open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ашурагъаев Абдул Наврузбеган хва

**Ашурагъаев Абдул Наврузбеган хва** — лезги шаир.

1949 йисуз 9 августдиз Докъузпара райондин Къалажух хуьре дидедиз хьана. Хзандихъ галаз арандиз куьч хьайила, ада Чепелрин ва Киркарин мектебра кӀелна, армиядин жергейра къуллугъна, Дагъустандин университет куьтягьна. 1977 йисалай лезги ва урус чӀаларинни литературайрин муаллимвиле кӀвалахнава.

Абдул Ашурагъаева 70-йисарилай хайи ватандикай, муьгьуьббатдикай ва тӀебиатдикай шиирар теснифзава, абур газетрин ва журналрин чинриз акъудзава. 2000 йисуз шаирдин эсерар авай «Илгьамдин лепеяр» ктаб кӀелзавайбурув агакьна.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан «Лезги зарияр».
Эфендиев Магьмуд Мегьамедсалигьан хва

**Эфендиев Магьмуд Мегьамедсалигьан хва** — лезги шаир.

1949 йисан 5 февралдиз Кьурагь райондин Штул хуьре дидедиз хьана. Ада Кьурагьрин юкьван мектеб, МВД-дин Астрахандин силисчийрин мектеб ва Дагъустандин университетдин юридический факультет куьтягьна. Гзаф йисара Махачкъаладин милициядин ва силисдин идарайра кӀвалахнава.
Магьмуд Эфендиева мектебда амаз шиирар кхьиз эгечӀна. Ада вичин эсерар *("Дагъдин хуьре", "РикӀел алама", "Перестройка", "Агь, тӀебиат!" ва мсб.)* лезги ва урус чӀалал теснифнава. Абур газетрин ва журналрин чинриз мукьвал-мукьвал акъатзава. 1998 йисуз заридин садлагьай ктаб "Умуддин гъед" урус чӀалал акъатна. М. Эфендиев таржумачини я: ада лезги чӀалай урус чӀалаз вичин хсуси ва милли шаиррин шиирар элкъуьрзава. Абур "Умуддин гъед" ктабда гьатнава.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан «Лезги зарияр» .
Алибегова Бикеханум Ибадулладин руш

**Алибегова Бикеханум Ибадулладин руш** — лезги шаир ва кхьираг.

1951 йисуз Мегьарамдхуьруьн райондин Гилияр хуьре дидедиз хьана. Ада хуьруьн мектеб, Магьачкъаладин культурадин училище ва Дагъустандин университетдин филологиядин факультет куьтягьна. Гзаф йисара медениятдин идарайра ва мектебра кӀвалахна.

Б. Алибеговадин шииратдин ва гьикаятдин эсеррар лезги ва урус чӀаларал Магьачкъалада, Бакуда ва Москвада печатдай акъатнава. 

## Эдебият
* Гьаким Къурбан «Лезги зарияр».
Камилов Абидин Саидан хва

**Камилов Абидин Саидан хва** — тӀвар-ван авай лезги шаир ва журналист.

Шаир 1951 йисан 20 мартдиз СтӀал Сулейманан райондин Асалдхуьре дидедиз хьана. Ада Шихидхуьруьн юкьван мектеб куьтягьна, армиядин жергейра къуллугъна, Туркменистанда фялевал авуна. Чирвилерихъ ялзавай жегьилди Дагъустандин университетда кӀелна ва Испикрин мектебда чӀаланни литературадин тарсар гана. 80-йисара райондин ктабханада «Чешме» тӀвар алай литературадин кружок арадал гъана, райондин кхьизвай инсанар агудна. 1990 йисуз «Куьредин ярар» тӀвар алай културадин центр туькӀуьрна ва адаз регьбервал гайибурукай сад я. Алай вахтунда ам СтӀал Сулейманан райондин «Халкьдин гаф» газетдин культурадин отделдин зеведиш я. Абидин Камилован садлагьай шиир "Ишигълаван дагълар" 1956 йисуз "Коммунизмдин гатфар" газетдиз акъатна. Гуьгъуьнин йисара адан шиирар, манияр ва гьикаяр кӀелзавайдав республикадин газетринни журналрин чинрилай агакьзава. Зариди уьмуьрдикай, тӀебиатдикай ва муьгьуьббатдикай вичин фикирар лугьузва, гьиссер къалурзава. Абур "Куьредин ярар" кӀватӀалдик акатнава. Гзаф чӀалар, "Лезги руш" хьиз, манийриз элкъвенва: абур Майила Абдулмуталибовади, Къагьриман Ибрагьимова ва Суьлгьият Гьажиевади музыкадал эцигнава.

А. Камилов Лезги кхьирагрин садвалдин  член ва 1999 йисалай ЛКС-дин С. Сулейманан райондин отделениядин председатель я.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан «Лезги зарияр».
## ЭлячӀунар
* [«[Алам]» журнал: Абидин Камилов.]
Шабатов Шагьабудин Нурдинан хва

**Шабатов Шагьабудин Нурдинан хва** — тӀвар-ван авай лезги шаир ва журналист.

1951 йисан 4 февралдиз СтӀал Сулейманан райондин Агъа Макьарин хуьре дидедиз хьана. Ада хуьруьн майишатдин институт куьтягьна. Гзаф йисара «Зардиян» совхозда инженервиле кӀвалахна. Алай вахтунда ада «Лезги газетдин» хсуси  корреспондент яз  кӀвалахзава.

Ш. Шабатова жегьил вахтарилай муьгьуьббатдикай, тӀебиатдикай, ватандикай ва алай девирдин татугайвилерикай шиирар кхьизва. Адан къелемдикай гьам лезги ва гьамни урус чӀаларалди шииррин ва прозадин са шумуд ктаб хкатнава. Ам «Ша хъуьрен», «Къуьлуьн кьилер», «Кьурагь райондин 70 йис» уртах, «Илиф Макьаз», «Эй, дуьнья», «Девирдин лишанар», «ТӀалар-квалар» ва «Дети аула» ктабрин автор я.

Алай вахтунда Дагъустандин гьукуматдин ктабрин издательствода чапдай акъудиз Шагьабудин Шабатован 15 печатдин чарарикай ибарат тир шииррини прозадин «Экв це дуьньядиз» ва урус чӀалалди кхьенвай шииррин «И я хочу оставить след» ктабар ава.

Ш. Шабатов УФ-дин кхьирагрин ва журналистрин союзрин, ЛКС-дин член, «Куьредин ярар» медениятдин макандин комитетдин член, ДР-дин культурадин лайихлу кардар я.
Эфендиев Ярмет Яверан хва

**Эфендиев Ярмет Яверан хва** — лезги шаир ва кхьираг.

1951 йисан 10 июлдиз Азербайжандин КцӀар шегьерда дидедиз хьана. Агалкьунралди юкьван мектеб ва политехнический институт куьтягьна, ада гзаф йисара Магьачкъаладин заводра, «Дагсвязь» идарада инженервиле ва кьилин инженервиле кӀвалахна.

Ярмет Эфендиеван рикӀ фадлай эдебиятдал ала. Ада вичин шиирар *(«Зи дуьнья», «Зул», «Уях хьун» ва мсб.)*, гьикаяяр, махар урус чӀалал теснифзава. Абур дуьньядикай, тӀебиатдикай ва муьгьуббатдикай кхьенвай дерин эсерар я.

Я. Эфендиева лезги шаиррин (Е. Эминан, С. Сулейманан, Б. Селимован, М. Жалилован ва мсб.) шиирар урус чӀалаз элкъуьрзава. 1999 йисуз «Заз куьн кӀанда» ва 2001 йисуз «Эяр» тӀварар алай кӀватӀалар чапдай акъудна. Эхиримжи ктабда таржумаярни гьатнава.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан «Лезги зарияр».
Хасиев Гьасан Азизбаладин хва

**Хасиев Гьасан Азизбаладин хва** — лезги шаир ва кхьираг.

1952 йисуз КцӀар райондин Зинданмуругъ хуьре дидедиз хьана. Ада юкьван мектеб, хуьруьн майишатдин институт ва Азербайжандин журналистрин институт (1977) куьтягьна. Гзаф йисара совхозда фялевал ва маларин духтурвал авуна. Алай вахтунда КцӀар райондин радиодин редакторвиле кӀвалахзава. Гь. Хасиева фадлай шиирар кхьизва. Адан эсерар Азербайжандин ва Дагъустандин газетризни журналриз лезги ва азербайжан чӀаларал акъатзава. 1990 йисуз Магьачкъалада "За Къусарда кхьей ктаб" чапна.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан «Лезги зарияр».
Башкирар

