open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1930 йис

**1930 йис** (*са агъзурни кӀуьд вишни къанницӀудлагьай йис*) — григорийдин календарьдал гьалтайла арбедиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1930-лагьай йис я. XX виш йисан 30-лагьай йис.

## [[Нобелдин премия]]
* Физика — Чандрасекхара Венката Раман
* Химия — Ханс Фишер
* Медицинани физиология — Карл Ландштейнер
* Зарият — Синклер Льюис
* Ислагьвилин премия — Натан Сёдерблюм

## ЭлячӀунар
Куритиба

**Куритиба** () — Бразилиядин шегьер, Парана штатдин кьилин шегьер.

## Шикилар

Файл:Curitiba0079.JPG|
Файл:JardimBotanicoCuritibaBrasil.1.JPG|
Файл:Curitiba-view.jpg|
Файл:Curitiba vista serra do mar.jpg|
Файл:Ipe-amarelo curitiba.jpg|
Файл:Rio iguaçu curitiba.jpg|
Файл:Brasil-CURITIBA-PARANA-BRAZIL-FOTOS-PHOTOS-26.jpg|
Файл:Praca do Japao Curitiba Brasil.jpg|
Файл:Curitiba Parque Tingui.jpg|
Файл:Curitiba Botanic Garden.jpg|
Файл:Museu Oscar Niemeyer 7 Curitiba Brasil.jpg|
Файл:Museu do Expedicionario 2 Curitiba Brasil.jpg|
Файл:Praca Generoso Marques 1 Curitiba Brasil.jpg|
Файл:Rua xv curitiba.jpg|
Файл:Bus Stops 2 curitiba brasil.jpg|
Файл:Universidade Federal do Parana 3 Curitiba Parana.jpg|


## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт 
* Maplink — Curitiba Street Guide and Maps 
* Tourism in Curitiba
Гылар

**Гылар, Ыгыл**, **Угул** () — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай кьакьан суван хуьр. «Ухулрин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.

## География
Хуьр Ахцегь райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 27 км яргъал, Шалбуздагъдин къерехдив гвай цӀиргъинал, сувун кукӀвалай рагъакӀидай пата, Муглах вацӀун къерехдихъ гала.

Хуьруьн мукьвал алай тӀебии сергьятар: *ВацӀун гъенер, Камай, Къапал, Къацугъ никӀер, КьвечӀер сув, Лекь сув, ЧӀикӀер чӀун, ТӀегъуьн пад, ХарапӀар, ЦӀар, Цула кал, ЧӀулав шим, Амбар булах, Мегьмедан кьил хай булах, Лукьманан булах.*

Тарихдал гьалтайла хуьр гуьгъуьнин мягьлейриз чара жезва: *Багьар мягьле, Мегер мягьле, Хшар мягьле, Мафар мягьле.*

## Тарих
Хуьруьн бине кутур дуьз тарих малум туш. ЦӀурудай уьмуьр гьалзавай кьуьзуь эгьлийрин эхтилатриз килигна, сифтедин хуьр «СутӀар» тӀвар алай сувал алай. Тахминан XI виш йисуз, хуьруьн агьалидин са пай гилан чкадиз куьч хьанвай, муькуь пайдини алай чӀавуз КцӀар районда авай СтӀур хуьруьн бине эцигнай.

XVI виш йисалай 1839 йисал кьван Ыгыл Докъузпарадин азад жемятдик акатзавай. Гьа чӀавуз хуьр Докъузпарадин виридалайни чӀехи хуьрерикай сад тир.

1839 йисуз Ухул хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Докъузпара наибвалдиз талукь тир. Храх ва Лгар хуьрерихъ галаз Ухулрин хуьруьн-жемиятдик акатзавай ва гьа жемиятдин кьилин хуьр тир. 1929 йисуз Ухул, цӀийиз арадал гъанвай Ахцегь райондик кутунвай. 

Ватандин ЧӀехи дяведин фронтра 33 ухулви кьенай, хайи хуьруьз 22 кас элкъвена хтанай.

1996 йисал кьван хуьре Азизбекован тӀварунихъ галай колхоз, муьжуьд йисан мектеб, клуб, библиотека, магазин кӀвалахзавай. 1961 йисуз гьа колхоздин майишатдихъ 210 карч алай чӀехи мал, 4045 лапагар галай ва 151 колхозник кӀвалахзавай. Колхоздин сифте председатель Перинов Элиф, эхиримжиди Гидайдин Рефиев тир.

## Агьалияр
Йисариз килигна Ыгыл хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 211 касди уьмуьр ийизвай. Агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.

Тарихдал гьалтайла Ухулвияр агъадихъ галай сихилриз пай жезва: *Шагьар, Къирихар, Къацанар, Такацар, Пахълар, Идрисар, Къирер, Панагьар.*

Ухулвийрин гзафбур райондин юкь Ахцегьриз, Дукъузпара райондин Къаракуьре хуьруьз, Мегьарамдхуьруьн райондин ЦӀийихуьруьз, ва Азербайжандин Еникент ва *СтIур* *ва* Узунмеше хуьруьз куьч хьанвайди я.

## Экономика ва инфраструктура
Хуьре Ыгылрин сифте чирвилер гузвай мектеб, лежбервилин фермадин майишат «Ухулви» , хуьруьн майишатдин затӀар гьасил авунин кооператив «Шалбуздагъ» кардик ква.

## ТӀвар-ван авай ксар
* Агьмедов Мукаил Агьмедан хва — лезги шаир.
* Байрамалиев Жамал Сиражан хва — лезги шаир.
* Сфи-эфенди — лезги алим ва шаир.
* Исайрин Радик — тхэквондодин Дуьньядин, Европадин ва Европадин къугъунрин чемпион. Урусатдин спортдин устӀар.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Ахцегь райондин сайт 
* Ахцегь райондин сайтуна Ухулрин хуьруьнсоветдикай малуматар
Каракорум (шегьер)

**Каракорум** () — Монголиядин Хархорин сомондин административ юкь. 1220—1260 йисара Монгол империядин кьилин шегьер тир.

## Шикилар

Файл:Kharkorum silver tree1.jpg|
Файл:Karakorum - Tortue Sud.jpg|
Файл:Karakorum Modell 2.jpg|
Файл:Stupas de Karakorum.jpg|
Файл:Ville de karakorum.jpg|
Файл:Kharkhorin.JPG|
Файл:Karakorum Turtoise.JPG|
Файл:Silver Tree of Karakorum.jpg|
Файл:Erdenezuu 2056 b.jpg|
Файл:ErdeneZuuGesamtansicht.jpg|
Файл:Erdene Zuu Monastery Stupa.jpg|
Файл:Erdene Zuu 3.JPG|
Файл:Erdene Zuu - Vue.jpg|
Файл:Erdene Zuu 5.JPG|
Файл:Lavrin Temple.jpg|


## Баянар

## ЭлячӀунар
* public domain text posted on-line by The United States Library of Congress: A Country Study: Mongolia. 	  	
* Silk Road Seattle - Karakorum and Cities along the Silk Road, posted at the web site of the University of Washington, 2004. 	
* Treasures of Mongolia - Karakorum, Mongolia , ''UNESCO Courier'', by Namsrain Ser-Odjav, March 1986 . 	
* William of Rubruck's Account of the Mongols
* Mongolian-German excavations (in German)
Хат

**Хат** — чӀагайвилин затӀ. Гъалунихъ акална, папарин туьтуьна безекар яз гьалдай затӀ. Адет яз, хтар туьтуьнал алукӀзавайди я, амма гъилин цӀумал ва кӀвачерал гьалзавай хтарни авайди я. Хтар гьакӀни муьтквер ттар чӀагурун патал кардик кутазвайди я.

