open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сердар Амин

**Сердар Амин** — Азербайжандин кхьираг, зари ва сценарист.  

1988 йисуз Къубада дидедиз хьанва. 1994  йисуз бубадин хуьр тир КцӀар райондин Агъа Лакар хуьруьз хтанвай. Кьве ктабрин кирам я: "Кьемкьердин лугьунар", "Шеиралты".
Гъенер вацӀ

**Гъенер вацӀ** — Азербайжандин КцӀар районда авай вацӀ. ВацӀун вини кьиле авай кьерел ГъенервацӀ хуьр ала.
Мегьти-улу ханвал

**Мегьти-улу ханвал** — XVII–XIX виш йисарин къене Дагъустанда хьайи къумукьрин гьукумат я. Адак Манас вацӀун кӀама авай 13 хуьрер акатзавай. 

Ханвилин агьалидин чӀехи пай къумукьар, тӀимил пай — аварар тир. 

Мегьти-улу ханвал XVII виш йисуз Тарки шамхалвал чкӀайдалай кьулухъ арадал атанай. Адан тӀвар вичин бине кутур Къара-Мегьти тӀвар алай инсандихъ галаз алакъалу тирди малум я. Сифте яз Къара-Мегьти Аймаки хуьре секин хьанай, гуьгъуьнлайни Мегьти-улудин ханрин пачагьд-кӀвал Агъа Женгутай хуьруьз тухванай. 

1741 йисуз Мегьти-улу ханвилин гьаким тир Агьмед-ханан кьушунди Женгутайдин мукьвал алай Аймаки кӀама Надир-шагьан аскерар яна кукӀварнай. Дагъустандин тарихда Агьмед-ханан тӀвар Ирандин агрессиядин аксиниз къати кьулухъди румар гайи шанил хьиз акъатнай ва Андалал ягьунра ам кьушунрин регьбер хьанай. Идан паталай Турциядин султӀан I-й Магьмуда адаз «мир-и миран» (яни генерал) тӀвар ганай. 

1867 йисуз Мегьти-улу ханвилин эхиримжи хан тир Рашид-хана вичин хивяй вири ихтиярар ва везиваяр акъуднай ва ханвал Урусатдин империядин Темир-Хан-Шурадин округдик акатнай.

## Ханвилин регьберар
* Къара-Мегьти (сифте тӀвар 1590 йисуз кьунва)
* Агьмет-хан I (сифте тӀвар 1637 йисуз кьунва)
* Мегьти II (XVII виш йисан юкьвар)
* ПӀир-Мугьаммад (XVII виш йисан сифте кьилер)
* Мегьти III 
* Агьмед-хан II (1735—1749)
* Мехти IV (1749—1773)
* Али-СултӀан (1773—1807)
* Агьмедхан Аджи-хан (? — 1796)
* Гьасан-хан (1809—1818)
* Агьмед-хан (1820—1843)
* Нух-Бике (1843—1855)
* Ибрагьим-хан (1855—1859)
* Рашид-хан (1859—1867)
## Эдебият
* Мехтулинское ханство в Энциклопедии Дагестана
* Ахмед-Хан Мехтули 
* Н. В. Сычев «Книга династий» — Москва: «АСТ» — «Восток-Запад», 2008. ISBN 978-5-17-032495-8
Тат чӀал

**Тат чӀал** (тат. *зуун тати, зуун жугьури, парси*) — асул гьисабдалди Азербайжанда ва Дагъустанда уьмуьр ийизвай татрин ва сувун чувудрин хайи чӀал я. Ирандин чӀаларин рагъакӀидай патан группадик акатзава. 

Сувун чувудар рахазвай тат чӀалан нугъатдиз «жугьури» лугьузва. Бязи лингвистри ибур кьве чара чӀалар тирди тестикьарзава. Тат чӀалак сад-садаз мукьва нугъатар ква. Дагъустанда тат чӀалак (жугьури) гьукуматдин чӀалан статус гала. 

Азербайжанда тат чӀалал рахазвайбурун кьадар йисандавай тӀимил жезва. И уьлкведа тат чӀал азербайжан чӀалди арадай акъудзава. 

UNESCO-ди акъудай «Терг хуьнин кичӀевилик квай чӀаларин атлас» журналда тат чӀал «тадиз терг жезвай чӀаларин» сиягьда ава.

## Рахазвайбурун кьадар ва чкӀанвай чкаяр
## Нугъатар
## Эдебият
* Агарунов Я. М., Агарунов М. Я. Татско (еврейско)-русский словарь. М., 1997.
* Дадашев М. Б. Русско-татский (горско-еврейский) словарь. М., 2006.
* Грюнберг А. Л. Язык североазербайджанских татов. Л., 1963.
* Грюнберг А. Л. Давыдова Л. Х. Татский язык, в кн: Основы иранского языкознания. Новоиранские языки: западная группа, прикаспийские языки. М., 1982.
* В. Ф. Миллер. Татские этюды, ч. 2. М., 1907 г.
* Грюнберг А. Л. Татский язык. // Языки мира / РАН. Ин-т языкознания; Редкол.: В. Н. Ярцева (пред.) и др. — М.: Индрик, 1997. — Иранские языки. Ч. 1: Юго-западные иранские языки / Редкол.: В. С. Расторгуева (отв. ред.) и др. — 207 с.
* Миллер В. Ф. Материалы для изучения еврейско-татского языка. СПб., 1892.
* Миллер В. Ф. Опыт грамматики татского языка. Ч. 2. М., 1907.
* Миллер В. Ф. Очерки морфологии еврейско-татского наречия. СПб., 1892.
* Миллер В. Ф. Татские этюды. Ч. 1. Тексты и татско-русский словарь. М., 1905.
* Соколова В. С. Очерки по фонетике иранских языков. Ч. 1. М.—Л., 1953.
## ЭлячӀунар
* Онлайн словарь горско-еврейского языка 
* Зуун джуури или горско-еврейский язык  (немало сведений о грамматике, в том числе спряжение неправильных глаголов)
* Краткий разговорник горско-еврейского языка 
* Онлайн библиотека 
* John M. Clifton, Gabriela Deckinga, Laura Lucht, Calvin Tiessen. Sociolinguistic Situation of the Tat and Mountain Jews in Azerbaijan. SIL International, 2005
Гимбатович Мугьу Алиев

**Гимбатович Мугьу Алиев** () — Урусатдин гьукуматдин кардар, 1995–2006 йисарин къене Дагъустан Республикадин Халкьдин кӀватӀалдин председатель, 2006–2010 йисарин къене Дагъустан Республикадин президентвилин везифадал алай. .

1940 йисан 6 августдиз ДАССР-дин Хунзах райондин Тануси хуьре дидедиз хьанай. Миллетдай авар я.

## ЭлячӀунар
* Официальный сайт Президента Республики Дагестан 
* «Муху Алиев: У нас должна быть оппозиция» — Светлана Емельянова, Российская газета, 18.04.2006
* «Один день президента» — Юлия Латынина, Новая газета, 10.08.2006
* Интервью с Муху Алиевым, «Эхо Москвы», «Разворот» 27.12.2006
Мегьамедалиевич Мегьамедсалам Мегьамедов

**Мегьамедалиевич Мегьамедсалам Мегьамедов** — Урусатдин сиясатдин ва гьукуматдин кардар, Дагъустандин Республикада чара-чара регьбервилин везифайрал алай. 2001—2002 йисара «Анжи» футболдин клубдин вице-президент тир. 2010–2013 йисарин къене Дагъустандин президентвилин къуллугъдал алай. 2013 йисалай эгечӀна Урусатдин Федерациядин президентдин администрацияда кӀвалахзава. 

Экономикадин илимрин доктор, профессор, Дагъустандин Гьукуматдин университетда экономикадин ва зегьметдин социологиядин кафедрадин кьил тир. Плеханован тӀварунихъ галай Урусатдин экономикадин университетдин илимрин лайихлу доктор я (2012 йис). Виликан Дагъустандин кьил — Мегьамедов Мегьамедалидин хва я. 

1964 йисан 1 июньдиз ДАССР-дин Леваши райондин Леваши хуьре дидедиз хьанай. Миллетдай дарги я.

## ЭлячӀунар
* Медведев внес кандидатуру Магомедова на пост президента Дагестана
* Биография на сайте «Кавказский узел»
Табасарандин майсумвал

**Табасарандин майсумвал** — X виш йисалай – 1813 йисалди Дагъустанда хьайи табасаранрин гьукумат я. Адан гьакимрал «майсум» титул алай. 

