open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кьил чӀулав питунар

**Кьил чӀулав питунар**, тахьайтӀа **питунар-офиофагар** () — таб кӀвачер квайбурун хзандик акатзавай гъуьлягърин сихил я. И гъуьлягъриз чимивал чукӀурунихъай къурбанд жагъурриз куьмекдай ва и хзандик акатзавай маса жуьрериз хас тир пӀузаррин къалхандал алай гъвечӀ фурар авайди туш. Австралиядин кефердинни юкьван патарра чкӀанвайди я. Йифен гъуьлягъар я. Хнуб-гъуьлягъди шараг акъатдалди какаяр хуьдайди я.

## Чара авунар

**Жуьреяр:**
* Кьил чӀулав питун (*Aspidites melanocephalus*, Krefft 1864)
* Рамсейдин австралиядин питун (*Aspidites ramsayi*, Macleay 1882)
** *Aspidites ramsayi panoptes*
** *Aspidites ramsayi richardjonseii*

## ГьакӀни килиг

* Питунар

## Эдебият

## ЭлячӀунар

* Фотографии черноголовых питонов ''Aspidites melanocephalus''  
* Aspidites melanocephalus   на сайте Hollister, J. and J. Fowler *The Reptiles of Australia*
* Aspidites ramsayi   на сайте Hollister, J. and J. Fowler *The Reptiles of Australia*

## Баянар
Elf (цӀвал)

**Elf** (1967—1968 йисарра — **Electric Elves**, 1968—1969 йисарра — **The Elves**) - американ рок-цӀвал я. Асул гьисабдалди ам адан кьилехъан Ронни Джеймс Диодин куьмекдалди тӀвар-ван хьана.

## Квай ксар

### ЧӀаван шкала

ImageSize = width:500 height:auto barincrement:25
PlotArea = left:100 bottom:100 top:0 right:10
Alignbars = justify
DateFormat  = mm/dd/yyyy
Period = from:01/01/1967 till:06/30/1975
TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy
Legend = orientation:vertical position:bottom columns:1
ScaleMajor = increment:1 start:1967

Colors =
 id:Vocals      value:red      legend:Вокал
 id:LGuitar      value:green        legend:Тухудай_гитара
 id:RGuitar     value:brightgreen   legend:Ритм_гитара
 id:Keyboard    value:purple      legend:Клавишар
 id:Bass        value:blue       legend:Бас
 id:Drums       value:orange      legend:Далдамар
 id:Percussion  value:claret      legend:Перкуссионные
 id:album value:black  legend:Студиядин_албумар

LineData =
  at:08/01/1972 color:black layer:back
  at:04/01/1974 color:black layer:back
  at:06/01/1975 color:black layer:back

BarData=
  bar:Feinstein text:"Дэвид Фейнштейн"
  bar:Edwards text:"Стив Эдвардс"
  bar:Pantas text:"Ник Пантас"
  bar:Thaler text:"Дуг Талер"
  bar:Soule text:"Мики Ли Соул"
  bar:Dio text:"Ронни Джеймс Дио"
  bar:Gruber text:"Крэйг Грубер"
  bar:Driscoll text:"Гэри Дрисколл"
  bar:Nauseef text:"Марк Носиф"

PlotData=
  width:10 textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4)
  bar:Dio from:01/01/1967 till:06/30/1973 color:Bass
  bar:Dio from:01/01/1967 till:06/30/1973 color:Vocals width:3
  bar:Dio from:06/30/1973 till:end color:Vocals
  bar:Dio from:01/01/1975 till:end color:Bass width:3
  bar:Feinstein from:01/01/1967 till:06/30/1973 color:LGuitar
  bar:Edwards from:06/30/1973 till:end color:LGuitar
  bar:Pantas from:01/01/1967 till:01/07/1968 color:RGuitar
  bar:Gruber from:06/30/1973 till:end color:Bass
  bar:Thaler from:01/01/1967 till:01/07/1968 color:Keyboard
  bar:Thaler from:01/07/1968 till:03/31/1972 color:RGuitar
  bar:Soule from:01/07/1968 till:end color:Keyboard
  bar:Soule from:01/01/1975 till:end color:RGuitar width:3
  bar:Driscoll from:01/01/1967 till:end color:Drums
  bar:Nauseef from:01/01/1975 till:end color:Percussion


## Дискография
### Синглар
* *«Hey, Look Me Over»* / «It Pays To Advertise» («The Electric Elves»)
* «Walking In Different Circles» / «She’s Not The Same» («The Elves»)
* «Amber Velvet» / «West Virginia» («The Elves»)
* «Hoochie Koochie Lady» / «First Avenue»
* «Sit down Honey (Everything Will Be Alright)» / «Gambler, Gambler»

### Нумра авай албумар
* Elf (1972)
* Carolina County Ball (1974)
* Trying to Burn the Sun (1975)

### Компиляциярни кӀватӀалар
* The Gargantuan (1978)
* 20 Years Of Syracuse Rock (1989)
* The Elf Albums (1991)

### Бутлегар
* Live at the Beacon («The Elves») (1971)
* Live at the Bank («The Elves») (1972)

## ЭлячӀунар
* Elf on allmusic.com
* Elf на myspace.com 
* Ресурс, посвящённый Ронни Джеймсу Дио 
* Страница Гэри Дрискола на myspace.com

## Баянар
Deep Purple

**Deep Purple** — Гьартфурдда (Англия) 1968-лагьай йисан эхен вацраз арадал атанвай британиядин рок-цӀвал я. Ам 1970-лагьай йисарин гьард-рокдин виридалайни чӀехи ва рок макьаматдиз зурба таъсир къалурай цӀваларикай сад тирди гьисабзава. Музыкадин критикрин фикирралди, Deep Purple хард-рокдин бине кутунвайбурукай сад я, гьакӀни абуру прогрессив-рок ва хэви-метал вилик ракъуруник кутур чӀехи метлеб авай кардиз критикри кьакьан къимет гузава.. Deep Purple «классикадин» ибаратдик квай музыкантар (месэла, гитарахъан Ричи Блэкмор, клавишархъан Джон Лорд, далдамхъан Ян Пейс) инструменталистар-виртуозар яз гьисабзава. Дуьньяда абурун албумрин 100 миллиондилай пара копия маса ганва.

## Квай ксар

## Куьруь тир дискография
* Mark 1 *
* 1968 — *[[Shades of Deep Purple]]*
* 1968 — *[[The Book of Taliesyn]]*
* 1969 — *[[Deep Purple (албум)|Deep Purple]]*

* Mark 2 *
* 1970 — *[[Deep Purple in Rock]]*
* 1971 — *[[Fireball (албум)|Fireball]]*
* 1972 — *[[Machine Head (албум)|Machine Head]]*
* 1973 — *[[Who Do We Think We Are]]*

* Mark 3 *
* 1974 — *[[Burn (албум)|Burn]]*
* 1974 — *[[Stormbringer]]*

* Mark 4 *
* 1975 — *[[Come Taste the Band]]*

* Mark 5 (2.2) *
* 1984 — *[[Perfect Strangers]]*
* 1987 — *[[The House of Blue Light]]
*
* Mark 6 (5) *
* 1990 — *[[Slaves & Masters]]*
*
* Mark 7 (2.3) *
* [[1993 йис|1993]] — *The Battle Rages On…*

* Mark 8 (6) *
* Официал албумар авачир

* Mark 9 (7)*
* [[1996 йис|1996]] — *Purpendicular*
* [[1998 йис|1998]] — *Abandon*

* Mark 10 (8) *
* [[2003 йис|2003]] — *Bananas*
* [[2005 йис|2005]] — *Rapture of the Deep*
* [[2013 йис|2013]] — *Now What?!*
* [[2017 йис|2017]] — *Infinite*
* [[2020 йис|2020]] — *Whoosh!*
* [[2021 йис|2021]] — *Turning to Crime*
*Mark 11 (9)*

* [[2024]] — *=1''

## Баянар

## ЭлячӀунар
;Ингилис чӀалан ресурсар
* Deep Purple Appreciation Society
* www.thehighwaystar.com

;Урус чӀалан ресурсар
* Российские страницы о группе Deep Purple
* Ричи Блэкмор: Поймавший радугу
* Армянские пурпурные страницы эпохальной группы Deep Purple 
* Сайт, посвящённый творчеству группы Deep Purple
* Память крови 
* Дух, неподвластный времени
Кинематограф

**Кинематограф** — махсус лентинал тайин манадин гьакъикъат сегьневун къалурун.

## Баянар

## ЭлячӀунар
*
Рагьимрин Виталий Межидан хва

**Рагьимрин Виталий Межидан хва** тахьайтӀа **РахӀимрин Виталий Меджидан хва** — лезги юкьварар кьадайди, Азербайжандин миллетдин кӀватӀалдин член я. 2008-лагьай йисан Пекиндин Олимпиададин «арсдин» призер, 2009-лагьай ва 2010-лагьай йисаррин Дуьньядин чемпионатрин «кишпирдин» призер я. Азербайжандин спортдин лайихлу устӀар я.

