Докъузпара район

**Докъузпара район** () — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Усугъчай хуьр я.

Азербайжан чӀалан гаф тир «Дукъузпаради» «кӀуьд пай» мана гузва; доккуз — «кӀуьд», пара — «пай/чӀук». И тӀвар виликан Дукъузпарадин азад жемиятдик акатзавай кӀуьд хуьруьхъ галаз алакъалу я.

## География

Район Дагъустан Республикадин лап кьибле пата, Азербайжандихъ галаз сергьятдин мукьвал ала. Докъузпара район рагъакӀидай пата Ахцегь, кефер пата Мегьарамдхуьруьн, рагъэкъечӀдай пата Азербайжандин КцӀар ва кьибле патайни Кьвепелени Огъуз районрихъ галаз са сергьятра ава.

Райондин чилерин майдан — 452,1 км² я.

## Тарих
1934 йисан 1 сентябрьдиз ВЦИК-ан Президиумди кьабулнай къарар: «Ахцегь райондин Гъебцегь, Гъуьгъвезар, Къалажух, Къара Куьре, Къуруш, Макьар, Миграгъар, Мискискар, Филер ва Чахчах хуьруьнсоветар сад авуна, администрациядин юкь Къара Куьре хуьр тайин авуна Докъузпара район арадал гъин».

26.04.1935 тарихда райондин администрациядин юкь Къара Куьредай Усугъчайдиз тухванай. ПВС ДАССР-дин 14.09.1960 тарихда кьабулай къарардалди, район терг авунай ва адан чилер Ахцегь ва Мегьарамдхуьруьн районрин арада апайнай. Дагъустан Республикадин ПВС-дин 24.06.1993 тарихдин къарардалди, район гуьнгуьна кухтунай.

1952 йисуз Дагъустандин АССР-динни Азербайжандин ССР-дин арада кутӀуннавай икьрардив кьурвал, Дагъустандин Ахцегь ва Докъузпара районрин кьиблепатан лезги чилер Азербайжандин гъиле вуганвай. А чилерик са шумуд лезги хуьр, мулкар, чӀурар ва парахар акатнай. Икьрардалди Азербайжандиз маса хганвай лезги хуьрерин сиягьда Филфили, Къуруш, Игъир, КӀурукӀун ва Мацар хуьрер акатнай. Гьа и себебдалди и хуьрерин гзафбур азербайжанарин гъиле гьат тавун патал чпин хайи чилер туна Дагъустандин маса районриз кучь хьанвай, анжах Филфили хуьруьвай куьч жез агакь тавуна Азербажандин Огъуз райондик акатнай. Гила ана кьве Филфили хуьрер арадал атанва: сад вич бинедин Филфили, садни сувалай са кӀус агъаниз куьч хьана кутунвай Агъа Филфили хуьр я. ЦӀапарин юкьва гьатай и хуьрерин лезги агьалияр азербайжанарихъ галаз ассимиляция хьана къвез-къвез хайи чӀал, адетар ва лезгивал квадарзава.

2013 йисуз Урусатдин гьукуматди лезги халкьдивай ихтияр къачун тавуна, Докъузпара райондин Къара Куьре хуьруьн 1500 гектар майдандин «Елах» тӀул, Къалажух хуьруьн 900 гектар майдандин «Кежел» чӀур ва Къара Куьре хуьруьз талукь тир «Пуд булах» тӀвар алай векьин чкаяр (110 гектар) тир лезги чилер Азербайжандиз гьахъ авачирвилелди вуганвай.

