Америкадин Садхьанвай Штатар

**Америкадин Садхьанвай Штатар**, гьакӀни **АСШ**, **Садхьанвай Штатар**, **Штатар**, **Америка** () — Кеферпатан Америкада авай гьукумат я. Чилин кьадар — 9,5 млн км² я (дуьньяда 4-лагьай чкадал ала). Агьалийрин кьадар — 320 млн кас я (2013 йисан къимет, дуьньяда 3-лагьай чкадал ала). Кьилин шегьер — Вашингтон я.

Садхьанвай Штатар кефер патай Канададихъ галаз ва кьибле патай — Мексикадихъ галаз са сергьятра ава, гьакӀни Урусатдихъ галаз гьуьлуьн сергьятар ава. Адан къерехар рагъэкъечӀдай патай Атлантик океанди, рагъакӀидай патай — Лас океанди, кефер патай — Кеферпатан МуркӀарин океанди кьунвайди я.

Америка — федератив садвал я ва 50 штатрикай ва Колумбия федерал округдикай ибарат я. Идалайни гъейри, Вест-Индияда авай Виргин островар,  Пуэрто-Рико, РагъэкъечӀдайпатан Самоа, Гуам ва Океаниядин пара кьадарда островар Америкадиз талукь я.

Конституциядин жигьетдай Америкадиз официал чӀал авач. Агьалидин чӀехи пай инглис чӀалал рахазва лугьуз и чӀал гьукуматда де-факто официал чӀал хьиз физва. Этнографиядин жигьетдай Садхьанвай Штатар виридалайни цӀару ва жуьреба-жуьре культура авай гьукуматрикай сад я. Авай гьалар чара-чара уьлквейрай ва континентрай Америкадиз чӀехи масштабра физвай миграциядин нетижада арадал атанва. Пулунин тек — АСШдин доллар я. АСШдин агьалийриз *американвияр* лугьузвайди я, адет тирвал Садхьанвай Штатрин тӀварцӀин альтернатива хьиз *Америка* тӀваруникай менфят къачузвайди я.

Америка — федератив конституциядин республика я. Ихтиярар федератив регьбервилин ва штатрин регьбервилин арада чара жезва. 50 штатдикай гьардав чпин конституция, гьукуматдин органрин ва идара авунин система гва. Кьилиз акъуддай, законар акъуддай ва дувандин гьакимвилерин патай Президентди, АСШдин Конгрессди ва Лап Кьилин Дуванди векилвал ийизвайди я.

Америкадин Садхьанвай Штатар 1776 йисуз тешкил хьана, чпин аслу туширвиликай малумат ганвай цӀипуд британиядин колония сад хьайила. Аслу туширвал патал дяве 1783 йисал кьван давамарзавай тир, женг колонистрин гъалибвилелди акьалтӀ хьана. 1787 йисуз АСШдин Конституция кьабул хьана, 1791 йисуз — Ихтийрикай Билль, ада гьукуматдин регьбервилин гражданрин патахъай ихтиярар метлеблудаказ сергьятра эцигнава. 1860 йисарра лукӀар авай кьибледин ва промышленность авай кефердин штатрин арада авай аксивили кьуд йисан гражданвилин дяведик кьил кутунай. Кефер патан штатрин гъалибвили АСШдин виринра лукӀвал тухун къадагъа гъана. ГьакӀни кефер патан штатрин гъалибвили уьлкведиз садвал хкана (кьибледин штатар Конференциядиз сад хьайила, АСШдилай аслу туширвиликай малумат гана).

Гила дуьньяда АСШдин экономикадив виридалайни кьакьан КъВПдин дережа гва (16,7 трлн доллар 2013-лагьай йисуз, вири дуьньядин КъВпдикай 23 % ава, маса къачунин алакьун глобал паритетдикай 19%-дилай пара ава). Гьар инсандал акъатзавай къазанжидин кьадардал гьалтайла Америка Дуьньяда 7-лагьайди я.

