open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Михаил Владимиран хва Мишустин

Михаи́л Влади́миран хва Мишу́стин (1966 йисан 3 мартдиз, Лобня, Москва вилаят) — Урусатдин гьукуматдинни сиясатдин крархъан, экономист я. 2020-лагьай йисан 16-лагьай январдилай гатӀумна Урусатдин Федерациядин Гьакиматдин Кьил я.

## Уьмьурдин рехъ
Михаил Мишустин Михаил 1966-лагьай йисан 3-лагьай мартдиз Лобня шегьерда дидедиз хьана.

Адан буба, Владимир Моисеян хва, Шереметьево аэропортунин хатасузвилин службада (гуьгъуьнлай ЗАО «Аэромаш — Авиациядин хатасузвал», гила АО «Шереметьево Хатасузвал») ВЛКСМ-дин комитетдин секретарвиле кӀвалахзвай тир, диде — аэропортунин медслужбада. Лобняда авай № 7 мектеб Михаила саки «тафаватлувилелди» акьалтӀарна.

1983-лагьай йисуз ам Москвадин станкоинструментал институтдин («Станкин») нянин хилек экечӀна. Са тӀимил вахтунилай кӀелунин рекьяй агалкьунрин нетижада ам йикъан кӀелунин формадиз экъечӀна. Гьакъикъи дяведин къуллугъдиз эверначир («Станкина» студентриз «кьеркь» гузвай тир).

1989-лагьай йисуз «автоматизациядин проект расунин системаяр» пешедай кӀелун акьалтӀарна, ада «инженер-системотехник» лугьудай пешекарвал къачуна.

1992-лагьай йисуз ада гьа и институтдихъ галай аспирантура акьалтӀарна.

1998-лагьай йисуз УФ-дин Гьукуматдин налогрин къуллугъдин регьбердин куьмекчи яз кӀвалахна.

1998-лагьай йисан 22-лагьай августдилай гуьгъуьниз — УФ-дин Гьукуматдин налогрин къуллугъдин регьбердин эвез тир. 1998-лагьай йисан 23-лагьай декабрдиз Гьукуматдин налогрин къуллугъдин бинедал Налогрин ва кӀватӀунрин рекьяй министрвал туькӀуьрна.

1999-лагьай йисан мартдилай 2004-лагьай йисан мартдал кьван — Налогрин ва кӀватӀунрин рекьяй министрдин эвез тир.

2004-лагьай йиса 22-лагьай мартдилай 2006-лагьай 18-лагьай декабрдал кьван — Роснедвижимостдин кьил тир (ам 2009-лагьай йисан мартдиз терг авуна).

2006-лагьай йисан 18-лагьай декабрдилай 2008-лагьай йисан 29-лагьай февралдал кьван — КьетӀен экономикадин зонайриз регьбервал ийизвай Федерал агентвилин кьил тир (РосОЭЗ, ам 2009-лагьай йисан октябрдиз терг авуна).

2009-лагьай йисан апрелдилай гуьгъуьниз Мишустин Федерал налогрин къуллугъдин тир.

Урусатдин Президент Владимир Путина 2020-лагьай йисан 15-лагьай январдиз УФ-дин премьер-министрвиле Мишустинан кандидатура теклифна. 16-лагьай январдиз Гьукуматдин Думадин адан кандидатуриз разивал гана.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Борис Владимиран хва Клюев

**Борис Владимиран хва Клюев** (1944 йисан 13 июлдиз, Москва — 2020 йисан 1 сентябрдиз, Москва) — шурайринни Урусатдин театрдинни кинодин актер, театрдин педагог, профессор я. Урусатдин Федерация халкьдин артист я (2002). Гьукуматдин академиядин ГъвечӀи театрдин чӀехи артистрикай сад я. М.С. Щепкинан тӀварунихъ галаз Лап ЧӀехи Театрдин училищедин (институтдин) кьве курсунин регьбер я. Актердин устӀарвилин кафедрадин заведиш я. Урусатдин кинодин актеррин Гильдиядин идаради уртах я.

## Уьмуьрдин рехъ

Борис Клюев 1944-лагьай йисун 13-лагьай июлдиз Москвада дидедиз хьана. Мектеб акьалтӀардайлай кьулухъ ам Щепкинан тӀварунихъ галай Театрдин училищедик экечӀна.

Садлагьай курс акьалтӀарна, ам армиядин фенва, ана ада пуд йисан къене къуллугъ авуна. Вич солдат яз ада Сергей Бондарчукдин "Война и мир" фильмдин массовкада иштираквал авуна. ГьакӀни армияда адаз самодеятельностда иштираквал ийиз ихтияр авай тир.

Демобилизация хьайидайлай кьулухъ Клюев театрдин училищедин кьведлагьй курсуниз хтанва (В. И. Цыганковдин ва Л. А. Волковдин устӀархана). Ада училище 1969-лагьай йисуз акьалтӀарна. Училищедин комсомолдин тешкилатдин секретар тир. Кьудлагьай курсдал кӀелдайла ада ГъвечӀи театрдин спектаклрин массовкайра иштираквал авуна. Училище акьалтӀардайлай кьулухъ Клюеваз гьа и театрдиз кӀвалахиз эверна.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Насьональ

**Футболдин клуб «Насьона́ль»** () — Уругвайдин Монтевидео шегьердай тир футболдин клуб.

## Тарих
Клубдин бине 1899 йисан 14 майдиз эцигнавай. Уругвайда кьвед лагьай виридалайни титул лугьун футболдин клуб я («Пеньяроль» гуьгьуьнлай).

## Титулар

*  Уругвайдин чемпион (48): 1902, 1903, 1912, 1915, 1916, 1917, 1919, 1920, 1922, 1923 (АУФ), 1924 (АУФ), 1933, 1934, 1939, 1940, 1941, 1942, 1943, 1946, 1947, 1950, 1952, 1955, 1956, 1957, 1963, 1966, 1969, 1970, 1971, 1972, 1977, 1980, 1983, 1992, 1998, 2000, 2001, 2002, 2005, 2005/06, 2008/09, 2010/11, 2011/12, 2014/15, 2016, 2019, 2020
*  Лигильядин гъалиб (8): 1982, 1990, 1992, 1993, 1996, 1999, 2007, 2008
*  Арада авай турнирдин гъалиб (3): 2017, 2018, 2020
*  Уругвайдин Суперкубок гвай кас (1): 2019
*  Рекопадин гъалиб (1): 1988
* Интерамерикадин кубокдин гъалиб (2): 1972, 1989
*  Кубок Либертадорес гъалиб (3): 1971, 1980, 1988
*  Футболдай гьукуматар арадин кубокдин гъалиб (3): 1971, 1980, 1988

## Машгьур футболистар

*  Себастьян Абреу
*  Эмилио Альварес
*  Хавьер Амбройс
*  Хосе Леандро Андраде
*  Атилио Анчета
*  Луис Артиме
*  Хуан Карлос Бланко
*  Хосе Ванццино
*  Вальдемар Викторино
*  Эухенио Гальвалиси
*  Атилио Гарсия
*  Шуберт Гамбетта
*  Вальтер Гомес
*  Уго де Леон
*  Хулио Дели Вальдес
*  Луис Эрнесто Кастро
*  Эктор Кастро
*  Луис Кубилья
*  Манга
*  Ринальдо Мартино
*  Андрес Масали
*  Хулио Монтеро Кастильо
*  Оскар Хавьер Моралес
*  Хулио Сесар Моралес
*  Хуан Мартин Мухика
*  Хосе Насасси
*  Сантьяго Остоласа
*  Анибаль Пас
*  Хулио Перес
*  Педро Петроне
*  Рауль Пини
*  Роберто Порта
*  Абдон Порте
*  Фелипе Ревелес
*  Альваро Рекоба
*  Родольфо Серхио Родригес
*  Анхель Романо
* / Хосе Сантамария
*  Бибиано Сапирайн
*  Хосе Педро Сеа
*  Хорхе Сере
*  Сеспедес стхаяр (3)
*  Альфредо Сибеччи
*  Анибаль Сиокка
*  Эктор Скароне
*  Паскуаль Сомма
*  Роберто Соса
*  Рубен Соса
*  Луис Альберто Суарес
*  Эусебио Рамон Техера
*  Луис Убинья
*  Сантос Урдинаран
*  Гильермо Эскалада
*  Виктор Эспарраго
*  Альфредо Фольино


## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Нариман Шамсудинан хва АбдулмутӀалибрин

**Нариман Шамсудинан хва АбдулмутӀалибрин** (1968 йисан 26 октябрдиз, Магьачкъала) - Урусатдин лингвист, филологиядин илимрин кандидат я. Гьукуматдин крархъан, СтӀал Сулейманан райондин кьил я.

