open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Акай-Тала хуьруьнсовет

**«Акай-Тала» хуьруьнсовет** () — Дагъустан Республикадин Буйнакск райондик акатзавай муниципалитет.

Администрациядин юкь — Акай-Тала хуьр я.

## География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Буйнакск райондин кьулан пата ала.

## Агьалияр
Йисариз килигна Акай-Тала хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин кьадар: 717 кас тир. Вири аварар, суни-мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Cельское поселение Село Акай-Тала
Туьмен вилаятдин шегьерар

Туьмен вилаятдик 5 шегьер акатзава.

## ГьакӀни килиг
* Туьмен вилаятдин административ чара авунар

## Баянар
Челябинск вилаятдин шегьерар

Челябинск вилаятдик 30 шегьер акатзава.

## ГьакӀни килиг
* Челябинск вилаятдин административ чара авунар

## Баянар
Иркутск вилаятдин шегьерар

2013-лагьай йисан гьер вацран садлагьай йикъан гьалдиз килигна, **[[Иркутск вилаятдик]]** 22 шегьер акатзава:

## Шегьеррин сиягь

## Шегьеррин статус квадарнавай яшамиш жезвай чкаяр

## ГьакӀни килиг
* Иркутск вилаятдин административ чара авунар

## Баянар
Кемерово вилаятдин шегьерар

Кемерово вилаятдик 20 шегьер акатзава.

## ГьакӀни килиг
* Кемерово вилаятдин административ чара авунар

## Баянар
Инсбрук

**Вена** () — Австриядин Тирол бундесланддин кьилин шегьер. Адан тӀвар кьве гафуникай ибарат я - немец чӀалал «Brücke» - муьгъ, Inn - шегьердайтӀуз физвай вацӀун тӀвар. 

## География
Инсбрук кефер патахъай Карвендель цӀиргъини сергьятзава, кьибле патахъай Альпайрин кьулан цӀиргъерин (Партшекркофель) вилик гвай сувайри. Инсбрукдилай са шумуд километр рагъакӀидай патахъ Мелах вацӀ Инндик акахьзава. Кьулан темпертура ина 9,7 °C я, йисан аватунар 912,1 мм. Виридалайни чими варцар Июльни Август я, 18,1ни 17,4 °C гваз. Виридалайни микьи варцар Декабрни Январ я −1,1 −2,8 °C гваз. Виридалайни пара аватунар июльдиз аватзава, 137,2 мм гваз, виридалайни тӀимил февралдиз я - 41,4 мм.

## Тарих
Инсбрук шегьер алай чкадал инсанар яшамиш хьунин гелер Неолит чӀавалди ава. Римдилай вилик девирдиз авай яшамиш жедай чкаярни сурар Вильтен, Амрас, Гьёттингни Мюлаудани Фундеда Латен чӀавун алайда лугьузва, ина инсанар 3000 йисалай пара авайди. Кефер патахъай сергьят хуьн патални Ретарни Норикар къачун патал римари Август императордин чӀавуз Верона-Бреннер-Аугсбург рехъ хуьн патал 15 йисуз ч.э.в. кьушунрин акъваздай чка Велдидена (Вильтен) эцигна, 600 йисуз кӀукӀвар авур.

Римдин империя чкӀайла и чилер Бавариядин къуватдик акатна, 788 йисуз Бавария Франкрин империядик акат тавунмаз. Гуьгъуьнин вишйисара Инсбрук алай чилер цӀийи кьиляй Бавариядик акатна, ахпа Андек графрин къуватдик хьана.

## Нугъат

## Баянар

## ЭлячӀунар
Клагенфурт

**Клагенфурт** () — Австрияда авай шегьер, Каринтия бундесланддин кьилин шегьер я. 92 827 агьали аваз им Каринтиядин виридалайни чӀехи шегьерни Австриядин 6-лагьай шегьер жезва. Шегьер алай чка Клагенфуртдин михьидал алаз 120 км² чил кьазва. Клагенфуртдин тӀвар сифте сефер 1192/99 йиса кьунвай.

## Тарих
Каринтиядин герцогри Гьермана (1181 йисуз кьена), Бернгьардни Шпангьайма (1256 йисуз кьена) Клагенфурт эцигна. А чкадин 1192 йисан июндинни 1192 йисан мартдин арада сифте сефер тӀвар кьазва, Пак тир Павелдин монастирдилай "in foro Chlagenuurt" лагьана. ЦӀийиз эцигнавай шегьер вацӀун кьерел эцигна гьамиша циг ацӀузвай. Гьавиляй 1246 йисуз Бернгьард фон Шпангьайма шегьер цӀийи кьиляй йицикай хвенвай чкадал эцигна.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Аймаки

**Аймаки** () — Дагъустан республикадин Гергебиль районда авай хуьр. Аймаки хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. 

## География
Хуьр Гергебиль райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин администрациядин юкь тир Гергебиль хуьрелай 7 км яргъал ала.

## Тарих
1864 йисуз Къавкъаздин Дяведин финифра Аймаки хуьр вири Дагъустандихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Темир-Хан-Шурадин округдин Дженгутай наибвилиз талукь тир.

## Агьалияр
Йисариз килигна Аймаки хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 2 449 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* «Гергебиль райондин» администрациядин официал сайт
Белгород вилаятдин шегьерар

Белгород вилаятдик 11 шегьер акатзава.

## Галерея



File:Белгородский государственный академический драматический театр им. М.С. Щепкина.JPG|1. Белгород
File:Автовокзал С.Оскола.JPG|2. ЦӀуру Оскол
File:Губкин фонтан.jpg|3. Губкин
File:Общественное здание (Дом Любивого).JPG|4. Алексеевка
File:Валуйский историко-художественный музей 2012.jpg|5. Валуйки
File:Успенский собор (Новый Оскол).jpg|6. ЦӀийи Оскол
File:Biryuch boulevard.jpg|7. Бирюч
File:Центр,Ленина.jpg|8. Грайворон



## ГьакӀни килиг
* Белгород вилаятдин административ чара авунар

## Баянар
Архангельск вилаятдин шегьерар

Архангельск вилаятдик акатзавай шегьеррин ва шегьервилин посёлокрин сиягь:

## Галерея



File:Arkhangelsk view from Vysotka.jpg|1. Архангельск
File:Lomonosova st..jpg|2. Северодвинск
File:Здание, где раньше находилось управление печорской железной дороги.JPG|3. Котлас
File:Arkhangelsk.Pulp.and.paper.mill.JPG|4. Новодвинск
File:Кедровая роща, интернат, церковь, военная часть. Коряжма.jpg|5. Коряжма
|6. Мирный
File:Velsk01.jpg|7. Вельск



## ГьакӀни килиг
* Архангельск вилаятдин административ чара авунар

## Баянар
Гьаштархан вилаятдин шегьерар

Аштархан вилаятдик 6 шегьер акатзава.

## ГьакӀни килиг
* Гьаштархан вилаятдин административ чара авунар

## Баянар
Куяда наибвал

**Куяда наибвал** () — 1895 — 1928 йисара Гуниб округдик акатзавай администрациядин тек.

Наибвилин кьилин хуьр — Корода хуьр тир.

## Тарих
1899 йисуз наибвал участокдик элкъуьрнай.

## Администрациядин паюнар
Куяда наибвилик акатзавай хуьрер ва абурун агьалияр:

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Куяда наибвилик акатзвай хуьрер, хуьруьн-жемиятар ва абурун агьалийрин кьадарни миллетрин состав (1886 йис)
Ипута

**Ипута** () — Дагъустан республикадин Гергебиль районда авай хуьр. «Кикуни» хуьруьнсоветдик акатзава. 

## География
Хуьр Гергебиль райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Гергебиль хуьрелай 8 км яргъал ала.

## Тарих
1944 йисуз хуьруьн агьалияр, чеченар депортация авурла Чечнядин чилерал цӀийиз арадал гъайи Андалал райондин Ипута хуьруьз куьч авунивди хуьр терг авунай.

