open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Абхаз чӀал

**Абхаз чӀал** (*аԥсуа бызшәа* [apswa bəzʃʷa], *аԥсшәа* [apsʃʷa]) — Абхаз-адигъ чӀаларин хизандин абхаз-абаза чӀаларин хелик акатзавай, Абхазиядин чилерал гегьенш тир чӀал я. Абхаз чӀалаз мукьвабур я адигъ, абаза, убух чӀалар. 

## Лингвогеография
## Тарих
## ЧӀалан характеристика
### Фонетикани фонология
#### Вокалвал
Абхаз чӀала ава кьве ачух фонема: [ɨ], [a], ва яргъи ачух [aː] (ы, а, аа). Кхьинарал жезвай мюкю ачух ванар къалурзай гьарфари (у, и, е), гагь-гагь монофтонгар хьиз кӀел жезва, амма фонологиядин характеристикадал язва дифтонгар, тахтайтӀа аллофонар, къунши ачух туширбурун таъсирдикай жезвай.

#### Константвал
Литературадин чӀала ава 50 ачух тушир фонема. Нугъатара 60 фонемадал кьван. Икьван пара ава абур гьа виляй хьи, пара ачух тушир ванариз ава чпин патализация ва лабиализация квай жютер.
 
Ачух тушир фонемайрин таблица:

* Къацу рангунал къалурай ачухтуширбур анжах бзуб нугъатда жезва. Вилидал къалурнайбур - бзуб'ни садз нугъатара
* Акцент (ачух фонемайрал, урус чӀалал: ударение) фонологияда важибди я. 

### Морфология
Абхаз чӀал агглюкатив чӀал я, ва ада чӀехи дережадин полисинтетизм ава.

Гафунин эвелда жезвай -а- тайинвилин артикл я. Тайинвилин артикл галай форма тайинтушир ва нолдин артикл галай формайрилай пара гьалт жезва чӀала.
Шарл Леклер

**Шарл Марк Гьерв Персиваль Лекле́р** (; ) — Монакодай автогалтугчи, Формула-1 дюньядин чемпионатдин иштиракчи, «Феррари» командадин пилот,   йисан сезондин вице-чемпион. 2016 йисан GP3 сериядин ва 2017 йисан Формула-2-дан чемпион.
Автоспорт

**Автоспорт** (, гьакӀани ), **автомобилрин спорт** — техникадин спортдин жюрейрин категория, гьина иштиракчияр акъажзава чпин арада автомобилар гьалуна (прототип, кьезил автомобил, ппар чӀугвадай, вири рекьерай фидай, ва масабур).

Алай чӀавуз автомобилрин спортдин пара жюреяр ава, гьардаз вичин къайдаярни авай.

Акъажунар жезва фадвиликай (вуж садлагьай агакьдатӀа финишдиз), трассадай финикай (четин трассадай нивай физ жедатӀа), экономвиликай, рехъ авачир чкайрай финикай, ва гьакӀни мад. Автомобил галтугунрикай дюньядин чемпионатрин парабур Вирихалкьарин Автомобилрин Федерациядин эгидадик тухузва.
Баскрин Уьлкве

**Баскарин Уьлкве** (баск. Euskal Autonomia Erkidegoa, Euskal Herria, Euskadi eus̺kadi; исп. País Vasco), **Эускади, Баскония** – Испаниядин кефер патахъ галай автоном жемият. Испан чӀалаз мукьва тушир баск чӀалал рахазвай баскарин пад. 

Баскарин Уьлкве тарихдин баскарин чилерин пай я. Баскарин Уьлкведин кьилин шегьер Витория-Гастейс я.
Таржума авун

**Таржума** - текст ва я рахун са чӀалалай мюкю чӀалал интерпретация авун, мана квадар тавуна мюкю чӀалал малумат гун я. ГьакӀани, лезги чӀала **элкъюрюн** гаф лугьун жезва и манада (месела: «текст инглис чӀалалай лезги чӀалал элкъюрна»). Эвелдилай авайтир анжах гъилин таржума, инсанди вичи ийизай. ХХ виш йисалай гатӀумна алахъунар таржума машинрал ва компьюторарал ийиз. 

