open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Нийсо-Дагестан

**«Нийсо Дагестан»** *(«Дагъустандин барабарвал»)* — Дагъустанда чечен ва урус чӀаларал акъатзавай жемиятдинни-сиясатдин газет.

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Новое дело (Дагъустан)

**Новое дело** *(ЦӀийи кар)* — Дагъустанда урус чӀалал акъатзавай жемиятдинни-сиясатдин газет.

2013 йисуз Семендер посёлокда «Новое дело» газетдин кьилин редактордин эвез Агьмеднеби Агьмеднебиев вичин машинда тийижир ксарин паталай гуьлледив яна кьинай.
Орлёнок Дагестана

**Орлёнок Дагестана** *(Дагъустандин лекь)* — Дагъустанда гьар гьафтеда урус чӀалал чапдай акъатзавай аялрин газет.
Рутульские новости

**Рутульские новости, МыхаӀбишды цӀинды хабарбыр** *(Рутулдин цӀийи хабарар)* — Дагъустанда рутул ва урус чӀаларал гьар гьафтеда чапдай акъатзавай жемиятдинни-сиясатдин газет.

Газетдин бине 1934 йисуз «Кызыл чобан» тӀварцӀелди кутунай ва макъалаяр азербайжан чӀалал акъатзавай.

## ЭлячӀунар
* «Рутулдин цӀийи хабарардин» сайт
* «Рутулдин цӀийи хабарардин» сайт
Табасарандин нурар

**Табасарандин нурар**— Дагъустанда табасаран чӀалал акъатзавай жемиятдинни-сиясатдин газет.

Газетдин бине 1932 йисуз *«Красный Табасаран»* тӀварцӀелди кутунай. Сифте латин графикадалди, гуьгъуьнлайни кирил графикадалди чапдай акъатзавай.
Табасарандин сес

**Табасарандин сес** *(Табасарандин ван)*— Дагъустанда табасаран чӀалал акъатзавай жемиятдинни-сиясатдин газет.
ХӀакъикъат (газет)

**ХӀакъикъат** *(Гьакъикъат)* — Дагъустанда авар чӀалал акъатзавай жемиятдинни-сиясатдин газет. 1917 йисалай акъатзава. 

1918 йисуз адан тӀвар «ХӀалтӀулел чагӀи» *(КӀвалахзавай ксар)*, 1920 йисуз — «БагӀараб байрахъ» *(Яру тӀаратӀ)*, 1921 йисуз — «БагӀарал мугӀрул» *(Яру сувар)*, 1934 йисуз — «МагӀарул большевик» *(Сувун большевик)*, 1951 йисуз — «Дагъистаналъул правда» *(Дагъустандин гьакъикъат)*, 1957 йисуз — мад «БагӀараб байрахъ», 1990-й йисарин эхирда — цӀийи кьилелай «XIакъикъат» хьанай. 

2009 йисан 11 августдиз Магьачкъала шегьерда Гьакъикъат газетдин къуллугъэгьли Малик Агьмедилов тийижир ксарин паталай яна кьинай.
РГВК Дагестан

**РГВК Дагестан**, тамам тӀвар **Республиканская государственная вещательная компания «Дагестан» им. Г. М. Курбанова** *(Г. М. Кьурбанован тӀварунихъ галай республикадин гьукуматдин гунугин компания «Дагъустан»)* — Дагъустан Республикадин кӀвенкӀведар телеканал. Гунугар асул гьисабдалди урус чӀалал гузва, гьакӀни гьар юкъуз нубатдалди Дагъустандин халкьарин 14 чӀаларал гунугар эфирдиз акъатзава. Каналдин бине 2003 йисуз кутунай. 2004 йисан 19 апрельдиз садлагьай эфир къалурнай. 

Гунугрин чӀехи пай урус чӀалал я, гьакӀни гьар юкъуз нубатдалди Дагъустандин халкьарин 14 чӀаларал гунугар эфирдиз акъатзава. Лезги чӀалал гьафтеда садра «Вахтар ва Инсанар» тӀвар алай гунуг акъатзава.

## ЭлячӀунар
* Телеканалдин официал сайт
Дагестан (телерадиокомпания)

**ГТРК Дагестан** — Дагъустандин телерадиоканал. ВГТРК-дин филиал я. 

Дагъустанда садлагьай радио-гунуг 1927 йисуз тешкилнай, садлагьай теле-гунуг 1960 йисуз. 

## ЭлячӀунар

* Официал портал
ВГТРК

**ВГТРК**, тамам тӀвар **Всероссийская государственная телевизионная и радиовещательная компания** *(Вири Урусатдин теле-радио гунугрин гьукуматдин компания)* — Советрин ва Урусатдин виридалайни чӀехи медиахолдинг. 1990 йисан 14 июльдиз РСФСР-дин Вири Кьилин Советдин Президиумдин кьарардалди тешкилнай. 

## ЭлячӀунар
* ВГТРК-дин официал сайт
* Телеканал «Россия-1»
* Телеканал «Россия-К» 
* Портал Вести.Ru
* Цифровое телевидение ВГТРК
Аляутдинов Шамиль Рифатович

**Аляутдинов Шамиль Рифатович** () — Урусатдин Ислам диндин къуллугъэгьли, Москвадин Мемориал мискӀиндин имам-хатиб (хутбаяр лугьузвайди). Инсанрин арада Ислам диндин вязер ахъайзавай кас. Диндиз талукь пара кьадар ктабрин ва макъалайрин кирам. Umma.ru сайтдин кирам ва регьбер я. 

Миллетдай — татар я.

## Ктабар
* «Путь к вере и совершенству»
* «Ответы на ваши вопросы об Исламе»
* «От темы к теме»
* «Реальность»
* «Ислам 624»
* «Он и она»
* «Он и она 2»
* «Он и она 3»
* «Разные мнения… Почему?»
* «Крик души или кризис духа»
* «Пост и закят»
* «Мусульманская молитвенная практика» 
* «Мусульманское право 1—2»
* «Мир души»
* «Потусторонние миры»
* «Все увидят Ад»
* «Жизнь на Марсе, или Тут вам не здесь»
* «Священный Коран. Смыслы»
* «Дети и Ислам»
* «Мужчины и Ислам»
* «Подарок сыну. Формулы счастья. Для детей от 5 до 60»
* «Подарок дочери. Формулы счастья. Для детей от 5 до 60»
* «Триллионер слушает»
* «Священный Коран. Смыслы»
Чиркей цин гьамбархана

**Чиркей цин гьамбархана** — Дагъустанда авай цин гьамбархана. Кеферпатан Къавкъаздин виридалайни чӀехи цин гьамбархана я. Сулак вацӀал Чиркей ЦЭС эцигдайла арадал атанва. ТӀварни адан кьерел алай Чиркей хуьруьхъ галкӀанва.

Чиркей цин электро-станциядин плотина эцигдайла кьве хуьр: ЦӀуру Чиркей ва Дружба цин кӀаник акатнай.

## ЭлячӀунар
* Чиркейская ГЭС
* Чиркейский гидроузел
Мехельта

**Мехельта** () — Дагъустан республикадин Гьумбет районда авай хуьр. Райондин кьилин хуьр я. «Мехельта» хуьруьнсоветдик акатзава.

## География
Хуьр Дагъустандин Гьумбет райондин юкьван пата, Магьачкъала шегьердилай хуьрелай 85 км яргъал, Тлярота вацӀун дугунал ала. 
## Тарих
## Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, хуьруьн агьалидин кьадар 3314 кас тир. Агьалидин вири аварар, суни-мусурманар я. 
## Баянар

## ЭлячӀунар
1805 йис

**1805 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни вадлагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла саласадиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1805-лагьай йис я. XIX виш йисан 5-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1807 йис

**1807 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни иридлагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла хемисдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1807-лагьай йис я. XIX виш йисан 7-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1808 йис

**1808 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни муьжуьдлагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла жуьмядиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1808-лагьай йис я. XIX виш йисан 8-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
Ирганай цин гьамбархана

**Ирганай цин гьамбархана** — Дагъустанда авай цин гьамбархана я. Авар Къойсу вацӀал Ирганай ЦЭС эцигдайла арадал атанва. Адан кьерерал посёлое Шамилкъала, ЦӀийи Ирганай, Зирани ва Майданское хуьрер ала. Плотина эцигунин кӀвалахар ийидайла, ругуд хуьр цин кӀаник акатнай. 