## Агьалияр
Йисариз килигна Ипута хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 98 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* «Гергебиль район»-дин администрациядин официал сайт
Курми

**Курми** — Дагъустан республикадин Гергебиль районда авай хуьр. «Курми» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. 

## География
Хуьр Гергебиль райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Гергебиль хуьрелай 4,5 км яргъал, Къара Койсу вацӀун къерехдихъ гала.

## Тарих
Хуьруьн бине 1930 йисуз Гергебиль ГЭС-да кӀвалахзавай ксариз посёлок хьиз кутунай. 1997 йисуз посёлокдиз *Курми* тӀвар эцигнай.
## Агьалияр
Йисариз килигна Курми хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 1 534 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* «Гергебиль район» администрациядин официал сайт
Гергебиль хуьруьнсовет

**«Гергебиль» хуьруьнсовет** () — Дагъустан Республикадин Гергебиль райондик акатзавай муниципалитет.

Администрациядин юкь — Гергебиль хуьр я.

## География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Гергебиль райондин юкьван пата ала.

## Агьалияр
Йисариз килигна Гергебиль хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 5 391 кас тир. Вири аварар, суни-мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Cельское поселение Село Гергебиль
Пьер Айджо

**Пьер Айджо** — дидедилай Камерунда хьанай Дагъустандин къумрал манидар.

## Уьмуьрдикай
Африкадин Камерун уьлкведа хайи Пьер Айджо Урусатда вини дережадин чирвилер къачунин мураддалди Дагъустандин Магьачкъаладин университеддиз экечӀна нафтӀадинни-газдин факультетда кӀелзавай.

Манияр лугьунин хъсан алакьунар авай Пьер вичин ватан тир Камерунда агалкьай рэппер тир. Дагъустандиз хтайла кьулухъ ам манияр лугьуз кӀеви межлисриз ва мугьманвилериз эверзавай. Вичин кьетӀен ва хуш ванцив ада дагъустандин продюсерар желб авуна. Са тӀимил вахтунилай ам чӀехи сегьнедал экъечӀна ва дагъустандин тӀвар-ван авай манидаррихъ галаз санал манияр лугьуз хьана. Вичин зарб машгьурвал ада дагъустандин чӀаларал манияр лугьунивди къазанмишна. Пьеран репертуарда лезги, табасаран, агъул, яхул ва дарги чӀаларал манияр ава. ОРТ каналдиз гайи интервьюда ада лагьанай хьи: *«Завай дагъустандин саки вири чӀаларал манияр лугьуз жезва, амма са [[авар чӀал]]алай гъейри, гзаф четин тирвиляй. Авар чӀалан са бязи ванер завай лугьуз жезвач.»*

Магьачкъалада ада дарги руш гъанай, гила абуру са хва чӀехи ийизва.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Афродагестанец Пьер Айджо – прославился на всю республику
Ризаев Марсел Ислеманан хва

**Ризаев Марсел Ислеманан хва** *(Испикви Марсел)* (1984 йисан 29 апрель, СтӀал Сулейманан район, ЦӀийи Испик хуьр) — лезги зари.

## Умуьрдикай
Ризаев Марсел 1984 йисан 29 апрелдиз СтӀал Сулейманан райондин ЦӀийи Испикрин хуьре дидедиз хьанва. Гьеле хуьруьн мектебда кӀелзавай аял вахтарилай эгечӀна Марсел Ризаева вич хайи чӀалал, литературадал, тарихдал, медениятдал рикӀ алайди яз чирна. Гьа икӀ, 6-классда ада сифтегьан «Марф» шиир кхьена, 9-классдилай адан шиирар «Лезги газетдиз», гуьгъуьнлайни «Самур» журналдиз акъатиз хьана.

Университетда кӀелдай йисар жегьил заридин туькӀуьрунарин рекье мадни бегьер гъайибур хьана; кӀелунин сифтегьан йисарилай кьил кутуна Марсел Ризаев Дагъустандин газетринни журналрин карханайрихъ галаз кӀеви алакъайра хьана, интеллигенциядихъ галаз мукьувай таниш хьана. Алай чӀавуз Марсел Ризаева Испикрин хуьруьн мектебда лезги чӀаланни литературадин тарсар гузва, «Хважамжам» тӀвар алай литера­ту­ра­дин кружокдин регьберни я. Райондин телевидениеда (КТВ) лезги халкьдин культурадиз, литературадиз, тарихдиз талукьарна лезги чӀалалди вич кирам яз «Ачух суьгьбет» тӀвар алай телегунугни арадал гъизва.

## ЭлячӀунар
* Ризаев Марселан туькӀуьрунар
* «Алам» журнал: Испикви Марсел
Мучугъуба

**Мучугъуба** () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Манкъулидхуьруьнсовет»-дик акатзава. 

## География
Хуьр КцӀар райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 29 км яргъал ала.

## Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.

## Тарих
Хуьруьн бине Вини Мучугърилай арандиз куьч хьана атайбуру кутунай.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Вини Тигьиржал

**Вини Тигьиржал** () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Вини Калунхуьруьнсоветдик» акатзава.

## География

Хуьр КцӀар райондин кефер пата, Дагъустандин Докъузпара райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, Тигьиржал вацӀал, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 40 км яргъал ала.

## Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.

## Тарих
Тигьиржал Лезгистандин виридалайни дегь хуьрерикай сад я. Адахъ гзаф девлетлу ва дегь тарих ква. Тижиржал хуьруькай 1991 йисан майдиз урусатдин машгуьр «Вокруг света» журналди макъала акъуднай.

Тигьиржалвийри са кьадар арандиз эвичӀна Самур вацӀун кьерел ЦӀийи Тигьиржал хуьр кутунай.

## ТӀвар-ван авай ксар
* ТӀигьиржал Гьажи Амирали — лезги шаир ва алим.
* Векилов Шагь-Исмаил — лезги шаир.
* Герейханов Шафидин Агьмедан хва — лезги шаир ва драматург.
* Гуьлметов Назир — лезги шаир ва кхьираг.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* «Вокруг света»: Лезги из Тагирджала.
Хуьруьнсовет

**Хуьруьнсовет** () — СССР-да ва Урусатда администрациядин тек.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Закон РСФСР от 19.07.1968 «О поселковом, сельском совете народных депутатов РСФСР» 
* Общероссийский классификатор территорий муниципальных образований
Уьлкве

**Уьлкве** — сиясатдин, физикадинни географиядин, медениятдин ва тарихдин сергьятар авай территория я. И сергьяр ачухдиз кьабулнавайбур ва тайинарнавайбур, тахьайтӀа абур ачух туширбур жеда.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Уьлквейрин сиягь
Ингилжагьан Алистанова

**Ингилжагьан Алистанова** (1940 йис, Докъузпара район, Гъугъанрин хуьр) — лезги зари.

## Умуьрдикай
Ингилжагьан Алистанова 1940 йисуз Докъузпара райондин Гъугъанрин хуьре дидедиз хьанва.

## ЭлячӀунар
* «Лезги газет»: ЦӀийи ктабар
Гьесенкъеле (манаяр)

* Гьесенкъеле — Азербайжандин КцӀар районда авай хуьр.
* Гьесенкъеле — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр.
Табасаран

**Табасаран**, гьакӀни **Табаристан** — табасаран халкьдин тарихдин чилер. Гилан Дагъустандин Табасаран райондин ва са кӀус Хив райондин чилер кьунва.

## Литература
* В. Г. Гаджиев. История Дагестана, Том 1 (Электронная книга Google). Рипол Классик, 2013, с.436

## ЭлячӀунар
Арчан

**Арчан** () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай кьакьан сувун хуьр. «СтӀурин» хуьруьнсоветдик акатзава. 