## Уьмуьрдин рехъ
Рагьимрин Виталий 1984-лагьай йисан 27-лагьай пахундиз Эрмениядин ГСР-дин Мегъри шегьерда дидедиз хьана. 1990-лагьай йисуз Рагьимрин хизан Азербайжандиз куьч хьанва. 1994-лагьай йисуз Виталия грек-ни-римдин юкьварар кьунин секциядал кхьена. «„Классикадал“ зун стхади тухвана, — Виталия рикӀел хкизава. — Авайвал лагьайтӀа, заз гьа чӀавуз грек-ни-римдинни азад тир юкьварар кьунин жуьреяр сад хьиз аквазвай. ГьикӀ хьайитӀани зи хкягъуникай за гьайиф чӀугвазавайди туш».

## ЭлячӀун
* Виталий РАГИМОВ: «Очень хочется вернуться домой призером Олимпиады» .

## Баянар
Юкьван федерал округ

**Юкьван федерал округ** (), куьрелди **ЮФО** () — Урусатдин рагъакӀидай пата (европа пата) алай федерал округ. Округ УФ-дин президентдин 2000 йисан 13 майдиз кьабулнавай къарардалди туькӀуьрнай.

Округдин составдик вилаятар ва уьлкведин кьилин ва федерал метлебдин шегьер тир — Москва акатзава. Ам округдин виридалайни чӀехи шегьер я. Округдин къене республикаяр авач.

Округ тамамдаказ къураматда ава ва гьуьлерихъни океанрихъ галаз са сергьятра авач. Агьалидин ва вичик квай субъектрин кьадардиз килигна муькуь округрин арада ЮФО садлагьай чкадал ала.

## География
Округдин майдан 650 205 км² я, им вири уьлкведин чилерин 3.8 % пай я.

Округ РагъакӀидай-Европадин кьулувилел ала. Округ алай чилерал Валдай ва Смоленскни-Москвадин кьакьанвилер, гьакӀни Мещёр ва Окскни-Дондин аранар ава. Виридалайни вине авай чка 347 метр кьакьанвал авай Валдайдин кӀукӀ я.

Округдин чӀехи вирер (скобкайра абурун хилер): Волга (Ока), Дон (Воронеж), Днепр (Десна, Сейм), РагъакӀидай Двина. Гьуьлуьхъ галаз сергьятар авач.

Округдин кефер патай кьибле патаз сад садан гуьгъуьналлаз къвезвай тӀебиатдин зонаяр: акахьай тамар, гьяркьуь пешер галай тарарин тамар, чуьлдин тамар, чуьлер.

Климат хъуьтуьл континенталдинди я. Юкьван гьисабдалди январь вацран температура −7 — −14°С, июль вацран — +16 — +22°С.

## Агьалияр
Урусатдин маса округрив гекъигайла ЮФО-да агьалийрин чуькьуьнвал виридалайни чӀехиди я — 60,12 кас./км² (2016 йис). Агьалидин кьадардиз килигна округ Урусатда кӀвенкӀве ава — 39 091 231 кас (2016 йис) (им вири Урусатдин агьалидин 26.68 % я). ГьакӀни, маса округрилай тафаватлу яз ЮФО-да урус эгьлидин процентдин кьадар виридалайни чӀехиди я — 89 % (2010 йис). Им милли республика авачир тек сад тир округ я. Округдин агьалидин зур пай Москва шегьерда ва Подмосковьеда уьмуьр гьалзава.
### Демография
### Миллетар
2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайриз килигна ЮФО-дин миллетрин гьисаб :

Вири — 38 427 539 кас.
# Урусар — 34 240 603 (89,10 %)
# Украинар — 514 919 (1,34 %)
# Эрменияр — 270 996 (0,71 %)
# Татарар — 265 913 (0,69 %)
# ЦӀапар — 132 312 (0,34 %)
# Белорусар — 128 742 (0,34 %)
# Узбекар — 90 652 (0,24 %)
# Чувудар — 69 409 (0,18 %)
# Молдаванар — 65 645 (0,17 %)
# Гурдияр — 63 612 (0,17 %)
# Таджикар — 62 785 (0,16 %)
# Мордва — 51 826 (0,13 %)
# Цыганан — 49 535 (0,13 %)
# Чувашар — 40 157 (0,10 %)
# Киргизар — 29 269 (0,08 %)
# Чеченар — 25 734 (0,07 %)
# Немецар — 25 219 (0,07 %)
# Кореяр — 21 779 (0,06 %)
# Осетинар — 19 203 (0,05 %)
# Лезгияр — 17 843 (0,05 %)
# Къазахар — 17 608 (0,05 %)
# Туьрквер — 15 322 (0,04 %)
# Башкирар — 15 249 (0,04 %)
# Езидар — 13 727 (0,04 %)
# Аварар — 12 887 (0,03 %)
# Даргияр — 10 095 (0,03 %)
# Муькуьбур — 4 млн. 144 агъ. 531 кас (11 %)

## Округдик квай субъектар

## ЧӀехи шегьерар

## Баянар
## ЭлячӀунар
Кьиблепатан федерал округ

**Кьиблепатан федерал округ** (), куьрелди **КьФО** () — Урусатдин кьибле пата (европа пата) алай федерал округ. Округ УФ-дин президентдин 2000 йисан 13 майдиз кьабулнавай къарардалди туькӀуьрнай.

Округдик ругуд субъект акатзава. Администрациядин юкь Ростов-на-Дону я, амма виридалайни чӀехи шегьер Краснодар я.

Урусатдин президент тир Д. А. Медведева 2010 йисан 19 январьдиз кьабулнавай къарардалди КьФО-дин составдивай Кеферпатан-Къавкъаздин округ чара авунай.

## География
Округ уьлкведин кьибле пата ала. Адаз Крымдин федерал округдихъ галаз гьуьлуьн сергьятар ава. Округ кьибледа Кеферпатан-Къавкъаздин округдихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата Къазахстандихъ галаз, кефер пата Юкьван ва Приволжье округрихъ галаз са сергьятра ава.

РагъэкъечӀдай пата округ Каспи гьуьлуьн ва рагъакӀидай пата Азовни ЧӀулав гьуьлерин ятари кьунва.

## Агьалияр
2016 йисан малуматрив кьурвал, округдин агьалидин кьадар 14 042 858 кас тир.

2010 малуматриз килигна округдин миллетрин кьадар:

Вири — 13 854 334 кас
# урусар — 11 602 452 (83,75 %)
# эрменияр — 442 505 (3,19 %)
# украинар — 212 674 (1,54 %)
# къазахар — 205 364 (1,48 %)
# калмыкар — 172 242 (1,24 %)
# татарар — 127 455 (0,92 %)
# адыгар — 121 391 (0,88 %)
# цӀапар — 52 871 (0,38 %)
# туьрквер — 51 367 (0,37 %)
# цыганар — 46 067 (0,33 %)
# белорусар — 44 723 (0,32 %)
# чеченар — 34 593 (0,25 %)
# гуржияр — 31 018 (0,22 %)
# немецар — 29 312 (0,21 %)
# кореяр — 27 640 (0,20 %)
# грекар — 27 313 (0,20 %)
# даргияр — 24 815 (0,18 %)
# узбекар — 16 361 (0,12 %)
# аварар — 16 061 (0,12 %)
# молдаванар — 15 888 (0,11 %)
# лезгияр — 15 241 (0,11 %)
# чувашар — 12 329 (0,09 %)
# курдар — 12 056 (0,09 %)
# Миллет къалур тавур ксар 240 609 кас (1,74 %)
# Муькуь миллетар 729 572 кас (5,26 %)

## Округдик квай субъектар

## ЧӀехи шегьерар
## Баянар

## ЭлячӀунар
Кефердинни-рагъакӀидай патан федерал округ

**Кефердинни-РагъакӀидай патан федерал округ** (), куьрелди **КРФО** () — Урусатдин кефер пата алай федерал округ. Округ УФ-дин президентдин 2000 йисан 13 майдиз кьабулнавай къарардалди туькӀуьрнай.