Цин винел патан майдан 18,0 км², къенен кьадар 0,7 км³ я. Кьерин яргъивал 43 км я. Гьяркьуьвал 500 м – 1,5 км я.

## ЭлячӀунар
* Объем водохранилища удвоился
* В результате строительства ГЭС под водой оказалось шесть сел.
* Списки переселенцев из зоны затопления Ирганайской ГЭС перепроверят (Дагестан)
Чамалалар

**Чамалалар** (чпин чӀалал — *чамалади*) — Дагъустандин рагъакӀидай пата уьмуьр ийизвай халкь. Нах-дагъустандин халкьарин группадин авар-анди-цез халкьарин хзандик квай анди халкьарин группадик акатзава. Авар миллетдин субэтнос яз гьисабзава. 

Асул гьисабдалди Дагъустандин ЦӀумада районда ва Чечнядин Шарой райондин са шумуд хуьрера уьмуьрзава.

Агьалияр сиягьриз къачурла официал документра чамалалар аварар хьиз къейд ийизва. 

Чамалал чӀалал рахазва, абуруз гьакӀни авар чӀални чида. Диндал гьалтайла вири суни-мусурманар я.

## Эдебият
* Северный Кавказ. Академия Наук СССР. Институт географии. 1957, — С. 507.

## ЭлячӀунар
1809 йис

**1809 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни кӀуьдлагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла гьяддиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1809-лагьай йис я. XIX виш йисан 9-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1810 йис

**1810 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни цӀудлагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла ислендиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1810-лагьай йис я. XIX виш йисан 10-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1814 йис

**1814 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни цӀикьудлагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла кишдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1814-лагьай йис я. XIX виш йисан 14-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1816 йис

**1816 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни цӀиругудлагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла ислендиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1816-лагьай йис я. XIX виш йисан 16-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1817 йис

**1817 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни цӀеиридлагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла арбедиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1817-лагьай йис я. XIX виш йисан 17-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1820 йис

**1820 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни къадлагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла кишдиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1820-лагьай йис я. XIX виш йисан 20-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1822 йис

**1822 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни къанникьведлагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла саласадиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1822-лагьай йис я. XIX виш йисан 22-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1824 йис

**1824 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни къанникьудлагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла хемисдиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1824-лагьай йис я. XIX виш йисан 24-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1818 йис

**1818 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни цӀемуьжуьдлагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла хемисдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1818-лагьай йис я. XIX виш йисан 18-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1819 йис

**1819 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни цӀекӀуьдлагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла жуьмядиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1819-лагьай йис я. XIX виш йисан 19-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1826 йис

**1826 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни къанниругудлагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла гьяддиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1826-лагьай йис я. XIX виш йисан 26-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1827 йис

**1827 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни къаннииридлагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла ислендиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1827-лагьай йис я. XIX виш йисан 27-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1828 йис

**1828 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни къаннимуьжуьдлагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла саласадиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1828-лагьай йис я. XIX виш йисан 28-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1833 йис

**1833 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни къанницӀипудлагьай йис*) — чи эрадин 1833-лагьай йис. XIX виш йисан 33-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1834 йис

**1834 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни къанницӀикьудлагьай йис*) — чи эрадин 1834-лагьай йис. XIX виш йисан 34-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1835 йис

**1835 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни къанницӀувадлагьай йис*) — чи эрадин 1835-лагьай йис. XIX виш йисан 35-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1836 йис

**1836 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни къанницӀеругудлагьай йис*) — чи эрадин 1836-лагьай йис. XIX виш йисан 36-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1837 йис

**1837 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни къанницӀеиридлагьай йис*) — чи эрадин 1837-лагьай йис. XIX виш йисан 37-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1838 йис

**1838 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни къанницӀемуьжуьдведлагьай йис*) — чи эрадин 1838-лагьай йис. XIX виш йисан 38-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1831 йис

**1831 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни къанницӀусадлагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла кишдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1831-лагьай йис я. XIX виш йисан 31-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1832 йис

**1832 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни къанницӀукьведлагьай йис*) — чи эрадин 1832-лагьай йис. XIX виш йисан 32-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1839 йис

**1839 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни къанницӀекӀуьдлагьай йис*) — чи эрадин 1839-лагьай йис. XIX виш йисан 39-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1840 йис

**1840 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни яхцӀурлагьай йис*) — чи эрадин 1840-лагьай йис. XIX виш йисан 40-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1841 йис

**1841 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни яхцӀурнисадлагьай йис*) — чи эрадин 1841-лагьай йис. XIX виш йисан 41-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1842 йис

**1842 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни яхцӀурникьведлагьай йис*) — чи эрадин 1842-лагьай йис. XIX виш йисан 42-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1843 йис

**1843 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни яхцӀурнипудлагьай йис*) — чи эрадин 1843-лагьай йис. XIX виш йисан 43-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1847 йис

**1847 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни яхцӀурнииридлагьай йис*) — чи эрадин 1847-лагьай йис. XIX виш йисан 47-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1848 йис

**1848 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни яхцӀурнимуьжуьдлагьай йис*) — чи эрадин 1848-лагьай йис. XIX виш йисан 48-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1849 йис

**1849 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни яхцӀурникӀуьдлагьай йис*) — чи эрадин 1849-лагьай йис. XIX виш йисан 49-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1850 йис

**1850 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни яхцӀурницӀудлагьай йис*) — чи эрадин 1850-лагьай йис. XIX виш йисан 50-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1852 йис

**1852 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни яхцӀурницӀикьведлагьай йис*) — чи эрадин 1852-лагьай йис. XIX виш йисан 52-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1853 йис

**1853 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни яхцӀурницӀипудлагьай йис*) — чи эрадин 1853-лагьай йис. XIX виш йисан 53-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1845 йис

**1845 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни яхцӀурнивадлагьай йис*) — чи эрадин 1845-лагьай йис. XIX виш йисан 45-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1844 йис

**1844 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни яхцӀурникьудлагьай йис*) — чи эрадин 1844-лагьай йис. XIX виш йисан 44-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1854 йис

**1854 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни яхцӀурницӀикьудлагьай йис*) — чи эрадин 1854-лагьай йис. XIX виш йисан 54-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1855 йис

**1855 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни яхцӀурницӀувадлагьай йис*) — чи эрадин 1855-лагьай йис. XIX виш йисан 55-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1856 йис

**1856 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни яхцӀурницӀуругудлагьай йис*) — чи эрадин 1856-лагьай йис. XIX виш йисан 56-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1858 йис

**1858 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни яхцӀурницӀемуьжуьдлагьай йис*) — чи эрадин 1858-лагьай йис. XIX виш йисан 58-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1859 йис

**1859 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни яхцӀурницӀекӀуьдлагьай йис*) — чи эрадин 1859-лагьай йис. XIX виш йисан 59-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1861 йис

**1861 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни пудкъаннисадлагьай йис*) — чи эрадин 1861-лагьай йис. XIX виш йисан 61-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1862 йис

**1862 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни пудкъанникьведлагьай йис*) — чи эрадин 1862-лагьай йис. XIX виш йисан 62-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1863 йис

**1863 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни пудкъаннипудлагьай йис*) — чи эрадин 1863-лагьай йис. XIX виш йисан 63-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1864 йис