## География
Хуьр КцӀар райондин рагъакӀидай пата, ЧӀехи Къавкъаздин хушарал, Гъенер вацӀун кьерел, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 65 км яргъал ала. Хуьр инсандин гъил агакь тийизвай чкадал ала. КцӀарилай акьванни яргъал алачиртӀани, шегьердилай хуьрел кьван авай рехъ пуд сят яргъи жезва. Умуми яз, КцӀар райондин гьа и Арчан, СтӀур, Кьуьхуьр, Яргъи КӀек ва маса ихьтин сувун хуьрериз тухузвай дуьз рехъ авачирди лагьайтӀа гъалатӀ жедач. Рекьерин чкадал жигъирарни гелер я. И хуьрериз анжах сувун машинрал алаз (джипар) хкаж хьун мумкин я. ХъуьтӀуьз жив къвадайла и жигъирайтӀуз уьцӀуьзвай живедин маргъалрин гъиляй гьич физ жезвач ва хуьрер инсаниятдин цивилизациядилай лап атӀанвай хьиз жезва.

Хуьруьн ва адан къвалив гвай чкайрин тӀебиатдин, кьакьан суварин, къацу чӀурарин ва чарчаррин тикрариз тежедай иервили инсандин вилер чӀугуда.

## Тарих

## Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.

ЧӀурарин ва векьин чкайрин булвилиз килигна хуьруьн эгьлияр асул гьисабдалди малдарвилел алахънава.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Четкуьн

**Четкуьн** () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай сувун хуьр. «Кузун» хуьруьнсоветдик акатзава.

## География
Хуьр КцӀар райондин рагъакӀидай пата, Шагь сувун ценерив, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 30 км яргъал ала.

## Тарих

## Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.

Четкуьнра агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: *Незерар, Везирар, Маллаяр, Къежелар, Сарахар, Кьасумар, Агьасар, Алхасар , Югьдияр (яни Чувудар), Къурушар, ЦӀарахар, Гъегъеяр .*

## Баянар

## ЭлячӀунар
Кьилегьуба

**Кьилегьуба** () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Кьилегьуба» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.

## География
Хуьр КцӀар райондин рагъэкъечӀдай пата, Хъачмаз райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 34 км яргъал ала.

## Тарих
Хуьруьн бине Вини Кьилегьрилай арандиз куьч хьанвайбуру кутунай.

## Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Лацар

* Лацар — Азербайжандин Кьвепеле районда авай хуьр.
* Лацар — Азербайжандин КцӀар районда авай хуьр.
ЦӀийи Тигьиржал

**ЦӀийи Тигьиржал** () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Самур» хуьруьнсоветдик акатзава. 

## География
Хуьр КцӀар райондин кефер пата, Самур вацӀун кьерел, Дагъустандихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 17 км яргъал ала.

## Тарих
Хуьруьн бине са кьадар арандиз куьч хьанвай Вини Тигьиржалрин эгьлийри кутунай.

## Агьалияр
Агьалидин лезгияр, суни-мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Кьуьхуьр

**Кьуьхуьр** () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай кьакьан суван хуьр. «СтӀурин» хуьруьнсоветдик акатзава. Саки гадарнавай хуьр я.

## География
Хуьр КцӀар райондин рагъакӀидай пата, Докъузпара райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, ЧӀехи Къавкъаздин хушарал, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 115 км яргъал ала. Хуьр инсандин гъил агакь тийизвай чкадал ала.

Кьуьхуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): *Къуртан мягьле, ЦӀийи мягьле, Юкьван мягьле.*

## Тарих
Уьмуьр авунин гзаф векъи шартӀар авайвиляй хуьруьн эгьлийри арандиз куьч хьана Кьуьхуьруба хуьр арадал гъанай.
## Агьалияр
Агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я. Хуьурьунэгьлияр асул гьисабдалди малдарвилел алахънавайди я.

Кьуьхуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: *ЧипетӀар, МихетӀар, Кузар, Манатар, Тукъвацар .*

## ЭлячӀунар
* Нияз-Али Пашаев — лезги шаир. 
## ТӀвар-ван авай ксар
* Пашаев Мегьди Ягьябеган хва — лезги шаир.
## Баянар

## ЭлячӀунар
Мордовия Республикадин шегьерар

Мордовия Республикадик 7 шегьер акатзава.

## ГьакӀни килиг

* Мордовия Республикадин административ чара авунар

## Баянар
Марий Эл Республикадин шегьерар

Ина Марий Эл Республикадин шегьерар къалурнава.

## Галерея

## Шегьеррин сиягь

Марий Эл Республикадик 4 шегьер акатзава.

## Баянар

## ГьакӀни килиг
* Марий Эл Республикадин административ чара авунар
Татарстан Республикадин шегьерар

И макъалада Татарстан Республикадик акатзавай шегьерарни шегьервилин хуьрер къалурнава. Агьалийрин сан-гьисаб 2015 йисан малуматрив кьурвал ганва.

## Галерея

## Шегьеррин сиягь

Татарстан Республикадик 23 шегьер акатзава.

## Шегьервилин хуьрерин сиягь

Татарстандик 18 шегьервилин хуьр акатзава.

## ГьакӀни килиг
* Татарстан Республикадин административ чара авунар

## Баянар
Хакасия Республикадин шегьерар

Хакасия Республикадик 5 шегьер акатзава.

## ГьакӀни килиг
* Хакасия Республикадин административ чара авунар

## Баянар
Чувашия Республикадин шегьерар

Чувашия Республикадин шегьеррин сиягьдик 9 яшамишзавай чка акатзава, гьа гьисабдик 2 ири шегьер (100 агъзурдилай пара кас) ва 7 гъвечӀи шегьер..

## 100 агъзурдилай пара кас авай Чувашиядин шегьерар
}
| 474 025
| align=center| 
| align=center| 
| Чувашиядин кьилинни виридалайни чӀехи шегьер, адан Медениятдин, Технологиядин, Илимдин ва финансрин юкь. Столица Чувашской Республики. 2001-лагьай йисуз ада «Урусатдин виридалайни абад шегьер» лугьудай акъажунра гъалиб авуна.
|-
| ЦӀийи Чипуксар ()()
| 
| 124 990
| align=center| 
| align=center| 
| ЧӀехивилел гьалтайла Чувашиядин кьведлагьай шегьер я. Химия индустрия, Чипуксардин ГЭС, машинар акъудунин юкь.
|-
|}

## Чувашиядин гъвечӀи шегьерар
} 
| 45 732
| align=center| 
| align=center| 
| ЧӀехивилел гьалтайла Чувашиядин пудлагьай шегьер я. Транспортдин, машинар акъудунин юкь я. Ири ракьун рекьин тӀвал я. Канаш райондин административ юкь я.
|-
| Улатар () () 
|  
| 36 100
| align=center| 
| align=center| 
| ЧӀехивилел гьалтайла Чувашиядин кьудлагьай шегьер я. Транспортдин, машинар акъудунин юкь я. Улатар райондин административ юкь я.
|-
| Шумарла ()()
|  
| 30 344
| align=center| 
| align=center| 
| ЧӀехивилел гьалтайла Чувашиядин вадлагьай шегьер я. Шумарла райондин юкь я.
|-
| Чарпу ()()
|  
| 13 711
| align=center| 
| align=center| 
| ЧӀехивилел гьалтайла Чувашиядин ругудлагьай шегьер я. Чарпу райондин административ юкь я.
|-
| Куславка ()()
|  
| 9328
| align=center| 
| align=center| 
| ЧӀехивилел гьалтайла Чувашиядин иридлагьай шегьер я. Волгадал алай порт я. Куславка райондин административ юкь я.
|-
| Сантарвари ()()
|  
| 8765
| align=center| 
| align=center| 
| ЧӀехивилел гьалтайла Чувашиядин муьжуьдлагьай шегьер я. Волгадал алай порт я. Сантарвари райондин административ юкь я.
|-
| Атарна ()()
|  
| 8703
| align=center| 
| align=center| 
| ЧӀехивилел гьалтайла Чувашиядин кӀуьдлагьай шегьер я. Атарна райондин административ юкь я.
|-
|}

## ГьакӀни килиг
* Чувашия Республикадин административ чара авунар

## Баянар
Башкъортостан Республикадин шегьерар

Башкъортостан Республикадик 21 шегьер акатзава.