Табасарандин майсумвиликай сифтегьан малуматар тахминан XV виш йисан кьведлагьай паюна авар нуцалвилин кьил тир I-й Андуник хана вичин хтул Гьажиали Шамхал Гидатливидиз кхьенай «Андуникан веси» тӀвар алай чарче гьатнава. Ана кхьенва хьи, Дагъустанда авай 260 агъзур кьушунрикай 60 агъзур кас — им табасарандин майсумвилин кьушунар я. Вич майсум Хучни хуьруьн кӀеви къеледа амукьзавай. 

Табасарандин чилер кефер пата Къайтагъдихъ галаз, кефердинни-рагъакӀидай пата Къумухдихъ галаз, кьибле пата Лезгистандихъ галаз, рагъэкъечӀдай патани Дербентдихъ галаз са сергьятра авай. Табасаранди Къавкъазда кьиле физвай сиясатдин ва тарихдин вакъиайра метлеблу роль къугъвазвай. 

XVII виш йисан юкьвара майсумрин арада къенепатан гьуьжетар гатӀумай. Гьукумдал алай майсум Джерах хуьруьз куьч жез мажбур хьанай. Майсумрин арада гьатай къаларикай ва гьукум гъуьргъуь хьуникай фад заманда менфят хкудна табасарандин къазиди майсумвилин кефер пад муьтӀуьгъарна ана аслутушир мулк арадал гъанай. Майсумвилелай ва цӀийиз арадал гъайи къазивилелай гъейри, Табасаран уьлкведа гьакӀни Сувун (Азад) Табасаран лугьудай вилаятни авай. Сувун вилаятдик рагъакӀидай пата авай сувун хуьрер акатзавай ва хуьрера майсумринни къазийрин гьукум кьуру тӀвар алаз кьабулзавай. 

1806 йисуз майсума, къазиди ва Табасарандин муькуь феодалри Урусатдин раятвал кьабулнай. 1813 йисуз Табасаран Урусатдин империядик тамамвилелди акатунивди са уьлкве хьиз терг хьанай.

## Регьберар
## Эдебият
* Магомедов Р. М. История Дагестана: Учебное пособие; 8 кл. — Махачкала: Изд-во НИИ педагогики, 2002 г.
* Рамазанов Х. Х., Шихсаидов А. Р. Очерки истории Южного Дагестана. Махачкала, 1964.
Къавкъаздин дяве

**Къавкъаздин дяве** — Кеферпатан Къавкъаздин чилер Урусатдин империядиз муьтӀуьгъарун паталди урусринни Кеферпатан Къавкъаздин халкьарин 1817 йисалай 1864 йисал кьван давам хьайи дяве я.

И дяведа зурба империядин аксиниз сифте экъечӀай, урусриз къати акси румар гайи ва чпихъни виридалайни гзаф телефвилер галукьай миллетар абхаз-адигъ миллетар хьанай. И дяве урусрин хийирдиз акьалтӀайдалай кьулухъ ятӀани абуруз муьтӀуьгъ тахьана виш агъзурралди абхаз-адигъар Турциядиз, ва я муькуь Араб уьлквейриз хъфенай ва абурун чӀехи пай чкадин агьалидихъ галаз акахьна са миллет хьиз терг хьанай. Месела, Турциядиз вири сад хьиз хъфенвай убыхри хайи чӀал рикӀелай алудна тамамвилелди туьрквериз элкъвена квахьнава.

## Тарих
## Судур
## Эдебият
* Бгажба О. Х., Лакоба С. З. История Абхазии. С древнейших времён до наших дней. — Сухум: 2007. — 392 с.
* Гордин Я. А. Реформатор и Кавказ. Взгляд на сегодняшние российские проблемы из XIX века / Первое сентября, М., № 22, 2002.
* Гордин Я. А. Кавказ: земля и кровь. Россия в Кавказской войне XIX века. СПб., 2000.

## ЭлячӀунар
* Потто В. А. «Кавказская война. От древнейших времён до Ермолова». Т.1
* Милютин Д. А., Описание военных действий 1839 года в Северном Дагестане, СПб.: 1850
* Фадеев Р. А., Шестьдесят лет Кавказской войны, Тифлис: Военно-походная типография Главного Штаба Кавказской Армии, 1860
Ругуджа

**Ругуджа** () — Дагъустан республикадин Гуниб районда авай хуьр. «Ругуджа» хуьруьнсоветдик акатзава. 

## География
Хуьр Дагъустандин Гуниб райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Гуниб хуьрелай 12 км яргъал ала. 
## Тарих
## Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, Ругуджада 1641 касди уьмуьрзавай. Агьалидин вири аварар, суни-мусурманар я. 
## Баянар

## ЭлячӀунар
Вини Инхо

**Вини Инхо** () — Дагъустан республикадин Гьумбет районда авай хуьр. «Вини Инхо» хуьруьнсоветдик акатзава.

## География
Хуьр Дагъустандин Гьумбет райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Мехельта хуьрелай 9,5 км яргъал, Нирукал вацӀун дугунал ала. 
## Тарих
## Агьалияр
2016 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, Вини Инходин агьалидин кьадар 1067 кас тир. Агьалидин вири аварар, суни-мусурманар я. 
## Баянар

## ЭлячӀунар
Сувун Республика

**Сувун республика**, гьакӀни ** Сувун автономия** — Кеферпатан Къавкъаздин сувун халкьарин Садвалдин Юкьван комитетди 1917 йисуз Дагъустандин ва Терекдин вилаятрин чилерал малумарнай гьукумат. Майдан — 125 000 км², агьалияр 2,9 млн.кас тир. 

ЦӀийиз арадал гъайи республикадин сергьятра ирид аслу тушир «шататар» сад хьанай: Дагъустан, Чечня, Осетия, Къарачай-Черкесия, Къабарда-Балкъар, Адигъея ва Абхазия.

Республикадин кьилин ва виридалайни метлеблу шегьер Темир-Хан-Шура тир.

## Тарих
## ЭлячӀунар
* Б. М. Кузнецов. 1918 йис Дагъустанда
Узун-Гьажи

**Узун-Гьажи Салтави**, гьакӀни **Узун-Хайир Гьажи-хан** (1848 — 1920) — Дагъустандин диндин ва сиясатдин кӀвенкӀведар. Кеферпатан Къавкъаздин Эмиратдин эмир. 

## Уьмуьр
Узун-Гьажи 1848 йисуз Дагъустан вилаятдин Гуниб округдин Салта хуьре дидедиз хьанай. Миллетдай авар я. Жегьил чӀавуз ам Согратльви шейгь Абдурагьман-Гьажидин муьрид тир. 11 йисан къене ам тӀвар-ван авай алимдин сухтавилик квай, ахпа ислам диндин чирвилерин гуьгъуьна Сауди Аравиядиз, Сириядиз, Турциядиз рекье гьатнай. 

1877 йисуз Рамазан вацран садлагьай юкъуз Салта муькъвел (Яру муьгъ) урусрихъ галаз ягь-ягъунра иштирак авурвиляй Узун-Гьажидиз ирид йис жаза гана Самара губерниядин Новоузень уезддиз акъуднай, амма кьуд йис алатайла ам анай катна Дагъустандиз элкъвенай. 

Кьведлагьай сеферда Узун-Гьажидиз 1910 йисуз гьукуматдин ихтияр авачиз Салта хуьре медресе эцингнай лугьуз кар ганай.

## ЭлячӀунар
* М. Н. Нахибашев. Узун-Хаджи Салтинский — общественно-политический и религиозный деятель Дагестана и Чечни. Махачкала: ИД «Эпоха», 2009—208 с.
Кеферпатан Къавкъаздин Эмират

**Кеферпатан Къавкъаздин Эмират** — 1919 йисалай 1920 йисалди Дагъустандин ва Чечнядин чилерал хьайи Исламдин гьукумат я. Адан эмир — Узун-Гьажи тир. Кьилин шегьер — Ведено хуьр. 

## Тарих
Сувун республика терг хьайидалай кьулухъ, 1919 йисан май вацран эхирда Ботлих хуьре чӀехи межлис кьиле фенай ва гьа межлисдал кӀватӀ хьанвай жемятди Узун-Гьажи Дагъустандин ва Чечнядин эмир яз хкянай.

1919 йисан 9 сентябрьда дагъустандин ва чечнядин диндаррин иштиракдалди кьиле фейи мешверада Кеферпатан Къавкъаздин Эмират арадал гъуникай хабар ганай ва адан кьил эмир Узун-Гьажи эцигнай.

