open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гьаджиева Сакинат Шихамедан руш

**Гьаджиева Сакинат Шихамедан руш** (1914 йисан 15 октябрдиз, Башликент, Каякент район — 2003 йисан 22 декабрдиз) — Советрин ва Урусатдин этнографиядин рекьяй алим, тарихдин илимрин доктор, профессор, УФ-дин ва Дагъустандин илимдин кардал лайихлу алахъавайди я.

## Уьмуьрдин кьиса

1914 йисан 15 октябрдиз Каякент райондин Башликент хуьре дидедиз хьана. Къумукьрикай я. 

1928 йисуз Буйнакск шегьерда авай педагогикадин техникумдик экечӀна, амма гуьгъуьнай Дербентдиз элячӀна ва гьана 1931 йисуз кӀелун куьтягьна. Муаллим яз кӀвалахна. 1940 йисуз кӀелна куьтягьна Дагъустандин педагогикадин институт ва Каякент райондин юкьван школадин кьиле акъвазна, гуьгъуьнлай - ДАССР-дин просвещениядин министерстводин инспектор хьана. Са шумуд йисуз Гьукуматдин дишегьлийрин педагогикадин институтдин кьиле акъвазна кӀвалахна.

1949 йисуз Москвада авай Миклухо-Маклаян тӀварунихъ галай этнографиядин институтдин аспирантурадик экечӀна. Адан илимдин кьилел алайди тӀвар-ван авай алим, къавкъазовед, тарихрин илимрин доктор М.О. Косвен тир. Аспирантурада кӀелун куьтягьайдалай кьулухъ ва лап хъсандиз кандидат тӀвар къачун патал кхьенвай диссертаци хвена, С. Гьаджиева ССРГ-дин Дагъфилиалдин Гь.Цадасадин тӀварунихъ галай чӀалан ва литературадин тарихдин Институтдин къуллугъэгьли хьана.

1958 йисуз гьа институтдин археологиядин ва этнографиядин отделдин кьиле акъвазна.

1972 йисалай гатӀумна 1986 йисалди этнографиядин хлен заведиш яз кӀвалахнава.

С. Гаджиеван гъилик галаз этнографиядин хел элкъвена еке илимдин тешкилат хьана. С. Гьаджиева – илимдин лап еке регьбер я.

1981 йисалай эгечӀна адан гълик галаз еке гзаф инсанри иштиракнавай «ТӀимил инсанар авай Дагъустандин халкьар:тарихдин ва этнографиядин ахтармишунар» темадал кӀвалахна.
Сакинат Гьаджиева 120 илимдин кӀвалахар кхьенва,гьабрин арада 22 монографияр ава.

А кӀвалахра Дагъустандин халкьарин культурадин, адетрин лап еке дережа къалурна, Къавкъаздин, Дагъустандин ва Вилик галай Азиядин халкьарин яшайишдин адетар сад садахъ галаз гекъигна. Илимдин кӀвалахдикай къерехдай ада жемятдин уьмуьрдани иштираквал авурди я. Гзаф сеферда халкьди ам хкяна депутат яз гьар жуьредин Советриз, Совет гьукуматдин тюркологрин комитетдин член тир, Дагъустандин «Сирвал» кӀватӀалдин президиумдин член тир ва мад гзаф жемятрин кӀватӀалра иштираквал авуна.

## Пишкешар

* «ДАССР-дин лайихлу илимдин алахъавайди»(1956)
* «УФ-дин лайихлу илимдин алахъавайди» (1971)
* Орден "Зегьметдин лишан» (1975)
* Орден "Халкьарин Дуствал» (1993)
* ДАССР-дин Верховны Советдин Президиумдин медалар ва лайихлу чарар.
* «Халкьдин марифатан отличник» (1948).

## КӀвалахар

* «Къумукьар»(1961,2002)
* «Къумукьрин дуланажагъдин культура»
* «Ногайрин дуланажагъдин культура»
* «Дагъустандин терекеменчияр»
* «Дагъустандин азербайжанар»
* «Советрин Дагъустандин дишегьлияр»
* «Хзан Дагъустанда и вахтара»
* «Дагъустандин халкьарин хзан ва хзандин яшайиш» .
* «Дагъустандин халкьарин хзан ва эвленмишвал «
* «Дагъустандин халкьарин перемар: 19-20 вишйисан сифте кьил».

## Баянар
Мурадова Саният Татаман руш

Мурадова Саният Татаман руш (1924 йисан 10 декабрдиз, Магьачкъала — 1992 йисан 22 октябрдиз, Магьачкъала) — Советрин ва Урусатдин театрада къугъвазвай актриса, РСФСР-дин халкьдин артистка, къумукь халкьдин руш я.

## Уьмуьрдин кьиса
Саният Мурадова 1924 йисан 10 декабрдиз Магьачкъалада музыкант Татам Мурадован хзанда дидедиз хьана. Маса малуматралди, ам Буйнакск райондин Агъа Дженгутай хуьре дидедиз хьана.

Татам Мурадов тӀвар-ван авй Дагъустандин ашукь ва композитор тир. Адан тӀвар Дагъустандин гьукуматдин филармониядиз ганва. Татам Мурадов Дагъустандин республикадин сифтегьан устадвилин лайихлу алахъавайди я.

Саният Мурадова 1935 йисалай башламишна Дагъустандин халкьарин манияр ядай ва кьуьлер ийидай ансамбльда иштираквал авуна.

1942 йисалай эгечӀна ам Кефердин Къавкъаздин фронтдин 44 лагьай армияда дяведин майдандин театрада кӀвалахна.

Гьа арада 1944 йисуз Москвада авай А. В. Луначарскидин тӀварунихъ галай ГИТИС-да кӀелун куьтягьна.

1944—1992 йисара Дагъустандин Гьукуматдин А.-П. Салаватован тӀварунихъ галай Къумукьрин музыкадин ва драмадин театрадин актриса яз къуллугъна.

Саният Мурадова — лап гужлу зигьин авай хъуьруьнар квай драмарин актриса тир.

Саният Мурадова 1992 йисан 22 октябрдиз Магьачкъалада кьенва.

## Театрада къугъвай ролар
* «РикӀиз кӀан хьайитӀа» Г. Рустамован — Сувсар
* «Не все коту масленица» А. Островскидин — Феона
* «Эвленмишун» Н. В. Гоголь — Сваха
* «Молла Насреддин» А. Курбанован — Зазау
* «Ивидай ктад хьайи мехъер» Гарсия Лорки — Къаравуш
* «Айгьази» Г. А. Гасанован ва А.-П. Салаватован — Бажив
* «Ганг вацӀун руш» Р. Тагора — Комола.

## Пишкешар
* ДАССР-дин лайихлу артист (1955).
* ДАССР-дин халкьдин артист (1958).
* РСФСР-дин лайихлу артист (1971).
* РСФСР-дин халкьдин артист (1981).
* II-лагьай дережадин Ватандин чӀехи дяведин орден (1986).
* «Лайихлувилин лишан» лугьудай орден ва маса пишкешар.

## Баянар
Алиева Сарат Гьажидин руш

**Алиева Сарат Гьажидин руш** (1924 йисуз, Урахи, Сергокъала район) – Советрин ва Урусатдин шаир, жемятдин ва политикадин алахъавайди я. Дарги я.

## Уьмуьрдин

Сарат Алиева 1924 йисуз Урахи хуьре дидедиз хьана. Адан буба Гьажи Алиев – сифтегьан Дуьньядин ва урусринни японрин арада хьайи дяверин иштиракчи тир, 3 ва 4 лагьай дережадин Георгиядин тӀварунихъ галай хашарин кавалер. Диде Уздият – тӀвар-ван авай дарги халкьдин шаир Омарла Батыраян тухумдай акъатнавайди я. Уьмуьрдин кьил Сарат Алиеван хайи хуьруьн дагъларик, дидеди кьепӀиник ягъзавай манидик лап кӀевиз кутӀуна.

1941 йисуз Урахи хуьруьн юкьван школа куьтягьна. А йисара мектебра муаллимар бес жезвачир. Гьаниз килигна Сарат, мектеб куьтягьайдалай кьулухъ, гьасятда гъвечӀи аялриз тарсур гуз Кища хуьре кӀвалахиз башламишна. Ахпа ада вичин хайи мектебдани кӀвалахна.