## Агьалияр
Йисариз килигна Докъузпара райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2002 йисан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Докъузпара райондин миллетрин сиягь:

## Администрациядин паюнар
Райондик 8 муниципалитетдин образование (хуьруьнсовет) акатзава, абурукни 19 хуьрер акатзава.

Докъузпара райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (**къалин** шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);

# «Авадан» хуьруьнсовет — **[[Авадан]]**
# «Кьилер» хуьруьнсовет — **[[Кьилер]]**, Гандурар, Демирар, Керимханар, Кьвалар, ЧӀулавар, Эсетар
# «Миграгъ» хуьруьнсовет — **[[Миграгъар (Докъузпара район)|Миграгъар]]**, Текипиркент
# «Къалажух» хуьруьнсовет — **[[Къалажух (Докъузпара район)|Къалажух]]**
# «Къара Куьре» хуьруьнсовет — **[[Къара Куьре]]**
# «Къуруш» хуьруьнсовет — **[[Къуруш]]**
# «Мискискар» хуьруьнсовет — **[[Мискискар]]**
# «ЦӀийи Къара Куьре» хуьруьнсовет — **[[ЦӀийи Къара Куьре]]**
# «Усугъчай» хуьруьнсовет — **[[Усугъчай]]**

## Райондин кьилер
* **Набийрин Къазимугьаммад** (1934—1936 йй.) — ВКП(б)-дин Докъузпарадин РК-дин садлагьай секретар;
* **Якьубрин Джамал Якьубан хва** (1936—1938 йй.) — ВКП(б)-дин Докъузпарадин РК-дин садлагьай секретар;
* **Садикьрин АбдулмутӀалиб Садикьан хва** (1938—1940 йй.) — ВКП(б)-дин Докъузпарадин РК-дин садлагьай секретар;
* **Эюбрин Мугьаммад Фаталидин хва** (1940—1942 йй.) — ВКП(б)-дин Докъузпарадин РК-дин садлагьай секретар;
* **Саидгьасанрин Манаф Гьажидин хва** (1942—1946 йй.) — ВКП(б)-дин Докъузпарадин РК-дин садлагьай секретар;
* **Мамедрин Али** (1946—1949 йй.) — ВКП(б)-дин Докъузпарадин РК-дин садлагьай секретар;
* **Черкесрин Уллубий Черкесан хва** (1949—1950 йй.) — ВКП(б)-дин Докъузпарадин РК-дин садлагьай секретар;
* **Мамедрин Эседуллагь Меджидан хва** (1950—1955 йй.) — ВКП(б)-дин Докъузпарадин РК-дин садлагьай секретар;
* **Джалилрин Бакъи Абдулгьаян хва** (1956—1960 йй.) — ВКП(б)-дин Докъузпарадин РК-дин садлагьай секретар;
* **Арабрин Грамидин Якьубан хва** (1993—2001 йй.) — Докъузпара райондин администрациядин кьил;
* **Абасрин Керимхан Саидагьмедан хва** (2001 — а.чӀ.):
** 2001—2005 йй. — Докъузпара райондин администрациядин кьил;
** 2005 — а.чӀ. — «Докъузпара район» МО-дин кьил.

## Экономика
Районда кьве колхоз кардик ква, продуктар гьасилдай кеспиятдин объектар авач. Райондин чилераллай машиндин рекьерин вири санлай яргъивал 65 км я, абурукай 22 км асфальтдинбур я.

## Фауна
**Некхъвадайбур**: гъвечӀи нер-леэн кьаркьулув, лелев, цуцӀул, бакьуч, серна, сев, гьакӀан муьнуьгъ, тамун вак, гьакӀни квахьзавай жуьрейрикай — суван кьун ва вилик-патан-азиядин лекьен ва мсб.

**Рептилияр**: юкьван чурчул, раган чурчул, персиядин руьц, гуьрзе, тӀехвер алай кьамунин гъуьлягъ ва мсб.

**Гъетер**: форель, барбус ва мсб.

**НуькӀер**: свал, чӀулав гриф, сапсан кард, кӀелерхъан лекь, къвед, туртур ва мсб.

**Гьашаратар**: майдин пепе, шагьсуван жиж-пепе (эндемик), чилинин красотел (квахьзавай жуьре), Фаустан жиж-пепе, Апполон, Нордман ва Лацу чепелукьар.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дагъустан Республикадин президентдин сайтуна Докъузпара райондикай малуматар 
* Докъузпара райондин официал сайт 
* Докъузпара райондин шикилар