## Эдебият
* *Нахибашев М. Н.* Узун-Хаджи Салтинский — общественно-политический и религиозный деятель Дагестана и Чечни. — Махачкала: ИД «Эпоха», 2009. — 208 с.
* ГОРСКАЯ МОНАРХИЯ МУДЖАХИДОВ — ГОСУДАРСТВЕННАЯ СИМВОЛИКА СЕВЕРО-КАВКАЗСКОГО ЭМИРАТА В 1919—1920 гг.
Иналук Арсанукаев Дышнинский

**Иналук Арсанукаев Дышнинский** — чеченрин Дишни тайифадай тир князь, Урус пачагьдин офицер (ротмистр), гуьгъуьнлай Кеферпатан Къавкъаздин Эмиратдин ЧӀехи Визир (фельдмаршал).

1919 йисан гатуз ада Узун-Гьажидихъ галаз Усманрин султӀан Багьадинан протекторатдик кваз Дагъустандин ва Чечнядин чилерал Кеферпатан Къавкъаздин Эмират арадал гъуникай малумарнай. ЦӀийиз арадал гъайи уьлкведин эмир Узун-Гьажи хьанай, амма гьукуматдиз идара ийидай органар Иналука тешкилнай ва вични Эмиратдин фельдмаршал хьанай. Са йис уьмуьр авур Эмират, тийижир себебралди кьенай Узун-Гьажидин кьиникьилай кьулухъ гьасятда терг хьанай ва Иналук Арсанукаев 1921 йисуз НКВД-дин къуллугъэгьлийрин паталай Грозный шегьерда рагъ алай юкъуз яна кьенай. 

## ЭлячӀунар
* 1-ый и последний чеченский князь Иналук Арсанукаев-Дышнинский.
VI-й Мегьамед Вагьиддин

**VI-й Мегьамед Вагьиддин**  (усм. محمد سادس|*Mehmed-i Sadis*), ) — 1918 йисалай 1922 йисалди гьукум гьалай Усманрин империядин 36-й ва эхиримжи султӀан.

## Эдебият
* *Фрили Дж.* Тайны османского двора. Частная жизнь султанов (пер. с англ). — Смоленск, 2004. — ISBN 5-8138-0504-4
Терек вилаят

**Терекдин вилаят** — 1869–1920 йисарин къене Урусатдин империяда хьайи администрациядин тек я. 

Кьилин шегьер — Владикавказ тир.

Вилаят рагъакӀидай пата алай Кума вацӀалай рагъэкъечӀдай пата алай Сулак вацӀал кьван ва кефер пата алай Терек вацӀалай кьибле пата алай Къавкъаздин Кьилин цӀиргъел кьван экӀя хьанвай чилерал алай.

## Тарих
## Агьалияр
## Къенепатан паюнар
1888 йисалай 1899 йисалди вилаятдик 7 округар акатзавай:

## Эдебият
* 
* *М. А. Караулов 2-й.* Хронология важнейших событий, касающихся Терского казачьего Войска
Хасавюртдин округ

**Хасавюртдин округ** — Урусатдин империяда кӀвенкӀве Терек вилаятдин, гуьгъуьнлайни Дагъустандин АССР-дин къене хьайи администрациядин тек. Адан юкь — Хасавюрт слобода тир. 

## География
Окруз Терек вилаятдин рагъакӀидай пата алай. Адан чилери Къумук аран, Салатау цӀиргъ, Акташ, Ямансу ва Ярык-су вацӀарин вини кьил ва юкьван патар кьунвай. Кумыкия, Аух ва Салатавия тӀварар алай тарихдин чилер Хасавюрт округдал экӀя хьанвай. 

Округ кефердинни-рагъакӀидай пата Кизлярдин округдихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата Дагъустандин вилаятдихъ галаз, рагъакӀидай патани Аксай вацӀун яргъивилихъди Грозныйдин округдихъ галаз са сергьятра авай.

## Тарих
## Агьалияр
1897 йисан малуматриз килигна, округда 70 800 касди уьмуьрзавай (им вири вилаятдин агьалидин 7,6 % тир). 

Округдин милли состав :

* къумукьар — 26108 кас (36,9 %)
* чеченар — 18127 кас (25,6 %)
* аварар — 13683 кас (19,3 %)
* нугъаяр — 4000 кас (5,6 %)
* урусар — 3188 кас (4,5 %)
* чувудар — 1738 кас (2,5 %)
* татарар — 1306 кас (1,8 %)
* украинар — 1284 кас (1,8 %)
* муькуьбур — 1366 кас (1,9 %)

## Баянар

## Эдебият
Кизлярдин отдел

**Кизлярдин отдел** — 1888–1924 йисарин къене Урусатдин империядин Терек вилаятдин къене хьайи администрациядин тек. Адан юкь — Кизляр шегьер тир.

## Агьалияр
1897 йисан малуматриз килигна, Кизляр отделдин агьалидин кьадар 102 395 кас тир .  

Миллетар:

* урусар (казакар) — 53 785 кас (53 %)
* нугъаяр — 31 650 кас (30 %)
* эрменияр — 4 681 кас (4,6 %)
* украинар — 4 139 кас (4,3 %)
* чеченар — 4 083 кас (4 %)
* калмыкар — 1 417 кас (1,2 %)
* гуржияр — 1 030 кас (1,0 %)
* туркменар — 1 029 чел. (1,0 %)

## Баянар

## Эдебият
* Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. т.68 Терская область. 1905 г.
* Кизляр // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
Гъуцар сув

**Гъуцар сув** — Кьиблепатан Дагъустанда авай сув. Адан кьакьанвал 4142 метр я. Шагьдагъ ва КичӀен суварихъ галаз Къавкъаздин Кьилин цӀиргъинин виридалайни кьакьан суварикай сад я. Сувалай кьил къачузвай пара кьадар гъвечӀи вацӀар Самур, Ахцегь ва Усугъ вацӀарик акахьзава. 

Лезги халкьдин адетрив кьурвал, Гъуцар сув — пак сув яз гьисабзава. Иниз гатун береда Дагъустандин ва Азербайжандин лезгийри пак пӀирериз зиярат ийиз къвезва. Лезги чӀалал и сувун тӀварцӀи «Гъуцран сув», яни *Аллагьдин сув* мана гузва.

## ЭлячӀунар
* Шалбуз-даг // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
Урусатдин империя

**Урусатдин империя** (Россійская Имперія) — 1721 йисалай 1917 йисан Февральдин революциядалди Евразиядин чилерал хьайи зурба гьукумат. 1721 йисан 22 октябрьдиз Кеферпатан дяведилай кьулухъ I-й Пётрди Вири Урусатдин императордин ва Ватандин Бубадин титулар къучурла кьулухъ Урусатдин империя арадал атанай. 

Империядин кьилин шегьер сифте Санкт-Петербург, гуьгъуьнлай Москва, ахпа мад Санкт-Петербург хьанай. 

Чилерин майдандиз килигна Урусатдин империя дуьньядин тарихда хьайи гьукуматрин арада пудлагьай чкадал ала (1-й чка Британиядин империяди, 2-й чкани Монголиядин империяди кьунва) ва кефер пата авай Кеферпатан МуркӀарин океандилай кьибле пата авай ЧӀулав гьуьлел кьван, рагъакӀидай пата авай Балтик гьуьлелай рагъэкъечӀдай пата авай Лас океандал кьван экӀя хьанай.  

1905 йисан Манифест жедалди, империядин кьилел алай — императордин гъиле сергьятар алачир зурба гьукум авай. 

1917 йисан 1 сентябрьдиз Урусатдин империядин Вахтунин гьукуматди уьлкве республика хьиз малумарнай.

## Тарих
## Агьалияр
1897 йисуз вири агьалияр гьисабунин нетижайриз килигна, империядин агьалидин кьадар 129,2 млн кас тир. Абурукай: Урусатдин Европа пата — 94 244 100 кас, Польша — 9 456 100 кас, Къавкъаз — 9 354 800 кас, Сибир — 5 784 500 кас, Кьулан Азия — 7 747 100 кас, Финляндия — 2 555 500 кас.