ДГПИ-дин химиядин ва биологиядин факультет кӀелна куьтягьна. Сергокъалада авай педучилищеда муаллим яз ва завуч яз кӀвалахна. Дагъустандин чирвилин министрдин эвез тир. Каспийск шегьердин партиядин комитетдин секретарь, 10 йисалай гзаф ДГПИ-дин партиядин комитетдин секретардин чка кьунвай. 30 йис тирла ДАССР-дин Верховны Советдин халкьдин депутат яз хкянава.

С. Алиеван сифтегьан шиирар 1957 йисуз басма авуна. Сарат Алиева цӀийи рекьел экъечӀна.

С. Алиева вичин лап малум улу-буба Омарла Батыраякай ктаб кхьена «Хкуд тавунвай гъед». А ктабда чаз къалурна шаир адан мукьвабуруз гьикӀ аквазватӀа ва вичин фикирар ва чирвилер а касдикай.

1980 йисуз акъатна адан шииррин кӀватӀал «Гъетрен ишигъ».

1984 йисуз басма авунва шииррин кӀватӀал «Марфадин манияр», и кӀватӀалда ада кхьена Ватандикай, кӀаниваликай, инсанвиликай, дяведикай ва къведай вахтуникай.

1997 йисуз «Зулун билбил» кӀватӀал ва драма «Гьуьлжанат» Батыраян рушакай акъудна.

Кьиле авай темаяр и кӀватӀалда: дишегьлирин дерт ва бедбахтвал, вил алаз акъвазнавай дяведай чпин бубаяр, стхаяр, итимар хкведа лугьуз.

Сарат Алиеван гзаф шиирар тахьай кӀаниваликай кхьенвайбур я. Адан кӀани гада ам це лагьана эгякьдалди дяведиз тухвана, амма анай хтанач. Вири поэзиядай фенвай темаяр я кӀанивал, вил алаз акъвазун ва дарихвал. Шаирдиз виридалайни хъсандиз чизва гьикӀ гафар сад садахъ галаз агатриз, кьиле авайди хкудиз, хкягъиз гуьрчег сифетар ва ташпигьар.

И вахтара адан шиирар урус чӀалал акъудзава ,мадни гзаф инсанриз чир хьун паталди.

25 ноябрдиз 1991 йисуз ам кечмиш хьана. Вичин хайи хуьре Урахида кучукнава.

## Пишкешар

* ДАССР-дин лайихлу алахъавайди.
* РСФСР-дин лайихлу алахъавайди.
* Зегьметдин Яру Пайдахдин орден
* Лайихлувилин Лишан ва маса медалар.

## Баянар
Алиева Фазу Гьамзатан руш

**Алиева Фазу Гьамзатан руш** (1932 йисан 5 декабрдиз, Геничутль, Хунзах район — 2016 йисан 1 январдиз) — Советрин ва Урусатдин шаир, прозаик ва публицист я. Дагъустандин халкьдин шаир (1969). Дагъустандин ва Урусатдин литература вилик тухун паталди гзаф еке крар авуна. Гьадалай гъейри инсанрин ихтияр хуьдай кӀвалахни авуна.

Кьве орден «Гьуьрметдин Лишан», кьве орден «Халкьарин Дуствал», Святой апостол Андреян Первозваннидин тӀварунихъ галай орден (2002) адаз багъиш авуна; Советрин дуьньядин Фондин къизил медал, Советрин дуьнья хуьдай ва Вири Дуьньярин Советдин медалар ва маса гьукуматрин гьуьрметдин пишкешар багъиш авуна.

## Уьмуьрдин кьиса

Фазу Алиева 1932 йисан 5 декабрдиз Хунзах райондин Геничутль хуьре дидедиз хьана .

Фазу Алиева лап аял тир вахтундилай шиирар кхьиз башламишна, мектебда кӀелдай йисара ам дуьз шаир яз гьисабзавай. Авар ва урус чӀалал кхьизвай. «Дагъларин большевик» газетда 1949 йисуз сифте сеферда цӀерид йис хьанвай Фазудин шиирар басма авуна, гуьгъуьнай — «Дагъустандин комсомолец» газетда ва авар чӀалал экъечӀзавай «Дуствал» журналда.
Критикачириз гьеле гьа чӀавуз акуна жегьил шаирдиз авай гужлу зигьин. Шиирри инсан экуь ва хъсан йизва лугьуз, Фазу Алиевади лап рикӀин сидкьидай гьисабзавай.

1954—1955 йисара Фазу Алиевади Дагъустандин дишегьлийрин педагогикадин институтда кӀелна. 1961 йисуз А. М. Горькидин тӀварунихъ галай литературадин институт кӀелна куьтягьна.

СССР-дин писателрин кӀватӀалдин член тир. Дагъустандин миллетрин илимдин академиядин академик.

«Уьмуьрда вуч хьайитӀани жедайди я-инсанар сад садз дакӀан жеда, ккӀида чпих галаз. Амма за квез минетзава-садрани тфенгдай ямир сада сад. Са шеини ам дуьз я лагьана гьисабдач»-и гафар-эверун Ф.Алиевадин бур я.

102-лай гзаф шииррин ва прозадин ктабар кхьена ва 68 чӀалал акъудна. Гьабурун арада ихьтин кӀватӀалар: «Хайи хуьр», «Хъсанвилин вилер», «Гатфарин гар» (1962), «Дагъларин адет», поэма «Гьуьлуьн къерехдал» (1961), роман «Кьисмет» ва масабур.

Урус чӀалал акъуднавай ктабар-кӀватӀал «Вили рехъ», «ЦӀемуьжуьд лагьай гатфар» (1968), «Къванцел атӀай нехиш» (1966).

1950—1954 йисара мектебда муаллим яз кӀвалахна.

1962 йисалай эгечӀна Дагъустандин тарсарин ва педагогикадин ктабар акъуддай чкадин редактор яз кӀвалахна.

1971 йисалай башламишна «Дагъустандин дишегьли» журналдин кьилин редактор.

15 йисуз Дагъустандин Кьилин Советдин председательдин чка кьадай кас яз кӀвалахна.

1971 йисалай эгечӀна Дагъустандин дуьнья хуьзвай комитетдин председатель ва вири дуьньядин ислагьвилин Советдин член яз кӀвалахнава.

Россиядин миллетрин палатадин иштиракчи (2006 йисалди).

Фазу Алиева 2016 йисан 1 январдиз Магьачкъалада кьенва. Ам Дагъустандин меркездин сурарал кучукна.

## Пишкешар

Адаз «Советская женщина», «Огонек», «Работница», «Крестьянка», «Знамя» журналрин пишкешар багъишна.

Адан «Накьван кӀватӀ гару тухудач» ктабдиз Н. Островскидин тӀварунихъ галай пишкеш багъишна.

## Гьуьрмет

2017 йисан 11 декабрдиз Магьачкъалада авай Дуствилин скверда Фазу Алиевадин гьуьрметдай тир памятник ахъайна.

## Баянар
Ибрагьимрин Элза Имамеддинан руш

**Ибрагимова Эльза Имамеддинан руш** (1938 йисан 10 лагьай январдиз, Аджикьабул – 2012 йисан 11 февралдиз, Баку) – Советрин, Азербайжандин ва Урусатдин композитор я. Азербайжандин ва Дагъустандин халкьдин артист я. Лезги халкьдин руш.

## Уьмуьрдин кьиса

Элза Ибрагьимова 1938 йисан 10 январдиз Гьажикьабул шегьерда ракьун рекьел кӀвалахзвайбурун хзанда дидедиз хьана.

Баку шегьерда авай №8 лагьай музыкадин мектеб кӀелна куьтягьна. 1957 йисуз А. Зейналлидин тӀварунихъ галай музыкадин техникум композициядин классдай кӀелна куьтягьна.

1964 йисуз У. Гьаджибекован тӀварунихъ галай Азербайжандин Гьукуматдин консерваторияда (исятда Бакудин Музыкадин Академия) композициядин хел кӀелна куьтягьна. Композициядин класс ада хъсандиз кӀелна куьтягьна тӀвар-ван авай композитор Къара Къараеван гъилик галаз, инструментовкадин класс - профессор, ССРГ-дин халкьдин артист, композитор Ариф Меликов кьиле аваз.

Дагъустандин музыкадин къизилдин фонда Элза Ибрагьимован тӀвар-ван авай артистри – Рагьимат Гьажиева, Дурия Рагьимова, Сульгьия Гьажиева, Роза Максудова ва масабуру - ягънавай гзаф манияр ава. 1967 йисуз Ленинградда фейи Дагъустандин культурадин Декадада Элза Ибрагьимова Расул Гьамзатован гафарал кхьенвай «Гьуьл» романс тамамарна.