Округдин администрациядин юкь ва виридалайни чӀехи шегьер Санкт-Петербург я.

## География
Округ уьлкведин кефер пата ала, адан чӀехи пай Европадал къвезва. Округдин майдан 1 686 968 км² я, им вири уьлкведин 9,87 % пай я.

Климат хъуьтуьл субарктик я. Гьава гзаф ламу я. Къвазвай къваларин чӀехи пай бугъадиз элкъуьн тийизвай виляй и чилерал пара кьадар уьленар, вирер ва вацӀар арадал къвезва. Округдин климатдиз чӀехи таъсир гузвайди, кефер патай адан къерехар чуьхуьзвай Кеферпатан-МуркӀарин океандинни Атлантик океандин ятар я. Кефердинни-рагъакӀидай пата адет яз кьуд чими, гад серин, кефер патара кьуьд къати, гад куьруь ва чимиз алатзава. Федерал округдин климат къулай тирди гьисабзавайди я.

Округдин чилерин чӀехи пай арандал ала. Ина акахьай тамар, тайгаяр, тундраяр ва тамун тундраяр хьтин тӀебиатдин зонаяр ава. Тамарин майдандиз килигна КРФО кӀвенкӀве аваз физвай округрикай сад я. Урусатдин Европа пата авай тамарин дуьз 50 % пай Кефердинни-РагъакӀидай патан федерал округдал къвезва.

Округдин чилерайтӀуз пара кьадарда къен гьяркьуь, гимийрин рекьер тир вацӀар авахьзава. Абурукай виридалайни чӀехибур Кеферпатан Двина, адан хилер тир Вычегда ва Сухоной, ва Печора вацӀар я. Округдин иллаки рагъакӀидай пад пара кьадар вирерив девлетлу я, абурун арада Европадин виридалайни чӀехи вирер тир Ладожское ва Онежское вирер я.

## Агьалияр

## Округдик квай субъектар

## ЧӀехи шегьерар

## Экономика
Кефердинни-РагъакӀидай патан федерал округ кьве районрикай ибарат я: ибур Кеферпатан ва Кефердинни-РагъакӀидай патан районар я. 

Вири Урусатдин апатитрин 72 %, титандин 77 %, бокситрин 45%, минералар квай ятарин 19 % ва алмаздинни никельдин 18 % игьтиятар Кефердинни-РагъакӀидай патан округда акъудзавайди я. Округдин экономикада нафтӀ ва газ акъудунин кеспиди кьетӀен чка кьунва.

НафтӀадин ва цӀивиндин акъудунар асул гьисабдалди Коми республикада тухузва.  Региондин нафтӀадин 88 % Усинское ва Возейское мяденрай акъудзавайди я. Газдин 90 % Вуктыльское мяденди гузва. НафтӀадинни газдин мяденар гьакӀни Калининград вилаятда, Баренцево ва Карское гьуьлерин кьерерал ава.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Гьамидуллагьрин Роман Играмеддинан хва

**Гьамидуллагьрин Роман Играмеддинан хва** ва я **ХӀамидуллагьрин Рамазан Играмеддинан хва** (1990 йисан 3 декабр) - урусатдин спортсмен, дуьньядин ва Европадин гъилин кукӀунин чемпион я. Урусатдин спортдин лайихлу устӀар я. 65 килограммдал кьван тир категория экъечӀзавайди я. Миллетдай лезги я. Дувулар Докъузпара райондин Къара Куьре хуьряй я.

## Уьмуьрдин рехъ

1990-лагьай йисан 3-лагьай фундукӀдиз дидедиз хьана. Санкт-Петербург шегьердин патахъай экъечӀзава. Тренерар: В.А. Сейнов ва А.В. Факеев я. Урусатдин акахьай дяведин кӀватӀалдин уртах я. КӀуьд йисалай гъутарин кукӀунрал машгъул я. Тарсар гъутарин кукӀунрин мектебда Тосно райондин Сельцо лугьудай поселокда И.Е. Рубцован гъилик къачуна.

2013-лагьай йисан нава вацраз Москвада тухванвай II-лагьай гъилин кукӀунин дуьньядин чемпионатда къизилдин медал къачуна. 65 килограммдал кьван тир категориядин финалда Гьамидуллагьрин Рамазана АСШ-рай тир Росарио Фабиан кӀаник кутуна. Эхиримжи кукӀун лап куьруьди тир: са декьикьадилай тӀимил вахтунин къене ада цӀуд очкодал къакъатна: «Заз финалдай тир зи душмандин кукӀун тухунин техника чизвачиртӀани, зун зи гъалибвилихъ агъазвай тир. Зун пара рекьиз фена, амма кьулухъди рехъ амачир: гъалиб хьана кӀанзавай. Сифте кукӀунра зун "ахварай аватзавай", эхиримжида жувак герек тир фикир кутуна. Сифте кукӀунар четинбур тир, гьакайла эхирмжи са тӀимил регьятдиз жезвай», - вичин эмоцияр ахъайа Рамазана..

Сосновый Борда 31-лагьай тӀулдинни 2-лагьай кьамугдин арада тухванвай акахьай дяведай ахъаяй турнирда Гьамидуллагьринди «Квайни квай техникадай» номинацияда гъалибна..

2015-лагьай йисан нава вацра Москвада тухванвай гъилин кукӀунай III Дуьньядин чемпионатда 65 килограммдал кьван тир категориядин финалда Рамазана иранви Реза Разави кӀаник кутуна..

## Агалкьунар

* Гъилин кукӀунай юниоррин арада Урусатдин акъажунар, Ессентуки, 2011 - II-лагьай мукь (чка);
* Сергьятхъанди юкъуз талукь тир вириурусатдин турнир, Сосновый Бор, 2011 - I-лагьай мукь;
* В.П. Рябухинан гьурметдай вириурусатдин турнир, 2010 - II-лагьай мукь;
* Урусатдин КъПКМ-дин кӀелунин идарайрин арада тухванвай КъПКМ-дин кьилдинни кӀеретӀдин Чемпионат, Къазан, 2011 - I-лагьай мукь;
* Кефердинни рагъакӀидайпатан федерал округдин чемпионат, Санкт-Петербург, 2011 - I-лагьай мукь;
* Санкт-Петербург шегьердин чемпионат, 2011 - I-лагьай мукь;
* Дуьньядин чемпионат, 2013 - I-лагьай мукь;
* Европадин чемпионат, 2014 - I-лагьай мукь;
* Дуьньядин чемпионат, 2015 - I-лагьай мукь.

Лично-командный Чемпионат МВД России среди образовательных учреждений МВД России (г. Казань) 2011 г. — 1 место;

## Баянар
Балтик гьуьл

**Балтик гьуьл** (урус. Балтийское море, лат. *Mare Balticum*) Европада авай 412 500 км² гьяркьуь 459 метр дирин къене патан гьуьл я. Дуьньядин виридалайни чӀехи тӀимил кьел квай гьуьл я. Гьуьле 20 000 км³ яд ава. Балтика Атлантик океандин гьуьлерик квайди я, адахъ галаз алакъа Кефер патан гьуьляй тӀуз физавайди я.

## География
Балтика гьуьлуь Скандинавиядин регион Европадин амай патарикай пайзава. Виридалайни рагъакӀидай чка Германиядин Фленсбургдал ала. Виридалайни кефер патан чка Швециядинни Финляндиядин сергьят алай чкадал, Ботник заливдин лап кефер пата ава. Виридалайни рагъэкъечӀдай чка Санкт-Петербургдал ала. Виридалайни кьибле пад Шецин шегьердал ала.

## Литература
* 
* 
* 

## ЭлячӀунар
*
Тула

**Тула** — Урусатда авай шегьер, Тула вилаятдин ва Тула шегьер лугьудай шегьердин округдин административ юкь я. Кьегьал шегьер тӀвар хьузва.

Тулади Юкьван Урусатдин виничилин кефердин пата, Упа вацӀун къерехда, Москвадилай кьибле патахъ 180 км яргъал мукь (чка) кьунвайди я. Шегьердин яргъивал кефердин патай кьибледин патаз — 30 км, рагъакӀидай патай рагъэкъечӀдай патаз — 25 км я.

2014 йисуз тухванвай «Урусатдин виридалайни абад тир шегьердин (хуьруьн) яшамишдай мукь (чка)» лугьудай Вириурусатдин конкурсдин нетижайрив кьурвал, «Урусатдин Федерациядин субъектрин административ юкьвар тир шегьердин яшамишдай мукьар (шегьердин округар)» лугьудай категорияда Тулади пудлагьай мукь кьунвайди я..