## Эдебият
* 
* 
* 
* 
## ЭлячӀунар
* 
*
Урусатдинни-Турциядин дяве (1877—1878)

**Урусатдинни-Турциядин дяве** (1877—1878) — Урусатдин империядин (адахъ дуст Балкан уьлквеяр гилиг хьана) ва Усманрин империядин арада хьайи дяве. И дяве, Балкан полуостровдин агьалиди Усманрин гьукуматдин аксиниз тешкилнай къарагъунин себебдалди гатӀумнай. Болгарияда милли къарагъунар чуькьуьн паталди туьрквери христиан-эгьлидиз гайи регьимсуз зулумрикай ва азабрикай хабар хьайи Урусатдиз ва Европадиз хъел атанай. Усманрин империяда христианрин гьалар ислягь рекьералди са кьадар хъсанарун паталди серенжемар кьабулиз кӀанзавай Европадиз туьрквери рехъ атӀанвайди акур Урусатди 1877 йисан апрел вацра Турциядиз дяве малумарнай.

## Эдебият
* 
* 
* 
*
Урусатдин Федерациядин субъектрин агьалияр

2016 йисан малуматрив кьурвал, агьалидин кьадардиз килигна Урусатдин Федерациядин субъектрин сиягь:

## Сиягь
Урусатдин Федерациядин субъектрин майдан

Майдандин чӀехивилиз килигна туькӀуьрнавай Урусатдин Федерациядин субъектрин сиягь:

## Баянар
ISO 3166-2:RU

**ISO 3166-2:RU** — дуьньядин картадал Урусатдин Федерация къалурзавай геокод.
Деникин Антон Иванович

**Деникин Антон Иванович** (1872 йисан 4 декабрь; Урусатдин империя, Польшадин Пачагьвал, Влоцлавека ш. — 1947 йисан 7 август; АСШ, Мичиган, Анн-Арбор ш.) — Урусатдин империядин дяведин, сиясатдин ва жемиятдин къуллугъэгьли, кхьираг, мемуарист, публицист ва дяведин документалист. Урусатдинни-Япониядин дяведа иштирак авур кас. Деникин Дуьньядин садлагьай дяве чӀавуз Урусатдин империядин армиядин виридалайни хъсан нетижаяр къалурай генералрикай сад тир. Женгера къалурай викӀегьвилиз килигна «Ракьун бригада» тӀвар ганвай 4-й тфенгчи ях кьушундин бригададин командир тир. 1916 йисуз ам генштабдин генерал-лейтенант, 1917 йисуз РагъакӀидай ва Кьиблединни-рагъакӀидай патарин фронтрин регьбер хьанай. Армия демократизация авунин аксиниз экъечӀай активист тир. Гражданвилин дяведин йисара Деникин Лацу гьерекатдин кьилин кӀвенкӀведаррикай сад тир ва Кьиблепатан Урусатда и гьерекатдин регьбер тир (1918—1920). Лацу гьерекатдин регьберин арадай дяведин ва сиясатдин рекьера виридалайни чӀехи агалкьунрив агакьайди Деникин тир. 1919—1920 йисара ам Кьиблепатан Урусатдин Яракьлу кьушунрин кьил тир. 

1920 йисан апрель вацра Америкадин Садхьанвай Штатриз эмиграция авунай. 

Гражданвилин дяведикай кхьенвай са шумуд ктабрин ва очеркрин кирам я.

## Эдебият
* 
* 
* 
*
Кисриев Энвер Фридан хва

**Кисриев Энвер Фридан хва** — Урусатдин социолог, кавказовед. Дагъустандин милли-медениятдин ва жемиятдинни-сиясатдин меселайрин патахъай эксперт, философия илимдин кандидат. 220-ай пара илимдин публикацийрин кирам. 

Миллетдай лезги я. 

## Уьмуьр
Кисриев Энвер 1947 йисуз ДАССР-дин Магьачкъала шегьерда, Дагъустандин хуьруьн майишатдин илимдинни-чирунрин институтдин директор тир Кисриев Фридан хзанда дидедиз хьанай. 1972 йисуз Дагъустандин гьукуматдин университетдин тарихдин факультет акьалтӀарнай. 1972—1975 йисара СССР-дин Илимрин Академиядин аспирантурада кӀелнай.

## Монографияр
* Ислам и власть в Дагестане / Э. Ф. Кисриев; Отв. ред. А. В. Малашенко; Российская академия наук. Центр цивилизационных и региональных исследований. — науч. изд. — М.: ОГИ, 2004. — 224 с. — (Нация и культура: Социальные исследования).
* 

## Публикацияр
* Кисриев Э. Ф. Интернациональное и национальное в процессе интернационализации общественной жизни // Сб. Дагестанское искусствознание. Махачкала. Издательство ДНЦ РАН, 1976.
* Кисриев Э. Ф. Национальная проблематика в Дагестане: основные направления и результаты // Совершенствование национальных отношений в ДАССР в условиях развитого социализма. Махачкала, Издательство ДНЦ РАН, 1984.
* Кисриев Э. Ф. Особенности формирования национального самосознания у подростков в одно- и многонациональной среде // Молодежь Дагестана: проблемы совершенствования социального облика. Махачкала, Издательство ДНЦ РАН, 1987.
* Кисриев Э. Ф. Изменения в структуре политической элиты и современный политический процесс в Дагестане // Дагестан: экономические отношения, собственность, элиты. Махачкала, Издательство ДНЦ РАН, 1997.
* Кисриев Э. Ф. Ислам и социальные конфликты на Северном Кавказе // Религия и конфликт. М., Росспэн. 2007.
* Кисриев Э. Ф. Направления институционализации ислама в Дагестане после присоединения к России // Горизонты современного гуманитарного знания. К 80-летию академика Г. Г. Гамзатова. М., Наука. 2008.
* Кисриев Э. Ф. Переход от атеизма к клерикализму: реисламизация в Дагестане новейшего времени // Социокультурное пограничье как феномен мировых и российских трансформаций. М., УРС, 2008. (Под ред. А. Н. Мосейко).

## ЭлячӀунар
* Биография Энвера Кисриева
Анди-цез халкьар

**Анди-цез халкьар** — Нах-дагъустандин халкьарин хзандик акатзавай группа я. И группа вични кьве группадикай ибарат я: цез халкьар ва анди халкьар. 

И халкьар асул гьисабдалди Дагъустандин кьиблединни-рагъакӀидай пата гегьенш хьанва. 

2010 йисан малуматриз килигна Урусатда и халкьарин вири санал кьадар 48 646 кас тир, абурукай 48 184 кас Дагъустанда авай. 

**Анди халкьар:** андияр, ахвахар, годоберияр, ботлихар, багулалар, каратаяр, тиндалар, чамалалар — Ахвах, Ботлих, ЦӀумада ва Шамил районра уьмуьр ийизва. 

**Цез халкьар:** дидояр (цезар), гинухар, бежтаяр, гунзибар ва хваршияр — Цунта, ЦӀумада ва Бежта районра уьмуьр ийизва.
Багулалар

**Багулалар** — тарихдин къене Дагъустандин рагъакӀидай пата авай ЦӀумада ва Ахвах районрин хуьрера уьмуьр ийизвай Къавкъаздин бинедин суван халкь. Нах-дагъустандин халкьарин группадин авар-анди-цез халкьарин хзандик квай анди халкьарин группадик акатзава.

Дагъустандин аранда авай районриз куьч хьанвай багулалар авар миллетдик акахьнава. Агьалияр сиягьриз къачурла официал документра багулалар аварар хьиз къейд ийизва. 

Багулал чӀалал рахазва, гзафбуруз гьакӀни авар чӀални чида. Диндал гьалтайла вири суни-мусурманар я.

## ЭлячӀунар

* Багулалы в БСЭ
Бежтаяр

**Бежтаяр** — тарихдин къене Дагъустандин рагъакӀидай пата авай Цунта райондин хуьрера уьмуьр ийизвай Къавкъаздин бинедин суван халкь. Нах-дагъустандин халкьарин группадин авар-анди-цез халкьарин хзандик квай цез халкьарин группадик акатзава.

Агьалияр сиягьриз къачурла официал документра бежтаяр аварар хьиз къейд ийизва. 

Бежта чӀалал рахазва, абуруз гьакӀни авар чӀални чида. Диндал гьалтайла вири суни-мусурманар я.

