open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Силиго

**Силиго** () — Италиядин Сардиния региондин Сассари вилаятда авай шегьер. 

## Килигуниз лайихвилер авай чкаяр

* Византиядин базилика.
* Римдин акведук.
* Мариамдин Месумунда клиса.
* XV виш йисан эхирда эцигнавай Санта-Витториадин клиса.
* XVII виш йисуз эцигнавай Санта-Кроче клиса.
* XVII виш йисуз эцигнавай Пак Винсент Ферреран клиса.
* Монте-Санту (Пак Сув) сувал эцигнавай Илиадин ва Енохадин клиса
* Археологиядин парк Месумунду

## ТӀвар - ван авай ксар
* Карта Мария — актриса ва манидар.
* Гавино Контини  импровизированными поэта
* Рита Ливеси — актриса
* Эфисио Арруда — ученый
* Гавина Леддо — писатель
* Антонио Санна — голос актера

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Сардиния региондин Коммунас порталда муниципалитетдин совет
* Мейлогу Вулканриз туриствилин маршрут 
* Фонда ва музея
* Интернет улубханада Сардиния региондин документар 
* POL Siligo-дин официал блог
Альгеро

**Альгеро** (, кат. *l'Alguer*, сард. *S'Alighèra*) — Италиядин Сардиния региондин Сассари вилаятда авай шегьер.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Альгеро 
* Альгеро шегьердикай
Агълаб

**Цилингар** (гьакIани **ЦIийи Цилинг****, Агълабар** ) — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. «Агълаб» хуьруьнсоветдин юкь ва сад тир хуьр я.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Каспий гьуьлуьн кьерин кьулувиле, Дербент райондин кьибле пата, Рубас вацӀал, федерал M29 «Кавказ» трассадин мукьув, Дербент шегьердилай 18 км кьибле пата чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Аладаш, Рубас.

## Тарих
Хуьруьн тӀвар сифте яз 1813 йисуз, суван чувудрин хуьр хьиз кьунвайди тир. Гилан хуьр алай чилер, асулдай Агълабияр сихилдай тир дербентдин кьилел алай ксарин (гьакимрин) династиядиз талукь тир. Са тӀимил геж иниз азербайжанар куьч жез эгечӀнавай, ва XX виш йисан 1930 йисалди чувудар инлай тамамдаказ къакъатнавай . 1953 йисуз иниз Кьурагь райондин Цилинг хуьруьн эгьлияр, лезгияр куьч хьана ацукьнавай.

XIX виш йисуз Агълаб хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Улусс магалдиз талукь тир. Арабляр, Баят, Муллахуьр ва Хуш-Мензил (гилан Рубас) хуьрерихъ галаз Арабляр хуьруьнжемятдик акатзавай.

Хуьре мусурманри ибадат ийизвай Мурад пӀир ава.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 2037 касди уьмуьр гьалзавай . 2012 йисан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 2541 касди туькӀуьрзавай. Агьалидин чӀехи пай лезгияр, гъвечӀи пай азербайжанар, гьакӀни гзаф тушиз табасаранар авайди я, вири суни ва шийи - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Агълаб  хуьруьн агьалияр 139 кас тир: чувудар — 108 (77,7%), азербайжанар — 31 (22,3%) кас .

## Хуьруьн майишат
Хуьруьн эгьлийрин асул кӀвалах серкер, афнияр ва истивутар цана, гуьгъуьнлай кьелен це туна Урусатдин ва СНГ шегьерра маса гун я. Субтропик климатдин шартӀар ина, анар, хурма, инжил, ципицӀ, жум, чумал ва муькуь хьтин магьсулар цуниз хъсан виже къвезва.

Хуьруьн мукьвал азербайжандал «дузлахар» лугьудай уьцӀуь вирер ава, инлай чкадин эгьлийри салан мейваяр кьелен це тун патал кьел хкудзавайди я.
## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дербентский район >> Аглоби
Андреевка (Дагъустан)

**Андреевка** () — Дагъустан республикадин Дербент районда авай, «Первомайский» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин рагъэкъечӀдай пата, Каспий гьуьлуьн кьере, Дербент шегьердилай 32 км кефер пата чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьр: Мичурино.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьн агьалияр 319 кас тир . Хуьре азербайжанар, даргияр, табасаранар уьмуьр гьалзава, вири суни ва шийи - мусурманар я .

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дербентский район >> Андреевка
Араблинское

**Араблинское** () — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. «Араблинское» хуьруьнсоветдин юкь ва сад тир хуьр я.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата, «Араблинский» ракьун - рекьин станциядал, Дербент шегьердилай 8 км кьибле пата чка кьунвайди я.

## Тарих
Хуьр, генерал Б. Араблинскийдин тӀварунихъ галай Араблинский станциядин мукьвал алай гъвечӀи хуьрерин сад-садахъ гилиг хьунин рекьелди арадал атанвайди я.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1785 касди уьмуьр гьалзавай . 2010 йисан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 2174 касди туькӀуьрзавай. Агьалидин чӀехи пай лезгияр я, ина гьакӀни табасаранар, азербайжанар, даргияр ва муькуьбур авайди я, вири суни ва шии - мусурманар я.

2003 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн 2084 кас агьалийрин миллетрин состав:

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дербентский район >> Араблинское
Билиж (манаяр)

* Билиж (посёлок) — Дагъустандин Дербент районда шегьервилин посёлок.
* Билиж (хуьр) — Дагъустандин Дербент районда хуьр.
* Билиж (станция) — Дагъустандин Дербент районда ракьун-рекьин станция.
Берикей

**Берикей** () — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. Сегелер хуьруьхъ галаз «Берикей» хуьруьнсовет туькӀуьрзава. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я. 

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кефер пата, Дербент шегьердилай 32 км кефердинни - рагъакӀидай пата, Уллучай вацӀал, «Берикей» ракьун - рекьин станциядал чка кьунва.

## Тарих
1894 йисуз Берикей хуьре Дагъустанда садлагьай нафтӀадин буругъдин къуй эгъуьнвай ва 182 метр дегьнедай нафтӀ акъатнавай. Гуьгъуьнлай, нафтӀ тарашхъанвилелди хкудунин нетижада Берикей мяден терг хьанвай.

XIX виш йисуз Берикей хуьр вири Къайтагъ-Табасаран округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Къайтагъ-Табасаран округдин Агъа-Къайтагъ наибвалдиз талукь тир. Берекей хуьруьнжемятдин юкь ва са тир хуьр тир.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 3011 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалийрин вири  этник группа тир терекемеяр я, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Берикей хуьруьн агьалияр 875 кас тир, вири (терекемеяр) тир .