Са шумуд азербайжанрин ва дагъустандин несилар Элза Ибрагьимован музыкадал еке хьанва. Хайивиляй лезги тиртӀани, адан вири яратмишунин уьмуьр Бакуда фена.

Адан музыкадин яратмишунда манийри кьилдин чка кьунва. 130-лай гзафни манияр кхьенва Азтелерадиофондиз Р.Бейбутова, Люфтияр Иманова, Шовкет Аликперовади,ь Флора Керимовади ва маса Азербайжандин артистри.

Пуд операдин автор я («Афет», «Янан лайлалар»). Азербайжандин игитриз лайихна гзаф реквиемар кхьенва.

СССР-дин халкьдин артист Рашид Бейбутова тамамарнавай мани «Эй,Ветен» вири дуьньядиз чир хьана.

Элза Ибрагьимова – кьве гьукуматдин (Азербайжандин ва Дагъустандин) халкьдин артистдин тӀвар къачур садлагьай дишегьли я.

Азербайжандин ва Дагъустандин тарихда адан тӀвар къизил гьарфарал кхьенва ва «Азербайжандин лайихлу дишегьлияр», «Къавкъаздин чин» Сабир Нурмагьамедова кхьенвай Дагъустандин Еке энциклопедийра гьатна.

Элза Ибрагьимова лап еке зигьин авай кас тир. Адан яратмишун дуьяньядин культурадик акатна. Адан тӀварцӀи гьамиша инсанрин рикӀера хуш гьейранвал ва дамах гъизва.

Элза Ибрагьимова 2012 йисан 11 февралдиз Азербайжандин меркезда кьенва. Сагърай лугьунин церемония Азербайжандин яратмишунин гимназияда кьиле фенва. Ам Бакуда авай Кьведлагьай Аллеяда кучукна.

## Пишкешар

* Азербайжандин искусстводин лайихлу алакъавайди (12.6.1992)

* Азербайжандин халкьдин артист (23.06.2008)

* Дагъустандин халкьдин артист.

## Баянар
Марф

**Марф** — атмосферадай аватайбур, циферикай хкат ийиз жимивал хьиз чилелни гьуьлерал аватзавай. Марф кӀватӀ жезвайди я цикай, гьадалай хкаж жезвай бугъ циферин дережадал виниз хкаж хьайила, вичин чимивал квадарна микьи хьана, заланвилин къуватди агъухъ чӀугвайла. Марфад стӀалри аватайла атмосферада авай мача затӀар вичиз къачузва — руг, аэрозоль. Гьабуру марфад pH-къативал тайинарзава. Марфад жуьре ам туькӀуьр хьайивили, аватзавай чӀавди, географиядин аслувалрини цин стӀалрин къалинвили тайинарзава.

## Марфад цифер
Марфад цифер гьавайрин кьве, ацӀур жедайвилив мукьуг гвай, гьар жуьре чимивал авай пайар акахьайла туькӀуьр жезвайди я, дахьайтӀа ламу гьава гьадалай микьи чилик атайла, дахьайтӀа винихъ фидай гьавайра. Сифте жуьреда акахьай затӀунин ламувал акахь жезвай затӀарин ламувилелай гьамиша пара я, гьакӀа гьава ацӀайди жезва; гьа себебдикай жезвай марфар гъвечӀибур я, ам пара чӀавуз ават ийидайла пара ятар ават хьун жедатӀани. Ахьтин марфарик гъвечӀи, яргъи марфар, Европадин гьукуматра жедай ква. Кьведлагьай себебдикай гьуьлерин къерехрал алай гьукуматра йисан микьи чӀавара  къвадайбур я. Виридалайни зурба марфар  гьаваяр винихъ фидайла къведа, вични чими гьукуматра, анра цин бугъ гьавада пара аваз жеда: вини, пара атӀай атмосферадин дережадиз фидайла гьаваяр гегьенш жедайла, ам ацӀана, ацӀур хьунин дережадилай алатна, чимивал хкаж жез, цин бугъарин пай агъухъ аватзава. Аватзавайбурук ква марфар, чими гьава сувайрин къваларай физавай, гьакӀни циклонар туькӀуьр жедай чкайра аватзавайбур.

## Акъатзавай жуьре
Цин бугъ атмосферада ацукьайла адакай чимивал хкатзава. ГьакӀни ругдинни аэрозольдин къалинвилелай аслу я мус бугъ атмосферада ацукьдатӀа.

Гьар марфад чешме цифер я. Кьакьанвилелайни температурадилай аслудаказ туькӀуьр жезва муркӀад кристалар, дахьайтӀа циферин стӀалар. Гьа ситфтедаказ акъатай затӀар, цифера амукьай чӀавунилай аслудаказ, вичихъ галаз маса цин бугъар, маса циферин бугъар дахьайтӀа муркӀад кристаллар галкӀур жеда, гьа жуьредай къвез-къвез марфад кӀус чӀехи жеда.

## Баянар

## ЭлячӀунар
*
Андреас Кепке

**Андреас Кепке** (герм. *Andreas Köpke*; 1962 йисан 12 мартдиз, Кил, Германия) — Германиядин футболхъан, варархъан я. Германиядин кӀватӀур патал экъечӀзвай тир. 1990 йисан Дуьньядин ва 1996 йисан Европадин чемпион я. Ам 1993 йисан квайни-квай Германиядин футболхъан, 1993 йисан квайни-квай Германиядин варархъан, 1996 дуьньядин квайни-квай варархъан яз тестикьарна.

1990, 1994, 1998 йисарин дуьньядин ва 1992-ни 1996 йисарин Европадин чемпионатра иштираквал авуна. Евро-96-дал кьван ам Бодо Иллгнердин эвез яз гьисабзвай тир. 1996 ва 1998 йисариз ам Германиядин кӀватӀурдин кьилин варархъан тир.

## Клубдин карьера
Вичин футболдин карьера Андреас Кепкеди вичин хайи шегьерда авай «Холштайн Кил» клубда гатӀумна. Ахпа клубрин дережадал ада «Шарлоттенбург», «Герта», «Нуьрнберг», франкфуртдин «Айнтрахт» и франк «Марсел» клубрин патал экъечӀзвай тир. Виридалайни пара матчар ам «Нуьрнбергдин» футболка алаз къугъвана (262 матч).

2001-лагьай йисан майдиз Кепкеди вич чӀехи футболдикай хъфиникай малумарна. 2001-лагьай йисан 15-лагьай июндиз Кепке Нуьрнбергдин стадиондал вичин сагърай лугьунин матч къугъвана, гьа йкъуз стадиондал аншлаг кӀватӀ хьана: къугъунал 40 000 кас атана. Гьа матчда Кепкедихъ галаз санал 1996-лагьай йисан Европадин чемпионат гъалибнавай партнерри — Штеффен Фройнд, Кристиан Циге, Томас Хелмер, Дитер Айльтц, Томас Штрунц, Юрген Клинсманн — ва Кепкедин дуст Руди Феллерди иштираквал авуна.

Вири вичин карьерадин къене ам 346 матч Бундеслигада, 173 — Кьведлагьай Бундеслигада, 68 матч — Футболдай Франциядин чемпионатда къугъвана. 2010-лагьай йисуз «Нуьрнберг» футболдин клубдин сайтдал тухванвай интернет сес гунин рекьелди Андреас Кепке XX-лагьай виш йисан легенда тир варархъан яз хкяна.

## Германиядин кӀватӀур

Андреасан карьерадин кӀукӀ 1996-лагьай йисал гьалтна. Европадин чемпионат гъалибнавай Германиядин кӀватӀурда ам кьилин варархъан ва командадин лидер тир. Группайрин дережадин эхиримжи Италиядин акси тир матчда ада Джанфранко Дзолади янва пеналти кьунва. Адалай гъейри, Англиядиз акси тир зур-финалда ада Гарет Саутгейтди янвай пенальти кьунва, икӀа Кепкеди вичин командадиз Европадин чемпионатдин финалда чка гъана. Андреас 1996-лагьай йисан квайни-квай варархъан яз тестикьарна.

УЕФА-ди Андреас Кепке вичи туькӀуьрнавай 1996 йисан Европадин чемпионатдин символ тир кӀватӀурдик кутуна.