АСШ — Садхьанвай Миллетрин Тешкилатдин ва Кеферпатан Атлантикадин Альансдин диб эцигай гьукумат я, СМТдин Хата авачирвилин Советда абурув гьамишан чка гва.

АСШдив къудратар авай яракьламишнавай къуватар гва, гьабурун арада дуьньяда виридалайни чӀехи гьуьлуьн дяведин къуватарни. Чилел абуруз виридалайни чӀехи, вири сад-садал гьалчна, «хвехуьнин» потенциал ава.

Планетадал виридалайни чӀехи экономикадин, политикадин, культурадин ва дяведин таъсир гваз, АСШ кьилди сад тир акьалтӀай гьукумат хьиз гьисабзава.

## Уьлкведин тӀвар

1507 йисуз германиядин картаяр кхьидайди Мартин Вальдземюллерди дуьньядин карта туькӀуьрна. РагъакӀидайпатан зурэлкъверда авай чилериз ада садлагьай сеферда «Америка» (*America*) гана, флоренциядин сифте жугъурайди ва картаяр кхьидайди Америго Веспуччидин гьуьрметдай. 1776-лагьай йисуз виликан британиядин колоностри АСШдин аслу туширвилин декларацияда садлагьай сеферда уьлкведин гилан тӀвар кардик кутуна — «unanimous Declaration of the thirteen united States of America». Са арадлай United States of America тӀвар — Америкадин Садхьанвай Штатар — 1776-лагьай йисуз официал рекьелди кьабулна II Америкадин Континентал Конгрессда кьабул хьанва (1775-лагьай йисан 7-лагьай кьамугдиз кьабулнавай «Садхьанвай колонияр» тӀварцӀин чкадал). 1778-лагьай йисан франциядинни америкадин икьрарра Кеферпатан Америкадин Садхьанвай Штатар (United States of North America) кӀвалахарзава.

Са арадлай тӀварцӀин куьруьн къайдани, гила мукьвал-мукьвал кардик кутадай, арадал акъатна: *United States* (Садхьанвай Штатар). И тӀварни адалай куьруь къайда — Штатар (States) — Континентал конгрессдин протоколра кардик кутазвай тир. «U.S.» аббревиатура Джордж Вашингтондин 1791-лагьай йисан чарарра гьалтзава, «U.S.A.» аббревиатура 1795-лагьай йисуз сифтени-сифте арадал акъатна.

Лезги чӀала са шумуд уьлкведин тӀвар ава: АСШ, Садхьанвай Штатар, Штатар, Америка ва мсб.

СССГ-дин статистикадин документра ва журналра *Кеферпатан Америкадин Садхьанвай Штатар* тӀвар гегьеншдаказ кардик кутазвай тир.

## Миллетдин символар

  

АСШдин гьукуматдин пайдах — 13 яруни цӀиргъидалди (нубатдалди) дегиш жезвай лацу зулуникай (7 яру ва 6 лацу зул) ибарат тир парча я. Пайдахдин вини чапла пипӀе лацу вад пипӀен гъетер квай дуьз пипӀерин кьудпипӀенди ала. Гъетерин кьадарни штатрин кьадар сад хьиз я — 50.

13 зулуни 13 виликан колония къалурзава. И колонийри, 1776-лагьай йисан 4-лагьай чиледиз тухванвай Кеферпатан Америкада авай англиядин колониярин векилрин континентдин конгрессда кьабулнавай АСШдин аслу туширвилин декларациядив кьурвал, сад хьайила Америкадин Садхьанвай Штатар тещкил авуна (Вирджиния, Делавэр, Джорджия, Массачусетс, Мериленд, Нью-Гемпшир, Нью-Йорк, Нью-Джерси, Пенсильвания, Род-Айленд, Коннектикут, Кьиблепатан ва Кеферпатан Каролина).

