open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сван чӀал

**Сван чӀал** (чпин тӀвар: *лушну нин*, ლუშნუ ნინ) — сванрин чӀал, кӀартӀвел чӀаларикай сад тирди.

ЮНЕСКО-ди сван чӀал терг хьунин кичӀевилик квайди хьиз тайинарна. Ада пара архаик, муькуь кӀартӀвел чӀалари квадарнавай лишанар хвена.

## География
Гуржистандин кефердинни рагъакӀидай пата, Сванетия лугьудай тарихдин вилаятдиз сад ийизвай Местиа ва Лентех районра, яшамишзава. ГьакӀни XX виш йисан сифте кьиляй 2008 йисал кьван абур Абхазиядик акатзавай Гулрипш райондин Кодордин кӀама чкӀанвай тир. Рахазвайбурун кьадар — 15 агъзур кьван кас (гила саки вири Сванетияда яшамишзава, 2008 йисал кьван — 2 агъзур кьван кас Вини Абхазияда яшамишзавай тир).

## Описание
Сван чӀал кьуд нугъватдиз чара жезва: Вини Балдин ва Агъа Балдин (Местиа райондани Кодордин кӀама), лашхдин ва лентехидин (Лентехидин районда).

Вини Сван (15 000 рахадай кас) — Вини Бал (Ушгули, Кала, Ипар, Мулах, Местиа, Лензер, Латал); Агъа Бал (Бечо, Цхумар, Эцер, Пар, Чубех, Лакхам).

Агъа Сван (12 000 рахадай кас) — Лашхян (Лашх); Лентехян (Лентехи , Хелед, Хопур, Рцхмелур, Чолур).

Сван чӀала гуржи ва мегрел чӀаларай къачур гафар пара ава.

## Кхьинар

Сван чӀал алфавит авачирди хьиз гьисабзава. Лингвистикадин кӀвалах авун патал гуржи ва латин кхьинар кардик кутазва. Сван алфавит XIX ва XXI виш йисариз туькӀуьриз алахъзвай тир. Мисал патал, 1864-лагьай йисуз кириллицадал туькӀуьрнавай сван азбука акъатна, ана ишлемишнавай алфавитдив вердиш хьаначир:

Гуржи графикадин бинедал туькӀуьрнавай сван алфавитда авай лишанар ибур я::

## Баянар

## Эдебиат
* 
* 
* 
* Kevin Tuite, *Svan*. Université de Montréal. ISBN 3-89586-154-5.

## Гафарганар
* 
* 
* 

## ЭлячӀунар
Гьажикьабул район

**Гьажикьабул район** () — Азербайжанда авай район я.

Майдан — 1 641 км². Агьалияр — 77 027 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 46,94 кас/км².

Административ юкь — Гьажикьабул я.

## Тарих
Жуьреб-жуьре чӀавара ЧӀехи пекдин рекьел алай Гьажикьабулдин район агъадихъ галай уьлквейрин ибаратдик акатзавай тир: Арабрин Халифат, Сельджукар, Сасанидар, Хулагидар, Ширваншахар, Сефевидар. Гьукумат ханвилериз чара хьайи вахтунда ам Шамахадин ханвилик кутуна. Гилан Азербайжандин Республикадин чилер Урусатдин империядихъ гилигайдалай кьулухъ ам 1830 йисуз туькӀуьрнавай Шемахадин уезддик (Прикаспийская провинция) кутуна.

Прикаспийская провинция терг авурдалай кьулухъ 1841 район Шамахадин губерниядик кутуна. 1859-лагьай йисуз Шамахада чукӀурдай залзала хьайидайлай кьулухъ меркез Бакудиз акъудна.

1860—1930 йисаррин арада Гьажикьабул Бакудин губерниядик акатзавай Шамахадин уезддин пай тир. 1930 йисан 8-лагьай августдиз Шамахадин уезд терг авуна, идан нетижада Гарасу лугьудай цӀийиди арадал гъана.
   
1938 йисан 29-лагьай ноябрдиз Гьажикьабулдиз шегьердин статус гана. 1939 йисан 4-лагьай январдиз Къази-Мегьамедан район туькӀуьрна. Адаз тӀвар-ван авай лезги революционер Агъасийрин Къази Мегьамедан гьуьрметдай тӀвар гана.

1959 йисан 24 декабрдиз ам терг авуна ва Али-Байрамли лугьудай шегьердиз вугана.

1990-лагьай йисуз виликан Къази-Мегьамедан райондин территориядал Гьажикьабул район арадал гъанва.

## География
Районди Азербайжандин рагъакӀидай пата чка кьунва.

Район с Агъсу, Куьрдамир, Шемаха, Гобустан, Апшерон, Салиян, Сабирабад районрихъ ва Ширван шегьердихъ галаз сергьятдал ала.

Гьажикьабулда кьурайни чими климат ава. Гатуз температура 40 °C-див агакьзава. Кьуьд юкьван гьалдинди я. Юкьван гьалдин температура: январдиз 2 °C ва 26 °C июлдиз жезва. Юкьван гьалдин йисан къваларин кьадар 250—370 мм я.

## Агьалияр
Йисариз килигна Гьажикьабул райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Астара район

**Астара район** () — Азербайжанда авай район я.

Майдан — 616 км². Агьалияр — 108 634 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 176,35 кас/км².

Административ юкь — Астара я.

## Тарих
Са версиядалди «Астара» топоним «аст» (кӀам, фур) ва «ура» (чка), яни «кӀам пара авай чка» лагьай талиш гафарилай атайди. Маса версиядиз килига, ам «истирахэт» (ял ягъун) лугьудай талиш гафунилай атайди я.

Астара район 1930 йисан 8-лагьай августдиз арадал гъана. 1963 йисан 4-лагьай январдиз ам терг авуна, адан чилер Ленкоран райондихъ гилигна, амма 1965 йисан 6-лагьай январдиз ам туькӀуьр хъувуна.

## География
Районди Азербайжандин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата чка кьунва. Район кефердинни рагъакӀидай патахъ Лерик райондихъ, рагъэкъечӀдай патахъ Ленкоран райондихъ, кьиблединни рагъакӀидай патарихъ Ирандихъ галаз сергьятрал ала. ГьакӀни рагъэкъечӀдай патахъ адан къереха Каспи гьуьлуь кьунва.

Райондин рельеф: рагъакӀидай пата — суван (Талиш ва Пештасар цӀиргъер), рагъэкъечӀдай пата — аранрин (Ленкоран аран). Суван арай бязи кукӀварин кьакьанвал 2000 метрдив агакьзава. Ина аранрин, никӀеринни тамун, суварин тамун ландшафтар ава. Районда Гьиркан милледин паркуни чка кьунва.

Астара районда юкьван гьалдин чими климат, кьурагьвал авай гад ава. Кьулувилелни суварин ценерив гвай чкайра кьеж квай субтропикрин климат ава. Юкьван гьалдин температура: январдиз −1,5 до 4°С арада галтадзва, июлдиз 15 — 25°С. Юкьван гьалдин йисан къваларин дережа — 1200—1750 мм. Районда пара суван вацӀар ава. Ири вацӀарикай райондин территориядай тӀуз Тангеруд, гьакӀни Ирандихъ галаз сергьят тирвал Астарачай авахьзава.

## Агьалияр
Йисариз килигна Астара райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Агъсу район

**Агъсу район** () — Азербайжанда авай район я.

Майдан — 1 020 км². Агьалияр — 79 232 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 77,68 кас/км².

Административ юкь — Агъсу я.

## Тарих
Аббас-Кули-ага Бакиханова вичин «Гюлистан-и Ирам» лугьудай ктабда къейдзвавал, 1735 йисуз Надир Шагьа Шамахадин агьалияр акъудна вичи Агъсу вацӀал бине эцигнавай цӀийи шегьерда ацукьарна. Гьа чӀавалай тарихдин «Шамаха» шегьердиз «ЦӀуру Шамаха», Агъсудиз — «ЦӀийи Шамаха» лугьудай. XVIII виш йисуз авай шегьердин тӀвар «Агъсучай» вацӀун тӀварцӀелай къачуна. XVIII виш йисан Агъсу шегьердин чкӀай харапӀаяр («Хараба шегьер») — гилан Агъсу шегьердин кьибледин пата чка кьунва.