## Эдебият

* *Лугуев С. А., Магомедов Д. М.* Бежтинцы (капучинцы, хьванал). Ист.-этнограф. исслед. XIX — нач. XX вв. Махачкала, 1994;
* *Лугуев С. А., Магомедов Д. М.* Бежтинцы // Народы России.
Александр Иванович Барятинский

**Александр Иванович Барятинский** (1815 йисан 2 май; Курск губерния, Ивановское — 1879 йисан 25 февраль; Швейцария, Женева) — Урусатдин гьукуматдин кардар ва дяведин чӀехи къуллугъэгьли, генерал-фельдмаршал, генерал-адъютант ва «князь» статусдин сагьиб тир. 1856–1862 йисара сифте Къавкъаздин Чара корпусдин, гуьгъуьнлайни Къавкъаздин армиядин регьбер. Къавкъаздин дяведа гъалибвилин рекье зурба крар кутур стратег. Вичи туькӀуьрай планар кьилиз акъудунивди ада Имам Шамилан кьушунрин къуватар ханай ва 1859 йисуз Шамил вич есирда кьунай.

## Эдебият
* Барятинский, Александр Иванович // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Барятинский, Александр Иванович // Русский биографический словарь : в 25 томах. — СПб.—М., 1896—1918.
* Шапи Казиев. Имам Шамиль. ЖЗЛ. М., Молодая гвардия, 2010. ISBN 5-235-02677-2
Сибир

**Сибир** — Евразиядин кефердинни-рагъэкъечӀдай пата авай зурба географиядин регион я. РагъакӀидай пата Урал суварал кьван, рагъэкъечӀдай пата Урусатдин Яргъал-РагъэкъечӀдай патан федерал округдин субъектрал кьван, кефер пата Кеферпатан МуркӀарин океандин ятарал кьван, кьибле патайни Монголия, Къазахстан, Китай уьлквейрин сергьятрал кьван экӀя хьанва. 

Алай чӀавуз «Сибир» гаф адет тирвал и чилерал алай анжах Урусатдин Федерациядихъ галаз алакъалу я. Амма тарихдин термин хьиз Сибирдин чилериз Къазахстандин кефердинни-рагъэкъечӀдай пад ва Урусатдин Яргъал РагъэкъечӀдай падни талукь я. 

Сибир 5 чкадиз пайнава, ибур: РагъакӀидай, РагъэкъечӀдай, Кьиблепатан, Кефердинни-рагъэкъечӀдай ва Кьулан Сибир я. 

Урусатдик и чилер XVI—XVII виш йисара акатнай. 

Адан майдан  — 9,8 млн км², им вири Федерациядин чилерин 57 % я. Сибирдин сергьятра уьмуьр ийизвай агьалидин кьадар — 24 757 359 кас я (2016 йис).

## ЭлячӀунар
* 
* Сибирский Федеральный округ в деталях — сибирь-инфо.рф
Тиндияр

**Тиндияр** — тарихдин къене Дагъустандин рагъакӀидай пата авай ЦӀумада райондин хуьрера уьмуьр ийизвай Къавкъаздин бинедин суван халкь. Нах-дагъустандин халкьарин группадин авар-анди-цез халкьарин хзандик квай анди халкьарин группадик акатзава.

Агьалияр сиягьриз къачурла официал документра тиндияр аварар хьиз къейд ийизва. 

Тинди чӀалал рахазва, абуруз гьакӀни авар чӀални чида. Диндал гьалтайла вири суни-мусурманар я.

Тиндийрин хуьрер:

* Цумада район: Тинди, Акнада, Ангида, Тисси, Эчеда, Гундучи, Аща, Санух, Мухарх, Тенла, Гадайчи, Гвиначи, Халих, Бехватлучи, Тисси-Ахитли, Шугури.

* Кизилюрт район: Акнада, Ангида.

* Хасавюрт район: Пятилетка.

## ЭлячӀунар
* Портал культурного исторического наследия, Цумадинский район
Ботлихар

**Ботлихар** (чпин чӀалал — *буйхади*)— тарихдин къене Дагъустандин рагъакӀидай пата авай Ботлих райондин хуьрера уьмуьр ийизвай Къавкъаздин бинедин суван халкь. Нах-дагъустандин халкьарин группадин авар-анди-цез халкьарин хзандик квай анди халкьарин группадик акатзава. Авар миллетдин субэтнос яз гьисабзава. 

Агьалияр сиягьриз къачурла официал документра ботлихар аварар хьиз къейд ийизва. 

Ботлих чӀалал рахазва, абуруз гьакӀни авар чӀални чида. Диндал гьалтайла вири суни-мусурманар я.

Ботлихрин хуьрер:

* Ботлих район: Ботлих, Миарсо, Шодрода, Анхвала, Анхо, Ашино.

* ЦӀумада район: Батлахатли.

## ЭлячӀунар

* Ботлихцы 
* Народы России
Гинухар

**Гинухар, Гьинухар** (чпин чӀалал — *гьинухъес*)— тарихдин къене Дагъустандин рагъакӀидай пата уьмуьр ийизвай гъвечӀи халкь. Нах-дагъустандин халкьарин группадин авар-анди-цез халкьарин хзандик квай цез халкьарин группадик акатзава. Авар миллетдин субэтнос яз гьисабзава. КӀватӀидаказ абур анжар Цунта район Гинух хуьре ва Кизляр райондин Новомонастырское хуьре уьмуьрзава. 

Агьалияр сиягьриз къачурла официал документра гинухар аварар хьиз къейд ийизва. 

Гинух чӀалал рахазва, абуруз гьакӀни авар чӀални чида. Диндал гьалтайла вири суни-мусурманар я.

## Эдебият
* *Бокарев Е. А.* Гинухский язык // Языки народов СССР: в 5-ти томах. Иберийско-кавказские языки. — М: Наука, 1967. — Т. 4. — С. 436.
* *Бокарев Е. А.* Цезские (дидойские) языки Дагестана. — М.: Изд-во Академия наук СССР, 1959. — С. 110.
Годоберияр

**Годоберияр** (чпин чӀалал — *гъибдиди*)— тарихдин къене Дагъустандин рагъакӀидай пата уьмуьр ийизвай гъвечӀи халкь. Нах-дагъустандин халкьарин группадин авар-анди-цез халкьарин хзандик квай анди халкьарин группадик акатзава. Авар миллетдин субэтнос яз гьисабзава. 

Ботлих райондин Вини Годобери, Агъа Годобери, Зибирхали ва Беледи хуьрера, гьакӀни Хасавюрт райондин Теречное хуьре уьмуьрзава. 

Агьалияр сиягьриз къачурла официал документра годоберияр аварар хьиз къейд ийизва. 

Годобери чӀалал рахазва, абуруз гьакӀни авар чӀални чида. Диндал гьалтайла вири суни-мусурманар я.

## Эдебият
* * Гудава Т. Е.* Годоберинский язык // Языки народов СССР: в 5-ти томах. Иберийско-кавказские языки. — М: Наука, 1967. — Т. 4. — С. 320.
* *Саидова П. А.* Годоберинский язык (грамматический очерк, тексты, словарь). — Махачкала: Дагестанский филиал АН СССР, 1973. — С. 6.
Гунзибар

**Гунзибар** (чпин чӀалал — *гьунзалъ*)— тарихдин къене Дагъустандин рагъакӀидай пата уьмуьр ийизвай гъвечӀи халкь. Нах-дагъустандин халкьарин группадин авар-анди-цез халкьарин хзандик квай цез халкьарин группадик акатзава. Авар миллетдин субэтнос яз гьисабзава. 

Цунта райондин Гунзиб, Нахада, Гарбутль, Гьело, Родор, Тодор, ЦӀийи Нахада, ЦӀийи Гарбутль хуьрера уьмуьрзава. 

Агьалияр сиягьриз къачурла официал документра гунзибар аварар хьиз къейд ийизва. 

Гунзиб чӀалал рахазва, абуруз гьакӀни авар чӀални чида. Диндал гьалтайла вири суни-мусурманар я.

## ЭлячӀунар
* Etnolog.ru — Энциклопедия народов мира
* Ethno-online.ru — народы и культуры мира
Хваршияр

**Хваршияр** (чпин чӀалал — *акьильза*)— тарихдин къене Дагъустандин рагъакӀидай пата уьмуьр ийизвай гъвечӀи халкь. Нах-дагъустандин халкьарин группадин авар-анди-цез халкьарин хзандик квай цез халкьарин группадик акатзава. Авар миллетдин субэтнос яз гьисабзава. 

Асул гьисабдалди ЦӀумада райондин Хварши, Хонох, Агъа Инхоквари, Квантлада, Сантлада, Хвайни ва Хасавюрт райондин Первомайское, Октябрьское ва Муцалаул хуьрера уьмуьрзава. Хваршийрин тахминан 70 % Дагъустандин арандавай районриз куьч хьана уьмуьрзава. 

Агьалияр сиягьриз къачурла официал документра хваршияр аварар хьиз къейд ийизва. 