1998-лагьай йисан Дуьньядин чемпионатдални Кепке вичин миллетдин кӀватӀурдин кьилин варархъан яз авай тир, амма гьа турнирдал Германия 1\4-финалдин дережадал акъваз хьана: абур Хорватиядин кукӀварна (3:0). Виликамазди къарар кьабулунив кьурвал, турнир акьалтӀардайлай кьулухъ Кепкеди кӀватӀур патал экъечӀунар акъвазарна. Адан экъечӀуни маса кьетӀен чӀехи Германиядин варархъан Оливер Кандиз рехъ ахъайна. Германиядин футболка алаз ада 59 матч тухвана.

Миллетдин кӀватӀурдин кьиле акъвазнамазди Юрген Клинсманди варархъанрин тренер дегишарна: цӀийи тренер Андреас Кепке хьана.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Берти Фогтс

**Гьанс-Гьу́берт Фогтс** (; 1946 йисан 30 декабрдиз, Бюттген, Кеферпатан Рейн-Вестфалия), парабуруз **Бе́рти Фогтс** () хьиз машгьурди — Германиядин футболхъан ва футболдин тренер я. ФРГ-дин патал экъечӀзвай тир. Дуьньядин чемпион я (1974). ГьакӀни ам Европадин чемпион: къугъвайди хьиз (1972) ва тренер хьиз (1996).

## Клубдин карьера
Футболда ада вичин рехъ 1959-лагьай йисуз «Буьттген» аялрин командадин ибаратдик кваз хьунилай гатӀумна. Ана ада 1965-лагьай йисуз Менхенгладбахдай тир «Боруссиядиз» экъечӀдалди. ЭрчӀи хуьдайди яз Фогтсди вири вичин карьера вини дережадал и командада тухвана. 70-лагьай йисариз ам командадин лидеррикай сад тир. Вичиз хас тир къугъувадайдан сифетриз килигна адал «терьер», «Фоксттерьер», «хъел квай терьер» лакӀабар эцигна.

## Германиядин кӀватӀур
ГФР-дин юниоррин кӀватӀуррин патал Берти Фогтс 9 матч къугъвана, 23 йисал кьван ГФР-дин кӀватӀур патал пуд матч къугъвана.

ГФР-дин садлагьай кӀватӀур патал ада 96 матч къугъвана. Абурукай 20 сеферда ада капитан яз никӀедал вичин команда акъудна. Тек сад тир гол ада кьилелди Малтадиз яна. 1974-лагьай йисуз ам дуьньядин чемпион хьана, финал тир матчда ада Гьолландиядин кӀватӀурдин лидер тир Йогьан Кройф кӀеви авуна.

Парабур травмайрин гъиляй матчар ахъайзва, амма са шумуд герман къгъвадайди ава яргъи вахтунин къене кӀватӀур патал датӀана экъечӀнавай бур, гьа гьисабдик Берти Фогтсни ква: 48 матч (1974 йисан 27 март — 1978 йисан 21 июн) ва 39 матч (1968 йисан 6 март — 1971 йисан 8 сентябр). И къалурзавай лишандиз килигна Фогтсдилай хъсанди са Франц Беккенбавер я.

## Агалкьунар

### Къугъвадайди хьиз
**[[Боруссия (футболдин клуб, Менхенгладбах)|«Боруссия» (Менхенгладбах)]]**
* Германиядин чемпион: 1969/70, 1970/71, 1974/75, 1975/76, 1976/77.
* Германиядин Кубок: 1973
* УЕФА-дин Кубок: 1974/75, 1978/79.
**[[Футболдай|Германиядин кӀватӀур]]**
* Дуьньядин чемпион: 1974.
* Европадин чемпион: 1972.
**Индивидуал пишкешар**
* Бундеслигадин сезондин команда (Kicker-дин версия): 1965/66, 1967/68, 1968/69, 1969/70, 1970/71, 1972/73, 1974/75, 1975/76, 1976/77.
* Германияда йисан футболхъан: 1971, 1979.
* ФИФА-дин Дуьньядин чемпионатрин вири «гъетер» квай команда: 1974, 1978.

### Тренер хьиз

## Баянар

## ЭлячӀунар
Футболдай Америкадин Кубок 2015

**Футболдай Америкадин Кубок 2015** — Америкадин Кубок 44-лагьай къугъун я. Ам 2015-лагьай йисан 11-лагьай июндилай 4-лагьай июлдал кьван кьиле фена. Турнир КОНМЕБОЛ-дин эгидадик ква.

Кьиблепатан Америкадин квайни-квай командадиз хьиз и турнир винел пад къачурдаз 2017-лагьай йисан Конферацийрин Кубокда (гьа йисуз ам Урусатда тухвана) иштираквал авунин ихтияр гана.

Тарихда садлагьай сеферда Кьибледин Америкадин чемпион Чили хьана. Абуру пеналтийрин серияда Аргентинадин кӀватӀур кӀаник кутуна (асул вахтунин ва овертаймрин гьисаб 0:0 хьана, пеналтийрин сериядин нетижа — 4:1).

## Уртахар
Турнирда КОНМЕБОЛ-дин 10 уртах тир уьлкведи ва теклиф кьабулнавай КОНКАКАФ-дин кьве уьлкведи — Мексикадини Ямайкади — иштираквал авуна.

## КӀеретӀар

### КӀеретӀ A



### КӀеретӀ B

### КӀеретӀ C



## Плей-офф

### Чил

### 1/4 финалар

----

----

----

### Зурфиналар

----

----

### Финал

----

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Футболдай Америкадин Кубок 2015 RSSSF-дал
Гуржияр

**Гуржияр** (Гуржи чӀалал:ქართველები — **Картвелеби**) — Кьиблепатан къавкъаздин автахтун халкь. Картвел чӀаралин кӀеретӀдиз талукь я. Виридалай гзаф Гуржистанда ава. ГьакӀани абур ава Туьркиядин рагъэкъечӀдай патан райунара ва Ирандин бези райунара. Адетдалди гзафбур правуслав христианар я. 

Алимри лугьузвайвал, гуржи халкь туькӀуьр жез башламишна чи эрадин I-й вишйисуз, ва и працесс куьтягь хьана тахминан X ва я XI-й вишйисуз.

## ТӀвар
Жува жуваз гуржийри лугьузва садвилин кьадарда — ქართველი [картвели], гзафвилин кьадарда — ქართველები [картвелеби]. Къадим гуржи чӀалал садв. кь. —ქართუელი [картуэли], гзафв. кь. — ქართუელნი [картуэлни]. Жуван чӀалаз абура лугьузва ქართული [картури], уьлкведизни абура საქართველო [сакартвело] (къадим гуржи чӀалал: საქართუელო [сакартуэло]) лугьузва. Гафба-гаф таржума — «картарин чка». 

«Гуржи» тӀвар къенепатан тӀвар я, яни гуржияри жува жуваз «гуржи» садрани лугьузвачир. Къадим фарсари Гуржистандиз лугьудай «Гурган» (бацӀарин уьлкве). Исятда авай къунши халкьарин гзафбуру лугьузва абуруз «гуржияр».

## Кьадар
Дуьнйада тахминан 4 млн гуржи ава. Абурукай виридалай гзаф яшамиш жезва Гуржистанда: 3.66 млн (2020)

.Абхазияда: 40-70 агъзур

.Туьркияда: Лазар 160 000

.Урусатда: 112 765 (2021-й йисан гьисабун). Афициал тушир къиметрал Урусатда 400 агъзураз мукьва гуржи ава.

.Иран: 62 агъзур

.Украина: 34 000 (2001 йисан гьисабун)

.АСШ: тахминан 9.7 агъзур

.[-Азербайжан]]: 8.4 агъзур

## ЧӀал

Гуржи чӀал кьиблепатан картвели чӀаларин кӀеретӀдиз талукь я. Адаз виридалай мукьва Лаз, мегрел ва Сван чӀалар я. 
## Этник кӀеретӀар

## Дин

## Гуржияр астранумияда
Гуржияри жуваз лугьузвай тӀвар урус астранум Григурий Неуйминий Симеизский абсерватурияда ахъайнай астеруиддал эцигна, вучиз лагьайтӀа ам вич Гуржистандай тир: «(781) Картвелия»

## Баянар
Футболдай Кьиблепатан Америкадин чемпионат 1919

Пудлагьай **[[Футболдай Кьиблепатан Америкадин чемпионат|Кьиблепатан Америкадин чемпионат]]** Рио-де-Жанейрода — гьа чӀавуз Бразилиядин меркез — тухвана. Ам 1919-лагьай йисан 11-лагьай майдилай 29-лагьай майдал кьван кьиле фенва. Садлагьай матч: Бразилия — Чили, эхиримжиди: Бразилия — Уругвай. Им Америкадин Кубкайринни чемпионатрин тарихда виридалайни яргъал фейи матч тир: асул вахт 0:0-дал акьалтӀ хьана, гьавиляй адаз кьуд 15 декьикьа авай тайм алава вахт тайинарна.