**Башкирар** (баш. *башҡорттар* — Урусатдин Урал пата яшамиш жезвай туьрк халкьар я. Халкьдихъ чпин гьукуматни ава — Урусатдик квай пай Башкъортостан Республика. Абур вири дуьньяда 1,6 миллион кас авайди я. Абурукай Урусатда 1 584 554 кас Урусатда. Гьабурукайни 1 172 287 — Башкъортостанда виче. Халкь рахазвайди башкир чӀал я. ГьакӀни парабуру урусни татар чӀалал рахазва. Агъазавайбурун чӀехи пай сунни-мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Башкирар — «Вокруг света»-дин энциклопедия.
Мегьамед Садикь

**Мегьамед Садикь** *(Садикьов Мегьамед)* — лезги шаир ва кхьираг.

1953 йисуз Хив райондин Цнал хуьре дидедиз хьана. Ада хайи хуьруьн юкьван мектеб ва Дагъустандин университетдин филологиядин факультет куьтягьна. Гзаф йисара "Кард" журналдин редакцияда кӀвалахнава. М. Садикь са жерге гьикаяйринни повестрин, абурукай ибарат кӀватӀалрин *("Арчу ва Цир", "Ширин гад" ва "АцӀай варз перишан я")* автор я. Адан "Буьркьуьди" повесть дишегьлидин къилихар, рикӀин гьиссер ахъайзавай кьетӀен жуьредин жанрдин эсер я. Гзаф гьикаяр эсерар М. Садикьа аялар патални кхьизва.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан «Лезги зарияр».
Агьмедов Мукаил Агьмедан хва

**Агьмедов Мукаил Агьмедан хва** — лезги шаир.

1954 йисан 31 августдиз Ахцегь райондин Йигул хуьре дидедиз хьана. Ахцегьрин юкьван мектеб ва Азербайжандин университетдин химиядин факультет куьтягьна, ада хайи хуьруьн мектебда кӀвалахна. Хзан галаз арандиз куьч хьайила, вичин пеше Буткъазмайрин мектебда давамарзава.

М. Агьмедова жегьил чӀавалай шиирар кхьизва. Адан хайи халкьдиз, сувариз ва муьгьуьббатдиз бахшнавай чӀалар *("Вяде авай", "Уьмуьрдин юкьва", "Хайи хуьр", "Ина, хайи маканда" ва мсб.)* дерин гьиссерив ва философиядин веревирдерив ацӀанва. Абуру жегьил несилдиз хайи чкаяр кӀанарзава. 2000 йисуз чапдай шаирдин сад лагьай ктаб "Камбар булах" акъатна.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан «Лезги зарияр».
Гуьлметов Назир

**Гуьлметов Назир** — лезги шаир ва кхьираг.

1954 йисуз КцӀар райондин ТӀигьиржал хуьре дидедиз хьана. Юкьван  мектеб ва Азербайжандин пединститут куьтягьна, ада КцӀар райондин Самур хуьруьн юкьван мектебда лезги чӀаланни литературадин тарсар ганва.

Н. Гуьлметова фадлай шиирар ва поэмаяр кхьизва, абур чапдиз акъудзава. 1994 йисуз Бакуда "Шаламрин гелер" тӀвар алай кӀватӀал чапдай акъатна: ам шииррикайни "Регъуьн яд атӀумир" поэмадикай ибарат я. Шаирди вичин эсеррар хайи халкьдин зегьметдикай ва адан адетрикай теснифзава.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан «Лезги зарияр».
Ризванов Ризван Забитан хва

**Ризванов Ризван Забитан хва** — машгьур лезги шаир, тариххъан ва таржумахъан.

1954 йисан 28 июлдиз КцӀар шегьерда  хзанда дидедиз хьана. Ада хайи шегьерда юкьван мектеб ва Дагьустандин университетдин филологиядин факультет куьтягьна. Гзаф йисара «Дагъустандин правда» газетдин къуллугъэгьли ва ДР-дин Госсоветдин прессцентрдин секретарь хьана. Алай вахтунда ам "Дагправдадин" редактордин сад лагьай заместитель я.

Ризван Ризванова лезги ва урус чӀаларал хайи халкьдин кьисметдикай, адан тарихдикай, эдебиятдикай ва медениятдикай хци макъалаяр, шиирар, ктабар кхьизва ва чапдай акъудзава. Абурукай хейлинбур "Къизилгуьлдин мани" ва "Бахтавар чил" кӀватӀалра гьатнава. Бубадихъ галаз санал кхьенвай "Лезгийрин тарих" (1990) ктабди автордин илимдарвал къалурзава. Р. Ризванов таржумачини я. Ада лезги чӀалай урус чӀалаз Забит Ризванован повестар (1986) ва "Шарвили" эпос (2000) элкъуьрна, Москвада ва Магьачкъалада кьилдин ктабар яз акъудна.

Зари УФ-дин журналистрин союздин член я.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан «Лезги зарияр».
3 март

**3 март** — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 63-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 303 югъ ама (яргъи йисуз 304 югъ).
## Вакъиаяр
## Суварар
### Умуми дуьньядин суварар
## Дидедиз хьана
### Лезгистанда
### Дуьньяда
## Кьена
6 март

**6 март** — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 66-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 300 югъ ама (яргъи йисуз 301 югъ).
## Вакъиаяр
* 1521 йис — дуьньядилай элкъвенай сиягьатдин вахтунда Фернан Магеллана Гуам остров ахъайнай.
* 1617 йис — ЦӀийи Франциядин Квебек вилаятда фермервилин майишат тухудай ихтиярар сифте яз французви Луи Эбера къачунай. 
* 1665 йис — Лондонда «Корольдин жемиятдин философиядин зегьметар» тӀвар алай дуьньяда садлагьай илимдин журнал акъатна.
* 1722 йис — I-й Пётрди Урусатдин империяда храмар эцигуниз ва клисадин игьтияжриз ватанэгьлийривай пулар кӀватӀун къадагъа авуна.
* 1857 йис— АСШ-дин Вини кьилин судди лукӀар ватанэгьлияр туширди, мулк тирди къарардиз къачуна.
* 1900 йис — Сан-Францискода кьенай китайвидин мийит жагъанай: им АСШ-да гатӀумнай чума азардин сифте лишан тир.
* 1902 йис — Мадрид шегьерда «Реал» футбол клубдин бине эцигнай.
* 1964 йис — Боксдай дуьньядин чемпион тир Кассиус Клейди мусурманвал кьабул авуна вичин тӀвар Мугьаммад Алидиз дегишарнай.

## Суварар
### Умуми дуьньядин суварар
## Дидедиз хьана
### Лезгистанда
* 1952 йис — лезги кхьираг ва таржумахъан Халилов Юсиф Мевлуьдан хва дидедиз хьана.

### Дуьньяда
* 1475 йис — Ренессанс девирдин машгьур итальянви скульптор, чӀугвар, архитектор ва шаир Микеланджело Буонарроти дидедиз хьана.

## Кьена
Азизханов Алюсед Межмединан хва

**Азизханов Алюсед Межмединан хва** — лезги шаир ва журналист.

1956 йисан 27 январдиз Ахцегь райондин Чепер хуьре дидедиз хьана. Ада хайи хуьруьн юкьван мектеб ва Дагъустандин педуниверситетдин филологиядин факультет куьтягьна, муаллимвал ва МВД-дин къуллугъчивал авуна. 1983 йисалай «Дагъустан» телерадиокомпанияда редакторвиле кӀвалахнава.

А. Азизханова лезги ва урус чӀаларал хайи халкьдикай, уьмуьрдикай, кӀанивиликай шиирар, поэмаяр, очеркар кхьизва, абур газетринни журналрин чинриз акъудзава. Урус чӀалал кхьенвай "Рахазава Магъачкъала" ктабдай (1997) ам махсус премиядин лауреат ва "Ватандин вилик лайихлувиляй" медалдин сагьиб хьана.
Зари ЛКС-дин ва УФ-дин Журналистрин союздин член я.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан «Лезги зарияр».
Нурметова Саимат Гьамидан руш

'
**Нурметова Саимат Гьамидан руш** — лезги шаир.