Таржумадин лишан язва са чӀалай (сифтедин чӀал - СЧ) текст мюкю чӀалал (таржумадин чӀал - ТЧ) элкъюриз, абурун арада авай грамматикадин, морфологиядин, културдин фаркьдиз килигна, текстдин мана амукьдайвал СЧ авайвал хьиз. 

## Кхьинринни мецин таржума
Мецинни кхьинин таржума сад-садакай пара фаркьлу жюреяр я. Кхьинрин таржума (translation) язва са чӀалалай мюкю чӀалал текстдин элкъюрун, электрондин тахьайтӀа кхьинрин кхьинардай алатдал, кьве чӀаланни кхьинрин адетрин къайдаярал. Мецин таржума (interpreting) язва са културадин чӀалал тир рахундин мана, кьве чӀаланни рахадай къайдаярин характеристикаяр гъавурда гьатна, мюкю културадин чӀалал элкъюрун. Мецин таржума пай жезва синхронни давамдин жюрейрай. ГьакӀани, ава мецин чӀалалай гъилерин чӀалал таржума, яб гунин сагъвал чӀуру тир инсанар патал. Гъилерин чӀалан таржума мецин таржумадихъ галаз сад гьисаб жезвач.

Таржумадин агентвилерин кӀвалах герек тир кӀвалах я. Гьар юкъуз миллионарал инсанар абурун теклифарикай хийир къачузва. Адакай хийир ава техникадин, медицинадин, бизнесдин, дипломатиядин, туризмдин сферайра. 

## Тарих
Яру хашдинни Яру зур вацран халкьаринарадавай гьерекат

**Яру хашдинни Яру зур вацран халкьаринарадавай гьерекат** – 1863 йисуз тюкӀюрнай халкьаринарадавай гуманитарвилин гьерекат я. Вири дюньяда тахминан 17 миллион кӀвалахчини волонтор ава. 

Гьерекат ахъа хьанвай Швецияда, 1863 йисуз, гьукуматдин тушир халкьаринарадавай тешкилат хьиз, кюмек гунин агентвал хьиз. Тешкилат эцигайбур: Анри Дюнан, Густав Муанье, ва мсб. Гьерекатди гьисабзава хьи абурун лишан вири кюмек кӀанзавайбуруз кюмек авун я, инсанар чара ийизва халкьдин, диндин себебрал килиг тавуна. 

## Тарих
### Солферино, Анри Дюнан, Халкьаринарадавай Яру хашдин комитет тюкӀюрун

1959-й йисуз швейцаржув бизнесмен Анри Дюнан атанвай Италиядиз, француз император Наполеон ӀӀӀ галаз эхтилат ийидайвал а чӀавара Франциядин оккупациядик квай Алжирда кӀвалахар тухунин четинвилерикай. 24 июндиз, няниз, ама атанва Солферино шегьердиз. Гьана адаз акунва ана физвай дяве, гьар патахъай 40 агъзурдиз мукьва аскер кьейила ва хер хьайида. Медицинадин кюмек авачир, ва Арнидал чӀехи таъсир авунва ада хьи, хер хьанвайбуруз кюмек авач. Ада финин лишан (Наполеон ӀӀӀ галаз акун) тунва, са шумуд йикъан къене чирна медицинадин кюмекдин къайдаяр, гатӀумна кӀвалахиз, хер хьанвайбуруз кюмек ийиз. Ахпа кӀвализ Женевадиз хъфейла ада кхьена, ва вичин пулунихъ 1862-й йисуз акъудна ктаб «Солферинодикай рикӀел хкинар». Ктабдин са шумуд экземплер ада ракъурна Европадин сиясатчийриз. ГьакӀани, ада эверзайтир тюкӀюриз дяведин вахтунда кюмекдай милли тешкилатар, ва эверзай тюкӀюриз халкьаринарадавай разивилер, дяведин майдандал кӀвалахзай медикринни гьоспиталрин хатасузвилиз гарантия гудай.
Краснодар