## Уьмуьрдин рехъ
Нариман АбдулмутӀалибрин 1968-лагьай йисан 26-лагьай октябрдиз Магьачкъалада дидедиз хьана.

1985-лагьай йисуз ада Кьасумхуьруьк акатзавай ЦӀийи хуьруьн мектеб акьалтӀарна. Гьа гьа йисуз ам Дагъустандин гьукуматдин университетдин филологиядин факультетдик экечӀна (урусни Дагъустандин хел). 1987-лагьай йисалай гатӀумна ада кьве йисан къене Советрин Армиядин жергейра къуллугъна. 1989-лагьай йисуз ам ДГьУ-да кӀелуник экечӀ хъувуна. 1992-лагьай йисуз ада университет акьалтӀарна, са йисалай ам ДГьУ-дин йикъан аспирантурадиз кутуна.

### Илимдин кӀвалах
1996-лагай йисалай гатӀумна ада Дагъустандин чӀаларин кафедрада муаллимвиле, 1999-лагьай йисалай — ДГьУ-дик квай Дагъустандин чӀаларин чӀехи муаллим яз, 2002-лагьай йисалай — Дагъустандин чӀаларин кафедрадин доцент яз кӀвалахна. Дагъустандин гьукуматдин университетдин кьетӀен шурадал ада кандидатвилин диссертация хвена. 2002-лагьай йисуз докторвилин диссертация тамамарун патал ам ДГьУ-дин докторантурадиз рекомендация авуна. 2005-лагьай АбдулмутӀалибова ам акьалтӀарна. Ада илимдин рекьяй ийизвай ахтармишунар лезги чӀалан морфологиядин къурулушдиз, мисал патал, глаголдин категориядиз, гафар туькӀуьрунар ахтармишуниз, лезги чӀалан синтаксисдиз талукьарна. ДР-дин маарифдинни илимдин рекьяй министрвилихъ галай Лезги чӀалан кӀелунин-методикадин литературадин рекьяй комиссиядин, гьакӀни Тахо-Годидин тӀварунихъ галай ДНИИП-дихъ галай лезги чӀалай орфографиядин комиссиядин кьил я. 2004-лагьай йисалай гатӀумна (контрактдин бинедал) УИА-дин ДИЮ-дин ИЯЛИ-дин чӀехи илимдин кӀвалаххъан яз санлай кӀвалахзвай, «Лезги чӀаланни урус чӀаланни гафаргандал» алахъзвай, «Урус чӀаланни лезги чӀалан» илимдин редактор тир.

### Карьера
2006—2007 йисара Дагъустан Республикадин Миллетдин политикадин, информациядин ва къецепатан алакъунрин рекьяй Министрвилин диндин крарин управлениедин кьил тир. 2007-лагьай йисуз вичиз кӀан хьуналди кӀвалахлай экъечӀна.

2007-лагьай йисуз ам СтӀал Сулейманан райондин Депутатрин собраниедиз депутат яз хкягъна.

2007-2010-лагьай йисарин арада СтӀал Сулейманан райондин парламентдин кьилин эвезвиле кӀвалахна.

2010-лагьай йисан 20 ноябрдиз Нариман АбдулмутӀалибрин СтӀал Сулейманан райондин кьил яз хкягъна.

2016-лагьай йисан 27-лагьай декабрдиз ам СтӀал Сулейманан кьил яз хкягъ хъувуна.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Леонид Якован хва Школьник

**Леонид Якован хва Школьник** (1975 йисан 26 сентябрдиз, Пенза) — хъвер къведай ва рикӀ аладардай телешоуйрин Урусатдин продюсер, сценарист ва кьиле тухузвай кас, КВН-дин виликан иштиракхъан я.

## Уьмуьрдин рехъ

Леонид Школьник 1975-лагьай йисан 26-лагьай сентябрдиз Пенза шегьерда дидедиз хьана. Ада В. Г. Белинскийдин тӀварунихъ галай Пензадин гьукуматдин педагогикадин университетдин чара уьлквейрин чӀаларин факультет акьалтӀарна. КӀелдайла ада «Валеон Дассон» лугьудай КВН-дин команда кӀватӀна. Гьа командадин капитан Павел Воля, гьакӀни адак Тимур Родригезни акатзвай тир. Школьник командадин иштиракхъанни автор тир. Волядихъ галаз ам «АМиК-дин тушир» «Фесто» лугьудай КВН-дин Москвадин студентрин лигадин редактор тир.

«МуркӀадал алай гъетер» (), «МуркӀарин девир» (), «Гъетерихъ галаз цирк» (), «Максим Галкинахъ галаз няни» (), «ЧӀехи тафават» (), ва гьакӀни «Евровидение 2009» телеконкурсдин сценарийрин автор я.

Леонид Школьник — са шумуд виридаз чидай телеформатрин автор я (Ксения Чашейдихъ галаз санал): «Къанунар гвачир хъвер» (), «Тажубжин лига» (), «Тажубдин йиф хьурай» () — Павел Виноградовдихъ галаз санал, «Логика гьинава?» («Где логика?»). Адалай гъейри, ада са шумуд ТВ-программа кьиле тухвана: «Къанунар гвачир кьуьлер» (), «Тажубдин лига» () (2009-лагьай йисан мартдилай), «Бункер News», «Кьуьл ая» (), «Эфирдин патахъай ягъунар» ().

Леонид Школьникдини Ксения Чашейди креатив продюсерар яз ТНТ каналдал акъатнавай "Миллиондал гьалтзавай кьвед" лугьудай цӀийи ТВ-программа арадал акъудна.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Артем Алексеян хва Здунов

**Артем Алексеян хва Здунов** (; 1978 йисан 18 майдиз, Къазан, Татарстан) — Урусатдин гьукуматдин ва сиясатдин крархъан я. 2018 йисалай 7 февралдилай гатӀумна Дагъустан Республикадин Гьакиматдин кьил я.

## Уьмуьрдин рехъ
Артем Здунов 1978-лагьай йисан 18-лагьай майдиз Къазанда дидедиз хьана. Миллетдай эрзя язва.

2000-лагьай йисуз ада Къазандин финансринни экономикадин институт (КФЭИ), 2004-лагьай йисуз — КФЭИ-дин аспирантура акьалтӀарна. Экономикадин илимрин кандидат я (2005).

1996—1998 йисарин арада — КФЭИ-дин студентрин профкомдин кьилин эвез я.

2000—2001 йисарин къене — страхованиедин специлист, къене патан аудитор яз Ахъа акционеррин страхованиедин жемятда кӀвалахзвай тир.

2004—2006 йисарин арада ада Къазандин финансринни экономикадин институтда макроэкономикадинни экономикадин теориядин кафедрада муаллимвиле кӀвалахзвай тир.

2006—2010 йисарин арада Татарстан Республикадин Илимрин Академиядин Перспектив экономикадин ахтармишунин Юкьв лугьудай Гьукуматдин идарада илимдин рекьяй директордин эвез тир.

2010—2014 йисарин къене Татарстан Республикадин экономикадин рекьяй министрдин эвез тир.

2014-лагьай йисан 14-лагьай октябрдилай 2018-лагьай йисан 6-лагьай февралдал кьван — Татарстан Республикадин экономикадин рекьяй министр тир.

2018-лагьай йисан январдин вацра Артем Здунов премьервилиз Дагъустандиз ракъуруникай малуматар акъатна.

2018-лагьай йисан 6-лагьай февралдиз Дагъустандин Кьилин везифаяр бегьемардай Владимир Васильева премьер-министрвилиз Артем Здунован кандидатура теклифна.

2018-лагьай йисан 7-лагьай февралдиз Дагъустандин Парламентди Артем Здунова кандидатура кьабулна, ам премьер-министр яз тайинарна.

Владимир Васильев 2019-лагьай йисан гатуз больницадиз аватдайла Артем Здунова Дагъустан Республикадин Кьилин везифаяр бегьемарзвай тир.