Район 1943 йисан 8 октябрдиз туькӀуьрна. 1963 йисуз ам тергна ва Куьрдамир райондихъ гилигна. 1965 йисуз адакай мад кьилдин административ район хьана.

## География
Районди Азербайжандин юкьван пата чка кьунва. Тарихдалди Ширвандин территориядик акатзавай районди Бакудилай рагъакӀидай патахъ 156 км яргъал, Баку-Къазах шосседал чка кьунвайди я. Агъсу район рагъакӀидай ва кефердинни рагъакӀидай патарихъ Исмаиллы райондихъ, кефердинни рагъэкъечӀдай ва рагъэкъечӀдай патарихъ — Шемаха райондихъ, кьибледин патахъ — Куьрдамир райондихъ ва Гьажикьабул райондихъ сергьятрал ала.

Районда суван, суварин цинерив гвай ва кьулувилин рельеф ава. Суван паюни гьуьлуьн дережадилай 700—1000 м вине чка кьунва. Юкьван гьалдин гьавадин температура 13-14 °С. Юкьван гьалдин йисан къваларин кьадар — 400—600 мм.

## Агьалияр
Йисариз килигна Ахсу райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика.

### Миллетар
Райондин агьалийрин лап чӀехи пай азербайжанри туькӀуьрзава. Кьведлагьай чкадал лезгияр, пудлагьай туьрквер-месхетияр ала.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Агъстафа район

**Агъстафа район** () — Азербайжанда авай район я.

Майдан — 1 504 км². Агьалияр — 88 458 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 58,8 кас/км².

Административ юкь — Агъстафа я.

Агъстафа район Гянжа-Къазахдин экономикадин райондин ибаратдик акатзава.

## Тарих
«Агъстафа» лугьудай топоним шегьердай тӀуз авахьзвай Агъстафачай () вацӀун тӀварцӀелай атайди я. «Агъстафа» гидроним «агъсу» (хъвадай яд) ва «тафа» (ван) гафарилай, яни «вандай вацӀ» лугьудай гафалай атана.

Район 1939 йисан 24-лагьай январдиз арадал гъана. 1959 йисан 4-лагьай декабрдиз ам терг авуна, адан чилер Къазах райондихъ гилигна. 1990 йисан 24-апрелдиз Азербайжандин ССР-дин Вини кьилин советдин Президиумдин къарардалди Агъстафа район Къазах райондин ибаратдикай хкудна ва 1939-1959-лагьай йисарра авай территориядал туькӀуьр хъувуна.

## География
Районди Азербайжандин кефердинни рагъакӀидай пата чка кьунва. Район рагъакӀидай патахъ Къазах райондихъ, рагъэкъечӀдай пата — Товуз райондихъ, кефердин патахъ — Гуржистандихъ, кьиблепатахъ — Эрменистандихъ галаз сергьятдал ала.

Райондин рельеф чӀехи пай арандинди я (Генже-Къазахдин ва Къараязидин кьулувилер), рагъакӀидай ва кефердинни рагъакӀидай патара сувар хьтин чкаяр ава. Райондин территориядал Къараязидин миллетдин паркуни () чка кьунва.

Ина юкьван гьалдин чими, куьру субтропикрин климат ава. Адетдалди кьурагьвал авай кьуьд жезва. Юкьван гьалдин температура: январдиз −5,0 — 0°С, июлдиз 18 — 25°С жезва. Юкьван гьалдин йисан къваларин дережа — 350—700 мм. Агъстафа райондай тӀуз Кура, Акстафа ва Гьасансу лугьудай вацӀар авахьзава. УьцӀуь вирер ава.

## Агьалияр
Йисариз килигна Агъстафа райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Балакен район

**Балакен район** () — Азербайжанда авай район я.

Майдан — 923 км². Агьалияр — 99 100 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 107,37 кас/км².

Административ юкь — Балакен я.

Балакен район Шеки-Закаталадин экономикадин райондин ибаратдик акатзава.

## Тарих
Райондин тӀвар Балакенар шегьердин (райондин юкь) тӀварцӀелай атайди я, ада са тӀвар алай вацӀал чка кьунва. «Балакенар» лугьудай топоним вич «бел» (кьакьан чка) ва «кан» (булах, чешме), яни «кьакьан чкадал алай булах» лугьудай гафарилай атайди я.

Балакен район 1930 йисан 8 августдиз туькӀуьрна. 1963 йисан 4-лагьай январдиз ам терг авуна, адан чилер Закатала райондихъ гилигна. 1965 йисан 6-лагьай январдиз район цӀийи кьиляй туькӀуьр хъувуна. 1991 йисан 11-лагьай августдиз райондиз гилан туьрквер элкъвенвай тӀвар эхцигна.

## География
Районди Азербайжандин кефердинни рагъакӀидайпата чка кьунва. Район кефердин патахъ Урусатдихъ, рагъэкъечӀдай ва кьиблединни рагъэкъечӀдай патарихъ Закатала райондихъ, рагъакӀидайни кьиблединни рагъакӀидай патарихъ Гуржистандихъ сергьятдал ала.

Райондин кефердинни рагъэкъечӀдай пата суван, кьибледин ва кьиблединни рагъакӀидай патара арандин рельеф ава.

Райондин кефердин ва кефердинни рагъэкъечӀдай патара араяр тамари кьунва (мегъуьн, пипин, гийин тарар ва мсб).

Районда юкьван гьалдин чими, ламувал квай субтропикрин климат ава, суварра — къайи ва ламу климат. Январдиз жевза юкьван гьалдин температура: −7,8 ва −1,5°С арада галтад жезва, июлдиз: 10,5 ва 24,5°С арада. Юкьван гьалдин йисан къваларин кьадар — 600—1400 мм. Ири вацӀар — Балакенар, Мазым, Каных ва Катех.

## Агьалияр
Йисариз килигна Балакен райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Барда район

**Барда район** () — Азербайжанда авай район я.

Майдан — 957 км². Агьалияр — 156 300 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 163,32 кас/км².

Административ юкь — Барда я.

Барда район Арандин экономикадин райондин ибаратдик акатзава

## Тарих
Райондин тӀвар адан административ юкь тир Барда шегьердин тӀварцӀелай къачуна.

Сифте кьиляй адаз Персиядин пачагь Пероздин (V виш йис) тӀварцӀелди Перозапат лугьузвай тир ()

Шегьердин тӀвар са шумуд чӀалалди къейд авунва: /Partav, /Bardavi, Барда (Берда’а, Бердаа) ( и ).

Бардан район 1930 йисан 8-лагьай августдиз туькӀуьрна.

## География
Районди Азербайжандин юкьванпата чка кьунва. Район кефердинни рагъакӀидай патахъ Евлах райондихъ, кефердинни рагъэкъечӀдай патахъ Агъдаш райондихъ, кефердин патахъ Зардоб райондихъ, кьибледин патахъ Агъдам райондихъ ва Агъжабеди райондихъ, рагъакӀидай патахъ Тертер райондихъ галаз сергьятдал ала.

Барда райондин территорияди Къарабагъдин кьулувилин юкьван пата чка кьнва. Райондин чӀехи паюнин рельеф алгъай ва лепедин кьулувили туькӀуьрзава. Кьакьанвал 200 метрдилай вине авач.

Кура вацӀ тирвал кьери авай тукъай тамар (умуми майдан — 7,3 агъзур гектар) яргъи хьанва. Районда сикӀер, цӀуру къуьрер, ачкарар, къазар, бадбадар ва маса гьайванарни къушар гьалтзава. Районда Бардадин гьукуматдин заказник ава.

Районда юкьван гьалдин чими, кьурагьвал авай субтропикрин климат ава. Январдиз юкьван гьалдин температура 1,2 ва 1,8°С арада галтадзава, июлдиз: 25,6 ва 26,5 °С галтадзава. Юкьван гьалдин йисан къваларин дережа — 250—350 мм.

## Агьалияр
Йисариз килигна Барда райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Бейлакъан район

**Байлакъан район** () — Азербайжанда авай район я.

Майдан — 1 131 км². Агьалияр — 98 634 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 87,2 кас/км².