## Галерея

## Шегьеррин сиягь

## Эдебият
* Атлас туристических ресурсов Республики Башкортостан. Уфа, 2007. 276 с.

## ГьакӀни килиг
* Башкъортостан Республикадин административ чара авунар

## Баянар
Бурятия Республикадин шегьерар

И макъалада Бурятия Республикада авай шегьер къалурнава.

## Галерея

## Алай чӀаван шегьерар

2013-лагьай йисан гьалдив кьурвал, Бурятиядик 6 шегьер акатзава.

## Шегьеррин статус квадарнавай яшамиш жезвай чкаяр

## ГьакӀни килиг
* Бурятия Республикадин административ чара авунар

## Баянар
Салагьуба

**Салагьуба** () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Ширвановка» хуьруьнсоветдик акатзава. 

## География
Хуьр КцӀар райондин кефер пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 33 км яргъал ала.

Салагьуба хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): *Агъа пад, Вини пад.*
## Тарих

## Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.

Салагьуба хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: *Салагьар, Куьчайбур .*

## Баянар

## ЭлячӀунар
Удмуртия Республикадин шегьерар

## Галерея

## Шегьеррин сиягь

Удмуртия Республикадик 6 шегьер акатзава.

## ГьакӀни килиг
* Удмуртия Республикадин административ чара авунар

## Баянар
Шурван пӀини

**Шурван пӀини** — хутар хьтинбурун хзандиз талукь тир емиш. МичӀи чӀулав рангунин гзаф цуру тӀям квай пӀини.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Чечен Республикадин шегьерар

И макъалада Чечен Республикадик акатзавай шегьерар къалурнава.

## Галерея

## Шегьеррин сиягь

Чечен Республикадик 5 шегьер акатзава.

## ГьакӀни килиг
* Чечен Республикадин административ чара авунар

## Баянар
Хуьлуьхъуба

**Хуьлуьхъуба** () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Кьуьхуьруба» хуьруьнсоветдик акатзава. 

## География
Хуьр КцӀар райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 28 км яргъал ала.

## Тарих
Хуьруьн бине Вини Хуьлуьхърилай арандиз куьч хьанвайбуру кутунай.

## Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Марк Твен

**Марк Твен** (, халисан тӀвар **Сэ́мюэл Лэ́нгхорн Кле́менс**, ; , Флорида, Миссури, АСШ — , Реддинг, Коннектикут, АСШ) — кьетӀен чӀехи американ кхьираг, журналист ва жемятдин крархъа я. Адан яратмишунди жуьреба-жуьре жанрар желб чӀугвазава - юмор, сатиру, философиядин фантастика, публицистика ва мсб, гьакӀни вири жанра ада гьамиша жув гуманист ва демократ хьиз къалурзава.

Уильям Фолкнердин фикирдалди, Марк Твен «садлагьай халисан американ кхьираг я, гьакӀни чун вири адан ирс гьалтайбур я». Эрнест Хемингуэйди лагьайвал, вири алай чӀаван американ эдебият Марка Твенан Гекльберри Финнан кьилел атай вакъиаяр» тӀвар алай са ктабдай акъатна. Урус кхьирагрикай Максим Горький ва Александр Куприн Марк Твенакай рикӀин чимивилелди рахана.
Чилегир

* Чилегир — Азербайжандин КцӀар районда хуьр.
* Чилегир — Азербайжандин Хъачмаз районда хуьр.
Коми Республикадин шегьерар

Ина Коми Республикадин шегьерар къалурнава.

## Галерея

## Шегьеррин сиягь

Коми Республикадик 10 шегьер акатзава.

## ГьакӀни килиг
* Коми Республикадин административ чара авунар

## Баянар
Къарачай-Черкесия Республикадин шегьерар

Ина Къарачай-Черкесия Республикадин шегьерар къалурнава.

## Галерея

## Шегьеррин сиягь
Къарачай-Черкесия Республикадик 4 шегьер акатзава.

## ГьакӀни килиг

* Къарачайринни Черкессрин Республикадин чара авунар

## Баянар
Къабарда-Балкъар Республикадин шегьерар

Ина Къабардани Балкъар Республикадин шегьерар къалурнава.

## Галерея

## Шегьеррин сиягь

Къабарда-Балкъар Республикадик 8 шегьер акатзава.



## ГьакӀни килиг
* Къабардани Балкъар Республикадин административ чара авунар

## Баянар
Кьилегь

**Кьилегь** () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Хуьлуьхърин» хуьруьнсоветдик акатзава. 

## География
Хуьр КцӀар райондин кефер пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 70 км яргъал ала. 

## Тарих

## Агьалияр
Агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я. 

## ТӀвар-ван авай ксар
* Кьилегь Къудрат — лезги шаир. 
## Баянар

## ЭлячӀунар
Брянск вилаятдин шегьерар

Ина Брянск вилаятдин шегьерар къалурнава.

## Галерея

## Шегьеррин сиягь

Брянск вилаятдик 16 шегьер ва 23 шегьервилин хуьр акатзава.

}
|-
|  Белие Берега || 9155 ||  || style="text-align:center" |
|-
|  ЧӀехи Пулпина || 6244 ||  || style="text-align:center" |
|-
|  Брянск || 408 472 ||  || style="text-align:center" |
|-
|  Битуш || 4630 ||  || style="text-align:center" |
|-
|  Вигуничи || 4858 ||  || style="text-align:center" |
|-
|  Вишкав || 2510 ||  || style="text-align:center" |
|-
|  Дубравка || 7574 ||  || style="text-align:center" |
|-
|  Дятикав || 27 535 ||  || style="text-align:center" |
|-
|  Жукавка || 17 147 ||  || style="text-align:center" |
|-
|  Злинка || 5526 ||  || style="text-align:center" |
|-
|  Ивут || 6674 ||  || style="text-align:center" |
|-
|  Карачев || 18 392 ||  || style="text-align:center" |
|-
|  Клетня || 12 873 ||  || style="text-align:center" |
|-
|  Климав || 13 363 ||  || style="text-align:center" |
|-
|  Клинци || 61 517 ||  || style="text-align:center" |
|-
|  Кукаревка || 1819 ||  || style="text-align:center" |
|-
|  Кумаричи || 8027 ||  || style="text-align:center" |
|-
|  Красная Гура || 6131 ||  || style="text-align:center" |
|-
|  Лакут || 9557 ||  || style="text-align:center" |
|-
|  Луьбахна || 6394 ||  || style="text-align:center" |
|-
|  Мглин || 8052 ||  || style="text-align:center" |
|-
|  Навля || 14 840 ||  || style="text-align:center" |
|-
|  Навазибкав || 40 765 ||  || style="text-align:center" |
|-
|  Пугар || 8950 ||  || style="text-align:center" |
|-
|  Пучип || 16 681 ||  || style="text-align:center" |
|-
|  Радица-Крилавка || 3486 ||  || style="text-align:center" |
|-
|  Рамасуха || 424 ||  || style="text-align:center" |
|-
|  Ругнедин || 2980 ||  || style="text-align:center" |
|-
|  Селиц || 16 957 ||  || style="text-align:center" |
|-
|  Севск || 6847 ||  || style="text-align:center" |
|-
|  Старадуб || 18 868 ||  || style="text-align:center" |
|-
|  Стар || 4718 ||  || style="text-align:center" |
|-
|  Суземка || 8922 ||  || style="text-align:center" |
|-
|  Сураж || 11 242 ||  || style="text-align:center" |
|-
|  Трубчевск || 13 921 ||  || style="text-align:center" |
|-
|  Унеча || 24 639 ||  || style="text-align:center" |
|-
|  Факин || 13 238 ||  || style="text-align:center" |
|}
|}