Турнир группайрин дережадикай ибарат тир, ана кьуд командади иштираквал авуна, абур вири сад садахъ галаз садра къугъвана. Винел пад къачурдаз 2 очка гузвай тир, «садаз тушиз» патал — 1 очко, кумукьзвайбуруз — 0 очко. КӀвенкӀве авай кьве командадиз барабар очкояр хьайитӀа алава матч тайинарзвай тир.

Уругвайдинни Чилидин кӀватӀуррин арада кьиле фенвай матчда уругвайвийрин варархъан Роберто Черидал кьиникьал гъидай хер хьана, 30-лагьай майдиз ам больницада кьена. КОНМЕБОЛ-ди Роберто Чиридин Кубок туькӀуьрна, ам 1-лагьай июндиз («къизилдин матч» акьалтӀардайлай кьулухъ пуд югъ алатайла) Бразилиядинни Аргентинадин кӀватӀурри чпин арада къугъвана. Бразилиявияр никӀел «Пеньяролан» (Черидин клуб) чӀулавни-хъипи футболкаяр алаз экъечӀна, аргентинавияр — Уругвайдин кӀватӀурдин цавун ранг алай футболкаяр алаз. Винел пад къачурди чириз хьанач — командаяр 3:3 къугъвана. И трофей гьамишан хуьн патал «Пеньяролан» штаб-квартирадиз вугана.

## Уртахар
* Аргентина
* Бразилия (тешкилат авурди)
* Уругвай  
* Чили

## Матчар

----

----

----

----

----

## Турнирдин таблица

Бразилиядинни Уругвайдин кӀватӀурри сад хьтин очкойрин кьадар кӀватӀна, гьавиляй командайрин арада алава кар къетӀъ ийидай матч тухунал меслят хьана.

## Финалдин матч

Кьуд 15 декьикьа авай алава таймдин нетижада гьисаб 0:0 амукьзвай тир; вири санал къачурла къугъун 150 декьикьада фена.

## Чемпион

## КӀватӀна сад авунвай таблица

## Квайни-квай бомбардирар
**4 гола**
*  Артур Фриденрайх
*  Неко

**3 гола**
*  Эдвин Кларк
*  Карлос Исагирре
*  Карлос Скароне

**2 гола**
*  Исабелино Градин

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
*
Футболдай Кьиблепатан Америкадин чемпионат 1917

Кьведлагьай Кьиблепатан Америкадин чемпионат Уругвайдин меркез тир Монтевидео шегьерда тухвана. Ам КОНМЕБОЛ-ди садлагьай тешкилатнавай турнир я. Ам 1917-лагьай йисан 30-лагьай сентябрдилай 14-лагьай октябрдал кьван кьиле фенва. Садлагьай матч: Уругвай — Чили, эхиримжиди: Уругвай — Аргентина. 

Турнир группайрин дережадикай ибарат тир, ана кьуд командади иштираквал авуна, абур вири сад садахъ галаз садра къугъвана. Винел пад къачурдаз 2 очка гузвай тир, «садаз тушиз» патал — 1 очко, кумукьзвайбуруз — 0 очко. КӀвенкӀве авай кьве командадиз барабар очкояр хьайитӀа алава матч тайинарзвай тир.

## Уртахар
* Аргентина
* Бразилия
* Уругвай  (тешкилат авурди)
* Чили

## Матчар

----

----

----

Паула Рамосдиз хьанвай травмадин гъиляй 24 декьикьадилай гуьгъуьниз Бразилиядин кӀватӀур вичин ибаратдик анжах 10 футболхъан кваз къугъвана.
----

89 декьикьада Бразилиядин варархъан Каземиродин Бартоломе Муньосди янвай пенальти кьунва.
----

70 декьикьада Уругвайдин варархъан Каэтано Сапоритидиз трамва хьана, ам никӀелай хутахна. Адан чка хуьдайди Мануэль Варелади кьунва.

## Турнирдин таблица

## Чемпион

## Квайни-квай бомбардирар
**4 гол**
*  Анхель Романо

**3 гол**
*  Карлос Скароне

**2 гол**
*  Аролдо
*  Неко
*  Альберто Оако
*  Эктор Скароне

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
*
Футболдай Кьиблепатан Америкадин чемпионат 1916

**1916 йисан Кьиблепатан Америкади Кубок** — Америкадин Кубокдин садлагьай къугъун, ам Аргентиадин кьилин шегьер тир Буэнос-Айресда тухвана.

Ам 1916-лагьай йисан 2-лагьай июлдилай гатӀумна 17-лагьай июлдал кьван кьиле фенва. Садлагьай матч: Уругвай — Чили хьана. Эхиримжи матч: Аргентина — Уругвай.

Турнир группайрин дережадикай ибарат тир, ана кьуд командади иштираквал авуна, абур вири сад садахъ галаз садра къугъвана. Винел пад къачурдаз 2 очка гузвай тир, «садаз тушиз» патал — 1 очко, кумукьзвайбуруз — 0 очко.

Вири турнирдин матчар Буэнос-Айресда авай ХЭБА стадиондал тухвана кӀанзвай тир, амма финалдин къугъун — сад садал чемпионатдин лидерар тир Уругвайни Аргентина гьалтна — беспорядкайрин гъиляй вичин дебютда акъвазарнава. Муькуь йкъуз матч виликандилай пара инсанар гьакьарзавай Авельянедада авай «Расингдин» стадиондал къугъвана акьалтӀарна.

«Садазни тушиз» тир нетижада (0:0) Кьиблепатан Америкадин садлагьай чемпион Уругвайдин кӀватӀур хьана. Турнирдин квайни-квай бомбардир уругвайви Исабелино Градин хьана, ада пуд гол яна.

## Уртахар
* Аргентина
* Бразилия
* Уругвай
* Чили

## Стадионар
* Стадион ХЭБА («Химнасия и Эсгрима Буэнос-Айрес»), 18 000 килигзвайди гьакьзава.
* «Расингдин» стадион (Колон ва Альсина) (Авельянеда), килигзвайди гьакьзава.

## Командайрин ибаратар
23 къугъвадайди (пуд варархъанни кваз) авай заявкадин чар анжах Аргентинадин кӀватӀурди гъана. Амайбурулай тӀимил Чилидин кӀватӀурди къейд авуна (са варархъани 12 никӀедин къугъвадайди).

## Матчар

----

----

----

----

----

----

## Турнирдин таблица

## Квайни-квай бомбардирар
; 3 гол
*  Исабелино Градин

; 2 гола
*  Хуан Доминго Браун
*  Альберто Марковеккио
*  Альберто Оако
*  Хосе Пьендибене

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
*
Футболдай Кьиблепатан Америкадин чемпионат 1920

Пудлагьай **[[Футболдай Кьиблепатан Америкадин чемпионат|Кьиблепатан Америкадин чемпионат]]** Валпараисода (Чили) тухвана. Ам 1920-лагьай йисан 11-лагьай майдилай 29-лагьай майдал кьван кьиле фенва. Садлагьай матч: Бразилия — Чили, эхиримжиди: Бразилия — Уругвай.

Гъалиб хьайиди — Уругвай я, им абурун пудлагьай титул тир.