Административ юкь — Байлакъан я.

## Тарих
Гилан Байлакъан шегьердин тӀвар 1989-лагьай йисуз адан патав чка кьунвай дегь чӀаван шегьердин тӀварцӀелди гана. 1939-лагьай йисал кьван адаз «№ 5 Милдин совхоздихъ галай поселка» лугьузвай тир, 1939 ва 1989 йисарин арада — Ждановск. «Байлакъан» лугьудай топоним Алтайдин «пиля» (кьулувал, чӀур) гафунилай ва инсанар яшамишдай чкаяр къалурзавай «-ган» лугьудай эхирдилай атайди я.

Ждановск район 1939 йисан 24 ноябрдиз туькӀуьрна. 1963 йисан 4-лагьай январдиз район терг авуна, адан территория Имишли райондихъ гилигна. 1965 йисан 6-лагьай январдиз район цӀийи кьилелай туькӀуьр хъувуна. 1989 йисуз шегьердихъ галаз санал райондизни цӀийи тӀвар эцигна.

## География
Районди Азербайжандин кьибледин пата чка кьунва. Район кефердин патахъ Зердаб райондихъ, кефердинни рагъакӀидай патахъ Агъжабеди район, рагъэкъечӀдай патахъ Имишли райондихъ, кьиблединни рагъакӀидай патахъ Физули райондихъ галаз, ва гьакӀни кьиблединни рагъэкъечӀдай патахъ Аракс вацӀалди Ирандихъ галаз сергьятдал ала.

Районда кефердинни рагъэкъечӀдай патай рагъэкъечӀдай патаз алгъйвал квай агъуз тир арандин рельеф ава. Райондин кефердинни рагъэкъечӀдай пад гьуьлуьн дережадилай агъада ава, райондин кьиблединни рагъакӀидай пата авай арайрин кьакьанвал 100 метрдилай вине авач.

Районда юкьван гьалдин чими, къумлух хьтин, кьурагьвал авай чуьлдин климат ава. Гад кьурагьвал авайди я. Январдиз жезвай юкьван гьалдин температура: −5 ва 10 °С арада галтадзава, июлдиз: 25 ва 35 °С арада ава. Юкьван гьалдин йисан къваларин дережа — 300—400 мм. Райондин кефердинни рагъэкъечӀдай патан сергьят тирвал Кура вацӀ авахьзава, кьибледин сергьят тирвал — Аракс вацӀ. Райондин территория тӀуз Вини-Къарабагъдин, Кьилин Милдин ва «Хан Кизи» канал физва.

## Агьалияр
Йисариз килигна Бейлаган райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Билясувар район

**Билясувар район** () — Азербайжанда авай район я.

Майдан — 1 358 км². Агьалияр — 102 400 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 75,4 кас/км².

Административ юкь — Билясувар я.

## Тарих
Садлагьай сеферда XIII виш йисуз Пилесувар хьиз адан тӀвар кьунва. Ам «сувар» (дегь чӀаван туьркрин сад хьун) бинедилай ва фарси «пиле» (михьиз канвай чуьл) гафунилай атайди я. Эхирдай — «суваррин чуьл» жезва.

Билясувар район 1930 йисан 8-лагьай августдиз туькӀуьрнаю. 1938 йисан 19-лагьай июлдиз райондин юкь тир Билясувар хуьруьз Пушкин тӀвар гана, райондал Пушкиндин тӀвар эхцигна. 1963 йисан 4-лагьай январдиз район терг авуна, адан территория Астрахан-Базар райондихъ гилигна. 1964 йисан 26-майдиз район цӀийи кьиляй туькӀуьр хъувуна. 1991 йисан 7-лагьай февралдиз адал гилан тӀвар эцигна.

## География
Районди Азербайжандин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата чка кьунва. Ам кефердин патахъ Имишли райондихъ, Саатли райондихъ ва Сабирабад райондихъ, рагъэкъечӀдай патахъ Салиян райондихъ, кьиблединни рагъэкъечӀдай патахъ Нефтечала райондихъ, кьибледин патахъ Джалилабад райондихъ, рагъакӀидай патахъ Ирандихъ галаз сергьятдал ала.

Райондиз рагъэкъечӀдай патахъ алгъай агъуз тир арандин рельеф ава. Адан чӀехи пай гьуьлуьн дережадилай агъуз ава. 1983 йисуз районда 542 гектар там авай тир.

В 1983 году в районе имелось 542 гектара лесов.

Районда юкьван гьалдин чими, кьурагьвал авай чуьлдин климат ава. Гад кьурагьвал авайди я. Январдиз жезвай юкьван гьалдин температура: 2,4 °С, июлдиз: 26 °С. Юкьван гьалдин йисан къваларин дережа — 260 мм. Райондин территориядай тӀуз Азизбекован тӀварунихъ галай канал, Азизбекован тӀварунихъ галай коллектор ва Кьилин Милдинни Мугъандин коллектор физва. Кьуразвай Болгарчай вацӀал водохранилище туькӀуьрнава.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Багъирзаде Багьрам Арифан хва

**Багъирзаде Багьрам Арифан хва** (1974 йисан 4 сентябрдиз, Баку) — Азербайжандин хъуьруьнар ийидай актёр, режиссёр, «Бакудай тир гадаяр» КВН-дин кӀватӀалдин иштиракчи, Азербайжандин кинематографистрин КӀватӀалдин член, Азербайжандин карикатуристрин КӀватӀалдин член, Азербайжандин лайихлу артист (2015).

## Уьмуьрдин рехъ
Багьрам Арифан хва Багъирзаде Азербайджан ССР дин кьилин шегьер тир Бакуда дидедиз хьана. Ада Бакудин № 189 юкьван мектеб кӀелна куьтягьна.

1980-лагьай йисара Багьрам брейк-дансдай шегьердин турнирдал гъалиб хьана.

1989-лагьай йисуз ада М. А. Алиеван тӀварунихъ галай устадвилин Институтдин режиссёрар гьазурзавай факультетдик экечӀна. Лап хъсандиз спортдал алахъна ва агалкьунар арадал гъана: Буревестник жемятдин сирнав ийидай чемпионатдин призер, Азербайджандин гандболдай жегьилрин кӀватӀалда къугъвана.

Вич цӀуд йиса авай вахтундилай башламишна ам телевизордай къалурзавай тамашайра ва мюзиклра къугъваз хьана.

1990-лагьай йисуз ам КВН-дин «Парни из Баку» лугьудай командадин член хьана. А командадихъ галаз са шумуд сеферда СНГ-дин чемпион хьана, 2000-лагьай йисуз ЦӀудан Турнирда кьилин кубок къачуна.

2003-лагьай йисалай ам Азербайжандин кинематографистрин КӀватӀалдик экечӀна.

2015-лагьай йисуз Багъирзадеди Азербайжандин лайихлу артистдин гьуьрметлу тӀвар къачуна.

1994-лагьай йисалай ада Азербайджандин гьукуматдин телевиденияда кӀвалахиз эгечӀна, ана ада вичин хсуси «Бахрам-Вадо — шоу» передача чӀугуна, ва гьадалай гъейри ада гзаф клипар ва рекламадин роликар акъудна.

2005-лагьай йисуз "Планета «Парни из Баку» КВН — театрада артиствиле иштираквал авуна.

2006-лагьай йисалай эгечӀна жуьреба-жуьре азербайджандин ва маса гьукуматрин телевиденийра передачаяр тухузвай касвиле кӀвалахна.

1987-лагьай йисуз «Нефтчи» футболдин команда кӀанзавайбурун кӀватӀал тешкил авуна.

2015 лагьай йисуз «Нефтчидин» ахтармиш ийизвай советдин член хьана.

## Карикатурист
1989-лагьай йисалай башламишна Багьрама ягънавай карикатураяр са къатда жуьреба-жуьре Азербайжандин газетра ва журналра акъатзавай, маса гьукуматрин арада физвай конкурсра иштираквал авунвай ва каталогра чапнавай.
1996-лагьай йисуз Багьрама вичин карикатураяр ва адан бубадин суьретар санал «Бубаярни ва аялар» лугьудай выставкада къалурна. 2001-лагьай йисуз Багьрама кьвед лагьай выставка тешкил авуна.