## ГьакӀни килиг
* Брянск вилаятдин административ чара авунар

## Баянар
Вотфорд (футболдин клуб)

**«Ватфорд» футболдин клуб** () — Гьартфурдшир графвилик акатзавай Вотфорд шегьердай тир ингилис футболдин клуб я.

## Тарих

«Вотфорд» 1881-лагьай йисуз туькӀуьр хьанва. Хъипини яруни чӀулав рангар кӀеретӀдин адет тирбур я. Им акьван пара агалкьунар авай клуб туш. 1980-лагьай йисар арадай акъатзава. 1973-лагьай йисуз Элтон Джон клубдин директор хьана. Гьа чӀавуз «хузар», икӀа хъипини яруни чӀулав рангар авай формадин гъиляй «Вотфордин» къугъвадайбуруз лугьузава, Англиядин Кубокдин финалдиз экъечӀна ва уьлкведин чемпионатда кьведлагьай чка къачуна. Грэм Тейлор чӀехи тренер яз тайинарун Элтон Джонан кар кьетӀъ ийидай къарар хьана. 

Гьа чӀавуз Англиядин миллетдин кӀеретӀдин жезмай регьбер лап жегьил специалист тир, гьавиляй «Вотфордихъ» галаз авур кӀвалах адан дебют хьана. Адан вилик эцигнавай везифаяр Тэйлордилай лап хъсан кьилиз акъудиз алакьна, вад йисан къене адавай «хузар» деринрай лап кӀукӀал хкажиз хьана. 1982/83-лагьай сезонда кьве сифтедин къугъунилай кьулухъ абуру садлагьай ингилис дивизиондин (гилан Премьер-лигадин вилик хьайиди) таблицадин кьил кьуна. «Хузаривай» Англиядин чемпионрин титул къачуз хьанвачтӀани, абурун кьведлагьай чка гьейран ийидай агалкьун яз тестикьарна. Адалай гуьгъуьнин йисуз кӀеретӀ Англиядин Кубокда финалдал кьван агакьна, УЕФА Европадин лигада – финалдикай 1/8-дал кьван.

2015-лагьай йисан 5-лагьай кьамугдиз клубдин кьилел испан тренер Кике Санчес Флорес акъвазна.

## Агалкьунар
* Садлагьай дивизиондин вице-чемпион (1): 1982/83
* Футболдин лигадин чемпионатдин вице-чемпион (1): 2014/15
* Англиядин Кубок финалист (1): 1983/84
* УЕФА Кубок-дин 1/8 финалдикай (1): 1983/84

## Алай чӀаван ибарат

## Баркаллувилин зал

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официальный сайт клуба
Яргунуба

**Яргунуба** () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Яргунрин» хуьруьнсоветдик акатзава. 

## География

## Тарих
Хуьруьн бине са кьадар арандиз куьч хьанай Яргун хуьруьруьнвийри, ава гафар туш.

## Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни ва шии мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
СпекӀ

**СпекӀ** () — тутунбурун хзандик акатзавай тутарин жуьредиз талукь тир, чӀулав емишар гудай тар.
Агъа Манкъулидхуьруьнсовет

**«Агъа Манкъулидхуьруьнсовет»** () — Азербайжан республикадин КцӀар райондик акатзавай муниципалитет.

Администрациядин юкь — Агъа Манкъулидхуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Агъа Манкъулидхуьр, Мучугъуба

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Bələdiyyələrin əraziləri və torpaqları haqqında
Миграгъар

* Миграгъар — Дагъустандин Докъузпара районда хуьр.
* Миграгъар — Азербайжандин КцӀар районда хуьр.
Албрехт Дуьрер

**Албрехт Дуьрер** (, 1471 йисан 21 тӀул, Нуьрнберг — 1528 йисан 6 нава, Нуьрнберг) — герман суьретар чӀугвадайдини график, Европадин ксилографиядин виридалайни чӀехи устӀар яз гьисабзава, ада ам халисан харусенятдин дережадал кьван хкажна. Один из величайших мастеров западноевропейского Ренессанса. РагъакӀидайпатан Европадин Ренессансдин виридалайни зурба тир устӀаррикай сад я. Кеферпатан Европадин суьретар чӀугвадайбурун арада харусенятдин садлагьай теоретик я, суьретар чӀугвадайбур патал герман чӀалал кхьей садлагьай практикадин ктабдин автор я. Гекъигунин антропометриядин бине эцигайди я. Ам Европадин суьретар чӀугвадайбурукай автобиография садлагьай кхьейди я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Шикилар
Вини ЦӀийихуьруьнсовет

**Вини ЦӀийихуьруьнсовет** () — Азербайжан республикадин КцӀар райондик акатзавай муниципалитет.

Администрациядин юкь сад тир хуьр — Вини ЦӀийихуьр хуьр я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Bələdiyyələrin əraziləri və torpaqları haqqında
КцӀар вацӀ

**КцӀар вацӀ** () — Азербайжанда авай вацӀ. Къуба, КцӀар ва Хъачмаз районрин чилерайтӀуз авахьзава. КцӀар райондин виридалайни чӀехи вацӀ я. ВацӀ 3780 км кьакьанрал алай КичӀен сувалай кьил къачузвай кьве Шагьнабат ва Сихур сувун вацӀарин сад-садак акахьуналди арадал къвезва ва гуьгъуьнлайни Каспи гьуьлуьз авахьзава. ВацӀ ятарив асул гьисабдалди сувара цразвай живери ва муркӀари таъминарзава. ВацӀук умуми яз 44 бицӀи вацӀар акахьзава. 

ВацӀун яргъивал 113 км я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Накьвад Муьгъ

**Накьвад Муьгъ** () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Ширвановка» хуьруьнсоветдик акатзава. 

## География
Хуьр КцӀар райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 26 км яргъал ала.

## Тарих

## Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.

## ТӀвар-ван авай ксар
* Мегьманов Мегьамед — лезги шаир.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Гьилерин район

**Гьилерин район** () — КцӀар райондин сифтегьан тӀвар. Район 1930 йисуз арадал гъанай. Адан кьилин хуьр Гьил хуьр тир. 1934 йисуз администрациядин юкь КцӀар шегьердиз тухванай, ва 1938 йисуз райондин тӀвар **КцӀар райондиз** дегишарнай.

## ЭлячӀунар
* Хронология истории Лезгистана (XX — начало XXI веков)
Молдова

**Молдова** ва я **Молдавия** дуьз. Респу́блика Молдо́ва () — европадин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата авай гьукумат.

## География
Кефер пата, рагъэкъечӀдай патани кьибле пата Украинадихъ галаз, рагъакӀидай пата Румыниядихъ галаз сергьятра ава.

Молдова — унитар республика я; 32 районар, 5 муниципияр, Гагаузия ва Транснистрия (де-факто кьабулнавай гьукумат Приднестровьедин Молдовадин Республика я) акатзава.

### Районар

### Муниципияр
# Кишинёв (Chişinău) (804 500)
# Бельцар (Bălţi) (145 300)
# Бендерар (Bender) (91 882)
# Комрат (Comrát, гаг. Komrát) (26 000)
# Тирасполь (Tiraspol) (133 807)

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал гьукуматдин сайт 
* MOLDOVAinform портал
* Статистика
Тажикистан

**Республика Тажикистан** (, ) — юкьван азияда авай гьукумат.

## География
РагъакӀидай пата ва кефердинни рагъакӀидай пата Узбекистандихъ галаз, кефер пата Киргизиядихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата Китайдихъ галаз, кьибле патани Афганистандихъ галаз са сергьятра ава.

### Администрациядин паюн

Тажикистан — унитар республика; 2 вилаятар (, ), 1 автономиядин вилаятни 13 республикадиз табий тир районар акатзава.