## Хзан
Адаз пабни кьве аял — гадани руш ава. Паб — татаррикай я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Велихан Салманханан хва Мирзеханрин

**Велихан Салманаханан хва Мирзеханрин** (1962 йисан 10 декабрдиз, Ичин, СтӀал Сулейманан район) — Урусатдин тариххъан, УИА-дин умуми тарихдин Институтдин Европадин XVIII—XIX лагьай виш йисарин тарих ахтармишзавай хелен заведиш, илимдин кӀвалахдай директордин куьмекчи, XIX лагьай виш йис чирзавай Центрдин кьиле авай кас,Россиядин Гьукуматдин гуманитарны университетдин профессор, М.В. Ломоносован тӀварунихъ галай Москвадин Гьукуматдин университетдин (МГьУ) виридалайни еке вакъиадин финифдин факультетда профессор, Виридалайни кьиле авай экономикадин мектебда Миллетдин ахтармишдай университетдин эксперт. 2017 йисалай гатӀумна ИНИОН РАН-дин «Россия ва и девир» журналдин кьилин редактор я.

## Уьмуьрдин рехъ
Велихан Мирзеханов 1962 йисан 10 декабрдиз СтӀал Сулейманан райондин Ичин хуьре дидедиз хьана.

1984 йисуз ада Н. Г. Чернышевскидин тӀварунихъ галай Саратовдин гьукуматдин университет кӀелна куьтягьна.

1988 йисуз ада кандидатвили тӀвар къачудай «Заирдин халкьдин халисан миллетчивал: гьакъикъат ва тежриба» лугьудай диссертация хвена.

2001 йисуз доктордин тӀвар къачун паталди ада «Интеллектуалы, власть и общество в Черной Африке: на материалах франкоязычных стран региона в последней трети 20 века» лугьудай диссертация хвена.

2003 йисуз Мирзеханова профессордин тӀвар къачуна.

## Илимдин кӀвалах
1994—1997 йисарин арада ам Европадин Союздин Tempus TACIS I- JEP 08501 — 94 «Социальные науки: междисциплинарный подход» программадин директор тир.

1998—2008 йисарин къене ам Саратовдин гьукуматдин университетда тарихдин факультетдин декан тир.

2000—2002 йисарин арада СГУ-да фейи ам «ЦӀийи вахтунин тарихдин кафедра вилик тухузвай Проектин» директор тир.

2003—2005 йисара къене ам Халкьарин арада авай «История Российской империи — преодолевая недостатки национальных и межрегиональных нарративов» лугьудай гатун мектебдин директор я.

2003—2009 йисарин арада Мирзеханов РАН-дин ИВИ Саратовдин филиалдин директор тир.

2001—2010 йисарин къене ам Саратовдин Регионрин арада авай жемятрин илимрин институтдин директор тир. Абуру АНО «ИНО-Центр (Информация. Наука. Образование.)», УФ-дин Маарифдин министерстводи, Институтди перспективных российских исследований им. Кеннана (США), Корпорацияди Карнеги в Нью-Йорке (США), Фондом Джона Д. и Кэтрин Т. МакАртуров (США) тухузвай «Межрегиональные исследования в общественных науках» лугьудай программадин къене «Феноменология власти: государство, общество и индивидуальная судьба (опыт России и мира)» проект тухузвай тир.

## Баянар

## ЭлячӀунар

* Велихан Мирзеханов: Университет — моя религия // Общественное мнение. — Саратов, 2005. — № 10 (73). 
* Страница на сайте ИВИ РАН
* Страница на сайте ИНИОН
* Страница  на сайте РГГУ
* Профиль  на сайте «Историческая экспертиза»
Ваха Абудин хва Агаев

**Ваха Абудин хва Агаев** (чеч. *Агаев Абу воӀ Ваха*, ; 1953 йисан 15 мартдиз, Къизил-Орда — 2020 йисан 23 сентябрдиз) — Урусатдин бизнесмен ва сиясатдин крархъан, Урусатдин Федерация Гьукуматдин думадин депутат (VI ва VII-лагьай эверун). Экономикадин илимрин духтур я.

## Уьмуьрдин рехъ
Ваха Агаев 1953-лагьай йисан 15-лагьай мартдиз Къазакъстанда авай Къизил-Орда шегьерда дидедиз хьана.

1977-лагьай йисуз ада Л. Н. Толстойдин тӀварунихъ галай Чечнядинни Ингушетиядин гьукуматдин университетдин тарихдин факультет акьалтӀарна.

1985-лагьай йисуз Агаева Москвадин Центросоюздин кооперативдин институтдин экономикадин факультет акьалтӀарна.

1981-лагьай йисуз Ваха Агаев КПСС-дик экечӀна.

1998-лагьай йисуз Агаева ООО «Юг-Нефтепродукт» туькӀуьрна ва адан кьиле акъвазна.

2011-лагьай йисан 4-лагьай декабрдилай гатӀумна — VI-лагьай эверунин Урусатдин Гьукуматдин думадин депутат (ам КПРФ-дин кандидатрин федерал сиягьдик квай Красноярск крайдин регионал группадин ибаратдик кваз хкяна), мал-мулкунин месэлайрин рекьяй ГьД-дин комитетдин кьилин эвез тир.

2016-лагьай йисуз Ваха Агаев VII-лагьай эверунин Урусатдин Гьукуматдин думадин депутат яз мад хкягъ хъувуна (КПРФ-дин федерал сиягьдин умуми федерал ибаратдик кваз). Ам финансрин рынокдин рекьяй ГД-дин комитетдин кьилин эвез тир. 

2020-лагьай йисан 23 сентябрдиз Ваха Агаев коронавирусдин гъиляй кьена.

## Къанунар акъудунин кӀвалах

VI ва VII-лагьай эверунрин Гьукуматдин думадин депутат яз Ваха Агаев ам 42 къанунар акъудунин инициативадин ва федерал къанунрин проектрик поправкадин соавтор язва.

## Хзан
Адан хва — Бекхан Агаев — бизнесмен, гьукуматдинни сиясатдин крархъан, VI-лагьай эверунин Гьукуматдин думадин депутат, «Единая Россия» партиядин патай.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Абдулгьамид Гьасанан хва Эмиргьамзайрин

**Абдулгьамид Гьасанан хва Эмиргьамзайрин** (1965 йисан 26 майдиз, Гелхен, Кьурагь район) — Урусатдин спортсмен, бизнесмен, гьукуматдинни сиясатдин крархъан я. VII-лагьай эверунин Урусатдин Федерациядин Гьукуматдин Думадин депутат я. «Единая Россия» фракциядин иштиракхъан я. Энергетикадин рекьяй ГД-дин Комитетдин иштиракхъан я.

## Уьмуьрдин рехъ

Абдулгьамид Эмиргьамзаев 1965-лагьай йисан 26-лагьай майдиз Кьурагь райондин Гелхенрин хуьре дидедиз хьана.

1988-лагьай йисуз ада Дагъустандин гьукуматдин педагогикадин институт акьалтӀарна, гуьгъуьнлай ада Москвадин дуьньядин экономикадинни халкьарин арада авай арайрин институтдин аспирантурна кӀелна. Эмиргьамзаев пешекарвилелди спортдал алахъзвай тир, ам виришурайрин ва халкьарин арада авай акъажунра пара сеферда гъалиб хьайи кас я. Самбодай ССРГ-дин спортдин мастер, дзюдодай ССРГ-дин спортдин мастер язва.

## Къанунар акъудунин кӀвалах

Гьукуматдин Думадин VII-лагьай эверунин депутат яз 2016-2019-лагьай йисарин къене Абдулгьамид Эмиргьамзайрин 60 къанунар акъудунин ва федерал къанунриз поправкайрин соавтор хьана.

## Хзан

## Баянар

## ЭлячӀунар
Хасбулат Нухбекан хва Аскар-Сариджа

**Хасбулат Нухбекан хва Аскар-Сариджа** (1900 йисуз, Ахцегь — 1982 йисуз, Москва) — Дагъустандин скульптурадин устадвилин бине эцигай кас, ССРГ-дин Художникрин кӀватӀалдин член, Къазакъстандин ССР-дин устадвалрин деятель (1961), Дагъустандин Халкьдин художник.

## Уьмуьрдин рехъ
Хасбулат Аскар-Сариджа 1900 йисуз Дагъустандин областдин Ахцегь хуьре дидедиз хьана. Абурун хзанда гзаф аялар авай. Бубади алахъна аялрин яратмишунин алакьунар вилик тухузвай. Художник жедалди, ада сифте Армавирдин музыкадин мектеб, ахпа Москвадин консерватория фортопианодин классдай кӀелна куьтягьна, халкьарин макьамар алахъна дигишар ийиз хьана ва концертар гана.