1995-лагьай йисуз вичин «Карикатураяр» лугьудай садлагьай ктаб акъудна.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* 
* 
* 
*
Emin

**Emin** (адан дуьз тӀвар: **Эмин Аразан хва Агъаларов**; ; 1979 йисан 12 декабрдиз, Баку) — Урусатдин ва Азербайжандин манияр ягъзавай кас ва музыкант, манийрин автор, вичин, бизнесмен, Crocus Group-дин президентин сифтегьан векил. Азербайжандин Республикадин халкьдин артист (2018), Адигъея Республикадин лайихлу артист (2018).

## Уьмуьрдин рехъ
Эмин Агъаларов 1979 йисан 12-лагьай декабрдиз Бакуда дидедиз хьана.

Буба — тӀвар-ван авай бизнесмен Араз Искендеран хва Агъаларов. Диде — Агаларова Ирина Иосифан руш, вах — Шейла Агаларова.

1983-лагьай йисуз вири хзан Москвадиз яшамиш жез куьч хьана.

1994-лагьай йисалай 2001-лагьай йисалди Эмин АСШ-ра яшамиш хьана.

Нью-Йорк шегьерда ада Marymount Manhattan College кӀелна куьтягьна ва «бизнес менеджмент финансрин» хиляй бакалаврадин диплом къачуна.

Адаз кьуд аял ава.

## Музыкадин яратмишун
2006 йисан 22-лагьай апрелдиз адан садлагьай «Still» лугьудай альбом акъатна..

Гуьгъуьнлай атай пуд альбом — «Incredible», «Obsession», «Devotion» — 2007, 2008, 2009 йисариз Урусатда акъатна. «Wonder» (2010 йис) и «After The Thunder» (2012) лугьудай альбомар ― халкьарин арада авай релизар язва.

2011-лагьай йисуз Эмина Европадин музыка кхьизвай «EMI Musik Germani» студиядихъ галаз кӀвалах ийиз башламишна.

Сифтегьан гьафтеда альбом «Wonder» ЧӀехибританияда пуд агъзур тираждал копияр къачуна. Адан «Obvious» лугьудай «гьафтедин мани» лугьуз Британиядин радиочартдик акатна.

2012 йисан 27-лагьай майдиз Бакуда фейи «Евровидение-2012» конкурсда ада кьетӀен мугьман яз экъечӀна. Эхиримжи шоу туькӀуьрдайла, Эмина Британиядин режиссёр Питер Бердомдихъ ва продюсер Дэвид Бейнбриджемдихъ галаз санал кӀвалахна.

2012 йисан 23-лагьай сентябрдиз Бакуда фейи Дженифер Лопесан концертда Эмин кьетӀен мугьман хьана, ада вичин «After the Thunder» альбомдай са шумуд мани ва Муслим Магомаеван «Синяя вечность» лугьудай мани ягъна..

2013-лагьай йисуз «Крокус Сити Холлда» фейи «Мисс Вселенная» конкурсда мани ягъна.

2013-лагьай йисуз декабрдин вацра Эмина сифте сеферда урус чӀалал ягънавай «На краю» лугьудай манийрин альбом акъудна.

2014-лагьай йисуз — урус чӀалал ягънавай кьвед лагьай «Начистоту» альбом, 2015-лагьай йисуз — пуд лагьай «8 в падении» альбом акъудна.

2016-лагьай йисуз июлдин вацра Эмина С.Кожевниковахъ ва Григорий Лепсахъ галаз санал Бакуда фестиваль «Жара» тешкилна. Фестивальда манияр ягъиз машгьур артистар экъечӀна: Филипп Киркоров, Леонид Агутин, Григорий Лепс, Николай Басков, Ани Лорак ва масабур. 2017-лагьай йисалай эгечӀна фестиваль кьуд юкъуз физва.

Адан «In Another Life» лугьудай клипда Дональд Трампа иштираквал авуна.

2016-лагьай йисуз Эмин Урусатдин 50 шегьердиз еке тур гваз фена.

Вири дуьньяда гастролар тухузва. Дарвиле авайбуруз гзаф куьмек гузва.

2019 ва 2020 йисара Forbes журналда «40 вирадалайни агалкьунар авай Урусатдин шоу — бизнесдин ва спортдин ксар» сиягьдик акатзава.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Элчин Сафарли

**Элчин Сафарли** (, ; 12 лагьай март 1984 лагьай йис, Баку, Азербайджандин ССР) — алай чӀаван Азербайжандин писатель, новелист ва журналист язва. Ада урус чӀалал кхьизва.

## Уьмуьрдин рехъ
Эльчин Сафарли 1984 йисан 12-лагьай мартдиз Баку шегьерда дидедиз хьана.

Эльчинан буба 40 йис стаж авай летчик я, адан стха — дизайнер. Адан бубадин патай тир чӀехи диде — урус тир. Адан чӀехи диде ам урус чӀалални урус литературадал ашукьарна.

Вич 12 йиса авай вахтундилай башламишна маса тӀвар къачуна ада жегьилрин газетриз кхьиз хьана. Тарсара ацукьнавай вахтунда ада гъвечӀи кьисаяр туькӀуьрзавай тир.

Вич 16 йиса авай вахтундилай эгечӀна адан эсерар чапдай акъатна. Школа кӀелна куьтягьайдалай кьулухъ Эльчин Азербайджандин халкьарин арада авай UNESCO-дин университетдин журналистар гьазурзавай факультетдик кӀелиз экечӀна. Эхиримжи йисара тележурналиствиле кӀвалахна.

Са арада Туьркиядин телеканалрихъ галаз санал кӀвалахна.

Сафарли вичин пешедай журналист яз, са шумуд жегьилрин литературадин конкурсарин лауреат хьана. Истамбулда Кадыкей районда яшамиш жезва. Сифтегьан кьве романдин крар Турцияда физва. Эльчин Сафарлиди вичин эсерра ана авай уьмуьр, абурун медениятни адетар къалурзава, кӀелдайбур Туьркиядихъни вири Мукьвал тир РагъэкъечӀдай патан Азиядихъ галаз танишарзава.

Кьенин йикъалди Э.Сафарован эсерар украински, болгаррин ва азербайджанрин чӀаларал таржума авуна.

2011-лагьай йисуз Сафарлидикай метр куьруь «Виридахъ галаз хелветда» туькӀуьрна (режиссёр — Сергей Сараханов).

2013-лагьай йисуз ада Яна Шакуновадихъ санал «Зун вун авачирла».

Сафарован ктабрин тираж саналди 500 000 экземпляр жеда.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Къумпилов Мурат Къаралбидин хва

**Мурат Къаралбидин хва Къумпилов** (; 1973 йисан 27 февралдиз, Уляп аул, Адигъея) — Урусатдин гьукуматдинни сиясатдин крархъан я. 2010-лагьай йисан 10-лагьай сентябрдилай Адигъея Республикадин кьил язва. «Единая Россия» партиядин Лап вини шурадин уртах. 2019 йисан 7-лагьай ноябрдилай гуьгъуьниз «Единая Россия» партиядин адигъеядин вилаятдин хилен секретар язва.

Къумпилов Адигъеядин виликан кьил Аслан Тхакушинован папан хтул язва.

## Уьмуьрдин рехъ
Мурат Къумпилов 1973 йисан 27-лагьай февралдиз Адигъеядин автомом вилаятдин Красногвардейское райондин Уляп аулда аялар гзаф авай хзанда дидедиз хьана. Адан бубади дуьгуьдин бригадада бригадирвиле кӀвалахзвай тир, гуьгъуьнлай адак агроном, «Къавкъаз» колходзин регьбер хьана. Диде — физикадинни математикадин муаллим. ЧӀехи буба — Ватандин ЧӀехи дяведин ветеран, ягъунра адал пис хер хьанва, инвалид яз амукьна.

### КӀелун
1989-лагьай йисуз ада Улап хуьруьн № 9 юкьван мектеб акьалтӀарна.

1994-лагьай йисуз Къумпилова «экономика ва бизнесдин кӀвалах» пешедай Ростовдин халкьдин майишатдин институт акьалтӀарна.