**1864 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни пудкъанникьудлагьай йис*) — чи эрадин 1864-лагьай йис. XIX виш йисан 64-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1865 йис

**1865 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни пудкъаннивадлагьай йис*) — чи эрадин 1865-лагьай йис. XIX виш йисан 65-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1867 йис

**1867 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни пудкъаннииридлагьай йис*) — чи эрадин 1867-лагьай йис. XIX виш йисан 67-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1868 йис

**1868 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни пудкъаннимуьжуьдлагьай йис*) — чи эрадин 1868-лагьай йис. XIX виш йисан 68-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1869 йис

**1869 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни пудкъанникӀуьдлагьай йис*) — чи эрадин 1869-лагьай йис. XIX виш йисан 69-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1870 йис

**1870 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни пудкъанницӀудлагьай йис*) — чи эрадин 1870-лагьай йис. XIX виш йисан 70-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1871 йис

**1871 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни пудкъанницӀусадлагьай йис*) — чи эрадин 1871-лагьай йис. XIX виш йисан 71-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1872 йис

**1872 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни пудкъанницӀикьведлагьай йис*) — чи эрадин 1872-лагьай йис. XIX виш йисан 72-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1873 йис

**1873 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни пудкъанницӀипудлагьай йис*) — чи эрадин 1873-лагьай йис. XIX виш йисан 73-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1874 йис

**1874 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни пудкъанницӀикьудлагьай йис*) — чи эрадин 1874-лагьай йис. XIX виш йисан 74-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1875 йис

**1875 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни пудкъанницӀувадлагьай йис*) — чи эрадин 1875-лагьай йис. XIX виш йисан 75-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1876 йис

**1876 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни пудкъанницӀиругудлагьай йис*) — чи эрадин 1876-лагьай йис. XIX виш йисан 76-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1879 йис

**1879 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни пудкъанницӀекӀуьдлагьай йис*) — чи эрадин 1879-лагьай йис. XIX виш йисан 79-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
Кьурагь вацӀ

**Кьурагь вацӀ** — Дагъустанда авай вацӀ. Кьурагь ва СтӀал Сулейманан районрин чилерайтӀуз авахьзава. ВацӀун вини кьиле авай агъулри вацӀуз *Аркалец* лугьузва, эхир кьилин тӀвар *Арагъ* я. 

ВацӀу вичин сифте кьил Самур цӀиргъинин кефердинни-рагъэкъечӀдай патан гуьнейрилай къачузва, ахпа Кьасумхуьруьн мукьварал Чирагъ вацӀук акахьна Гуьлгери вацӀ арадал гъизва.

Кьурагь вацӀук акахьзавай са кьадар чӀехи вацӀар: Загар-кӀам, Арач, Кьуьчхуьр вацӀ ва Хпеж вацӀар я. 

## ЭлячӀунар
* Ресурсы поверхностных вод СССР, том 9, Закавказье и Дагестан, вып. 3, Дагестан
Чирагъ вацӀ

**Чирагъ вацӀ** — Дагъустанда авай вацӀ. Агъул, Хив ва СтӀал Сулейманан районрин чилерайтӀуз авахьзава. 

ВацӀу вичин сифте кьил Кокма цӀиргъинилай къачузва, гуьгъуьнлайни Кьурагь вацӀук акахьна Гуьлгери вацӀ арадал къвезва. 

Чирагъ вацӀук акахьзавай са кьадар чӀехи вацӀар: Куме-арху, Буркихан, Мисичай, Кошанапу, Футлу-су, Арчуг-су, Хтугар, Туьркидагъунчай ва мсб.

## Эдебият
* *Ресурсы поверхностных вод СССР том 9, Закавказье и Дагестан, вып. 3, Дагестан*
Экбер Муьшкуьрви

**Экбер Муьшкуьрви** — лезги шаир. Муьшкуьр вилаятдин арифдаррин дестедик акатзавай. Адакай тамам малуматар авач. Азербайжан чӀалал теснифнавай шииррай *(«Ивидин сел вилерай физ», «Курай вунни» ва «Ваз чир хьурай», «Вафалу яр»)* устад шаирдин фикирар, хатӀ аквазва. И пуд чӀални муьгьуьббатдин лирикадин гуьзел эсерар я. Муьшкуьрви Экберан эсерар М. Ярагьмедова жагъур хъувуна, абур жагъур на-чирунрал А. Мирзебегов ва С. Бедирханов машгъул я.

## Эдебият
* *Акимов Къ. Х. «Лезги зарияр».*
Къалажухви Забит

**Къалажухви Забит** — XVII виш йисан кьведлагьай паюна уьмуьр авур лезги шаир. Ам Самур магьалдин Къалажух хуьряй я. Адан чӀалар сифте яз печатдиз М. Ярагьмедова акъудна. Алим Гь. Гашарова кхьизвайвал: — *«Къалажухви Забитан эсерар халкьдин арада гегьеншдиз чкӀанвай, ашукьри абур манийралди лугьузвай»*. Забит ашукьни тир. Къалажухви Забит савадлу инсан тир, ада вичин эсерар гьам лезги, гьамни туьрк чӀаларал теснифзавай. Ашукьриз хас тирвал, ада вичин чӀалар уьмуьрдин шад ва пашман дуьшуьшриз, гьелбетда, муьгьуьбатдиз бахшнава. «Зун» шиирдай аквазвайвал, Къ. Забитан эсерриз устадвал хас я.

## Эдебият
* *Акимов Къ. Х. «Лезги зарияр»*
Лезги Къадир

**Лезги Къадир** — XVII виш йисуз Куьре вилаятда уьмуьр авур машгьур лезги шаиррикай я. Ам дидедиз хьайи хуьр икьван гагьди тайинариз хьанвач. Халкьдин меце Къадир “Къураба” лакӀаб алай шаир хьизни ама. 

Амни, Къалажухви Забит, Лезги Эгьмед, Лезги Салигь ва масабур хьиз, вичин девирдин тӀвар-ван авай шаиррикай тир. Къадиран эсерар гьеле кӀватӀнавач.

## Эдебият
* *Акимов Къ. Х. «Лезги зарияр»*
Ахцегь Рагьманкъули

**Ахцегь Рагьманкъули Агъадин хва** — XVII виш йисуз Ахцегьа уьмуьр авур лезги шаир ва алим. Ада гзаф йисара Ахцегьрин медресада тарсар гана ва жемиятдин къуллугъар авуна. 1623 йисуз фарс чӀалай араб чӀалаз Ирандин зурба духтур Абдулмуъмин Дайламидин тӀибдин ктаб таржума авуна. Зариди таржумадиз кхьенвай сифте гаф гьикаятдин жуьре теснифнавай иер эсер яз гьисабиз жеда. Дагъустан­дин алимри Рагьманкъулидин гьам хсуси эсерриз, гьамни таржумайриз, гьикаятдин эсерриз хьиз, чӀехи къимет гузва. Ахцегь Рагьманкъулидин эсерри лезги илим ва эдебият вилик финиз таъсир авуна.

## Эдебият
* *Акимов Къ. Х. «Лезги зарияр»*
1881 йис

**1881 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни кьудкъаннисадлагьай йис*) — чи эрадин 1881-лагьай йис. XIX виш йисан 81-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1882 йис

**1882 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни кьудкъанникьведлагьай йис*) — чи эрадин 1882-лагьай йис. XIX виш йисан 82-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1883 йис

**1883 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни кьудкъаннипудлагьай йис*) — чи эрадин 1883-лагьай йис. XIX виш йисан 83-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1884 йис

**1884 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни кьудкъанникьудлагьай йис*) — чи эрадин 1884-лагьай йис. XIX виш йисан 84-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1885 йис

**1885 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни кьудкъаннивадлагьай йис*) — чи эрадин 1885-лагьай йис. XIX виш йисан 85-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1886 йис

**1886 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни кьудкъанниругудлагьай йис*) — чи эрадин 1886-лагьай йис. XIX виш йисан 86-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1880 йис

**1880 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни кьудкъадлагьай йис*) — чи эрадин 1880-лагьай йис. XIX виш йисан 80-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
Лезги Салигь

**Лезги Салигь** — XVII виш йисуз Вини Арагърин хуьре уьмуьр авур лезги шаир. Шаирди муьгьуббатдикай, уьмуьрдикай, вичин девирдикай хейлин эсерар теснифнава. Абурукай са бязибур чавни агакьнава.