## Тарих
И чӀагайвилин затӀ — виридалай дегь затӀарикай сад я. Фад заманарилай инихъ, инсанри гъалибвилин трофей хьиз, кӀарабрикай, вагьши гьайванрин рекъверикай ва инсандин кьилин кӀарабдикай раснавай хтар туьтуьнал куьрсарзавай. 

## ЭлячӀунар
*
Уран (планета)

**Уран** (символ: ; ) — Ракъинин системада авай 7-лагьай планета.

## Баянар

## ЭлячӀунар

### Урус чӀалан
* Уран на astrolab.ru
* galspace.spb.ru
* Уран на allplanets.ru
* www.astronet.ru
* Астрофорум — тема о наблюдениях Урана
Уран

* Уран (планета) - планета я.
* Уран (элемент) - химиядин элемент я.
* Уран (мифология) - дегъ-грекрин аллагь я.
Дагъустан Республикадин шегьерар

Дагъустанда 10 яшамишдай чкадив шегьеррин статус гва.

## Сиягь

**Агъадихъ [[Дагъустан]]дин шегьерар квай сиягь алфавитдин къайдада ганва**:

## ЭлячӀунар

## Эдебият

## Баянар
Дагъустандин ЦӀаяр

**Дагъустандин ЦӀаяр** () — Урусатдин Дагъустан республикада шегьер.

Агьалияр — 26 851 кас (2010 йис).

## География
Шегьер Дагъустандин кьиблединни — рагъакӀидай пата, Каспий гьуьлуьн кьере, республикадин кьилин шегьер тир Магьачкъаладилай 118 км кьибле патахъ чка кьунвайди я.

## Тарих
Шегьер, СССР-дин метлеб авай, М. И. Калининан тӀварунихъ галай шуьшедин завод эцигунин себебдалди арадал атанвай. Вич Калинин и заводдин кьилив 1918 ва 1924 йисара атанвай.

1991 йисуз шегьердихъ Дербент райондин Ильичан тӀварунихъ галай совхоз гилигнавай.

## Агьалияр
Йисариз килигна шегьерда агьалийрин кьадар:

2018 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна, Дагъустандин ЦӀаярин 29 401 кас агьалийрикай.

## Экономика
* Шуьшедин завод
* Подшипникар расзавай завод
* Гамарин фабраки
* Кирпичар расзавай завод
* Чахур гьасилзавай завод

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дагестанские Огни в энциклопедии «Мой город»
* Официальный сайт Муниципального Образования города Дагестанские Огни
Компьютер

**Компью́тер** (, МФА:  — «гьисабзавайди») — ачухдаказ тайин авур галай-галайвал сад-садан гуьгъуьнлай къвезвай операцияр бегьемарзавай алат ва я система. Фад — фад им гьисабунар тухунин ва системада авай малуматралди манипуляция авунин операцияр я, амма иниз тун - акъудун операцияни талукь я. Сад-садан гуьгъуьнлай къвезвай операциярин къайдадиз — программа лугьузвайди я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Компьютердин классификация (Алфёров энциклопедия)  
* Виртуал компьютердин музей
ЦӀийи Гъуьгъвез

**ЦӀийи Гъуьгъвезар** () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин чилерал алай Ахцегь райондин хуьр (анклав). «Хуьруьгрин» хуьруьнсоветдик акатзава. 

## География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 9 км яргъал ала. 

## Тарих
Хуьруьн бине, Ахцегь райондин Вини Гъуьгъвезрин эгьлийри 1970-й йисара арандиз куьч хьана кутунвайди я.

Гъуьгъвезвийрин чӀехи пай Дагъустандин Магьачкъала, Дербент ва маса шегьерриз куьч хьанвай. ГьакӀни, абур Азербайжандин Хъачмаз райондин хуьрерин гзафбуруна ва Баку шегьерда уьмуьр ийизва. Вини Гъуьгъвезар гила харапӀайриз элкъвена.

## Агьалияр
Йисариз килигна Гъуьгъвез хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 481 касди уьмуьр ийизвай. Агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.

1886 йисуз суван Вини Гъуьгъвезра 533 касди уьмуьр гьалзавай .

Тарихдал гьалтайла Гъуьгъвезвияр агъадихъ галай сихилриз пай жезва: 

* *Псияр* (чпин тӀвар *Ялаватар*) — хуьруьн бине эцигнай, Вини Гъуьгъвезрин юкьван мягьледа уьмуьр ийизвай садлагьай сихил. КьетӀен кьуватдив, фагьум авачир викӀегьвилив ва гзаф туьнт къилихрив тафаватлу тир.
* Татлар — татрин дувулар авай сихил.

## Инфраструктура
Хуьре умуми чирвилер гузвай мектеб ава.

## Экономика
Хуьруьнэгьлияр хуьруьн майишатдин крарал алахънавайди я. 

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Ахцегь райондин сайт
ЦӀийи Усур

**ЦӀийи Усур** () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин чилерал алай Ахцегь райондин хуьр (анклав). «Луткунрин» хуьруьнсоветдик акатзава. 

## География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 9,5 км яргъал ала. Ростов-Баку (М-29) федерал рекьин патав, Азербайжандин сергьятдилай 20 км яргъал чка кьунва. 

## Тарих
ЦӀийи хуьруьн бине вилик Ахцегь районда Самур цӀиргъинин кьиблепатан гуьнедал кьакьан сувал алай Вини Усуррай арандиз куьч хьанвайбуру кутунай. Куьч хьунин себеб, сувун хуьрериз зурба зарарар галукьарнавай 1966 йисан чилин къати зурзунар хьанвай. Гьа чӀавуз гзаф сувун хуьрерин эгьлийри чпин кӀвалер туна арандиз куьч хьана цӀийи хуьрер арадал гъанай.

## Агьалияр
Йисариз килигна ЦӀийи Усур агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 910 касди уьмуьр ийизвай. Вири лезгияр, суни-мусурманар я.

## Экономика
Хуьруьн майишат, асул гьисабдалди лежбервилел бинеламиш хьанва. 

Хуьре хуьруьн майишатдин гьасил авунин кооператив «Умуд-5» кардик ква.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Ахцегь райондин сайт
Ӄ

**Ӄ ӄ** (къатхьана *Ӄ ӄ*)— гьарф кирилл алфавитдин. Кардик квай кьибле патан халкьарин чӀалара. Къалурза лезги **[[Къ|КЪ]]** ,  **[[ХЪ]]** гьарфарин ван.

## Килиг мадни
АкӀни алфавитда гьарфар ава гьа ван къалурзай :
* Қ қ 
* Ҡ ҡ 
* Ԟ ԟ 
* Ԛ ԛ
Людвиг ван Бетховен

**Людвиг ван Бетховен** ( ; дидедиз хьана , Вестфалия — кьена , Вена, Австрия) — германиядинни австриядин зурба композитор, дирижёр, пианист я.

## Музыкадин чешнеяр

## Зарият
* 
* 
* Борис Кремнев. Бетховен ЖЗЛ
* 
* 

## ЭлячӀунар

* Бетховендин нотар 
* Людвиг ван Бетховен — уьмуьрни творчество  
* Европадин сайт
Луткунрин хуьруьнсовет

**«Луткунрин» хуьруьнсовет** () — Дагъустан Республикадин Ахцегь райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).

Администрациядин юкь — Луткун хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Луткун, ЦӀийи Усур.

## География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Ахцегь райондин кьулан пата ала.

## Агьалияр
Йисариз килигна Луткунрин хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 4297 кас тир. Вири лезгияр, суни-мусурманар я.

## Баянар
Вьетнамдин дяве

**Вьетнамдин дяве** (вьетн. *Chiến tranh Việt Nam*, ) — XX виш йисан кьведлагьай паюна хьайи дяведин виридалай зурба гуьжетрикай сад, вьетнамвийрин культурада чӀехи эсер авай гел тунай ва Вьетнамдин, гьакӀни, дяведа иштирак авур СССРдинни АСШдин цӀийи тарихда метлеб авай чка кьунвай вакъиа.