АСШдин миллетдин гимн — «Гъетерни зулар авай пайдах» официал рекьелди 1931 лагьай йисуз кьабулнава. Гафар гимндин патал 1814-лагьай йисуз кхьенва.

Гьукуматдин герб — ахъа лувар квай лекьрен суьрет я, лекьре вичин пацара зейтунд таран бицӀи хел ва 13 хьел кьазва. Лекьрен хурал гьукуматдин пайдахдин рангар тикрарзавай щит ала. КӀуфа багъ кьазва, а багъунин винел «E pluribus unum» кхьенвайди я. Лекьрен кьилин винелай — 13 (садлагьай штатрин кьадардиз килигайвал) вад пипӀен гъед цавун ранг авай цифеда

## География

### Алай чка

АСШ Кеферпатан Америкадин юкьван пата ала. Чилин виридан кьадар — 9 826 675 км² я. Уьлкведин чил пуд паюникай ибарат я:

* континентал АСШ (ингл. *Continental USA*) — Канададинни Мексикадин ва Атлантикни Лас океанрин арада алай штатар, абуру 7,7 млн км² кьунвайди я;
* Аляска (ингл. *Alaska*) — Кеферпатан Америкадин кефердинни рагъакӀидай пата авай зуростров я, федерациядин виридалайни чӀехи штат я (1,48 млн км²);
* Гавайи — Лас океанда авай архипелаг я, АСШдай Австралиядиз зур рекьел ала, чилин кьадар вирини-вири 16 000 км² я.

### Чилин кьадар

АСШ — чилин кьадардин чӀехивилел гьалтайла дуьньяда пудлагьайди тахьайтӀа кьудлагьайди я (къурамат ва гьуьлуьн мулкар кваз). Америка Урусатдинни Канададин гуьгъуьнлай ава, гьакӀни са кӀус Китайдилай алудиз тахьайтӀа адаз пудлагьай чка гуз ава. Садхьанвай Штатрин виридан чилерин майдан алцумунин тегьердилай аслу я (гьисабунин нетижаяр — 9 522 055 км², 9 629 091 км² тахьайтӀа 9 826 676 км²). ГьакӀни Китайдинни Индиядин арада авай гьуьжет алай чилер гьисабдиз къачузва. Кьилди са къураматдин чилер гьисабдиз къачуртӀа, Америкади Канададилай алудзава, АСШдин вилик кьилди са Урусатдини Китайди чка кьунва.