## Эдебият
* Гьакимов Къ. Х. *«Лезги зарияр»*
1887 йис

**1887 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни кьудкъаннииридлагьай йис*) — чи эрадин 1887-лагьай йис. XIX виш йисан 87-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1888 йис

**1888 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни кьудкъаннимуьжуьдлагьай йис*) — чи эрадин 1888-лагьай йис. XIX виш йисан 88-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1889 йис

**1889 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни кьудкъанникӀуьдлагьай йис*) — чи эрадин 1889-лагьай йис. XIX виш йисан 89-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1890 йис

**1890 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни кьудкъанницӀудлагьай йис*) — чи эрадин 1890-лагьай йис. XIX виш йисан 90-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1891 йис

**1891 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни кьудкъанницӀусадлагьай йис*) — чи эрадин 1891-лагьай йис. XIX виш йисан 91-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1892 йис

**1892 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни кьудкъанницӀикьведлагьай йис*) — чи эрадин 1892-лагьай йис. XIX виш йисан 92-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1893 йис

**1893 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни кьудкъанницӀипудлагьай йис*) — чи эрадин 1893-лагьай йис. XIX виш йисан 93-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1894 йис

**1894 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни кьудкъанницӀикьудлагьай йис*) — чи эрадин 1894-лагьай йис. XIX виш йисан 94-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1896 йис

**1896 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни кьудкъанницӀуругудлагьай йис*) — чи эрадин 1896-лагьай йис. XIX виш йисан 96-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1897 йис

**1897 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни кьудкъанницӀеиридлагьай йис*) — чи эрадин 1897-лагьай йис. XIX виш йисан 97-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1898 йис

**1898 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни кьудкъанницӀемуьжуьдлагьай йис*) — чи эрадин 1898-лагьай йис. XIX виш йисан 98-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1899 йис

**1899 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни кьудкъанницӀекӀуьдлагьай йис*) — чи эрадин 1899-лагьай йис. XIX виш йисан 99-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
Ялцугъ Эмин

**Ялцугъ Эмин** — тӀвар-ван авай лезги шаир ва ашукь.

Эмин виликан Самур округдин (гилан Ахцегь район) Ялцугърин хуьре Абделкериман хзанда 1698 йисуз дидедиз хьана. Эмин савадлу кас тир. Ада вичи икӀ лугьузва: — *«Илимдин гуьгъуьна гьатайди камалдив агакьда, тӀебиатди гьардаз са жуьредин пай ганва. Зани са тӀимил лацу-чӀулавдикай кӀелнава»*. 

Эмин РагъэкъечӀай патан халкьарин поэзиядихъ галаз таниш тир ва адаз хъсандиз азербайжан чӀал чидай. Шаирди вичин туькӀуьрунра къунши халкьарин тежрибадикай чӀехи устадвилелди менфят къачузвай. Шаирдин *«Гьамлу рикӀ»*, *«Яргъаз хьухь»*, *«Жедач»*, *«Телли»*, *«Дилбер»* ва маса шиирра «садбур авач хьайила, садбур бул тир» девирдин татугайвилерикай раханва. Ялцугъ Эминан яшайишдин, насигьатдин ва кӀанивилин чӀаларай, азербайжан ашукьрихъ галаз хьайи гьуьжетрай аквазвайвал, ам зегьметчийрин пад хвейи шаир хьана. Ам гьа девирдин къанунрал нарази ва бахтлу къвезмай чӀаварихъ агъанвай тир: *«Са вахт жеда марф къвада, жив ацукьда. Са вахт жеда гатфар гьава галукьда»...*

Ялцугъ Эмин 1777 йисуз рагьметдиз фена.

## Эдебият
* Акимов Къ. Х. *«Лезги зарияр»*
Ахцегь Агьмед

**Ахцегь Агьмед** (гъилин ктабра адан тӀвар **Агьмед ал-Ахты** кхьенва) — XVIII виш йисуз Ахцегьа уьмуьр авур лезги шаир. Агьмеда вичин эсерар лезги ва туьрк чӀаларал теснифна. *«Ахцегьрин тариф»* шиирдай аквазвайвал, А. Агьмедан эсерриз устадвал хас тир. Ахцегь Агьмедан эсерар чапдиз сифте Гъ. Садыкъиди акъудна.

## Эдебият
* Акимов Къ. Х. *«Лезги зарияр»*.
Мавлуд Ярагьмедов

**Мавлуд Ярагьмедов** — Баку шегьерда дидедиз хьанай ва ана уьмуьр авур машгьур лезги литературавед, филологиядин илимрин доктор, Низамидин тӀварунихъ галай эдебиятдин институтдин илимдин къуллугъэгьли.
Къурбан Мискинжви

**Къурбан Мискинжви** — XVIII виш йисуз Самур магьалдин Мискискарин хуьре уьмуьр авур лезги шаир ва мазан. 

Къурбан савадлу, РагъэкъечӀдай патан чӀалар чидай, марифатлу инсан хьана. Ада вичин шиирар лезги ва туьрк чӀаларал теснифна. Халкьдин сивера адан «Атанва зун», «Ханумар» ва маса чӀалар ама. Абур уьмуьрдиз, муьгьуьббатдиз ва маса месэлайриз бахшнава. Ашукь Хинелугъ Эминахъ галаз гьуьжетриз экъечӀайла, Къурбан гъалиб хьана. Адан бязи чӀалар 1964 йисуз табасаранрин алим М. Гьасанова Хив райондин КъуштӀил хуьруьнвийривай кхьин хъувуна.

## Эдебият
* Акимов Къ. Х. «Лезги зарияр»
Малла Агьмед

**Малла Агьмед**, гьакӀни **Малла Агьмед ал-Аварани** — XVIII виш йисуз Къуба пата уьмуьр авур лезги алим, диндар ва шаир. Малла Агьмед Къуба магьалди Аваран хуьре дидедиз хьанай. 

Машгьур чӀалан алим, профессор Ражидин Гьайдарова Магьачкъалада басма авур «Гафарикай къейдер» ктабда гьатай Малла Агьмедан «Чир жеди» тӀвар алай шиирдай аквазвайвал, Лезги Агьмедни Малла Агьмед са девирда уьмуьр авунва. Сад Вурвай я, муькуьди Аваран хуьряй. Малла Агьмеда Лезги Агьмедаз устад лугьузва. Абур чирхчирар тир. Мумкин я Малла Агьмед Лезги Агьмедалай жегьил хьунухь.

Са бязи чешмейра чал шаирдин тӀвар «Малла Агьмед», «Малла Агьмед ал-Къубали», «Малла Агьмед Аварани» хьиз гьалтзава. Ярагъви Исмаила вичин бубадикай, лезгийрин чӀехи алим, Къавкъазда муьридизмдин бине кутур Шейгь Мегьамед Ярагъвидикай кхьей биографиядин очеркда (араб чӀалал) Имам Къазимегьамед Гимри хуьре урусрихъ галаз дяведа кьейиди, адахъ галаз женгера Гьажи Али эфендиди, Нурмегьамед ал-Къахиди, Малла Агьмед ал-Къубалиди ва Сулейман эфендидини иштирак авурди къалурнава .