Дяве Кьибле Вьетнамда граждан дяве хьиз эгечӀайди я. Адалай кьулухъ дяведик, са тӀимил геж Китайдинни СССРдин куьмек къачунвай — Кефер Вьетнам ва Кьибле Вьетнамдин пад кьунвай АСШ (вичихъ галаз союздик квай СЕНТО блок гваз) ктканвай. Вакъиайрин гегьенш хьунин финифда, и дяве ва Лаосдани Камбоджада къушаба кьиле физвай граждан дявеяр сад-садак акахьнай. 1950-й йисарин эхирдай 1975 йисал кьван, Кьиблединни рагъэкъечӀдай патан Азияда кьиле фейи дяведин гьерекатар, Индокитайдин Кьведлагьай дяве хьиз чир я.

## ЭлячӀунар
* 

### Урус чӀалан
* Дэвидсон Ф. Б. Война во Вьетнаме (1946—1975 гг.) М.:Изографус, Эксмо, 2002. (militera.lib.ru)
* История вьетнамской войны на сайте coldwar.ru
* Вьетнамская или Вторая Индокитайская война на сайте «Новости Вьетнама» 
* Межрегиональная общественная организация ветеранов войны во Вьетнаме
* Ильинский М. М. Индокитай: Пепел четырёх войн (1939—1979 гг.)
* Львофф Б. Освещение войны во Вьетнаме в американских СМИ 
* Фотохроника Вьетнамской войны
* Мейсон Роберт. Цыпленок и ястреб (воспоминания вертолетчика 1-й кавалерийской дивизии)

### Ингилис чӀалан
* АСШ-дин Яракьлу къуватар дяведин компанияр
* Улубар — АСШ-дин Армия 
* Кьибле-Кореядин Вьетнамдин дяведин уртахдин сайт
КӀурукӀун

**КӀурукӀун** () — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай гадарнавай сувун хуьр.

## География
Хуьр Ахцегь райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 6 км яргъал, Муглах вацӀун эрчӀи къерехдихъ гала.

## Тарих
XVI виш йисан сифте кьилерай 1839 йисал кьван хуьр Дукъузпарадин азад жемятдик квай. 1839 йисуз КӀурукӀунар хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Докъузпара наибвалдиз талукь тир. Филискъар ва Ялцугъ хуьрерихъ галаз Ялцугърин хуьруьн-жемиятдик квай.

1929 йисуз КӀурукӀун цӀийиз арадал гъанай Ахцегь райондик кутунай. КӀурукӀунрин эгьли тир Бабаеве Жалилакай малуматар амукьнава. 1891 йисуз ада Эривандин муаллимвилин семинария куьтягьнай, Ахцегьрин мектебда вад йис урус чӀалан ва арифметикадин тарсар гузвай .

Профессор Хидир Рамазанова кхьизвайвал, цан цадай чилерин кьитвиляй XIX виш йисан юкьвара КӀурукӀунрин эгьлийрин са пай Азербайжандин аран районриз (пара мумкин я Хъачмаз райондиз) куьч хьанай.

## Агьалияр
1869 йисуз хуьре 377 кас агьалияр авай, абурукай: 212 — итим, 165 — дишегьли. Хуьр 60 мягьлейрикай ибарат тир. 1886 йисан Урусатдин Империядин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 381 касди уьумуьр ийизвай . Вири лезгияр, суни-мусурманар тир. 

Алай чӀавуз хуьре касни амач, дараматар харапӀайриз элкъвена.

## ТӀвар-ван авай хуьруьнэгьлияр
* Исмаилов Абдурахман Феталиевич (1893-1919) — активдаказ иштиракнавай революциядин кардар, Дагъустан вилаятдин РКП (б) Исполкомдин член.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Хуьрер «ХарапӀаяр»
Игъир

**Игъир** () — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай гадарнавай сувун хуьр.

## География
Хуьр Ахцегь райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 27 км яргъал, Мацарин кӀама, Мацар вацӀун хел тир Игъир вацӀун мукьвал ва Азербайжандихъ галаз дуьз сергьятдал ала.

## Тарих
Хуьруьн тӀвар кьунвай таихдин малуматар XIII виш йисариз талукь я. Хуьруь Къавкъаздин Кьилин цӀиргъинин суварин кьилелай элячӀдай рекьериз килигзавай къеледин роль къугъвазвай. 1578 йисуз Дагъустандиз гужалди туьрквер гьахьзава, абуру Игъир ва Ахцегь хуьрерин ихтияр аваррин гьаким тир Тунай - Жалаван гъилик вугузва. XVI виш йисалай 1839 йисал кьван Игъир хуьр Дукъузпарадин азад жемиятдик квай.

1839 йисуз хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Докъузпара наибвалдиз талукь тир. Чихъискар хуьруьхъ галаз Игъиррин хуьруьн-жемятдик квай.

1873 йисуз Кьиблепатан Игъиррин агьалидин са пай Кеферпатан Игъирриз, Камарван ва Дуружа хуьрериз куьч хьанай.

Алай чӀавуз, Игъирвийрин азербайжанариз элкъвенвай несилар Азербайжандин Хъачмаз райондин Нережан хуьре, маса районра ва гьакӀни, Дагъустандин Хасавюрт райондин ЦӀийи Къуруш хуьре уьмуьр гьалзава. Гила ЦӀийи Къурушра 118 игъирви хзанар амукьзавай «Игъиррин» куьче ава.

Хуьруьн куьч хьунин себебкарар Дагъустандин ва Азербайжандин ССР-рин гьукуматар хьанай. ДАССР-динни АССР-дин регьберрин арада икьрар кутӀуннай, гьа икьрардин тӀалабунралди Ахцегь ва Докъузпара районрин кьибле пата авай лезги чилер Азербайжандиз вуганай. Гьа чилерихъ са шумуд лезги хуьр, чкадин эгьлйрин чӀурар ва мулкар квай. Идан нетижада, мал-лапаг хуьдай, майишат тухудай чилер галачиз амукьай бязи лезги хуьрер Азербайжандик акатнай (месела Фил-Фил ва мсб.), бязи хуьрерни азербайжанарин гъиле гьат тавун патал Дагъустандин маса чкайриз куьч хьанай (месела ЦӀийи Къуруш хуьруьз).

## Агьалияр
1832 йисуз хуьре 120 хзанди уьмуьр ийизвай . 1850 йисуз Игъирра 378 кас агьалияр авай.

1865 йисуз Кеферпатан Игъирра 110 кӀвал, 418 итим ва 410 паб авай. Кьиблепатан Игъирра — 83 кӀвал, 237 итим ва 250 паб.

1873 йисуз Кеферпатан Игъирра 119 кӀвал, 498 итим. Кьиблепатан Игъирра 70 кӀвал ва 202 итим авайди тир.

1886 йисан Урусатдин Империядин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 1 231 касди уьумуьр ийизвай . Вири лезгияр, суни-мусурманар тир.

Тарихдал гьалтайла Игъирвияр агъадихъ галай сихилриз пай жезва: *Пекуьрар, Чанахъар, Эмирар, Будахар, Кьерехъар, Тегьмезар, Бибитар, Цуцухар, Незирар, Сетекар.*

Алай чӀавуз хуьре касни амач ва дараматар харапӀайриз элкъвена.

## Килигиз лайихлу чкаяр
* Хуьре Вышинскийдин тӀварунихъ галай совхоз кӀвалахзавай.
* Гьуьжре (медресе).
* «Игъир - къеле» къеле.
* Хуьруьн мукьвал алай кьуд сур: *Къегьерхуьр, Къацу-сурар, Угъузрин сурар, Хуьруьн сурар.*
* Ялцугъ ва Игъир хуьрер чпин кьетӀен рангарив ва хъуьтӀуьлвилив тафаватлу гамарив машгьур тир .