Хварши чӀалал рахазва, абуруз гьакӀни авар чӀални чида. Диндал гьалтайла вири суни-мусурманар я.

## Эдебият
* Северный Кавказ. Академия Наук СССР. Институт географии. 1957. 507 с.
Дидояр

**Дидояр, Цезар** (чпин чӀалал — *цези*) — Дагъустандин рагъакӀидай пата уьмуьр ийизвай халкь. Нах-дагъустандин халкьарин группадин авар-анди-цез халкьарин хзандик квай цез халкьарин группадик акатзава.  

Асул гьисабдалди Цунта ва ЦӀумада районрин хуьрера уьмуьрзава. Пара кьадарда дидояр Дагъустандин аран районризни эвичӀнава. 

Агьалияр сиягьриз къачурла официал документра дидояр аварар хьиз къейд ийизва. 

Дидо чӀалал рахазва, абуруз гьакӀни авар чӀални чида. Диндал гьалтайла вири суни-мусурманар я.

## Эдебият
* *Раджабов, Р.Н.* "История дидойцев".

## ЭлячӀунар
* Легендарный Ибрагим Мококский — наиб Шамиля 
* Национально-культурная автономия Дидойцы
Эрменияр

**Эрменияр** (эрм. Հայեր, *hayer* [hɑˈjɛɾ]) — асул гьисабдалди Кьиблепатан Къавкъазда бинедилай уьмуьр ийизвай, Эрменистан ва Суван Къарабагъдин Республика гьукуматар арадал гъайи дегь халкь. Кьадардиз килигна Кьиблепатан Къавкъазда кьведлагьай чкадал ала (садлагьай чкадал кьажарар, пудлагьайдал гуржияр акъвазнава). Эрмени миллетдин чӀехи пай дуьньядин виринриз чкӀанва. Абурун виридалайни чӀехи диаспораяр Урусатда, Францияда, Америкадин Садхьанвай Штатра, Ливанда, Иранда, Сирияда ава.

Динда авай эрменийрин чӀехи пай христианар, Эрмени клисадин терефдарар я.

## ТӀвар
Чпи-чпиз абуру *гьай* лугьузва. Армения уьлкведин тӀварни чпин чӀалал *Гьаястан* я.

## Чеб авай чилер ва кьадар

## Тарих

## ЧӀал

## Эдебият
* 
* 
*
Магнитдин чуьл

**Магнитдин чуьл** — гьерекатзавай электрик зарядриз ва магнитдин момент авай телойриз таъсирзавай къуватдин чуьл.

## Баянар
Украинар

**Украинар** (укр. *українці*) — асул гьисабдалди Украинада уьмуьр гьалзай, рагъэкъечӀдай патан славян халкь. Абурун хайи чӀал украин чӀал я. Адетрал православ христианвал кьиле тухузва. 

 
## Тарих
### Этнонимар
ХӀХ виш йисал кьван украинар чпиз лугьудай «русинар». И тӀвар юкьван асиррин Киевдин Рус гьукуматдин тӀварцӀикай я. Латин кхьинара русинарикай «рутенар» тӀвар алаз кхьенвайди я. 

XVI-XIX виш йисара русинариз гьакӀани «казакар» лугьудайтир. XVII-XIX виш йисара гьакӀани «малоросы» тӀвар хьанвайтир. Грек чӀалал Украинадин тӀвар виликди тир «Μικρὰ Ῥωσσία» — ГъвечӀи Урусат. 

«Украин» *(українець)* миллетдин тӀвар хьиз садлагьай рачара 1660 йисан документда гьалт жезва — Йозеф Данило Дзик къенин Италиядин чилерал алай Падуан университетдик акатайла кхьенвай документда хьи, ам миллетдай украин я. Адалай вилик Украинадай атанай студентри документра чпин миллет кхьизвай «русинар».  

### Этногенез
Украинар индо-европей славян халкь (этнос) я. Украинадин чилерал абура уьмуьр гьалзава тахминан неолитдин чӀаварлай.
### Антропология

## ЧӀал

## Культура

## Эдебият
* Народы России: живописный альбом, Санкт-Петербург, типография Товарищества «Общественная Польза», 3 декабря 1877, ст. 18
* Украинцы. Отв. редакторы Н. С. Полищук, А. П. Пономарёв. Утверждено к печати Учёным советом Института этнологии и антропологии им. Н. Н. Миклухо-Маклая Российской академии наук. М.: Наука, 2000 ISBN 5-02-008669-X.
* *Чирков О.* Етнічна територія українців (Українська етнічна територія) // Український геополітичний словник / Авт. кол.: Крисаченко В. С., Турпак Н. В. та ін. — К.: «МП Леся», 2010. — 531 с.
* *Чирков О.* Етнічна територія (етнічні землі) // Україна-Етнос. / НДІУ; Фігурний Ю. С., Баран В. Д. та ін. — К., 2006. — С. 78-81.
* ''Чирков О.'' Этногеографическая составляющая украиноведческой терминосистемы (на укр. языке). 
* ''Чирков О.'' Утраченные земли (на укр. языке)
* *Чирков О.* Антропологические термины — неотъемлемая составляющая терминосистемы украиноведения // Сборник науч. трудов НДИУ. — К.: «Рада», 2008. — Т. XXI. — С. 389—398. — (на укр. яз.)
* *Чирков О.* Сущность связи между антропологией (физической антропологией) и украиноведением // Сборник науч. трудов НДИУ. — К.: «Рада», 2008. — Т. XXII. — С. 46-50. — (на укр. яз.)
* А.Котенко, А.Миллер, О.Мартынюк «Малоросс»: эволюция понятия до Первой мировой войны
Полякар

**Полякар** (пол. *Polacy, поля́цы*) — асул гьисабдалди Польшада уьмуьр ийизвай чӀехи рагъакӀидай патан славян халкьарикай сад. Дуьньяда авай полякрин кьадар тахминан 55 миллион я, абурукай 36 миллион Польшадал къвезва. 

Хайи чӀал — поляк чӀал я. Диндал гьалтайла полякрин лап чӀехи пай католикар, гъвечӀи пай православар я.

## Эдебият
* 
* 
*
Татар

**Та́тар** (*тати, парси, дагълы, логьиджон*) — Азербайжанда ва Дагъустанда уьмуьрзавай иран халкьарикай сад. Тат ва азербайжан чӀаларал рахазва. Диндал гьалтайла татрин чӀехи пай шии, гъвечӀи пай суни мусурманар я.

## Эдебият
* Миллер Б. Таты, их расселение и говоры. — Баку: Издание Общества Обследования и Изучения Азербайджана, 1929.
* John M. Clifton, Gabriela Deckinga, Laura Lucht, Calvin Tiessen. Sociolinguistic Situation of the Tat and Mountain Jews in Azerbaijan. SIL International, 2005
Сувун чувудар

**Сувун чувудар** (*жугьури*) — Къавкъазда уьмуьр ийизвай ва тат чӀалан жугьури нугъатдал рахазвай халкь. Дуьньяда абурун кьадар тахминан 100 агъзур я. 

XIX виш йисалай кьулухъ сувун чувудар Къавкъаздай Израильдиз куьч жез эгечӀнай. Къе абурун чӀехи пай Израильда уьмуьр ийизва.

## Эдебият
* Альтшулер М. Еудэй мизрах Кавказ (Евреи Восточного Кавказа). Иерусалим, 1990.
* Агарунов Я. М. Большая судьба маленького народа, Москва, «ЧОРО», 1995.
* Горские евреи. История, этнография, культура. Сост. В.Дымшиц. Иерусалим-Москва, 1999.
* Мурзаханов Ю. И. Горские евреи: Аннотированный библ. указатель. М., 1994.
* Семенов И. Г. Кавказские таты и горские евреи. Казань, 1992.
* Семенов И. Г. О происхождении горских евреев. М., 1997.
* Членов М. А. Между Сциллой деиудаизации и Харибдой сионизма: горские евреи в XX в. // Диаспоры. Независимый научный журнал. М, 2000, № 3.
* ''Дымшиц В.'' Борьба за существительное // Народ Книги в мире книг. 2004. № 50
* John M. Clifton, Gabriela Deckinga, Laura Lucht, Calvin Tiessen. Sociolinguistic Situation of the Tat and Mountain Jews in Azerbaijan. SIL International, 2005
Чеченар

**Чеченар** — Кеферпатан Къавкъаздин бинедин халкь. Тарихдин къене Чечня Республикада, Дагъустан Республикадин кефердинни-рагъакӀидай патан районра , Ингушетиядин Сунжа ва Малгобек районра ва Гуржистандин Ахмета районда уьмуьр ийизва. 