**Краснодар** — Урусатдин Кьиблепатан виридалайни чӀехи шегьер я, Краснодардин крайдин администрациядин юкь я. Ам Кубань вацӀун къерехда, ЧӀулавни Азов гьуьлерин патаг ала. Шегьердин агьалийрин кьадар тахминан 1,2 миллион кас я. Шегьер 1793-лагьай йисуз бине эцигнава ва сифтегьан тӀвар **Екатеринодар** тир. Ам уьлкведин метлеблу промышленностдин, базардин ва культурадин юкь я. Адаз гзаф вахтара «Урусатдин Кьиблепатан кьилин шегьер» лугьуда.

## Агьалияр
Краснодардин агьалийрин официальный кьадар 2025-лагьай йисан сифте кьиле тахминан 1,2 миллион кас тир. Агьалийрин динамика лап хъсан я, инсанар иниз гзаф къвезвайвиляй шегьер къатиз чӀехи жезва. Экспертрин гьисабдалди, регистрация тахьайбурухъ галаз, шегьерда са чӀавуз тахминан 2 миллион кас яшамиш жезва.

## Галерея

Krasnodar, Russia, near natural colors, Sentinel-2 satellite image 2018-SEP-18.jpg
Триумфальная арка и памятник Святой Екатерине (1).jpg
Медакадемия Краснодар Russia.JPG
View of Krasnodar taken from Kozhevennaya street, 24 2020-04-18-5.jpg
Здание гостиницы централь 03.JPG
Karasunskiy okrug, Krasnodar, Krasnodarskiy kray, Russia - panoramio (27).jpg
2022. Краснодар DSC 9475.jpg
Екатерина Великая. Монумент.JPG


## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
*
Жинсвилин алакъа

**Жинсвилин алакъа,** **секс** — гьар жинсдикай тир кьве инсандин ва йа гьайвандин, сихил давамарунни бедендин кеф жен патал, жинсвилин бедендин пайарин (еркекдинни дишегьлидин) алакъа.
Дандас

**Дандас** (**Дандасар**) — лезги сихил, КцIар кIватIалдихъ галай. Сихилдин кьилхуьр КцIара авай вини Ясаб хуьр я. Сихилдин гаплокIватIал (генетикадин жуьре) J1(M267), E-V22 (E-FTH10667) я.

## ТIвархьун (Этимологи)
Дандас тIвар дандасриз чпин чIехи дах тий Дандасакай амай са тIвар я.

## ЦIуругъ (Истори, тарих)
Дандасари чиб цIур чIавуз авай Дандас тIвар алай ксан хтулар яз хцебзва. Дандасдиз 13 хва авай, амма абрукай сад сагъ амукьзва.

ЦIур чIавуз дандасриз Дандас тIвар алай са xуьрни гъала авай, амма ин хуьр цIай ягъана курзва, гъалани чкIурзва. 

Вири цIуругъ (тарих) тийвал дандасарин хцеб тIимил жезвай.

## Силсила (Генеалоги)
Сихилдин силсил (генеалоги): Дандас – Фарух (Варху) – ?

Фарухар сихилдай тий Э. Сафаралиеван ДНК анализдиз килигай абур Дандас 300 йис вилик са касдлай хьанва.

### КIарар (рекъер, хелер)

* АбдурахIманари хел/рекъ
* РахIимханари хел/рекъ
* Надырин хел/рекъ
* Чигнирин хел/рекъ
* Ширинрин хел/рекъ

## Географи
Лезги ччилин кьиблединни-рагъэкъечIдай патахь — КцIарахь, кьуд пад сув тий — Ясаб хуьрей я. Хуьруьн патав гвай суваз Дандас-къав лугьуда. 

Къенин йикъара гьакIани КцIарахь паласа патахь гьуьлуьз мукьа тий ччилел Ясаб-уба хуьре ава.

