар чӀурна.

ГьакӀни гьа юкъуз Киевдин шегьердин шуради Санкт-Петербургдихъ, Волгограддихъ, Магьачкъаладихъ, Улан-Удедихъни Коми Республикадихъ галаз араяр чӀурна.
 

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Шегьердин официал сайт
Абу Дуджана

**Абу Дуджана Симак ибн Авс** *(радиаЛлагьу ангьу)* (араб. أَبو دجانة سماك بن أوس‎, Медина, Арабистан — 634, Ямама, Арабистан) — Мугьаммад пайгъамбардин *(саллалЛагьу алейгьи вассалам)* асгьабрикай сад.

## Уьмуьр
Асулдай хазрадж тайифадикай тир Абу Дуджана *(радиаЛлагьу ангьу)* Медина шегьерда дидедиз хьана. Меккадин мусурманар Мединадиз куьч жедалди ада Ислам кьабулнай. Мушрикрихъ галаз хьай гзаф женгера иштирак авурди я. Женгера адет тирвал пелелай яру багъ кутӀунна душманрин вилик экъечӀна вичин викӀегьвал къалурзавай. Угьудда хьайи ягь-ягъунра ада вичин чан хатадик кутуна Мугьаммад пайгъамбар *(саллалЛагьу алейгьи вассалам)* 
хуьдайла вичик залан хирер галукьнай.

## Эдебият
* Али-заде А. А. Абу Дуджана : [арх. 1 октября 2011] // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007. — 400 с. — (Золотой фонд исламской мысли). — ISBN 5-98443-025-8.
Мавритания

Мавритания (, тамам тӀвар — Исламдин Республика Мавритания) — Африкадин кефердинни рагъакӀидай пата авай гьукумат я. РагъакӀидай патай адан къерехар Атлантик океанди кьунва.

Кефердинни рагъакӀидай патахъ РагъакӀидай Сахарадихъ галаз, кьиблединни рагъакӀидай патахъ Сенегалдихъ галаз, кефердинни рагъэкъечӀдай патахъ Алжирдихъ галаз, кьиблединни рагъэкъечӀдай патарихъ Малидихъ галаз са сергьятдал ала.

Чилин кьадар — 1 030 700 км², и къалурзавай лишандал гьалтайла Африкада ам 11-лагьайди я.

2013-лагьай йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал Мавританияда 3 537 368 кас яшамишзавай тир. Къиметдин малуматралди 2018-лагьай йисуз уьлкведин агьалийрин кьадар 3 984 200 кас кьванни хьана кӀанзва. Маса къиметдин малуматриз килигна 2016-лагьай йисуз агьалийрин кьадар 4 301 018 кас хьун лазим тир.

Кьилин шегьер — Нуакшот я.

## Административ ччара авунар
Мавритания 12 вилаятдиз ва Нуакшот меркездин автономиядин округдиз чара жезва. Вилаятар 44 департаментдиз чара жезва.

РагъакӀидай Сахарадин пай Мавританиядин оккупациядик квай чӀавуз (1975-79), Мавританиядин кьушунри кьур паюниз (ам Рио-де-Оро провинциядин агъада авай паюниз тахминан кьазва) Тирис-эль-Гарбия (Tiris al-Gharbiyya) лугьузвай тир.

## Баянар
Кронштадт

**Кронштадт**, **Крунштат** (герм. Krone — «корона» ва Stadt — «шегьер») — Урусатда авай порт тир шегьер, Фин заливда авай Котлин островдални адан къвалав гвай куьлуь островрал ва дамбадал чка кьунвайди. Федерал метлеб авай Санкт-Петербург шегьердин Крунштат райондик квай тек сад тир яшамишдай чка (шегьер), адан шегьердин къенепатан муниципал гьасил я.

Агьалийрин кьадар — 44 401 кас я. (2018). 2010-лагьай 2010-лагьай йисан Вириурусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматралди, кьилин миллетдин кӀватӀал — урусар я (39 081 кас, 80,9 %), гьакӀни Кронштадта 2531 лезги яшамишзава (0,05 %)..

Шегьердин тарих 1704-лагьай йисуз Котлин островдал эцигнавай Крошлот лугьудай къаладилай эгечӀзава. 1724-лагьай йисуз Петрди Кронштадт тӀвар алай къаладин бине кутуна.

Кронштадт райондин администрация кьил — Олег Довганюк я. Вичин къуллугъдал ам 2016-лагьай йисан 14-лагьай апрелдиз тайинарна.