Вири дуьньяда авай чеченрин кьадар — 1 550 000 кас я. Чеченар Кеферпатан Къавкъаздин виридалайни чӀехи миллет я.

Хайи чӀал — чечен чӀал я. Диндал гьалтайла суни-мусурманар.

## Чеб авай чилер ва кьадар
## Тарих
## ЧӀал
## Эдебият
* 
* 
* 
## Баянар

## ЭлячӀунар

## ЭлячӀунар
Христианар

**Христианар** — христианвилин терефдарар. Христианрин чӀехи пайди Иса пайгъамбар Аллагь, Аллагьдин хва ва инсаният хилас ийидай касдивай гьисабзава.

## Эдебият
Православие

**Православие** (мана *гьахълу чирвилер*, *гьахълу фикир*) — христианвилин динда авай пуд кьилин мезгьебрикай сад. И мезгьеб Иса пайгъамбардин хайи йикъалай кьулухъ къвезвай садлагьай агъзур йисан къене Рим империядин рагъэкъечӀдай пата (Византияда) арадал атанай.

Алай чӀавуз православие мезгьеб — Урусат, Греция, Сербия, Болгария, Румыния, Македония, Черногория, Украина, Белоруссия, Молдавия, Грузия ва Кипр уьлквейрин кьилин дин я. 

И мезгьебдиз талукь виридалайни чӀехи халкь — урусар я.

## Эдебият
* 
* *Лортц Й.* История Церкви. «Христианская Россия». М., 1999
* *Табак Ю.* Православие и католичество. Основные догматические и обрядовые расхождения.
Эрмени апостол клиса

**Эрмени апостол клиса** (эрм. Հայ Առաքելական Եկեղեցի) — догматрин ва адетрин патахъай православиедилай ва католицизмдилай тафаватлу кьетӀен лишанар квай христианвилин дегь мезгьебрикай сад. 

Армениядин гьукуматдин мезгьеб я.

## Эдебият
* 
*
Юкьван Азия

**Юкьван Азия**, **Кьулан Азия** — Азияда авай гегьенш, океандихъ галаз сергьятар авачир регион я. ЮНЕСКО-ди гайи тарифдив кьурвал, и региондик Монголия, Китайдин рагъакӀидай пад (Синьцзян, Тибет, Къенепатан Монголия, Цинхай, Сычуань ва Ганьсу вилаятар), Къазахстан, Киргизия, Узбекистан, Туркменистан, Таджикистан ва Урусатдин азия пата авай лап кьиблепатан районар акатзава. 1924–1925 йисара и региондин тӀвар *«Туркестан»* тир. 

Юкьван Азия чара регион хьиз сифте яз Александр Гумбольдтди къалурнай. 

Гьамиша и региондин тӀвар кьадайла и чилерал куьчери уьмуьр гьалзавай халкьар ва ЧӀехи пекдин рехъ рикӀел хкведа. Гьакъикъатда, вилик девирда Евразия континентдин саки вири патарай къвезвай савдагарар, хам-мал ва чара-чара медениятар сад-садав гьалтзавай регион — Юкьван Азия тир. Юкьван виш йисара Кьулан Азия экономикадин, сиясатдин ва медениятдин жигьетдай дуьньяда виридалайни вилик фенвай уьлквейрикай сад тир. И чилерал алай Кушан ва Хорезмшагьрин империяяр чпин девирдин виридалайни девлетлу гьукуматар тир. Са кьадар геж арадал атанай Тамерланан империяди Евразиядин чӀехи пай чилер вичиз муьтӀуьгъарна гьукум гьалзавай.

## Эдебият
* Описание Чжунгарии и Восточного Туркестана в древнем и нынешнем состоянии. Переведено с китайского монахом Иакинфом. Части I и II. — Санкт-Петербург: 1829.
* Историческое обозрение ойратов или калмыков с XV столетия до настоящего времени. Сочинено монахом Иакинфом. — Санкт-Петербург: 1834.
Волгоград вилаят

**Волгоград вилаят ** () — Урусатдин Федерацияда авай субъект, Кьиблепатан федерал округдик акатзава.

Кьилин шегьер — Волгоград я.

## ЭлячӀунар
* Официальный сайт правительства Волгоградской области
Пермдин край

**Пермдин край** () — Урусатдин Федерацияда авай субъект, Приволжскдин федерал округдик акатзава.

Субъектдин бине 2005 йисан 1 декабрьда кутунвайди я.

Кьилин шегьер — Пермь я.

## География
Пермдин край Уралдин юкьван ва кефер пата ала. Пермдин крайдин чилер Республика Комидихъ галаз кефер пата, Свердловск вилаятдихъ галаз рагъэкъечӀдай пата, Башкъортостандихъ галаз кьибле пата, Удмуртиядихъ галаз рагъакӀидай пата ва кефердинни рагъакӀидай патай Киров вилаятдихъ галаз са сергьятра ава.

### Административ паюн

## Агьалияр

### ЧӀехи агьалийрин пунктар
Пермдин крайдин виридалайни чӀехи агьалийрин пунктар:

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Пермдин крайдин официал портал
Ватандин чӀехи дяве

**Ватандин чӀехи дяве** — дуьньядин кьведлагьай дяве физвай девирда, 1941–1945 йисара СССР-дин Республикайрин ва Германиядин (адак дуст уьлквеярни кваз: Венгрия, Италия, Румыния, Словакия, Финляндия, Хорватия) арада хьайи дяве. 

## Эдебият
* Подвиг Народа в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг. Общедоступный электронный банк документов
* Обобщённый банк данных «Мемориал» 
* Помните нас! — каталог памятников Великой Отечественной войны.
* Воинские памятники — каталог воинских памятников.
Кажлаев Мурад Магомедович

**Кажлаев Мурад Магомедович** — Дагъустандин тӀвар-ван авай яхулви композитор, дирижёр, муаллим. 1981 йисуз СССР-дин халкьдин артист тӀваруниз лайихлу хьанай. 2016 йисуз ада Дагъустан Республикадин гимндин макьам туькӀуьрнай.

Мурад Кажлаев 1931 йисан 15 январьдиз АССР-дин Баку шегьерда дидедиз хьанай. Б. И. Зейдманан тӀварунихъ галай Бакудин гьукуматдин консерваторий акьалтӀарнай.

## Эдебият
* Кажлаев Мурад Магомедович // Кто есть кто в современной культуре : В 2 вып. / Гл. ред. С. М. Семенов, авт. и сост. Н. И. Шадрина, Р. В. Пигарев и др.. — М.: МК-Периодика, 2006—2007. — ISBN 5-93696-007-3, 5-93696-010-2.
Гьамзатханов Мегьамедхан Аманулаевич

**Гьамзатханов Мегьамедхан Аманулаевич**, лакӀаб **Волк-хан** — къайдаяр авачир ягъунрай кьведра дуьньядин чемпион. Вири дуьньядиз Волк-хан лакӀабдалди машгьур хьанва. 

Миллетдай карата я. 

Мегьамедхан 1961 йисан 15 апрельдиз ДАССР-дин Ахвах райондин Анчих хуьре дидедиз хьанай. Ам хзандин пудлагьай аял тир. 

## Эдебият
* 
## ЭлячӀунар
* [Профиль Волк-хана на сайте [sherdog].com]
*
Нурмугьамадов Гьабиб Абдулманапович

**Нурмугьамадов Гьабиб Абдулманапович** — Урусатдин пешекар спортсмен, акахьай ягъунрин стильдин женгчи, кьезил категорияда экъечӀзава. UFC-дин виридалайни хъсан женгчийрин рейтингдин сиягьда 2017 йисуз 13-й чкадал ала.

Миллетдай авар я.

Гьабиб Нурмугьамадов 1988 йисан 20 сентябрьдиз Дагъустандин ЦӀумада райондин Сильди хуьре дидедиз хьанай. Спортдин рекье сифте чирвилер вичин буба Нурмугьамадов Абдулманапавай къачузвай.

## ЭлячӀунар
* Статистика боёв на sherdog.com
* Статистика боёв на fighttime.ru
* Статистика боёв на mixfight.ru 
* Профиль на ufc.com
Красноярскдин край

**Красноярскдин край** () — Урусатдин Федерацияда авай субъект, Сибирдин  федерал округдик акатзава.

Субъектдин бине 1934 йисан 9 декабрьда кутунвайди я.