### Топонимар

* Дандас-къав – Вини Ясаб хуьре авай сув
* Дандас-ару – Гъевечи Ясаб хуьре авай паласа
* Дандас-къван – Вини Ясаб хуьре цIур чIавуз авай мирасар кхьенвай къван
* Дандасрин ччилер –  Гъевечи Ясаб хуьре авай ччилер

## ГьакӀни килига

* Сихил

## ЭлячӀунар
Суэц къанал

**Суэцдин къанав** (ар. قناة السويس‎, къанат эс-сувейс) – шлюзар галачир гимияр фидай къанав Египетда, Чилерин-юкьвавайни Яру гьюлерин юкьва авай. Гьинд океандинни Атлинтик океандин Чилин-юкьвавай акваториядин арада авай виридалай кюрю яцин рехъ я - адалай вилик гимияр мажбур тир вири Африкадин къерехъай физ кьиблепатахъ, анай Гьинд океандиз акъатдайвал. А рехъ исятдин Суэц къанавдин рекьикай 8 агъзур км яргъи тир. ТахтайтӀа, Европадай гимияр агакьдай Африкадихъ, ана абурал алай пар алудна, ам чиляй транспортировка ийизвайтир кьиблепатахъ. 

Къанавдин яргъивал 160 км я, деринвал 20 метр, гьяркьувал яцин гюзгюдал 350 метрдив кьван, гьяркьювал деринвиле 40 метр. Синайдин Зуростровдилай рагъэкъечӀдай патахъ гала. Ам гьахьзава пуд «мухафаз'диз» (Египетдин администрациядин пай): Порт-Саид, Исмаилия, Суэц. 

## Тарих
### Антик чӀавар
### Ахъай хъавун

## Алай чӀав
## Кьерехъарин юкьва алакъа
## Идара авун
Тагьир Ражабан хва Уланбеков

**Тагьир Ражабан хва Уланбеков** (урус. (*Раджабович* *Тагир Уланбеков*т 1991 йис, Дулум, Дагъустандин АССР) — Акатай теккьуршахарин атлет. Урусатдин Федерацийадин патай иштиракзава. Виридалай кьезил заланвилин категорийада иштиракзава. Пешекар дережадал иштиракзава 2013 йисалай. Машгьур йа UFC, AMC Fight Nights Global, GFC тешкилатара иштирак авуниз килигна. AMC Fight Nights Global'дин виликан чемпион виридалай кьзил заланвиле, GFC'динни виликан чемпион гьа-гьа заланвилин категорийада. Женгинин самбодикай дуьнйадин чемпион. UFC'дин официал рейтингда 12 цӀарцӀе ава виридалай кьезил заланвилин категорийада.
Глаголица

**Глаголица** – садлагьай славянарин алфавит. ТуькӀуьрнава IX вишйисан юкьва, Византиядин миссионерар Кириллни Мефодия, грек чӀалалай цӀуруславян чӀалал элкъуьрдайвал христианрин ктабар. 

## Характеристик
Констант-вокалик кхьинар я. Чапла патахъай эрчӀи патахъ кхьин жезва. Грек гьарфаргандикай хьанвайди я. Адал кхьин жезвайтир славян чӀалар (килисадин славян чӀални болгар чӀал) X-XI вишйисара, хорват чӀални X-XVIII йисара. Глаголицадин туькӀуьрхъанар Кириллни Мефодий тир гьисаб жезвайва. И кхьинар Русьдин, Моравиядин, Хорватиядин, Болгариядин чилерал кардик квайтир.
Фадвилелди Атунин Полицдин Хел (Азербайжандин Республика)

**Фадвилелди Атунин Полицдин Хел** — Азербайжандин Республикадин Къенепатан КӀвалахарин Министрвилик акатзай, полицдин тактикадин хел я.

Кьил Рамиль Пириев я. Чка «8 noyabr prospekti - 69» я.
Къиргъизстан

**Къиргъизста́н, Кирги́зия** (, кир. *Кыргызстан*) ва я **Къиргъи́з Респу́блика** (, кир. *Кыргыз Республикасы*) — рагъэкъечӀдай патан Юкьван Азияда патан авай гьукумат.