Исмаил Ярагъвиди гъилин хатӀариз ганвай баянрай аквазвайвал, Малла Агьмед гьам диндин, гьамни тӀебиатдин илимрихъ галаз машгъул жезвай ва ам са шумуд ктабдин автор тир. Са бязи ктабар синтаксисдиз ва диндин дибриз талукьарнавайбур я. Гъилин хатӀара алимдин гьакъиндай умуми малумат ганва ва адан ктабрин тӀварар къалурнавач. Малла Агьмедаз араб, фарс ва туьрк чӀалар хъсандиз чизвай ва чка атунивай а чӀаларални эсерар кхьизвай. Къейдерай малум жезвайвал, алим Къуба магьалдин лезги Аваран хуьряй тир. 

Машгьур дагъустанви алим, «Нузгьат ал-азгьан фи таражим уламайи Дагъустан» ктабдин автор Назир ад-Дургелиди вичин къейдера чи алимдин тӀвар «Малла Агьмед Аварани» хьиз къалурнава. Адан ктаб Дагъустандин Тарихдин, ЧӀалан ва Литературадин Институтдин архивда хуьзва . Ктаб шартӀуналди кьве чкадал пайнава. Сад лагьай пай «Баб ал-Абваб-Дербент шегьер ва адан алимар» я. Кьвед лагьай паюниз «Имам Шамилан девирдин алимар» тӀвар ганва. Ктабда 220 очерк гьатнава. Гьа­йиф хьи, ина Малла Агьмедакай кьилди очерк авач. Авторди ихьтин очеркар гзафни-гзаф Дагъустандай тир алимрикай кхьенва. Абурун тӀварарай и ксар дидедиз хьайи хуьрер чир жезва. Гьар гьикӀ ятӀани, гьам Исмаил Ярагъвидин, гьамни Назир ад-Дургелидин кхьинрай аквазвайвал, Малла Агьмед Шамилан девирда уьмуьрнай ва ам кьетӀен жуьредин алакьунар авай зурба алим тир.
Шейх Мегьамед Ярагъвидихъ галаз таниш хьайи ва адан женгинин юлдашдиз элкъвей Малла Агьмед и рекьиз дуьшуьшдай экъечӀнай. Ам Имам Къазимегьамедахъ галазни дуьшуьшдай таниш хьанай.

## Баянар

## Эдебият
* Муьзеффер Меликмамедов "САМУР" газет.
Ахцегь Закир

**Ахцегь Закир** (гъилин ктабра адан тӀвар **Абдулхаликь ал-Ахты** яз гьатнава) — XVIII виш йисуз Ахцегьа уьмуьр авур лезги шаир ва алим. 

Лез­ги, араб, фарс ва туьрк чӀаларал савадлу, диндин ва тӀебии илимрал машгъул инсан яз, Закир Ахцегь магьалдин къазивиле хкяна. Ахцегь Закира вичин эсерар пуд-кьуд чӀалал теснифзавай: абур уьмуьрдикай «Серсер», кӀанивиликай «Къарагуьз» (азерб. *чӀулав вилер галайди*), диндикай ва уьмуьрдин маса терефрикай я. Ахцегь Закиран эсерар, РагъэкъечӀдай патан эдебиятдин къанунар вилив хвена, теснифнава. Абуру лезги шиират вилик финиз хейлин таъсирна.

## Эдебият
* Акимов Къ. Х. «Лезги зарияр».
Сфи-эфенди

**Сфи-эфенди** — лезги алим ва шаир.

Сфи-эфенди 1770 йисуз Самур магьалдин Угул хуьре дидедиз хьана. Чирвилерихъ ялзавай жегьил Миграгърин медресадиз атана. Машгьур алим Абдулгъани-эфендидин гъилик кӀелна, диндин ва тӀебии илимар, РагъэкъечӀдай патан чӀалар чирна, хзан кутуна, ам Миграгъа бинелу хьана. Гуьгъуьнин йисара Ахцегьрин ва Игъиррин алимрин гъилик чирвилер хкаж хъувуна, «эфенди» ва «шейгь» дережайриз лайихлу хьана.

Сфи-эфендиди Миграгърин жуьмя мискӀиндин имамвиле ва хуьруьн къазивиле кӀвалахна, вичин медреса ахъайна, гзаф йисара ана сухтайриз диндин ва тӀебии илимрин тарсар гана. Сфи-эфенди зарини тир. Ада лезги, араб ва туьрк чӀаларал уьмуьрдикай, тӀебиатдикай ва кӀанивиликай шиирар теснифна. Месела, «Мазан Къемер хьтин рушариз», «Яйнахар», «Ахцегьви Мирзали илифайла», «Секинсуз Ярагъ Мегьамедаз», «Эренлер», «Йигулриз-ругулриз», «Я Аллагь, вун чаз хьухь куьмек» ва маса чӀалар XX виш йисан 60-70-йисара яшлу инсанрин рикӀел аламай. Иллагьияр ва сувариз бахшнавай чӀалар мелера ва никӀе-векье инсанри, мискӀиндин минарадилай мижеверри, абурукай яз шаир Миграгъви Мардалидини, везиндалди лугьудай. Сфи-эфендидиз вичин девирдин камалэгьлийрихъ: Ахцегьви Мирза Алидихъ, Ярагъ Мегьамедахъ ва масабурухъ галаз яр-дуствилин, хванахвавилин кӀеви алакъаяр авай. Ада, Ахцегь Мирзе Алиди хьиз, тӀебии илимрихъ ялзавай ва сухтайриз ихьтин цӀар тикрардай: *«Вири таб я, илим — гьахъ»*. Сфи-эфенди 1835 йисуз рагьметдиз фена, Миграгърин Агъа Сепиндин сурара кучукнава.

## Эдебият
* Акимов Къ. Х. «Лезги зарияр»
Мирзе Керим

**Мирзе Керим** — лезги шаир ва таржумахъан. 

Мирзе Керим 1820 йисуз Куьре магьалдин Штул хуьре дидедиз хьана. Ада Ахцегьрин ва Вини Ярагърин медресайра кӀелна, илимрин дибар ва чӀалар чирна гзаф йисара лезги, туьрк ва урус чӀаларин таржумахъан яз, Дербент шегьерда уьмуьр гьална. Мирзе Керима вичин шиирар лезги ва туьрк чӀаларал теснифна. Абур шаирди дуьньядикай, уьмуьрдин ширин ва туькьуьл патарикай, тӀебиатдин ва кӀанивилин сирерикай авунвай веревирдер я. М. Кериман шиирар чапдиз сифте М. Ярагьмедова акъудна. Мирзе Керим 1894 йисуз Дербентда рагьметдиз фена. М. Кериман стха Мирзе Жабраилни алакьунар авай шаир тир.

## Эдебият
* Акимов Къ. Х. «Лезги зарияр».
Мегьамед-Ариф Садыкъи

**Мегьамед-Ариф Садыкъи Мегьамед-Гъалибан хва** (Садыки Мухаммед-Ариф Магомед-Галибович) — машгьур лезги алим ва шаир.

Мегьамед-Ариф Садыкъи 1955 йисуз Агъа СтӀалдал дидедиз хьана. Ада агалкьунралди юкьван мектеб, Дагъустандин гьукуматдин университет ва аспирантура куьтягьна, политологиядин илимрин кандидатвилин тӀвар къачуна. Гуьгъуьнлай Москвада докторантурада кӀелнава. Ам сиясатдикай ва лезги халкьдин тарихдикай кхьенвай макъалайрин, ктабрин автор я. *«Лезгийрин  дегь тарих ва антик девирдин кхьенвай чешмеяр»* (Москва, 1996 йис) ктабди жегьил алим машгьур авуна. Мегьамед-Ариф Садыкъиди лезги ва урус чӀаларал шиирар кхьизва, абуруз макъам теснифзава ва гитарадихъ галаз лугьузва. «Диде чилиз», «Муьгьуьббат», «Вуна лугьузва» ва маса чӀаларай хайи ватандал ашукь, адахъ рикӀ кузвай зари аквазва. 2000 йисуз Магьачкъалада урус чӀалал шаирдин сад лагьай гъвечӀи ктаб — шиирдин кӀватӀал *«Къатма-къариш»* (азербайжан чӀалай *акахьай* мана гузва) акъатнава.