## Майишат
Хуьре ГУП-дин ципицӀрин бахчахъанвилин чӀехи «Берикей» майишат ава.

## ТӀвар-ван авай ксар
* Нажмутдин Шарифоф — СССРдин Кьилин Советдин депутат.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* >> Берикей
* Газета «Ватан». В воскресный день в селе Берикей...
* Воспоминания о Берикее
* Богатство недр Дагестана
Салик (Дагъустан)

**Салик** () — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. «Салик» хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кефер пата, Дербент шегьердилай 26 км кефердинни - рагъакӀидай пата, федерал M29 «Кавказ» трассадал ала.

## Тарих
Хуьруьн бине Къубадай атанвай ксари кутунвай .

XIX виш йисуз Салик хуьр вири Къайтагъ-Табасаран округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Къайтагъ-Табасаран округдин Агъа-Къайтагъ наибвалдиз талукь тир. Великент ва Хан-Мамед-Кала (гилан Мамедкала) хуьрерихъ галаз Великент хуьруьнжемятдик акатзавай.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1811 касди уьмуьр гьалзавай . 2010 йисан малуматриз килигна, агьалияр 1763 кас тир . Хуьре азербайжанарин этник группа тир терекемейри, даргийри ва табасаранри санал уьмуьр гьалзава, вири суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Салик хуьруьн агьалияр 161 кас тир, вири азербайжанар (терекемеяр) тир .

## Экономика
* Агрофирма «Шейхляр» (къуьлуьн ва картуфрин магьсулар цунин фирма).
* ООО «Шахдаш» (къванер хкудун).

## ИнфратуькӀуьрун
Хуьре юкьван мектеб, аялрин бахча, поликлиника, культурадин КӀвал, улубхана кардик ква.

## Тарихдин имаратар
* Сурун виней алай кӀунтӀар (Акун-Тюбе ва Дадан-Тюбе).
* Дегь чӀаван хуьр.
* Дегь чӀаван сур.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дербентский район >> Салик
Мамедкъала

**Мамедкъала** () — Дагъустан республикадин Дербент районда авай шегьервилин посёлок.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кефер пата, Дербент шегьердилай 20 км кефердинни — рагъакӀидай пата, Дарвагчай вацӀал чка кьунвайди я. Кеферпатан Къавкъаздин ракьун — рекьин Мамедкъала станциядал ала. Посёлокдин рагъакӀидай патайтӀуз федерал M29 «Кавказ» трассадал физва.

## Тарих
Посёлокдин виликан тӀвар Хан-Магомед-къала тир. Терекеме кьулувиле Хан-Магомед-къала хуьруьн арадал атун XVIII виш йисуз талукь я, ва Къубадин хан Фатали-хана тухузвай политикадин кӀвалахрин нетижада бине кьунвайди я. Амир-Гамза уцмияхъ галаз душманвал ийизвай Фатали-хана, адан хтул Хан-Мухаммаддикай вичиз амадаг авунай. Гьасан Алкьвадариди малумзавайвал: «Къуба ханвалдай Фатали-хана 100 райатрин хзанар, Дербент шегьердилай 100 фарсах яргъал алай чкадиз куьчарнавай ва арадал гъанвай хуьруьз Хан-Магомед-къала тӀвар эцигнавай».

Р. М. Магомедова Хан-Магомед-къала хуьруь бине кьунвай тарих 1778 йис тирди гьисабзава. А. А. Комарова «Дагъустан вилаятдин агьалийрин пунктрин сиягьда» Хан-Магомед-къала 1775 йисуз арадал атайди къейдзава.

XIX виш йисуз Мамедкала хуьр вири Къайтагъ-Табасаран округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Къайтагъ-Табасаран округдин Агъа-Къайтагъ наибвалдиз талукь тир. Великент ва Салик хуьрерихъ галаз Великент хуьруьнжемятдик акатзавай.

## Агьалияр

2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 8374 касди уьмуьр гьалзавай. 2010 йисан малуматриз килигна, агьалияр 9000 кас тир. Агьалидин чӀехи пай даргияр я, ина гьакӀни азербайжанар, табасаранар ва муькуьбур авайди я, вири суни — мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Мамедкъала хуьруьн агьалияр 160 кас тир, вири азербайжанар (терекемеяр) тир.

2002 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн 8 374 кас агьалийрин миллетрин состав:

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дербентский район >> Мамедкала
Къарадагълы (Дагъустан)

**Къарадагълы** () — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. Татляр хуьруьхъ галаз «Татляр» хуьруьнсоветдик акатзава.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кефердинни - рагъакӀидай пата, Дербент шегьердилай 29 км кефердинни - рагъакӀидай пата, Уллучай вацӀун кьерел ала.

## ТӀвар
Хуьруьн тӀвар туьрк чӀалан «къара» - чӀулав, ва «дагълы» - сувави, гафарикай арадал атанвайди я, яни «чӀулав сувавияр», «чӀулав суван эгьлияр».
 
## Тарих
Хуьруьн бине Къубадай атанвай ксари кутунвай .

XIX виш йисуз Къарадагълы хуьр вири Къайтагъ-Табасаран округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Къайтагъ-Табасаран округдин Агъа-Къайтагъ наибвалдиз талукь тир. Падар ва Татляр хуьрерихъ галаз Падар хуьруьнжемятдик акатзавай.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 779 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалийрин вири азербайжанарин этник группа тир терекемеяр я, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Къарадагълы хуьруьн агьалияр 131 кас тир, вири азербайжанар (терекемеяр) тир .

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дербентский район >> Карадаглы
КӀири (манаяр)

* КӀири — Дагъустандин Кьурагь районда авай хуьр.
* КӀири — набататдин са жуьре.
Бильгади

**Бильгади** () — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. Чинар хуьруьхъ галаз «Чинар» хуьруьнсоветдик акатзава.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин рагъакӀидай пата, Дербент шегьердилай 19 км кьиблединни — рагъакӀидай пата, Дагъустандин ЦӀаяр ракьун — рекьин станциядилай 5 км рагъакӀидай пата, Барафтау суван мукьвал ала.

## Тарих
Вилик Бильгади татрин хуьр тир, гуьгъуьнлай абурун вири азербайжанарихъ ассимиляция хьана чеб азербайжанар хьиз кьатӀунвайди я..

XIX виш йисуз Бильгади хуьр вири Къайтагъ-Табасаран округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Къайтагъ-Табасаран округдин Кеферпатан-Табасаран наибвалдиз талукь тир. Гимейди, Зидьян хуьрерихъ галаз Гемейди хуьруьнжемятдик акатзавай.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 610 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалийрин вири тарихдин къене ассимиляция хьана сад-садахъ галаз рахуна цӀап чӀалаз элячӀнавай, азербайжанариз элкъвенвай татар я, вири суни-мусурманар я. Совет бередин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайра абур азербайжанар хьиз къейд авунвай. XIX виш йисан кьведлагьай паюнин статистикадин малуматрив кьурвал, 1869 — 1895 йисарин къене хуьруьн эгьлияр вири мусурман — татар тир.