## География
Кефер пата Къазакъстандихъ галаз, рагъакӀидай пата Узбекистандихъ галаз, кьиблединни рагъакӀидай пата Тажикистандихъ галаз, рагъэкъечӀдай патани кьиблединни рагъэкъечӀдай пата Китайдихъ галаз сергьятра ава.

Къиргъизстан — унитар республика я; 7 областар ва 2 республикадин шегьерар (Бишкекни Ош) акатзава.

## ЭлячӀунар
* 
* Permanent Mission of the Kyrgyz Republic to the United Nations
* Статистика
* Информационный портал Кыргызстана
Әхмад Шаһ

**Әхмад Шаһ Дуррани** (дуьньяға хъан **Әхмад хан Абдали**; 1720–1722 – 16/23 октябрь 1772) — Дуррани империядин асас яратай ва авайди падишаһ. Ам чIехи гьалдай Афгъанистандин муасир давлатдин бина кьайдай инсан хьиз къабулда.

## Эркен гьаяти
Әхмад хан 1720–1722 йисара Һератда яни Мултанда дуьньяға хъан. Ам Абдали къабиледин векили тир, ахпа къабиле тIвар **Дуррани** хьана. Жегьил вахтунда ам Надир Шаһдин хизматәра къуллугъна гъиз, амдин гъулгъула ва хьизметар кьиле гъана, масалан, Һиндистанға ярагълу гъил къачу.

1747 йисуз Надир Шаһ къатил хьайила, Әхмад хан Кандагарға къайта ва къабиледин шура тарафдай падишаһ вегьена. Ам «Дурр-и Дурран» (“Инжийрин инжи”) титул къачуна. 

## Падишаһвили (1747–1772)
Әхмад Шаһдин гъазаватар ва сясиятдин нетижада Дуррани империя Афгъанистандин ерин, гьазур Пакистандин чIехи пай, Хорасан ва Северная Индиядин къисимар кьиле къачуна.

Амдин идарә системаи могъол ва сафави давлатрин усуларин таъсирда авай, амма империядин къуват асасан аскерий гъазаватрал кIанай.

## Һиндистандин гъазаватар
Әхмад Шаһ Һиндистанға саъра гъазаватар кьиле гъана:

* 1748 йисуз ам Лахор кьиле къачуна.
* 1751–1752 йисара ам Пенджабдин кьиле къачу къуватлу авуна.
* 1757 йисуз ам Дели кьиле къачуна.
* 1761 йисуз Панипатдин учунжи женгда ам Маратха империядин аскерий къуватарин винел гъалиба къачуна. И женг XVIII асрин чIехи женгарин сад тир.

## Хорасан ва дигар гъазаватар
Әхмад Шаһ шулай ук Хорасанда гъазаватар кьиле гъана ва Сикх конфедерациядин къуватарин винел женгна. Ам империядин сергьятар генишариз ва сясий таъсир артухариз чалашмиш хьана.

## Ахир гьаяти ва вафат
1772 йисуз Әхмад Шаһ вафат хьана. Ам Кандагарда дефн хьана. Амдин мавзолей Афгъанистанда тарихий ва милли символ хьиз гьисабда.

## Литература ва источниктар
Хьаддам ЧIакIарви

**Хьаддам ЧIакIарви** — абрек, лезги халкьдин викIегь хва. Ада гьахъвилин пад кьазвай, зайифбуруз гъиляй къведай куьмекар гузвай, къаних ва чӀуру къилихрин инсанрин аксиниз экъечӀзавай. Урусрин "полковник" т1вар гвадарна, Мусхьаб-Али т1вар алай имамдин гъазаватдихъ акатна. 

## Уьмуьрдикай
Ч1ак1ар хуьре дидлай хьанвай. Дигахь хуьре гъазаватдихъ акатна.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Махьмуд Штулви

**Махьмуд Штулви** (Эфендиев)— абрек, лезги халкьдин викIегь хва. Ада гьахъвилин пад кьазвай, зайифбуруз гъиляй къведай куьмекар гузвай, къаних ва чӀуру къилихрин инсанрин аксиниз экъечӀзавай. 