1938 йисуз КцӀар райондин Аваран хуьре дидедиз хьана. Адан бубадин кӀвал лезги руьгь квай инсанрин макан тир. Гьамидахъ иер ван авай, ада халкьдин манийрал илигайла вири гьейран жедай. Касдин и алакьун ругуд веледдизни ганвай. Абурукай кьведакай: Саиматакайни Заиракай жегьилзамаз шаирар хьана. Саимат хуьре юкьван мектеб куьтягьна, Къайинбег Шихкъайибоваз гъуьлуьз фена. Абурухъ са хвани 5 руш хьана. Гьалал зегьметдив, бахтавардиз кьил хуьзвай хизанди. Къени къилихрин, кӀвалин-къан дишегьли тир Саиматан кӀвале рябет, гьуьрмет авай. 
Яргъал йисара элдин мярекатриз ярашух гайи, вичин шиирар хуралай кӀелуналди сейли хьайи Саимат халисан шаир тир. Гьар дуьшуьшдиз, гьар кьисадиз кутугай чӀал теснифдай ада. Иллаки гьахъсузвилер эхиз жедачир дишегьлидивай. Вичин гаф хцӀидаказ лугьудай. Халкьдин манийрални баядрал рикӀ алай адан. Мехъерар, мелер, суварар ам галачиз кьиле фидачир. Тазиятдин межлисринни абур тир ам, лугьунрал атайла Саиматав кьадайди авачир. Саиматан чӀалар къедалди халкьдин мецера ава.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан «Лезги зарияр».
Ведихов Мегьамед Вурдуханан хва

**Ведихов Мегьамед Вурдуханан хва**, лакӀаб **Мегьамед Ведих** — лезги шаир ва публицист.

1956 йисуз Хив райондин КьванцӀил хуьре дидедиз хьана. Ада хайи хуьруьн юкьван мектеб ва Москвада М. Горькийдин тӀварунихъ галай Литературадин институт куьтягьна. "Коммунист" газетдин редакцияда кӀвалахна. Алай вахтунда ам хайи хуьре муаллим я. Мектебда кӀвалахзавай йисарилай эгечӀна, М. Ведих гьикаятдин эсерар теснифунал машгъул я. Ам са жерге хци макъалайрин, гьикаяйринни повестрин ва абурукай ибарат кӀватӀалрин *("Бахтлу хьухь, кӀвал" ва "Кьуьд")* автор я. Кхьирагдин эсеррин кьилин темаяр хайи ватан, инсанрин кьадарар-кьисметар я.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан «Лезги зарияр».
Гьемзетов Гьемзет Агъамирзедин хва

**Гьемзетов Гьемзет Агъамирзедин хва** — тӀвар-ван авай лезги шаир, кхьираг ва журналист.

1956 йисан 18 июлдиз Кьурагь райондин КӀирийрин хуьре дидедиз хьана. Хайи хуьруьн юкьван мектеб, Дагъустандин университетдин филологиядин факультет куьтягьна, ада Кьуьчхуьррин муьжуьд йисан мектебда чӀаланни литературадин муаллимвиле ва Магьачкъалада «Коммунист» газетдин мухбирвиле кӀвалахна. 1994 йисалай "Дагъустан" телерадиокомпанидин лезги эдебиятдин гунугрин редакторвиле кӀвалахзава. Гь. Гьемзетова мектебда амаз гьикаяяр кхьиз эгечӀна. Адан очеркар, гьикаяяр, къаравилияр ва мезелияр *("Паб чуьхвей дустар", "Къизилдилай багьа", "Угъри жагъурай самакат", "Председатель гуьзгуьдин вилик" ва мсб.)* лезги газетрин ва журналрин чинриз акъатзава, радиодай кӀелзава. 2001 йисуз «Паб чуьхвей дустар» тӀвар алай ктаб печатдай акъатна. Заридин гьикаятдин эсеррин кьилин тема алай девир ва адан эксиквилер я. Гьемзет Гьемзетов УФ-дин журналистрин ва Лезги кхьирагрин садвалдин член, 1999 йисалай ЛКС-дин идарадин председателдин эвез я. 

## Эдебият
* Гьаким Къурбан «Лезги зарияр».
Стальская Лидия Мирзеюсуфовна

**Стальская Лидия Мирзеюсуфовна** — лезги шаир, чӀехи лезги шаир СтӀал Сулейманан хтул я. 

1957 йисуз Агъа СтӀалдал дидедиз хьана. Ада юкьван мектеб ва Дагъустандин университетдин филологический факультет куьтягьна. Гзаф йисара Агъа СтӀалдал вичин чӀехи бубадин, Сулейманан, музейдин директорвиле кӀвалахнава. Ам «ДР-дин медениятдин лайихлу кардар» я. Лидияди мектебда амаз манияр ва шиирар кхьиз эгечӀна. Адан эсерар газетриз акъатзава ва "Куьредин ярар" кӀватӀалдик акатнава. Зари хайи тӀебиатдал, ватандал кьару я. "Багьа я заз" шиирда авторди кхьизва: *"Багьа я заз зи хуьруьн руг, кьарадавай куьчеярни. Багьа я заз зи бубад муг, рехи хьанвай дидеярни..."*

## Эдебият
* Гьаким Къурбан «Лезги зарияр».
Агьмедпашаева Саират

**Агьмедпашаева Саират** — лезги шаир.

1958 йисуз СтӀал Сулейманан райондин Кьулан СтӀал хуьре дидедиз хьана. Ада хуьруьн мектеб куьтягьна ва "Куьредин ярар" газетдин редакцияда кӀвалахна. Шаир дидедивай пай къачунвай руша мектебда амаз харусенятдин эсерар теснифиз эгечӀна. Ада тӀебиатдикай, муьгьуьббатдикай ва уьмуьрдикай кхьенвай шиирар лезги газетризни журналриз ("Литературадин Дагъустан", "Дагъустандин дишегьли" ва мсб.) акъатзава.

Заридин рикӀ алай жанр рубаияр, дерин фикир квай кьуд цӀарцӀин шиирар я. Саиратан рубаияр "Куьредин ярар" кӀватӀалда гьатнава.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан «Лезги зарияр».
Кьасумов Хазран

**Кьасумов Хазран** — лезги шаир ва журналист.

1958 йисан 17 мартдиз СтӀал Сулейманан райондин Ялцугъ хуьре дидедиз хьана. Хуьруьн мектеб куьтягьна, махсус чирвилер къачуна, 1990 йисалай райондин "Халкьдин гаф" газетдин хуьруьн майишатдин хилен зеведиш я.

Х. Кьасумов жегьил вахтарилай эдебиятдин куьруь эсерар: шиирар, гьикаяяр, къаравилияр ва очеркар кхьинал машгъул я. Абур газетризни журналриз акъатзава, радиодай гузва. Гьикаятдин эсерриз "Разивал", "Пенсия" ва мсб. инсанрин кимивилерал хъуьруьн ва гьахъсузвал негь авун хас я. Зари Лезги кхьирагрин садвалдин  член я.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан «Лезги зарияр».
Оружев Фехреддин

**Оружев Фехреддин** — лезги шаир.

1958 йисуз КцӀар райондин Ширвановка хуьре дидедиз хьана. Ада юкьван мектеб ва 1981 йисуз Ленинграддин университетдин химиядин факультет яру дипломдалди куьтягьна. Гзаф йисара Азербайжандин ва Дагъустандин хуьреринни шегьеррин мектебра кӀвалахна. Алай вахтунда Дербентда "Юждаг" институтдин муаллим я.

Ф. Оружева фадлай лезги ва урус чӀаларал шиирар теснифзава. Адан эсеррай *("Чилер кӀеви я", Лезги руш", "Хьайи чӀавуз перишан" ва мсб.)* ватандиз вафалувал, михьи муьгьуьббат аквазва. 1999 йисуз шаирдин сад лагьай ктаб "Цавал стӀалар" урус чӀалал чапдай акъатна.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан «Лезги зарияр».
Шагьбалаев Шагьбала Умаран хва

**Шагьбалаев Шагьбала Умаран хва** — лезги шаир.

1960 йисуз Докъузпара райондин Къара-Куьре хуьре дидедиз хьана. Ада хуьруьн юкьван мектеб ва Дагъустандин университетдин филологиядин факультет куьтягьна. Мектебра муаллимвиле ва Дагъустандин радиодин мухбирвиле кӀвалахна.

Ш. Шагьбалаеван шииратдин эсерар лезги газетринни журналрин чинриз акъатзава, "Къуьлуьн кьилер", "Тавази гад" уртах кӀватӀалра гьатнава. Зари "Карвандин рехъ" ва "Зенгер" ктабрин автор я.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан «Лезги зарияр».
Агъарагьимов Агъарагьим Темиршагьан хва

**Агъарагьимов Агъарагьим Темиршагьан хва** — лезги шаир.

1960 йисан 15 декабрдиз Докъузпара райондин Къара-Куьре хуьре дидедиз хьана. Адан юкьван мектеб ва Магьачкъаладин культурадин училище куьтягьна. А. Агъарагьимов фадлай шиирар кхьинал машгъул я. Уьмуьрдин ва тӀебиатдин жуьреба-жуьре гьаларикай теснифзавай эсерар газетрин ва журналрин чинриз акъатзава. Заридин туькӀуьрунра аялар патал кхьенвай шиирри, имуча-мучайри чӀехи чка кьазва.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан «Лезги зарияр».
Яралиев Имам Музамудинан хва

**Яралиев Имам Музамудинан хва** — лезги шаир, Дагъустандин жемиятдин ва сиясатдин тӀвар-ван авай кардар, «Дербент шегьер» муниципалитетдин кьил (2010—2015), Дагъустандин прокурор (1995—2006), ДР-дин Халкьдин КӀватӀалдин депутат (1995—1999), ДР-дин Гьукуматдин Советдин член (1998—2002).