## Уртах

* Аргентина
* Бразилия 
* Уругвай  
* Чили (тешкилат авурди)

## Матчар

----

61-лагьай декьикьадал Уругвай кӀватӀурдин варархъан Хуан Леньяцциди Педро Каломиноди янвай пеналти кьунва.
----

Кьведлагьай таймда Антонио Урдинаран травмадин гъиляй никӀелай хъфена, Уругвайди а матч вичин ибаратдик цӀуд кас кумаз къугъвана куьтягьна.
----

----

----

## Чемпион

## Турнирдин таблица

## Квайни-квай бомбардирар
**3 гол**
*  Хосе Перес
*  Анхель Романо

**2 гол**
*  Рауль Эчеверрия

## Баянар

## ЭлячӀунар
*
Футболдай Кьиблепатан Америкадин чемпионат 1921

Вадлагьай **[[Футболдай Кьиблепатан Америкадин чемпионат|Кьиблепатан Америкадин чемпионат]]** Буэнос-Айресда — Аргентинадин меркез — тухвана. Ам 1919-лагьай йисан 11-лагьай йисан октябрдилай 25-лагьай декабрдал кьван кьиле фенва. Садлагьай матч: Бразилия — Аргентина, эхиримжиди: Аргентина — Уругвай.

Чилидин кӀватӀурдиз и чемпионатда иштираквал ийиз кӀан хьанач.

## Уртахар
*  Аргентина (тешкилат авурди)
*  Бразилия
*  Парагвай (дебютант)
*  Уругвай 

## Матчар

----

----

----

----

----

## Турнирдин таблица

## Квайни-квай бомбардирар
**3 гол**
*  Хулио Либонатти

**2 гол**
*  Машадо
*  Анхель Романо

## Баянар

## ЭлячӀунар
*
Футболдай Кьиблепатан Америкадин чемпионат 1922

Пудлагьай **[[Футболдай Кьиблепатан Америкадин чемпионат|Кьиблепатан Америкадин чемпионат]]** Рио-де-Жанейрода — гьа чӀавуз Бразилиядин меркез — тухвана. Ам 1922-лагьай йисан 17-лагьай сентябрдилай 18-лагьай октябрдал кьван кьиле фенва. Садлагьай матч: Бразилия — Чили, эхиримжиди: Аргентина — Парагвай.

Тарихдин къене садлагьай сеферда чемпионатда вад кӀватӀурди (абурун ассоциацияр КОНМЕБОЛ-дик акатзавай тир) иштираквал авуна. 1919-лагьай йисус хьиз и сефердани чемпион чирдайвал алава матч тайинарна. Чемпионатдин къене судействодин патахъай пара скандалар хьана.

## Уртахар
* Аргентина 
* Бразилия (тешкилат авурди)
* Парагвай
* Уругвай
* Чили

## Матчар

----

----

----

----

----

----

----

Уругвайдин кӀватӀур финалдин къугъуна иштираквал авун хиве кьунач, себеб - Бразилиядин судьядин кӀвалахал рази туширвал.
----

----

Пеналти тайинардайлай кьулухъ Парагвайдин кӀватӀур никӀелай гадарна хъфена, анжах варархъан Модесто Денис варарал амукьна, амма адавай пеналти кьаз хьаначир.

## Турнирдин таблица

## Финалдин матч

## КӀватӀна сад авунвай таблица

## Чемпион

## Кввйни-квай бомбардирар
**4 гола**
*  Хулио Франсия

**2 гола**
*  Амилкар Барбуй
*  Формига
*  Неко

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
*
Футболдай Америкадин Кубокдин квайни-квай бомбардирар

Агъадихъ **[[Футболдай Америкадин Кубок|Америкадин Кубокда]] виридалайни пара голаяр янвай къугъвадайбурун сиягь** гана.

Америкадин Кубок — КОНМЕБОЛ-дин эгидадик регионда авай миллетдин кӀватӀуррин арада тухузвай футболдин турнир я. Садлагьай сеферда ам 1916-лагьай йисуз кьиле фена. 1967-лагьай йисал кьван адаз Кьиблепатан Америкадин чемпионат лугьузвай тир, 1975-лагьай йисан къугъуна адаз гилан тӀвар гана. 1993-лагьай йисалай гатӀумна турнирда эвернавай кӀватӀурри иштираквал ийиз эгечӀна, вири санал къачурла Америкадин Кубок вад эвернавай командади иштираквал авуна — ибур АСШ-рин, Мексикадин, Коста-Рикадин, Гондурасдинни Япониядин кӀватӀурар я.

Садлагьай бомбардир Исабелино Градин я, ада пуд гол яна. Аргентинавийри масадбурулай пара сеферда квайни-квайн бомбардирар хьана — 17 сеферда. Кьведра квайни-квай голеадорар эвернавай командайрикай тирбур хьана, абур кьведни Мексикадин къугъвадайбур тир — 1995-лагьай йисуз Луис Гарсия Постиго ва 1997-лагьай йисуз Луис Эрнандес хьана

Аргентинави Норберто Мендес ва бразилияваи Зизиньо турнир вири тарихдин къене квайни-квай бомбардирар язва, кьведани 17 гол яна. Ругуд къугъвадайди кьведра турнирдин квайни-квайн бомбардир хьана — Педро Петроне, Анхель Романо, Эрминио Масантонио, Габриэль Батистута, Хосе Паоло Герреро ва Эдуардо Варгас. Са турнирдал виридалайни пара гол (кӀуьд) пуд къугъвадайда яна — Жаир да Роза Пинто, Хавьер Амбройс ва Умберто Маскио.

## Квайни-квай бомбардирар (йисар)

Скобкайра футболисдиз им гьи титул ятӀа къалурзава, месэла, (2). Квайни-квай къугъвадайбур хьиз тестикьарнавай футболист идалди къйейдна: . Турнирдин нетижада чпин кӀватӀуррихъ галаз медал къачунвай футболистар (абуру кьунвай чкадиз килигна) ибуралди къейдна: ,  или 

## Квайни-квай бомбардирар (вири тарихдин къене)

## Квайни-квай бомбардирар (уьлквеяр)

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* 
*
Хъимил

**Хъимил** - Азербайжан Республикада авай къадим лезги хуьрерикай сад я. 

## География
Хъимил хуьр Къуба райондин рагъакӀидай пата ава: и хуьруьз Къубадай 18 километрдин асфальт рехъ тухванва. Хуьр гьуьлуьвай 950 метрдин кьакьанвиле ава.
Ин хуьр Кьудял вацӀун къерехда, Кц1арай Хиналугъдиз физвай рекьин винел экӀя хьанва, Къуба патай и рехъ Хъимил-къишлагдал элячӀзава.

## ЭлячӀунар
*
Хъимил хуьр - Самур газетдин сайтда
Футболдай Германиядин чемпионат 2019/2020

**Германиядин Бундеслига 2019/20** () — Германиядин футболдин лигайрин системадик акатзавай лап вини дережадин 57-лагьай сезон я.

Чемпионрин титул Муьнхендай тир "Баварияди" вахтунилай вилик къачуна.

"Бавариядин" форвард Роберт Левандовски Бундеслигадин квайни-квай бомбардин хьана, 31 матчда ада 34 гол яна. ГьакӀни ам сезондин квайни-квай къугъвадайди хьиз тестикьарна. 

Адахъ галаз са клубда къугъвазвай Томас Муьллер квайни-квай ассистент хьана - 33 матчда адаз 21 голдин гунуг ава.

 

## Баянар

## ЭлячӀунар
Флоренция

**Флоре́нция** ( , ) – Италиядин юкьван пата, Арно вацӀал чка кьунвай шегьер я. Тоскана вилаятдин административ юкь я. Алатай вахтара Флоренциядин республикадин ва Италиядин королвилин меркез тир. Агьалияр — 382 347 кас (2017).

## Стхавилин шегьерар

Флоренциядиз агъадихъ галай шегьеррихъ стхавилин алакъаяр ава:

## Баянар

## ЭлячӀунар
Андреа Пирло

**Андре́а Пи́рло** (; 1979 йисан 19 майдиз дидедиз хьана, Флеро, Ломбардия, Италия) — Италиядин тренерни футболхъан я, юкьван зур-хуьдайдан чкадал къугъвазвай тир. «Ювентус» клубдин кьилин тренер я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Константинос Цимикас

**Константи́нос «Ко́стас» Цими́кас** (; 1996 йисан 12 майдиз, Салоники) — Грециядин футболхъан, «Ливерпул» клубдин ва Футболдай Грециядин кӀватӀурдин хуьдайди я.

## Карьера

## «Ливерпул»
2020-лагьай йисан 10-лагьай августдиз «Ливерпулдиз» элячӀна. 2020 йисуз им «Ливерпулдин» садлагьай гатун трансфер хьана.

Греквида пуд йисан контракт кутӀунна. Маса малуматралди, патар яргъал вахтунин икьрардал атана.