1919 йисуз Темир-хан-Шурада М. А. Джемалахъ галаз шикилар чӀугадай курсариз физ хьана.

1922 йисуз Хасбулат таниш хьана гуржийрин скульптордихъ Я.Николадзедихъ. Гьаналай кьулухъ ада вичин уьмуьр скульптурадин устадвилихъ галкӀуриз гьялна.

1923 йисуз ам Ленинграддин художестводин институтдин скульптурны факультетдик экечӀна. Адан муаллим тир А. Т. Матвеев 20-лагьай вишйисанда виридаз чизвай скульптурадин устӀар.

1927 йисуз Хасбулата институт лап хъсандиз кӀелна куьтягьайдалай кьулухъ, жегьил скульптор кӀелун давамарун патал Италиядиз ракъурна. Италияда ада Европадин устадвилин памятникар ахтармишиз чирна, машгьур тир болгарски скульптордин Н. Николаеван мастерскойда кӀвалахна.

1928 йисуз Италиядай хтайдалай кьулухъ Хасбулата Дагъустанда лап еке скульптураяр ийиз эгечӀна, мектебра шикил чӀугадай тарсар гузва. Дагъустандин краеведческий музейдин директор яз кӀвалахна.

1982 йисуз Москвада Хасбулат Аскар-Сарыджа кьена.

## Яратмишунар
* «Гуниб хуьдай эхиримжи кас» — художественны композиция
* Имам Шамилан скульптура (1942 йис,Москва,Третьякован тӀварунихъ галай галерея)
* Магьачкъалада Магьач Дахадаеваз — революционердиз ва сифтегьан Дагъустандин военкомдиз вокзалдин вилик эцигнавай памятник .
* Сергокалада даркьу халкьдин 19 лагьай вишйисан шаир Омарла Батыраяз эцигнавай кишпирдин бюст.
* Дагъустандин халкьдин шаир лезги СтӀал Сулейманаз (1869—1937)эцигнавай кишпирдин бюст.
* Дагъустандин халкьдин шаир авар Гьемзет ЦӀадасадиз (1877—1951)эцигнавай кишпирдин бюст
* Ярагърикай тир шейх Эфенди Мухьаммадан скульптурадин шикил
* Казахски ССРдин Алма-Ата шегьерда эцигнавай казахрин революционер Амангельды Имановаз балкӀандал алай памятник
* Монголияда Сухэ-Батор балкӀандал алай статуя
* Лениназ эцигнавай памятникар -Рыбинск шегьерда (7 ноябр 1957) ва Северодвинскида.
* Хайи хуьре Ахцегьа аялрин художествойрин мектебдин вилик адан бюст эцигнава

## Пишкешар
* Орден «Лайихлувилин Лишан»(кьве сеферда)
* Дагъустандин АССРдин устадвилин лайихлу кас (1943)
* Дагъустандин АССРдин халкьдин художник
* Казахрин ССРдин устадвилин лайихлу кас (1961)
* Гьемзет ЦӀадасадин тӀварунихъ галай Республикадин премиядин лауреат
* Казахстандин Верховны Советдин Лайихлу чар.

## Эдебият
* З. А. Гейбатова-Шолохова «Хасбулат Аскар-Сариджа: уьумуьр ва яратмишунар» (Магьачкъала, «Юпитер», 2000).

## Баянар

## ЭлячӀунар
Мегьемед-Вели Букаран хва Букаррин

**Мегьемед-Вели Букаран хва Букаррин** (1920 йисуз, Ахцегь — ССРГ) — Советрин гьукуматдин ва политикадин деятель. Магьачкъаладин шегьердин исполкомдин председатель (1970—1972), экономикадин илимрин кандидат, Дагъустандин лайихлу экономист. Миллетдай лезги.

## Уьмуьрдин рехъ
Мегьемед-Вели Букаров 1920 йисуз Самурдин округдин Ахцегьрин хуьре дидедиз хьана.

Дагъустандин механикадин техникум ва ЦК КПСС-дихъ галай Лап вини дережадин партиядин мектеб кӀелна куьтягьна. Техникум куьтягьайдалай кьулухъ ада № 128 заводда
машинар туькӀуьрдай конструктор яз кӀвалахна
.
1943 — 1945 йисарин къене Советски армиядин жергейра аваз Ватандин чӀехи дяведа иштираквал авуна.

1948 йисуз Ахцегь райондин исполкомдин секретарь яз кӀвалахна.

1950 йисуз КПСС-дин обкомда кӀвалахна.

1952 йисалай эгечӀна Каспийскидин горисполкомдин сад лагьай секретарь яз, ахпа Мегьарамдхуьруьн партиядин райкомдин секретарь яз кӀвалахна.

Гуьгъуьнлай ам Кьасумхуьруьн колхозрин ва совхозрин управлениядин кьиле эцигна.

1966—1970 йисарин арада Дагъустандин Республикадин Верховны Советдин Президиумдин председательдин куьмекчи тир.

1970 йисан декабрдалай башламишна 1972 йисан июлдал кьван М-В. Букарова Магьачкъаладин горисполкомдин председательдин чка кьуна.

1972—1975 йисара ада емишрин ва емишар цана агакьардай совхозрин трестин кьиле акъвазна.

1975—1981 йисара — «Мегьарамдхуьр» совхоздин директор.

## Пишкешар
* Зегьметдин Яру Пайдахдин Орден
* Орден «Лайихлувилин Лишан»
* Вад жуьреба-жуьре медалар.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Азим Алаудинан хва Ярагьмедрин

**Азим Алаудинан хва Ярагьмедрин** (1960 йисан 20 февралдиз, Кьасумхуьр) — Урусатдин дипломат, Урусатдин Федерациядин акьалтӀай чӀехи вири ихтиярар ганвай векил я.

## Уьмуьрдин рехъ
1960 йисан 20 лагьай февралдиз Дагъустан Республикадин СтӀал Сулейманан тӀварунихъ галай райондин Кьасумхуьре дидедиз хьана.

1983 йисуз Краснодардин политехникадин институт кӀелна куьтягьна. 1989 йисуз ада Дагъустандин гьукуматдин университет акьалтӀарна. ГьакӀни Ярагьмедова Урусатдин къецепатан савда ийизвай министрвилин академия (1993) ва Урусатдин Къецепатан крарин министрвилин Дипломатиядин академия (1998) акьалтӀарна.

## Зегьметдин рехъ
1983 йисуз ада Магьачкъаладин ремонтар ва монтажар ийизвай заводда чкадин устӀар, Избербашдин фуар чразвай заводдин кьиле авай инженер яз кӀвалахна.

1984—1990 йисарин къене — комсомолда ва партияда кӀвалахна.

1990 йисуз — Дагъустан Республикадин Верховны Советдин депутат, социальны политикадин Комитетдин председательдин куьмекчи тир.

1991—1993 йисарин арада — Дагъустандин Гьукуматдин къецепатан кӀвалахрин Комитетдин председательдин куьмекчи, Дагъустандин къецепатан алакъарин Управлениядин кьиле авай кас тир.

1993—1996 йисариз Азербайжанда авай Урусатдин посолстводин советник тир.

1996—1998 йисариз — Россиядин КъКМ-дин Дипломатиядин академиядин студент, аспирант тир.

1998—2003 йисариз — Таджикистанда авай Россиядин посольствода советник.

2003—2006 йисарин къене — Урусатдин КъКМ-да Таджикистандин хилен начальник тир.

2006—2010 йисариз — ада Таджикистан Республикада Ходжентда Россиядин Генеральный консул яз кӀвалахна.

2011—2015 йисарин арада — Урусатдин КъКМ-дин Федерациядин субъектрин, парламентдин ва жемятрин кӀватӀалрин алакъа ийизвай Департаментдин директордин куьмекчи тир.

2015 йисан 19 январдилай эгечӀна — Эритреяда Россиядин акъалтӀай чӀехи векилвал гвай посол язва.

## Дипломатиядин дережаяр
* 2-лагьай классдин АкьалтӀай чӀехи ва ихтиярар авай посланник (2008 йисан 17 июндиз).
* 1-лагьай классдин АкьалтӀай чӀехи ва ихтиярар авай посланник (2017 йисан 10 июндиз).
* АкьалтӀай чӀехи ва ихтиярар авай векил (2019 йисан 13 декабрдиз).