Кьилин шегьер — Красноярск я.

## Эдебият
* 
* *Безруких В.* Физическая география Красноярского края. Красноярск: Красноярское книжное издательство, 1994

## ЭлячӀунар
* Официальный портал Красноярского края 
* Законодательное Собрание Красноярского края 
* Законодательство Красноярского края
Аскеров Жаббар Мегьамедан хва

**Аскеров Жаббар Мегьамедан хва** — Урусатдин машгьур лезги спортсмен. Тайский боксдай профессионалрин арада Европадин чемпион. 

Жаббар Аскеров 1986 йисан 24 январьдиз Дагъустандин Кьурагь райондин Кьурагь хуьре дидедиз хьанай. 8 йисалди Мегьарамдхуьре дзюдодив машгъул тир. Жаббаран кӀуьд йисар хьайила хзан Дербент шегьердиз куьч хьанай. 12 йисуз муай-тай мектебдиз кхьенвай. 2005 йисуз Таиланддиз куьч хьанай. Са арада Арабрин Садхьанвай Эмиратрин патай экъечӀзавай. Алай чӀавуз Урусатдин патай экъечӀзава ва Австралиядин Мельбурн шегьерда уьмуьр ийизва. 

## ЭлячӀунар
* Джабар Аскеров  — K1Fights.Net сайтунал Жаббаран профиль.
Исинбаева Елена Гьажидин руш

**Исинбаева Елена Гьажиева** — юркуналди хкадарунрай Урусатдин спортсмен. Кьведра олимпиядин чемпион. Иридра дуьньядин чемпион, Европадин чемпион. Дишегьлийрин арада юркуналди хкадарунрай 28-дра дуьньядин рекордар ягъай спортсмен. Урусатдин спортдин лайихлу устӀар. 

Миллетдай табасаран я. 

Исинбаева Елена 1982 йисан 3 июньдиз Волгоград шегьерда дидедиз хьанай. Адан буба Исинбаев Гьажи Гафанович Дагъустандин Хив райондин Чувек хуьруьнви я. Диде — Исинбаева Наталья Петровна миллетдай урус я.

## Уьмуьрдин рехъ
### Хзан

Елена Исинбаева 1982-лагьай йисуз 3-лагьай июндиз Волгоградда дидедиз хьана. Адан буба – Исинбаев Гьажи Гьасанан хва – табасаран язва, ам Хив райондин Чувек хуьряй я. Слесар-сантехник я.

Диде – Наталья Петровна Исинбаева - урус, котельнаяда кӀвалахзвай тир, ахпа кӀвалин паб тир. 2017-лагьай йисуз рагьметдиз фенва.

Исинбаевадин вах – Инесса – циркдин артист Михаил Голевак гъуьлуьк ква.

Ам жида гадразвайди, Урусатдин кӀватӀурдин уртах Никита Петиновак гъуьлуьк ква. 2014 -лагьай йисуз Еленади руш Ева хана, 2018-лагьай йисуз – гада Добрыня.

## КӀелун

1989-лагьай йисуз Елена инженерни-техникадин лицейдик экечӀна, 1997-лагьай йисуз ада ам акьалтӀарна.

1998-лагьай йисуз ам Олимпийский резервдин училищедиз гьахьана, 2000-лагьай йисуз ада ам акьалтӀарна.

2002-лагьай йисуз ам Волгограддин гьукуматдин физкультурадин академиядин искусствоведениедин факультетдиз гьахьна, ам акьалтӀардайлай гуьгъуьниз 2005-лагьай йисуз ада физкультурадин муаллимвилин диплом хвена.

2009-лагьай йисуз ада Москвадин гьукуматдин университетдин искусствоведениедин факультетда кӀелзвай тир.

2010-лагьай йисан октябрдиз Исинбаевадин Волгограддин гьукуматдин физкультурадин академияда «Гилан Олимпиядин къугъунрин эволюциядин концептуал модель» темадикай кандидатвилин диссертация хвена, ам педагогикадин илимрин кандидат хьана.

## ЭлячӀунар
* Елена Исинбаевадин официал сайт 
* Инстаграм сайтунал Еленадин профиль
*
Самурви Нажмуддин Панагьан хва

**Самурви Нажмуддин Панагьан хва** (Эфендиев) — Дагъустандин гьукуматдин ва жемиятдин къуллугъэгьли. Дагъустандин АССР арадал атуниз чӀехи кар кутур кас ва адан садлагьай кьил. Дагъустан уьлкведа ислам дин вилик кутунин аксиниз тухвай сиясатдив машгьур я.

Дагъустандин чилерал шариатдин гьукумат тешкилун ва Урусатдивай азад хьун паталди женг чӀугвазвай дагъустанвийрин кӀеретӀар терг авур отрядриз Самурви Нажмуддина регьбервал авурди я.

Нажмудин Эфендиев 1891 йисуз Дагъустан вилаятдин Къуруш хуьре дидедиз хьанай. Миллетдай лезги я.

1937 йисуз ам арест авунай, 1938 йисан 1 августдиз гуьлледив яна кьенай. 1956 йисан 2 июньдиз судди ам михьи тирди субут авунай.

## Эдебият
* Л. С. Еремина, А. Б. Рогинский. Книга памяти жертв политических репрессий. — Мемориал, 2000. — С. 362. — ISBN 5787000447, 9785787000443.
Аку хяд

**Аку хяд** *(Экуь гъед)* — Дагъустандин Хив районда табасаран ва лезги чӀаларал акъатзавай газет.
Ас-Салам (газет)

**Ас-Салам** — Дагъустанда акъатзавай ислам диндин суфи мезгьебдиз талукь газет. Урус, авар, дарги, къумукъ, яхул, лезги ва табасаран чӀаларал акъатзава.

## Тираж
## ЭлячӀунар
* 
*
Вести Агула

**Вести Агула** *(Агъулдин хабарар)* — Дагъустанда чапдай акъатзавай жемиятдинни-сиясатдин газет. Газет гьафтеда садра чӀехи пай урусдал, тӀимил пай агъул чӀалал акъатзава.

Газетдин бине 1951 йисуз *«Агъуларин колхозчи»* тӀварцӀелди кутунай ва вири материал лезги чӀалал тир.

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Ёлдаш

**Ёлдаш** — Дагъустанда къумукъ чӀалал акъатзавай газет. 1917 йисалай акъатзава.

## ЭлячӀунар
* Сайт газеты
Замана

**Замана** — Дагъустанда дарги чӀалал акъатзавай жемиятдинни-сиясатдин газет.  Дарги чӀалан акуша нугъатдал кхьенвай виляй, анжах акушавияр гъавурда акьазва. Дарги газетрикай виридалайни чӀехиди я. 

Газетдин бине 1921 йисуз кутунай. 1925 йисалди адан тӀварар са шумудра дегиш хьанвайди я: «Дагъистанна Мухтарият», «Шура Дагъистан», «Дарккван», «Дарган», «Колхозла байрахъ» ва «Дагъистанна правда».

## ЭлячӀунар
Илчи

**Илчи** — Дагъустанда яхул чӀалал акъатзавай газет. 

## ЭлячӀунар
* Газетдин сайт
Махачкалинские известия

**Махачкалинские известия ** *(Магьачкъаладин хабарар)* — Дагъустанда урус чӀалал акъатзавай жемиятдинни-политикадин газет.
Дагестанская правда

**Дагестанская правда** *(Дагъустандин гьакъикъат)* — Дагъустанда гьар юкъуз урус чӀалал чапдай акъатзавай республикадин метлеб авай жемиятдинни-сиясатдин газет. Газет Дагъустандин Гьукуматдин ва Халкьдин КӀватӀалдин паталай тешкилнава. 1918 йисан 9 мартдиз «Дагъустандин труженник» тӀварцӀелди акъатиз эгечӀнава. 

## ЭлячӀунар
* Газетдин сайт
Молодёжь Дагестана

**Молодёжь Дагестана** *(Дагъустандин жегьилар)* — Дагъустанда урус чӀалал акъатзавай жемиятдинни-сиясатдин газет.
Ххяхха баргъ

**Ххяхха баргъ** *(Нянин ярар)* — Дагъустанда яхул чӀалал акъатзавай жемиятдинни-сиясатдин газет.
Настоящее время (газет)

**Настоящее время** *(Алай аям)* — Дагъустандин интернет-портал. Макъалаяр урус чӀалал акъатзава. Виликди газет хьиз чапдай акъатзавай.