## Тарих

### Тарихдин датаяр
* 1565 — испаниявийри гилан АСШ-рин чилерал европадин садлагьай яшамишдай мукьдин (чкадин) диб эцигна — Сент-Огастин шегьер;
* 1585 — Роанок колониядин диб эцигун — садлагьай агалкьун авачир Америкада британиядин колонистар ацукьриз алахъун я;
* 1607 — Кеферпатан Америкада, Джеймстаун (Вирджиния) инглисрин садлагьай гьамишан колониядин диб эцигна;
* 1609 — испаниявийри Санта-Федин диб эцигна — гилан Садхьанвай Штатрин кьиблединни рагъакӀидай пата бегьем чӀехи испаниядин колонизация гатӀум хьанва;
* 1620 — ЦӀийи Англияда — АСШ-рин тарихдин юкь — садлагьай колониядин диб эцигна, Плимут;
* 1623 — Нью-Гьемпшир колониядин диб эцигна;
* 1626 — голландиявийри ЦӀийи Амстердамдин диб эцигна — Кеферпатан Америкада авай голландиядин чилерин кьилин шегьер, гуьгъуьнлай Нью-Йорк хьайиди;
* 1630 — британиядин пуританри Массачусетсдин заливдин колониядин диб эцигна, адан кьилин шегьер — Бостон — Кеферпатан Америкада авай британиядин колонийрин виридалайни чӀехи шегьер хьанва
* 1634 — куьч хьанвай инглис католикри Мэриленд колониядин диб эцигна;
* 1636 — Массачусетсдин заливдин колониядай чукурнавай баптистри Род-Айленд колониядин диб эцигна;
* 1638 — гилан Делавэр штатдин чилерар швециявийри чпин колониядин диб эцигна. Къад йисалай кьулухъ колония Нидерландрин гъилик акатна.
* 1638 — Массачусетсдин заливдин колониядай куьч хьана атайбуру Коннектикут колониядин диб эцигна;
* 1670 — Каролина тӀвар алай британиядин колониядин диб эцигна. 1729-лагьай йисуз ам кьве колониядиз пай хьана: Кьиблепатан Каролина ва Кеферпатан Каролина;
* 1682 — Миссисипидин бассейн франк корол иеси тир чилер хьиз малум авуна;
* 1682 — Уильям Пенн квакер Пенсильвания колониядин диб эцигна. Адан садлагьай кьилин шегьер — Филадельфия — АСШ-рин аслу туширвилин патал дяве хьайила садхьанвай колонийрин кьилин шегьер ва АСШ-рин садлагьай кьилин шегьер хьана;
* 1701 — Детройт фортдин диб эцигна — ЧӀехи вирерин арада франкри тухузвай колониал экспанциядин виридалайни чӀехи акьахал (пункт);
* 1718 — франкри ЦӀийи Орлеандин диб эцигна. Ам гилан АСШ-рин чилерал франциядин экспансия вилик юзунин юкь хьана;
* 1724 — Кеферпатан Америкада авай виридалайни кьибледин британиядин колониядин диб эцигна, Джорджия;
* 1763 — франкри Сен-Луисдин диб эцигна — Миссисипидин юкьван авахьунин арада чӀехи метлеб авай акьахал (пункт);
* 1769 — испаниявийри Сан-Диегодин диб эцигна, адалай кьулухъ Вини Калифорнияда испаниядин колонизация гатӀум хьана;
* 1773-лагьай йисан 16-лагьай фундукӀ — Бостондин чай хъун — АСШ-рин аслу туширвилин патал дяведин гатӀумун;
* 1774 — Садлагьай Континентал конгресс — кефер патан америкадин колонийринни метрополиядин арада авай ахъа аксивал авун гатӀумна;
* 1775—1783 — Аслу туширвилин патал дяве, гьакӀни адаз Америкадин революция лугьузва;
* 1784 — Кадьяк островда Three Saints бухтада садлагьай урус яшамишдай чкадин диб эцигна;
* 1787-лагьай йис, 17-лагьай мара — Филадельфияда алтӀушнавай Конституциядин Конвентди АСШ-рин Конституция кьабулнава;
* 1789-лагьай йис, 25-лагьай мара — Ихтийрикай Билль кьабулнава — АСШ-рин Конституциядик кутунвай садлагьай цӀуд дуьзар хъувунар. Абуру гражданрин кьилин ихтиярни азадвилер замин кьазва.
* 1789 — АСШ-рин садлагьай президентвилин хкудунар. Джордж Вашингтон АСШ-рин садлагьай президент хьана, ада хкязавайбурун ванерикай 100 % къачуна.