## Уьмуьрдикай
Имам Яралиев 1956 йисан 2 январдиз СтӀал Сулейманан райондин Вини СтӀал хуьре дидедиз хьана. Ада агалкьунралди юкьван мектеб ва яру дипломдалди Дагъустандин университетдин юридический факультет куьтягьна. Гзаф йисара республикадин ихтиярар хуьзвай идарайра кӀвалахна.

«Гьуьрметдин ордендиз», «УФ-дин лайихлу юрист» тӀварцӀиз ва юстициядин Гьукуматдин 2-дережадин советниквилиз лайихлу хьанва.

Имам Яралиева мектебда кӀелзавай йисарилай шиирар кхьизва, абур газетринни журналрин чинриз акъатзава, «Куьредин ярар» кӀватӀалдик акатнава. Зариди «МуьтӀуьгъ я чун» шиирда СтӀал Сулейманан къаматдиз ва шииратдиз чӀехи къимет ганва: *«Вун рекьидач, вун виридаз рагъ жеда. Вун гьамиша халкьдин рикӀе сагъ жеда».* «Пуд стӀалар» шиир манидиз элкъвенва: ам музыкадал эцигнава ва сегьнейрилай устадри лугьузва.

2000 йисалай Имам Яралиев гьар йисуз Ахцегьа кьиле физвай лезги халкьдин «Шарвили» сувар тешкилзавай ва кьиле тухузвай комитетдин председатель я. Адан алахъунрин куьмекдалди дуьньядиз «Шарвили» эпосдин ацӀай текст лезги ва урус чӀаларал акъатна.

## Пишкешар
1994 йисуз Имам Яралиев Урусатдин Федерациядин лайихлу кардар, 1997 йисуз УФ-дин лайихлу юрист ва Кьведлагьай дережадин юстициядин гьукуматдин советник тӀварар къазанмишнай. 1999 йисуз «Баркаллувилин Орден», гьа йисуз тӀвар алай яракьдин ва Урусатдин Федерациядин Юстициядин Министерстводин Вини дережадин ведомстводин медаль тир — Анатолий Конийдин медальдин сагьиб хьанай.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан «Лезги зарияр».
Къенберов Усман Хелилан хва

**Къенберов Усман Хелилан хва** — лезги шаир ва публицист.

1957 йисуз Докъузпара райондин Миграгъ-Къазмаяр хуьре дидедиз хьана. Ада Миграгърин юкьван мектеб ва Москвада Эдебиятдин институт куьтягьна. Гзаф йисара "Кард" журналдин редакцияда кӀвалахна. Ам са жерге гьикаяйрин, очеркрин ва макъалайрин автор я.

1989 йисалай У. Къенберов лезги халкьдин милли месэлаяр гьялунал машгъул хьана: «Садвал» гьерекат ва «Лезги кхьирагрин садвал» тешкилунин карда иштиракна, лезгийрин садлагьай аслу тушир газет «Лезгистандин хабарар» тешкилна.

Заридин гьикаяр *("ЦӀегьребала", "КӀицӀин вилер" ва мсб.)* газетризни журналриз акъатзава. Абур хайи тӀебиатдикай, ватандикай, инсанрин кьадар-кьисметдикай я.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан «Лезги зарияр».
Бабаев Саидмегьамед Жабраилан хва

**Бабаев Саидмегьамед Жабраилан хва** — лезги шаир.

1963 йисуз Докъузпара райондин Миграгъ-Къазмаяр хуьре дидедиз хьана. Ада юкьван мектеб ва Дагъустандин хуьруьн майишатдин институт куьтягьна. Сайд-Мегьамеда жегьил вахтарилай шиирар теснифзава. Абур
*("ГъалатӀ хьана", "КӀеви сир", "И дуьнья", "Хура къати нефес хьайила" ва мсб.)* газетрин ва журналрин чинриз акъатзава. Заридин туькӀуьрунрин кьилин темаяр муьгьуьббат, вафалувал, мергьяматлувал я. 

## Эдебият
* Гьаким Къурбан «Лезги зарияр».
Ибрагьимова Угълангерек

**Ибрагьимова Угълангерек** — лезги шаир.

1964 йисуз Мегьарамдхуьруьн райондин Билибилхуьре дидедиз хьана. Юкьван мектеб ва Дербентдин педколледж куьтягьна, ада Билиждин 3-нумрадин мектебда дидедин чӀаланни эдебиятдин тарсар ганва.

Угълангерек Ибрагьимова фадлай шиирар теснифунал машгъул я. Адан эсерар лезги газетрин ва журналрин чинриз акъатзава. "Ашукь я зун", "Лезги чӀал" ва маса шииррай хайи ватандал ашукь, дидедин чӀал кӀанзавай зари аквазва. Адан са гзаф чӀалар *("Эсли", "Гьажи Давуд", "Чан ширин", "Пеле мег авай суна" ва мсб.)* композиторри музыкадал эцигнава ва сегьнедилай манидарри лугьузва.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан «Лезги зарияр».
Гьасанова Жамиля Гьасанан руш

**Гьасанова Жамиля Гьасанан руш** — лезги шаир ва журналист.

1970 йисуз Кьурагь хуьре дидедиз хьана. Ада юкьван мектеб ва Дагъустандин университетдин филологиядин факультет куьтягьна, Кьурагьрин мектебда тарсар гана. Алай вахтунда «Лезги газетдин» мухбир я.
Ж. Гьасановади гьикаятдин эсерар теснифзава. Адан гьикаяяр ва критикадин макъалаяр газетрин ва журналрин чинриз акъатзава.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан «Лезги зарияр».
Ибрагьимова Зарема

**Ибрагьимова Зарема** — лезги шаир.

1983 йисуз Магьачкъалада дидедиз хьана. Ада агалкьунаралди "Жегьил литератор" мектеб куьтягьна, Дагъустандин университетдин филологиядин факультетда кӀелнава.
Заремади 1993 йисалай ширрар ва гьикаяр кхьизва, абур "Лезги газетдиз", "Кард" ва "Самур" журналриз акъатзава. Ватандикай ва тӀебиатдикай теснифнавай са жерге эсерар "Яратмишунин цӀелхемар" тӀвар алай кӀватӀалда (2000) чапнава. З. Ибрагьимова 2000 йисуз Дагъустандин жегьил кхирагрин мешверадин иштиракчи хьанай.  

## Эдебият
* Гьаким Къурбан «Лезги зарияр».
Ханова Заира

**Ханова Заира** — лезги шаир ва кхьираг.

1983 йисуз Магьачкъала шегьерда дидедиз хьана. Ада къизилдин медалдалди "Жегьил литератор" мектеб куьтягьна, Дагъустандин университетдин филологиядин ва юридический факультетра кӀелнава. Заиради 1993 йисалай шиирар, гьикаяр ва новеллаяр кхьизва. Абур «Лезги газетдин», "Кард" ва "Самур" журналрин чинриз акъатзава. Жегьил заридин са шумуд эсер "Яратмишунин цӀелхемар" кӀватӀаддик (2000) акатнава. З. Ханова 2000 йисуз Дагъустандин жегьил кхьирагрин мешверадин иштиракчи хьана.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан «Лезги зарияр».
Пашаев Мегьди Ягьябеган хва

**Пашаев Мегьди Ягьябеган хва** — лезги шаир.

1940 йисуз КцӀар райондин Кьуьхуьре муаллимдин хзанда дидедиз хьана. 1963 йисалай эгечӀна 47 йисуз хуьруьн мектебда муаллимвал авуна ада.  Убадиз куьч жедалди Кьуьхуьре уьмуьр гьалай Мегьди муаллимдиз хуьруьн чарчарар, мурк хьтин булахар, къацу яйлахар, зегьимлу рагар илгьамдин чешме хьана. Шаирдин "Эгер вун инсан ятӀа" тӀвар алай сад лагьай шиир 1997 йисуз «КцӀар газетди» чапнай. Гуьгъуьнлай аялрин тербиядиз талукьарнавай "Бадени хтул", "И йикъакай зазни ава" ва масабурни «КцӀар» газетдин чинриз акъатнай.