Туладин тӀвар садлагьай сеферда XVI виш йисан Никонан йисаркхьина кьуна. Шегьердин чилел мукь кьунвай медениятдин ирсинин объектар чӀехи метлеб авай девлет ва вири дуьньядин медениятдин ирсинивай галудиз тежер паяр язва.

Тулада 300-далай виниз медениятдин ирсинин объект ава: архитектурадинни шегьер эцигунин, тарихдинни археологиядин памятникар, монументал яратмишунин эсерар.

Туризмдин секторда Тула пуд лап дегь чӀаван рекьяй фенвайди я: яракьрин, сумаварринни пряникрин хилер. ГьакӀни шегьерда и хилериз талукь тир Яракьрин музей (Урусатда авайбурукай виридалайни чӀехибурукай сад я), Сумаваррин музей ва Туладин пряникрин музей ава.

Туладин Кремл — килигуниз лайихвилер авай ири мукьарикай сад, шегьердин виридалайни дегь чӀаван дарамат, XVI виш йисан архитектурадин памятник я. Туладилай кьиблединни рагъакӀидай патахъ 14 км яргъал Ясная Поляна лугьудай Л. Н. Толстойдин кӀвални-музейди мукь кьунвайди я. Им XIX—XX виш йисарин ири кхьирагдинни чӀехи алимдин тӀварцӀихъ галаз алакъалу тир Урусатдин тарихдинни медениятдин уьмуьрдиз талукь тир юкь я.

Тула — ири индустриядин, илимдинни медениятдин юкь, чӀехи метлеб авай ракьун рекьин тӀвал я. Агьалийрин кьадар — 487 841 кас, шегьердин округдин сергьятрин къене — 552 362 (2015). Агьалийрин къалинвал — 3432 кас/км² я. Конурбация хьтин Туладинни Новомосковскдин агломерацияда 1 млн кьван кас яшамишзава.

Федерал метлеб авай стратегиядин авторекьер шегьердин чилер кьве кӀарна яни лап шегьердин патав физва: Москва — Къирим, Калуга — Тула — Михайлов — Рязань. Ири ракьун рекьин магистралри Москва — Донбасс, Тула — Козельск Туда Урусатдин маса регионрихъни маса уьлквейрихъ галаз алакъалу ийизва. Шегьердай Москвадиз, Орелдиз, Калугализ, Узловаядиз, Козельскдиз физвай ракьун рекьер экъечӀзава.

Индустриядин сектур Тула шегьердин экономикадин диб я. Бюджетдиз къвезвай налукрикай ада 50 % кьван гузава. Шегьердин экономикадинни социал уьмуьрда гъвечӀи бизнесдин рол метлеб тӀимил туширди. И экономикадин секторда кӀвалахзвайбурун кьадар (индивидуал тир бизнесменар кваз) 50 агъзур касдилай виниз я.

Карханайри акъудзавай метягьринни къуллугърин экспорт-импорт лап жуьреба-жуьрединди я: недай-хъвадай затӀар акъуддай хилерин метегьярилай гатӀумна машинар акъудунин хилел ва цӀийи технологияр туькӀуьрунал кьван. 2013-лагьай йисан малуматралди, кӀвалах авачирвилин дережа 0,44 % тир.

## Баянар
Яргъал-РагъэкъечӀдай патан федерал округ

**Яргъал-РагъэкъэчӀдай патан федерал округ** (), куьрелди **ЯРФО** () — Урусатдин лап рагъэкъэчӀдай пата алай федерал округ. Округ УФ-дин президентдин 2000 йисан 13 майдиз кьабулнавай къарардалди туькӀуьрнай. Округ уьлкведин лап рагъэкъэчӀдай къерехдал алай виляй адаз «Яргъал» округ лугьузва.

Округдин администрациядин юкь ва виридалайни чӀехи шегьер Хабаровск я.

Им, майдандиз килигна Урусатдин виридалайни чӀехи округ я. Округда са миллионер-шегьерни авач.

## География
Округдин майдан 6 169 329 км² я, им вири Урусатдин 36 % я. Окугдин саки вири субъектриз, Амур вилаятдилайни Чувудрин АВ-дилай гъейри, гьуьлуьхъ галаз сергьятар ава. Са тӀварцӀин островдал алай ва административвилелди округдик акатзавай Сахалин вилаят Урусатдилай чараз ала. ЧӀехи чилихъ галаз алакъа гьуьлелайтӀуз гимийрин куьмекдалди хуьзвайди я.

ГьакӀни, округдиз Китайдихъ ва Кеферпатан Кореядихъ галаз къураматдин сергьятар ава.

## Агьалияр

### Миллетар
2010 йисан малуматриз килигна ЯРФО округдин миллетрин состав:
Вири — 6 293 129 кас
# Урусар — 4 964 107 (78,88 %)
# Якутар — 469 897 (7,47 %)
# Украинар — 154 954 (2,46 %)
# Кореяр — 56 973 (0,91 %)
# Татарар — 40 003 (0,64 %)
# Эвенкар — 27 030 (0,43 %)
# Белорусар — 24 502 (0,39 %)
# Эвенар (ламуты) — 22 172 (0,35 %)
# Узбекар — 19 561 (0,31 %)
# Эрменияр — 19 157 (0,30 %)
# Азербайжанар — 16 150 (0,26 %)
# Чукчаяр — 15 396 (0,24 %)
# Нанаяр — 11 784 (0,19 %)
# Бурятар — 10 942 (0,17 %)
# Киргизар — 9 562 (0,15 %)
# Китайвияр — 8 788 (0,14 %)
# Мордва — 8 618 (0,14 %)
# Немецар — 8 141 (0,13 %)
# Тажикар — 7 891 (0,13 %)
# Корякар — 7 723 (0,12 %)
# Чувашар — 7 402 (0,12 %)
# Башкирар — 6 784 (0,11 %)
# Малдаванар — 6 683 (0,11 %)
# Къазахар — 4 687 (0,07 %)
# Чувудар — 4 626 (0,07 %)
# Нивахар — 4 544 (0,07 %)
# Ителменар — 3 092 (0,05 %)
# Марийяр — 2 771 (0,04 %)
# Улчаяр — 2 700 (0,04 %)
# *Чпин миллет къалур тавунвай ксар* — 295 359 (4,69 %)

### Миграция

## Экономика

## Округдик квай субъектар

## ЧӀехи шегьерар

## Урусатдин президентдин тамам ихтиярар гвай векилар
Федерал округрин институт арадал гъунар авурдалай кьулухъ, округда 6 Президентдин тамам ихтияр гвай векил авай:
# Константин Пуликовский — 2000-лагьай йисан тӀул вацран 18-лагьай йикъалай 2005-лагьай йисан цӀехуьл вацран 14-лагьай йикъал кьван
# Камиль Исхакьов — 2005-лагьай йисан цӀехуьл вацран 14-лагьай йикъалай 2007-лагьай йисан баскӀум вацран 2-лагьай йикъал кьван
# Олег Антосенко (и. о.) — 2007-лагьай йисан баскӀум вацран 5-лагьай йикъалай 2007-лагьай йисан баскӀум вацран 29-лагьай йикъал кьван
# Олег Сафонов — 2007-лагьай йисан баскӀум вацран 29-лагьай йикъалай 2009-лагьай йисан нава вацран 30-лагьай йикъал кьван
# Виктор Ишаев — 2009-лагьай йисан нава вацран 30-лагьай йикъалай 2013-лагьай йисан пахун вацран 31-лагьай йикъал кьван
# Юрий Трутнев — 2013-лагьай йисан пахун вацран 31-лагьай йикъалай инихъ.

## Баянар
Сибирдин федерал округ

**Сибирдин федерал округ** (), куьрелди **СФО** () — Урусатдин кьулан пата алай федерал округ. Округ УФ-дин президентдин 2000 йисан 13 майдиз кьабулнавай къарардалди туькӀуьрнай.

Округдик 12 субъект акатзава. Абурун арада республикаяр, автономиядин ва милли регионар ава. Администрациядин юкь ва виридалайни чӀехи шегьер Новосибирск я.