1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Бильгади хуьруьн агьалияр 232 кас тир, вири татар тир.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дербентский район >> Бильгади
Гежух

**Гежух** () — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. «Гежух» хуьруьнсоветдин юкь ва сад тир хуьр я. Агьалийрин кьадардал гьалтайла районда садлагьй чкадал ала.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кефердинни - рагъакӀидай пата, Дербент шегьердилай 25 км кефердинни - рагъакӀидай пата, Мамедкъала ракьун - рекьин станциядилай 5 км яргъал, Дарвагчай вацӀун мукьвал чка кьунвайди я.

## Тарих
Хуьр, царьдин Къавкъазда сердер тир И. И. Воронцов-Дашков князьдин мулкуна, «Красный Партизан» чахурдин совхоздихъ галай чилерал арадал атанвайди я.

1921 йисалай 1958 йисалди Гежух хуьр Великент хуьруьнсоветдик квай , 1958 - 1965 йисара Мамедкъала совхоздиз талукь тир ва 1965 - 1968 йисара Мамедкъала посёлокдин советдин составдик квай . «Геджух» хуьруьнсовет 25.04.1968 тарихда ПВС ДАССР-дин къарардив арадал гъанвай .

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 6367 касди уьмуьр гьалзавай . Хуьре азербайжанари, даргийри, табасаранри, лезгийри уьмуьр гьалзава, вири суни ва шии - мусурманар я.

2002 йисан малуматриз килигна хуьруьн агьалийри миллетрин состав :

{|
| valign="top" |

## Планировка ва куьчеяр

## Кеспият
* Чехирдин завод.

## Хуьруьн майишат
ЦипицӀар цунин чӀехи майишат —  ГУП «Геджух». Майишатдин регьбер, Халкьарин арадин чехирхъанвилин илимрин академиядин член-корреспондент, Дагъустан Республикадин гьукуматдин премиядин лауреат Шихисиф Нуралиевич Новрузалиев я.

## Чирвилерин идараяр ва медицина
Хуьре 1930 йисуз эцигнавай мектеб ва идарадин азархана кардик ква .

## Тарихдин имаратар
В. И. Ленинан имарат, Ватандин ЧӀехи дяведа кьенвай аскеррин кьве обелиск.
## Баянар

## ЭлячӀунар
* Топографические карты K-39-61 — 1 : 100 000
* ГЕДЖУХ: ОТ ВОРОНЦОВА ДО НОВРУЗАЛИЕВА
* Путь дарго. Геджухские вина – гордость Дагестана
* Дербентский район >> Геджух
Баскетбол

**Баскетбол** ( — зинбил;  — туп) — кьве десте хьана сада муькуь дестедин чилиниз туп вигьиз алахъдай къугъун. Кьилин дуьньядин тешкилат — ФИБА () — Халкьарин арада авай баскетболдин федерация.

## ЧӀехи турнирар

### Хкянавайдияр
* Баскетболдай олимпиядин турнир
* Баскетболдай дуьньядин чемпионат
* Баскетболдай европадин чемпионат
* Баскетболдай америкадин чемпионат

;ФИБА рейтинг
#  АСШ
#  Испания
#  Австралия
#  Аргентина
#  Сербия
#  Франция
#  Греция
#  Литва
#  Чехия
#  Бразилия
#  Урусат
#  Италия
#  Польша

### Клубар
*  NBA () — Миллетрин Баскетболдин Ассоциация — дуьньядин виридалайни чӀехи баскетболдин клубдин турнир.
*  Евролига () — европадин виридалайни чӀехи баскетболдин клубдин турнир.

;Маса чемпионатар
*  Испания
*  Греция
*  Урусат
*  Израиль
*  Италия
*  Турция
*  Литва
*  Аргентина
*  Бразилия

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* ФИБА официал сайт 
* ФИБА Европа официал сайт
* ФИБА Америка официал сайт 
* ФИБА Азия официал сайт
* ФИБА Африка официал сайт
* ФИБА Океания официал сайт
* НБА официал сайт
Вавилово (Дагъустан)

**Вавилово** () — Дагъустан республикадин Дербент районда авай, Хазар, Агъа Жалгъан ва Дуьзлер хуьрерихъ галаз «Хазар» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кьиблединни - рагъэкъечӀдай пата, Каспий гьуьлуьн кьерин мукьвал, Дербент шегьердилай 8 км кьибле пата ала.

## Тарих
Хуьр бине, Вири Урустадин Н. И. Вавилован тӀварунихъ галай набататар цунин институтдин Дагъустандин тежрибаяр тухудай станция алай чкадал кутунвайди я ва хуьруьн тӀвар академик Н. И. Вавилован гьуьрметдай эцигайди я. Станция эцигдай чка Вавилова вичи гьеле 1930 йисуз хкягъайди тир, амма адан бине анжах 1969 йисуз кутунвай.
## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьн агьалияр 230 кас тир . Хуьре табасаранари, лезгийри, азербайжанари уьмуьр гьалзава, вири суни ва шии - мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дербентский район >> Вавилово
Жалгъан

**Жалгъан**, **Вини Жалгъан** () — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. «Жалгъан» хуьруьнсоветдин юкь ва сад тир хуьр я.

1926 - 1969 йисарин къене ва 1999 йисалай эгечӀна хуьруьнсоветдин юкь я  и с 1999 года.

## ТӀварцӀикай
Тат чӀалал «Жалгъан» *цӀерекӀв*, *цӀелхем* лагьай чӀал я.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибледа, Дербент райондин юкьван пата, Дербент шегьердилай 3 км кьиблединни - рагъакӀидай пата, Жалгъан суван гуьнеда ала.

## Тарих
XIX виш йисуз Жалгъан хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Улусс магалдиз талукь тир. Жалгъан хуьруьнжемятдик акатзавай.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 746 касди уьмуьр гьалзавай . 2010 йисан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 725 касди туькӀуьрзавай.

Официал статистикадиз килигна Жалгъанрин агьалияр азербайжанар хьиз къейд авунвайди я, вири суни мусурманар я. Амма абурун вири сад-садахъ галаз рахуна цӀап чӀалаз элячӀнавай ва совет бередин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайра азербайжанар хьиз гьисабдиз къачунвай , тарихдин къене ассимиляция хьана азербайжанариз элкъвенвай татар я.

1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Жалгъан хуьруьн агьалияр 271 кас тир .