### Сиясатдин карьера
2008 йисан 9-лагьай апрелдилай 12-лагьай майдал кьван — Адигъеядин Республикадин вице-премиердин везифаяр бегьемардайди тир.

2008 йисан 12-лагьай майдилай 28-лагьай майдал кьван — Адигъеядин Республикадин премиер-министрдин везифаяр бегьемардайди тир.

2008 йисан 28-лагьай майдилай 2016 йисан 28-лагьай сентябрдал кьван — Адигъея Республикадин премиер-министр тир.

2016-лагьай йисан 19-лагьай сентябрдиз ам Адигъея Республикадин Гьукуматдин шура - Хасэ-диз депутатвиле хкяна. Гьавиляй 2016-лагьай йисан 28-лагьай сентябрдиз ам вичин къуллугъдилай алудна.

2016 йисан 3-лагьай октябрдилай 2017 йисан 14-лагьай январдал кьван — Адигъея Республикадин Гьукуматдин шура - Хасэ-дин кьил тир.

### Адигъея Республикадин Кьил
2017-лагьай йисан 12-лагьай январдиз Урусатдин президентдин къарардалди Къумпилов Адигъея Республикадин Кьилин везифаяр бегьемардайди яз тайинарна.

2017-лагьай 10 сентябрдиз Адигъея Республикадин Гьукуматдин шура - Хасэ-дин заседаниедал ам Адигъея Республикадин Кьил яз хкяна,.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Тина Канделаки

**Канделаки Тинатин (Тина) Гивидин руш** (1975 йисан 10 ноябрдиз, ТӀифлис) — Гуржистандин ва Урусатдин журналист, телеведущая, продюсер, жемятдин алакъавайди, «Матч ТВ» спортдин телеканалдин кьилин продюсер (июль 2015), ANSALIGY косметикадин брендин бине эцигай кас. Алатай йисара — «Апостол» медиа-компаниядин кьилин директор ва иеси тир, «Виридалайни акьуллу», «Детали», «Хъсан манияр», «Свадебный переполох» ва «СТС зажигает суперзвезду» передачаяр тухвана (СТС, 2002 −2012).

## Уьмуьрдин рехъ
Тина Канделаки 1975 йисан 10-лагьай ноябрдиз ТӀифлисда дидедиз хьана.

ТӀифлисда авай дяведин къуллугъчийрин аялри кӀелзавай № 64 юкьван мектеб кӀелна куьтяхьна.

1993 йисуз пластикадин косметология чириз хьана, ахпа вичиз чидай журналист Георгий Таргамадзедин куьмекдалди ТӀифлисдин гьукуматдин университетдин журналистар гьазурзавай факультетдик экъечӀна.

2008-лагьай йисуз УГьГУ-дин халкьарин арада авай отношенийрин факультет кӀелна куьтяхьна.

### 1990-лагьай йисар
Ада «Радио 105» радиостанцияда ва Гуржистандин телевиденияда кӀвалахна.

1995-лагьай йисуз Москвадиз куьч хьана ва С.Садальскидихъ, А.Пряниковахъ галаз жуьреба-жуьре радиостанцийра ва телеканалра кӀвалахиз хьана.

ТВЦ каналда «Времечко» передача ва «Аллё, народ» А. Шахматовахъ галаз, «Ой, мамочки!» А. Кондрахинахъ галаз санал тухвана.

### 2000-лагьай йисар

2002-лагьай йисалай эгечӀна СТС каналда «Детали» передача тухвана.

2004 йисан 2-лагьай мартдилай эгечӀна 2005 йисан 14-лагьай январдалди СТС-да «Хъсан манияр» лугьудай концертар тухуз хьана.

2006-2007-лагьай йисарра — «Эхо Москвы» радиостанцияда «Разворот» ва «Особое мнение» программарин ведущивиле кӀвалахна.

2007-лагьай йисуз СТС каналда кьве проект тухвана: телешоу «Свадебный переполох» ва «СТС зажигает суперзвезду!» лугьудай музыкадин конкурсдин садлагьай сезон и первый сезон музыкального конкурса «СТС зажигает суперзвезду!».

2008-2011-лагьай йисарра — «Нереальная политика» передача тухвана (РЕН-ТВ, НТВ)).

2009-лагьай йисуз «Кьве гъед» проектда («Первый канал») ведущий яз иштираквал авуна.

2009-лагьай йисуз эрменийрин «Форт Боярд» телешоу тухвана.

### 2010-лагьай йисар

2010-лагьай йисуз — КВН-дин кьилин лигадин жюридин член. СТС-да фейи «Идеальный мужчина» телешоудин ведущий тир.

2010 йисан 22-лагьай сентябрдилай 2011 йисан 19-лагьай январдалди 2011 йисан «Вести ФМ» радиостанцияда адан кьилин продюсер А. Кузевичахъ галаз санал вичин хсуси «Альтернатива» передача тухвана.

2012-лагьай йисан декабрдиз передача «Виридалайни акьуллу» агална. 2003-лагьай йисалай гатӀумна и передачади кьведра «ТЭФИ» премия къачуна (2004, 2009).

2013 йисан 17-лагьай февралдилай июнь вацралди Маргарита Симоньяндихъ галаз санал НТВ каналда политикадин ток-шоу «Железные леди» тухвана.

### 2020-лагьай йисар

2020 йисан юкьвалай эгечӀна «RTVI» телеканалдин ведущивиле кӀвалахзава.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Мартиросян Гарик Юриян хва

**Мартиросян Гарик Юриян хва** (1974 йисан 13 февралдиз, Ереван) — Урусатдин шоумен, хъуьруьнар ийидай артист, телевидениядин передачаяр тухудай ва передачаяр туькӀуьрдай кас, КВН-дин актёр.

ТНТ каналда физвай Comedy Club-дин регьбер ва «резидент» я.

Comedy Clubди хкудзавай «Наша Russia» ва «Смех без правил» лугьудай передачайрин продюсер. «Лига наций» лугьудай проектдин автор ва «Шоу Ньюс» проектдин продюсер.

## Уьмуьрдин рехъ
1974 йисан 13-лагьай февралдиз Ереванда дидедиз хьана. 13-лагьай число хъсан югъ туш лугьуз, адан диде-бубайри хайи югъ 14-лагьай февраль кхьиз туна. ГьакӀ хьайила ада вичин хайи югъ кьве юкъуз сувар ийизва.

Хзанда Гарикалай гъейри мад са аял ава — стха Левон. Музыкадин мектебда писдиз тухайвиляй, ам анай акъудна. Гуьгъуьнлай ада вичиз гьикӀ хьайитӀани роялдал, гитарадал далдамрал къугъваз чирна ва вичи музыка кхьиз башламишна.

Мектеб кӀелна куьтягьайдалай кьулухъ, Мартиросяна кӀелна Еревандин гьукуматдин медицинадин университетда невропатолог — психотерапевт жедай хиляй.nВичин пеше гьикьван бегенмиш жезвайтӀани, ада тек са пуд йисуз кӀвалахна/ Адан гележег тир — Еревандин университетдин КВН-дин команда «ЦӀийи эрменияр».

1993-2002-лагьай йисара «ЦӀийи эрменияр» КВН-дин командадин иштиракчи (1997-лагьай йисалай — капитан), КВН- 1997 — чемпион, «СССР-дин кӀватӀал» командадин член, Игорь Угольниковахъ галаз санал «Добрый вечер» программада кӀвалахна, гьакӀни «Утомленные солнцем» командадихъ авторрин кӀватӀалда иштираквал авуна.

2004-лагьай йисуз И.Харламовахъ ва П.Сибагатуллинадихъ галаз «Угадай мелодия» передачада иштираквал авуна ва пуд лагьай дережадай акъатна.

2005-лагьай йисалай эгечӀна — «ЦӀийи эрменияр» командадай тир дустар Артур Тумасянахъ, Артур Джанибекянахъ, Артак Гаспарянахъ ва Арташес Саркисянахъ галаз санал проект Comedy Club бинедал эцигна.

2006-лагьай йис — Первый каналда фейи «Кьве гъед» лугьудай передачада Лариса Долинадихъ галаз санал сад лагьай чка кьуна.