## География
Округ уьлкведин юкьван пата, Азияда ава. Адан майдан 5 144 953 км² я, им вири уьлкведин 30.09 % туькӀуьрзава. ЧӀехивилиз килигна округрин арада кьведлагьай чкадал ала (садлагьай чкадал ЯРФО ала).
## Агьалияр
### Миллетар
2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунрин малуматриз килигна, округдин миллетрин состав агъадихъ галайвал тир :
Вири санал— 19 256 426 кас.
# Урусар — 16 542 506 (85,91 %)
# Бурятар — 442 794 (2,30 %)
# Туваяр — 259 971 (1,35 %)
# Украинар — 227 353 (1,18 %)
# Татарар — 204 321 (1,06 %)
# Немецар — 198 109 (1,03 %)
# Къазахар — 117 507 (0,61 %)
# Алтаяр — 72 841 (0,38 %)
# Хакасар — 70 859 (0,37 %)
# Эрменияр — 63 091 (0,33 %)
# Азербайжанар — 54 762 (0,28 %)
# Белорусар — 47 829 (0,25 %)
# Узбекар — 41 799 (0,22 %)
# Чувашар — 40 527 (0,21 %)
# Тажикар — 32 419 (0,17 %)
# Киргизар — 30 871 (0,16 %)
# Мордва — 19 238 (0,10 %)
# Цыганар — 15 162 (0,08 %)
# Башкирар — 12 929 (0,07 %)
# Шорар — 12 397 (0,06 %)
# Кореяр — 11 193 (0,06 %)
# Молдаванар — 11 155 (0,06 %)
# Эвенкар — 10 243 (0,05 %)
# Чувудар — 9 642 (0,05 %)
# Марияр — 9 116 (0,05 %)
# Китайвияр — 9 075 (0,05 %)
# Удмуртар — 8 822 (0,05 %)
# Полякар — 8 435 (0,04 %)
# Гуржияр — 7 884 (0,04 %)
# Эстонар — 7 112 (0,04 %)
# Долганар — 5 854 (0,03 %)
# Муькуьбур — 561 206 кас (2,91 %)

## Экономика
Вири Урусатдин кьуркьушумдин ва платинадин 85 %, цӀивиндин ва молибдендин 80 %, никельдин 71 %, цурцин 69 %, гимишдин 44 %, къизилдин 40 % игьтиятар гьа и округдал къвезва.

Округдин къене авай ракьун-рекьерин вири санал яргъивал, вири Урусатдин ракьун-рекьерин 17,5 % туькӀуьрзава.
## Округдик квай субъектар

## ЧӀехи шегьерар

## Баянар

## ЭлячӀунар
Гьольштайн

**Гьольштайн** () — Германиядин кефер пата авай тарихвилин чил я. Алай чӀавуз гьукуматдин паюнай ам Шлезвиг-Гьольштайн бундесланддин кьибле патан пай я. 1474 йисуз Гьольштайн Пак тир Римдин империядин пай хьана. 1490 йисуз Гьольштейн кьвенал пайнавай: Гьольштайн-Зондербургни Гьольштайн-Готторф. 1762 йисуз Гьольштайн-Готторфдин герцог Петр III тварцӀелди Россиядин император хьана. Адаз Даниядал гьалт жез кӀнзавай Шлезвигдик кухтунвай чилер кьулухъ къахчун патал.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Киров вилаятдин шегьерар

Киров вилаятдик 18 шегьер акатзава.

## Галерея

## Шегьеррин сиягь

## ГьакӀни килиг
* Киров вилаятдин административ чара авунар

## Баянар
Дмитрий Иванович Донской

**Дмитрий Иванович I** (дегь-урус. *Дмитрей Ивановичь*) (1350 йисан 12 октябрь, Москва — 1389 йисан 19 май, Москва) — 1359–1389 йисарин къене гьукум гьалай Москвадин князь ва Владимирдин Зурба Князьрикай сад. Куликовдин женгина гъалиб хьанвай виляй адаз Донской лакӀаб ганай. Адан дах II Иван Красный Москвадин, Звенигороддин ва Новгороддин князь тир.

Дмитрий Донской Урусатдин тарихда чӀехи гел тунвай ва зурба нуфус авай ксарикай сад я.

Вичи гьукум гьалзавай чӀавуз ада вири урус чилер сад авунай ва Москвадин Князьвал вири урусатдин кьилин юкь хьиз тайинарнай. Ада муькуь князьрихъ галаз кутӀуннавай икьрардалди Владимиррин Князьрин династия Москвадин тек сад тир ирсинин иесияр хьанай ва тахт несилдай несилдиз вугузвай. АкӀ ятӀани Твердин ва Смоленскдин князьвилер абурун таъсирдикай хкъечӀнай.

Дмитриян регьбервилик кваз урусри Къизилдин Кьушунрихъ ва татаррихъ галаз хьайи къати женгерай гъалиб акъатнай. Амма татаррин урус чилерал вигьинар идалай гуьгъуьниз гьеле кьве виш йис давам дезвай.

ГьакӀни, Дмитриян гьукумдин чӀавуз Москвада садлагьай Кремль эцигнай.

## Уьмуьрдикай
1359 йисуз буба регьметдиз фейила кьулухъ кӀуьд йис авай Дмитрийдин ва адан гъвечӀи стхадин къаюм ва вири Москвадин Князьвилин регьбер, уьтквем тӀулар авай ва къуватлу митрополит Алексий (Алексей Федорович Бяконт) хьанвай.

Вичин кьве хцизни Иван Красныйди ирс яз мулк-девлетар тунай. ГъвечӀи стхадин мукьвал кьиникьилай кьулухъ вири ирс Дмитрийдин гъилик акатнай.

## Хзан
Дмитриян тек сад тир паб, Суздальско-Нижегороддин ЧӀехи Князьвилин князь тир  Дмитрий Константиновичан руш Евдокия тир. Дмитрийдизни Евдокиядиз цӀикьвед аял авай:

# *Даниил Дмитриевич* (1370 — 15 сентябрь 1379).
# * [[Василий I Дмитриевич]]* (30 декабрь 1371 — 27 февраль 1425).
# * [[Софья Дмитриевна (княгиня рязанская)|Софья Дмитриевна]]* .
# * [[Юрий Дмитриевич Звенигородский]]* (26 ноябрь 1374 — 5 июнь 1434).
# * [[Мария Дмитриевна Московская|Мария Дмитриевна]] *.
# * [[Анастасия Дмитриевна]]*.
#* Симеон Дмитриевич *.
# * [[Андрей Дмитриевич Можайский]] *(14 август 1382 — 9 июль 1432).
# * [[Пётр Дмитриевич Дмитровский]]* (29 июль 1385 — 10 август 1428).
# * [[Анна Дмитриевна]]* (1387 8 январьдиз дидедиз хьанай) — князь Юрий Патрикеевичаз гъуьлуьз фенай.
# * Иван Дмитриевич*.
# * [[Константин Дмитриевич]]* (14 май 1389 — 1433) — Углицкдин князь.

## РикӀел аламукьун патал
1988 йисуз Урусрин Православиедин Клисадин Поместьедин соборда Дмитрий Донскойдиз пак инсандин тӀвар ганай. Ам рикӀел хкизвай югъ 19 май я. 2015 йисалай 19 майдиз Дмитрий Донской ва Княгиня Евдокия рикӀел хкунин югъ хьиз къейдзавайди я.

Дмитрий Донскойдин тӀвар са шумуд виш йисарин къене урусрин дяведа кьегьалвилин лишан хьанай.

2002 йисуз адан гьуьрметдай «Ватандиз Къуллугъ авунини паталай» тӀвар алай Орден акъуднай. Урус флотда князьдин тӀварцӀихъ галай пара кьадар зурба дараматар, гимияр, крейсерар, фрегат ва атомдин цин кӀанин гими ава. Урусатдин ва Украинадин саки вири чӀехи шегьерра Дмитрий Донскойдин тӀвар хуьзвай куьчеяр, паркар, бульварар ава.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Астрахань

**Астрахань** — Урусатда авай шегьер я, Астрахань областдин административ юкь. Агъа Волгадинни Каспийдин экономикадинни культурадин дегь юкь. Адаз мукьвал Россиядин кьибле патан форпостни Каспийдин кьилин шегьер лугьуда. Россиядин тарихвилелди къимет авай 115 шегьердик ква. Шегьер Волгадин дельтадин вини пата авайди я, Каспийдин агъавилин 11 островдал. Москвадалди рехъ 1411 километр я. Астрахань 4 административ райондал пайнавайди я: Кировский, Советский, Ленинскийни Трусовский. Шегьерда 532 699 кас яшамиш жезва. Майдан 208,7 км². Шегьерда гьамиша гьар жуьре культурайрин инсанар яшамиш жезвайди я. Исятда ана 100 миллетдилай пара ава, 14 динни 17 милли медениятдин тешкилат.