## Килигуниз лайихвилер авай чкаяр
Дегь чӀаван мискӀин.
## Халкьдин кеспияр
Дегь чӀаван тегьерралди къванци цӀивиндин гьасилун.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дербентский район >> Жалгъан
Дуьзлер

**Дуьзлер** () — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. Агъа Жалгъан, Вавилово ва Хазар хуьрерихъ галаз «Хазар» хуьруьнсоветдик акатзава.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибледа, Дербент райондин кьиблединни - рагъакӀидай пата, Дербент шегьердилай 25 км кьибле пата, Самур-Дербент къубудин мукьвал чка кьунвайди я.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 477 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалийрин вири табасаранар, суни - мусурманар я. 

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дагестанская АССР: Административно-территориальное деление. — Махачкала: Дагестанское кн. изд-во, 1966.
* Дагестанская АССР: Административно-территориальное деление. — Махачкала: Дагестанское кн. изд-во, 1980.
Мугъарты

**Мугъарты** () — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. «Мугъарты» хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин лап рагъакӀидай пата, Дербент шегьердилай 33 км кьиблединни — рагъакӀидай пата, Мугъартычай вацӀун мукьвал ала.

## Тарих
Вилик Мугъарты туьрк чӀалал рахазвай суван чувудрин хуьр тир, гуьгъуьнлай абурун вири ассимиляция хьана чеб азербайжанар хьиз кьатӀунвайди я..

XIX виш йисуз Мугъарты хуьр вири Къайтагъ-Табасаран округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Къайтагъ-Табасаран округдин Кеферпатан-Табасаран наибвалдиз талукь тир. Митаги хуьруьхъ галаз Мугъарты хуьруьнжемятдик акатзавай.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1532 касди уьмуьр гьалзавай. 2010 йисан малуматриз килигна, агьалияр 1614 кас тир. Агьалийрин вири тарихдин къене ассимиляция хьана азербайжанариз элкъвенвай чувудар я, вири суни — мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Мугъарты хуьруьн агьалияр 934 кас тир, чӀехи пай азербайжанар 703 (75,3 %), тӀимил пай суван чувудар 231 (24,7 %) тир.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дербентский район >> Мугарты
Зидьян

**Зидьян**, **ЦӀуру Зидьян** () — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. Зидьян-Къазмаяр хуьруьхъ галаз «Зидьян-Къазмайрин» хуьруьнсоветдик акатзава.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибледа, Дербент райондин рагъакӀидай пата, Дербент шегьердилай 13 км рагъакӀидай пата, Барафтау сувун гуьнедал ала.

## Тарих
XIX виш йисуз Зидьян хуьр вири Къайтагъ-Табасаран округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Къайтагъ-Табасаран округдин Кеферпатан-Табасаран наибвалдиз талукь тир. Гимейди ва Бильгади хуьрерихъ галаз Гимейди хуьруьнжемятдик акатзавай.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 65 касди уьмуьр гьалзавай .

Официал статистикадиз килигна Зидьянрин агьалияр азербайжанар хьиз къейд авунвайди я, вири суни мусурманар я. Амма абурун вири сад-садахъ галаз рахуна цӀап чӀалаз элячӀнавай ва совет бередин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайра азербайжанар хьиз гьисабдиз къачунвай , тарихдин къене ассимиляция хьана азербайжанариз элкъвенвай татар я.

1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Зидьян хуьруьн агьалияр 533 кас тир, вири татар тир..

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Топографические карты K-39-61 — 1 : 100 000
* Администрация Дербентского района
Берикей хуьруьнсовет

**«Берикей хуьруьнсовет** () — Дагъустан Республикадин Дербент райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).

Администрациядин юкь — Берикей хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Берикей, Сегелер.

## География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата, «Араблинский» ракьун - рекьин станциядал, Дербент шегьердилай 8 км кьибле пата чка кьунвайди я.

## Агьалияр
2002 йисуз хуьруьнсоветда 1527 касди уьмуьр гьалзавай . 2010 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 3224 касди туькӀуьрзавай (райондин агьалийрин 3,3 %) . Агьалидин чӀехи пай терекемеяр (азербайжанар), тӀимил пай даргияр я, вири суни - мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дагестанская АССР: Административно-территориальное деление. — Махачкала: Дагестанское кн. изд-во, 1980.
* Сельское поселение Берикеевский сельсовет
Билиж хуьруьнсовет

**«Билиж хуьруьнсовет** () — Дагъустан Республикадин Дербент райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).

Администрациядин юкь ва сад тир хуьр — Билиж хуьр я.

## География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кьибле пата, Дербент шегьердилай 38 км кьиблединни - рагъэкъечӀдай пата, Самур вацӀун гьавизда чка кьунвайди я.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 3011 касди уьмуьр гьалзавай . Хуьруьнсоветда азербайжанари, табасаранри, лезгийри уьмуьр гьалзава, вири суни ва шии - мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дагестанская АССР: Административно-территориальное деление. — Махачкала: Дагестанское кн. изд-во, 1980.
Агълаб хуьруьнсовет

**«Агълаб» хуьруьнсовет** () — Дагъустан Республикадин Дербент райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).

Административ юкь ва сад тир хуьр — Агълаб хуьр я.

## География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин кьибле пата, Каспий гьуьлуьн кьерин кьулувиле, Дербент райондин кьибле пата, Рубас вацӀал, федерал M29 «Кавказ» трассадин мукьув, Дербент шегьердилай 18 км кьибле пата чка кьунвайди я.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 2037 касди уьмуьр гьалзавай . 2012 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 2541 касди туькӀуьрзавай. Агьалидин чӀехи пай лезгияр, гъвечӀи пай цӀапар, гьакӀни гзаф тушиз табасаранар авайди я, вири суни ва шии - мусурманар я.

## Баянар
Араблинское хуьруьнсовет

**«Араблинское хуьруьнсовет** () — Дагъустан Республикадин Дербент райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).

Административ юкь ва сад тир хуьр — Араблинское хуьр я.

## География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата, «Араблинский» ракьун - рекьин станциядал, Дербент шегьердилай 8 км кьибле пата чка кьунвайди я.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1785 касди уьмуьр гьалзавай . 2010 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 2174 касди туькӀуьрзавай. Агьалидин чӀехи пай лезгияр я, ина гьакӀни табасаранар, азербайжанар, даргияр ва муькуьбур авайди я, вири суни ва шии - мусурманар я.

## Баянар
Жалгъан хуьруьнсовет

**«Жалгъан хуьруьнсовет** () — Дагъустан Республикадин Дербент райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).

Администрациядин юкь ва сад тир хуьр — Жалгъан хуьр я.