## Эдебият
* Акимов Къ. Х. «Лезги зарияр».
ЗахитӀ Гьашим

**ЗахитӀ Гьашим** — XIX виш йисуз уьмуьр авур лезги шаир. Ам Куьре магьалдин Агъа ЗахитӀрин хуьре дидедиз хьана. Пара савад авай инсан тир. ЗахитӀ Гьашима дуьньядикай, кесиб инсанрин дерди-баладикай, диндин шартӀарикай дерин мана квай шиирар теснифна. Гьашиман чӀалар Къубадин хуьрера амай гъилин ктабра гьатнава. Агакьнавай хва кьена, сабур хуьз тежезвай агъамакьави Кьасумаз туькӀуьрай «Фагьума» тӀвар алай шиир инсанрин рикӀел чи йикъарани алама.

## Эдебият
* Акимов Къ. Х. «Лезги зарияр».
Ахцегь Мегьамед-Шериф

**Ахцегь Мегьамед-Шериф** — XIX виш йисуз уьмуьр авур лезги шаир ва алим. 

Самур магьалдин Ахцегь хуьре дидедиз хьанай. Ам тӀвар-ван авай алим ва шаир Ахцегь Мирза-Алидин стхадин хва я. Ахцегь Мегьамед-Шериф пуд чӀалал (лезги, араб ва туьрк) шиирар теснифзавай шаир хьана. Адан эсерар Дагъустандин алимрин ва эдебиятдал рикӀ алайбурун арада чкӀана. Ахцегьрин медресада тарсар гузвай алимди ва алакьунар авай шаирдин туькӀуьрунриз Азербайжандин ва Дагъустандин халкьарин векилри къимет гана. Абурукай табасаран шаиррин: Аркит Сулейманан ва ЧӀулат Имаман тӀварар кьаз жеда. Мегьамед-Шериф хайи хуьре рагьметдиз фена.

## Эдебият
* Акимов Къ. Х. «Лезги зарияр».
Хъачмаз Саид-эфенди

**Хъачмаз Саид-эфенди** — XIX виш йисуз уьмуьр авур лезги шаир ва алим. Хъачмаз шегьерда дидедиз хьана. Кар алакьдай жегьилди жуьреба-жуьре медресайра диндин ва тӀебии илимар, РагъэкъечӀдай патан чӀалар чирна. Эдебиятдин эсерар Саид-эфендиди лезги, араб ва туьрк чӀаларал теснифна. Ам кӀанивилин шиирар кхьинин жигьетдай иллаки вини дережадив агакьна. «Азиз къелем», «Катна дилбер» ва маса чӀаларай кӀелзавайдаз шаирдин устадвал аквазва. Хъачмаз Саидан чӀалар сифте чапдиз Гъ. Садыкъиди акъудна.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр».*
Лгарви Рамазан

**Лгарви Рамазан Фейзуллагьан хва** — XIX виш йисуз уьмуьр авур лезги шаир. Самур магьалдин Лгар хуьре дидедиз хьана. Ада хайи хуьруьн ва Ахцегьрин медресайра кӀелна, илимар ва РагъэкъечӀдай патан чӀалар чирна. Лгави Рамазан шаирвилин рекьяй Мирза Алидин ва Алкьвадар Гьасанан дережада авай. Ада вичин шииратдин эсерар лезги, араб ва азербайжан чӀаларал теснифна. Абур харусенятдин жигьетдай тамам ва кӀелзавайдаз дериндай таъсирзавай жавагьирар я. Лгарви Рамазана инсанриз савадлу хьуниз ва илимар чируниз эвер гана. «Илим герек я» шиирда ада кхьизва: *"Илим герек я гьар садаз, пачагьдиз тажни тахт хьиз; илим герек я гьар садаз, вичин хайи стха, вах хьиз".* Шаирди араб ва азербажан чӀаларал теснифнавай поэмаяр лезги чӀалаз таржума тавуна ама. Лгарви Рамазанан эсерар чапдиз сифте яз Гь. Садыкъиди акъудна.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр»*.
Мискинжви Жабраил

**Мискинжви Жабраил** — лезги шаир.

Жабраил 1830-й йисара Самур магьалдин Мискискар хуьре дидедиз хьана. Ада хайи хуьре кӀел-кхьин, ахпа Ахцегьрин медресада илимар, чӀалар чирна. Лезги литературада ва тарихда еке къуват авай шиир «Шалбуз дагъдин аскерар» яшайишда амукьнава. Халкьдин сивера адан маса чӀаларни ама. 1877 йисан бунтара иштирак авунвай Жабраил Урусатдиз суьргуьндиз акъудна. Мискинжви Жабраила вичин шиирар халкьдин залан уьмуьрдикай, кьегьалри тухвай дяведикай, гьахъ авачир дуьньядикай теснифна.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр».*
Зулфикъаров Къазанфар-бег Мамрачви

**Зулфикъаров Къазанфар-бег Мамрачви**, лакӀаб **Мамрач Къазанфар** — чӀехи лезги алим ва шаир. Садлагьай лезги «Букварь» туькӀуьрай кас. 

Зулфикъаров Къазанфар-бег 1843 йисуз Куьре магьалдин Мамрач хуьре дидедиз хьана. Ада Вини Ярагъдал Гьажи Исмаил-эфендидин медресада кӀелна, илимрин дибар ва РагъэкъечӀдай патан чӀалар чирна. Къазанфарбега лезги чӀал чирзавай урус алим П. К. Услараз, таржумахъан яз, чӀехи куьмекар гана. И карди адаз сад лагьай лезги азбука кхьидай мумкинвални гана: лезги букварь 1871 йисуз Темир-Хан-Шурада «Куьредин абжуз» тӀвар алаз чапдай акъатна. Им Усларан алфавитдал акъатай сад лагьай лезги ктаб я. П. К. Услара Къазанфарбеган алакьунриз чӀехи къимет гана. М. Къазанфарбег шаирни тир: "Етим Эминаз жаваб" шиирда ада вичин дустуниз *«дели-диванадиз чирагъ куькӀуьрайди»* лугьузва, ам шаирдихъ галаз, *«я, азиз»* лугьуз, рахазва. Мамрач Къазанфарбега лезги халкь савадлу хьун патал гзаф зегьметар чӀугуна. Ам 1877 йисуз Турциядиз куьч хьана, гьана рагьметдиз фена.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр».*
Гьажи Абдурагьман-эфенди

**Гьажи Абдурагьман-эфенди**, лакӀаб **Ахцегь Абдурагьман** —зурба  лезги алим ва шаир.

Гьажи Абдурагьман 1821 йисуз Самур магьалдин Ахцегь хуьре дидедиз хьана. Ам кар алакьдай устад хьайиди успатун патал тек кьве къасида ва ада 1912 йисуз Темир-Хан-Шурада чап авунвай *«Асас ад-дин ва-ль-иман»* тӀвар алай ктаб (араб чӀалал), ада шиирдиз элкъуьрнавай керет жедвел (таблица умножения) къалурун бес я. А девирда вири Дагъустанда Алкьвадар Гьасан-эфендидин гафунал гаф эцигиз жуьрэтдай алим вич авачир. Амма Гьажи Абдурагьмана адахъ галаз ахъадиз диндин месэлайрин гьакъиндай акъажунар ийизвай, яни къарарар акъудун патал. Гьажи Абдурагьман эфендидихъ Ахцегьа 500 касдилай гзаф паталай атайбуруз кӀелдай мумкинвал гудай медреса авай. Ахцегьрин Жуьмя мискӀиндин эцигунрин кьиле авайдини Гьажи Абдурагьман эфенди тир. Ада ирид сефердилай гзаф Меккедиз гьаж авуна.