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Что мы знаем о селении Ихир? 
* Хуьрер «ХарапӀаяр»
Къучагъар

**Къудчагъ** () — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай гадарнавай сувун хуьр.

## География
Хуьр Ахцегь райондин кьулан пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 8 км яргъал, Ахцегь-ГелмецӀ цӀиргъинин Къудчагъ кӀама ала. 

## Тарих
XVI виш йисан сифте кьилерай 1839 йисал кьван хуьр Ахцегьпарадин азад жемиятдик акатзавай «Ахцегьпара - 1» хуьрерин жемиятдик квай . 

1839 йисуз Къучагъар вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Ахцегьпара наибвалдиз талукь тир. Мичегь, Смугъул ва Хълар хуьрерихъ галаз Смугъулрин хуьруьн жемиятдик квай. 1929 йисуз Къудчагъ хуьр цӀийиз арадал гъанвай Ахцегь райондик кутунай. 

Дяведилай гуьгъуьнин йисара къудчагърин колхоз М. Айдинбекован тӀварунихъ галай ахцегьрин колхоздихъ галаз сад авунай. 1957 йисуз къудчагърин колхоз гуьнгуьна хтунай . 1961 йисан сифте кьилера «Искра» колхозда 125 колхозник кӀвалахзавай ва 40 майишат кардик квай, 76 карч алай чӀехи мал ва 4567 лапагар авай. Кьуьд акъудун патал къудчагъвийрин малар АзССР-дин Халдан райондиз гьалзавай, са тӀимил геж Мугъан райондиз. 1960 йисара хуьруьн агьалияр Къурукал хуьруьз ва Дагъустандин маса хуьрериз куьч хьанай.

## Агьалияр
1886 йисан Урусатдин Империядин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 483 касди уьумуьр ийизвай . Вири лезгияр, суни-мусурманар тир.

Алай чӀавуз хуьре касни амач, дараматар харапӀайриз элкъвена.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Хуьрер «ХарапӀаяр»
Кьехуьл

**Кьехуьл** () — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай гадарнавай сувун хуьр.

## География
Хуьр Ахцегь райондин кефердинни-рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 22 км яргъал, Самур цӀиргъинин Кьехуьл кӀама ала. Хуьруьн мукьвалайтӀуз Кьехуьл-кӀам вацӀ физва.

## Тарих
ХVIII виш йисуз хуьр Рутул бегвалдик квай . 

1839 йисуз Кьехуьл хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Ахцегьпара наибвалдиз талукь тир. Цуьруьгъ хуьруьхъ галаз Цуьруьгърин хуьруьн-жемятдик акатзавай. 

1961 йисан сифте кьилера, Димитрован тӀварунихъ галай кьехуьлрин колхозда 118 колхозник кӀвалахзавай ва 45 майишат кардик квай, 158 карч алай чӀехи мал ва 2326 лапагар авай. 

1964 - 1965 йисара хуьруьн агьалияр Мегьарамдхуьруьн райондин Гилияр хуьруьз куьч хьанай. Гила хуьр ичӀизва, адан мукьвал 500 кьил мал гьакьарзавай са шумуд карар амукьнава.

## Агьалияр
1886 йисан Урусатдин Империядин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 415 касди уьумуьр ийизвай . Вири лезгияр, суни-мусурманар тир.

Алай чӀавуз хуьре касни амач, дараматар харапӀайриз элкъвена.

## ТӀвар-ван авай ксар
* Абдуллаев Дагълар Агъаман хва — лезги шаир.
## Баянар

## ЭлячӀунар
* Хуьрер «ХарапӀаяр»
Лгар

**Лгар**, **ЛгапӀирхуьр** () — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай гадарнавай сувун хуьр.

## ТӀварцӀикай
Хуьруьн тӀварцин арадал атунин гьакъиндай са версия ава хьи, цӀуру заманда хуьруьз Сириядай Сулейман тӀвар алай кас атанай, ада кьуьзуь жедалди лгавийрин малар чӀура хуьзвай. Ам рагьметдиз фейила, хуьруьнвийри адаз сур гьазурна ам кучудиз кӀан хьайила, садлагьана гьинай ятӀани лиферин луж атана ва вирибурун вилик адан мийит кхажна Гъуцар сувал тухунай, гьина ам ахпа кучуднай. Кьисадив кьурвал, а вакъиадилай кьулухъ хуьруьз ЛгапӀирхуьр тӀвар эцигнай, яни «пӀир» авай хуьр.

## География
Хуьр Ахцегь райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 14 км яргъал, Шалбуздагъ цӀиргъинин кефердинни-рагъакӀидай патан хушал ала.

## Тарих
XVI виш йисалай 1839 йисал кьван хуьр Дукъузпара азад жемиятдик квай. 1839 йисуз Лгар вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Докъузпара наибвалдиз талукь тир. Храх ва Ухул хуьрерихъ галаз Ухулрин хуьруьн-жемиятдик квай. 

1929 йисуз хуьр цӀийз арадал гъанвай Ахцегь райондин составдик акатнай.

1960-й йисара хуьруьн агьалияр арандиз куьчарнай.

## Агьалияр
1886 йисан Урусатдин Империядин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 598 касди уьумуьр ийизвай . Вири лезгияр, суни-мусурманар тир.

Алай чӀавуз хуьре касни амач, дараматар харапӀайриз элкъвена.

## ТӀвар-ван авай ксар
* Лгарви Рамазан Фейзуллагьан хва — XIX виш йисуз уьмуьр авур лезги шаир. 
## Баянар

## ЭлячӀунар
* Хуьрер «ХарапӀаяр»
Хашпересрин финар

**Хашпересрин финар** (лат. *Expeditio sacra*, , , ) — РагъакӀидай Евопадай мусурманрин аксиниз XI—XII виш йисара кьиле тухвай са шумуд дяведин рекье гьатунар. Хашпересрин садлагьай финин мурад, туьрк — селжукрин гъиляй Палестина ада авун тир, сифте нубатда Иерусалим шегьер, амма гуьгъуьнлай хьайи хашпересрин финар Прибалтикадин мажудияр христианвилиз элкъуьрун мураддалди кьиле тухузвай.

## Баянар

## ЭлячӀунар

* С. И. Лучицкая. Хашпересрин финар // Юкьван виш йисарин культурадин гафалаг
* Хашпересрин финар 
* Хашпересрин финар  «История ордена Храма» сайтуна
* Хашпересрин Садлагьай фин — доктор исторических наук Светлана Лучицкая в гостях у передачи «Не так» радиостанции «Эхо Москвы» (*аудиозапись и текст*), 01.08.2009
Усур

**Усур** () — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай гадарнавай сувун хуьр.

## География
Хуьр Ахцегь райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 7 км яргъал, Самур цӀиргъинин кьиблепатан хушал, Шекиз пел рагун кьуьнтел, Усур-кӀам булахдин вини кьиле ала.

## Тарих
Лап сифте кьилера Усур хуьруьн чкадал Ахцегьрин хуьруьн эгьлийрин чӀурар авай. XVI виш йисуз хуьр Рутул бегвалдик акатнай. Хуьруьгдихъ галаз дяведа ахцегьвийринни рутулвийрин дуствилин паталай, 1775 йисуз Гуьгъвез, Усур ва КьакӀар хуьрер Ахцегьпарадин азад жемиятдин гъиле вуганвай. 1775—1839 йисара хуьр Ахцегьпарадин азад жемиятдик акатзавай «Ахцегьпара — 1» хуьрерин жемиятдик квай. 