## География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин кьибледа, Дербент райондин юкьван пата, Дербент шегьердилай 3 км кьиблединни - рагъакӀидай пата, Жалгъан суван гуьнеда чка кьунвайди я.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 746 касди уьмуьр гьалзавай . 2010 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 725 касди туькӀуьрзавай. Агьалийрин вири тарихдин къене ассимиляция хьана азербайжанариз элкъвенвай татар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дагестанская АССР: Административно-территориальное деление. — Махачкала: Дагестанское кн. изд-во, 1980.
* Cельское поселение Село Джалган
Зидьян-Къазмайрин хуьруьнсовет

**«Зидьян-Къазмайрин хуьруьнсовет** () — Дагъустан Республикадин Дербент райондик акатзвай муниципалитет (хуьруьнсовет).

Администрациядин юкь — Зидьян-Къазмаяр хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Зидьян-Къазмаяр, Зидьян.

## География
Хуьруьнсовет Хуьр Дагъустан Республикадин кьибледа, Дербент райондин рагъакӀидай пата, Дербент шегьердилай 15 км рагъакӀидай пата, Барафтау суван гуьнеда чка кьунвайди я.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1007 касди уьмуьр гьалзавай :

• Зидьян-Къазмаяр — 942 кас.  
• Зидьян — 65 кас.

2010 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 1127 касди туькӀуьрзавай (райондин агьалийрин 1,1 % пай). Агьалийрин вири тарихдин къене ассимиляция хьана азербайжанариз элкъвенвай татар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дагестанская АССР: Административно-территориальное деление. — Махачкала: Дагестанское кн. изд-во, 1980.
* Зидьян-Казмалярский сельсовет
Татляр хуьруьнсовет

**«Берикей хуьруьнсовет** () — Дагъустан Республикадин Дербент райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).

Администрациядин юкь — Татляр хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Татляр, Къарадагълы.

## География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кефердинни - рагъакӀидай пата, Дербент шегьердилай 31 км кефердинни - рагъакӀидай пата, Уллучай вацӀун кьере чка кьунвайди я.

## Агьалияр
2002 йисуз хуьруьнсоветда 1987 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалийрин вири азербайжанарин этник группа тир терекемеяр я, суни - мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дагестанская АССР: Административно-территориальное деление. — Махачкала: Дагестанское кн. изд-во, 1980.
* Cельское поселение Татлярский сельсовет
Агъа Жалгъан

**Агъа Жалгъан**, **ЦӀийи Жалгъан** () — Дагъустан республикадин Дербент районда авай, «Хазар» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

## ТӀварцӀикай
Тат чӀалал «Жалгъан» *цӀерекӀв*, *цӀелхем* лагьай чӀал я.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибледа, Дербент райондин рагъэкъечӀдай пата, Дербент шегьердилай 17 км кьибле пата, Каспий гьулуьн аранда чка кьунвайди я.

## Тарих
Агъа Жалгъан хуьруьн бине, 1960 йисуз Вини Жалгъан хуьряй куьч хьанвайбуру кутунвай.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 2139 касди уьмуьр гьалзавай . 2007 йисан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 2139 касди туькӀуьрзавай.

Официал статистикадиз килигна Жалгъанрин агьалийрин чӀехи пай документра азербайжанар хьиз къейд авунвайди я, вири суни мусурманар я. Амма абурун вири сад-садахъ галаз рахуна цӀап чӀалаз элячӀнавай ва совет бередин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайра азербайжанар хьиз гьисабдиз къачунвай , тарихдин къене ассимиляция хьана азербайжанариз элкъвенвай татар я. ГьакӀни хуьре табасаранри, лезгийри ва агъулри уьмуьр гьалзавайди я .

## Баянар

## ЭлячӀунар
* >> Нижний Джалган
Имени Мичурина (Дагъустан)

**Имени Мичурина** (Мичурино, Оборона, Оборона страны) — Дагъустан республикадин Дербент районда авай, «Первомайский» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин рагъэкъечӀдай пата, Каспий гьуьлуьн кьере, Дарвагчай вацӀун сивел, Дербент шегьердилай 32 км кефер пата ала.

## Тарих
Хуьруьн бине, «Оборона страны» совхоздихъ галай чилерал кутунвайди тир.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьн агьалияр 867 кас тир . Хуьруьн агьалияр азербайжанар, табасаранар, даргияр я, вири суни ва шии - мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дербентский район >> Имени Мичурина
Рыбзавод-51

**Рыбзавод-51** (Первомайск) — Дагъустан республикадин Дербент районда авай, «Первомайский» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин рагъэкъечӀдай пата, Каспий гьуьлуьн кьере, Дербент шегьердилай 37 км кефер пата ала.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьн агьалияр 257 кас тир . Хуьруьн агьалияр даргийрикайни азербайжанарикай ибарат я, вири суни ва шии - мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Топографические карты K-39-XIII — 1 : 200 000
* Топографические карты K-39-61 — 1 : 100 000
* Администрация Дербентского района
Чинар хуьруьнсовет

**«Чинар» хуьруьнсовет** () — Дагъустан Республикадин Дербент райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).

Администрациядин юкь хуьр — Чинар хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Чинар, Бильгади.

## География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин юкьван пата, Дербент шегьердилай 14 км кефердинни - рагъакӀидай пата чка кьунвайди я.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 4967 касди уьмуьр гьалзавай . 2010 йисан малуматриз килигна, агьалияр 5862 кас тир (вири райондин агьалийрин 1,9 %). Хуьруьнсоветдин хуьрера жуьреба жуьре миллетар ава: азербайжанар, даргияр, табасаранар, агъулар, лезгияр, вири суни ва шии - мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дагестанская АССР: Административно-территориальное деление. — Махачкала: Дагестанское кн. изд-во, 1980.
* Cельское поселение Чинарский сельсовет
Коммуна (Дербент район)

**Коммуна** () — Дагъустан республикадин Дербент районда авай, «Рубас» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кьиблединни - рагъакӀидай пата, Дербент шегьердилай 17 км кьиблединни - рагъакӀидай пата, Табасаран райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, Рубас вацӀал ала. Мукьвал алай хуьр: Рубас.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 866 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалийрин саки вири азербайжанар, суни ва шии - мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дербентский район >> Коммуна
Рубас хуьруьнсовет

**«Рубас» хуьруьнсовет** () — Дагъустан Республикадин Дербент райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).

Администрациядин юкь хуьр — Рубас хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Рубас, Коммуна.

## География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кьиблединни - рагъакӀидай пата, Дербент шегьердилай 18 км кьиблединни - рагъакӀидай пата, Табасаран райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, Рубас вацӀал чка кьунвайди я.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1818 касди уьмуьр гьалзавай . 2010 йисан малуматриз килигна, агьалияр 4192 кас тир (вири райондин агьалийрин 4,2 %). Гзафмиллетрин хуьруьнсовет я, ина   азербайжанар, табасаранар, лезгияр санал уьмуьр гьалзавайди я, вири суни ва шии - мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дагестанская АССР: Административно-территориальное деление. — Махачкала: Дагестанское кн. изд-во, 1980.
* Сельское поселение Рубасский сельсовет
Салик хуьруьнсовет

**«Салик хуьруьнсовет** () — Дагъустан Республикадин Дербент райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).

Администрациядин юкь ва сад тир хуьр — Салик хуьр я.