## Пишкешар
1991 йис — Дагъустандин Республикадин Верховны Советдин лайихлу чар.

1996 йис — «Урусатдин флотдин пуд виш тамам хьунай» медал.

2010 йис — Урусатдин Президентдин лайихлу чар.

2011 йис — Урусатдин ФСКН-дин медал.

2015 йис — Орден «За заслуги перед Отечеством 2 степени»; медал «За большой вклад в реализацию внешнеполитического курса России и за многолетний добросовестный труд».

## Баянар

## ЭлячӀунар
Илья Рагьмиэлан хва Резник

**Резник Илья Рахмиэлан хва** (, 1938 йисан 4 апрелдиз, Ленинград) — Советринни Урусатдин манияр кхьизвай шаир я. Урусатдин художествойрин академиядин лайихлу член, Урусатдин халкьдин артист (2003), Украинадин халкьдин артист (2013), киноактер ва сценарист язва.

## Уьмуьрдин рехъ
Илья Резник 1938 йисан 4 лагьай апрелдиз Ленинградда дидедиз хьана.

Мектеб кӀелна куьтягьайдалай кьулухъ ада мединститутдин лабораторияда ва сегьнедин рабочий яз кӀвалахна.

1958 йисуз Ленинграддин гьукуматдин театрадин, музыкадин ва кинодин институтда Т. Г. Сойниковадин классдик экечӀна ва 1962 йисуз ам кӀелна куьтягьна.

1965 йисалай башламишна В. Ф. Комиссаржевскадин тӀварунихъ галай Театрада кӀвалахна. Гьа и вахтунда манийриз шиирарни кхьиз хьана.

1972 йисуз И. Резник театрадай экъечӀна анжах манийрин шииррал алахъна.

1973 йисуз Братиславада фейи манийрин конкурсда манидихъ «Яблони в цвету» приз «Золотая лира» адаз багъишна.

1978 йисуз Чувудрин музыкадин театрадин сегьнеда адан чувудрин чӀалал кхьенвай «Чёрная уздечка белой кобылицы» лугьудай опера-мистерия сифте сеферда къалурна.
«Копилка фокусов» лугьудай аялрин передачадиз илифнавай.

И. Резник виридаз чидай, машгьур эстрададин манийрин автор я. Адан шиирар Максим Дунаевскиди, Александр Журбина, В. Фельцмана, Р. Паулса чпин макьамрик ишлемишна.

Адан манияр тӀвар-ван авай артистри ягъна: Н. Караченцова, М. Боярскиди, Э. Пьехади, А. Пугачевади, С. Ротаруди, Т. Гвердцителиди, И. Паноровскиди ва масадбуру.

Ада В. Чистяковдиз пародиядин текстарни кхьена.

1972 йисалай эгечӀна 1990 йисарин юкьвалди И. Резника А. Пугачёвадихъ галаз кӀвалахна. И вахтунда А. Пугачёвадин виридалайни тӀвар-ван вай манияр кхьенва.

1990—1992 йисарин къене ам Америкадин Садхьанвай Штатра яшамиш хьана.

2006—2009 йисарин арада «Кьве гъед» лугьудай телешоудин жюрида иштираквал авуна.

2007 йисуз УФ-дин МВД-дихъ яратмишнавай Жемятдин Советдин кьиле акъвазна.

2011 йисуз ам мад Жемятдин Советдин кьилиз хкяна.

2013 йисуз февралдиз рекьерин къайдаяр чӀурайдалай кьулухъ, ам Жемятдин Советдай экъечӀна.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Кикабидзе Вахтанг Константинан хва

**Вахтанг Константинан хва Кикабидзе** (1938 йисан 19 июлдиз, ТӀифлис) — Советрин ва гуржийрин манияр ягъдай кас, манийрин автор, киноактер, режиссер ва сценарист. Грузиядин ССР-дин халкьдин артист (1980), Украинадин лайихлу артист (2013), ССРГ-дин Гьукуматдин премиядин лауреат (1978), Грузиядин Гьукуматдин премиядин лауреат (2013).

## Уьмуьрдин рехъ
Вахтанг Кикабидзе 1938 йисан 19-лагьай июлдиз ТӀифлисда дидедиз хьана, аял тир вахтунда Вера районда яшамиш хьана.

Буба — Константин Кикабидзе имерети дворянрин тухумдикай тир, журналист. 1942 йисуз декабрдиз Керчдин патав дяведа хабар авачиз квахьна.

Диде — Манана Багратиони — гуржирин князрин Багратиони-Давитишвилийрин тухумдай тир, машгьур певица тир.

Мектеб кӀелна куьтягьайдалай кьулухъ 1955—1957 йисара ада ТӀифлисдин университетда кӀелна. 1961—1963 йисарра ТӀифлисдин маса халкьарин чӀалар чирдай институтда кӀелна.

1959 йисуз ТӀифлисдин филармониядик кӀвалахдал акъвазна.

1966 йисуз сифте сеферда кинода къугъвана — «Встреча в горах»

1966 йисуз Вахтанг Кикабидзе «Орэра» ансамбльдик акатна, гьа и вахтунда ада «Диэло» квартетдани манияр ягъзавай.

1966 йисуз сифте яз Георгий Данелиядин «Дерт чӀугвамир» (*урус. «Не горюй»*) кинода къугъвана ва Картахенда фейи кинофестивальда виридлай хъсан къугъвай итимдин ролдай приз къачуна (1970).

1973 йисуз «Верадин мягьледин макьамар» (урус. «Мелодии Верийского квартала») адан карьерада лишандин кино хьана (режиссёр Г. Шенгелая)

1977 йисуз Данелиядин фильм «Мимино» акъатна ва Кикабидзедиз Гьукуматдин премия гъана (1978).

1981 йисуз вичин сценариядай В.Кикабидзеди кьуд новеллада аваз комедия акъудна: «Будь здоров, дорогой» (1983 йисуз Габровода Гран-При къачуна), 1985 йисуз — фильм «Мужчины и все остальные».

1984 йисуз «ТАСС уполномочен заявить» фильмда къугъвана ва ССРГ-дин КГБ-дин премия къачуна.

Кинематографда Георгий Данелияди эцигнавай кинойра са жерге халкьдиз кӀани ролар къугъвана: «Не горюй», «Совсем пропащий», «Мимино», «Фортуна». Виридаз кӀан хьайи са кьадар манийрин исполнитель: «Чито-грито», «Мои года — моё богатство» ва масабур.

1996 йисалай адан тӀвар «Вуж вуч ятӀа» лугьузвай энциклопедиядик кутунва.

«Къавкъаздин миллетдин чин» лугьудай рикӀел хкидай ктаб кхьизва.

Вахтанг Кикабидзедиз кьве аял ава — къачунвай руш Марина Сагарадзе, Шота Руставелидин тӀварунихъ галай ТӀифлисдин театрадин актриса.

Константин — адан хва — художник, Канадада яшамиш жезва.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Азизрин Мегьамедфазил Загьидинан хва

**Азизов Мегьемедфазил Загьидинан хва** (1963 йисан 29 лагьай мартдиз, КӀири, Кьурагь район) — Урусатдин гьукуматдин крархъан, Гьукуматдин Думадин II лагьай эверунин депутат, Дагъустан Республикадин чирвилин ва илимдин министр (2002—2006), (2010—2013). Лезги я.

## Уьмуьрдин рехъ
Мегьамедфазил Азизов 1963 йисан 29-лагьай мартдиз Кьурагь райондин КӀирийрин хуьре дидедиз хьана.

1985 йисуз ада «тариххъан, тарихдин ва жемятдин гьакъиндай тарсар гузвай муаллим» пешедай Дагъустандин гьукуматдин университет акьалтӀарна.

1985—1987 йисара ада мектебда кӀвалахна, ахпа ам Гьемзет ЦӀадасадин тӀварунихъ галай ДНЦ-дин аспирантурадик экечӀна.

1990 йисуз Магьачкъалада авай Халкьарин арада авай бизнесдин ва къанунрин институт «экономист» пешедай кӀелна куьтяхьна.

1991—1994 йисара ада Кьасумхуьруьн консервияр ийизвай заводдин директордин эвез яз кӀвалахна.

1994 йисуз Азизов Магьачкъаладин шегьердин собраниядиз депутат яз хкянава.

1994—1996 йисара «Юждаг — экс» АО-дин президент виле кӀвалахна.