1990-лагьай йисуз шегьердин тарихдин юкь ЮНЕСКОдин Виридуьньядин Ирсинин сиягьдик кутуна («Санкт-Петербургдин тарихдин юкь ва адахъ галкӀанвай памятникрин комлекс» лугьудай объектдин ибаратдик кваз). 2009-лагьай йисан апрелдин вацра Крунштатдиз Аскервилин баркаллувилин шегьердин тӀвар гана. Урасатдин Банкуни 2013-лагьай йисан майдиз «Аскервилин баркаллувилин шегьерар» лугьудай сериядин къене Крунштатдин герб алай рикӀел хуьнин монета акъудна.

## Агьалияр
2010-лагьай йисан Вириурусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматралди, шегьерда 43 005 кас яшамишзавай тир, абурукай итимар — 46,4 %, папар — 53,6 %. 1000 итимдал 1155 паб гьалтзава.
 

## Стхавилин шегьерар

*  Севастополь, Урусат/Украина (2013)
*  Кьвевар, Дагъустан, Урусат (2001)
*  Зеленодольск, Татарстан, Урусат (1997)
*  Котка, Финляндия (1993)
*  Мюльхаузен, Германия (1995)
*  Нафплион, Греция (2008)
*  Новочеркасск, Ростов вилаят, Урусат (2004)
*  Норборг, Дания (1998)
*  Укселёсунд, Швеция (1995)
*  Осиповичи, Белоруссия (1998)
*  Пила, Польша (1993)
*  Госики, Япония (2001), 2006 йисалай — Сумото
*  Тулон, Франция (1997)
*  Мессина, Италия (2011)
*  Феодосия, Урусат/Украина (2010)

## Баянар
Псков

**Псков** — Урусатда авай еке тарихвилин мана авай шегьер я. Псков областдин кьилин шегьер я. Урусатдин виридалайни эски шегьеррикай сад я. Тарихда ам сергьятдал алай гьукумат хуьзавай чка тир.

## Тарих
Псковдик мус кьил кутунвайтӀа дуьз хабар авач. 864 йисалай ам алай чилер Новгороддин пачагьвилик акатзава. Сифте кхьинин тӀвар кьун 903-й йисан летописдал физава. Ам дегь заман урус тум кривичри эцигнавайди я. XII вишийсалди ам Киевдин Русьдик квай. 955 йисалай эгечӀна а чилер Ольга пачагьдин бинедалди хашперес дин гегьеншар жезавай. 1137 йисуз Псковдикай вичин гьукуматдин кьилин шегьер хьана. Адан кьил кутурди князь Всеволод Мстиславич тир. Гуьгъуьнин юкъуз ам кьенайтӀани, хьана адакай азадвилин лишан. 13 вишйисуз Русьдин чилер Къизил Ордади къачуз чукӀурзавайла Псковдик абур агакь тавуна шегьер сагъдаказ амукьна. ЯтӀани Псковди вич Тевтонрин ордендикай хвена кӀанзавай.

Ганзадин чӀавара Псковда фактория авай, ам Ригадайни Ревельдай Новгороддиз физвай рекье авайбуруз чӀехи важиб авай чка тир. Урусринни немцарин элвердин эхир XVII вишйисуз атана.

1510 йисуз Псков Москвадин гьукуматдик акатна. 1581—1582 йисара Ливон дяведа 50 000 агъзур кас авай Польшадин Стефан Баторийдин къушунри блокар авунвай. ГьакӀни 1615 йисуз шведрин пачагь Густав Адольфди блокарнавай.

Санкт-Петербург эциг авурла Псковдин Россиядин кефер-рагъакӀидай патан чӀехи шегьердин мана квахьна. Гьукуматдин Балтиядин регионарни кутурла адан сергьятдал алай важиб юкьван манани квахьна. Гьавиляй 18-й вишйисалай эгечӀна Псковдин мана къвез-къвез гъвечӀи хьана. 1777 йисуз Псковдин губерния туькӀуьрнавай. 1917 йисуз Николай IIда вичин Трондикай хкатунин чарчел къул чӀугвуна. 1918 йисан февралдилай ноябрдалди Псков немцарин къушунри кьунвай. 1919 йисан майдилай августдалди Псков белорус-полякрин генерал Станислав Булак-Балаховичан къушунри кьунвай. 1919 йисан сентябрдиз Яру армияди шегьер вичиз къахчуна.

## География
Псков гъвечӀи вацӀ Пскова Великая вацӀук акахьзавай чкадал, Псков вирен патаг гвайди я. Великая гьакӀни Псков областдин виридалайни чӀехи вацӀ я. Псковдин патаг Россиядин (Калининград област квачиз) виридалайни рагъакӀидай чка ала.