## Эдебият
* «КцӀар» газет.
Шагьмурадов Алимурад Бубадин хва

**Шагьмурадов Алимурад Бубадин хва**, лакӀаб **Алимурад СтӀурви** — лезги шаир.

1933 йисуз КцӀар райондин СтӀур хуьре дидедиз хьана. Ина мектеб куьтягьна Къубадин Муаллимрин Институтда кӀелай ада хайи хуьре муаллимвал авунай. Гуьгъуьнлай Азербайжандин Гьукуматдин Политехнический Институт заочныдаказ акьалтӀарай Алимурад къени къилихрин, хайи халкьдихъни хайи чӀалахъ ялдай инсан тир. Са шумуд йис идалай вилик рагьметдиз фейи Алимурад СтӀурвидин шиирар къени мецера ава.

## Эдебият
* «Самур газет»
Къафланов Руслан

**Къафланов Руслан** — лезги шаир.

1951 йисуз Докъузпара райондин Миграгъ хуьре дидедиз хьана. Ина юкьван мектеб, Красноярск шегьерда юридический институт акьалтӀарна, саки вири уьмуьр гьана къанун-къайда хуьдай органрин къуллугъдиз бахшна. Ял ядай вахт агакьна, Руслана вичин хсуси кар ахъайна, генани Красноярск шегьерда вичин хзандихъ галаз уьмуьр гьалнавай.

Лагьана кӀанда, хуьруьвай - кӀваливай фадлай къакъатнаватӀани, шаирди хайи чӀалаз, тӀебиатдиз, лезги шииратдиз вафалувал хвенва. Саки вири эсерар хайи чиликай, багърийрин кьисметдикай, вахтунин къаршивилерикай, суалрикайни жавабрикай ибарат я. И вафалувили адан тӀвар “Миграгърин булахар” (1994) умуми кӀватӀалда, “Лезги зарияр” - куьмекчи ктабда (2015) тунва. Шаирдин хейлин эсерар лезги газетризни журналриз гьеле алатай XX виш йисан 80-йисарилай акъатзавай.

## Эдебият
* Лезги газетдай.
Рамазанов Хидирильяс Рамазанан хва

**Рамазанов Хидирильяс Рамазанан хва** — лезги шаир.

1930 йисуз СтӀал Сулейманан райондин Бутахуьре дидедиз хьана. Алай вахтунда Мегьарамдхуьруьн райондин Бут-Къазмайрал уьмуьрзавай ада гьеле 1944 йисуз Шихидхуьруьн юкьван мектеб акьалтӀарна, Агъасиеван тӀварунихъ галай совхозда фялевиле кӀвалахна. 1951 йисуз Хидирильяс Рамазанов кӀвалахиз Туьркменистан Республикадин Небит-Дагъ шегьердиз фена. Ина ада бурильщикрин са йисан курсар кӀелна ва гуьгъуьнлай буругърин мяденра зегьмет чӀугуна. 1954 йисуз хайи хуьруьз хтана, совхоздин гьамбарханадин заведующийвиле кӀвалахна. Гуьгъуьнин йисара хайи ва къунши районрин хуьрера кӀвалер эцигдай устӀарвал ийиз, ада кӀуьд касдикай ибарат хзан хвена. Ватандин ЧӀехи дяведин ва зегьметдин ветеран тир Хидирильяс Рамазановича ирид велед - 6 хвани са руш - тербияламишна, шегьре рекьел акъудна. ЧӀехи буба алай вахтунда 20 хтулди шадарзава.

1990 йисалай пенсияда авай, и йикъара вичин 85 йис тамам жезвай агъсакъалди хуьруьн къене устӀарвилин кӀвалахар давамарзава.

## Эдебият
* Лезги газетдай.
Мегьамедов Даниял Зияудинан хва

**Мегьамедов Даниял Зияудинан хва** — кар алакьдай лезги шаир, кхьираг ва чӀугвар.

1946 йисуз КӀварчагърин хуьре дидедиз хьана. Хайи хуьруьн муьжуьд йисан мектебдилай гуьгъуьниз Дербентдин педучилище (1966 йис), ДГьУ-дин филологиядин факультет (1974 йис), 1984 йисуз гьа ина аспирантура акьалтӀарна. Шаир чӀугвар хьиз вич са акьван машгьур ийиз алахъначтӀани, педагог, эдебиятдин месэлайрал машгъул алим, журналист, камаллу насигьатчи, вижевай хизандин кьил, яр-дустунал рикӀ алай инсан хьиз къейдзавай Даниял Зиядинович Мегьамедова амукьдай крар тӀимил авунвач. Педагог яз ада сифте вичин хайи  мектебда, 1987 йисалай Каспийск шегьердин гимназияда (школа-интернатда) кӀвалахнава.

Печатдай адан цӀудралди хъсан очеркар, макъалаяр, шиирар, мажараяр, гьикаяяр акъатнава. КӀелдайбурун вилик ада «Илгьамдин гелер» (2006), «Чубарукар» (2011), «Рубаияр» (2011), «Етим Эминан уьмуьрдинни яратмишунрин рехъ» (2003) ктабар гъана. Эхиримжиди ада, алим-литературовед яз, чи халкьдин руьгьдин лап кьакьан кукӀушрикай сад тир классик Етим Эминан ирсиниз талукьарнавайди я.

## Эдебият
* Лезги газетдай.
Хидиров Фикрет Алибубадин хва

**Хидиров Фикрет Алибубадин хва** — тӀвар-ван авай лезги шаир ва кхьираг.

1952 йисуз Азербайжан Республикадин КцӀар райондин Кириг хуьре дидедиз хьана. 1976 йисуз Бакудин Политехнический Техникум куьтягьна. Ахпа Дербент шегьердиз куьч хьана ва ина "Радиоэлемент" тӀвар алай заводда жуьреба-жуьре къуллугърал кӀвалахна. Алай вахтунда пенсияда ава. 1974 йисалай КцӀар шегьерда кардик хьайи "РикӀин гаф" эдебиятдин кӀватӀалда иштиракна. Сифте яз шиирар «Къизил Къусар» газетда чап хьана. Гуьгъунлай шаирдин эсерар Магьачкъалада лезги чӀалал акъатзавай "Коммунист" газетда, "Дуствал" альманахда, "Литературадин Дагъустан" журналда, "Лезги газетда", Азербайжанда "Бахтавар чил" альманахда, "Чирагъ" журналда, "Самур" ва "РикӀин гаф" газетра чап хьана.
Шаирдин сад лагьай, "Зи багьа чил" тӀвар алай, ктаб 2003 йисуз Дербент шегьерда, "Авахь, Самур!" ктаб 2008 йисуз Магьачкъалада, 2011 йисуз "Мугьманда" ктаб чап хьана. Алай вахтунда кьуд лагьай ктабдал кӀвалахзава.

## Эдебият
* «Лезги газетдай».
Элдаров Халидин Жаферан хва

**Эльдаров Халидин Жаферан хва** — лезги ва Урусатдин алим, эдебиятдин критик, шаир, публицист.

1974 — йисан 6 — мартдиз Ахцегь райондин Къурукаларин хуьре дидедиз хьана. 1989-йисуз хайи хуьруьн а чӀаван муьжуьд йисан мектеб куьтягьай ада 1993-йисуз Магьачкъаладин музыкадин училище, 1998-йисуз Дагъустандин гьукуматдин университет, 2002-йисуз Магьачкъаладин промышленно-экономический колледж ва 2005-йисуз Дагъустандин гьукуматдин технический университет агалкьунралди куьтягьна.

1998—2001-йисара Урусатдин илимрин академиядин Дагъустандин илимдин центрадин чӀалан, литературадин ва искусстводин институтдин аспирантурада кӀелна ва 2005-йисуз филологиядин илимрин кандидатвилин дережа къачуна.

2001—2014-йисара республикадин са шумуд вузда муаллимвиле, доцент яз ва кафедрадин заведующийдин къуллугъдал кӀвалахна. 2015—2018-йисара алимди Магьачкъаладин гуманитарно-педагогвилин колледжда муаллим, республикадин меркездин 56-нумрадин многопрофильный гимназияда директордин заместитель яз кӀвалахна. 2018—2022-йисара Магьачкъаладин 61-нумрадин ва Докъузпара райондин Аваданрин хуьруьн юкьван умуми чирвилерин мектебра директордин заместителвиле кӀвалахна. Алай вахтунда «Ахцегь район» муниципальный райондин администрациядин образованидин управленидин начальниквилин къуллугъдал кӀвалахзава.