## География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кефер пата, Дербент шегьердилай 26 км кефердинни - рагъакӀидай пата, федерал M29 «Кавказ» трассадал чка кьунвайди я.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1811 касди уьмуьр гьалзавай . 2010 йисан малуматриз килигна, агьалияр 1763 кас тир. Агьалийрин вири азербайжанарин этник группа тир терекемеяр, даргияр ва табасаранар я, вири суни - мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дагестанская АССР: Административно-территориальное деление. — Махачкала: Дагестанское кн. изд-во, 1980.
* Сельское поселение Село Салик
ЛукӀар

* ЛукӀар — Дагъустандин Дербент районда хуьр.
* ЛукӀар — Азербайжандин КцӀар районда хуьр.
* ЛукӀар — Азербайжандин Белокан районда хуьр.
Мусурманар

**Мусурман** ( [*муслим*], папариз лугьудай форма  [*муслима*]) — Ислам диндин пад хуьзвайди.

## Гафун мана
Араб чӀалал «Муслим» - «Адаз (Аллагьдиз) муьтӀуьгъ хьанвайди» ва я «Вич Адан (Аллагьдин) гъиле вугунвайди» манаяр гузва.

## Гегьеншвал

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Халкьдин арада Ислам чукӀурдай лезги чӀалал портал 
* Исламдин хабарар авай сайт
* Исламдин хабарар
Сегелер

**Сегелер** () — Дагъустан республикадин Дербент районда авай, Берикей хуьруьхъ галаз «Берикей» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кефер пата, Дербент шегьердилай 37 км кефердинни - рагъакӀидай пата, Уллучай вацӀун сивин мукьвал, Каспий гьуьлуьн кьерел ала.

## Тарих
Хуьруьн бине 1976 йисуз кутунвайди я.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 206 касди уьмуьр гьалзавай . Хуьре даргийрини терекемейри (азербайжанар) уьмуьр гьалзавайди я, вири суни - мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дербент район>> Сегелер
Къеле (Дербент район)

**Къеле** () — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. «Къеле» хуьруьнсоветдин юкь ва сад тир хуьр я.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кефер пата, Дербент шегьердилай 23 км кефердинни - рагъакӀидай пата,  Дарвагчай вацӀал ала.

## Тарих
Хуьруьн тарихдин тӀвар **Хан-Магомед-къала** тир.

XIX виш йисуз Хан-Магомед-къала хуьр вири Къайтагъ-Табасаран округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Къайтагъ-Табасаран округдин Агъа-Къайтагъ наибвалдиз талукь тир. Великент ва Салик хуьрерихъ галаз Великент хуьруьнжемятдик акатзавай.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1610 касди уьмуьр гьалзавай . 2010 йисан малуматриз килигна, агьалияр 1752 кас тир. Хуьре жуьреба жуьре миллетар ава: азербайжанар, даргияр, табасаранар, агъулар, лезгияр, вири суни ва шии - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Мамедкъала хуьруьн агьалияр 160 кас тир, вири азербайжанар (терекемеяр) тир .
## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дербентский район >> Кала
* Кала — это крепость
ЛукӀар хуьруьнсовет

**«ЛукӀар» хуьруьнсовет** () — Дагъустан Республикадин Дербент райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).

Администрациядин юкь ва сад тир хуьр — ЛукӀар хуьр я.

## География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кьибле пата, Гуьлгери вацӀун кьере, Мегьарамдхуьруьн райондихъ галаз сергьятдин патав, Дербент шегьердилай 43 км кьибле пата чка кьунвайди я.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1923 касди уьмуьр гьалзавай. 2011 йисан малуматриз килигна, агьалияр 2 313 кас тир. Агьалидин саки вири лезгияр, вири суни — мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дагестанская АССР: Административно-территориальное деление. — Махачкала: Дагестанское кн. изд-во, 1980.
* Cельское поселение Село Куллар
Африкадин галкӀ

**Африкадин галкӀ** (куьрелди — **АГ**) (, , , ) — Африкадин 55 гьукумат сад ийизвай халкьарин арада авай гьакиматрин арада авай тешкилат я. Африкадин садвилин тешкилатдин кар давам ийизавайди я. Адан бине 2002-лагьай йисан 9-лагьай чиледиз кутунва. Тешкилатдин кӀвалахунин сергьятдин къене жедай чӀехи метлеб квай къарарар Африкадин галкӀдин ассамблеядал (гьукуматрин кьилеринни гьакиматрин алтӀушун) кьабулдайди я. Ассамблея зур йисан къене садра тухудайди я. Африкадин галкӀдин Секретариатни Комиссия Аддис-Абебада ацукьна. 2009-лагьай йисан эхен вацра Африкадин галкӀдин Комиссия Африкадин галкӀдин векилвал гвай органдиз (ингл. *African Union Authority*) элкъуьрнава.

## Тарих
Африкадин галкӀдин тарихдин вилик хьайибур яз Африкадин гьукуматрин галкӀ (), 1960-лагьай йисарра Ганадин президент Кваме Нкрумадин инициативадалди бине кутунвай Африкадин гьукуматрин конфедерация, гьакӀни Африкадин садвилин тешкилат (, 1963-лагьай йисан 25-лагьай тӀулдиз бине эцигнава) ва Африкадин экономикадин кӀапӀал (англ. , 1991-лагьай йисуз бине эцигнава) гьисабзава.

1990-лагьай йисарин юкьвара Африкадин континентда мад Африкадин галкӀ туькӀуьруникай фикарар цӀийиз хъхьана. Кьилин себебар — Африкадин садвилин тешкилатдин гъвечӀи эффектвал, гьакӀни ин тешкилат авай гьалдин кӀеви критика — ам «диктаторрин клубдиз» элкъвена.

Ливиядин кьил Муаммар Каддафи дегишвилерин кьилин пад хуьзвайди тир.

1999-лагьай йисан 9-лагьай марадиз Африкадин садвилин тешкилатдик квай гьукуматрикай кьилерини ва гьакиматри Сиртдин (Ливияда авай шегьер) декларация кьабулнава. Декларацияди Африкадин галкӀ туькӀуьрун къастуникай малуматна.