## Экономика

## Баянар
2019/2020 Футболдай Англиядин чемпионат

2019—2020 сезондин Премиер-лига — Англиядин футболдин лигайрин системадик акатзавайбурукай лап вини дережадин Премиер-лига лугьудай дивизиондин тарихда 28-лагьай сезон я.

Сезон 2019-лагьай йисан 10-лагьай августдиз гатӀумда ва 2018-лагьай йисан 10-лагьай майдиз кьван фида.

ЦӀинин сезонда садлагьай сеферда арбитриз тир видеокуьмекдин система (VAR) кардик кутада. ГьакӀни и сезонда февралдиз Премиер-лигада садлагьай сеферда 10 йикъан ял ядай вахт жеда.

ЦӀинин гатун трансферрин дакӀар 16-лагьай майдиз ахъа хьанва ва 8-лагьай августдиз агал жеда.

## Вилик фейи сезондив гекъигайла хьанвай дегишвилер
«Норвич Сити» Инглис премиер-лигада 2015/16-лагьай сезондилай садлагьай сеферда къугъвада. «Шеффилд Юнайтед» Инглис премиер-лигада 2006/07-лагьай сезондилай садлагьай сеферда къугъвада. «Астон Вилла» Чемпионшипдин плей-оффдин гъалиб хьана, Премиер-лигадиз ам 2015/16-лагьай сезондилай садлагьай сеферда экъечӀна.

## Акъажунрин география
2019-20 сезондин Премиер-лигада чеб Лондондай тир 5 клубди иштираквал ийизва, кьве-кьвед Манчестеранни Ливерпулан векил яз хьана.

## Стадионар

## Баянар
Дамаск

**Дамаск** (, *Димашк*) — Сириядин кьилин шегьер я, гьукуматдин кьибле-рагъакӀидай пата ава, Барада вацӀал. Дуьньядин виридалайни дегь шегьерни дуьньядин виридалайни кьилин шегьер я.

## Тарих
Дамаск алай чкадал дегь чӀавара сифте оазис авай. Вич вичиз авай гьукумат-шегьер хьиз Дамаск египетрин фараон III Тутмосдин чӀавара туькӀуьр хьанвай, адан тӀвар Ат-Тамаскъу хьиз кхьенвай. Фараонди гьа шегьер къачунвай. Дамаск 2-лагьай агъзурйисалди египетрин гъиле амаз Убе вилаятдин юкьв тир. 1300-й йисара Египетдин Палестинадални Сириядал авай къуват квахь авурла анал арамейрин Арам-Дамаск гьукумат туькӀуьр хьана. 604—562 йисара ч.э.в. Дамаск ЦӀийивавилондин пачагьвилик квайла кьулухъ Дамаск Ахеменидрин Персиядин пачагьвилик акатна. Страбонди Дамаск гьа гьукуматдин виридалайни хъсан шегьер хьиз къалурзава. Македонви Александрдин генерал Парменионди Дамаск 332 й. ч.э.в. Гьа чӀавалай Дамаск Македон империядик акатна, арамей шегьердин патаг греквилин шегьер туькӀуьр хьана.

Селевкидрин береда Дамаскда пара цӀийи кӀвалер эцигна гегьеншар хьанвай. 111 йисуз ч.э.в. Антиох IX-ди Дамаск Финикиядинни Келесириядин кьилин шегьер авуна. 85 й. ч.э.в. Набатеядин паччагь Аретас III-ди Дамаск къачуна. Абур гьана 66 йисалди ч.э.в. амай, Помпея вири Сирия Римдин гьукуматдик кутуналди. Марк Антония Келесирия Дамаскни кваз Египетдин Клеопатра VII-диз гана. Гуьгъуьна 37-54 йисара ч.э. Дамаск мад набатейрик гвай. Дамаскдин важибвал хкаж жезвай, 106 йисуз император Траяна Набатея къачуна Римдин провинция авуналди. Римвийри БосрадайтӀуз Яру гьуьлелди рехъ эцигна. Куьруь чӀавуналди Дамаск епископвилин юкьв хьана, ятӀани 3 вишйисуз юкьв Хомсдиз хъфена. 4 вишйиса Феодосий I императорди Дамаскда базилика эцигна Иоанн Крестительдин пак тир затӀар алай чкадал.