Трансфердин къимет — 13 млн евро хьана. Цимикасди вичиз 21-лагьай нумра къачуна.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Владимир Петрдин хва Холстинин

**Владимир Петран хва Холстинин** () — шурайринни Урусатдин рок-музыкант, гитарахъанни композитор я. Адал «Холст» официал тушир лакӀаб ала. «Ария» хеви-метал-цӀвалин бине кутурбурукай сад тирди, адан кьилди сад тир дегиш тежер уртах я. Ада цӀвализ тӀвар теклифна. «Ариядин» композицийрин зурба паюнин автор я.

## Уьмуьрдин рехъ
Владимир Холстинин 1958-лагьай йисан 12-лагьай майдиз Москва вилаятдин Луьберцар шегьерда дидедиз хьана.

4 йисан къене домра классдай кӀелна, гитарадал къугъваз вич жегьил тир чӀавалай гатӀумна, мектебдин ансамбл туькӀуьриз алахъзвай тир.

Адаз Black Sabbath, Iron Maiden, Deep Purple цӀваларин музыка кӀанзвай тир, амма рикӀ алайди хьиз ада Jethro Tull гьисабзавай тир.

Москвадин энергетикадин институт акьалтӀарна, адаз инженер-энергетикдин диплом ава.

МЭИ-да кӀелдайла ам Виталий Дубининахъ галаз чирхчир хьана, адахъ галаз 1976-лагьай йисуз Холстинина «Волшебные сумерки» группадин бине кутуна. Асул гьисабдалди абур маса уьлквейрин рок-группайрин манийрин кавер-версияр къугъвазвай тир, амма гуьгъуьнлай абуру чпин композициярни язвай тир.

1983-лагьай йисуз группа чкӀайдалай кьулухъ Владимирни Виталий кьведни Сергей Сарычеван (экс-«Круиз») «Альфа» группадик экечӀна. Абуру группадин садлагьай «Гуляка» альбом кхьена. Са арадилай, са шумуд концерт къугъвана, Сергей Серычева малумарна хьи адаз пешекарвилин сегьнедал физ кӀанзвач лагьана, гьавиляй гьарда вичиз вуч кӀантӀани авурай лагьана. Дубинин (бас) ва Сафонов (далдамар) группадай хъфена. Абурун чкадал Алик Грановский ва Игорь Молчанов атана. И ибаратди «Бега» альбом кхьена. Са тӀимил вахтунилай проектдикай Алик Грановский хкечӀна (са арадилай ада авурвал Холстининани Молчановани авуна), ам Виктор Векштейндин регьбервал ийизва «Поющие сердца» ВИА-дик ибаратдик акатна.

Гьа чӀавуз Холстининаз хеви-метал язвай группа туькӀуьриз кӀан хьана, адан пад Грановскийдини кьунва. 1985-лагьай йисуз абуру цӀийи цӀвал кӀватӀна, Холстининан теклифдалди адаз «Ария» тӀвар гана. Холстининдилайни Грановскийдилай гъейри, адан ибаратдик гьакӀни вокалист Валерий Кипелов, клавишник Кирилл Покровский ва далдамхъан Александр Львов акатзвай тир. Гуьгъуьнлай группадик кьведлагай гитарист Андрей Большаков экечӀна. Са арадилай «Ариядин» иштиракчийринни группа регьбер Виктор Векштейндин араяр чӀур хьана, гьавиляй Грановский, Большаков, Покровский ва Молчанов группадик хкечӀна, абуру чпин хсуси «Мастер» лугьудай цӀвал кӀватӀ хъувуна.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Мали

**Мали́**, **Республика Мали́** (, бамана *Mali ka Fasojamana*) — рагъакӀидай патан Африкада авай гьукумат.

Агьалидин кьадар — 19,3 млн кьван кас.

## ТӀвар
Малидин тамам тӀварар:

République du Mali — француз чӀал
Mali ka Fasojamana — бамана
Renndaandi Maali — фула чӀал


## География
Кефер пата Мавританиядихъ, Алжирдихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата Нигердихъ галаз, кьиблединни рагъэкъечӀдай пата Буркина-Фасодихъ галаз, кьибле пата Кот-д’Ивуардихъ, Гвинеядихъ галаз, рагъакӀидай пата Сенегалдихъ галаз сергьятра ава.

## Административ паюн
Малидик 10 вилаятар ва я регионар () ва 1 къетӀен администртив тек — Бамако (дистрикт, ) акатзава.

## Малидин чӀехи шегьерар

## Шикилар

Файл:Mali - Bozo girl in Bamako.jpg|Бозодин руш
Файл:Timbuktu-107981.jpg|Томбукту
Файл:Great Mosque of Djenné 1.jpg|ЧӀехи мискӀин Дженне
Файл:Bandiagara Escarpment Mali.jpg|Бандиагара
Файл:Mali1974-151 hg.jpg|Туарегар
Файл:Frederic Kanoute 2008.jpg|Фредерик Кануте
Файл:Keita August 2008 Joan Gamper Trophy.jpg|Сейду Кейта


## Баянар

## ЭлячӀунар
* Гьукуматдин сайт 
* The Permanent Mission of the Republic of Mali to the United Nations
*
Юрий Юлианан хва Шевчук

**Юрий Юлианан хва Шевчук** (1957 йисан 16 майдиз, Ягодное, Магадан вилаят, СССР) — шурайринни Урусатдин рок-музыкант, манийрин автор, шаир, актер, художник, продюсерни жемятдин крархъан я. ДДТ цӀвалин туькӀуьрайди, кӀвенкӀве авайди ва тек сад тир дегиш тежер уртах я. «Театр ДДТ» ТОО-дин бине кутур кас ва адан регьбер я. Башкъуртустан Республикадин халкьдин артист я (2003 йисан 18 сентябрдиз).

## Уьмуьрдин рехъ
1957-лагьай йисан 16-лагьай майдиз Юрий Шевчук Магадандин вилаятдин Ягодное поселкада украинринни татаррин хзанда дидедиз хьана. Буба — Юлиан Сосфенан хва Шевчук 1924, Лабун, Хмелницк вилаят — 2013 йисан 6 январдиз), диде — Фания Акраман руш Шевчук (хайила — Гареева) (1925 йисан 20 майдиз — 2019 йисан 9 августдиз 2019, Уфа).

1964-лагьай йисуз Шевчукрин хзан Налчикдиз куьч хьана, ана Юрия шикилар чӀугваз ва музыка кӀелиз гатӀумна. 1970 йисуз Налчикдай абур Уфадиз куьч хьана, ана Юрия мектеб акьалтӀарна. ГьакӀни ам музыкадал алахъиз давамарзвай тир. 1973-1974-лагьай йисарра ада музыкадин мектебда чӀагъандин классдай кӀелзвай тир. Вичин художникдинни цӀийиз эгечӀнавай музыкантдин бажарагъвилер ада Пионеррин кӀвалихъ галай изостудияда вилик ракъурзвай тир. Адалай гъейри, Шевчукди «Вектор» лугьудай мектебдин ансамблда иштираквал авуна.

1974-лагьай йисуз ада мектеб акьалтӀарна, гуьгъуьнлай ада са йисан къене Башкортостандин гьукуматдин педагогикадин институтдик (БГьПИ) квай бадендин тербиядин лаборантвиле кӀвалахна.

1975-лагьай йисуз Шевчук БГьПИ-дин художестводинни графикадин факультетдик экечӀна, амма 1-лагьай курсдилай гуьгъуьниз ада академрухсат къачуна. Дидедихъ галаз ам Якутиядин АССР-диз хъфенва. Черский поселкада ада портунин грузчиквиле ва складрин охранниквиле кӀвалахна. Армиядиз ам пис акунин бажарагъвилерин гъиляй кьабулнач. Уфадиз хтайла ам институдик эхкечӀна. 1981-лагьай йисуз ада ам акьалтӀарна.

1978-1979-лагьай йисарра ада институтдин «Перекресток» ВИА-дик кваз мани лугьузвай ва гитарадал язвай тир. Ам чкӀайдалай кьулухъ ам «Калейдоскоп» ансамблдик экечӀна, абур «Авангард» Медениятдин кӀвалихъ экъечӀзвай тир. Адан бинедал 1980-лагьай йисуз ДДТ лугьудай рок-цӀвал (группа) туькӀуьрна. Юрий Шевчук коллективдин вокалист ва манийрин чӀехи паюнин автор хьана.