1839 йисуз Усур хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Урусат империядик квай чӀавуз хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Ахцегьпарадин наибвалдиз талукь тир. Гъуьгъвез хуьруьхъ галаз Усуррин хуьруьн-жемятдик квай. 1929 йисуз Усур, цӀийиз арадал гъайи Ахцегь райондик кутунай. Ахцегь районда садлагьай колхоз тир Ленинан тӀварунихъ галай колхоз Усур хуьре арадал гъанвай. 

1869 йисуз хуьре 42 мягьлеяр авай.

Ватандин ЧӀехи дяведа 20 усурви рагьметдиз фенай. 

1966 йисан къати зурзунрилай кьулухъ хуьруьн эгьлияр сувалай арандиз куьч хьана Мегьарамдхуьруьн райондин чилерал ЦӀийи Усур хуьр арадал гъанай.

## Агьалияр
1886 йисан Урусатдин Империядин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 390 касди уьумуьр ийизвай . Вири лезгияр, суни-мусурманар тир.

Алай чӀавуз хуьре касни амач, дараматар харапӀайриз элкъвена.

## ТӀвар-ван авай усурвияр
* Асланов Имам Исламан хва — лезги шаир ва алим.
* Бабаев Гьемдулагь — тӀвар-ван авай лезги шаир ва драматург.
* Вагьабов Михаил Вагьабан хва (16.04.1923) — философиядин илимрин доктор, профессор. Урусат Федерациядинни Дагъустан Республикадин илимрин лайихлу кардар. Урусат Федерациядин Гьукуматдин Советдин Кавхайрин Советдин член. Ватандин ЧӀехи дяведа иштаракнавай кас.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Усур — Односельчане.ру 
* Хуьрер «ХарапӀаяр»
Филифар

**Филифар**, **Филиф-Гуьне** () — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай гадарнавай сувун хуьр.

## География
Хуьр Ахцегь райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 15 км яргъал, Шалбуздагъдин цӀиргъинин рагъакӀидай патан хилерикай садал ала.

## Тарих
Филиф хуьр Ялахъ хуьруьвай къакъатнавай бицӀи хуьр хьиз са кьадар мукьва вахтара арадал атанвайди я. 1953 йисуз Филиф хуьруьн эгьлияр, Ялцугъ ва Филискъар хуьрерин агьалийрихъ галаз Мегьарамдхуьруьн райондин Советский хуьруьз куьч хьанай.

## Агьалияр
Филифра мукьвал алай Ялахъ хуьряй куьч хьана атайбуру уьмуьр ийизвай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар тир. 

Алай чӀавуз хуьре касни амач, дараматар харапӀайриз элкъвена.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Хуьрер «ХарапӀаяр»
Храх

**Храх** () — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай гадарнавай сувун хуьр.

## География
Хуьр Ахцегь райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 19 км яргъал ала.

## Тарих
XVI виш йисалай 1839 йисал кьван хуьр Дукъузпарадин азад жемиятдик квай . 

1839 йисуз Храх хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Докъузпара наибвалдиз талукь тир. Ухул ва Лгар хуьрерихъ галаз Ухулрин хуьруьн-жемиятдик акатзавай. 

1929 йисуз хуьр цӀийз арадал гъайи Ахцегь райондик кутунай. Гьа чӀавуз хуьре ахъайнай «Победа» колхозда 204 колхозник кӀвалахзавай. Кохоздин майишатрик 217 карч алай чӀехи мала ва 1700 лапагар квай. 

1960-й йисара хуьруьн агьалияр Къурукал хуьруьз ва Дагъустандин муькуь хуьрериз куьч хьанай. 

Гьеле Октябрьдин революциядилай вилик Храх хуьруьн эгьлийри Азербайжандин Хъачмаз райондин чилерал алай чпин гатун чӀурарал Храхуба хуьр арадал гъанай. Гьа хуьр Азербайжанда авай Дагъустандин хуьр-анклав тир. 2012 йисуз Урусатди Храхуба хуьр адан 400-ев агакьана лезги агьалидихъ галаз Азербайжандиз маса ганай.

## Агьалияр
1886 йисан Урусатдин Империядин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 367 касди уьумуьр ийизвай . Вири лезгияр, суни-мусурманар тир. 1961 йисуз хуьре 71 майишатар ва 300 кас агьалияр авай.

Алай чӀавуз хуьре касни амач ва дараматар харапӀайриз элкъвена.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Хуьрер «ХарапӀаяр»
Хъуьлер

**Хъуьлер** () — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай гадарнавай сувун хуьр.

## Хуьруьн тӀварцӀикай
*Хъуьлер* тӀвар *къуьлер* (къуьл) гафуникай арадал атанвайди я.

## География
Хуьр Ахцегь райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 9 км яргъал, Самур цӀиргъинин кьиблепатан хушарал ала. 

## Тарих
XVI виш йисалай 1839 йисал кьван хуьр Ахцегьпарадин азад жемиятдик акатзавай «Ахцегьпара - 1» хуьрерин жемиятдик квай. 

1839 йисуз Хъуьлер вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Ахцегьпара наибвалдиз талукь тир. ЦӀуру Хкем хуьруьхъ галаз Хкемрин хуьруьн-жемиятдик квай. 

1929 йисуз хуьр цӀийз арадал гъайи Ахцегь райондик кутунай. Вилик хуьре 700-лай пара майишатар авай. XIX виш йисан сифтейра чилин уьцӀуьнрин себебдилай хуьруьнвийрин чӀехи пай маса чкадиз куьч хьанай, амма куьч тахьана амукьайбуру хуьреалай 3,5 км яргъал ЦӀийи Хъуьлер арадал гъанай, гьана 400 майишатар авай. Хуьр вичин мублагь чилерив, тежриба авай лежберрив, Куйбышеван тӀварунихъ галай девлет авай колхоздив, иер мискӀиндив ва араб чӀалан алимрив машгьур тир. 

Ватандин ЧӀехи дяве чӀавуз фронтдиз 80 хъуьлуьви рекье гьатнай, абурукай вирини-вири 7 кас элкъвена хтанай.

1951 йисуз 400 майишатрикай хуьре вирини-вири 70 майишат амай ва 1960 йисуз абуру хайи сувар эбеди яз гадарна хъфенай. Хъуьлуьвийрин  гзафбуру Дагъустандин ЦӀаяр шегьерда уьмуьр ийизва.

Хуьруьн мукьув къванцин ящикай авай дегь сурар ава 

## Агьалияр
1886 йисан Урусатдин Империядин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 359 касди уьумуьр ийизвай . Вири лезгияр, суни-мусурманар тир.

Алай чӀавуз хуьре касни амач, дараматар харапӀайриз элкъвена.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Хуьрер «ХарапӀаяр»
Хълар

**Хълар** () — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай гадарнавай сувун хуьр.

## Этимология
Хуьруьн тӀвар лезги чӀалан *кӀвал* гафуникай арадал атанвайди мумкин я.

## География
Хуьр Ахцегь райондин кьулан пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 18 км яргъал, Ахцегь вацӀун чапла хел тир КӀамун вацӀун къерехдихъ гала.

Хуьре ва адан къваларив гвай чкаяр: 

* Тарихдал гьалтайла хуьр гуьгъуьнин мягьлейриз пай жезвай: *Агъа мягьле ва Вини мягьле.*
* ТӀебиатдин сергьятар - чӀурар: *ЦӀийи хуьр, ХваретӀар (кьуьгъверар), КӀфияр (кьуьгъверар), Къулух кӀам, Фалфан (чӀур).*

Хуьрелай анихъ булах гала, гьа булухдай хуьрел кьван цин гунгар тухванай.