## Уьмуьрдикай
Штулхуьре дидедлай Хьажи Кьасуман хъизанда хьанва. Дигахь хуьре гъазаватдихъ акатна. 200 кас эскар гваз Дигахь хуьруьз Штулдай атанвай Лезгийриз гъил гуз.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Дидо чӀал

**Цез мез** (вичин тӏвар: *цез мец, цезйас мец*; урус чӏалал: *Дидойский язык*) — нах-дагъустан мецерин хизандин, дагъустан мецерин хелин авар-анд-цез мецерин кӏватӏалдик акатзай, цезарин чӏал я. Адал рахазва виридлай пара Дагъустан Республикадин Цӏунтӏа районда. Гьакӏани, адал рахазайбур авазу мад са шумуд Дагъустандин районда, гьакӏани гъвечӏи жемятар ава Туьркиядани Гуржистанда. Рахазайбур адал 15.000-дилай тӏимил авазу.
Лезги юкьалар

**Лезги юкьалар** (Лезги кIватIалар, субэтносар ятIа тайфаяр)— чпин хайи чилер тир Дагъустандин кьиблепатан ва Азербайжандин кеферпатан районра уьмуьр тухузвай Лезги нухан(халкьдин) кIватIалар я. 

Лезги кIватIалар чӀалив, къилихъдив, генетикадив сад-садаз мукьва са Лезгин нухан (халкьдин) юкьалар я. И тайфаяр тарихдин къене Алпан мухъа санал «Лезгияр», «Лекьер», «Алпанар» тӀварарал чир жезвай.

Лезги юкьаларин вири санлай кьадар 1,500 миллион кас я.

Лезги юкьалариз (кIватIалариз) сад лагьай сифер садлагьай "халкьар" лагьана сад тир Лезги нуханлай(халкьдикай) к1ар-к1арнвайди комунистрин режим тир ва гьак1ани Даниялов т1вар алай ягъи. 

Удирин хачпаш(християн) хьун Византийский Империядин хачпашвалелди Кавказдин Алпан вичиг чгван тий.  

Лезги нухан ва гьак1ани чи юкьаларин юкьа Ислам дин чк1урна чун ассимиляция айин комунистарин сиясатдин са пип1 тий, дин галачир халкь урус ч1ализ фад элкъвена урусвал къабулда лугьуз. 

## Халкьар
Лезги нухан юкьалар(кIватIалар):

* Агъулар
* Арчияр
* Будугъар
* Гьапутар
* Ергуьжар
* Жекар
* КъирицӀар
* Рутулар
* Табасаранар
* Удияр
* ЦӀахурар
* Хинелугъар
* Эликар

## Баянар

## ЭлячӀунар
Османов Даир

Османов Даир Алидин хва (1950 йисуз, Курхуьр — ССРГ) — Советрин гьукуматдин ва политикадин деятель. СтӀал Сулейманан райкомдин 1-секретарь (1990—1991).

## Уьмуьрдин рехъ
Даир Османов 1950 йисуз 19 ноябрдиз Кьасумхуьрин райондин Курхуьре дидедиз хьан.

Курхуьруьн мектеб кӀелна. Курхуьруьн мектеб куьтягьайдалай кьулухъ ам экечӀна Москвадин Тимирязевски Академидик. 1974 йисуз Тимирязевски Академидини кӀелна куьтягьна.

1974—1979 йисара — совхоз «Айдинбековский» кьилин агроном яз кӀвалахна.

1979—1983 йисара — «Зардиянский» совхоздин директор.

1983—1989 йисара — хуьруьн хозяйстварин управлениядин чӀехид.

1990—1991 йисара — СтӀал Сулейманан райкомдин 1-секретарь.

## Баянар
Зандакъ

**Зандакъ**— Азербайжан республикадин Зандак районда авай хуьр. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. Зандакъ вири Закдакъ (Агъуз) Азербайжандин чӀехи хуьрерикай сад я.

## География

## Тарих

## Агьалияр
Нух вири  — лезгияр я, дин вири ах1лу-сунна мусурманар я.

*

## Баянар

## ЭлячӀунар