2000-лагьай йисуз, Ломеда саммит хьайи чӀавуз, Африкадин галкӀдин туькӀуьрдай акт кьабулнава, 2001-лагьай йисуз, Лусакада саммит хьайи чӀавуз — цӀийи тешкилатдин проект кьилиз акъудунин план. ГьакӀни Гьа чӀавуз Африка вилик ракъуруникай чӀехи программа кьабулнава — «Африка вилик ракъурун патал цӀийи партнервал» НЕПАД; ().

Вичелди Африкадин садвилин тешкилат дегишарна, 2002 йисан 9 чиледиз Африкадин галкӀди вичин кӀвалах гатӀумна.

2007 йисан 31 чиледиз Африкадин галкӀди СМТ-дихъ галаз санал Дарфурда ислагьвал авунин операция гатӀумна.

## Иштираквали ийизвай уьлквеяр

## Регьберар

## Баянар

## ЭлячӀунар
Митаги-Къазмаяр

**Митаги-Къазмаяр** (ЦӀийи Митаги) () — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. «Митаги-Къазмайрин» хуьруьнсоветдин юкь ва сад тир хуьр я.

2005 йисалай эгечӀна хуьруьнсоветдин юкь я .

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибледа, Дербент райондин юкьван пата, Дербент шегьердилай 15 км кьиблединни - рагъакӀидай пата, Жалгъан сувун гуьнедал ала.

## Тарих
Хуьруьн бине суван ЦӀуру Митаги хуьряй агъаниз куьч хьанвайбуру кутунвайди я.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1127 касди уьмуьр гьалзавай . 2010 йисан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 1176 касди туькӀуьрзавай .

Официал статистикадиз килигна хуьруьн агьалияр азербайжанар хьиз къейд авунвайди я, вири суни мусурманар я. Амма абурун вири сад-садахъ галаз рахуна цӀап чӀалаз элячӀнавай ва совет бередин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайра азербайжанар хьиз гьисабдиз къачунвай , тарихдин къене ассимиляция хьана азербайжанариз элкъвенвай татар я.

### ЧӀал
ЦӀап чӀалахъ галаз санал, митагивийри сад-садахъ галаз яшайишдин дережада рахаз чпин тарихдин иран нугъат (тат чӀаланни цӀап чӀалан акахьун) хвенвайди я. Амма цӀап чӀалан паталай чуькьвена арадай акъудунин себебдилай, ам къвез - къвез терг жезва.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дербентский район >> Митаги-Казмаля
Москва вилаят

**Москва вилаят** () — Урусатдин европадин патан юкьва авай вилаят (*область*). Административ юкь — Москва шегьер я, уьлкведин аслутушир административ пай я.

## География

Чилерин чӀехивилел гьалтайла урусатда 57-й чкадал ала; агьалийрин кьадардал гьалтайла, Москвадилай кьулухъ, урусатда кьведлагьай регион яз гьисабзава (7 миллиондилай пара).

РагъэкъечӀдай-Европадин кьулувилин юкьван пата чка кьунвайди я. Вилаятдин юкьван пата Москва шегьер ала.

Кефердинни-рагъэкъечӀдай патай Ярославль вилаятдихъ галаз, РагъэкъечӀдай патай — Владимир вилаятдихъ галаз, кьиблединни-рагъэкъечӀдай патай — Рязань вилаятдихъ галаз, кьибле патай — Тула вилаятдихъ галаз, кьиблединни-рагъакӀидай патай — Калуга вилаятдихъ галаз, рагъакӀидай патай — Смоленск вилаятдихъ галаз, кеферни кефердинни рагъакӀидай патай — Тверь вилаятдихъ галаз са сергьятра ава.

## Агьалияр
Вилаятдин агьалийрин кьадар 7 048 084 — дилай гзаф я. Миллетар: урусар (92,92 %), украинар, татарар, узбекар, таджикар, молдовар, армянар, азербайжанар, беларусар ва масабур.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Москва вилаятдин гьукуматдин сайт
Кьибле-Сухокумск

**Кьибле-Сухокумск** () — Урусатдин Дагъустан республикада шегьер.

## География
Шегьер Дагъустандин кефердинни — рагъакӀидай пата, республикадин кьилин шегьер тир Магьачкъаладилай 295 км кефердинни — рагъакӀидай патахъ, Ставропол крайдихъ галаз сергьятдал, Кума вацӀун гьавизда авай адан кьуразвай кьибле хел тир Кьурагь Кумадал чка кьунвайди я.

## Тарих
Шегьердин статус 1988 йисалай къачунвайди я, вилик ам Кизляр горсоветдин гъилик квай шегьервилин посёлок тир.

## Агьалияр
Йисариз килигна шегьерда агьалийрин кьадар:

2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна шегьердин 9 777 кас агьалийрин миллетрин состав:

* аварар — 47,90 % (4 683 кас)
* даргияр — 18,53 % (1 812 кас)
* лезгияр — 10,70 % (1 046 кас)
* яхулар — 8,97 % (877 кас)
* урусар — 5,43 % (531 кас)
* къумукьар — 3,79 % (371 кас)
* агъулар — 0,76 % (74 кас)
* ногъаяр — 0,59 % (58 кас)
* азербайжанар — 0,53 % (52 кас)
* муькуьбур — 2,79 % (273 кас)
* вири санлай — 100,00 % (9 777 кас)

## Экономика
* нафтӀадинни газдин кеспият
* электромеханикадин завод
* фан завод

## Баянар

## ЭлячӀунар
*  Южно-Сухокумск в энциклопедии «Мой город»
*  Администрация Южно-Сухокумск
Лос-Анджелес

**Лос-Анджелес** (, ; цӀур. *Лос-Анжелос*, *Лос-Анжелес*, *Лос-Анхелес*, гьакӀни *L.A.* ва *City of Angels* — «Малаикрин Шегьер» тӀвараралди малум я) — АСШрин Калифорния штатда авай, Лас океандин кьере чка кьунвай шегьер. Агьалийрин кьадардал гьалтайла штатда виридалайни чӀехи ва уьлкведа кьведлагьай чкадал алай шегьер язва (2009 йисан 1 июльдиз — 3 831 868 кас) . Шегьер сатӀварцӀин округдин ва 17 млн кас агьалияр авай агломерация тир — ЧӀехи Лос-Анджелесдин юкь я. Лос-Анджелесдин эгьлийриз «Angelenos» ([анджели́нос] хьиз лугьузва) лугьузвайди я ).

Лос-Анджелес дуьньядин культурадин, илимдин, экономикадин ва чирвилерин виридалайни чӀехи юкьварикай сад я . ГьакӀни шегьер — кино, музыка, телевидение, компьютердин къугъунар хьтин рикӀ аладардай индустриядин сферада дуьньяда виридалайни зурба юкьварикай я.