## Тарих
XVI виш йисалай 1839 йисал кьван хуьр Ахцегьпарадин азад жемиятдин «Ахцегьпара - 1» хуьрерин жемиятдик квай. 

1839 йисуз Хълар хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Урусат империядик квай чӀавуз ам Дагъустан вилаятдин Самур округдин Ахцегьпара наибвалдиз талукь тир. Къучагъар, Мичегь ва Смугъул хуьрерихъ галаз Смугъулрин хуьруьн-жемиятдик квай. 

1929 йисуз хуьр цӀийз арадал гъайи Ахцегь райондик кутунай. 

1961 йисан сифте кьилера хуьруьн «Большевик» колхозда 178 колхозник кӀвалахзавай ва 70 майишатар авай. Колхоздик 86 карч алай чӀехи малар ва 3669 лапагар квай.

1989 йисуз Хъларин эгьлияр Ахцегь хуьруьз, Дукъузпара райондин Авадан ва КцӀар райондин Мучугъ хуьрериз куьч хьанай.

## Агьалияр
1886 йисан Урусатдин Империядин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 167 касди уьумуьр ийизвай . Вири лезгияр, суни-мусурманар тир.

Хъларин агьалияр гуьгъуьнин сихилрикай ибарат тир — *Къарамар (Пашаяр), СикӀер (Селимар), ПӀиретӀар, ШепӀенар*. Хуьр вичин тежриба авай хпехъанрив, гамарин цунин ва нехишар алай гуьлуьтар хрунин устӀаррив машгьур тир.

Алай чӀавуз хуьре касни амач, дараматар харапӀайриз элкъвена.

## Менфят авай мяденар
Хуьре кьуркьушумдин, къизилдин, цурцинни - колчедандин ва муькуь металлрин мяденар ава (Тукиркил мяденар).

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Хуьрер «ХарапӀаяр»
ЧӀвегьер

**ЧӀвегьер** () — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай, лап дегь чӀавуз гадарнавай сувун хуьр.

## География
Хуьр Ахцегь райондин кеферни - рагъэкъечӀдай пата, Грар кӀамун эрчӀи пата, кӀунтӀунин чапла пата алай. Адан мукьвал Грар хуьр ала.

## Тарих
Хуьруьн дегьвилиз килигна адан тарихдикай ва куьч хьуникай са малуматни авач. Кьисадиз килигна, агъу квай гъуьлягърин вигьинрин себебдалди мажбур яз тунвай гзаф дегь хуьруькай тек са 2 - 3 къатарин сурари ва душманрин вигьинрикай хуьдай кӀунтӀал алай пуд къаравулдин минарайрин харапӀайри малумарзава. Мумкин я и минараяр сигнал гудай алатар хьиз кардик квай. Вучиз лагьайтӀа и кӀунтӀалай Дукъузпарадин Усугьчай хуьрелай Рутул райондин Хъулидар хуьрел кьван экӀя хьанвай вири Самур дугун аквазва.

2010 йисуз «Лезгияр» фонд паталай и хуьре археологиядин эгъуьнинни-жагъурунин кӀвалахар кьиле тухванай. Эгъуьнрин финифра, хуьруьн къене ва къваларив гзаф кьадарда авай чепедин сахсийрикай кьуд чешне кхяна къахчунай. Тарихдин илимрин доктор Даудов Омара гуьгъуьнин нетижа хкуднай, «авай чепедин сахсияр XI виш йисан сифте кьилерай — XIII виш йисуз талукь я, яни 1000 - 1300 йисарин къене авай девир кьунва». Идаз килигна, ЧӀвегьер хуьруьнни сурарин яшар гьа девирдиз талукь тир чӀал гиман ийиз жеда .

Ахцегь райондин эгьлийрин лексиконда Самур вацӀун кьведлагьай тӀвар тир «ЧӀвегьер вацӀ» гаф ава. И гаф гьа дегь ЧӀвегьер хуьруьн тӀварцӀхъ галаз алакъалу тирди шак авачиз я.

## Агьалияр
Лезги хуьр тир. 

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Хуьрер «ХарапӀаяр»
Ялцугъ

**Ялцугъ** () — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай саки гадарнавай сувун хуьр.

## География
Хуьр Ахцегь райондин рагъэкъечӀдай пата,  райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 8 км яргъал, Шалбуздагъ цӀиргъинин рагъакӀидай патан хел тир Сенгер (2345 м) суван хушал, Мугъулах вацӀуз акахьзавай булахдин къерехдихъ гала. 

## Тарих
XVI виш йисалай 1839 йисал кьван хуьр Докъузпарадин азад жемиятдик квай. 

1839 йисуз Ялцугъ хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Урусат империядик квай чӀавуз ам Дагъустан вилаятдин Самур округдин Докъузпара наибвалдик акатзавай. КӀурукӀун ва Филискъар хуьрерихъ галаз Ялцугърин хуьруьн-жемият туькӀуьрзавай. 1929 йисуз хуьр цӀийз арадал гъайи Ахцегь райондик кутунвай. 

1953 йисуз Ялцугъ хуьруьн агьалияр, Филискъар ва Филифар хуьрерин агьалийрихъ галаз Мегьарамдхуьруьн райондин Советский хуьруьз куьчарнай .

## Агьалияр
1886 йисан Урусатдин Империядин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 1 229 касди уьумуьр ийизвай . Вири лезгияр, суни-мусурманар тир.

2013 йисуз хуьруьз 11 кас кьадарда кьве хзан куьч хьанай, дараматрин чӀехи харапӀайриз элкъвена.

Тарихдал гьалтайла ялцугъвияр агъадихъ галай сихилриз пай жезва: *Зиярар, Гьажияр, Тварквар, Церехар а мсб.*

## ТӀвар - ван авай хуьруьнвияр
* Кьасумов Хазран — лезги шаир вв журналист.
* Эфендиев Майил Насруллагьан хва — лезги шаир.
* Ялцугъ Эмин (1698-1777) — лезги зари.

## Алава малуматар
* 1980 йисуз Мегьарамдхуьруьн райондин Советский хуьре арадал гъанай лезги фольклёрдин «Ялджух» ансамбль и хуьруьн тӀварунихъ гала .
* Ялцугърилай кеферда, суван тик хушал, къванцин сурун гуьмбетар авай «чувудрин сур» лугьудай дегь чӀаван сур ава. Сурар гьяркьуьвилихъди плитаяр гьалнавай къванцин гуьмбетрикай ибарат я. Гуьмбетар дуьз пипӀерин кьудпипӀендин кӀалубдинбур я, векъидаказ куьлуь авур куьлуь къванер чепедик кукӀурна раснавайди я. Кьил рагъакӀидай патаз килигдай скелетдин ориентация гва. ЧкӀанвай гуьмбетра хъенчӀин кӀусар, кишпирдин цамар, япагьанар ва жуьреба - жуьре хтар жагъанай 

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Воскрешение Ялджуха. Стойкие сердца в суровых горах.
* Хуьрер «ХарапӀаяр»
Алкьвадар

**Алкьвадар** () — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай хуьр. «Алкьвадар» хуьруьнсоветдин административ юкь.

## География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кеферни — рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай кеферни — рагъакӀидай пата, Кьасумхуьр — Хив авторекьел чка кьунвайди я. Чирагъ вацӀун эрчӀи къерехда ала. Мукьвал алай хуьрер: Сардархуьр, Курхуьр, Векьелар.

## Тарих
Хуьруьн бине эцигай тарих дуьз малум туш, амма X виш йисуз хуьр авайди тир. Вичин тӀвар хуьруь тахминан 10 — лагьай виш йисуз къачунвайди я.

Хуьрелай 500 м кьибледа, Чирагъ вацӀун эрчӀи къерехда тунвай «ЦӀуру Алкьвадар» хуьр авайди я. И хуьруьн рагъакӀидай къерехда архитектурадин имаратар — капӀ — тӀят ийидай ПӀир ва Рамазанан кӀвалин гъенел алай ПӀир ала.