## Тарих
Шегьер XIII вишйисан кьведлагьай пата туькӀуьранвайдай кьазва. Сифте адан тӀвар Гьажи-Тархан тир. Элверин рекьел алаз шегьердикай фад Къизил Ордадин элверрин юкь хьана. XIII—XIV вишйисара Гьажи-Тархан караванринни рекерин еке тӀвал тир. АдайтӀуз рекьер рагъэкъечӀдай патай рагъакӀидайдаз физвай. Мадни кефер патай кьибле патаз. Шегьер канвай кирпичрикай ийизавай. Астраханда а девирриз палчухрин затӀар ийизавай, ракьар кӀвалахарзавай, гьар жуьре чӀигирунарни. 1395 йисан хъуьтӀуьз Астрахандик Тимуран армия атана. Чпин шегьер хуьн патал агьалийри муркӀадикай яцӀу цлар эцигна. Ахпа шегьердин чӀехибуру шегьер женг тагана хгана. Тимура Астрахань вичин кьушунриз чуьнуьхар ийиз гана, ахпа цӀай гана михьиз кана.

Гуьгъуьна Гьажи-Тархан мадни эхциг хъувунвай, Астрахандин ханвал 1459 йисуз туькӀуьр авурла ам адан кьилин шегьер хьана. XVI вишйиса ам алай чкадин хийирар патал Астрахань Турциядин планрик акатна. Гьадалай гъейри Крымдинни Ногай ордадин. 1533 йисалди Астрахандин регьбервиле урусрин пад кьазвай къуватар хьана. Абуруз Москвади пара пулар гузвай. Гьавиляй эхирда 1533 йисуз Астрахандин ханвили Москвадин гьукуматдихъ галаз элверунни политикадин разивал туькӀуьрна куьмекни галкӀдикай. Ахпа, 1537—1552 йисарин къене ханар кьуд сеферда дегиш хьанай. 1552 йисуз Астраханда Русьдик акси тир Крымрин кас атанвай, Ямгурчей хан. Адавай къуват къакъудун патал Иван IV-ди Астрахандиз 30 агъзур стрелец ракъурна, абуру са гъвечӀи женг хьайила къачуна шегьер. Гуьгъуьна, 1556 йисуз Астрахань мад са сефер къачурла ханвал чурна адан чилер Россиядик артухарна.

1670 йисуз Астрахандин агьалийри Степан Разиназ шегьердин ракӀрар ахъайна цардин къуват чпелай алудна. 1692 йисуз хьайи эпидемияди 10 агъзур кас кьена. Астрахандин чилерал урусар XVIII вишйисалай парадаказ къвез эгечӀзава. I Пётр 1717 йисуз Астрахандин губерния туькӀуьрна. Исятда авай сергьятар Астрахань областдихъ 1943 йисуз хьанвай. 1888 йисуз Астрахандихъ 74 агьали хьана. 1897 йисуз 112 880 кас. Абурукай чпин хайи чӀал 86 563 урус тир, 15 355 татар, 4 038 эрмени, 2 115 чувуд, 1 573 немцарин. 1900 йисан малумриз килигайла, Астраханда 122 агъзур кас авай.

## Агьалияр
2015 йисан 1 январдиз шегьер Россиядин 1114 шегьердикай 33 чкадал алай. Урусар 77,93 %, татарар 6,98 %, казахар 5,45 %, азербайжанар 1,31 %, эрменар 0,96 %, украинвияр 0,95 %, ногаяр 0,87 %, аварар 0,85 %, лезгияр 0,75 %.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Кубачияр

**Кубачияр** () — Дагъустандин бинедин суван халкь. Нах-дагъустандин халкьарин группадин дарги халкьарин хзандик акатзава. Советрин береда абур умуми дарги этносдик кутунвайди я. 

Кубачийрин хайи диге Дахада райондин Кубачи хуьр я. Чпин тӀварни гьа хуьруьхъ галкӀанва. Кубачи хуьрелай гъейри, кубачияр Дагъустандин Магьачкъала, Избербаш ва муькуь ихьтин чӀехи шегьеррани гьалтзава. 

Кубачияр, дарги чӀаларин группадик акатзавай кубачи чӀалалди рахазва. ТӀимил пайдиз литературадин дарги чӀалан чирвилер ава. 

Кубачийри чпи чеб дарги этносдиз талукьарзавач ва чеб кьилдин чара халкь тирди лугьузва. 

Диндал гьалтайла суни-мусурманар я.

## Тарих
Дагъустандин тарихда кубачи халкь XI виш йисалай малум я. Абурун сифте тӀвар, фарс чӀалалди *"кьеркьер ийизвайбур"* мана гузвай *зирихгеранар* тир (Зирих (кьеркь) + геран (ийизвайбур)), XV виш йисуз абурун тӀвар туьрк гаф тир *Кубачи* хьанай. Кубачи гафни туьрк чӀалалди *"кьеркьер ийизвайбур"* лагьай чӀал я. 

Идан патахъай этнограф Б. Н. Заходера агъадихъ галайвал кхьизва: *«Къайтагърин къуншидал алай халкь, зарахгаран тӀвар алай халкь тир. Абур кьеркьер, гапурар, турар ва муькуь дяведин алатар расзавай вири Дагъустандиз машгьур устӀарар тир. И кеспиятдин юкь Кубачи (чпин чӀалал Урбуг) хуьр тир.»*

V–X виш йисара Кубачи Зирихгерандин кьилин шегьер тир. Зирихгеран Дагъустандин виридалайни дегь гьукуматрикай сад тир, ва Кеферпатан Къавкъаздин политикадин уьмуьрда кьетӀен метлеб авай . 

XVI—XVII виш йисара кубачийри къайтагъдин уцмийриз ва къазикъумухдин ханриз муьтӀуьгъ тахьун паталди азадвилин женгер тухузвай. 

XVIII виш йисуз вири дагъустандин халкьар хьиз кубачиярни ирандин шагь тир Надир-Шагьан зулумдик акатнай. Гуьлистандин икьрардалди, 1813 йисуз Дагъустан Урусатдин гъилик акатайдалай кьулухъ Кубачи хуьр Къайтагъ-Табасарандин округдик акатнай.

## Арадал атуникай
Кубачи халкьдин арадал атуникай там малуматар авач, амма гиманар ава. А гиманрикай садни «Dictionnaire géographique universel» тӀвар алай энциклопедияда 1823 йисуз кхьенай. Гьа ктабда кубачияр дегь герман тайифадин несилар тирди кхьенва ва кьисадив кьурвал, Персиядин шагьди Франкиядай вичиз 40 хзан яракьрин устӀарар хканай. Амма кьил Индиядихъ галаз дяведа акахьнай шагьди абур Дагъустандин сувариз куьчарнай. Гуьгъуьнлай абуру ислам дин ва чкадин чӀал кьабулнай, амма чпин адетар, алукӀунар, чпин чӀехи-бубайриз хас тир кьетӀен лишанар хвенай .

Кубачийрин арадал атуникай и кьиса, 1903 йисуз алим П. Ф. Свидерскийди вичин «Дагъустандин сувара» тӀвар алай ктабдани  тестикьарнай. Ада къейд авунай хьи, кубачийри чеб "ференгар" (франкар) тирди гьисабзава ва абурун адетарни менталитет Дагъустандиз са кьадар чара я .

Муькуь версиядиз килигна, Кубачи хуьруьн эгьлияр грек ва генуэдин савдагаррин несилар я, абур Дагъустандиз атана фабрикаяр эцигнай ва кьетӀен яракьрин устӀаррин жемиятдик акатзавай .

## Литература
* 
## Баянар

## ЭлячӀунар
Нах-дагъустандин халкьар

**Нах-дагъустандин халкьар** — асул гьисабдалди Кеферпатан Къавкъазда (Дагъустан, Чечня, Ингушетия) ва са кьадар Азербайжанда, Гуржистанда, Турцияда, Иорданияда ва муькуь араб уьлквейра уьмуьр тухузвай халкьарин группа.  Абурун вири санал кьадар 6 миллион кьван кас я. 

И группадик кьве хзан акатзава нах халкьар (чеченар, ингушар, бацбияр) ва дагъустандин халкьар.