Халидин Эльдаров 2000-йисуз Дагъустандин жегьил писателрин совещанидин иштиракчи хьана. Адан шииратдин эсерар газетриз, журналриз акъатзава, «Жегьил Дагъустан» тӀвар алай уртах кӀватӀалдик, «Лезги шииратдин жавагьиррин хазинадай» (2015) ва «Лезги шииратдин кӀунчӀ» (2017) антологийрик акатнава. Халидин Эльдарован шиирар мектебра кӀелзавай аялар патал туькӀуьрнавай учебникрани гьатнава. Заридин эсерар урус чӀалаз элкъуьрнава.

Адан къелемдикай лезги литературадиз талукь тир цӀудралди илимдин макъалаяр ва «Алай девирдин лезги шииратда лирикадин жанрияр» (Магьачкъала: «Лотос», 2014) монография хкатнава.

Бажарагълу шаир, республикада сейли критик ва публицист, филологиядин илимрин кандидат Халидин Эльдаров 2014-йисалай Урусатдин писателрин Союздин ва 2015-йисалай Урусатдин журналистрин Союздин член я. Адаз «Дагъустан республикадин образованидин отличник» хурудал алкӀурдай знак ганва.

Зариди Магьачкъала шегьерда уьмуьр тухузва.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан «Лезги зарияр». — Магьачкъала: «Мавел», 2015.
* «Лезги газет» — 2017-йисан 31-август.
Агъакишиев Шагьмардан

**Агъакишиев Шагьмардан**, лакӀаб **Шахмардан Арран** — лезги шаир.

1961 йисан май вацран 7-даз Хачмаз райондин Лечет хуьре дидедиз хьана. Буба тарихдин муаллим тир. Шагьмарданаз вокалист жез кӀанзавай, анжах бубадиз ам математик хьиз акваз кӀанзавай. 1982 йисуз ада В. И. Ленинан тӀварунихъ галай АПИ акьалтӀарна. Шагьмардан Хануба хуьруьн юкьван мектебдин директор я. Адан шиирар 1989 йисалай чап жезва. Шаирдин эсерар Дагъустандин, Азербайжандин лезги газетра, журналра, алманахра акъатнава. Музыкадин рехъ хкягъначтӀани, вокал сенятдал, манидал рикӀ алай шаирдиз иер ван, хъсан талантни ава.

## ЭлячӀунар
* Автордин шиирар
Ибрагьимов Саид

**Ибрагьимов Саид** — лезги шаир.

Кьурагь райондин КӀутӀларин хуьряй я. Алай вахтунда гьа и райондин Моллакент хуьре уьмуьрзава, хуьруьн зегьметчи инсан я. Уьмуьрдиз хасвили, яшайиш дериндай чир хьуни, иллаки, уьмуьрдал ашукьвили адан шиирриз тӀебиивал, сеслувал, цӀалцӀамвал, гьиссерин жанлувал ганва. Вичин руьгьдин муаллимар яз и Саида сифтени-сифте Кьуьчхуьр Саид, Етим Эмин, СтӀал Сулейман, Хуьруьг Тагьир, Шихнесир Къафланов гьисабзава. Лезги эдебиятда кӀанивилин лирика ам патал чӀехи ирс ва алем я. Вичини гьа устадрилай чешне къачузва.

## Эдебият
* Лезги газетдай.
Шагьпазов Сейфудин Тегьмезбеган хва

**Шагьпазов Сейфудин Тегьмезбеган хва** — лезги шаир, журналист.

1960 йисан 1 июндиз Кьурагь райондин Гелхенрин хуьре дидедиз хьана. Ада Махачкъаладин хуьруьн майишатдин техникум, гуьгъуьнлай Дагъустандин аграр университетдин ветеринаррин факултет куьтягьна. Мектебда кӀелзавай йисара шиирар ва макъалаяр кхьиз гатӀумна. Адан туькӀуьрунар райондин ва республикадин газетра ва журналра чап хьана. 2016-йисуз «ЦӀийи Кавказ» издательствода адан «КӀанда заз зул» шииррин кӀватӀал чап хьана ва 2017-йиса «Мавелда» чап хьайи «Булахдин чешмедал»,гьа и йисуз Бакуда акъатай "Марвар" уртах кӀватӀалрани адан эсерар гьатнава. 2024- йисуз "МАВЕЛ"да "Иви яд туш" ктаб чап хьана.

Алай вахтунда хайи хуьре гьайванрин духтур яз (ветврач) кӀвалахзава. 2002 йисалай Урусатдин Журналистрин КӀватӀалдин член я.

## ЭлячӀунар
* Шагьпазов Сейфудинан шиирар
Атлухан эфенди

**Атлухан эфенди** — вичин девирда Куьре магьалда чӀехи арабистрикай сад, жуьреба-жуьре илимрай хабардар мударис. Ада и илимар эвел вичин буба Эмирханавай, адани Вини СтӀалдал еке алим, шаир Аругъ-ад-динавай къачуна, сифте яз Агъа СтӀалдал, патарилайни кваз атана, диндин къанунар чирдай медреса ахъайна. 1997 йисан 21 мартдин «Лезги газетдай» рагьметлу М. Садыкъидин «Къимет гуз тежер савкьватар» тӀвар  алай макъалада ихьтин  хабар гузва: 

— *«Тарихда чаз икьван чӀавалди я Гьажи Давудакай, а дакай вичикайни а девирдин инсанри кхьей эсерар малум тушир. Амма гила…Шейх ва муьршид Мегьамед эфендиди ал-Ярагъидин генекологиядиз талукь материалар жагъурдайла, зал жуван хсуси архивдай Мала Рамазан Фейзуллагь эфенди-Лгави-Пиркенди тӀвар алай са алимди–шаирди кхьенвай ктаб гьалтна. И ктабда Навруз ал-Жебелидин тӀвар алай са шаиирди туьрк чӀалал кхьей кьве шиир ва Мала Рамазана вичи гьам араб, гьам туьрк чӀаларал кхьенвай хейлин шиирарни ава. ГьакӀ ятӀани, Навруз ал-Жебелидин шииррин цӀарарай зи вил «Женнетэгьли [[Гьажи Давуд]]» гафарик хкӀуна. И шиир гила вичин тӀвар чаз раиж хъхьанвай, лезгийрин зурба полководец,чӀехи инсанперес, игит хва Гьажи Давудаз бахшнавайди тирди за кьатӀана. За ам чи чӀалаз акъагъарна. КилигайтӀа, шаирди вичин эсер Гьажи Давуд яргъариз суьргуьн авуникай гъам-хажалат чӀугунивди кхьенвайди я кьван.
Куьлуь-шуьлуь кагъазарни тупӀалай авурла, заз анай са тӀвар малум тушир маса шаирдин Гьажи Давудаз теснифнавай пашман шиир-эллегия ва Гьажи Давуда вичи теснифнавай шиирни гьалтна! Абур гъилелди кхьей кас Атлухан эфенди ал-Агъакарани-АгъастӀалви яз къейднава. А хатӀар арабдалди кхьенвайбур тир. За гьабурни чи чӀалаз акъагъарна. Сифте чна Гьажи Давудан чӀал гузва, ахпа муькуьбур.»*

**Бязибуруз килигна зун** 
Бязибуруз килигна зун иердиз,
СикӀерилай чеб фендигар, бетер я.
Къвезва садбур жанавуррин лужар хьиз,
Вучиз туштӀа абур катран лувар хьиз?

Зун тажуб я, бязи чинар иер я.
Амма ахлакь лап шейтӀанрин тегьер я.
Ахлакь сифте герек затӀ я инсандиз,
ТахьайтӀа ама ухшар жеда къабандиз.

Гьардаз чир жен илим-чӀехи гьунар я.
Илим-балкӀан, иес адан чамар я.
Къиямат къуз кьецӀил жерла инсанар,
Илимлудаз илим жеда парталар

Авам ксар татаб жеда, алукьда,
Алим аршдин кукӀва фена ацукьда…

Садыкъиди кьатӀизвайвал, сикӀ яз къалурзавайди I-й Сурхай хан я.

## Эдебият
* *[[Сажидин Саидгьасанов]]* — «Куьредин чирагъар» ктабдай.
Шейх Жамалуддин

**Шейх Жамалуддин**, тамам тӀвар **Сайид Джамалуддин ал-Гьусайни ал-Кибуди аль-Гъазигумуки ад-Дагъистани** — Дагъустандин руьгьани кардар, чӀехи алим, накъшбанд тӀарикъатдин шейх, Имам Шамилан муаллимрикай сад.