* 1799 — Урусни американ компаниядин диб эцигна — Урусатди комплексдаказ Аляска кӀвалахариз гатӀумна.
* 1800 — АСШ-рин кьилин шегьер Филадельфиядай Вашингтондиз тухвана.
* 1803 — Луизианадин маса къачун — Наполеондин Франциядивай Кеферпатан Америкада авай франк чилер маса къачун, адан нетижада уьлкведин чилер кьведра чӀехи хъхьанва.
* 1804 — Новоархангельскдин диб эцигна — Урус Америкадин къвезмай кьилин шегьер.
* 1812 — Форт-Россадин диб эцигна — Америкада тухванвай урусатдин экспансиядин виридалайни кьиблепатан тӀинкӀ
* 1812—1815 — инглисни американ дяве.
* 1816—1817 — Гьавайийрал Урусатдин къаладин диб эцигна.
* 1818 — ЧӀехи Британиядихъ галаз икьрар кутӀунна. Ада АСШ-рин ва британиядик квай Миссисипи бассейнда авай чилерин арада авай сергьятар тайинарзавай тир. Икьрардин нетижада Садхьанвай Штатрик Миннесотадинни Кеферпатан Дакотадин чилерин пай акатна.
* 1819, 21 эхен — АСШ-рин 5 млн доллардай Флорида маса къачунихъай Адамс-Онис икьрар тестикьарна.
* 1820 — Миссуридин компромисс, адан куьмекдалди къанницӀуд йисан къене Кеферпатанни Кьиблепатан арада авай баланс хуьзмай тир.
* 1823 — Первое изложение Доктрины Монро как основополагающей внешнеполитической концепции США.
* 1828 — АСШ-рин Демократиядин партиядин диб эцигна.
* 1830, 28 тӀул — АСШ-рин рагъэкъечӀдайпатан къерехда яшамишзавай индианар рагъакӀидай патаз къезмай Оклахомадиз депортация авунихъай АСШ-рин конгрессди къанун кьабулнава.
* 1841 — Форт-Росса маса гун, Джон Саттердиз — АСШ-рин агьалидиз.
* 1845, 29 фундукӀ — Республика Техас штат хьиз АСШ-рихъ гилигнава.
* 1846 — ЧӀехибританиядихъ галаз кутӀуннавай икьрардив килигайвал, Орегон Территория гилигнава — гилан Садхьанвай Штатрин кефердинни рагъакӀидай пад.
* 1846—1848 — Американни мексикан дяве.
* 1846—1848 — мормонар Иллинойсдай Ютадиз куьч хьанва — АСШ-рин рагъакӀидай пата хьанвай парабурун иштираквилелди ийизвай ва виридалайни тешкил тир куьчхьунин гьерекатрий сад тирди.
* 1848—1855 — Къизилдин цӀай Калифорнияда, ада американ РагъакӀидай пата инглис чӀалал рахазавайбуруз масанай куьч хьана ацукьариз куьмек гана.
*
* 1853 — Гадсденан маса къачун — Садхьанвай Штатри гилан Аризонани Нью-Мексико штатрин чилерин паяр маса къачуна. Кьиблединни рагъакӀидайпатан гьукуматдин сергьят акьалтӀдай эцигун. Окончательное установление юго-западной государственной границы.
* 1854 — АСШ-рин Республикадин партиядин диб эцигна.
* 1854, 30 тӀул — америкадин Конгрессди Канзас-Небраска Акт кьабулнава. Ам кьабулунин нетижада кеферпатан фермайрин штатрин ва кьиблепатан лукӀар авай штатрин арада авай барабарвал чӀур хьанва.
* 1854—1856 — Гражданвилин дяве Канзасда, ам Гражданвилин дяведин репетиция тир.
* 1857—1858 — Мормонринни федерал гьакиматдин арада Ютада хьанвай дяве.
* 1859 — Виргинияда хьанвай лукӀвилин аксина тир Джон Браунан къарагъун.
* 1860—1861 — ЛукӀвилин штатри ГалкӀдин ибаратдикай сецессия авуна.
* 1861—1865 — Гражданвилин война.
* 1867 — Урусат Империядивай Аляска маса къачун.
* 1898 — Испаниядинни америкадин дяве, адан нетижада АСШ-ри Филиппинар, Гьавайияр, Пуэрто-Рико ва маса чилер къачуна. Куба 1959-лагьай йисуз хьанвай Кубадин инкъилабдал кьван АСШ-рин гъилик акатна.
* 1913, 23 фундукӀ — Федерал резерв системадин (ФРС) диб эцигна.