1995 йисуз мартдиз Дагъустан Республикадин Халкьарин Собраниядиз депутатвиле хкяна.

1996 йисуз Дагъустандин финансирин министрадин эвездин чка кьуна.

1998 йисуз мартдиз Правительстводиз кӀвалахиз экъечӀай Рамазан Абдулатипован чкадал Мегьамедфазил Азизов УФ-дин Гьукуматдин Думадиз депутат яз хкянава. Буйнакскидин № 10 лагьай хкязавай округда хьайи артухан сечкийра М.Азизоваз инсанри 60 % сесер гана. «Россиядин регионар» депутатрин кӀватӀалдин ва миллетрин кӀвалахрин Комитетдин член тир.

2000−2002 йисара мад финансирин министрадин эвез яз кӀвалахна.

2002 йисуз Дагъустандин чирвилин министрвиле эцигна.

2006 йисалай эгечӀна ам Дагъустандин Президентдин советник тир.

2010 йисан мартдиз Азизов мад Дагъустандин чирвилин ва илимдин министрвиле эцигна.

2013 йисан февралдиз Абдулатипова вичин къарардалди Мегьамедфазил Азизрин просвещениединни илимдин рекьяй министрдин везифаяр бегьемардайди яз тайинарна.

Экономикадин илимрин кандидат.

## Хзан
Адаз паб ава, абуру кьве аял чӀехи ийизва.

Адан хайи стха — Замир Азизрин — Кьурагь райондин кьил язва.

## Баянар

## Эдебият
* 

## ЭлячӀунар
Аливердийрин Агъаверди АбутӀрабан хва

**Аливердийрин Агъаверди АбутӀрабан хва** (1918 йисан 6 ноябрдиз, Ахцегь — 1985 йисан 25 июндиз, Каспийск) — Советрин машинар туькуьрдай кас, ССРГ-дин Гьукуматдин премиядин лауреат, Дагдизель заводдин кьиле авай инженер (1965—1985).

## Уьмуьрдин рехъ
Агъаверди Алиевердиев 1918 йисан 6-лагьай ноябрдиз Ахцегьрин хуьре лезги лежбердин хзанда дидедиз хьана.

### Хзан
Буба — Аливердиев АбутӀраб Аливердидин хва (1886—1963) революция жедалди Бакуда рабочий тир, гуьгъуьнай хуьре колхозда кӀвалахиз башламишна.
Диде — Аливердиева Дуьргисе Мурадалидин руш (1890—1964) сифте кӀвалин кӀвалахар ийиз хьана, ахпа адани колхозда кӀвалахна.

Адаз кьуд стхани са вах авай тир. Стхаяр Абдулхакь, Алини Агалар — илимрину докторарни профессорар тир, стха Аливерди — дяведин ветеран, лайихлу муаллим, гзаф вахтунда ада Ахцегь хуьруьн № 1 школадин директорвиле кӀвалахна. Вах Келимат хуьруьн болницада медвахвиле кӀвалахзвай тир.

## КӀелун
1935 йисуз Ахцегь хуьруьн школа куьтягьна Магьачкъалада авай Дагъустандин механикадин техникумдик экечӀна.
1939 йисуз техникум кӀелна куьтяхьайдалай кьулухъ А. Аливердиев «Двигательстрой» поселокда авай (исятда Каспийск шегьер) № 182 заводдиз (ОАО «Завод Дагдизель») кӀвалахиз ракъурна.

1958 йисуз кӀвалах гадар тавуна ада лап хъсандиз Вири союздин машинар туькӀуьрдай институт (исятда Москвадин технологиядин институт) лап хъсандиз кӀелна куьтягьна. Гьа ийисуз заводдин техника ахтармишдай хилен кьиле авай касдин куьмекчи яз эцигна.

## КӀвалах
1960 йисуз заводдин коструктороин бюродин кьиле утхузвай хилен начальниквиле эцигна.

1962 йисуз заводдин директордин приборар туькӀуьрдай хиляй куьмекчи яз кӀвалахиз эгечӀна.

1965 йисалай башламишна заводдин кьилин инженер яз кӀвалахна.

Гзаф цӀийи техникадин туькӀуьрвилер авуна. Адан тӀварцӀихъ кхьенва муьжуьд автордин свидетельствояр ва мадни гзаф кӀвалах хъсан ийизвай предложениярни.

1978 йисуз ССРГ-дин Министрин КӀватӀалдин ва КПСС-дин ЦК-дин постановлениядал А.Аливердиеваз аппаратар туькӀуьрдай хиляй кӀвалахдиз СССР-дин Гьукуматдин премия пишкешна.

1981 йисуз Каспийск шегьердин экономика, культура вилик тухуз лап пара кӀвалах авуртир виляй, жемятдин ва политикадин уьмьрда иштираквал тухайвиляй, шегьердин халкьдин депутатрин КӀватӀалдин указдал А. Адивердиеваз «Шегьердин лайихлу ватанэгьли» тӀвар гана.

Октябрдин революциядин ордендин, «Лайихлувилин лишан» ва са шумуд медалдин кавалер.

А. Алиердиев инсанрин рикӀел алумукьун патал адаз Каспийск шегьердин лайихлу ватанхэгьли тӀвар ганва, ам яшамиш хьайи кӀвалел рикӀел хуьдай тахта эцигнава, заводдин музейда адан экспонатар ава ва адан тӀварунихъ галай махсус премия тешкил авуна. Адан тӀвар Ахцегь хуьруьн са куьчедиз гана.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Апшерон район (Азербайжан)

**Апшерон район** () — Азербайжанда авай район я.

Майдан — 1 546 км². Агьалияр — 210 100 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 135,9 кас/км².

Административ юкь — Хырдалан я.

## Тарих
Райондин тӀвар вичи чка кьур полуостровдин тӀварцӀелай атайди я. Са бязи алимрин фикирдалди, тӀвар «аб» (яд) ва «шоран» (кӀуь) лугьудай персрин гафарилай атайди — санал «кӀуь яд» лагьай чӀал жезва. Маса версиядив кьурвал, ам Афшарар лугьудай туьрк тайифадилай атайди я. Бязи малуматралди, ПӀираллагьи островдин мукьвал Афшаран лугьудай яшамиш жезвай чка алай тир, адай тӀуз Дербентдай Персиядиз каравандин рехъ физвай тир.

Район 1963 йисан 4-лагьай январдиз туькӀуьрнава.. Район кьве индустриал юкь — Бакуни Сумгаит — игьтияжар хуьруьн майишатдин продукциядалди таъминарун патал арадал гъанва.

1990-лагьай йисуз адан ибаратдикай Хизи район хкуднава.

## География
Районди Азербайжандин рагъэкъечӀдайпата чка кьунва.

Район кефердин патахъ Сумгаит шегьердихъ, кефердинни рагъакӀидай патахъ Хизи райондихъ, рагъакӀидай патахъ Гобустан райондихъ, кьиблединни рагъакӀидай патахъ Аджикабул райондихъ, рагъэкъечӀдай патахъ Баку шегьердихъ галаз сергьятдал ала.

## Агьалияр
Йисариз килигна Апшерон райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Эхиримжи йисар районда авай агьалийрин къалинвал пара чӀехи хьинва. Мисал патал, 1976-лагьай йисуз агьалийрин къалинвал 14,7кас/км² тир. 2009-лагьай йисуз и къалурзавай лишан 139 кас/км²-див агакьна. 

2009-лагьай йисан малуматралди, агьалийрикай 82% шегьеррани поселкайра яшамиш жезва.

## Инфраструктура

Вири санлай къачурла райондин территориядай 856,8 км авторекьер физва.

Агьалияр электроэнергиядалди датӀана таъаминарун патал Апшерон районда 12 подстанцияди кӀвалахзва.

2007-лагьай йисуз районда 30288 нумрадиз кьван жедай АТС авай тир, абурукай 26966 нумра ишлемишзвай тир. 2008-лагьай йисан малуматралди районда 20 почтадин хел авай тир, абурукай 17-даз рахадай пункт, 3-даз - интернет-клуб авай тир.

## [[Азербайжандин автомобил индексар| Автомобил нумраярин индексар]]

Апшерон районда автомобил регистрациядин нумраярин индекс 01 я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Агъдаш район

**Агъдаш район** () — Азербайжанда авай район я.

Майдан — 1 023 км². Агьалияр — 111 106 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 108,9 кас/км².

Административ юкь — Агъдаш я.