### ЧӀехи шегьерар
# Душанбе — 791 700 кас (1 473 400 — агломерация), 2015-й йисан
# Худжанд (Хуҷанд) — 172 700 кас (724 200 — агломерация)
# Курган-Тюбе (Қурғонтеппа) — 102 900 кас 
# Куляб (Кӯлоб) — 101 200 кас

## Шикилар

|Эмомали Рахмон
File:Usoi.jpg|Сарез вир
File:Одежда жителей Гиссара (Таджикистан).JPG|Тажикар
File:The courtyard of the Grand Masjid Imam Tirmizi.jpg|Душанбедин кьилин мискӀин


## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* Президентдин официал сайт 
* Гьамишан миссиядин сайт  
* Статистика
Агъа Батлух

**Агъа Батлух** () — Дагъустан республикадин Шамил районда авай хуьр. Батлух хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. 

## География
Хуьр Шамил райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Хебда хуьрелай 8 км яргъал ала.

## Тарих
1864 йисуз Къавкъаздин Дяведин финифра Агъа Батлух хуьр вири Дагъустандихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Авар округдин Бактлук наибвилиз талукь тир.

## Агьалияр
Йисариз килигна Агъа Батлух хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Агьалидин вири аварар, суни-мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* «Шамил райондин» администрациядин официал сайт
Бактлук наибвал

**Бактлук наибвал** () — 1895 — 1928 йисара Авар округдик акатзавай администрациядин тек.

Наибвилин кьилин хуьр — Агъа Батлух хуьр тир.

## Тарих
1899 йисуз наибвал участокдик элкъуьрнай.

## Администрациядин паюнар
Бактлук наибвилик акатзавай хуьрер ва абурун агьалияр:

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Бактлук наибвилик акатзвай хуьрер, хуьруьн-жемиятар ва абурун агьалийрин кьадарни миллетрин состав (1886 йис)
Сербия

**Республика Сербия** ва я **Сербия** () — Балкан зуростровдинни европадин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата авай гьукумат.

## География
Кефер пата Венгриядихъ галаз, кефердинни рагъэкъечӀдай пата Румыниядихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата Болгариядихъ галаз, кьибле пата Македониядихъ галаз, кьиблединни рагъакӀидай пата Албанияни Черногориядихъ галаз, рагъакӀидай пата Хорватияни Боснияни Гьерцеговинадихъ галаз сергьятра ава.

Сербия — унитар республика я; 2 автономдин краяр, 29 округар ва кьилин шегьердин округ Белград акатзава.

## ЭлячӀунар
* Permanent Mission of the Republic of Serbia to the United Nations 
* Статистика
Гьапутар

**Гьапутар** (гьап. *Гьерад*) — бинедилай Азербайжандин Къуба райондин кьакьан сувун Гьапут хуьряй тир дегь Алпандин бицӀи халкьарикай сад. Абур алпандин 26 тайифадикай сад тир *[[гьерар]]* тайифадин несилар я. Абуру къенин йикъалди чпи-чпиз *гьерад*, яни *гьерар* лугьузвайди я. Нах-дагъустандин халкьарин группадин лезги халкьарин хзандиз талукь я. Милли жигьетдай гьапутриз виридалайни мукьва халкь къирицӀар я. Гьапутрин вири санлай кьадар тахминан 5000 кас я.

Диндал гьалтайла суни — мусурманар я.

## Тарих
1860—1880 йисара сувун хуьрерин агьалийрин чӀехи хьунин ва чӀехи патриарх хзанрин чукӀунин себебдалди, пара кьадарда сувавияр арандиз цӀийи чилерал куьч хьун мажбур хьанай. И месела гьапутрилайни къецихъ амукьнач. ГьакӀ, Къуба уезддин кьибле патара, Шемаха, Геокчай уездра гьапутри 57 бицӀи хуьрер арадал гъанай. Ибур Гьапутлу-Меликли, Гьапутлу-Гидейли, Гьапутлу-Нетес-Гаджар, Гьапутлу Молла Исагли, Гьапутлу-Гьаджигьетемли ва мсб. 1880 йисара Муьшкуьр аранда 1433 кас гьапутви гьисабдиз къачунай, Шемаха ва Геокчай уездра 710 кас. Гила гьа хуьрерин саки вири амукьнавач ва чкадин агьалияр азербайжанарихъ какахьна терг хьанва.

Алай чӀавуз гьапутвияр чпин тарихдин хуьр тир Къуба райондин Гьапут хуьре ва Исмаиллы райондин пуд хуьре Гьапутли, Моллаисагьли ва Гьажигьетемли хуьрера уьмуьр ийизва. И хуьрериз абур Къуба райондай тахминан XX виш йисан сифте кьилера куьч хьанай. Абурун бинедин Гьапутлу хуьруьхъ галаз алакъаяр фадлай атӀанва. Моллаисагьли ва Гьажигьетемли хуьрерин гзаф пай гилалди къирицӀ чӀалалди райхазва, амма чпи гьапут чӀалалди рахазвайди гьисабзава. Амма Гьапутли хуьруьн эгьлияр цӀап чӀалал элячӀнава. азербайжанарин юкьва гьатай и хуьрер райондин центрдиз мукьва тир виляй ва авто магистральрин къерехдихъ къулай чка кьунвайвиляй чкадин агьалидихъ галаз кӀеви алакъайра ава, идаз килигна абуру чпин милли кьетӀенвал ва чӀал къвердавай квадариз цӀаплашмиш жезва.

## ЧӀал

Гьапутрин хайи чӀал лезги чӀаларин группадик акатзавай къирицӀ чӀал я. Амма гьапутвийриз чеб кьилдин гьапут чӀалалди рахазвайди хьиз ава. Гьакъикъатда, гьапут чӀал гьа къирицӀ чӀал я. Амма Гьапут хуьруьн эгьлийри рахазвай къирицӀ чӀалан ва къирицӀ халкьди рахазвай чӀаларин арада са жизви тафават ава. Гьавиляй, бязи лингвисти «гьапут чӀал» къирицӀ чӀалан са нугъат тирди гьисабзава. Гьапутрин чӀехи пай цӀап чӀалалди рахазва.

## Адетар

### Адетдин алукӀунар
## Литература

## Баянар

## ЭлячӀунар
Гимры

**Гимры**() () — Дагъустан республикадин Унцукул районда авай хуьр. 

## География
Хуьр Унцукул райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Унцукул хуьрелай 15 км яргъал ала.

## Тарих

## Агьалияр
Йисариз килигна Гимры хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 4904 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Иваново вилаятдин шегьерар

Иваново вилаятдик 17 шегьер акатзава.

## Галерея

## Шегьеррин сиягь

## ГьакӀни килиг
* Иваново вилаятдин административ чара авунар

## Баянар
Калмыкия Республикадин шегьерар

Калмыкия Республикадик 3 шегьер акатзава.

## ГьакӀни килиг
* Калмыкия Республикадин административ чара авунар

## Баянар
Азербайжандин герб

**Азербайжандин герб** () — Гербдин юкьва, Азербайжан «ЦӀаярин уьлкве» тирди къалурзавай цӀаюн шикил ала.

Гербдал алай пуд рангни гьа тӀаратӀдин рангар я, туьрк халкьдин муьжуьд тайифаяр къалурзавай гъедни цӀаюн къваларив гала. Гербдин кӀаник пата къуьлуьн кьилерикай расай кӀунчӀ ва мегъуьн тарцин хел ала. Къуьлуь мублагъвал ва девлетлувал, мегъуьн хилени уьлкведин дегьвал къалурзава.