## АСШдин административ паюн

АСШ — федератив республика; 50 штатарни (инг. state) 1 федерал округ (District Federal) акатзава.


Файл:Map of USA with state names ru(2).svg||700px||center

poly 643 371 666 452 621 458 621 473 606 468 604 374 Алабама
poly 152 457 153 540 177 548 205 576 205 589 183 588 158 553 117 547 100 567 12 578 66 547 41 517 52 469 72 449 107 437 Аляска
poly 132 396 190 434 229 441 245 325 161 309 157 326 148 326 140 347 151 364 Аризона
poly 490 346 489 404 499 419 551 419 566 373 574 353 560 347 Арканзас
poly 27 164 91 181 73 243 140 339 138 346 149 363 134 394 91 389 41 334 13 194 Калифорния
poly 257 235 369 248 364 331 247 320 Колорадо
poly 818 185 819 206 845 195 842 180 Коннектикут

poly 794 239 799 270 813 270 808 255 Делавэр

poly 731 453 776 545 757 583 739 584 714 520 688 472 663 485 624 471 624 460 666 454 666 460 Флорида
poly 644 368 686 364 736 417 730 455 668 457 Джорджия
poly 219 507 216 552 259 588 339 590 343 557 292 508 Гавайи
poly 169 48 154 107 161 116 145 140 137 190 226 206 236 157 206 154 200 127 189 131 192 105 175 72 182 50 Айдахо
poly 555 221 539 263 563 291 560 304 582 330 595 328 605 291 601 227 591 209 552 215 Иллинойс
poly 603 229 602 312 631 305 650 284 644 222 Индиана
poly 461 197 454 215 469 258 535 258 544 244 553 225 540 198 Айова
poly 368 268 361 333 488 336 488 291 481 285 484 277 471 269 Канзас
poly 581 343 677 330 697 310 682 289 652 281 633 309 602 313 Кентукки
poly 504 488 510 458 498 440 501 421 553 421 555 435 546 461 574 461 585 475 593 499 547 504 Луизиана
poly 836 111 850 149 854 157 897 106 887 89 872 60 849 56 Мэн
poly 732 253 732 263 756 254 778 266 776 275 788 278 798 296 811 268 797 268 793 242 Мэриленд
poly 816 170 817 186 849 180 857 187 878 189 878 171 854 160 Массачусетс

poly 544 114 555 131 596 149 613 224 664 219 674 191 647 128 581 85 Мичиган
poly 448 79 456 143 453 147 461 156 461 196 541 196 541 186 513 168 510 150 520 126 556 96 483 86 478 71 Миннесота
poly 568 376 603 373 606 472 585 473 573 459 546 459 556 427 555 415 Миссисипи
poly 470 259 471 269 486 288 488 345 566 344 561 353 571 353 582 334 559 305 562 294 536 261 Миссури
poly 184 49 179 70 194 104 190 127 200 123 209 152 235 154 237 147 342 158 351 75 Монтана
poly 340 203 337 244 368 247 368 265 475 269 460 217 426 208 Небраска
poly 92 182 180 200 156 324 146 323 141 342 73 244 Невада
poly 829 114 825 168 852 160 835 109 Нью-Гэмпшир
poly 801 207 799 225 806 231 797 240 809 254 823 224 815 218 815 211 Нью-Джерси

poly 245 320 347 330 337 436 245 431 242 443 226 439 Нью-Мексико
poly 727 177 716 205 789 190 799 204 815 209 815 216 823 221 847 202 821 205 817 185 817 167 803 124 777 128 754 166 Нью-Йорк (штат)
poly 706 328 666 366 716 357 748 359 768 375 817 333 803 309 Кеферпатан Каролина
poly 351 76 345 138 455 144 447 80 Кеферпатан Дакота
poly 653 281 679 285 686 292 714 243 710 213 675 224 663 220 645 223 649 275 Огайо
poly 347 331 488 337 494 407 430 397 397 388 397 347 345 345 Оклахома
poly 60 79 26 145 26 162 136 188 142 137 157 118 150 104 99 104 73 97 72 83 Орегон
poly 708 210 716 255 791 240 804 230 797 223 799 205 788 191 Пенсильвания
poly 849 179 855 187 847 195 841 183 Род-Айленд

poly 686 363 738 418 765 376 749 361 716 356 Кьиблепатан Каролина
poly 346 138 456 144 452 149 459 157 459 195 456 214 425 207 375 202 341 201 343 182 343 160 Кьиблепатан Дакота
poly 569 374 667 366 705 327 575 344 Теннесси
poly 346 342 337 439 274 432 306 485 331 501 347 484 368 488 407 560 440 572 440 532 507 489 511 457 498 412 483 404 397 389 396 345 Техас
poly 182 201 228 209 224 232 256 234 244 321 162 307 Юта
poly 803 123 816 168 825 168 828 120 Вермонт
poly 698 310 677 331 803 308 789 280 775 276 778 267 765 258 753 258 731 277 726 304 Виргиния
poly 57 76 73 85 73 95 111 102 158 109 168 49 88 25 60 34 
poly 763 260 753 259 743 278 732 276 728 297 717 308 700 312 689 297 694 275 709 262 712 241 715 257 734 254 734 262 753 253 761 254 РагъакӀидайпатан Виргиния

poly 522 129 520 140 513 146 513 169 538 184 539 210 549 216 592 210 600 156 593 153 585 143 548 126 538 120 Висконсин
poly 239 148 223 232 337 244 343 157 Вайоминг

rect 883 272 953 290 Делавэр
rect 882 291 951 315 Мэриленд
rect 675 33 785 60 Нью-Гэмпшир
rect 867 244 950 269 Нью-Джерси
rect 680 88 774 113 Массачусетс
rect 871 222 955 243 Коннектикут
rect 828 350 923 371 РагъакӀидайпатан Виргиния
rect 727 63 780 86 Вермонт
rect 863 195 954 220 Род-Айленд



## Кьадар

* 1790 йис. — 3,9 млн кас
* 1800 йис. — 5&nbsp;236&nbsp;631 кас
* 1810 йис. — 7&nbsp;239&nbsp;881 кас
* 1820 йис. — 9&nbsp;638&nbsp;453 кас
* 1830 йис. — 12&nbsp;866&nbsp;020 кас
* 1840 йис. — 17&nbsp;069&nbsp;453 кас
* 1850 йис. — 23&nbsp;191&nbsp;876 кас
* 1860 йис. — 31&nbsp;443&nbsp;321 кас
* 1870 йис. — 38&nbsp;558&nbsp;371 кас
* 1880 йис. — 49&nbsp;371&nbsp;340 кас
* 1890 йис. — 62&nbsp;979&nbsp;766 кас
* 1900 йис. — 76&nbsp;212&nbsp;168 кас
* 1910 йис. — 92&nbsp;228&nbsp;531 кас
* 1920 йис. — 106&nbsp;021&nbsp;568 кас
* 1930 йис. — 123&nbsp;202&nbsp;660 кас
* 1940 йис. — 132&nbsp;165&nbsp;129 кас
* 1950 йис. — 151&nbsp;325&nbsp;798 кас
* 1960 йис. — 179&nbsp;323&nbsp;175 кас
* 1970 йис. — 203&nbsp;211&nbsp;926 кас
* 1980 йис. — 226&nbsp;545&nbsp;805 кас
* 1990 йис. — 248&nbsp;709&nbsp;873 кас
* 2000 йис. — 281&nbsp;421&nbsp;906 кас
* 2005 йис. — 295,7 млн кас
* 2010 йис. — 309,2 млн кас
* 2015 йис. — 321,2 млн кас


## Баянар

## ЭлячӀунар
* U.S. government’s official web portal