## Тарих
«Агъдаш» топоним Афшарар лугьудай туьркни огъуз тайифадин Агъдаш сихилдилай атайди я.

Район 1930 йисан 8-лагьай августдиз туькӀуьрнава.

## География
Районди Азербайжандин юкьванпата чка кьунва.

Район кефердин патахъ Шеки райондихъ, кефердинни рагъэкъечӀдай патахъ Огъуз райондихъ, рагъэкъечӀдай патахъ Кьвепеле райондихъ, Гейчай райондихъ ва Ужар райондихъ, кьиблединни рагъэкъечӀдай патахъ Зердаб райондихъ, кьиблединни рагъакӀидай патахъ Барда райондихъ ва рагъакӀидай патахъ Евлах райондихъ сергьятдал ала.

Агъдаш районди Ширвандин кьулувилин кефердинни рагъэкъечӀдай пата ва Аджиноурдин предгорьедин кьибледин пата чка кьунва. Райондин рельеф чӀехи пай аранар я, адан кефердин пата суварни ава (Буздагъдин цӀиргъ, вини кьилин кьакьанвал — 700 метр). Ина зур-къумлухдин ва кьуру дуьзен чуьлуьн ландшафтар гьалтзава. Климат — юкьван гьалдин пара чимиди, кьуру субтропикринди я. Январдиз жезвай юкьван гьалдин температура 1,2 — 1,4°С, июлдиз — 25 — 27°С я. Къваларин юкьван гьалдин йисан дережа — 300—450 мм я. Агъдаш райондай тӀуз Турианчай физва, кефердинни рагъакӀидай сергьят тирвал Кура авахьзава. Райондин Кьилин Ширвандин коллектор эгечӀзава, Турианчай вацӀал гидротӀвал эцигна.

## Агьалияр
Йисариз килигна Агъдаш райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика.

1976 йисуз агьалийрин къалинвал 61,9 кас/км²дал тир, 2017 йисуз — 106 кас/км²-дал хьана.

2009 йисан гьалдиз килигна, агьалийрикай 66,6 % хуьрера яшамиш жезва.

## Административ паюн
Агъдаш район 26 муниципалитетдикай ибарат я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Агъжабеди район

**Агъжабеди район** () — Азербайжанда авай район я.

Майдан — 1 760 км². Агьалияр — 136 700 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 77,67 кас/км².

Административ юкь — Агъжабеди я.

## Тарих
«Агъжабеди» топоним туьрк «агъжа» (цӀару хьтин) ва «бет» (суван гуьне) гафарилай атайди я. И фикир райондин рельфдини акунри тестикьарзава.

Район 1930 йисан 8-лагьай августдиз туькӀуьрна. 1963 йисан 4-лагьай январдиз ам терг авуна ва Агъдам райондин ибаратдик кутуна. ЦӀийи кьилелай ам 1965 йисан 6-лагьай январдиз туькӀуьрна.

## География
Районди Азербайжандин юкьван пата чка кьунва.

Район кефердинни рагъакӀидай патахъ Барда райондихъ, кефердинни рагъэкъечӀдай патахъ Зердаб райондихъ, рагъэкъечӀдай патахъ Бейлаган райондихъ, кьибледин патахъ Физули райондихъ, кьиблединни рагъакӀидай патахъ Ходжавенд райондихъ ва кефердинни рагъакӀидай патахъ Агъдам райондихъ галаз сергьятдал ала.

Агъжабеди районди Кура-Араксдин арандин Милдинни Къарабагъдин кьулувилерал чка кьунва. В советский период в районе проводились мелиорационные и дренажные работы.

Климат — юкьван гьалдин пара чимиди, кьуру субтропикринди я. Январдиз жезвай юкьван гьалдин температура 1,2 — 1,7°С, июлдиз — 25 — 26°С. Къваларин юкьван гьалдин йисан дережа — 300—500 мм я.

## Агьалияр
Йисариз килигна Апшерон райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика.

1976 йисуз агьалийрин къалинвал 36,7 кас/км²-дал тир, 2009 йисуз — 106 кас/км²-дал хьана.

2009 йисан гьалдиз килигна, агьалийрикай 62 % хуьрера яшамиш жезва.

## Административ паюн
Райондин ибаратдик 1 шегьердинни 45 хуьруьн муниципалитет акатзава.

## Инфраструктура
Вири санлай къачурла райондин территориядай 844,9 км авторекьер физва[11].

Агьалияр электроэнергиядалди датӀана таъаминарун патал Агъжабеди районда 4 подстанцияди кӀвалахзва.

2013 йисуз районда 30 АТС авай тир, абуру алакъадивди 46 яшамиш жезвай чка таъминарзава. 2008 йисан гьалдиз килигна районда 29 почтадин хиле кӀвалахзава. 2003—2013 йисарин къене тилифундин нумрайрин кьадар 2,4 сеферда пара хьанва, Интернетдикай менфят къачузвайбурун 7,7 сеферда пара хьанва.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Азизрин Эльдар Азизан хва

**Эльдар Азизан хва Азизрин** (; 1957 йисан 28 июндиз, Баку) — Азербайжандин гьукуматдинни сиясатдин крархъан, Баку шегьердин кьил я. Лезги я.

Азербайжандин журналистрин галкӀдин член, Азербайжандин архитекторрин галкӀдин гьуьрметлу член, «Дифаи» ктабдинни кьве вишелай пара макъаладин автор язва.

## Уьмуьрдин рехъ
Азизрин Эльдар 1957 йисан 28-лагьай июндиз Баку шегьерда дидедиз хьана.

### Хзан
Азизрин Эльдаран буба лезги, диде — азербайджанрикай язва. Хаядин патай ам Ирандин фелдмаршал Багьман Мирза Къажардин штул жезва.

### Карьера
1979-лагьай йисуз Азизрин Эльдар тафаватлувилелди С. М. Кирован тӀварунихъ галай Азербайжандин гьукуматдин университетдин тарихдин факультет акьалтӀарна. Гьа йисалай гатӀумна ада Азербайжандин комсомолдин Юкьван комитетда гьар жуьредин жавабдар.

1980-лагьай йисуз ССРГ-дин Вини кьилин советдин Президиумди адаз «Гьурметдин лишан» лугьудай орден пишкешна.

1984-лагьай йисалай гатӀумна ада Баку шегьердин 26 Бакудин комиссаррин райондин комсомолдин комитетда секретарвиле кӀвалахна, 1987-лагьай йисалай эгечӀна — Бакудин гьукуматдин комитетдин садлагьай секретар яз кӀвалахна. 1991-лагьай йисуз ам Азербайжандин Жегьилрин галкӀдин Юкьван комитетдин секретардин чкадал тайинарна.

1990-лагьай йисуз ам Азербайжандин Республикадин Вини кьилин советдин депутатвиле хкянва, гуьгъуьнлай ам шумудни са сеферда Бакудин гьукуматдин советрин советдиз депутатвиле хкянва.

1998-лагьай йисуз Азизрин Эльдар Азербайжандин Республикадин Юкьван хкягъунин комиссиядин халкьарин арада авай рафтарвилерин хилен кьил яз тайинарна, 1999-лагьай йисуз — Баку шегьердин бегьемрунин властдин къецепатан алакъайрин ва инвестпрограммайрин департаментдин кьилин заместитель яз тайинарна.

2000-лагьай йисан мартдиз ам Баку шегьердин бегьемрунин властдин кьилин заместитель яз тайинарна, гьа йисан июндилай — Баку шегьердин Низамидин райондин бегьемрунин властдин кьил тир.

2003—2011 йисарин къене ам Гянжа шегьердин бегьемрунин властдин кьил тир.

2011—2015 йисарин къене Азизрин Эльдар Сумгаит шегьердин бегьемрунин властдин кьил тир.

2015—2018 йисарин арада ам Баку шегьердин Сабаил райондин бегьемрунин властдин кьил тир.

2018-лагьай йисан 16-лагьай июлдиз Баку шегьердин бегьемрунин властдин кьилин заместитель яз тайинарна.

2018-лагьай йисан 15-лагьай ноябрдиз Баку шегьердин бегьемрунин властдин кьил.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Мамедов Тагьир Намикан хва

**Тагьир Намикан хва Мамедов** (1981 йисуз 2 октябрдиз, Баку) — Урусатдин кинодинни телевидениедин актер, кинорежиссер, сценарист, продюсер, ТВ кьиле тухудайди, шоумен ва юморист. «Comedy Club»-дин экс-резидент.