Хайи хуьруьн медресада илимрин дибар ва РагъэкъечӀдай патан чӀалар чирна, ада гзаф йисара гьа и медресада тарсарни гана. Азадвилин ва гьахълувилин пад хуьзвай инсан яз, Ахцегь Абдурагьманавай 1877 йисан бунтара иштирак тавуна акъвазиз хьанач. И тахсирдай ам сифте Дербентдин зинданда туна, ахпа Урусатдиз суьргуьндиз акъудна. Ахцегь Абдурагьмана лезги ва туьрк чӀаларал шииратдин эсе­рар: къушмаяр, мухамассар (вад цӀарцӀикай ибарат шиирар), маснавияр (кьве цӀарцин ширрар) ва маса жуьредин шиирар теснифна. Абур харусенятдин жигьетдай къиметлу ва тамам эсерар я.
А. Абдурагьманан эсерар чапдиз сифте М. Ярагьмедова ва Гъ. Садыкъиди акъудна. Ахцегь Абдурагьман 1913 йисуз хайи хуьре рагьметдиз фена.

## Эдебият
* Акимов Къ. Х. «Лезги зарияр».
Гьажи Исмаил-эфенди

**Гьажи Исмаил-эфенди ал-Ярагъи** — чӀехи лезги алим, диндар, къази. Шейгь Ярагъ Мегьамедан хва я. 

Чав адакай агакьай малуматар лап кьери я. Месела, Гьажи Исмаил-эфенди, Куьре магьалда авай вири динэгьлийрин кьил яз, 1877 йисуз урус пачагьдин къанунсузвилер эхиз тахьана, акси къарагъай халкьдин рагьберрикай сад лагьайди я. Бязи тарихдарри, Расул Магьамедова къейдзавайвал, и бунтар себеб яз, Гьажи Исмаилни куьрсарнавайбурун сиягьда тунва. Са бязи инсанри, кьилди къачуртӀа, 2009 йисан 15 октябрдин 3 чина, «Арифдар, алим ва шаир» тӀвар алай Даниял Мегьамедован макъалада, Гьажи Исмаил-эфендидикай икӀ кхьизва: — *«[[1877 йис]]уз [[Дагъустан]] халкьдин бунтар къарагъна. Ана [[Куьре магьал]]дин лезгиярни авай. Бунт лагьайтӀа, [[Урусат]] пачагьдиз ва адан колониальный сиясатдиз акси яз къарагъарнавайди тир. Пачагьдин аскерри сувахъанар явашарнай. Хейлин къати иштиракчияр дустагъра тунай, куьрсарнавайбурун ва суьргуьндиз акъуднай. Гьа икӀ, и бунт себеб яз, са тахсирни квачир [[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Гьасан-эфенди]] ва адан халу Гьажи Исмаил ал-Ярагъи кьуна, дустагъда тунай. Абур [[Дербент]] шегьердин къеледин дустагъда хьанай.»*

Ярагъвийривай чир хьайивал, Гьажи Исмаилан сур, вичин стха Исгьакьан патай цӀуру сурара ава. Гьажи Исмаилан уьмуьрдин юлдаш, Кьулан СтӀалдилай Омар бегрикай тир Зайнаб тирдини, абурун кӀвале, етим яз чӀехи хьана, хвейи ва вичин 100 йисалай виниз яшар хьана, рагьметдиз фенай Абидат дидеди тестикьарнай.

Гьа са вахтунда, Гьажи Исмаил-эфендиди, вичин хтул Гьасан-эфендидиз, Етим Эминаз ва маса сухтайризни тарсар гайиди малум жезва. Абуралай гъейри, Куьре магьалда Гьажи Исмаил-эфендиди къазивални авунва.

## Эдебият
* Саидгьасанов Сажидин *«Куьредин чирагъар»*
Саидгьасанов Сажидин Саиджамалан хва

**Саидгьасанов Сажидин Саиджамалан хва** — машгьур лезги шаир. 

1933 йисан 2 майдиз СтӀал Сулейманан райондин Агъа СтӀал хуьре дидедиз хьана. Хайи хуьруьн мектеб ва Дагъустандин университетдин филологиядин факультет куьтягьна, гзаф йисара лезги чӀалан ва литературадин муаллимвиле кӀвалахзава. С. Саидгьасанов аялар патал теснифзавай, сатирадин ва юмордин шииррин ва абурукай ибарат кӀватӀалрин («Вун накь вучиз атаначир?», «КӀватӀи-кӀваташ», «Аламатар», «Зуьрнедин ван алаз», «НуькӀ хала») автор я. Зариди Медениятдин макан «Куьредин ярар» тешкилуна иштиракна. Ам Лезги кхьирагрин союздин член, ва "ДР-дин культурадин лайихлу къуллугъэгьли" я.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан «Лезги зарияр».
Рухун Магьмуд

**Рухун Магьмуд** — Етим Эминан девирдин лезги шаиррикай я. Куьре магьалдин Рухун хуьре дидедиз хьайи ам 1855 йисуз Турциядиз катна. Рухун Магьмуд вичин ватандал, халкьдал ва мукьва-кьилидал рикӀ алай инсан тир. Гъурбатда адан рикӀ ватандихъ акъатзавай. «Стха Мегьамед» тӀвар алаз халкьдин сивера гьатай шиирда-чарче Магьмуда хуьре амай стхадиз вичин уьмуьрдилай шикаятзава: *«И къариб уьлкведа хьанвай аси чун зайиф лукӀар я, стха Мегьамед...»*. Рухун Магьмуд ва ада чар кхьенвай Мегьамед АбдулнетӀиф-эфендидин рухваяр, чӀехи алим ва шаир Рухун Алидин хтулар я. Рухун Магьмудан шиирар, Гъ. Садыкъидин зегьметар себеб яз, лезги газетрин ва журналрин чинриз акъатна. Абурай аквазвайвал, Рухун Магьмуд кар алакьдай шаир тир.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр».*
Мазали Али

**Мазали Али** —  лезги шаир. 

Ам Самур магьалдин Мацарин хуьре 1850 йисуз дидедиз хьана. Ада кӀел-кхьин хуьруьн медресада чирна. Вичихъ дерин кьатӀунар ва хци зигьин авай гададивай кӀелун давамариз хьанач. Ада чубанвал ва лежбервал ийиз хизан хуьзвай. Манияр туькӀуьрун, саз ва кфил ягъун Алидин рикӀ алай кар тир. Шаирдин зегьметхъанрин дерди-бала ахъайзавай чӀалари ва ширин ванци адан тӀвар халкьдин арада машгьурна. Хуьруьн уьмьурдин дар шартӀар ва гьахъсузвилер эхиз тахьай Али Азербайжан патаз Хьилерин хуьруьз куьч хьана. Шаирдин «Ватан» ва «Жегьилриз тавакъу», «Жемятдиз» эсеррай аквазвайвал, инани адаз са экв аквазвач. Кесибар гьина хьайитӀани, абурун кьадар-кьисмет сад тир. Мазали Али 1890 йисуз рагьметдиз фена.Адан 40 йис тир .

## Эдебият
* Акимов Къ. Х. Мазали Али // *«Лезги зарияр»*
Кьасумхуьруьнви СултӀан

**Кьасумхуьруьнви СултӀан** — лезги шаир. 

Ам 1840 йисуз Куьре магьалдин Кьасумхуьрел дидедиз хьана. Агъа СтӀалрин медреса куьтягьна, араб ва туьрк чӀалар чизвай жегьилди суддин дуванбегивал ва маса къуллугъар авуна. Девирдин гъавурдик квай инсан яз, ада вичин вири рухвайриз Европадин чирвилер гана.