2006 йисан 4-лагьай ноябрдилай 2011 йисан 14-лагьай октябрдалди — «Наша Russia» шоудин сопродюсер ва соавтор.

2007-лагьай йисуз — Первый каналда фейи «Минута славы» шоу кьве сезонда тухвана.

2007 йисан декабрдиз — Павел Воляди кхьизвай «Респект и уважуха» альбомда иштираквал авуна.

2008-2012-лагьай йисарра ва 2017 йисуз «Первый каналда» фейи «Прожекторперисхилтон» передача тухвана.

2008-лагьай йисуз — 2010 йисан 21-лагьай январдиз акъатай «Наша Russia. Яйца судьбы» кинодин продюсер ва сценариядин автор.

2017 йисуз — «Россия-1» телеканалда фейи «Главная сцена» музыкадин проектдин сифтегьан сезон кьиле тухвана.

2016 йисан гатфариз — «Россия — 1» каналда физвай «Танцы со звездами» проектдин 10-лагьай сезондин ведущий хьана.

2018 йисан 1-лагьай апрелдиз — ТНТ телеканалда фейи махсус хсуси «Мартиросян Official» передача тухвана.

2019 йисан 6-лагьай октябрдилай башламишна — «Щас спою» конкурсдин ведущий тир.

2020 йисан мартдилай гатӀумна — «Маска» лугьудай музыкадин шоудин жюридин член (НТВ).

## Баянар

## ЭлячӀунар
Аскер-заде Наиля Вагифан руш

**Аскер-заде Наиля Вагифан руш** (1987 йисан 13-лагьай декабрдиз, Баку) — Урусатдин журналист, «Россия-1» телеканалдин передачаяр тухузвай кас, «ТЭФИ-2018» премиядин лауреат. «Коммерсантъ» (2007—2010) ва «Ведомости» (2010—2011) газетрин сотрудник.

## Уьмуьрдин рехъ
Наиля Аскер-заде 1987 йисан 13-лагьай декабрдиз Бакуда дидедиз хьана. Гьана адан аялвилин йисар фена. Адан буба инженер-геофизик тир, гуьгъуьнлай бизнесдиз фена. Дидеди аялар хазвай больницадин хиле медсестра яз кӀвалахна. ЧӀехи буба сифте дережадин капитан тир, ахпа еке дяведин заводдин начальник яз кӀвалахна.

Волгоградда авай французрин спецшкола къизил медал гваз куьтягьна. Волгограддин гьукуматдин университетда экономикадин факультетдик кӀелиз экечӀна.

2017—2019 йисара МГИМО-да «Международные финансы» тӀвар авай магистрин программадай кьвед лагьай чирвал къачуна. Москвадиз куьч хьайидалай кьулухъ, Наиляди НТВ-да экономикадин хабарар тухуз хьана, ахпа РБК-ТВ-да редактор-международниквиле кӀвалахна. Гьа и вахтунда «Коммерсантъ» газетда экономикадин хелни тухуз хьана. Гьадалай гуьгъуьниз «Ведомости» газетда са йисуз кӀвалахна.

2011-лагьай йисан июндиз Петербургда вад лагьай халкьарин арада фейи экономикадин форумда Аскер-заде обозреватель яз кӀвалахна.

2011-йисуз майдин вацра Н.Аскер-задеди «Ведомости» газетдиз ВТБ банкдин кьиле авай А. Костинавай интервью къачуна.

«Россия-24» каналда кӀвалахиз башламишнавай тир суьгьбетар ийизвай кас хьиз, гуьгъуьнай экономикадин хабарар тухуз хьана, вахт вахтундилай вичин хсуси передачаярни ийиз хьана. 2015 йисан садлагьай октябрдиз «В рабочий полдень» лугьузвай передачадин сифтегьан выпуск хьана. А передачада журналисткади суьгьбетар ийизвай лап еке чиновникрихъ ва бизнесменрихъ галаз.

2016 йисан 5-лагьай сентябрдилай «Россия-1» каналда «Вести в 20.00» передачада экономикадин хабарар тухуз эгечӀна.

2017 йисан 29-лагьай октябрдилай «Рабочий полдень» передачадин бинедал акъатна цӀийи передача «Действующие лица». Адахъ галаз суьгьбет авур инсанрин арада ава Рамзан Къадыров, миллиардар авай Алишер Усманов, Олег Дерипаска, Владимир Потанин, Урусатдин футболдин кӀватӀалдин кьилин тренер Станислав Черчесов, Украинадин политик Виктор Медведчук.

Вичин суьгьбетрик Наиля лап декьетдалди гьазур жезва: тфенгдай ягъиз, бильярдал къугъваз, балкӀандал алаз физ, хоккей къугъваз чара атӀана чирна кӀан хьана.

2018-лагьай йисуз виридалай хъсан суьгьбетар тухудай кас яз гьисабна, Аскер-задедиз ТЭФИ-дин премия багъшна.

2020-лагьай йисуз «Опасный вирус» лугьудай передачаяр суьрет ийидай вахтунда иштирак авуна.

А передачаяр Новосибирскида «Вектор» лабораторияда туькӀуьрзавай вакцинадикай ва Урусатда коронавирусдихъ галаз тухузвай дяведиз багъшнава.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Ихилов Михаил Мататан хва

**Ихилов Михаил Мататан хва** (1917 йисан 7-лагьай ноябрдиз, Къуба — 1998 йис) — Советрин историк, этнограф, Къавкъазавед, тарихдин илимрин кандидат.

## Уьмуьрдин рехъ
1917 йисан 7-лагьай ноябрдиз Къубада (исятда Азербайжан) дагъларин чувудрин хзанда дидедиз хьана. Аял ва жегьил вахтар адан Дагъустандин Дербент шегьерда фена. Адаз лап хъсандиз чизвай иврит, урусрин ва азербайджанрин чӀалар. Абуралай гъейри лезги чӀални хъсандиз чизвай.

Дагъустандин педагогикадин институтдин тарихдин факультет кӀелна куьтягьна.

Артиллериядин училище кӀелна куьтягьайдалай кьулухъ, ада Ватандин чӀехи дяведа иштираквал авуна. Прибалтикада ва Ленинграддин фронта дяве авуна. Са шумуд сеферда лап четиндиз хер хьана.

Дяведилай гуьгъуьниз Михаил Ихилов тарихдал ва этнографиядал алахъна. ССРГ-дин ИА-дин Дагъустандин филиалдин тарихдин, чӀалан ва литературадин Институтда кӀвалахна.

ССРГ-дин ИА-дин Москвада авай этнографиядин Институтдин аспирантурада кӀелна.

1949-лагьай йисуз дагъларин чувудрин тарихдикай, культарадикай ва яшайишвиликай кхьенвай диссертаци хвена. Ада дагъларин чувудрикай кхьенвай макъалаяр «Къавкъаздин халкьар» ва «ССРГ-дин халкьар» кӀватӀалра гьатна.

Ихилов Дагъустандин халкьарин этнография ахтармишзавай са шумуд йисан экспедицийра иштираквал авуна. Гьа вахтунда ада лап гзаф материал кӀватӀна. Къубада яшамиш жезвай лезгийрикай материал кӀватӀиз, Ихилов Азербайджанда авай вири лезги хуьрериз фена.

1957 йисуз «ССРГ-дин ИА-дин Дагъустандин филиалдин ИИЯЛ-дин учёнрин запискайра» акъатна адан макъала «Къубадин лезгияр», гуьгъуьнлай гьа тӀвар галай ктабни акъатна.

Ихиловаз Къавкъаздин, Туьркиядин, Ирандин ва патав гвай рагъэкъечӀдай патан тарих лап хъсандиз чизвай. Адан асул тир кӀвалахар Дербентдин тарихдиз, дагъларин чувудрин тарихдиз ва Дагъустандин халкьарин этнографиядиз талукьнавай. «Лезгийрин дестедин халкьар» монографияда лезгийрин, табасаранрин, рутулрин, цӀахурин ва агъулрин куьгьне вахтарилай и алай вахтардалди этнография ахтармишна кхьена.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
*
Джафаров Селим АбдуллатӀипан хва

**Джафаров Селим АбдуллатӀипан хва** (1907 йисан 1 июлдиз ЦӀахур, Самурдин округ, Дагъустандин вилаят, Урусатдин Империя — 1978 йис) — Советрин туьрколог, Къавкъазавед, филологиядин илимрин доктор, Азербайжандин гьукуматдин университетдин профессор, 150-лай пара илимрин кӀвалахрин, монографийрин ва чирдай ктабрин автор.