## Халкьар
* **[[нахар|Нах халкьар]]**
** вайнахар
*** чеченар
*** галанчожар
*** ингушар
** бацбияр

* **[[Авар-анди-цез халкьар]]**
** авар-анди халкьар
*** аварар
*** **[[андияр халкьар]]**
**** андияр
**** ахвахар
**** каратаяр
**** ботлихар
**** годоберияр
**** багвалар
**** тиндалар
**** чамалалар
** **[[цез халкьар]]**
*** рагъакӀидай цез халкьар
**** цезар
**** хваршияр
***** инхокварияр
**** гинухар
*** рагъэкъечӀдай цез халкьар
**** бежтаяр
**** гунзибар

* **[[Яхулар]]**

* **[[Дарги халкьар]]**
** кеферпатан дарги группа
*** кефердинни - рагъакӀидай патан агъа группа
**** акушаяр,
**** мугьияр
**** цудахарар
**** гьапшима-бутрияр
*** урахияр 
*** мюрег-губденар
*** кадарар
*** муирияр
** мегьебар
** кьиблединни - рагъакӀидай патан дарги группа
*** сирхияр
*** амух-худуцар
*** кьункьияр
*** санжи-ицарияр
** чирагъ группа
*** чирагъвияр
** къайтагъар (хайдакъар)
** кубачи-ашти группа
*** кубачияр
*** аштияр

* **[[Лезги халкьар]]**
** рагъэкъечӀдай патан лезги группа
*** лезгияр
*** табасаранар
*** агъулар
** рагъакӀидай патан лезги группа
*** рутулар
*** цӀахурар
** кьиблепатан лезги группа
*** будугъар
*** къирицӀар
*** хинелугъар
** арчи группа
*** арчияр
** удин группа
*** удияр

## Литература
* Алексеев М. Е. Нахско-дагестанские языки // Языки мира. Кавказские языки. М., 1999.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Акушаяр

**Акушаяр** — дарги халкьарикай сад. Абурун хайи макан Дагъустандин Акуша район ва Дахада райондин рагъэкъэчӀдай пад, хайи чӀал акуша чӀал я. Абурун вири санлай кьадар тахминан 42 000 кас я.  

Советрин береда умуми дарги этносдик кутунвайди я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Акуша хуьруькай
Губденар

**Губденар** — дарги халкьарикай сад. Губден, Гурбуки, Кадыркент, Шамшагар, Джанга ва Манас хуьрера уьмуьр тухузва. Абурун хайи чӀал губден чӀал я. 

Советрин береда умуми дарги этносдик кутунвайди я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Доломит

**Доломит** — къван я. карбонатрик квай минерал CaCO3•MgCO3 я. ГьакӀни доломит сувайрин ацукьзавай къванериз лугьуда, доломитдин минералдикай 95 %дилай винихъ квай. А тӀвар француз инженерни геолог Деод де Доломьёдилай атайди я (1750—1801), доломитрин гьал кхьейи.

Доломит кӀватӀ жезвайди я ацукьзавай-хемогендикай, галогенидрихъ галаз, гипсдихъ, ангидрит. Гиротермалвиин, кальцит кваз. Метаморфвилин процессра адакай кристалл жез доломитвилин мраморар жеда. Доломитдикай гьа тӀвар алай порода кӀватӀ жезвайди я, мукьвал-мукьвал известнякдани мраморда акахьна жез.

Доломит къачузвай виридалайни еке чкаяр Америкадин рагъакӀидай пата авайди я (Онтарио) мад Мексикада. Европада доломит Швейцариядани Италиядин Альпра къачузвайди я. ГьакӀни доломит Россияда (Урал), Беларусда (Витебск обл.,) Распространены месторождения доломита в России (Урал, Бурятия), в Белоруссии (г.п. Руба Витебской обл., ОАО «Доломит»), Украинада (Донбасс), Казахстанда (Балхаш вир) ава.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Доломитдикай Вебминерал энциклопедияда 
* Доломит кардик кутазвайвал
Александр Николаевич Тараньжин

**Тараньжин Александр Николаевич** () — Урусатдин театрдин ва кинодин актёр. 1991 йисуз ада Свердловск шегьердин театрдин институт акьалтӀарнай.

## Къугъванвай кинояр ва сериалар
* Пенсильвания (сериал, 2015)
* Слава (мини-сериал, 2015)
* Чародей равновесия. Тайна Сухаревой башни (2015)
* Чужой (сериал, 2014)
* Дубровский (2014)
* Миссия: Пророк (2012)
* Учитель в законе. Возвращение (сериал, 2012)
* Метод Фрейда (сериал, 2012)
* Братаны 3 (сериал, 2012)
* Поцелуй в голову (ТВ, 2012)
* Метро (2012)
* Телохранитель 4 (сериал, 2012 — …)
* Расплата (сериал, 2011)
* Хозяйка моей судьбы (сериал, 2011—2012)
* Лесник (сериал, 2011)
* Тайна Сухаревой башни (сериал, 2010)
* Еще не вечер (сериал, 2010)
* Крем (сериал, 2010—2011)
* Красное на белом (2009)
* Дикий (сериал, 2009)
* Из жизни капитана Черняева (сериал, 2009)
* Вольф Мессинг: Видевший сквозь время (сериал, 2009)
* Приказано уничтожить! Операция: «Китайская шкатулка» (мини-сериал, 2009)
* Русская жертва (2008)
* Очная ставка (2008)
* Капкан для киллера (2008)
* Похождения нотариуса Неглинцева (сериал, 2008)
* Срочно в номер 2 (сериал, 2008)
* Мент в законе (сериал, 2008)
* Дело чести (сериал, 2007)
* Угон (сериал, 2006)
* Золотая теща (сериал, 2006)
* Зона (сериал, 2006)
* Дальнобойщики 2 (сериал, 2004)
* Адвокат (сериал, 2004—2012)
* Next 3 (сериал, 2003)
* Саша + Маша (сериал, 2002—2005)
* Гражданин начальник (сериал, 2001)
* Сафари № 6 (1990)

## Театрдин сегьнеяр
* Сатана — «Дон Жуан» (1993, реж. Войтулевич)
* Гильденстерн — «Розенкранц и Гильденстерн» (1994, реж. Войтулевич)

## ЭлячӀунар
* Кинопоиск.ру
Ахвахар

**Ахвах** *([[Ахвах чӀал|ахв.]] ашвадо", "ашвалъ", "ахвалал)* — тарихдин къене Дагъустандин рагъакӀидай пата авай Ахвах районда, Азербайжандин Закатала райондин бязи хуьрера уьмуьр ийизвай Къавкъаздин бинедин суван халкь. Нах-дагъустандин халкьарин группадин авар-анди-цез халкьарин хзандик квай анди халкьарин группадик акатзава.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Къумукъ чӀал

**Къумукъ чӀал** (къум. *къумукъ тил*) — къумукъ халкьдин хайи чӀал. 

Туьрк чӀаларин группадин кыпчак чӀаларин хзандик акатзава. Адаз виридалайни мукьва чӀалар крым-татар, караим ва къарачай-балкъар чӀалар я. Урусатда къумукъ чӀалал 450–500 агъзурав агакьна агьалияр рахазва. Рахазвайбурун кьадардиз килигна Дагъустанда пудлагьай чкадал ала. Къумукъ чӀал Дагъустандин ругуд «эдеби» чӀаларикай сад я. Къумукь чӀалал «Ёлдаш» газет акъатзава. ЧӀал гегьенш хьанва Дагъустандин юкьван районра, са кьадар Чечнядин кефер патара ва Кеферпатан Осетиядин Моздок районда.

## Тарих
XIX виш йисалди къумукъ чӀал Дагъустандин кефер пата авсиятдин чӀал тир (илимда ахьтин чӀалаз лингва-франка лугьузвайди я, гилан лингва-франка Дагъустанда урус чӀал я) .

## Кхьинар
1928 йисалди къмукъри араб графикадин ажам алфавитдикай менфят къачузвай. 1928 йисалай 1938 йисалай латин графикадалди туькӀуьрнай алфавит тир, 1938 йисалай къедалди кирилл алфавит кардик ква.

Алай чӀаван къумукъ алфавит: **А а, Б б, В в, Г г, Гъ гъ, Гь гь, Д д, Е е, Ё ё, Ж ж, З з, И и, Й й, К к, Къ къ, Л л, М м, Н н, Нг нг, О о, Оь оь, П п, Р р, С с, Т т, У у, Уь уь, Ф ф, Х х, Ц ц, Ч ч, Ш ш, Щ щ, Ъ ъ, Ы ы, Ь ь, Э э, Ю ю, Я я**.

## ЧӀалан махсусвилер
Къумукъ чӀала 8 ахъа ванер ава, ибур: *а, е, ы, и, о, оь, у, уь* я. Бязи гафарв, иллаки маса чӀаларай къачур гафара, *аь* ванни гьалтда.

Гзафвилин форма –*лар* частица гилигуналди къалурзава.

ЧӀала ругуд падежар ава.

### Нугъатар
Къумукъ чӀала кьуд нугъат ава:

* буйнакъ нугъат
* хасавюрт нугъат
* къайтагъ нугъат
* терек нугъат.