Хуьр, къецепатан къуватралди шумудни са сеферда барбатӀнавай ва хуьруьнвийри цӀийи чкадал гуьнгуьна кухтазвай тир, и кар тестикьарзавайди ам я хьи, хуьруьн къваларив 30 гектар майданда авай 6 чӀурал дегь чӀаван харапӀаяр амукьнава. 1839 йисуз Абдуллагь-эфендиди хуьре гьуьжре эцигайди тир, 1865 йисуз ада и гьуьжреда вичин хва ва сухта тир — дагъустандин машгьур халкьдин арада чирвилер, илим чукӀурдай кас Гьасан-эфенди Алкьвадаридиз тарсар гузвай. Гуьгъуьнлай и гьуьжре гражданвилин мектебдиз элкъуьрнай.

1866 йисалай 1928 йисал кьван Алкьвадар хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур - Куьредин наибвалдик акатзавай. Векьелар ва Сийидар хуьрерихъ галаз Векьелрин хуьруьнжемят арадал гъанвай.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 325 майишатар гваз 982 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни — мусурманар я. 1886 йисуз хуьре 65 кӀвал авай, агьалийрин кьадар 397 кас тир: 206 итим ва 162 паб.

## Килигиз лайихвал авай чкаяр
Хуьруьн килигиз лайихвал авай кьилин чкайрикай сад — Алкьвадар Гьасан-Эфендидин музей я. Муькуь килигиз лайих тир чкаяр — архитектурадин имаратар — капӀ — тӀят ийидай пӀир ва Рамазанан кӀвалин гъенел алай ПӀирер я.

## ТӀвар-ван авай ксар
* Алкьвадар Абдуллагь эфенди Кьурбаналидин хва — Ярагъ Мегьамедан камаллу сухтайрикай сад хьана. Гьасан эфендидин дах.
* Алкьвадар Гьасан эфенди (1834—1910) — дагъустандин халкьдин арада чирвилер, илим чукӀурдай зурба кас, тариххъан, зари ва 19 виш йисан кьведлагьай паюнин чӀехи алим.
* Абдулкъадир Алкьвадарви — Дагъустандин машгьур алим ва шаир.
* Гьусейнов Абдусалам — советрин ва урусатдин философ, РАН-дин академик, философиядин макитрин (илимрин) доктор, М. В. Ломоносован тӀварунихъ галай МГУ — дин профессор.
* Гьуьсейнов Ибрагьим Келбиханан хва (1935–2014) — машгьур лезги шаир, публицист, драматург ва таржумачи.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официальный сайт музея Гасана-эфенди Алкадарского
* СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна Алкьвадар хуьруькай куьруь малуматар
Валли чӀал

**Валли́ чӀал**&nbsp;(гьакӀ **кимраг чӀал**) — ЧӀехибританиядин чӀаларикай сад я, бритт чӀаларин дестедик акатзава, кельт чӀаларик квай. ЧӀехи пай Велсда яшамиш жезва.

## Статус
Агьалийрин перепись малуматриз 2001 йисан 610&nbsp;000 ксар ва я 20,5 % агьалияр Велсда, валли чӀал чизва.
Зари

**Зари** — поэззиядин жанрра эсерар туькӀуьрзавай, зариятдал алахънавай кас. Зарияр дегь чӀаварилай, дуьньядин саки вири чӀалара авайди тир. Абуру, чара — чара культурайра ва девирра кӀеви тафават авай эсерар — кӀвалахар туькӀуьрзавай. Тарихдин финифда зарийри эсерар кхьинин жуьреба — жуьре тегьерар арадал гъана кардик кутузвай.

Лезги чӀала **зари** гаф «*[[зарият]]*» () гафуникай арадал атанвайди я. Амма са бязи нугъатрин векилри, араб чӀалай атанвай **шаир** (*[[араб чӀал|араб]]: شاعر — шагьр*) гафуникай менфят къачузвайди я.
Алидхуьр

**Алидхуьр** () — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай хуьр. 

## География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин юкьван пата, райондин юкь тир Кьасумхуьруьн къвалав чка кьунвайди я. Арагъ вацӀунун эрчӀи пата ала. Патав гвай хуьрер: Агъа Арагъ, Кьасумхуьр.

## Тарих
Хуьр са шумуд гъвечӀи хуьрерин гилигунивди арадал атанва. Кьисади малумарзавайвал, кьуд стха авай: Али, Саид, Кьасум ва Мисрихан. Абуру сад садан мукьвал эцигай кӀвалерин чкадал Алидхуьр, Саийидар, Кьасумхуьр ва Мисриханхуьр хуьрер арадал атанай. Алидхуьр, кьецӀи Тимуран, Надир шагьан ва муькуь душманрин вигьнар акур, арада масад авачир шагьид я. Хуьруьн патав, алпан гьарфалагдин гьарфарив кхьинар алай сурун къванер авай, гзаф цӀуру сур ава. И хуьр вичин, бармакар, хуьруьн майишатдин алатар, кӀвалин герек затӀар расунин ва чатун гурлу устӀаррив тӀвар - ван аваз тир.

1839 йисуз Алидхуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. 

1937 - 1938 йисара хуьруьнэгьлияр чпин чилерин арандиз куьч хьана ва Кьурагь вацӀни Цмур вацӀари сада сад кьве кӀарна физвай чкадин мукьвал цӀийи хуьр арадал гъанвай.

## Агьалияр
Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисуз хуьре 124 кӀвал авай, агьалийрин кьадар 783 кас тир: 334 итим ва 449 паб. 

## Баянар

## ЭлячӀунар
* СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна Алидхуьруькай куьруь малуматар
Пудлагьай рейх

**Пудлагьай Рейх** *()* — 1933 йисан 30 январдилай — 1945 йисан 23 майдал кьван аваз хьанвай Германиядин гьукуматдин тӀвар.

Кьилин шегьер — Берлин, гьукуматдин кьилел алайди Адольф Гьитлер тир.

## ЭлячӀунар
Агъа СтӀалрин Къазмаяр

**Агъа СтӀалрин Къазмаяр** () — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай, «Агъа СтӀалрин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

## География
Хуьр СтӀал Сулейман районда, Гуьлгери вацӀалай 1,5 км вине, райондин юкь тир Кьасумхуьруьн мукьвал чка кьунвайди я.

## Тарих
Хуьруьн бине, Агъа СтӀалрай куьч хьанвайбуру эцигайди я.

## Агьалияр
2008 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрив кьурвал, хуьруьн 1227 майишатра 2828 кас яшамиш жезвай. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Агъа Къартас

**Агъа Къартас** () — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай, «Уллугъетягърин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

## География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьибле пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 5,2 км агъа пата чка кьунвайди я. Патав галай хуьр: Вини Къартас.

## Тарих
Хуьруьн тарихдин «Къартас» тӀвар, хуьруьнэгьлийри дегь Карс шегьердик кутӀунзава.

1839 йисуз Агъа Къартас вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. 

1930 - йисара ина колхоз арадал гъанвай ва садлагьай мектеб эцигнай. Хуьруьнэгьлияр лежбервилинни малдарвилин крарал алахънавай. 1966 йисуз хуьруьн агьалийрин са пай Мегьарамдхуьруьн райондин Советский хуьруьз, муькуь пайни Кьасумхуьруьз куьч хьанвай. 1970 йисуз Агъа Къартасрин чилерал 91 майишат амай ва агьалийрин кьадар 398 кас тир.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 51 кӀвале 216 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 96 кӀвал авай, агьалийрин кьадар 544 кас тир: 250 итим ва 294 паб. 