635 йисуз Дамаск Араб Халифатди къачуна. 661 йисуз Дамаскдикай Муавия I халифдин чӀавуз Умаййадрин гьукуматдин кьилин шегьер хьана. Аль-Валид I халифди 705 йисуз Йогьаннесан Базиликадин чкадал Умаййадрин МискӀин исламдин сифте гьа жуьредин мискӀин хьиз эцигна. Умаййядрин династия 750 йисуз куьтягь хьайила Аббасидри халифатдин кьилин шегьер цӀийиз эцигнавай Багдаддикай авуна. Гьа чӀавуз Дамаскдин важибвал гьакӀа са велаятдин кьилин шегьер хьайивили агъуз фена.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Перудин шегьерар

Агъадихъ 20 агъзурдилай пара инсанар авай Перудин шегьеррин сиягь гана. ГьакӀни кьуд эхиримжи агьалияр сиягьдиз къачунин малуматар къалурна. Эхиримжиди 2017-лагьай йисуз тухванва. Къалиндаказ регионрин административ юкьвар къалурнава, курсивдалди - меркез тушир регионрин виридалайни чӀехи шегьерар.

## ГьакӀни килиг
* Перу

## Баянар

## ЭлячӀунар
* https://web.archive.org/web/20130826170407/http://www.inei.gob.pe/biblioineipub/bancopub/Est/Lib0842/index.htm
Гьарри Магвайр

**Джейкоб Гьарри Магвайр** (, 1993 йисан 5 мартдиз дидедиз хьана, Шеффилд) — ингилис футболхъан, Манчестер Юнайтеддинни Англиядин милли кӀватӀурдин хуьдайди я.

## Уьмуьр
2019-лагьай йисан 5-лагьай августдиз «Манчестер Юнайтедди» официал рекьелди Магвайр маса къачуникай малумарна. Клубдини къугвадайда ругуд йисан контракт кхьена. Икьрардин мас — 80 млн фунт.

АкӀ хьайила Магвайр виридалайни масан хуьдайди хьана.

Гьарри Магвайр 5-лагьай нумрадик кваз экъечӀиз жеда.

«Лестер Ситидин» патахъай адаз 76 матч къугъвана ва 5 гол яна.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Парагвайдин шегьерар

Агъадихъ къад Парагвайдин виридалайни чӀехи шегьеррин сиягь ганва.

**Къалиндаказ** Парагвайдин департаментрин административ юкьвар гана.

## Список

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Управление статистики, опросов и переписей Парагвая
Уругвайдин шегьерар

**[[Уругвай]]дин шегьерар** — 10 агъзурдилай пара кас авай шегьеррин сиягь я.

Уругвайдиз моноцентризм хас я: тек сад тир чӀехи шегьер им уьлкведин меркез Монтевидео я. Амай шегьерар цӀудралди гъвечӀи я.

## Уругвайдин шегьерар

## Баянар

## ЭлячӀунар
Киргизиядин шегьерар

Къиргъизстанда 31 шегьер ава.

* 1913-лагьай йисуз 3 шегьер авай тир.
* 1972-лагьай йисуз 15 шегьер ва 35 шегьер хьтин хуьр авай тир.
* 1976-лагьай йисуз 17 шегьер ва 32 шегьер хьтин хуьр авай тир.

## Шегьеррин сиягь

## Виликан шегьерар
* Ак-Суу — 1985—1993-лагьай йисариз адав шегьердин статус гвай тир, гила хуьр я.

## Карта
Картадин легенда:
*  Къиргъизстандин меркез
*  Вилаятрин юкьвар
*  Амай шегьерар

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Къиргъиз Республикадин шегьеррин ассоциация
Тунисдин шегьерар

Тунисдин виридалайни чӀехи шегьер адан меркез тир Тунис шегьер язва. Арианадихъ, Бен-Ароусдихъ ва маса вичин агъашегьеррихъ галаз ада уьлкведин виридалайни чӀехи шегьердин агломерация туькӀуьрзава.

## Тунисдин виридалайни чӀехи шегьеррин сиягь

Ина 50 агъзурдилай пара кас авай шегьерар са-сад гана

## Маса шегьерар
* Беджа
* Дахиба
* Джендуба
* Джарджис
* Калъа-Кебира
* Камуда
* Махдия
* Меденин
* Мензель-Бургиба
* Мензель-Темим
* Набуль
* Сбейтла
* Сиди-Бузид
* Таузар
* Эль-Кеф

## Эдебият
*
Мароккодин шегьерар

Мароккодин шегьерар — уьлкведин виридалайни чӀехи яшамиш жезвай чкайрин сиягь я. *World Gazeteer* сайтдин малуматралди, Мароккода 200 — 7500 касдилай пара авай шегьер ава.

## Мароккодин шегьеррин сияьгть

## Баянар

## Эдебият
* 

## ЭлячӀунар
Гватемаладин шегьерар

Агъадихъ ганвай сиягьди Гватемаладин виридалайни чӀехи шегьерар къалурзава.