Вичин миллетдай цӀахур я.

## Уьмуьрдин рехъ
Селим Джафаров 1907 йисан сад лагьай июлдиз лежберрин хзанда ЦӀахур хуьре дидедиз хьана. Са тӀимил кьван вахтундилай абурун хзан Закатала округда авай Закаталар шегьердиз куьч хьана ацукьна.

Ада кӀвалин чирвал къачуна. Бубадин куьмекдалди ада диндин ученияда, тюркологияда ва къавкъазаведенияда хъсандиз кьил акъудзавай, лап гужлу чирвилер авай Ирандин ва арабрин суалрай.

1931 йисалай 1934 йисалди Анатолий Генкодихъ галаз цӀахуррин чӀал латински чӀалан бинедал туькӀуьриз алахъна. ЦӀахуррин мектебда тарсар гудай муалимар гьазурна, сифтегьан ва ирид йисан мектебриз цӀудралди ктабар кхьена, ирид ктаб чапдай акъудна. ЦӀахуррин литературадин, аялрин литературани галаз, бине эцигна.

Александр Пушкинан, Михаил Лермонтован, Иван Крылован, Федор Тютчеван, Николай Некрасован, Алексей Кольцован эсерар цӀахуррин чӀалал таржума авуна.

1938 йисуз цӀахуррин чӀал ишлемишишун акъвазарна. Гуьгъуьнлай Джафарова авур кӀвалахар тюркологиядихъ кутӀунва. Гьадлай гъейри ам виридаз машгьур хьана азербайджандин чӀалай лап еке чирвал авай кас хьиз.

Бакудин гьукуматдин университетда кӀвалахна, Дагъустандин гьукуматдин университетдин экзаменар кьабулзавай комиссиядин председатель тир.

ЦӀудралди илимрин кандидатар гьазурна. Селим Джафаров гагь Азербайжанда, гагь вири Союздани Урусатда зурба туьрколог хьиз гьисабзавай тир.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Къазах район

**Къазах район** () — Азербайжанда авай район я.

Майдан — 701 км². Агьалияр — 98 932 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 141,13 кас/км².

Административ юкь — Къазах я.

## Тарих
1480-лагьай йисариз Гуржистандин кьибледин патан сергьятра (Акстафани Дебед вацӀарин къерехрал) туьрк тайифар ацукьна.

Гуьгъуьнлай Къазах султӀанат арадал акъатна, ам Картли-Кахети пачагьвилихъ (ам 1801 йисан 12 сентябрдин I Александран манифестдалди гилигна) галаз Урусатдик акатна.

Борчали, Къазах ва Шамшадильское султӀанатар Гуржи губерниядик акатзавай татаррин дистанцияр хьана.

1840 йисуз виликан Къазах дистанция, гила Елизаветполь уезддин ибаратдик ва Къазах участок тӀвар алаз, Гуржи-Имерети губерниядик акатна. Указом от 14 декабря 1846 года.

1846 йисан 14 декабрдин къарардалди Елизаветполь уездик квай Къазах участок цӀийи ТӀифлис губерниядик акатна. 1867 йисан 9-лагьай декабрдин «О преобразовании управления Кавказского и Закавказского края» къарардалди Елизаветполь губерния туькӀуьрна, адан ибаратдик Къазах участокдин чкадал Къазах уезд акатна.

1930 йисан 8 августдиз Къазах район арадал гъанва, 1939 йисан 24 январдиз адан са пай цӀийи кьилелай туькӀуьрнавай Агъстафа райондин ибаратдик кутуна.

## География
Районди Азербайжандин кефердинни рагъакӀидай пата чка кьунва. Район кефердинни рагъакӀидай патахъ Гуржистандихъ, кьибледин ва кьиблединни рагъакӀидай патахъ Эрменистандихъ галаз сергьятдал ала. Армянской ССР территориядал чка кьунвай виликан Азербайжандин ССР-дин анклавар Бархударлы, Вини Аскипара ва Софулу, ва гьакӀни сергьятдал алай Агъа Аскипара, Баганис-Айрум ва Къызылгьажилы хуьрер 1990-й йисарин сифтекьиляй гьакъикъи Эрменистандин контролдик ква.

Районда «четин» рельеф ава. Райондин территориядай тӀуз Агстафачай, Джогазчай, Инджасу вацӀар физва. Кура вацӀун къерехдин патав кьакьанвал — гьуьлуьн дережадилай 100 метр я, рагъакӀидай пата 1000 метрдив агакьзава. Виридалайни кьакьан чка — Одундагъ сув (1316 метр). Районда субтропикрин, кьурагь климат ава, юкьван гьалдин кьуьд ва чими гад ава.

## Агьалияр
Йисариз килигна Къазах райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Къах район

**Къах район** () — Азербайжанда авай район я.

Майдан — 1 494 км². Агьалияр — 56 900 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 38,09 кас/км².

Административ юкь — Къах я.

Къах район	Шеки-Закаталадин экономикадин райондин ибаратдик акатзава.

## Тарих
Археологиядин эгъуьнриз килигна, райондин территориядал инсанар энеолитдин, бронзадин ва сифтегьан ракьун виш йисан девирда яшамишиз ацукьна. Алатай вахтара Къах райондин территория Къавкъаздин Албаниядин ибаратдик квай тир. Гуьгъуьнлай Къах (Къахи) Кахети-Херетидин пачагьвилин пай тир, ахпа — сад тир Гуржистандин пачагьвилин пай тир. Шекидиз ва Ширвандиз XIII-лагьай виш йисуз Хулагуидар гьахь авурайдалай кьулухъ регионда монголрин куьчеривилин тайифаяр ацукьна. 1562-лагьай йисуз Персиядин шагь I Тахьмасибан къарардалди Къахда Илису султӀанат туькӀуьрна. 1803-лагьай йисуз Илису султӀанат Урусатдин империядик кутуна. 1930-лагьай йисуз Къах район туькӀуьрна.

## География
Районди Азербайжандин кефердин пата чка кьунва. Район кефердин рагъэкъечӀдай патахъ Дагъустандихъ (Урусат), рагъакӀидай патахъ Гуржистандихъ, кефердин патахъ Закатала райондихъ, рагъэкъечӀдай патахъ Шеки райондихъ, кьибледин патахъ Евлах ва Самух районрихъ галаз сергьятдал ала.

Райондин кьибледин пата кьурагь субтропикрин климат ава, юкьван пата — чими ва ламу субтропикрин, суварра — къайи. Юкьван гьалдин йисан къваларин кьадар: кьибледин пата — 300 мм, кефердин пата — 1600 мм. Райондин территорияда Илису гьукуматдин заповедник ава. Заповедник чилерин чӀехи пай Агъчай хуьрел гьалтзава.

## Агьалияр
Йисариз килигна Къах райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика.

1999-лагьай йисан малуматриз килигна, Къах районда 2 612 цӀахур яшамишзавай тир, 2009-лагьай йисуз — анжах 1 008.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Дашкесан район

**Дашкесан район** () — Азербайжанда авай район я.

Майдан — 1 047 км². Агьалияр — 35 353 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 33,77 кас/км².

Административ юкь — Дашкесан я.

Дашкесан район Гянжа-Къазахдин экономикадин райондин ибаратдик акатзавайди я.

## Тарих
«Дашкесан» лугьудай топоним им «къванер (ракьун руда) хкудзвай чка» лагьай чӀал язва.

1930-лагьай йисан 8-лагьай августдиз Дастафюр район туькӀуьрна, адан юкь сад тӀвар алай хуьр тир. 1948-лагьай йисуз райондин юкь Дашкесан шегьердиз акъудна. 1956-лагьай йисан 2-лагьай апрелдилиз райондиз гилан тӀвар гана. 1963-лагьай йисан 4-лагьай январдиз район терг авуна, адан чилер Ханлар райондихъ гилигна. 1965 йисан 6-лагьай январдиз ам цӀийи кьилелай туькӀуьр хъувуна.