## Уьмуьрдикай
Шейх Жамаллуддин 1788 ва я 1792 йисуз Къумух хуьре (гилан Яхул районда) дидедиз хьана. Кеферпатан Къавкъаздин бязи хуьрера, гуьгъуьнлайни Усманрин империяда чирвилер къачур шейхаз дагъустандин халкьарин са шумуд чӀал, араб, фарси ва туьрк чӀаларни чидай. Араб эдебият, дегь девирдин ва мусурманвилин философия, фикх ва диндин этика дериндиз чирнай. Ам Къази-Кумухви Аслан хандин девирдин векил ва яхулви ятӀани ада Ярагъ Мегьаммедавай тӀарикъат кьабулна, адан уьмуьрдин са кьадар вахт Куьре магьалдин лезги халкьдихъ галаз алакъалу хьана. Адан гъилик чи лезги векилри чпиз чирвилер къачуна. Са чкадал къейднавайвал, Къази-Къумухдин хан Аслан бегдин гъилик Куьредин хуьрерни акатнавай. Адет яз и ханди вичиз кӀани кьван мукьвабуруз ва дустариз, бубадин садакьа хьиз, аранда авай хуьрер багъишзавай. Яни, а хуьрерилай къачузвай харждин чӀехи пай-багъишнавай касдиз амукьзавай. Гьа икӀ, Аслан ханди вичин чарар са-садахъ ийизвай письмоводитель Къази-Къумухви Жемаледдин-Гьуьссейназ, гьуьрмет авунин лишан яз Куьредин Астал тӀвар ганвай СтӀалрин пуд (Вини СтӀал, Кьулан СтӀал ва Агъа СтӀал) хуьрер багъишнай.

Имамат терг хьайидалай кьулухъ ам 1861 йисуз Стамбул шегьердиз куьч хьана. 1866 йисуз рагьметдиз фена, Стамбулдин Къаража-Агьмед сурал кучукнава.

## Эдебият
* 
* 
* 
*
Мирзе Жабраил

**Мирзе Жабраил** *(Исрафилов Жабраил)* —  лезги шаир. Мирзе Кериман стха я. Ам 1824 йисуз Куьре магьалдин Штул хуьре дидедиз хьана. 1902 йисуз Дербентда кьена.

## Эдебият
* *[[Сажидин Саидгьасанов]]* «Куьредин чирагъар».
Алкьвадар Абдуллагь эфенди

**Алкьвадар Абдуллагь эфенди Кьурбаналидин хва** — Ярагъ Мегьамедан камаллу сухтайрикай сад хьана. Мегьамед Ярагъидихъ галаз ам Аваристандизни акъатна. Муршиддин чешнелу сухтайрикай сад яз, шейхди вичин руш Афсат адаз гъуьлуьз гуналди, Абдуллагь эфендиди вичин баркаллу сихилдин кьил мадни виниз хкажна. Шейх Мегьаммед Ярагъидиз арифдар Гьасан, Гьуьсейн, Мегьамед эфендияр хьтин хтулар, Абдуллагьдиз рухваяр хьана.

## Эдебият
* *[[Сажидин Саидгьасанов]]* «Куьредин чирагъар».
Ашукь Уьзден

**Ашукь Уьзден** — лезги ашукь.

1801 йисуз Куьре ханвилин Вини Ярагърин хуьре, лежбер Агьмедан хзанда Уьзден тӀвар алай гада хьана. Буба рекьидалди Мегьаммед Ярагъидин гъилик са йисуз сухта яз кӀелай Уьзденаз акур экв тек са йисанди тир. Етим аял яз, ада са шумуд йисуз данарбанвал авуна, ахпа адакай Бакудин нафтӀадин баругъра фяле хьана. Ина, ашукьрин таъсирдик акатай Уьзденахъ ширин сес ва шаирвилин алакьунар аваз, ашукь жез эгечӀна. Ватандихъ хтай Уьзденакай Куьре, Ахцегь ва Къуба патарани машгьур ашукь хьана. Ашукьвал хьиз, Уьзденахъ шаирвилин алакьунар авайди чаз адан шииррайни аквазва. Уьзден, саки 100 йисалай алатна уьмуьр гьална. Ам 1902 йисуз кьена.
Эрзихан

**Эрзихан** — шаир ва динэгьли Эрзихан Вини Къартас хуьре дидедиз хьана. Амни Етим Эминан девирдин шаиррикай сад тир. 

## Эдебият
* *[[Сажидин Саидгьасанов]]* «Куьредин чирагъар».
ТӀигьиржал Гьажи Амирали

**ТӀигьиржал Гьажи Амирали** — лезги шаир ва алим.

1790 йисуз Къуба уезддин ТӀигьиржал хуьре дидедиз хьана. Ярагъ Мегьаммед эфендидин медресада кӀелна. Гьа и йисара Дагъустандин имамар хьайи Къазимегьамедахъ ва Шамилахъ, Алкьвадар Абдуллагьахъ галаз кӀелна. Дагъустанда урус пачагьдиз акси гьерекатар кьиле фин себеб яз, Амирали суьргуьндиз акъудна. Анай хтайла ам Кьасумхуьрел медреса ахъайна, Мегьамед эфендидин кар давамарна. Меккедиз гьяждиз фена, хкведай 1846 йисуз рекье рагьметдиз фена.

## Эдебият
* *[[Сажидин Саидгьасанов]]* «Куьредин чирагъар».
Абдул Гьамид-эфенди

**Абдул Гьамид-эфенди** — Мегьамед эфендидин халадин хва ва адаз тарсар гайи агъастӀалви Атлухан-эфендидин хва я. Агъа СтӀалдал дидедиз хьанва. Абдул Гьамид-эфенди, Куьреда лап зурба девлет авайбурукай сад яз къейдзаватӀани, ам вичин девирда еке тир чирвилер авай алимрикайни сад яз машгьур я. ГьакӀ хьайила, шаир Етим Эмина, вичин шиирра адан тӀвар кьадайла, «илимдин гьуьл» — гьахьтин дережадин чирвилер авай инсанрикай сад яз кьазва. 

Абдул Гьамида бунтарин кьилерикай сад тиртӀани, урусатдин гьакимривай и акси къарагъуна ам тахсиркар тирди сакӀани тестикьриз тахьайла, «къуй, ахьтин халкьдиз дуьз рекьер къалурдай чӀехи алимар лезгийрихъ амукь тавурай ва кьурай кӀарасрихъ галаз ицӀибурни кудайди чир хьурай лагьана, Дербентдин чӀехи майдандал, тарагъажриз акъудна куьрсрай эхиримжи векил тир. Эхиримжи хьунин себебни, сиверай къвезвай ванерихъ яб акалайла, Абдул Гьамид-эфенди куьрсдайла, йикъан нисинихъ цавай руг къваз гатӀумна. КичӀе хьайи «Полевой» суддин векилри, куьрсарунар акъвазарна, амай са кьадар тахсиркарар яргъал Сибирдиз рекье тун къарардиз къачуна.

## Эдебият
* *[[Сажидин Саидгьасанов]]* «Куьредин чирагъар».
Муьгьуьддин Садикьан хва

**Муьгьуьддин Садикьан хва** — 19-й виш йисан машгьур лезги муаллим ва диндар.

1893 йисан 25 майдиз Куьре округдин Агъа СтӀал хуре, АтӀлухан эфендидин чӀехи хва Абдул Вагьидан хва Садикьан хизанда  дидедиз хьана. Мегьамед-Гъалиб эфендидин дах я. Эвел бубадивай, ахпа Абдул-Фетягь эфендидин медресада тарсар гузвай кьепӀирви ТӀагьир эфендидидал тапшурмишна. ТӀагьир эфенди-шаир Мемей Эфендиеван чӀехи буба тир. Кьве йисалай ТӀагьир эфендидикай Кьулан СтӀалдал къази хьана. Ада ина сифте яз медреса ахъайнай. ГъвечӀи Муьгьуьддинни аниз фена. Ахпа ада Гилидал-шаир ва алим Малла Мисриханан хва АбдулнетӀифан медресада кӀелна. Муьгьуьдина тӀебии илимар чирун патал Ахцегьиз Гьажи Абдурагьман эфендидин медресадиз ракъурна. Адалай гуьгъуьниз ада Алкьвадрал Гьасан эфендидин гъвечӀи стха Мегьамед эфендидин гъилик кӀелна. Куьре округдин ЧӀерейрин хуьре девлетлу хпехъан Аллагьверди Акимова Муьгьуьдин вичин мирзе яз кьабулна, кьве йисуз кӀвалахна. Советрин гьукуматдин девирда Куьре округдин Гуьне магьалдин начальник хьана. Са кьадар йисара Агъа Арагъа, КӀварчагъа, Рухуна муаллимвал авуна. 1937 йисуз  ам кьуна дустагъна. Гьана телеф хьана. Муьгьудинахъ мискӀинда хутба хъсан везиндалди кӀелдай ширин ван авайди тир.