## Баянар

## Эдебият

* 

## ЭлячӀунар
Луис Альберто Суарес

**Луис Альберто Суарес** () (дид. 1987 йисан 24 январь, Монтевидео) — уругвайдин футболист, гьужумдайди я. 2011-й йисан Америкадин Кубок виридалайни хъсан футболист. 2011-й йисан Америкадин Кубокдин гъалиб.

## Биография
Адан чӀехи стха, Паоло Суарес, футбол гьужумдайди тир — уругвайдин «Басаньес», «Феникс», сальвадордин «Исидро Метапан», ФАС, «Сонсонате» ва гватемаладин «Комуникасионес» командайрик кваз къугъвана.

Луис Альберто Суарес «Насьональ», «Гронинген», «Аякс», «Ливерпуль» ва «Барселона» командайрик кваз къугъвана.

Суарес Уругвайдин футболдай кӀватӀурдин виридалайни хъсан бомбардир (59 голар).

## Титулар
 **[[Насьональ]]**:
* 2005/06-й йисан Уругвайдин чемпионатдин гъалиб
 **[[Аякс (футболдин клуб)|Аякс]]**:
* 2010/11-й йисан Нидерландрин чемпионатдин гъалиб (постфактум)
* 2009/10-й йисан Нидерландрин кубок гвай кас
 **[[Ливерпуль (футболдин клуб)|Ливерпуль]]**:
* 2011/12-й йисан Англиядин лигадин кубок гвай кас

 **[[Барселона (футболдин клуб)|Барселона]]**:
* 2014/15, 2015/16, 2017/18, 2018/19-й йисан Испаниядин чемпионатдин гъалиб (**4**)
* 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2017/18-й йисан Испаниядин кубок гвай кас (**4**)
* 2016, 2018-й йисан Испаниядин Суперкубок гвай кас (**2**)
* 2014/15-й йисан Чемпиондин лига УЕФА гъалиб
* 2015-й йисан Суперкубок УЕФА гвай кас
* 2015-й йисан клубдин дуьньядин чемпионатдин гъалиб

 **[[Уругвайдин футболдай кӀватӀур|Уругвай]]**:
* 2011-й йисан Америкадин Кубокдин гъалиб
* 2010-й йисан дуьньядин чемпионатдин зурфиналист (4-лагьай чка)

## Агалкьунар

## Статистика

### Клубдин

### КӀватӀур

## Шикилар

Файл:Luis-Suarez.jpg|Луис Суарес (2008 йис)
Файл:Suárez Forlan (cropped).jpg|КӀватӀурда юлдаш Диего Форлан (2010 йис)
Файл:Luis Suarez - CA2011 mvp award (cropped).jpg|2011 йисан Америкадин Кубокдин чӀехи виридалайни футболист
Файл:Luis Suarez in training 2013.jpg|Луис Суарес (2013 йис)
Файл:2015 UEFA Super Cup 82.jpg|Луис Суарес (2015 йис)
Файл:Luis Suárez Uruguay.jpg|Луис Суарес (2018 йис)


## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* Официал сайт
Вячеслав Геннадиян хва Бутусов

**Вячеслав Геннадиян хва Бутусов** (; 1961 йисан 15 октябрдиз, Красноярск) — шурайринни Урусатдин рок-музыкант, Nautilus Pompilius, «Ю-Питер» ва
«Орден Славы» рок-группайрин лидерни вокалист, кхьираг, архитектор, жемятдин крархъан, Урусат Федерациядин лайлихлу артист (2019) я. Лениндин комсомолдин премиядин лауреат (1989) я.

## Уьмуьрдин рехъ
Вячеслав Бутусов 1961-лагьай йисан 15-лагьай октябрдиз Красноярск шегьердик акатзвай Бугач поселкада дидедиз хьана.

Вичин бубадин пешедин гъиляй адан хизан мукьвал-мукьвал куьч жезвай тир, гьавиляй 9-лагьай классдал кьван ам са шумуд Сибирдин шегьерра кӀелни яшамишзвай тир — Красноярскда, Сургутда, Ханти-Мансийскда.

Вич кӀуьдлагьай классда авайла ам Свердловскдиз куьч хьана. 1978-лагьай йисуз ам Свердловскдин архитектурадин институтдик экечӀна. ЦӀийиз эгечӀнавай архитектор яз ада Свердловскдин метрополитендин станцияр проектар расунин кӀвалахда иштираквал авуна. Пешедай ада пуд йисан къене кӀвалахна.

Садлагьай курсда авайла ам Дмитрий Умецкийдихъ галаз чирхчир хьана. Абур кьведни музыкадал рикӀивай ашукь тир, шумудни са сеферда кӀватӀ хьана санал къугъвазвай тир.

1982-лагьай йисан 10 ноябрдиз абуру Nautilus Pompilius лугьудай группа туькӀуьрна. 1983-лагьай йисуз абуру цӀийи группадин дебют тир «Куьч хьун» (*урус. «Переезд»*) лугьудай албум кхьена. Гьа гьа йисуз Бутусов Илья Кормилцевахъни галаз чирхчир жезва. Адахъ галаз санал ада 1985-лагьай йисуз вичин садлагьай пешекарвилин «Вилериз таквар кас» (*урус. «Невидимка»*) албум кхьена.

1997-лагьай йисан июндиз Бутусова группадин кӀвалах акьалтӀуникай малумарна. Гьа йисуз ада кьилдин карьера эгечӀна. 1997-лагьай йисуз Юрий Каспарянахъ (виликди «Кино» группадин уртах) галаз ада «НезаконНоРожденный …» албум кхьена, 1998-лагьай йисуз — «Овалы» лугуьдай кьилди албум.

2001-лагьай йисан октябрдиз ада Юрий Гаспаряндихъ галаз санал «Ю-Питер» группа туькӀуьрна.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Алексей Андреян хва Миранчук

**Алексей Андреян хва Миранчук** (; 1995 йисан 17 октябрдиз, Кубандал-алай-Славянск, Краснодардин край, Урусат) — Урусатдин футболист, «Аталанта» ФК-дин ва Урусатдин кӀватӀурдин зур-хуьдайди я.

2017/2018-лагьай йисан сезондин Урусатдин чемпион, Урусатдин Суперкубокдин сагьиб (2019), пудра Урусатдин Кубокдин сагьиб я. 2018 йисан футболдай дуьньядин чемпионатда иштираквал авурди. Урусатдин спортдин лайихлу мастер я (2018). Антон Миранчук футболистдин кьветхвер стха я.

## Уьмуьрдин рехъ
Алексей Миранчук 1995-лагьай йисан 17-лагьай октябрдиз Кубандал-алай-Славянск шегьерда дидедиз хьана.

Кубандин футболдин тербия къачурди. Футболдал алахъиз ада хайи шегьерда авай «Олимп» футболдин клубда эгечӀна, адан тренер Александр Николаян хва Воронков тир.

Са шумуд йисан къене вичин стхадихъ галаз ам чкадин командада къугъвана. Гуьгъуьнлай москвадин «Спартакдин» селикционерар Борис Стрельцова ва Алексей Леонова вад гададин гьисабдик кваз меркездин клубдин академиядиз хкяна. «Спартак» патал абур жуьреба-жуьре аялрин турнирра (гьа гьисабдик кваз халкьарин арада авайбур) иштираквал авуна. Амма са арадилай бедендин къуватрин кимивиляй абур академиядилай алудна".

2019-лагьай йисан июндиз Москвадин гьукуматдин вилаятдин университетдин бедендин медениятдин факультетдал ада вичин Антон стхадихъ магистрдин диссертация хвена.

2020-лагьай йисан 4 сентябрдиз «Аталантади» Алексей Миранчукдихъ кхьиникай малумарна. Бергамовийри адахъ 14,5 млн евро гана. Ада «59-лагьай» нумра хкянва.

## КӀватӀур
2015-лагьай йисан 7-лагьай июндиз вич 19 йиса аваз ада кӀватӀур патал вдебют авуна, Белоруссиядин кӀватӀурдиз акси тир къугъна ам 71-лагьай декьикьадал экъечӀна ва гъалибвилин гол яна.

2017-лагьай Конфедерацийрин Кубокдин вилик ФИФА-ди Алексей Миранчук Урусатдин пуд виридалайни зурба зигьин авай жегьил футболистдик кутуна.

Ада 2018-лагьай йисуз Урусатда кьиле фейи Дуьньядин чемпионатда иштираквал авуна.

## Баянар

## ЭлячӀунар