## Агьалияр

## [[Стхавилин шегьерар]]

Лос-Анджелесдин стхавилин шегьерар:

### Консулвилер
*  Азербайжан — генерал консулвал.
*  Эрменистан — генерал консулвал (Глендейлда чка кьунва).
*  Израил — консулвал.
*  КХР — консулвал.
*  Мексика — консулвал.
*  Турция — консулвал.

## Эдебият
* 

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* Лос-Анджелесдин официал сайт 
* «Урус Лос-Анджелес» шегьердин сайт
Сабнова

**Сабнова** () — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. «Сабнова»дин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я.

## ТӀварцӀикай
Хуьруьн дегь тӀвар «Сэбинэ-Сэнова» тир, им фарс чӀалал «сэ» – *пуд*, «бинэ» – *бине*, фундамент, «сэ» – *пуд*, «нова» – *кӀам* лагьай чӀал тир.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин рагъакӀидай пата, Дербент шегьердилай 7 км рагъакӀидай пата, Суходол вацӀал (Сабнавачай), Ачигсырт сувун гуьнедал ала.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 3361 касди уьмуьр гьалзавай . 2010 йисан малуматриз килигна, агьалияр 3820 кас тир . Агьалийрин вири азербайжанар, шии - мусурманар я.

## Тарихдин имаратар
* Дегь чӀавуз шегьер хьайи чка.

## ТӀвар-ван авай ксар
* Авсет Авсетов — штангист, дуьньядин рекордсмен.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Сабнова/Автор: Хабиб Мирзоев, г. Дербент 
* ПЬЕДЕСТАЛЫ, ЧТО ВЫШЕ ПОБЕД 
* История села Сабновы 
* Дербентский район >> Сабнова
Хазар (Дагъустан)

**Хазар** () — Дагъустан республикадин Дербент районда авай, «Хазар» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин рагъакӀидай пата, Дербент шегьердилай 7,5 км кьибле пата, Каспий гьуьлуьн кьерел ала.

## Тарих
Хуьруьн бине, 1969 йисуз Карл Марксан тӀварунихъ галай совхоздик квай юкьван чилерал кутунвайди я.

Тахминан 70-й йисара иниз Агъул райондин Дуруштул хуьруьн эгьлияр куьч хьанвай.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 3490 касди уьмуьр гьалзавай. Гзафмиллетрин хуьр я:

* азербайжанар — 1420 кас (40,7 %)
* лезгияр — 671 кас (19,2 %)
* табасаранар — 589 кас (16,9 %)
* агъулар — 417 кас (11,9 %)
* даргияр — 132 кас (3,8 %)
* рутулар — 114 кас (3,3 %)
* урусар — 94 кас (2,7 %)
* муькуьбур — 53 кас (1,5 %)

## Кеспият
Карл Марксан тӀварунихъ галай совхоз республикадин кӀвенкӀве аваз физвай ципицӀхъанвилин карханайрикай сад я. Хуьре са шумуд ял ядай кӀвалер ва турбаза «Чайка» ава.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Хазарская СОШ 
* В совхозе имени Карла Маркса Дербентского района выращивают африканских креветок 
* Дербентский район >> Хазар
Нюгди

**Аскан Кумухъ, Нуьгъди** () — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. «Нюгди» хуьруьнсоветдин юкь ва сад тир хуьр я.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кьибле пата, Дербент шегьердилай 24 км кьиблединни рагъэкъечӀдай пата, Гуьлгери вацӀал ала.

## ТӀварцӀикай
Хуьруьн тӀвар тат чӀалал «ЦӀийи Хуьр» мана гузва. ТӀварцӀин юкьва авай "биши" консонант "к" → "г"-диз элячӀнава. Дуьз тӀвар "Нюкдих" я. Гафун диб "нюк" — "цӀийи", ва "дих" — "хуьр" лагьай чӀал я.

## Тарих
Хуьруьн сифтегьан тӀвар «Муьшкуьр» тир. Вилик Нюгди суван чувудрин хуьр тир. Гилан Нюгди хуьр Муьшкуьр хуьруьнни Молла-Халил хуьрерин сад садахъ гилиг хьунин рекьелди арадал атанвайди я. 1918 - 1919 йисара Муьшкуьр хуьр сувавийринни деникийвийрин ташарунихъ кьведра акатнавай. Абуру хуьре авай кӀвалер вири чукӀурнавай. 1925 йисал кьван са кӀвални гуьнгуьна хутунвачир, эгьлияр чиликай атӀанвай кӀвалера (къазмайра) амукьзавай. 1930 йисуз хуьре чувудрин кьве колхоз кардик квай — Калинина (28 х-в) ва Ворошилова (19 х-в) .

XIX виш йисуз Нюгди хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Улусс магьалдиз талукь тир. Азадугъли, Салик ва ЛукӀар хуьрерихъ галаз ЛукӀар хуьруьнжемятдик акатзавай.

Чкадин чувудри ва совет бередин кхьираг Авшалумов Хизгил Давидовича чпин улу бубаяр дегь заманада Табасаран райондин Хили-Пенджик хуьряй атайди лугьузва.

Хуьре чувудрин цӀуру сур къенин йикъалди амукьнава. Хуьруьн къваларив, тама, христианрин цӀуру сурар ава.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1700 касди уьмуьр гьалзавай . 2012 йисан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 1765 касди туькӀуьрзавай . Агьалидин чӀехи пай лезгияр ва азербайжанар я, ина гьакӀни гзаф тушиз суван чувудар ва даргияр ава, вири суни ва шийи - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Нюгди хуьруьн агьалияр 493 кас тир: чувудар — 483 (98,0%), азербайжанар — 10 (2,0%) кас . 1869 йисуз хуьруьн 74 куьчейрикай 68 куьче тат чӀалал рахазвай чувудрин куьчеяр тир . 1897 йисуз хуьруьн агьалийрин 94 % суван чувудри туькӀуьрзавай. Алай чӀавуз хуьре чувудрин 7 хзанар ава.

## Тарихдин имаратар
Хуьре, Алпандин садлагьай епископ Пак Григорисан гзаф азабралди кьиникьинихъ ва несигьатдихъ галаз алакъа авай IV виш йисан вакъиаяр рикӀел хуьн патал эцигнавай Пак Григорисан дегь клиса ава.

## ТӀвар-ван авай ксар
* Авшалумов Хизгил Давидович — совет бередин суван чувудрин кхьираг.
* Изгияев Сергей Давидович — совет бередин суван чувудрин кхьираг.
* Яков Ильягуев — Ватандин ЧӀехи дяведин кьегьал .

## Баянар

## ЭлячӀунар
* НЮГДИ — НОВОЕ СЕЛО 
* Дербентский район >> Нюгди
Салик (манаяр)

* Салик — Дагъустандин Дербент районда хуьр.
* Салик — Дагъустандин Дербент районда хуьр.