Районда «Даштепе», «Чобан даши» ва «Молла Абдулла» къелейри чка кьунва.

## География
Районди Азербайжандин рагъакӀидай пата чка кьунва. Район кефердин патахъ Шамкир райондихъ, рагъэкъечӀдай патахъ Гейгел райондихъ, кьибледин патахъ — Кельбажар райондихъ, рагъакӀидай патахъ — Кедабек райондихъ, ва гьакӀни кьиблединни рагъакӀидай патахъ Эрменистандихъ галаз сергьятдал ала.

Районди ГъвечӀи Къавкъаздин кефердинни рагъэкъечӀдай, гьуьлуьн дережадилай 1600—1800 метр вине чка кьунва. Районда хъуьтӀьуз юкьван дережадин кьакьанвал авай суварра кьурагьвал авай, юкьван гьалдин климат ава, кьакьан суварра авай хуьрера — къайи ва ламу, гад — къайиди я. Январдиз жезвай юкьван гьалдин температура: −12 °С ва −2 °С арада, июлдиз: +6 °С ва +18 °С арада. Юкьван гьалдин йисан къваларин дережа — 500—900 мм. Кошкарчай вацӀал водохранилище туькӀуьрна.

## Агьалияр
Йисариз килигна Дашкесан райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Имишли район

**Имишли район** () — Азербайжанда авай район я.

Майдан — 1 826 км². Агьалияр — 131 300 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 71,9 кас/км².

Административ юкь — Имишли я.

Имишли район Арандин экономикадин райондин ибаратдик акатзава.

## Тарих
Урусатдин Империя авай вахтунда гилан Имишли райондин чилерал кьилин инсанар яшамиш жезвай чка Карадонлу хуьр тир. Ам Салиян уезддик квай тир, гуьгъуьнлай — Джавад уезддик. Карадонлудивай кефердинни рагъэкъечӀдай патахъ Кьасумхуьруьвай Кеферпатахъ IX—XIII виш йисарин поселенияр экӀя хьанва. 1930-лагьай йисан августдиз Карадонлу район туькӀуьрнава. Алят-Миндживан лугьудай ракьун рехъ чӀугвайдалай кьулухъ райондин юкь рекьерин мукьув акъудиз герек хьана. 1930-лагьай йисуз арадал гъанвай Имишли хуьр фад чӀехи жезвай тир, гьавиляй са арадилай райондиз гилан тӀвар гана. 1944-лагьай йисуз Имишлидиз шегьер хьтин поселкадин статус гана, 1960-лагьай йисуз — шегьердин статус.

1959-лагьай йисуз къенин Багьрамтепедин территорияда Аракс вацӀал зурба гидротӀвал туькӀуьрна, ада Имишли, Саатли, Сабирабад ва Билясувар районрин тум цайи чилер цив таъминарзава.

## География
Районди Азербайжандин рагъакӀидай пата чка кьунва. Район кефердин патахъ Куьрдамир райондихъ, рагъэкъечӀдай патахъ — Сабирабад райондихъ, Саатли райондихъ, кьибледин патахъ Билясувар райондихъ ва Ирандихъ, рагъэкъечӀдай патахъ Бейлакъан райондихъ, кефердинни рагъакӀидай патахъ Зердаб райондихъ галаз сергьятдал ала.

Райондин территориядин чӀехи пай гьульуьн дережадилай агъада ала. Январдиз жезвай юкьван гьалдин температура: +1,6 °C, июлдиз: +26,10 °C. Йиса 300 мм къвалар къвазва.

## Агьалияр
Йисариз килигна Дашкесан райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Жалилабад район

**Жалилабад район** () — Азербайжанда авай район я.

Майдан — 1 441 км². Агьалияр — 222 400 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 154,34 кас/км².

Административ юкь — Жалилабад я.

## Тарих
«Жалилабад» лугьудай топоним Жалил хсуси тӀварцӀелай ва «-абад» (инсанар яшамишзавай чка) эхирдилай атайди я. Шегьердиз ва райондиз журналист ва кхьираг Джалил Мамедкули-задедин гьуьрметдай тӀвар гана.

1930-лагьай йисан 8-лагьай августдиз Астрахан-Базар район туькӀуьрна. 1964-лагьай йисан 26-лагьай майдиз ам терг авуна, адан территория Пушкиндин райондихъ гилигна. 1965-лагьай йисан 6-лагьай январдиз ам цӀийик кьилелай туькӀуьр хъувуна. 1967-лагьай йисан 5-лагьай июндиз Астрахан-Базар райондал гила тӀвар эцигна.

## География
Районди Азербайжандин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата чка кьунва. Район кефердин патахъ Билясувар райондихъ, рагъэкъечӀдай патахъ Нефтечала райондихъ, кьиблединни рагъэкъечӀдай патахъ Масалли райондихъ, кьибледин патахъ Ярдимли райондихъ, рагъакӀидай патахъ Ирандихъ сергьятдал ала.

Жалилабад районда чӀехи пай арандин рельеф ава. Район Мугъан кьулувилел ва Ленкоран арандал экӀя хьанва. Райондин рагъэкъечӀдай пата гьуьлуьн дережадилай агъада авай чилер ава, кьиблединн рагъакӀидай пата — сувар хьтин рельеф, кукӀварин кьакьанвал — 1000 метрдилай вине туш. Тамар ава (17,2 агъзур гектар).

Районда юкьван гьалдин чими, кьурагьвал авай чуьлдин, зуркъумлухдин климат ава, адетдалди гад кьурагьвал авайди жезва. Январдиз жезвай юкьван температура: 1 ва 3 °С арада, июлдиз: 25—30 °С арада. Юкьван гьалдин къваларин дережа — 400—600 мм. Виридалайни чӀехи вацӀ — Болгарчай я, ам Ирандихъ галаз сергьятдал авахьзава. Райондин территорияда Инчачайдин водохранилище ва Азизбекован тӀварунихъ галай канал ава.

## Агьалияр
Йисариз килигна Жалилабад райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Евлах район

**Евлах район** () — Азербайжанда авай район я.

Майдан — 1 555 км². Агьалияр — 129 700 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 83,4 кас/км².

Административ юкь — Евлах я.

Евлах район Арандин экономикадин райондин ибаратдик ква.

2013-лагьай йисалай гуьгъуьниз ина Евлахдин аэропортди чка кьунвайди я.

## Тарих
Официал версиядиз килигна, «Евлах» тӀвар дегь заманадин «уьлен хьанвай чка» лагьай чӀалай атайди я. Амма XIII виш йисуз эрменийрин тариххъан Степаноса Орбеляна ам «Еулахай» формада тӀвар кьуна ().

Евлах район 1935-лагьай йисан 20-лагьай февралдиз туькӀуьрна. 1962-лагьай йисан 26-лагьай декабрдиз ам тергь авун, адан территория Агъдаш, Барда ва Касум-Исмаил районрихъ гилигна. 1965-лагьай йисан 6-лагьай январдиз ам цӀийи кьилелай туькӀуьр хъувуна.

## География
Районди Азербайжандин юкьван пата чка кьунва. Район кефердин патахъ Самух райондихъ, Къах райондихъ ва Шеки райондихъ, рагъэкъечӀдай патахъ Агъдаш райондихъ, кьибледи патахъ Барда райондихъ ва Тертер райондихъ, рагъакӀидай патахъ западе Геранбой райондихъ галаз сергьятдал ала. Райондин къене республикадин мана авай Мингечевир шегьерди чка кьунва, ам райондин ибаратдикай хкуднава.

Евлах районди Кура вацӀун эрчӀи къерехдал, кьулувилел чка кьунва. Районда ава юкьван гьалдин чими зуркъумлухдин ва кьурагь чуьлдин климат кьурагьвал авай хъуьтӀерихъ галаз нубатдалди дегиш жезва. Райондин къенез зурбадаказ Мингячевирдин водохранилищедин кьиблединни рагъэкъечӀдай пад чуькьвезва.

Евлах райондин ибаратдик са шегьер, 46 хуьр, пуд поселка, 19 административ-территориал округ, 32 муниципалитет ква.

## Агьалияр
Йисариз килигна Евлах райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт