open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Пилек

**Пилек** () — Дагъустан республикадин Рутул районда авай тунвай хуьр.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин рагъэкъечӀдай пата, *Пиленады мериед хъед* булахдин дугуна, гьуьлуьн дережадилай 1920 метр кьакьандал ала.

## Тарих
ЦӀуру несилрин эхтилатралди, хуьр ирид гъвечӀи сихилдин сад-садахъ гилигунивди арадал атанвай: *Дамырар, Семедэйер, Мамайер, Амрагьар, Абдулайер, КьаӀртӀайер, Багъышер.* 1869 йисуз ина 12 майишатар авай ва 60 касди уьмуьр гьалзавай .

XIX виш йисуз Пилек хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Докъузпарадин наибвалдиз талукь тир. Амсар ва КӀелед хуьрерихъ галаз Амсар хуьруьнжемятдик акатзавай.

Совет гьукумдин береда, 50 - йисарилай гатӀумна, уьмуьр гьалуниз гзаф четин суван шартӀарин себебдилай хуьруьн эгьлияр чпин ихтиярдалди Рутул ва Мегьарамдхуьруьн районрин маса хуьрериз куьч жех эгечӀна. 70 - й йисарин эхирда хуьр тамамдаказ гадарна тунвай 

## Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири рутулар, суни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалийрин кьадар 70 кас тир .

Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Мириекьул

**Мириекьул** — Дагъустан республикадин Рутул районда авай тунвай хуьр.

## География
Хуьруь Дагъустан Республикадин Рутул райондин рагъэкъечӀдай пата чка кьунвайди я.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьр ичӀизва, дараматар харапӀайриз элкъвена.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Мыгра

**Мыгра** — урусатдин топоним я.

## География
* Мыгра (Вологда вилаят) — Вологда вилаятдин Нюксеница районда авай хуьр. Агьалияр — 12 кас.
* Мыгра (Дагъустан) — Дагъустан республикадин Рутул районда авай тунвай хуьр.
Амух

**Амух** — Дагъустан республикадин Агъул районда авай хуьр. «Амух» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я. 

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин Агъул райондин кефер пата, райондин юкь тир Тпиг хуьрелай 22 км яръал, Дахада райондихъ галаз сергьятдин мукьвал ала.

## Тарих
XIX виш йисуз Амух хуьр вири Къзикъумух округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Къзикъумух округдин Ашти-Кули наибвалдиз талукь тир. Анклух, Ашты, Санджи, Худуц, Цирхе хуьрерихъ галаз Ашти хуьруьнжемятдик акатзавай.

Агьалийрин са пай Дербент райондин Чинар хуьруьз куьч хьанвай.

## Агьалияр
Йисариз килигна Амух хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 118 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.

## Майишат

## Баянар

## ЭлячӀунар
Арсугъ

**Арсугъ** () — Дагъустан республикадин Агъул районда авай хуьр. «Буршагь» хуьруьнсоветдик акатзава.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин Агъул райондин юкьван пата, райондин юкь тир Тпиг хуьрелай 25 км кефердинни - рагъэкъечӀдай патахъ,  Кошанапу вацӀал ала.

## Тарих
XIX виш йисуз Арсугъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Буршагь ва Худигъ хуьрерихъ галаз Арсугъ хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.

## Агьалияр
Йисариз килигна Арсугъ хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 653 касди уьмуьр ийизвай. Вири агъулар, суни-мусурманар я.

## ТӀвар-ван авай ксар
* Гьажи-Сефер — агъулрин зари.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Дулдугъ

**Дулдугъ** () — Дагъустан республикадин Агъул районда авай хуьр. «Дулдугъ» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин Агъул райондин кьиблединни-рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Тпиг хуьрелай 7 км рагъэкъечӀдай патахъ, Чирагъ вацӀни Кошанапу вацӀ сад-садахъ галаз акахьнавай чкадал ала.

## Тарих
XIX виш йисуз Дулдугъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Гоа ва Дуруштул хуьрерихъ галаз Гоа хуьруьнжемятдик акатзавай.

## Агьалияр
Йисариз килигна Дулдугъ хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 542 касди уьмуьр ийизвай. Вири агъулар, суни-мусурманар я.

1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Дулдугъ хуьруьн агьалияр 371 кас тир: 41 кас (11,1%) — лезгияр, 330 кас (88,9%) — агъулар .

## Баянар

## ЭлячӀунар
Дуруштул

**Дуруштул** () — Дагъустан республикадин Агъул районда авай тунвай хуьр.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин Агъул райондин кьиблединни - рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Тпиг хуьрелай 10 км рагъэкъечӀдай пата  ала.

## Тарих
XIX виш йисуз Дуруштул хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Гоа ва Дулдугъ хуьрерихъ галаз Гоа хуьруьнжемятдик акатзавай.

Тахминан 70-й йисара хуьруьн эгьлияр Дербент райондин Хазар хуьруьз куьч хьанвай.

## Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалидин вири агъулар, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Дуруштул хуьруьн агьалияр вири агъулар яз 362 кас тир .

Алай чӀавуз хуьр ичӀизва, дараматар харапӀайриз элкъвена.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Чирагъ

**Чирагъ** (, ) — Дагъустан республикадин Агъул районда авай хуьр. «Чирагъ» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я. 

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин Агъул райондин райгъакӀидай пата, райондин юкь тир Тпиг хуьрелай 20 км кефердинни-райгъакӀидай патахъ, Чирагъ вацӀал ала. Хуьр гьуьлуьн дережадилай 2320 м кьакьандал ала, кьакьанвилиз гьалтайла им Къавкъазда Къурушрилай кьулухъ кьведлагьай чкадал ала.

## Тарих
XIX виш йисуз Чирагъ хуьр вири Къзикъумух округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Къзикъумух округдин Ашти-Кули наибвалдиз талукь тир. Кьилдин Чирагъ хуьруьнжемят туькӀуьрзавай.

1934 йисал кьван Кьурагь райондик акатзавай, 1935 йисал кьван — Лак райондик.

1239 йисуз монголни-татаррин ва 1740 йисуз Надир шагьан кьушунрин паталай чукӀурнавай.

## Агьалияр
Йисариз килигна Чирагъ хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 541 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.

1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Чирагъ хуьруьн агьалияр вири даргияр яз 914 кас тир.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Шари (Агъул район)

**Шари** — Дагъустан республикадин Агъул районда авай хуьр. «Амух» хуьруьнсоветдик акатзава.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин Агъул райондин кефер пата, райондин юкь тир Тпиг хуьрелай 31 км яргъал, Дахада райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, Кинтуракотта вацӀал ала.

## Тарих
1935 йисал кьван хуьр Дахада райондик акатзавай.

## Агьалияр
Йисариз килигна Шари хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 19 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.

Хуьруьн эгьлияр дарги чӀаларин хзандин амух чӀалан шари нугъатдал рахазва.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Сафрун

**Сафрун** () — Дагъустан республикадин Агъул районда авай тунвай хуьр.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин Агъул райондин кьибле пата, райондин юкь тир Тпиг хуьрелай 16 км кьибле пата ала.

## Тарих
Вилик хуьр авай чкадал «Сафрун шегьер» тӀвар алай шегьер ва я чӀехи хуьр авай.

## Агьалияр
Куьч жедалди гьалийрин вири агъулар я, суни - мусурманар я. 

Алай чӀавуз хуьре са кас ава, дараматар харапӀайриз элкъвена.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Тпиг

**Тпиг** () — Дагъустан республикадин Агъул районда хуьр. «Тпиг» хуьруьнсоветдик акатзава. Райондин администрациядин юкь я.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин Агъул райондин кьибле пата, Магьачкъала шегьердилай 130 км кьибле патахъ, Чирагъ вацӀук Гарухрух вацӀ акахьзавай чкадал ала.

## Тарих
XIV виш йисан юкьвара, монголни-татарри чукӀурайдалай кьулухъ Зулеранхуьруьн эгьлияр Тпигриз куьч хьанвай.

XIX виш йисуз Тпиг хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Кьилдин Тпиг хуьруьнжемят туькӀуьрзавай.

## Агьалияр
Йисариз килигна Тпиг хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 2 794 касди уьмуьр ийизвай. Саки вири агъулар, суни-мусурманар я.

1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Тпиг хуьруьн агьалияр вири агъулар яз 820 кас тир.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Тпиг хуьр картайрал
Амух хуьруьнсовет

**«Амух» хуьруьнсовет** () — Дагъустан Республикадин Агъул райондик акатзавай муниципалитет.

Административ юкь — Амух хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Амух, Анклух, Цирхе, Шари.

## Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 35 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал хуьруьнсоветдин агьалияр 35 кас тир. 2002 йисан малуматрив кьурвал 318 кас тир.

Агьалияр агъулрикайни даргийрикай ибарат я, вири суни — мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Cельское поселение Амухский сельсовет
Гоа (манаяр)

**Го́а**:

* Гоа — Кьиблединни рагъакӀидай пата авай Индиядин штат.
** Гоа-транс — музыкадин жанр я.
* Гоа (Дагъустан) — Дагъустандин Агъул районда авай хуьр.
Буркихан хуьруьнсовет

**«Буркихан» хуьруьнсовет** () — Дагъустан Республикадин Агъул райондик акатзавай муниципалитет.

Административ юкь ва сад тир хуьр — Буркихан хуьр я.

## Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1 138 касди уьмуьр гьалзавай.

2012 йисан малуматрив кьурвал хуьруьнсоветдин агьалияр 1 094 кас тир.

2002 йисан малуматрив кьурвал 1 094 кас тир.

Агьалийрин вири агъулар я, вири суни-мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Cельское поселение Село Буркихан
Дулдугъ хуьруьнсовет

**«Дулдугъ» хуьруьнсовет** () — Дагъустан Республикадин Агъул райондик акатзавай муниципалитет.

Административ юкь — Дулдугъ хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Дулдугъ, Гоа, Яркуг.

## Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1 266 касди уьмуьр гьалзавай (райондин 12,1 %). 2012 йисан малуматрив кьурвал хуьруьнсоветдин агьалияр 1 311 кас тир. 2002 йисан малуматрив кьурвал 1 297 кас тир.

Агьалийрин вири агъулар, суни-мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Cельское поселение Дулдугский сельсовет
Дагъустандин тӀаратӀ

**Дагъустандин тӀаратӀ** — Урусатдин Федерациядин субъект тир Дагъустан Республикадин гьукуматдин символ. 2003 йисан 19 ноябрьдиз тестикь авунвайди я.

## ТӀаратӀдин гьалар
Дагъустан Республикадин тӀаратӀ — барабар чӀехивал авай, вини — къацу, юкьван — цавун ва агъа — яру рангарин пуд къаткай зуларикай ибарат тир дуьз пипӀерин парча я. ТӀаратӀдин гьяркьуьвилин адан яргъвилив гекъиг хьунухь — 2:3 я.

## Рангарин символика
**Къацу** — Дагъустандин чилерин мублагьвал, ргазвай уьмуьр къалурзавай ва ислам диндин адетдин рангунин роль къугъвазвай ранг.

**Цавун** — республикадин райгъэкъечӀдай пад кьунвай Каспи гьуьлуьн ранг, дагъустандин халкьарин иервал ва гьейбатлувал къалурзава.

**Яру** — демократия, вичиз къулай уьмуьр туькӀуьзавай инсандин экуь къуват, Сувун уьлкведин агьалийрин викӀегьвални итимвал къалурзавай ранг.

## Тарих

Урусатдин империя чӀавуз Дагъустандин чӀехи пай ва Чечня Терек вилаятдик акатзавай, ва чпин символикаяр авачир.

1919 йисан сентябрь вацра Чечнядин Ведено хуьре имам Узун-Гьажиди Къеферпатан Къавкъаз Урусатдин империядикай азад хьана Къеферпатан Къавкъаздин эмират арадал атанвайди малумарнай.

Эмиратдин тӀаратӀ — къацу парчадал лацу зур варз ва адан винел алай пуд гъед тир.

## Шикилар


Файл:Flag of the Dagestan ASSR (1925-1927).svg|Дагъустандин АССР-дин тӀаратӀ, 1925 йис
Файл:Flag of the Dagestan ASSR (1927-1954).svg |Дагъустандин АССР-дин тӀаратӀ, 1927 йис
Файл:Flag of the Dagestan ASSR.svg|Дагъустандин АССР-дин тӀаратӀ, 1954 - 1991 йисар



## ГьакӀни килига
* Дагъустандин герб

## Баянар
ЧӀилихъар

**ЧӀилихъар** () — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «Кашанхуьруьнсоветдик» акатзавай хуьр.

## География
Хуьр Хив райондин кьиблединни - рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 14,3 км яргъал, СтӀал Сулейман райондихъ галаз сергьятдин мукьвал ала. Мукьвал алай хуьрер: Кашанхуьр, Сардархуьр.

## Тарих
XIX виш йисуз ЧӀилихъар хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. НуьцӀуьгъ хуьруьхъ галаз НуьцӀуьгъ хуьруьнжемятдик акатзавай.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 563 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, ЧӀилихъар хуьруьн агьалийрин кьадар вири лезгияр яз 373 кас тир.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* «Odnoselchane.ru» сайтуна ЧӀилихъар хуьруькай малуматар
Агъа-ЗахитӀ

**Агъа-ЗахитӀ** () — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «ЗахитӀ» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я. 

## География
Хуьр Хив райондин кьибле пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 13 км яргъал ала.

## Тарих
XIX виш йисуз Агъа-ЗахитӀ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур - Куьредин наибвалдик акатзавай тир. Вини-ЗахитӀ ва Кьулан-ЗахитӀ хуьрерихъ галаз Агъа-ЗахитӀ хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1 132 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Агъа-ЗахитӀ хуьруьн агьалийрин кьадар вири лезгияр яз 396 кас тир .

## ТӀвар-ван авай ксар
* ЗахитӀ Гьашим — XIX виш йисуз уьмуьр авур лезги шаир.
## Баянар

## ЭлячӀунар
* «Odnoselchane.ru» сайтуна ЗахитӀ хуьруькай малуматар
Асадхуьр

**Асадхуьр** () — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «КьванцӀил» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

## География
Хуьр Хив райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 18 км яргъал ала.

## Тарих
Хуьруьн бине 400 йис идалай вилик кутунвайди ва адан сифтегьан тӀвар «Агъа хуьр» тирди гиман ийизва. 1937 йисуз хуьре Къазиев Карчуган тӀварунихъ галай колхоз арадал гъанвай.

XIX виш йисуз Асадхуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур - Куьредин наибвалдик акатзавай тир. Дардархуьр ва КьванцӀил хуьрерихъ галаз КьванцӀил хуьруьнжемятдик акатзавай.

Ватандин ЧӀехи дяве чӀавуз Асадхуьряй 45 кас рекье гьатнай, абурукай анжах 21 кас элкъвена хтанай. Женгера кьенвай аскеррин гьуьрметдай 2005 йисуз хуьре обелиск эцигнавай. И обелиск эцигуниз чӀехи куьмек зегьметдин ветера, хуьруьн агъсакъал Исмаилова Жаруллагь Мирзабековича ганвай.

1940 йисуз хуьре садлагьай сифте кьилин мектеб, 1997 йисузни фельдшерни-акушервилин пункт ахъайнай. 

Вилик хьиз, гилани асадхуьруьн эгьлийрин асул машгъулатар малдарвал, лежбервал ва багъбанвал я. Бязибур чӀижерхъанвилел алахънава.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 115 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Асадхуьруьн агьалийрин кьадар вири лезгияр яз 309 кас тир .

Хуьре гуьгъуьнин сихилрин векилар ава: *Агьмарар, Ахцегьар, Кундурар, Шагухар, Алияр.*

## ТӀвар-ван авай ксар
* Давудов Омар — райондани республикада чӀехи авторитет РК КПСС-дин виликан секретарь, Хив райондин РИК-дин председатель.

* Гьажиев Шамсудин — ДАССР-дин мектебдин лайихвилер авай муаллим. 

А. Тажибов ва масабур.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* «Odnoselchane.ru» сайтуна Асадхуьруькай малуматар
Цлахъ

**Цлахъ** () — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «Агъа-АрхитӀ» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. 

## География
Хуьр Хив райондин кьибле пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 12,7 км яргъал ала.

## Тарих
XIX виш йисуз Цлахъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур-Куьредин наибвалдик акатзавай тир. Тркал ва Фиригъ хуьрерихъ галаз Тркал хуьруьнжемятдик акатзавай. 

Ватандин ЧӀехи дяве чӀавуз хуьряй фронтдиз 53 кас рекье гьатнай.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 137 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Цлахъ хуьруьн агьалийрин кьадар вири лезгияр яз 441 кас тир .

## ТӀвар-ван авай ксар
* Хаметрин Ханбиче Шихрагьиман руш — лезги шаир, Дагъустандин халкьдин шаир. Аялрин «Кард» журналдин лезги хилен редактор.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* «Odnoselchane.ru» сайтуна Цлахъ хуьруькай малуматар
Фиригъ

**Фиригъ**, **Вини Фиригъ** () — Дагъустан республикадин Хив районда авай тунвай хуьр. 

## География
Хуьр Хив райондин кьибле пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай тахминан 13 км яргъал, Рычал вацӀун чапла къерехдал алай.

## Тарих
ЦӀуру эгьлийри хуьруьн тӀвар «фур» гафунихъ галаз алакъалу тирди лугьузва. Вучиз лагьайтӀа, вилик Фиригъ хуьр, кӀватӀна фурара хуьзвай къуьл гьасил авунивди машгуьр тир. Хуьр са шумуд виш йисар авай. Ам арадал атанвай дуьз тарих гилани малум туш. Вилик хуьруьн гъилик гегьенш майданрин чӀурар, никӀер квай. Гьавиляй агьалидин асул машгъулатар малдарвал ва лежбервал тир. Хуьруьн майишатдин алатар чкадин устӀарри гьазурзавай. Папар гамар хрунал ва кӀвалин кӀвалахрал алахънавай.

XIX виш йисуз Фиригъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур-Куьредин наибвалдик акатзавай тир. Тркал ва Цлахъ хуьрерихъ галаз Тркал хуьруьнжемятдик акатзавай. 

Гуьгъуьнлай, колхаз арадал гъайи чӀавуз хуьруьнвияр колхозрал кӀвалахзавай. 30-й йисалай — 60-й йисал кьван агьалийрин итим пай къванцин цӀивин хкудзавай АрхитӀрин мяденда кӀвалахзавай. Бязибур Дербент райондин ципицӀ багъра, гетер кьунин кеспийра ва Баку шегьердиз нафтӀадин кеспиятра кеспи ийиз.

Хуьре мискӀин ва адахъ галай гьуьжре авай. Айдуш, Герейхан хьтин савад авай ксариз араб чӀал хъсан чидай. Гуьжреда сухтайриз араб чӀалал кӀелиз-кхьиз чирзавай.

1930 - й йисара хуьре садлагьай гражданвилин сифте кьилин мектеб ахъайнай.

Ватандин ЧӀехи дяве чӀавуз хуьряй фронтдиз 40 кас рекье гьатнай. Абурун зуралай гзаф пай женгера телеф хьанвай ва хабар авачиз квахьнай. 

1967 йисуз фиригъвияр Камархуьруьнни Куьре хуьруьн эгьлийрихъ галаз Дербент райондиз куьч хьана ана ЦӀийи Фиригъ хуьр арадал гъанвай.

## Агьалияр
1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Фиригъ хуьруьн агьалийрин кьадар вири лезгияр яз 415 кас тир . Куьч жедалди агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар тир. Алай чӀавуз хуьр амач.

## ТӀвар-ван авай ксар

## Баянар

## ЭлячӀунар
* «Odnoselchane.ru» сайтуна Фиригъ хуьруькай малуматар
Арчуг

**Арчуг** () — Дагъустан республикадин Хив районда авай хуьр. «Гъвандик» хуьруьнсоветдик акатзава.

## География
Хуьр Хив райондин рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 8 км яргъал ала.

## Тарих
1864 йисуз Къавкъаздин Дяведин финифра Арчуг хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусатдин империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвилиз талукь тир. Гъвандик ва Чувек хуьрерихъ галаз Гъвандик хуьруьн-жемиятдик акатзавай.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 140 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири табасаранар, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Арчуг хуьруьн агьалийрин кьадар вири табасаранар яз 100 кас тир.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* «Odnoselchane.ru» сайтуна Арчуг хуьруькай малуматар
Урга

**Урга** (, ) — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «Урга» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я. 

## География
Хуьр Хив райондин кефер пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 16,5 км яргъал ала.

## Тарих
XIX виш йисуз Урга хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. Атрик, Джули, Вертил, Фурдаг, Хурсатил ва Ярагъ хуьрерихъ галаз Джули хуьруьнжемятдик акатзавай.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 219 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири табасаранар, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Урга хуьруьн агьалийрин кьадар вири табасаранар яз 148 кас тир.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* «Odnoselchane.ru» сайтуна Урга хуьруькай малуматар
Яракъ

**Яракъ** (, ) — Дагъустан республикадин Хив районда авай тунвай хуьр.

## География
Хуьр Хив райондин кефер пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай тахминан 15,3 км яргъал алай.

## Тарих
XIX виш йисуз Ярагъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. Атрик, Джули, Вертил, Урга, Хурсатил ва Фурдаг хуьрерихъ галаз Джули хуьруьнжемятдик акатзавай.

## Агьалияр
1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Ярагъ хуьруьн агьалийрин кьадар вири табасаранар яз 92 кас тир.. Куьч жедалди агьалидин вири табасаранар, суни - мусурманар тир. Алай чӀавуз хуьр саки амач.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* «Фото Планета» сайтуна Ярагъ хуьруькай малуматар
Хив

**Хив** (, ) — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «Хив» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Райондин администрациядин юкь я.

## География
Хуьр Хив райондин юкьван пата, Чирагъ ва Рапак вацӀарин арада авай дугуна, Магьачкъаладилай 204 км кьибле пата, виридалайни мукьва Билиж ракьун рекьин станциядилай 58 км яргъал ала. Хуьруьн къваларив гвай кӀунтӀар гьяркьуь пешерин тарари кьунва. Тамара север, жанавурар, къабанар, къуьрер, сикӀер, чӀуран псияр ва лелевар хьтин гьайванар гьалтзава. НуькӀверин алемни жуьреба-жуьрединди я. ВацӀара форель, вацӀун кӀезри хьтин муькуь гъетер ацӀана ава.

## Тарих
Хив табасаранрин виридалайни дегь хуьрерикай сад я. Адан тарих гилани лап тӀимил чирна-жагъурнавайди я. Хуьр арадал атай тарих малум туш. «Хазрат» тӀвар алай чкадилай «СимсункӀул» чкадал кьван экӀя хьанвай 3 километрдин сур, хуьр гзаф дегь тирди тестикьарзава. Са бязи малуматрив кьурвал, гилан хуьр алай чкадал вилик Гердешан шегьер алай, амма муькуь малуматри ина пара кьван гъвечӀи хуьрер авайди лугьузва.

Вичин девлетлу тарихдин къене Хив хуьр къецепатан тарашхъанрин вигьинрик са шумудра акатнавай. ГьакӀ, 1239 йисуз монголрин кьушунар Рича хуьруьн винел ХивдайтӀуз фидайла, абуру минарадин патав галай мискӀин чукӀурнай ва агьалияр тарашнай. ХивдайтӀуз, чпин рекьин вилик акатайбур барбатӀиз-барбатӀиз Надир шагьан кьушунарни фенай. Абурун паталай Гамак-накьар, Гасул-гъул, Чуру-хюл, Журас, Ккалай-гъул ва Гердешан шегьер чукӀурнавай. Сагъдиз амукьай хиввийри цӀийи чӀехи тушир хуьр кутунвай. Хуьр кутунвай тарих гьелбетта малум туш, амма сурарин кьилихъ галай къванерал алай кхьинар хьтин палеографиядин малуматри, хуьруьн тарихдин бязи сирер ахъайдай мумкинвал гузва.

XIX виш йисуз Хив хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. Цудук хуьруьхъ галаз Хив хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 2 243  касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин чӀехи пай табасаранар, гъвечӀи пай лезгияр я, вири суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Хив хуьруьн агьалийрин кьадар вири табасаранар яз 724 кас тир .

## Баянар

## ЭлячӀунар
* «Odnoselchane.ru» сайтуна Хив хуьруькай малуматар
Урусатдин тӀаратӀ

**Урусатдин тӀаратӀ** — Урусатдин Федерациядин официал гьукуматдин символ. 1993 йисан 11 декабрьдиз тестикь авунвайди я.

## ТӀаратӀдин гьалар
Урусатдин тӀаратӀ — барабар чӀехивал авай, вини — лацу, юкьван — вили ва агъа — яру рангарин пуд къаткай зуларикай ибарат тир дуьз пипӀерин парча я. ТӀаратӀдин гьяркьуьвилин адан яргъвилив гекъиг хьунухь — 2:3 я.

## Рангарин символика
**Лацу** — рикӀин чӀехивални рикӀин ахъавал къалурзава.

**Вили** — дуьзвал, леке квачирвални михьивал къалурзава.

**Яру** — жуьрэтлувал, викӀегьвал, рикӀин чӀехивални кӀанивал къалурзава.

## Тарих
1693 — 1917 йисара Урусатдин империяда лацу — вили — яру рангарин тӀаратӀ кардик квай.

1853 — 1883 йисара Романоврин несилдин «ЧӀулав — хъипи — лацу» рангар алай тӀаратӀ кардик квай. И тӀаратӀ — барабар чӀехивал авай, вини — чӀулав, юкьван — хъипи ва агъа — лацу рангарин пуд къаткай зуларикай ибарат тир дуьз пипӀерин парча тир.

1918 — 1991 йисара РСФСР-дин тӀаратӀ, ва гьакӀни СССР-дин тӀаратӀ (1924 йисан 18 апрель — 1991 йисан 25 декабрь) кардик квай.

## Шикилар


Файл:Romanov Flag.svg|Урусатдин империядин тӀаратӀ, 1853—1883 йисар
Файл:Flag of Russian Empire (1914-1917).svg|«ЦӀийи урус халкьарин тӀаратӀ», 1914—1917 йисар
Файл:Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic.svg|РСФСР-дин тӀаратӀ, 1954—1991 йисар
Файл:Flag of the Soviet Union.svg|СССР-дин тӀаратӀ, 1924—1991 йисар
Файл:Flag of Russia (1991-1993).svg|Урусатдин тӀаратӀ, 1991-й 25 декабрь—1993-й 11 декабрь
Файл:Naval Ensign of Russia.svg|Урусатдин Гьуьлерин-дяведин флотдин тӀаратӀ, 1720—1918, 1992 — иниз



## ГьакӀни килига
* СССР-дин тӀаратӀ
* РСФСР-дин тӀаратӀ
* Андрейдин тӀаратӀ
* Панславянрин рангар

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Урусатдин гьукуматдин символар 
* Flags of the World. Russian Federation / Российская Федерация
Лезги чӀалар

**Лезги чӀалар** — Нах-Дагъустан чӀаларин хзандик акатзавай чӀалан группа. Лезги чӀаларик 4 агъа группаяр ва 10 чӀал акатзава. Группадин чӀаларал рахазвайбурун вири санлай кьадар 1 миллион кьван я. Лезги чӀалар гегьенш хьанвай бинедин чилер: Кьиблепатан Дагъустан ва Кеферпатан Азербайжан я. Амма, и группадин чӀаларин ареалда урбанизациядин, яни хуьрерай шегьерриз куьч хьунин процесс гзаф вилик фенвайвиляй и число гьар йисуз агъуз жезва. Вучиз лагьайтӀа шегьерриз куьч жезвайбурун гзафбуруз хайи чӀалар герек къвезвач ва абур аста-аста арадай акъатзава.

Социолингвистика илимдин фикирдалди, лезги чӀалариз чӀехи тафават авай статус хас я. Месела, вич лезги чӀалал 700 000 кьван кас рахазватӀа, арчи чӀалал 970 агакьана анжах са суван Арчи хуьруьн агьалияр рахазва.

## Группадик акатзавай чӀалар
* агъул чӀал
* агван чӀал †
* арчи чӀал
* будугъ чӀал
* лезги чӀал
* рутул чӀал
* табасаран чӀал
* уди чӀал
* хинелугъ чӀал
* хъирицӀ чӀал
* цӀахур чӀал

## ЧӀаларин генетик классификация
РагъэкъечӀдай патан агъа группа — агъул чӀал, лезги чӀал, табасаран чӀал.
* РагъакӀидай патан агъа лезги группа — рутул чӀал, цӀахур чӀал.
* Кьиблепатан лезги агъа группа — будугъ чӀал, хъирицӀ чӀал.
* Арчин агъа группа — арчи чӀал.
* Удин агъа группа — удин чӀал, агван чӀал.
* Хинелугъ агъа группа — хинелугъ чӀал.

## Литература
* Алексеев М. Е. Вопросы сравнительно-исторической грамматики лезгинских языков. Морфология. Синтаксис. М., 1985.
* Зaгирoв В. М. Истoричeскaя лeксикoлoгия языкoв лeзгинскoй группы. Махачкала, 1987.
* Талибов Б. Б. Сравнительная фонетика лезгинских языков. М., 1980.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Будугъ чӀал

**Будугъ чӀал** — будугъ халкьдин хайи чӀал. Нах-Дагъустан чӀаларин хзандин лезги чӀаларин группадин кьибле патан лезги чӀаларик акатзава. Анжах хзандин къене рахазвай чӀал хьиз Азербайжандин Къуба ва Хъачмаз районрин са шумуд хуьрера гегьенш я, асул гьисабдалди Будугъ, Далыкъая, ПӀирусти, Ялаванж ва маса хуьрера. Будугъ чӀалал рахазвайбурун кьадар — 1 агъзур кас тир (1990 йис).

ЧӀалаз нугъатар авач, адаз виридалайни мукьва чӀал къирицӀ чӀал я.

Дуьньядин терг жезвай чӀаларин сиягьдик ква .

## Рахазвайбурун кьадар ва чӀалан ареал
«Этнолог» журналдин 1990 йисан малуматрив кьурвал, будугъ чӀалал рахазвайбурун кьадар 1000 кас тир .

Будугъ чӀал Азербайжандин Къуба ва Хъачмаз районрин тахминан 12 хуьре гегьенш я, ибур: Будугъ, Къарадагъ Будугъ, Будугълу, Агъязи Будугъ (Азизуба), Будугълу, Велиуба, Къырхларуба, Рамазан хъишлах, Кьасумтала хъишлах, Къаракъыз, Къаракъыз хъишлах, Гуьне Будугъ (Къарабулах), Далыкъая, ПӀирусти, Ялаванж хуьрер я.

## ЧӀалан гьалар
Азербайжан республикади тухузвай, бинедин халкьар ассимиляция авуна азербайжанариз элкъуьрунин политикадин нетижада будугъ чӀал терг хьунин кичӀевилик ква. Мектебра будугъ чӀалал тарсар гузвач, аялриз «Дидед чӀал» тарсуна азербайжан чӀални литература чирзава.

Винихъай тӀварар кьунвай хуьрерин гзафбуруна будугъ эгьлияр хайи чӀал квадарна азербайжан чӀалал рахазва. Хъачмаз районда пара кьадарда авай, азербайжанарикай, лезгийрикай, къирицӀрикай ва будугърикай ибарат тир акахьай агьалияр авай хуьрерин алакъадин чӀал — азербайжан чӀал я.

## Лингвистикадин характеристика
Будугъ чӀала 9 (10) ахъа тир ва 34 (37) ахъа тушир ванерин фонемаяр ава. ЧӀалаз кьуд жинсинин грамматикадин система хас я, ибур: итим, паб, гьайван ва чан авачир затӀ я. Гзафвилин кьадар *-ри* паюни къалурзава. Ругуд кьилин падежар ава, абурук комитатив ва посессив кваз. Маса чешмейрив кьурвал и ругуд падежрилай гъейри, будугъ чӀала чка къалурзавай мад 4 - 6 падежар ава.

## Алфавит
Кхьинра будугъри азербайжан чӀалакай менфят къачузвайди я.

## Литература
### Грамматикадин очеркар
* Дешериев Ю. Д.  Будухский язык // Языки народов СССР. Т. 4. М., 1967.
* Alekseev M. Budukh // Indigenous languages of the Caucasus. V. 4, P. 2. Delmar; N.Y., 1994.
* Шейхов Э. М. Будухский язык // Языки мира: Кавказские языки. М., 1999.
* Талибов Б. Б. Будухский язык. М.: Academia, 2007. — 324 с. ISBN 978-5-87444-266-8

### ЧӀалан гьалар
* Clifton J. et al. The sociolinguistic situation of the Budukh in Azerbaijan // Studies in languages of Azerbaijan. SIL International, 2002. Vol. 1.

### Гафарганар
* Мейланова У. А. Будухско-русский словарь. М., 1984.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Будухский язык на Ethnologue
* John M. Clifton, Gabriela Deckinga, Laura Lucht, Janfer Mak, and Calvin Tiessen. The Sociolinguistic Situation of the Budukh in Azerbaijan. SIL International, 2005
Ергуьж чӀал

**Ергуьж чӀал** — ергуьж халкьдин хайи чӀал тир. Нах-дагъустанлин чӀаларин хзандин лезги чӀаларин группадин кьибле патан лезги чӀаларик акатзавай. Вилик и чӀалал Къуба райондин Ергуьж хуьруьн эгьлияр рахазвай.

Ергуьж чӀалаз виридалайни мукьва — къирицӀ, гьапут, жекни элик чӀалар я. Лингвистикадин алимри и чӀал къирицӀ чӀалан нугъат тирди лугьузва. Амма им гьакъикъатдив кьазвай кар туш. И чӀаларин векилри сада-сад са жизви кьванни гъавурда акьазвайтӀани ибур дегь алпандин кьилдин мукьва чӀалар я.

Терг хьанвай чӀал я.

## ЧӀалан гьалар
Азербайжан республикади тухузвай, бинедин халкьар ассимиляция авуна цӀапариз элкъуьрунин политикадин нетижада ергуьж чӀал терг хьанва. 

Къуба районди сувун Ергуьж хуьр гила ичӀизва, хуьруьн эхиримжи эгьли инай 1995 йисуз куьч хьана хъфенай. Асул гьисабдалди Хъачмаз райондин чара-чара хуьрера ацукьна секин хьанвай ергуьжрин лап кьуьзуьбурун рикӀел хайи чӀал аламайтӀани адал садни рахазвач. Жегьилриз хайи чӀал гьич чизвач, рахунал вири цӀап чӀалаз элячӀнава.

## ГьакӀни килиг
* Ергуьжар
* Ергуьж

## Баянар

## ЭлячӀунар
* АЗЕРБАЙДЖАН: ВЫМИРАЮЩИЕ ЯЗЫКИ
Авраам Линкольн

**Авраа́м Ли́нкольн** () (12 февраль 1809 йисан, Ходженвилл, штат Кентукки, — , Вашингтон) — америкадин гьукуматдин ва политикадин къуллугъхъан, АСШ-рин 16-лагьай президент (1861—1865) тир. Ам гьукуматдин кьиле акъвазнавай Республикадин партиядин садлагьай векил тир. Америкадин лукӀариз азадвал гайи кас, америкадин халкьдин кьегьал. Тарихда виридалайни чирвалар авай 100 ксарикай сад я. Вич ферма тухудай са кесибдин хзанда чӀехи хьанвайди я. ГъвечӀи чӀавунилай спортдик акатнай.

Хзандин кесибвиляй мектебдиз ам кьилди са йисуз фейиди я, ятӀани адаз кӀелиз-кхьиз чир хьана, ктабар кӀан хьана. Агакьай гада хьайила вичи вичиз кьил акъудиз хьана. Вичи вичиз микитисвал ийизавай. Экзаменар гайила адвокатвилин кӀвалах тухудай ихтияр кьабулна. Иллинойс штатда индейцар къарагъ авурла кьушунрик акатна, ам капитан хьиз кьабулна. ЯтӀани женгерик квачир ам. Иллинойсдин Къанунрин КӀватӀалдин депутат тир, СШАдин Конгрессдин Векилрин КӀвалик квай. Гьа къуллугъдал ада Америкадинни-Мексикадин дяведиз аксидаказ акъвазна. 1858 йисуз СШАдин сенаторвилиз жез кӀанзавай, хкягъунар хьайила ада гъалибвал кьунач.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Чилин зурзунар

**Чилин зурзунар** — чеб чпиз акъатзавай чилин кӀаник гвай юзунарни чилин чинин зурзунар). Гьар йисуз Чилел са миллион чилин зурзунар жезва, ахпа абурун чӀехи пай пара гъвечӀибур яз садани кьатӀазвач. Халис чилин зурзунар, чӀехи чӀинар гъин жезвай, чи планетадал кьве гьафтедиз са сеферда жезвайди я. Гьабурун чӀехи пай океанрин кӀанара жезва, гьавляй инснар гужа твазвач, абур патал цунами жезвачтӀа.

## ЭлячӀунар
* European-Mediterranean Seismological Centre
Адур

**Адур** () — Азербайжандин Къуба районда авай, Гархун муниципалитетдик акатзавай хуьр.

## Тарих

## Агьалияр

## ЭлячӀунар
*
Афурджа

**Афурджа** () — Азербайжандин Къуба районда авай хуьр. Гуьлези хуьруьхъ галаз «Гуьлези» муниципалитетдик акатзава.

## Тарих

## Агьалияр
Агьалидин вири татар, шии - мусурманар я.

## ЭлячӀунар
*
Алексеевка (Къуба район)

**Алексеевка** () — Азербайжандин Къуба районда авай хуьр. «Алексеевка» муниципалитетдик акатзава.

## Тарих

## Агьалияр

## ЭлячӀунар

* Азербайджанские Молокане
*
Хъукьвар

**Хъукьвар** () — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «Хъукьварин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.

## География
Хуьр Хив райондин юкьван пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 10 км яргъал ала.

## Тарих
XIX виш йисуз Хъукьвар хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. Яргиль хуьруьхъ галаз Хъукьвар хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.

## Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 835 касди уьмуьр гьалзавай . 2012 йисан малуматриз килигна хуьруьн агьалияр 855 кас тир . 2002 йисуз хуьруьн агьалияр 794 касди туькӀуьрзавай . Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Хъукьвар хуьруьн агьалийрин кьадар 579 кас тир: табасаранар 564 кас (97,4%), лезгияр 15 кас (2,6%).

## Баянар

## ЭлячӀунар
* «Odnoselchane.ru» сайтуна Хъукьвар хуьруькай малуматар
Агъа Ярак

**Агъа-Ярак** (, ) — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «Агъа-Ярак» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.

## География
Хуьр Хив райондин юкьван пата, Каркул сувун кьиблепатан гуьнеда, Ярагъ-су вацӀун вини кьиле, райондин юкь тир Хив хуьрелай 13 км яргъал ала.

## Тарих
XIX виш йисуз Агъа-Ярагъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. Зилдик, Чулак ва Вини-Ярагъ хуьрерихъ галаз Ярагъ хуьруьнжемятдик акатзавай. 

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1 156 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири табасаранар, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Агъа-Ярагъ хуьруьн агьалийрин кьадар, вири табасаранар яз 338 кас тир.

Хуьре авай сихилар: *Аьдамяр, Бабахар, Мюрчгар, Агъяр, Аьгьмадяр, Гъадимяр, Ражабаяр, Уьсар, Асккандар, Инжлар, Гъимблаф, Дадагнар.*

## Пак чкаяр
* Меркклин Гъарзар — гатузни цӀурун тийизвай муркӀар ава чка.
* Тур гъиву шид — цин чешме. 
* Углин шид — дарман ятарин чешме. 
* Амнарин булагъ — цин чешме. 
* Къван — аял тежер папар адан тӀеквендиз гьахьна мукуь патай экъечӀзавай. 
* Далдобу йивру гъарз — кьветӀ. 
* Мистан гьар — жемятдин там.
* ПӀир — чӀехи тар.
* АйитӀгъулануб пӀир.
* НитӀрихъ пӀир. 
* Шихдин накьвдин пӀир.

## ТӀвар-ван авай ксар
* Амирханов Мурадхан — Мюрчгъяр сихилдай тир кхьираг, хуьре кӀвалахзава.
* Алияров Нюдюряли — Гъадимяр сихилдай тир музыкант, хуьре кӀвалахзава.
* Гъафар — Ряжабяр сихилдай тир Кьасумхуьруьн дуванбег.
* Юзбеков Таригъули — Аьдамар сихилдай тир революционер.
* Кулиев Гъаинбек — Дадагнар сихилдай тир манидар, музыкант, хуьре кӀвалахзава.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* «Odnoselchane.ru» сайтуна Агъа-Ярагъ хуьруькай малуматар
Зилдик

**Зилдик** (, ) — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «Зилдик» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.

## География
Хуьр Хив райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 18 км яргъал ала.

## Тарих
Вилик хуьруьн тӀвар “Чиччик” тир.

XIX виш йисуз Зилдик хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. Агъа-Ярагъ, Чулак ва Вини-Ярагъ хуьрерихъ галаз Ярагъ хуьруьнжемятдик акатзавай. 

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 454 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири табасаранар, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Зилдик хуьруьн агьалийрин кьадар, вири табасаранар яз 475 кас тир.

Хуьре гуьгъуьнин 18 сихилар: *Шкар, Алияр, Алихаяр, Батар, Бекеяр, Кибхар, Букар, Гайдар, Кчих, Келечи, Навза, Нагди, Рустам, Сейдум, Сафар, Уржа, Хами ва Шакар.* 

Шкар сихилдин бине Ирандай куьч хьанвайбуру кутунай, Алияр — им чкӀанвай Багижердягъ хуьряй куьч хьанвайбур я, Бекъе сихил Табасаран райондин Цухтих хуьряй атанва.

## Пак чкаяр
* Дабкьру кьяб — хуьруьн агъадихъ галай эчӀя жезвай къван. 
* Ккуккум — тӀебиатдин минара.
* Хуьрелай 1,5 км кефер патахъ галай лацу къумадин кӀунтӀ.

## ТӀвар-ван авай ксар
* Алиев Мингажудин - алим, Магьачкъала шегьерда кӀвалахзава.
* Алиев Абдуллагь - алим, Магьачкъала шегьерда кӀвалахзава.
* Алиев Тажудин - алим, Литвада кӀвалахзава.
* Алиев Габибуллагь - алим, Магьачкъала шегьерда кӀвалахзава.
* Алиев Играмудин - алим, Крамоторск шегьерда кӀвалахзава.
* Алиев Алаудин - алим, Санкт-Петербург шегьерда кӀвалахзава.
* Алиев Хайрудин - алим, Магьачкъала шегьерда кӀвалахзава.
* Алиев Шахабудин - алим, Москва шегьерда кӀвалахзава.
* Ашурбеков Сефербег - алим, Магьачкъала шегьерда кӀвалахзава.
* Нюдюрмагомедов Аьбулягьяд - алим, Магьачкъала шегьерда кӀвалахзава.
* Дашдемиров Заки - зари, Дербент шегьерда кӀвалахзава.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* «Odnoselchane.ru» сайтуна Зилдик хуьруькай малуматар
Чулак

**Чулак** (, ) — Дагъустан республикадин Хив районда авай тунвай хуьр.

## География
Хуьр Хив райондин кефердинни-рагъэкъечӀдай пата, Агъа-Ярагъни Зилдик хуьрерин арада, райондин юкь тир Хив хуьрелай 13 км яргъал алай. 

## Тарих
1966 йисуз хьайи къати чилин зурзунрин себебдалди хуьруьн эгьлияр Дербент райондин Рубас хуьруьз куьч хьанай.

XIX виш йисуз Чулак хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. Агъа-Ярагъ, Зилдик ва Вини-Ярагъ хуьрерихъ галаз Ярагъ хуьруьнжемятдик акатзавай. 

## Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалидин вири табасаранар, суни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Чулак хуьруьн агьалийрин кьадар, вири табасаранар яз 408 кас тир.

Хуьруь виридалайни чӀехи сихил — *Аьлимахьямадар* тир, гуьгъуьнлай ам кьуд гъвечӀи сихилриз пай хьанай: *Ражбар, Варшар, Нюдючяр, Ажаряр*. Хуьре маса сихиларни авай, месела *Аьрябхяр, Расуляр, Аьгьматяр, Мучагьяр, Шулягьяр, Маллагьяр, Ачйир*. 

Алай чӀавуз хуьр ичӀизва ва кӀвалер харапӀайриз элкъвена.

## ТӀвар-ван авай ксар

## Баянар

## ЭлячӀунар
* «Odnoselchane.ru» сайтуна Чулак хуьруькай малуматар
Вини-Ярак

**Вини-Ярагъ** (, ) — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «Агъа-Ярагъ» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. 

## География
Хуьр Хив райондин юкьван пата, Ергук сувун кӀанив, Табасаран райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин юкь тир Хив хуьрелай 14 км яргъал ала.

## Тарих
XIX виш йисуз Вини-Ярагъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. Агъа-Ярагъ, Зилдик ва Чулак хуьрерихъ галаз Ярагъ хуьруьнжемятдик акатзавай. 

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 342 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири табасаранар, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Вини-Ярагъ хуьруьн агьалийрин кьадар, вири табасаранар яз 269 кас тир.

Хуьре авай сихилар: *Маллакьбар, Кецягъяр — Билдагь хуьряй куьч хьана атайбур, Раслар, Аьрхъвар, Гурдар, Ачигъяр, Букьар, Аьрюхъяр.*

## ТӀвар-ван авай ксар
* Билдагъарин Буч - Кецягъяр сихилдай тир девлетлу кас, 1936 йисуз кулаквиляй терг авунай.
* Сефикурбанов Алитагир - Аьрхъвар сихилдай тир зари.
* Урцмиханов Эмирхан - Кецегъяр сихилдай тир журналист, Магьачкъалада кӀвалахзава.
* Юсуфов Абдулкади - Гурдар сихилдай тир алим, Магьачкъалада кӀвалахзава.
* Адилова Элмира - Раслар сихилдай тир зари, хуьре кӀвалахзава.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* «Odnoselchane.ru» сайтуна Вини-Ярагъ хуьруькай малуматар
Зирдаг

**Зирдаг** (, ) — Дагъустан республикадин Хив районда авай саки тунвай хуьр. 

## География
Хуьр Хив райондин кефердинни-рагъэкъечӀдай пата, Табасаран райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин юкь тир Хив хуьрелай 16 км яргъал ала.

## Тарих
XIX виш йисуз Зирдаг хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир, ва Чере хуьруьхъ галаз Чере хуьруьнжемятдик акатзавай. 

Агьалийрин чӀехи пай Дербен шегьердиз, амайбурни Дагъустандин маса шегьерриз чкӀана.

## Агьалияр
Куьч жедалди агьалидин вири табасаранар, суни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Зирдаг хуьруьн агьалийрин кьадар, вири табасаранар яз 319 кас тир. 

Алай чӀавуз хуьре 3-4 хзанди чпин куьмекдин майишатар гваз уьмуьр гьалзава.

Хуьруь сихилар: *Агъчар, Имигъар, ЦӀюгъяр, Уьмрар, Камхяр, Балабнар, Базяр, Маляр, Хангъар, Жилар, Бургьнар.*

## Баянар

## ЭлячӀунар
* «Odnoselchane.ru» сайтуна Зирдаг хуьруькай малуматар
Хвереж (Хив район)

**Хвереж** (, ) — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «Хвереж» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.

## География
Хуьр Хив райондин рагъакӀидай пата, Чирагъ вацӀун дугуна, машгуьр Магу-Дере кӀамун гьахьунал, райондин юкь тир Хив хуьрелай 4 км яргъал ала.

## Тарих
XIX виш йисуз Хвереж хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. Лака хуьруьхъ галаз Хвереж хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 886 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири табасаранар, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Хвереж хуьруьн агьалийрин кьадар 417 кас тир: табасаранар — 385 (92,3 %), лезгияр — 32 (7,7 %).

Хуьруьн агьалияр гуьгъуьнин сихилрикай ибарат я: *ХатӀар, МацӀирар, Бакыар, Лягьяр, Кирхир, Чаглар, Фачар, Утир, Аьпарар.*

## ТӀвар-ван авай ксар

## Баянар

## ЭлячӀунар
* «Odnoselchane.ru» сайтуна Хвереж хуьруькай малуматар
Хвереж (манаяр)

* Хвереж — Дагъустандин Хив районда хуьр.
* Хвереж — Дагъустандин Кьурагь районда хуьр.
ЦӀийи Фиригъ

**Фиригъ (Агъа Фиригъ, ЦӀийи Фиригъ** ) — Дагъустан республикадин Дербент райондин чилерал алай Хив райондин хуьр, «ЦӀийи Фиригъ» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.

## География
Хуьр Дербент райондин кьибле пата, райондин юкь тир Дербент шегьердилай 23,5 км яргъал ала. Мукьвал алай хуьрер: Билиж.

## Тарих
ЦӀийи Фиригъ хуьруьн тарих вичин улу-буба тир цӀуру Фиригъ хуьруьхъ галкӀанва.

Хуьруьн бине, 1967 йисуз Кьурагь райондин Фиригъ, Камархуьр ва Куьре хуьрерай арандиз куьч хьанвайбуру кутунай.

## Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1 877 касди уьмуьр гьалзавай . 2012 йисан малуматриз килигна хуьруьн агьалияр 1 946 кас тир . 2002 йисуз — 1999 кас . Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Фиригъ хуьруьн агьалийрин кьадар вири лезгияр яз 415 кас тир .

## Баянар

## ЭлячӀунар
* «Odnoselchane.ru» сайтуна ЦӀийи Фиригъ хуьруькай малуматар
ЗахитӀ (Хив район)

**ЗахитӀ**, **ЦӀийи ЗахитӀ** () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин чилерал алай Хив райондин хуьр, «ЗахитӀ» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. 

## География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин кефер пата, Гуьлгери вацӀун мукьвал, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 17,5 км яргъал ала. Мукьвал алай хуьрер: ЦӀийихуьр, Советский.

## Тарих
Хуьруьн бине, 1979 йисуз Хив райондин Агъа-ЗахитӀ, Вини-ЗахитӀ ва Кьулан-ЗахитӀ хуьрерин эгьлийрин Мегьарамдхуьруьн районда авай чпин мулкариз куьчарунин рекьелди кутунвай. Иниз гьакӀни Зиза хуьруьн зур пай, Тркал хуьруьн са шумуд майишатар, Ахцегь райондин Ухул хуьруьн 10 майишатар ва маса хуьрерай са шумуд хзанар куьчарнай.

## Агьалияр
2009 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1181 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 

## Баянар

## ЭлячӀунар
* «Odnoselchane.ru» сайтуна ЗахитӀ хуьруькай малуматар
Кьулан-ЗахитӀ

**Кьулан-ЗахитӀ** — Дагъустан республикадин Хив районда авай тунвай хуьр. 

## География
Хуьр Хив райондин кьибле пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай тахминан 13 км яргъал алай.

## Тарих
XIX виш йисуз Кьулан-ЗахитӀ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур - Куьредин наибвалдик акатзавай тир. Агъа-ЗахитӀ ва Вини-ЗахитӀ хуьрерихъ галаз Агъа-ЗахитӀ хуьруьнжемятдик акатзавай. 

1979 йисуз Кьулан-ЗахитӀ хуьруьн агьалияр, Агъа-ЗахитӀ ва Вини-ЗахитӀрин эгьлийрихъ галаз Мегьарамдхуьруьн райондин ЗахитӀ хуьруьз куьчарнай.

## Агьалияр
Куьч жедалди агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Кьулан-ЗахитӀ хуьруьн агьалийрин кьадар, вири лезгияр яз 186 кас тир . 

Алай чӀавуз хуьр ичӀизва, дараматар харапӀайриз элкъвена.

## ТӀвар-ван авай ксар

## Баянар

## ЭлячӀунар
* «Odnoselchane.ru» сайтуна Кьулан-ЗахитӀ хуьруькай малуматар
Агъа-АрхитӀ хуьруьнсовет

**«Агъа-АрхитӀ» хуьруьнсовет** () — Дагъустан Республикадин Хив райондик акатзавай муниципалитет.

Администрациядин юкь — Агъа-АрхитӀ хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Агъа-АрхитӀ, Вини-АрхитӀ, Агъа-ЦӀинитӀ, Тркал, Цлахъ.

## География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Хив райондин кьибле пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 5 км яргъал ала.

## Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 2006 касди уьмуьр гьалзавай . 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 2082 кас тир . 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 1913 кас тир . Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Cельское поселение Ашага-Архитский сельсовет
Хив хуьруьнсовет

**«Хив» хуьруьнсовет** () — Дагъустан Республикадин Хив райондик акатзавай муниципалитет.

Администрациядин юкь ва сад тир хуьр — Хив хуьр я.

## География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Хив райондин юкьван пата, Чирагъ ва Рапак вацӀарин арада авай дугуна, Магьачкъаладилай 204 км кьибле пата ала.

## Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 2548 касди уьмуьр гьалзавай . 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 2613 кас тир . 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 2243 кас тир . Агьалидин чӀехи пай табасаранар, гъвечӀи пай лезгияр я, вири суни - мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Cельское поселение Село Хив
Кьурагь наибвал

**Кьурагь наибвал** — 1895-1928 йисара Куьредин округ акатзавай администрациядин тек.

Наибвалдин кьилин хуьрни администрациядин юкь — Кьурагь хуьр тир.

## Тарих
1901 йисуз наибвал участокдик элкъуьрнай.

## Административ паюнар
Кьурагь наибвалдик акатзавай хуьрер ва абурун агьалияр:

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Кьурагь наибвалдик атазвай хуьрер, хуьруьнжемятар ва абурун агьалийрин кьадарни миллетрин состав (1886 йис)
Кличхан

**Кличхан** () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «ЦӀийихуьр» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

## География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин юкьван пата, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 18,5 км яргъал ала. 

## Тарих

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 403 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Кличханрин УЧМ