## Виридалайни чӀехи шегьеррин сиягь
2002-лагьай йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматралди.

## Баянар
Непалдин шегьерар

## Непалдин виридалайни чӀехи шегьерар
* Катманду — 975 453
* Покхара — 255 465
* Лалитпур — 220 802
* Биратнагар — 201 125
* Бутвал — 118 462
* Дхаран — 116 181
* Биргандж — 112 484
* Бхимдатта — 104 599
* Дхангадхи — 104 047

## 50 агъзурдалай 100 агъзурдал кьван кас авай шегьерар

{| class="wikitable"
|-
! Нумра г/г !! Шегьер !! Агьалияр (2011) !! Район
|-
| style="text-align:right;" | 1. || Токха || style="text-align:right;" | 99 032 || Катманду
|-
| style="text-align:right;" | 2. || Бирендранагар || style="text-align:right;" |  97 941 || Суркхет
|-
| style="text-align:right;" | 3. || Калайя || style="text-align:right;" |  86 629 || Бара
|-
| style="text-align:right;" | 4. || Тулсипур || style="text-align:right;" | 86 288  || Данг
|-
| style="text-align:right;" | 5. || Бхактапур || style="text-align:right;" | 83 658  || Бхактапур
|-
| style="text-align:right;" | 6. || Гадхимай || style="text-align:right;" | 83 367 || Бара
|-
| style="text-align:right;" | 7. || Таракешвар || style="text-align:right;" | 81 443 || Катманду
|-
| style="text-align:right;" | 8. || Лахан || style="text-align:right;" |  79 963 || Сираха
|-
| style="text-align:right;" | 9. || Дамак || style="text-align:right;" | 75 743  || Джхапа
|-
| style="text-align:right;" | 10. || Банганга || style="text-align:right;" | 75 242 || Капилвасту
|-
| style="text-align:right;" | 11. || Аттария || style="text-align:right;" | 72 521 || Кайлали
|-
| style="text-align:right;" | 12. || Непалгандж || style="text-align:right;" | 72 503 || Банке
|-
| style="text-align:right;" | 13. || Лумбини || style="text-align:right;" | 72 479 || Рупандехи
|-
| style="text-align:right;" | 14. || Чандранигахапур || style="text-align:right;" | 72 059  || Раутахат
|-
| style="text-align:right;" | 15. || Триюга || style="text-align:right;" | 71 405  || Удаяпур
|-
| style="text-align:right;" | 16. || Ратнанагар || style="text-align:right;" |  70 091 || Читван
|-
| style="text-align:right;" | 17. || Лекхнат || style="text-align:right;" | 69 304  || Каски
|-
| style="text-align:right;" | 18. || Нагарджун || style="text-align:right;" | 67 420  || Катманду
|-
| style="text-align:right;" | 19. || Киртипур || style="text-align:right;" | 67 171  || Катманду
|-
| style="text-align:right;" | 20. || Гхорахи || style="text-align:right;" | 65 107  || Данг
|-
| style="text-align:right;" | 21. || Сиддхартханагар || style="text-align:right;" | 64 566  || Рупандехи
|-
| style="text-align:right;" | 22. || Кохалпур || style="text-align:right;" | 62 177 || Банке
|-
| style="text-align:right;" | 23. || Малакшми || style="text-align:right;" | 62 172  || Лалитпур
|-
| style="text-align:right;" | 24. || Ламки Чуха || style="text-align:right;" | 61 172 || Кайлали
|-
| style="text-align:right;" | 25. || Тикапур || style="text-align:right;" | 56 127 || Кайлали
|-
| style="text-align:right;" | 26. || Гулария || style="text-align:right;" | 55 747 || Бардия

## Баянар
Бениндин шегьерар

## ЦӀуд виридалайни чӀехи [[Бенин]]дин шегьерар

## Шегьеррин сиягь
Агъадихъ алфатдин къайдада Бениндин шегьеррин сиягь ганва::

## ЭлячӀунар
* Benin: largest cities and towns and statistics of their population World Gazetteer
Тогодин шегьерар

Тогодин шегьеррин сиягь:
  

## ЭлячӀунар
* Статистика республики Того
* citypopulation.de: Численность населения городов Того
Эритреядин шегьерар

Им **[[Эритрея]]дин шегьеррин сиягь я**. Адак уьлкведа авай вири 5000-далай пара кас авай яшамишзавай чкаяр кутунва. Шегьерар агьалийрин кьадардиз килигна сад-садан гуьгъуьнлай галай-галайвал

## Маса яшамишзавай чкаяр
* Афабет
* Фильфиль (?)
* Мэтэра
* Куатит (?) Quatit
* Зула