## Эдебият
* *[[Сажидин Саидгьасанов]]* «Куьредин чирагъар»
Агъа-Къартас Амираслан

**Агъа-Къартас Амираслан** — XIX виш йисан эхир кьилера уьмуьр авур лезги шаир.

Амираслан Асланов 1893 йисуз виликан Куьре округдин Агъа-Хъартасрин хуьре, Рамазанан хизанда дидедиз хьана. Ам, гьам куьгьне, гьамни советрин девир акур шаиррикай сад я. Ам чӀехи пай Бакуда уьмуьр авуна, гьана рагьметдизни фена. Динэгьли шаир яз, девирдин къадагъайрикай хабар аваз, адан эсерар сиверай-сивериз, гъилерай-гъилериз фенатӀани чапдиз акъудай затӀар авач. Чал абурукай са кьадарбур 2009 йисан 20 августдиз акъатай «Лезги газетдай» агакьна. Абурукай са шиирдихъ за куьн танишарда. Аквадай гьалда ам динэгьли шаирар тир Мехкергъ Шихмегьамедахъ, Хпеж Къурбанахъ ва масабуругъ галаз мукьувай таниш тир.
Мегьамед-Гъалиб эфенди

**Мегьамед-Гъалиб эфенди Муьгьудинан хва** — лезги алим ва кхьираг.

1918 йисуз Куьре магьалдин Агъа СтӀал хуьре машгьур АтӀлухан эфендидин чӀехи хва Абдул Вагьидан, адан хва Садикьан, адан хва Муьгьудинан хзанда дидедиз хьана. Буба Муьгьудинакай вичин вахтунда араб ва туьрк чӀаларалди чирвилер Куьре округдин Гуьне магьалда начальник хьанай. Мегьамед-Гъалиба вич цӀуру девиррилай диндин илимрал машгъул тухумдай яз, эвелимжи Садикь бубадивай, ахпа дах Муьгьудинавай араб чӀалалди кхьиз ва кӀелиз чирна. 1937 йисуз дах Муьгьуьдин дустагъ авурдалай кьулухъ, Мегьамед-Гъалиба жуьреба-жуьре кӀелунар, муалимвилер авунатӀани, 1979 йисуз «Араб ва туьрк чӀаларалди лезги эдебият» темадай кандидатвилин тӀвар къачун патал диссертация хвена. Ам надир ктабрин ирсдар тир. Адан архивда 300 йис идалай вилик теснифнавай ктабар, СтӀал Сулейманан шииррин сифте чешмеяр, Ахцегь Гьажидин 20-30 цӀийи шиирар, Алкьвадар Гьасан эфендидин чӀехи бубади кӀватӀнавай туьрк чӀалал кхьенвай эсеррин кӀватӀал ва хейлин къиметлу гъилин хатӀарин шейэр ава. Ада чи лезги эдебият патал тежедай кьван къиметлу тарихдин затӀар майдандиз акъудна. Адаз рикӀин сидкьидай «Заманайрин хабардар» лугьуз жеда.

## Эдебият
* *[[Сажидин Саидгьасанов]]* «Куьредин чирагъар» ктабдай.
Исмаиллы район

**Исмаиллы район** () — Азербайжан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Исмаиллы шегьер я.

## География
Исмаиллы район Азербайжандин кефер пата, асул гьисабдалди Кьилин Къавкъаздин цӀиргъини кьиблепатан хушарал, кьакьан ва аскӀан сувар алай зулал ва Алазан-Гьафтеран дугунал ала.

Адан майдан — 2 064 км² я. Кефер пата Къуба райондихъ, рагъэкъечӀдай пата Шемаха райондихъ, кьибле пата Агъсу, Куьрдемир ва Гуьйчай районрихъ, рагъакӀидай патани Къебеле райондихъ галаз са сергьятра ава. Рельефдин чӀехи пай суварал къвезва. Виридалайни кьакьан чка Бабадагъ сув я (3639 м). Райондин чилерайтӀуз авахьзавай виридалайни метлеблу чӀехи вацӀар Гуьйчай вацӀ, Гирдыманчай, Ахох, Айричай, ПӀирсаатчай, Агъсучай ва Сулут вацӀар я. ГьакӀни, кьве тӀебии тушир цин гьамбарханаярни ава — Екехана ва Ашукьбайрам. Райондин чилерин 66 799 гектар тамарал къвезва. Райондин са пай Гьукуматдин Исмаиллы Заповедникдин сергьятрин къене, мукуь пайни Шагьдагъдин Милли Паркдин сергьятрин къене ава. Гзаф иер ва девлетлу тӀебиат хас тир Исмаиллы район Азербайжандин туризмдин хиле вилик фенвай чкайрикай сад я.

## Тарих
Къе Исмаиллы район алай чилер, чи эрадилай вилик III виш йисан сифте кьилера арадал атай Алпан уьлкведин сергьятрик квай тирди малум я.

Райондин статус адаз 1931 йисан ноябрь вацра ганай ва кьилин хуьр — Баскал тир. Адалай вилик йисара райондин чилерин чӀехи пай Баку губерниядин Гуьйчай ва Шемаха уездрин къене, гъвечӀи пайни Елизаветполь губерниядин Нуха уезддин сергьятрик квай.

2012 йисуз райондин Исмаиллы, Миджан, Газли хуьрер кьилдин муниципалитетар хьиз терг авуна Исмаиллы шегьердин администрациядик кутунай.

## Агьалияр
Исмаиллы район Азербайжандин гзаф-миллетрин районрикай сад ятӀани ина агьалидин чӀехи пай азербайжанар я. Кьадардиз килигна кьведлагьай чкадал лезгияр акъвазнава. Урусатдин империядин девирда и чилерал пара кьадарда эрмени хуьрерни авай. Къарабагъдин яракьлу конфликтдин йисара эрменияр Азербайжандай катна хъфенай. ГьакӀни, ина татри, урусри, курдри, къирицӀри санал уьмуьр ийизва.

* Къурбанэфенди, Жангъу (Истису), Смугъул, Къалажух (КӀелетӀар), Ушталхъишлак, Топчу, Чеменли — михьи лезги хуьрер я.
* Ивановка хуьруьн чӀехи пай урусар я.
* Гьапутлы, Муллаисакьлы ва Гьажигьатемлы — къирицӀ хуьрер я.
* Лагьиж хуьре татри уьмуьр ийизва.

Амай хуьрерин агьалидин чӀехи пай азербайжанри тешкилзава. Районда милли жигьетдай акахьай хуьрер пара ава. Месела Ивановка, Султанкент, Галагагь ва мсб. хуьрерин агьалидин гъвечӀи пай лезгияр я. Тарихдин къене и жуьре акахьай хуьрера уьмуьр тухузвай миллетар азербайжанриз элкъвенва. Лезги чӀал анжах пуд-кьуд хуьре амукьнава. Исмаиллы районда авай лезги хуьрерикай мектебда лезги чӀалан тарсар анжах КӀелетӀрин хуьре гузва.

Йисариз килигна Исмаиллы райондин агьалидин дегиш хьунин динамика:

## Къенепатан паюнар
Исмаиллы райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (**яцӀу** шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);

## ТӀвар-ван авай ксар

## ЭлячӀунар
* Исмаиллы райондин официал сайт
Исмаиллы

**Исмаиллы** () — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай шегьер. Райондин администрациядин юкь я.

## География
Шегьер Исмаиллы райондин юкьван пата, Баку шегьердилай 175 км яргъал ала.

## Тарих
1959 йисалди Исмаиллы гъвечӀи хуьр хьиз малум тир, 1959 йисуз адахъ «шегьердин жуьредин посёлок» статус гилигнай, 1967 йисузни шегьер хьана.

## Агьалияр
1859–1864 йисара Баку губерниядин Шемаха уезддин Исмаиллы хуьруьн 212 кӀвале суни-мусурманар тир 950 кас азербайжанри уьмуьр ийизвай, абурукай 487 итим, 463 дишегьли.

2009 йисан малуматрив кьурвал, шегьердин агьалидин кьадар 15 004 кас тешкилзавай.

Къе Исмаиллы шегьердин агьалидин лап чӀехи пай азербайжанар я. ГьакӀни, ина тӀимил кьадарда лезгияр, урусарни татар ава.

## Туризм
Шегьердин цӀарцӀе са шумуд ял ядай объектар кардик ква.

* Мотель «Талсытан» — Исмаиллы шегьердин Низами куьчедал ала. Кьве гьавадин дарамат я. Къене 14 адетдин ва 8 люкс номерар ава. 

* Ял ядай комплекс «Магьсул». Исмаиллы шегьердин А. Алекперзадедин тӀварунихъ галай куьчедал ала. Ина люкс дережадин ругуд коттеджар ава. 
## ЭлячӀунар
* Советрин ЧӀехи Энциклопедияда Исмаиллы шегьердикай малуматар