Хуьруьнвияр лезги чӀалан куьре нугъатдик акатзавай гуьней агъа - нугъатдал рахазвайди я.
## Инфраструктура
Хуьре тамам тушир кьулан мектеб, культурадин КӀвал, медпункт крарик ква.
## ТӀвар-ван авай ксар
* Агъа-Къартас Амираслан — XIX виш йисан эхир кьилера уьмуьр авур лезги шаир.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна Агъа Къартас хуьруькай куьруь малуматар
Вини Къартас

**Вини Къартас** () — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай, «Уллугъетягърин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

## География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьибле пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 6,5 км агъа пата чка кьунвайди я. Патав галай хуьр: Агъа Къартас.

## Тарих
Хуьруьн бине эцигай дуьз тарих малум туш. ТӀварцин арадал атуникайни баянар гуз мумкин туш. Хуьр кьве, Вини ва Агъа, мягьлейриз пай жезва.

1839 йисуз Вини Къартасар вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьне наибвалдиз талукь тир. Агъа Къартас ва ЦӀарахуьр хуьрерихъ галаз Агъа Къартасрин хуьруьнжемятдик квай. 

Фад заманарилай хуьруьнэгьлияр малдарвилел, хуьруьн майишадал, бахчахъанвилел ва кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбервилел алахънавайди тир, гзаф кьадарда гамишар хуьзвай.

XIX виш йисан эхирра Вини Къартас хуьруьн эгьлияр арандиз куьч хьана Мегьарамдхуьруьн районда Къартас Къазмаяр хуьр кутунвай.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 73 майишатар гваз 252 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 111 кӀвал авай, агьалийрин кьадар 649 кас тир: 330 итим ва 320 паб. 

Хуьруьнвияр лезги чӀалан куьре нугъатдик акатзавай гуьней агъа - нугъатдал рахазвайди я.

## ТӀвар-ван авай ксар
* СултӀанов Балакъардаш СултӀанан хва — лезги шаир ва кхьираг.
## Баянар

## ЭлячӀунар
* СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна Вини Къартас хуьруькай куьруь малуматар
Герейханован совхоз

**Герейханован совхоз** () — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай хуьр. «Герейханован» хуьруьнсоветдин административ юкь.

## География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьиблени — рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 8,5 км рагъэкъечӀдай пата, Кьасумхуьр — Кьвевар авторекьел ала.

## Тарих
Хуьуьн тӀвар, Кьасумхуьруьн ВКП(б) райкомдин секретарь, совхоз арадал гъуниз сифте кьил кутур кас, Юсуф Герейханован гьуьрметдай эцигайди я. Герейханован совхоздин 1 — лагьай пай цӀийикӀа туькӀуьрна гилан «Герейханован совхоз» хуьр арадал гъанвайди я.

1966 йисуз иниз, зурзунрикай чӀканвай суван хуьрерин агьалияр куьч жез эгечӀнавай.

Совхоз арадал къведалди, ина 7-8 км яргъал акахьай тарарин къалин Макъун там алай чкадал, хкаж хьанвай чкадин къерехда Магьмут, ЦӀелегуьн ва Царук хуьрерин къазмаяр авайди тир. Герейханов хуьр, цӀудралди цӀуру сурун виней алай кӀунтӀари элкъвена кьунва. Герейханован совхоз хуьрелай 150 метр кьиблени — рагъакӀидай пата, Кьасумхуьруьз физвай рекьин мукьув «кӀунтӀ» тӀвар алай цӀуру сурун виней алай кӀунтӀ хьтин хкаж хьанвай чка ава. И чкадал кишпирдин девирдин сифте кьилериз талукь тир инсанар яшамиш жезвай чкадин амукьаяр ама.

Герейханован совхоз хуьруьн чилерал, Шаракун дугунда, селевкидрин Ирандин пачагь тир IV Интиохан (ч.э.в 176—164 йисар) тӀвар алай кьве кишпирдин монет жагъанвай. Ина кӀвалер эцигунин кӀвалахар кьиле тухвайла, чиляй монетрин хазина акъатнай.

Хуьрелай 1—1,5 км рагъэкъечӀдай пата, Ростов — Баку авторекьин эрчӀи пата авай ципицӀ багъарин арада, алпан девирдиз талукь тир хъенчӀин кӀусар гьалтзава.

1960 — 1961 йисара иниз тӀвар-ван авай археолог Милица Ивановна Пикуль атанай. Тухвай археологиядин эгъуьнрин финифда, цӀуру сурун кӀунтӀарикай сада инсандин кӀарабар, чепедин кварар, теспегъар, япагьанар, цамар, ва гьакӀни ранг алай металлрикай расай затӀар дуьздал акъуднай. Са шумуд экспонатар хуьруьн мектебдин музейда тунва.

Бегьем уьмуьр гьалдай шартӀар авачир, цӀаярикай (азар) инсанар рекьизвай чкадал гила къулай уьмуьр гьалдай вири шартӀар авай иер хуьр экӀя хьанва.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 3193 касди уьмуьр гьалзавай. Алай чӀавуз хуьре 1116 майишатар гваз 3570 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни — мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна Герейханован совхоз хуьруькай куьруь малуматар
Герейханован совхоздин 2-лагьай отделение

**Герейханован совхоздин 2-лагьай отделение** () — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай, «Герейханован» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

## География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьиблени — рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 2,5 км рагъэкъечӀдай пата, Агъа СтӀалрин Къазмаяр хуьруьн къвалав, Кьасумхуьр — Кьвевар авторекьел чка кьунвайди я.

## Агьалияр
2005 йисуз хуьре 487 кӀвале 1499 кас яшамиш жезвай. Агьалидин вири лезгияр, суьнни — мусурманар я.

Хуьруьнвияр лезги чӀалан куьре нугъатдик акатзавай гуьней агъа - нугъатдал рахазвайди я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна Герейханован совхоз хуьруькай куьруь малуматар
Бутахуьр (СтӀал Сулейман район)

**Бутахуьр** () — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай, «Шихидхуьруьнсовет»дик акатзавай хуьр. 

## География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьибледа, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 8,7 км кьибле пата чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Испик, Шихидхуьр, Пиперхуьр, Хтун.

## Тарих
Хуьруьн арадал атуникай цӀуру эгьлийри эхтилатзава хьи, са чӀавуз и чкайриз вад стха атанай: Бут, Бабут, Захраб, Ших, Хтун ва мублагь чилера вад хуьр эцигиз къетӀъ авунай. Районда и чӀавалди ихьтин тӀварар алай хуьрер ава. Амма хуьр мус арадал атанватӀа дуьз малум туш. Бутахуьрун дегьвал тестикьарзавай археологиядин са шумуд жгъай затӀар ава. 1966 йисан зурзунрилай кьулухъ кӀвалер эцигунин кӀвалахар тухвайла, хуьруьн чилерал мусурманвилелай вилик девирдин, инсандик кӀалуб алай хъенчӀин кварар дуьздал акъуднай. Абур мусурманвилелай вилик девирдинбур тир чӀал тестикьарзавайди ам я хьи, ислам динда инсандин кӀалуб ва суьрет чӀугваз къадагъа я.

Хуьруьн кеферни - рагъакӀидай къерехда, кӀунтӀунин рагъакӀидай патан гуьнеда археологиядин имарат, цӀуру заманада инсанар яшамиш хьайи, «Сенгер» тӀвар алай чка ава. Хуьруьн кьибле къерехда, кӀунтӀал, дин паталай женгера кьенвай гзаф азабар къачур шагьидрин, археологиядин имарат — «Шагьидрин пӀир» ава.

XIX виш йисуз Бутахуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьне наибвалдиз талукь тир. Зугьрабхуьр ва Хтун хуьрерихъ галаз Зугьрабхуьруьнжемятдик акатзавай.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 44 кӀвале 136 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 64 кӀвал авай, агьалийрин кьадар 305 кас тир: 150 итим ва 155 паб. 

## Баянар

## ЭлячӀунар
* СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна Бутахуьруькай куьруь малуматар