Нугъатрин арадай вирибурулайни къакъатнавайди къайтагъ нугъат я. Дарги халкьарихъ галаз виш йисарин къене алакъада авай и нугъатдик кьетӀен сувун лишанар ква. Месела, къати *– къ* ван.

Литературадин къумукъ чал хасавюрт ва буйнакъ нугъатрин бинедал туькӀуьр хьанва. 

Къумукъ чӀал чирунин рекье чӀехи крар алим-тюрколог Н. К. Дмитриева кутунай.

## Эдебият
* Н. К. Дмитриев. Къумукъ чӀалан грамматика. М., 1940.
* Урус чӀаланни къумукъ чӀалан гафарган. Бамматов З. З. Магьачкъала. 1960.
* Урус чӀаланни къумукъ чӀалан гафарган. ред. Бамматов Б. Г. Магьачкъала. 1997.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Мугьажир

**Мугьажир** ( «гьижра авур кас», яни куьч хьанвай кас) — 622 йисуз Мугьаммад пайгъамбардихъ галаз (А.А.С.С) Меккадай Медина шегьердиз куьч хьанвай мусурманриз лугьузвай. Са кьадар геж, дуьньядин гьар са патай чпин дин хуьн паталди араб уьлквейриз куьч жезвай мусурманризни мугьажир лугьузвай. Месела, Къавкъаздин дяве чӀавуз Урус империядиз муьтӀуьгъ тахьана Осман империядиз катай агъзурралди дагъустанвийрин хзанризни «мугьажир» тӀамгъа эцигнай. Араб гаф яз «мугьажир» гаф *"гьаж"* (куьч хьун) гафуникай арадал атанвайди я. 

Турцияда лезги, авар, яхул хуьрер ава. И хуьрер Гъазаватдин дяве вахтунда Урусатдик акат тавун паталди Осман империядиз куьч хьанвай хзанри кутунвай. А чӀавуз вирибурулайни пара кьадарда куьч хьанвайбурукай черкесар, лезгияр (Турциядиз), чеченар, аварар, ингушар (Иорданиядиз, Сириядиз) я.

## Къуръанда мугьажирвиликай кхьенва
* «Куьч хьанвай сифте ксарин, ансаррин ва абурун гуьгъуьналлаз атанвайбурун кӀвалер къени жеда: Аллагь абурал рази я, ва абур Аллагьдал рази я. Ада абуруз женнетдин салар гьазурнава, а салара вацӀар авахьзава. Абур ина эбеди яз жеда. Им зурба агалкьун я.» 

## Баянар

## ЭлячӀунар

*Большаков О. Г. Мухаджир // Ислам: энциклопедический словарь / отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, 1991. — С. 177.
*Али-заде, А. А. Мухаджиры (архив ) // Исламский энциклопедический словарь. — М.: Ансар, 2007.
Мамеджафаров Мурсал Худавердидин хва

**Мурсал Мамеджафаров Худавердидин хва**, лакӀаб **Мурсал Алпан** (1938 йисан 10 декабрь, ДАССР, Ахцегь район, Смугъулар) — тӀвар-ван авай лезги зари, УФ-дин кхьирагрин союздин член.

Вичин шиирра зариди лезги чӀалаз ва хайи макандиз кьарувал, лезги халкьдин дегь ва девлетлу тарих, Алпандин девир къелемдиз гузва.

## Уьмуьрдикай
Мурсал Мамеджафаров 1938 йисан 10 декабрь вацра Ахцегь райондин Смугъулар хуьре дидедиз хьанай. Ада юкьван мектеб ва Ленинграддин Технологияррин институт куьтягьна. Гзаф йисара Магьачкъаладин карханайра кӀвалахна.
Мурсал Алпанан шиирар ва гьикаяяр XX виш йисан 60-й йисара чапдиз акъатиз эгечӀна. Ам "Чирагъ", "Елкен", "Ире" "Алпаб" ва «Бигер» кӀватӀалрин кирам я. Бязи эсеррар урус чӀалаз таржума авунва. Зари аслу тушир "Кьиблепатан гъед" газетдин редактор, УФ-дин кхьирагрин союздин член я.

## Эсерар
2016 йисуз заридин «Дар югъ» ва «Гьайкал» тӀварар алай шииррин кӀватӀалар чапдай акъатнай.

## ЭлячӀунар
Имам Шамил

**Имам Шамил** (диз, Дагъустандин Гимры хуьре дидедиз хьанва — диз, Сауди Арабистандин Медина шегьерда рагьметдиз фенва) — Дагъустандинни Чечнядин имам, Къавкъаздин сувавийрин регьбер. 1834 йисуз ам Кеферпатан Къавкъаздин имаматдин кьил хкягънавай. Миллетдай авар я.

## Уьмуьрдикай
Шамил са чилин пайдин иесидин хва тир. Ада чирзавай грамматика, логика, реторикани араб чӀал. Гьам патал адаз чирвилер авайдан тӀвар акъатна 1830 йисуз суфийрин тӀарикъат Накшбандийядик экечӀна, урусри адаз мюридизм тӀвар гана. Гази-Мугьаммад имаман гъилик Дагъустандин халкьари 1827 йисуз Дагъустандин бегризни меликриз, мад Россиядиз акси акъвазна. Гази-Мугьаммада бегар вичин къуватдик кутуна. 1830 йисалай эгечӀна чеченарни эгечӀна Гьажи-Ташаван гъилик къарагъун эгечӀиз. Идеологиядин мана Ислам дин тир, Дагъустандинни Чечнядин гьар жуьр халкьар санал кӀватӀ авур. Шамил Гази-Мугьаммадан кӀеви-дустрик квай. Россиядин армия 1832 йисуз Гимрийрин къеледихъ элкъвена акъвазна гьалт иййидайла адал, Гази-Мугьаммадни пара адан юлдашар уьмуьрдай хъфена, Шамилахъ пара хирер авай. Гьавиляй гуьгъуьнин имам Шамилакай тахьана Гьамза-Бек ибн Али Искандар аль-Гьутсалидикай хьана. 1834 йисуз Гьамза-Бек ивидин къастуникай кьейила, цӀийи имамвилиз и сефер Шамил хкягъна.

ЯтӀани Шамил мажбур тир масадбурукай вичин къуватни имамат хуьз. Дагъустандани Чечняда пара меликарни бегар авай, Имаматдин чилел чпин кӀвалер-затӀар авай. Ахпа са арадилай Шамиливай вичиз аксидаказ акъвазнавайбур вичин патал хкиз хьана гьар жуьре чилера наибвилиз эцигна. 1836 йисуз адан сифтевал Чечняда Гьажи-Тачавани кьабулна. 1839 йисуз Ахулго хуьре Шамилан кьушунар урусри катана анай акъудна. Шамилан хва урусри аманатвилиз къачуна. Ахпана, Шамилавай 1840 йисуз Чечнядай хтана Дагъустандиз вичин кар вилик тухуз хьана. Ада эгечӀна кӀеви гьукумат эцигиз, ам патал ада пуд патан фикир кьили акъудиз хьана. Ада эцигна иерархия — хуьрерин кьилер, вилаятдин кьилерни вичин регьбервал вирибурун кьиле аваз. Вилаятрин чӀехибуру, наибри, Шамилан армиядин аскерар кӀватӀзавай. Гьукуматдихъ вичин, кӀеви армия, почтани гьакьаринни дувандин система хьана. 1845 йисуз Шамилан виридалайни хъсан чӀав тир. Ада урусри вичиз акси ракъурнавай армия Михаил Воронцован гъилик ракъурнавай михьиз барбатӀна. А крар гьич РагъакӀидай патан Европадани чир хьана. ЯтӀани гуьгъуьна Воронцова вичин стратегия масакӀавуна цӀийи кьиляй Шамилаз акси крар тухуз хьайила, Шамилан чӀав къвез-къвез вичин эхирдик физ хьана. Крым дяве 1856 йисуз куьтягь хьайила, Кавказда гьа дяве патал Шамилаз акси ракъур тавуна са гуж авай кар патал хуьзвай кьушунар Шамилаз акси ракъурна. 200 000 кас авай армия вилик фена Шамил алай чка элкъвена кьуна. Къвез-къвез жезвай гьал Шамилазни адан пад кьазвайбуруз лап пис хьана. 1959 йисуз Гунибда ам урусри кьуна Россиядиз тувана. 1869 йисуз Шамил фена Гьаж ийиз Меккадиз. Мединада ам рагьметриз фена.

## Баянар

## ЭлячӀунар