Кьасумхуьруьнви СултӀана вичин эсерар лезги чӀалал теснифна. Са шумуд шиир «Лезги шаиррин чӀалар» ктабда (1927) чапнава. Мана-метлебдин жигьетдай абур уьмуьрдикай («Дуванбегидиз», «XaпӀa» ва мсб.) ва диндикай туькӀуьрнавай чӀалар я. Уьмуьрдикай теснифнавай чӀалариз сатира хас я. Дуванбегияр русвагьнавай шиир кхьейла, шаир къуллугъдилай алуднай. Кь. СултӀанан шиирриз дерин мана, хцивал, гьахълувал ва устадвал хас я. Зари 1914 йисуз хайи хуьре рагьметдиз фена. 

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр».*
Нури-эфенди

**Нури-эфенди**, гьакӀни **Нурали** — лезги шаир. 

Нурали 1846 йисуз Самур магьалдин Ялцугъ хуьре дидедиз хьана. Ада Ахцегьа Гьажи Абдурагьман-эфендидин медресада кӀелна, мусурман диндин къанунар, араб, фарс ва туьрк чӀалар чирна. Гзаф йисара Самур округдин дуванханада, Ахцегьпара ва Дукъузпара магьалрин хуьрера, мискӀинрин имам ва медресайрин муаллим яз, кӀвалахна. Гарагърин хуьре вичин медреса ахъайна. Нури-эфендиди лезги ва РагъэкъечӀдай патан чӀаларал шиирар теснифна. Мана-метлебдин жигьетдай абур кьве чкадал пай жезва: уьмуьрдикай теснифнавай чӀалар («Шагьид я зун», «Са гунагькардиз» ва мсб.) ва кӀанивиликай теснифнавай чӀалар («Пери зи», «КӀаниди» ва мсб.). Гзаф шииррин эхирда авторди вичи тӀвар Нурали яз кьазва. Зари 1934 йисуз рагьметдиз фена. 

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр»*.
Мегьамед Саид

**Мегьамед Саид** — лезги алим ва шаир. 

Ам 1850 йисуз Къуба магьалдин Эвежугъ хуьре дидедиз хьана. Ада хайи хуьруьн медресада кӀелна, Турцияда ва араб уьлквейра диндин ва тӀебии илимар, РагъэкъечӀдай патан чӀалар чирна. Гзаф йисара Бакудин, Къуба магьалдин медресайра диндин тарсар гана.
Мегьамед Сайда мусурман диндин ва шииратдин хейлин эсерар туькӀуьрна: лезги чӀалал теснифнавай шииррин кӀватӀал ва туьрк чӀалал кхьенвай илимдин «Пуд виш месэла ктаб» Бакуда чапдай акъатна. Эхиримжи ктаб суни мусурманрин арада машгьур хьана ва са шумудра чапна.

Зари 1933 йисуз Уьнуьгъ хуьре рагьметдиз фена ва гьана кучукнава.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр».*
Эмираслан Гъанидин

**Эмираслан Гъанидин** — лезги шаир. 

Азербайжандин Вини ТӀигьиржал хуьре 1851 йисуз дидедиз хьана. Кесиб лежбердин хзандай тир Эмираслана уьмуьр авур девир зегьметчи халкь зулум-зиллетдин зунжурдавай, динди агъавалзавай ва сувахъанрин арадиз капитализмдин алакъаяр къвез эгечӀнавай аям хьана. ТӀагьиржалвийриз Эмираслан дерин кьатӀунар, хци зигьин авай кас яз чидай. Вахтсуз къазадикди бубани ими къакъатай Эмираслана кьве хзан идара ийизва. Ам уьмьурдин яцӀа гьатзава, дарвилер аквазва. Шаирдин кьилел мад са дуьшуьш къвезва. ТӀагьиржал хуьре цӀегьерин азар чкӀай чӀавуз Эмирасланан вахни стха рекьизва ва вични и азардикди са вилел зайиф ва жендек цӀегьре янай. Ягь авачир фекьийрин, зулумкар девлетлуйрин суфатар такун патал Эмираслан хуьряй экъечӀнай. Ада кӀвенкӀведай Манкъулидин, гуьгъуьнлай Велемир хуьрера уьмуьр гьална. Амма инани инсанар, Етим Эмина лагьайвал, хиперизни жанавурриз пай хьанвай. Шаир хейлин йисара гьахъ авачир дуьньядин сирерай кьил акъудиз, адан ери-бине чириз алахъзава. Эмираслан Гъанадинахъ уьмуьрдин месэлайриз бахшнавай, дуьньядикай веревирдер ийизвай ва кӀанивилин чӀалар ава. Абурай аквазвайвал, шаирди зегьметхъан халкьдиз поэзиядин фасагьат чӀалалди къуллугъна, адан дерди-гьалдикай рахана. Гьавиляй кьетӀен рангаралди туькӀуьрнавай Эмирасланан иер эсерри чаз чӀехи таъсирзава ва. Вири уьмьур дарвилерани азиятра кьиле фейи Эмираслан Гъанидин 1896 йисуз, гьеле жегьилзамаз, рагьметдиз фена. 

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр».*
ЦӀегьер

**ЦӀегьер** — вирусдин фад галукьдай азар. Ам кьве жуьредин вирусри арадал гъизва: *VarioIа major* (начагъдин кьиникьин мумкивал гзаф виниз я — 40 — 90 %) ва *Variola minor* (кьезил форма, кьиникьин мумкинвал 1—3 %), и вирусар *Poxviridae* хзандик акатзава. 

ЦӀегьерилай кьулухъ сагъдиз амукьай инсандин вилер михьиз ва я са кьадар буьркьуь хьун мумкин я ва жендек кьиляй кьилиз кьунвай карарин гелер амукьзава. 
 
Эхиримжи сеферда цӀегерин азар галукьай инсан 1977 йисан 26 октябрьла Сомалидин Марка шегьерда къейд авунай.

## ЦӀегьре гатай инсанар
* Эмираслан Гъанидин — лезги шаир. Азардилай кьулухъ са вилел зайиф хьанай. 
* Иосиф Сталин — СССР-дин кьил.

## Эдебият
* 
* *[[Казанцев, Александр Павлович|Казанцев А. П.]], [[Матковский, Валерий Сергеевич|Матковский В. С.]]* Справочник по инфекционным болезням. — М.: Медицина, 1985.
* 

## ЭлячӀунар
* Федеральное государственное учреждение науки Государственный научный центр вирусологии и биотехнологии «Вектор» .
* Оспа, учебный фильм
Хпеж Къурбан

**Хпеж Къурбан** — лезги шаир. 

Зари Къурбан 1852 йисуз Куьре магьалдин Хпеж хуьре дидедиз хьана. араб, туьрк ва лезги чӀаларал савадлу жегьилди шиирар теснифиз ва чуьнгуьрдихъ галаз манияр лугьуз эгечӀна. Ам яваш-яваш лезги хуьрера машгьур хьана. Xпеж Къурбанан шиирар чпин мана-метлебдин жигьетдай са шумуд чкадал пай жезва: диндикай теснифнавайбур («Ажалдиз», «Пайгъамбардин кьиникьиз», «Шалбуз дагъ», «Шейх Рамазан-эфенди», «Я Эренлер» ва мсб. ), уьмуьрдикай теснифнавайбур («Дуьньядиз», «Фана дуьнья», «Инсан ва дуьнья», «Душман дуьнья», «Гуьгьуьлдиз» ва мсб. ), кьилди инсанриз бахшнавайбур («Дустариз чӀалар», «Агъалар хандиз», «Уста Тагьир» ва мсб. ). Хпеж Къурбан 1944 йисуз буьгьтендик акатна, дустагъда туна ва гьана кьена. Советрин девирда X. Къурбанан чӀалар чапдиз акъудун къадагъа тир, ихьтин къарардин себебни ам «девлетлуйрин патал алай шаир» хьиз хьун тир. Хпеж Къурбанан уьмуьрдин ва туькӀуьрунрин рехъ сифте яз Нариман Ибрагьимова жагъурна, 1994 йисуз шаирдин эсеррин кӀватӀал чапдай акъудна.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр».*