Stamp of Azerbaijan 205.jpg|1993
Stamps of Azerbaijan, 2011-989.jpg|2011


## ЭлячӀунар
* Dövlət rəmzləri
* Gerblər və Emblemlər
* Azərbaycan Dövlət Rəmzləri və Atributları
Азербайжандин пайдах

**Азербайжандин пайдах** () — Азербайжан Республикадин тӀаратӀ пуд сад хьтин къаткай зуларикай ибарат я. Вини вили ранг алай зулу азербайжан халкьдин туьрквал къалурзава. Кьулан яру зулу — демократия, агъа зулун къацу рангни мусурманвилин лишан я. Кьулан яру зулал ацӀун тавур вацран ва муьжуьд пипӀен гъетрен хъипи суьретар ала. Зур варс исламдин лишан я, муьжуьд пипӀен гъетре туьрк халкьарин муьжуьд хилер къалурзава.






Stamp of ADR1919.jpg|1919
Stamp of Azerbaijan 394.jpg|1996
Stamps of Azerbaijan, 2011-990.jpg|2011


## ЭлячӀунар
* «Azərbaycan Respublikası Dövlət bayrağının istifadəsi qaydaları haqqında» Azərbaycan Respublikasının Qanununda dəyişiklik edilməsi barədə Azərbaycan Respublikasının Qanunu
* Müsavat Partiyasının Tarixi 
* Dünya ülkelerinin bayrakları 
* Azərbaycan Respublikasının Dövlət bayrağı haqqında Azərbaycan Respublikasının Qanunu
* Azərbaycan bayraqları, Azərbaycan bayrağı («İpəkçi» qəzetinin saytında dərc olunmuş məqalə) 
* WorldStatesmen.org, Azerbaijan
* vexillographia.ru — Флаги Азербайджана
* Azərbaycan Demokratik Respublikasının Dövlət rəmzləri (Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyətinin 90 illiyinə həsr olunan sayt)
Иан Раш

**Иа́н Джеймс Раш** (; , Сент-Асаф, Велс) — кимри футболист, вигьиндайди я. Ам «Ливерпулдин» патахъай экъечӀунив машгьур я, мерсисайдин кӀеретӀдик кваз Раш 80-90-лагьай йисаррин инглис футболдин квайни квай бомбардир хьана. Кимри миллетдин кӀеретӀдин патахъай экъечӀзавай тир, алай чӀавалди 28 гол глаз Раш адан квайни квай бомбардир я.

Къугъвадайдан карьера акьалтӀайдалай кьулухъ ада тренервиле кӀвалахиз алахъна — «Честер Сити» (2004—2005). ГьакӀни футболдин эксперт яз ам ТВ-дал экъечӀзавай тир.

## Агалкьунар

### Къугъвадайди яз
;  Ливерпуль
* Англиядин чемпионат (5): 1981/82, 1982/83, 1983/84, 1985/86, 1989/90
* Англиядин кубок (3): 1985/86, 1988/89, 1991/92
* Лигадин кубок (5): 1980/81, 1981/82, 1982/83, 1983/84, 1994/95
* Англиядин суперкубок (3): 1983, 1986, 1990
* УЕФА-дин Европадин чемпионрин кубок: 1983/84
* ScreenSport суперкубок: 1985/86

### Кьилдинбур
* ПФА-дин версиядай йисан квайни квай жегьил къугъвадайди: 1983
* ПФА-дин футболхъанрин версиядай йисан квайни квай къугъвадайди: 1984
* Футболдин журналистрин ассоциациядин версиядай йисан квайни квай футболхъан: 1984
* Футболдин журналистрин ассоциациядин версиядай йисан квайни квай футболхъанар квай символ тир кӀеретӀдик акатна (5): 1983, 1984, 1985, 1987, 1991
* Къизилдин бутса: 1984
* Англиядин чемпионат квайни квай бомбардир: 1984
* «Ливерпулдин» квайни квай бомбардир (9): 1981/82, 1982/83, 1983/84, 1985/86, 1986/87, 1989/90, 1990/91, 1992/93, 1993/94

## Баянар

## ЭлячӀунар
Азербайжандин гимн

**Азербайжандин гимн** () — тӀвар «Азербайжандин марш» (азерб. «Azərbaycan Marşı»)  я. Гимндин макьам 1918 йисуз азербайжандин композитор Уьзеир Гьажибекова туькӀуьрнай, гафарни зари Агьмед Жаваданбур я. И гимн гьеле совет бередилай вилик девирдани Азербайжандин официал гимн яз кардик квай.

## ЧӀалар

## ЭлячӀунар
* **Full HD Video 1080p:** Азербайжандин гимн футболисти лугьузва
* **HD Video:** Азербайжан Республикадин гимн
* Азербайжандин милли гимн
* Фэйсбук сайтунал Азербайжандин гимндиз талукь чин
Кулур

**Кулур** — чилиналди гъетер, чепелукьар, къаварик квай нуькӀвер кьадай яргъи тум галай алат.
Чепелукь

**Чепелукь** — гьар жуьредин рангарин кьве жуьт лувар квай гьашарат.

## ЭлячӀунар
* Къавкъаздин чепелукьар
Мугьаммад ЧӀехибубадин хва Куругълийрин

**Мугьаммад ЧӀехибубадин хва Куругълийрин** ва я **МухӀаммад ЧӀехибубадин хва Куругълийрин** (, Цнал, Хив район, ДАССР, РСФСР, ССРГ) — асулдай лезги тир къазакьстандин азад тир стилдин юкьварар кьадайди, Дуьньядин чемпионатдин кишпирдин призер (2005) я. Къазакьстан Республикадин халкьарин арада авай классдин спортдин устӀар, Къазакьстан Республикадин лайихлу тренер я.

## Уьмуьрдин рехъ
1974 йисан 16 январдиз Дагъустандин Хив райондин Цнал хуьре дидедиз хьана. Миллетдай лезги я.

Къазакьстан Республикадин лайихлу тренер, юкьваррай аялринни жегьилрин мектебдин регьбер я .

## Эдебият

## ЭлячӀунар
* Kurugliev, Magomed (KAZ) 
* Профиль на sports-reference.com 

## Баянар
Грем Сунесс

**Гейлард Джеймс Су́нис** (; ; Эдинбург, Шотландия) — шотландиядин футболхъанни тренер я.

зур-хуьдайдан позициядал къугъвазавай тир, 1980-лагьай йисаррин эвел кьиляй ам «Ливерпулдин» капитан тир. ГьакӀни 1980-лагьай йисаррин эхирда ам «Рейнджерсдин» къугъвадайдини тренер тир, ва гьакӀни Футболдай Шотландиядин миллетдин кӀеретӀдин капитан тир. ГьакӀни «Тоттенхэм Хотспур», «Мидлсбро» ва Сампдория клубрин патахъай экъечӀзавай тир. Са кьадар вахтунилай ада «Рейнджерс», «Ливерпуль», «Галатасарай», «Саутгемптон», «Бенфику», «Блекберн Роверс» ва «Ньюкасл Юнайтед» вердишарзавай тир.

Грем Сунесс вири футболдин тарихдин къене квайни квай агалтдай зур-хуьдайбурукай сад яз гьисабзава.

Алай чӀаван футболдин тарихда Грем Сунесс виридалайни кӀеви, векъи, кичӀевал тийиджир къугъвадайбурукай сад яз гьисабзава.

Гила ТВ-дин аналитик яз RTÉ, ESPN, Sky Sports ва Al Jazeera Sports каналрал кӀвалахзава.