## Уьмуьрдин рехъ
Тагьир Мамедов 1981-лагьай йисан 2-лагьай октябрдиз Баку шегьерда дидедиз хьана. Адан буба — Намик Мамедов, азербайджанви я. Диде — Нина Михайлан руш, эрмени я. 1998-лагьай йисуз ада Сабаил районда авай № 6 мектеб акьалтӀарна. Гуьгъуьнлай Мамедов медицинадин училищедик экечӀна, ада ам «яру дипломдалди» куьтягьна, ада «фельдшер-лаборант» лугьудай пеше къачуна.

Гуьгъуьнлай ада Урусатдин халкьарин дуствилин университетдин медицинадин факультетдал са йисан къене кӀелна, амма са арадилай адаз вичин уьмуьр медицинадихъ алакъалу ийиз кӀан хьаначир. 1998-лагьай йисуз Мамедов Урусатдин ЦӀийи университетдик экечӀна, ана ада психолога-консультантдин пеше къачуна.

Вичин карьера 1998-лагьай йисуз ада КВН-дилай гатӀумна, ам «Лулумбадин аялар» командадин ибаратдик квай тир (РХДУ). Гуьгъуьнлай ам Премьер-лигада экъечӀзвай РосНАУ-дин командада къугъвазвай тир.

2005-лагьай Гарик Мартиросянан эверуналди Егор Алексеевахъ галаз «Битлз» дуэтдин ибаратдик кваз ада «Comedy Club»-да вичин дебют авуна. 2006-лагьай йисан гатфарилай эгечӀна Мамедов кьилде экъечӀиз хьана (Егор Алексеев хъфенва). «Comedy Club»-да адан визитдин карточка «Программа максимум» («Скандалы, интриги, расследования») передачадл парадоияр хьана.

2008-лагьй йисан гатфариз ва гатуз ам «Первый каналдал» экъечӀзавай «Король ринга» программадин ринг-сайдал тухузвайди тир.

Ахпа конкурсант яз ада «Последний герой» реалити-шоуда иштираквал авуна, ва гьакӀни Юлия Ковальчукдихъ галаз са жуьтдик кваз «Две звезды» лугьудай музыкадин музыкальном проектда иштираквал авуна.

2010-лагьай йисалай гатӀумна Мамелов «Мастифф-продакшн»-дин креатив продюсер тир.

## Баянар

## ЭлячӀунар
КӀартӀвел чӀалар

**КӀартӀвел чӀалар** (тахьайтӀа *Кьибледин Къавкъаздин чӀалар*; ქართველური ენები) — Кьибледин Къавкъаздин рагъакӀидайни ва юкьва, асул гьисабдалди гилан Гуржистандин территорияда, са кьадардин Туьркияда (Лазистан, Тао-Кларджети) чкӀанвай чӀаларин хзан я. Абурал гуржиярни абурун субэтносар рахазва.

Кьилин характеристикар: вири кӀартӀвел чӀалариз гуржи алфавит ишлемишзава; вири кӀартӀвел чӀалари чпин сифте кьил дегь пракӀартӀвел чӀалалай къачузва (ам чара хьунин нетижада абур арадал акъатна); кӀартӀвел чӀаларин чӀехи паюниз дегь гуржи ва Гуржи чӀаларай пара къачунвай гафар ава.

## Классификация

Генетикадин алакъаяр дуьздаказ тайинариз хьанач. Виликди мукьвал-мукьвал ам гипотезадал бинеламишнавай къавкъздин тахьайтӀа ибериядинни къавкъаздин (макро)хзандиз кутазвай тир. ГьакӀни кӀартӀвел хзан ностратик макрохзандик акатуникай гипотезани ава

Амма чара-чара специалистри и гипотеза критика авуна, ам лап гьуьжет алайди хьиз гьисабзава. И версиядин нетижаяр пара компаративистри кьабулзавач. Абуру ностратик чӀаларин теория михьиз гъалатӀ тирди тахьайтӀа вини кьил — инанмишвал ийиз тежедайди хьиз гьисабзава.

* **Кьибледин кӀартӀвел** хел
** гуржи чӀал — рахадайбуру кьадар — 5 млн кас (гьа гьисабдик Картли, Кахети ва Имерети нугъватар кваз).
** **Занская** (колхидадин) группа
*** мегрел чӀал — рахадайбурун кьадар — 400 агъзур кас. Асул гьисабдалди абур Гуржистандин рагъакӀидай пата; Мегрелиядин ва Абхазиядин (Гальский район, Ткварчел район) регионра яшамишзава.
*** лаз чӀал (чан) — рахадайбурун кьадар — 150 агъзур кас. Абур Туьркиядин кефердинни рагъэкъечӀдай пата: Лазистанда яшамишзва.
* **Кефердин кӀартӀвел** (сванрин) хел
** сван чӀал — рахадайбуру кьадар 14-далай 30-дал кьван агъзур кас я. Асул гьисабдалди абур Гуржистандин кефердинни рагъакӀидай пата, Сванетиядин и Абхазиядин (КӀодори кӀам) регионра яшамишзава.

ГьакӀни КӀартӀвел чӀаларик Гуржистандин дегь эдебиатдинни диндин чӀал — дегь гуржи чӀал акатзава.

Са вахтара Гуржистандин чувудрин чӀал (чувудринни гуржи чӀал) кьетӀен кӀартӀвел чӀал хьиз хкудзава. Адаз Гуржистанда киврули, Израилда ивр. ‏גרוזינית יהודית‏‎ (грузинит йехудит) тахьайтӀа ивр. ‏גאורגית יהודית‏‎ (георгит йехудит) лугьузва. Лингвистрин чӀехи паюни ам ивритдайни арамей чӀаларай пара гафар къачунвай гуржи чӀалан нугъат хьиз гьисабзава. Абуру чувудрин алфавит ишлемишзава.

Гилан вахтунин кӀартӀвел чӀаларикай анжах гуржи чӀалаз кхьина ава. XIX виш йисалай гатӀумна специалистри лаз (Германиядани Туьркияда латин алфавитдин бинедал) ва мегрел (Гуржистанда гуржи алфавитдин бинедал, виликра кириллицадинни бинедал) чӀалариз кхьинар кардик кутаз алахъунар ийизва.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Абазинар

**Абазинар** — Къавкъаздин дибдин, абхаз-адыг хелдик квай халкьарикай сад я. ЧӀехи пай Карачай-Черкессиядин Республикада яшамиш жезвайди я, гьакӀни маса гьукуматра. Европеоиддин расадин понтид жуьредик квайди я.

Абазинрин тарихвилин дибер Абхазиядай атанвайбур я. ГьакӀни чпин чӀалай абуруз виридалайни мукьвуг гвайбур абхазар я. Ахпа гуьгъуьна абур адыгрихъ пара галаз хьайивили абурун медениятдани чӀала пара адыгрихъ галаз са затӀар ава. Агъазвай абазинар суьнни-мусурманар я.

Къавкъаздин дяве куьтягь хьайила абазинрин пай гъурбатдиз фена. Россия кьабул авурбур амукьна чпин чилел. Гъурбатда авай мугьажирар-абазинар черкесар хьиз хсабзава. Абурукай парабур туьркни араб чӀалал рахазва, чпин чӀал рикӀелай фена, садбуру чпин абазин тӀварарни фамилар квадарна туьркерихъни арабрихъ галаз акахь хьана, чпин диберикай рикӀел аматӀани.

## ЧӀал
Абазинар Кеферпатан Къавкъаздин хзандин абхаз-адыгрин кӀватӀалдик квайбур я. Адахъ кьве нугъат ава — Тапантдинни (литературадин чӀал туькӀуьрнавай) Ашхардин. Кхьинвал кириллицадал туькӀуьрнавайди я. Россиядин абазинри гьакӀни урусни кабардин-черкес чӀаларал рахазва.

## Абазинар дуьньяда
Абазинрин халкьдин жемятар Турцияда, Египетдани Виликан Азиядин гьукуматра, Сирияда, Иорданиядани Ливанда ава. Абур гьикьван кас аватӀа дуьз малумат авайди туш. Инсанри виридалайни пара агъадай малуматдай абур 100 000 кас ава. Ахпа 1858 - 1864 йисара Турциядиз 50 агъзур абазин хъфенатӀани, абурукай чӀехи пай арабрихъ, туьркерихъни черкес халкьарихъ галаз акахьна.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Абазины — Кавказский Узел