## Агалкьунар

### Къугъвадайди яз
;  Тоттенхэм Хотспур
* Англиядин жегьилрин кубок: 1969

;  Мидлсбро
* Кьведлагьай дивизиондин гъалибхъан: 1974

;  Ливерпуль
* Англиядин чемпион: 1979, 1980, 1982, 1983, 1984
* Лигадин кубок: 1981, 1982, 1983, 1984
* Англиядин суперкубок: 1979, 1980, 1982
* УЕФА-дин Европадин чемпионрин кубок: 1978, 1981, 1984

;  Сампдория
* Италиядин кубок: 1985

;  Рейнджерс
* Шотландиядин чемпион: 1987
* Лигадин кубок: 1987, 1988

### Тренер яз
;  Рейнджерс
* Шотландиядин чемпион: 1987, 1989, 1990, 1991
* Кубок Лиги: 1987, 1988, 1989, 1991

;  Ливерпуль
* Англиядин кубок: 1992

;  Галатасарай
* Туьркиядин кубок: 1995
* Туьркиядин суперкубок: 1996

;  Блэкбёрн Роверс
* Лигадин кубок: 2002

### Кьилдинбур
* Футболдин журналистрин Шотландиядин ассоциациядин версиядай йисан квайни квай тренер: 1987
* 1988-лагьай йисуз ам Футболдай Шотландиядин миллетдин кӀеретӀдин къугъвадайбурун гьуьрметдин сиягьдик кутунва.
* 1998-лагьай йисуз ам «Футболдин лигадин виш легенда» лугьудай сиягьдик кутунва.
* Ливерпулдин 110 агъзур фанатдин арада хабар кьунин нетижайрив кьурвал туькӀуьрнавай «Kop-диз кӀевиз таъсир ганвай 100 къугъвадайди» лугьудай сиягьда ада кӀуьдлагьай мукь (чка) кьунва.
* 2004-лагьай йисуз ам Шотландиядин футболдин баркаллувилин залдик кутунва.
* Къугъуник кутунвай чӀехи метлеб авай кьилдин кардин патахъай 2007-лагьай йисуз ам Англиядин футболдин баркаллувилин залдик кутунва.
* «Рейнджерсдин» баркаллувилин залдик кутунва.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* LFChistory.net сайтдал алай къугъвадайдан профиль
* Liverbird.ru сайтдал алай къугъвадайдан профиль
* Liverbird.ru сайтдал алай менеджердин профиль
ЧӀехи цин питун

**ЧӀехи цин питун** () - *Apodora* сихилдин тек сад тир жуьре я.

1,5 метрдалай 4 метр кьван агакьзавай чӀехи гъуьлягъ я. ЦӀийи Гвинеядал жагъай рекорддин экземплярдин бедендин яръивал 4,78 метр тир. Маса питунрикай чӀехи паюнилай гъейри, чӀехи цин питун акьван зурба заланди туш, абурай 22,5 килуграммдал кьван къведайди я.

Гьар жуьредин географиядин популяцийра рангунин тав дегиш жезва - абур хъипивал авай къацубурни экуь-шуьтрубур жедайди я, ва гьакӀни абуруз са кӀус контраст тир тавар ава (хъипивал авай шуьтруь къваларни рехивал авай шуьтруь кьил галаз). Жегьил тир питунрин тав мичӀиди я, чӀехи хуьнгай тав экуь хъижедайди я. 

ЦӀийи Гвинеядал ва Мисувални Фергуьссун островрал чкӀанвайди я.

Марфарин тамарра, саваннайрани кьери тамарра яшамишзавайди я. Асул гьисабдалди ада чилин йифен уьмуьр гьалзава.

Адавай куьлуь нек-хъвадайбурни нез жедайди, амма чӀехи цин питундин рациондин кьилин пай гъуьлягъар, асул гьисабдалди питунрин маса жуьреяр я.

Идалай вилик чӀехи цин питунар *[[Liasis]]* сихилдик яни *[[Morelia (animal)|Morelia]]* сихилдик кутазвай тир, амма ахпа са шумуд морфологиядин кьетӀенвилерин гъиляй ам кьилди тир монотипдин сихилдиз чара авуна.

## Эдебият

## Баянар

## ЭлячӀунар

* http://www.terraria.ru/apodora
* ''Apodora papuana'' на big-snake.narod.ru 
* ''Apodora papuana'' на The Reptile Database
Лезги фу

**Лезги фу** — лезги халкьдин адетдин фар. Адак са шумуд жуьре фар акатзава. Адетдалди и фар хьрак ва я тӀанурда чразвайди я.

## Фарин жуьреяр
Лезги фу ракъиниз ухшар жеда. Имни чи мифологиядихъ галаз алакъалу я. Алпандин кьилин гъуц тир Ракъиниз икрамзавай лезгийри фу гьадаз ухшарарда. Ам гъвар галай ва галачир тинидикай чрада. Гъвар галайдаз къатай фу, галачирдаз тӀили фу лугьуда. Ихьтин фу тинидикай 1 см-дин яцӀувиле лавашар акьална, винел цӀакулрив нехишар атӀана, хкяйнек ва я кака галай це куьцӀуьрнавай гъил къекъуьрна чрада. Хьран фу гъвел-гъвел жедач, ам 10-15 юкъуз баят жедач.

Лезгийрихъ агъадихъ галай фарин жуьреяр ава: хьу (лап дегь чӀаван фу), хьул, чар-фу, къакъвацӀ, лаваш, базламач, сачун фу, акат фу, къулан фу, чар авай фу, шткар, ниси квай фу, мукаш квай фу, хвех авай фу, тӀунутӀ, ширин фу, гузан, алуга, цӀалуг, баклук, черекун ва мсб.

Фу чран кьилди процесс я, ада гзаф инсанри иштиракда. Гьар кӀвале хьар аватӀани, сада фу чрадайла, нубатдалди къунши дишегьлиярни хьрак къведа. Ифей хьра фу чран регьят тирвиляй инсанар сад садан хьрак фида. ВерцӀи ихтилатар патал идалай хъсан чка жагъидач. Сусар хкягъзавайбурни гагь-гагь хьрарик фида. Ина фу чразвай рушан акьул, камал, адан алакьунар гьасятда винел акъатда.

Хьран кӀвал адет яз михьиз хуьда. Адан чилиз хамар, цӀуру сумаг экӀяда. Фу чрана куьтягьайла, дишегьлийри санал я цикӀен, я афарар, я шакӀукӀа, яни чар авай фу чрада.

## ЭлячӀунар
* Лезги фу 

## Баянар
Видади Юсибов

**Видади Юсибов** (Кьвепеле район, Эмирван хуьр) — америкадин тӀвар-ван авай лезги алим. Илимдин машгьур Esquirer журналди къейд авурвал, В. Юсибов «Америкадин илимда виридалайни умуд кутунай ва машгьурвал къазанмишнавай 10 касдин жергеда ава».

## Уьмуьрдикай
Видади Юсибов Азербайжандин Кьвепеле райондин Эмирван хуьре хайиди я. 1991-йисалай Америкада уьмуьр гьалзава.

Илимдин машгьур Esquirer журналди къейд авурвал, В. Юсибов «Америкадин илимда виридалайни умудлу ва машгьурвал къазанмишнавай 10 касдин жергеда ава».

Пуд йисуз Азербайжандин гьукуматдин университетдин биологиядин факультетда кӀел авурдалай кьулухъ, Видади Ленинграддин гьукуматдин университетдиз кӀелунар давамариз фена, ам «яру дипломдалди» куьтягьна. Бакудиз хтана, саки зур йисуз академик Жалал Алиеван гъилик кӀвалахна, жегьил пешекар Москвадиз хъфена, ана 1989-йисуз биологиядин илимрин кандидатвилин диссертация хвена. Кьве йисалай, Америкадай теклиф атана, ам Штатриз куьч хьана. Мадни кьве йисалай Видади Юсибова Франхофердин молекулринни биотехнологиядин Центрдин Кьилин директорвилин везифаяр кьиле тухуз эгечӀна ва алай чӀавузни а кӀвалах давамарзава. И Центрда алай девирда инсаният телеф ийизвай гриппдин жуьрейриз, ракдиз ва маса азарриз акси тӀебии вакцинаяр акъудзава, лап виликди фенвай илимдин технологияр кардик кутазва. Бакуда кьиле физвай илимдин мярекатра иштирак авун патал хтайла, саки гьар йисуз, хайи ватан тир Эмирвандал кьил чӀугвазва.