open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Анатомия

**Анато́мия** (-ай — "мадни, винипата" ва  — «атӀузва», «кукӀварзава», «гудзава») — организмрин беден ва абурун патар клеткадилай вини дережада чирзавай биологиядин ва конкретдаказ морфологиядин са пай я. Илим хьиз анатомияди тек са умуми яз организмин къецепатан туькӀуьрун чирзавач, ва гьакӀни адаз гьатзавай органрин къенепатан формани структура. АлайчӀаван анатомия анатомик препаратрин атӀунрин микроскопиядин куьмекдалди чирвилерин горизонт ахъайиз ва морфологиядин илимдин мад са аспект - микроскопик анатомия - чара ийиз алахънава. Вичел атайла, микроскопик анатомия тканьрикай илимдихъ (гистология), ва гьакӀни клеткадикай илимдихъ (цитология) галаp сихдаказ алакъада авайди я. Анатомия, гистология, цитология ва эмбриология вири санал организмдин формадикай, виликфиникай ва туькӀуьруникай умуми илим я.

## Эдебият
## Баянар

## ЭлячӀунар
Мегьеб чӀал

**Мегьеб чӀал** (мехӀвела /meħwela/) - мегебвийрин хайи чӀал, дарги чӀаларикай сад я. Рахадайбурун кьадар - 1000 кас. Гуниб райондин кьиблени рагъэкъечӀдай пата авай Мегьеб хуьре чкӀанвайди я. Чпин кьилин чилерай 1-лагьай агъзур йисан юкьва куьч хьанва. Авар чӀалан чӀехи таъсирдик ква. Мегебвийри авар чӀал литературадин чӀал хьиз кӀвалахарзава.

## Баянар
Муири чӀал

**Муира чӀал**, **уркарах чӀал** (чпин тӀвар: муира [muira]) - дарги чӀаларикай сад я. Дарги хилен кефер патан кӀватӀалдик акатзавайди я. Артузен вацӀун вини бассейндани Дживус (Хулахерк) вацӀун чапла патан агъавацӀарин бассейнра чкӀанвайди я (Уркарах райондин кеферни рагъэкъечӀдай пад ва Къайтагъ райондин кеферни рагъакӀидай пад). Адетдалди суварра уьмуьр гьалзавай и чӀалал рахадайбурун кьадар - 38 000 агъзур кас кьван я. ГьакӀни рахадайбурун са пай кьулувилел яшамишзава.
## Нугъатар
Вад нугъатдиз чара жезвайди:
* **уркарах нугъат** (муира чӀал вич я, муэра чӀал, гьябши чӀал, гьяпши чӀал; чпин тӀвар: уркарагъла, хӀябши) - Гьяпш жемятдин нугъат. Уркарах райондин кеферни рагъэкъечӀдай пата (Уркарах, Дибгалик, Джурмачи, Чишилини маса хуьрера) ва Къайтагъ райондин кеферни рагъакӀидай пата (Суркачи, Чахдикна, Иричи хуьрера) чкӀанвайди я. 1950-лагьай йисарра и нугъатдал рахадай Калакорейш хуьряй тирбур Хасавюрт райондиз куьч хьанва.

* **дибукӀ-хъарбук нугъат** (чпин тӀвар: dibuk’-qarbukla) - Уркарах райондин кеферни рагъэкъечӀдай пата (Шинкакотта вацӀун дугундал алай Хъарбук хуьре) ва Каякент райондин кеферни рагъакӀидай пата (1960-лагьай йисарра иниз Уркарах райондай куьч хьанвай ДибукӀни ЦӀийи ДибукӀ хуьрера) чкӀанвайди я.

* **меусиша нугъат** (чпин тӀвар: меусишела) - Уркарах райондин кефер пата авай Меусиша хуьре чкӀанвайди я. Урахи чӀалахъ галаз са хьтин кьетӀенвилер ава.

* **кӀишша нугъат** (чпин тӀвар: кӀиищела, [k’īš:ela]) - Уркарах райондин кефер пата авай КӀишша хуьре чкӀанвайди я.

* **чумли-гьулли нугъат** - Къайтагъ райондин кеферни рагъакӀидай пата авай Чумлини Гьулли хуьрера чкӀанвайди я.

## Баянар
Акуша чӀал

**Акуша чӀал** (чпин тӀвар: *Ахъуша*) - акушавийрин хайи чӀал, дарги чӀаларикай сад я. Дахада райондин рагъэкъечӀдай пата чкӀанвайди я. Рахазвайбурун кьадар 42000 кьван кас я.

## Нугъатар
* **акуша нугъат** - Акуша, Урхучимахи, Бургимакмахи ва маса хуьрер;
* **леваша нугъат** - Леваши, Наскент, Какамахи, Эбдалая, Карлабко, Уллуая.

## Баянар
Клетка

**Кле́тка** — вичиз хас тир затӀарин дегишрун, аслутушир яшамишвал, аладна гзаф хьун ва виликфин алакьдай вири чан алай организмрин (вирусрилай гъейри - абуруз фад-фад яшамишвилин клеткатушир форма лугьуда) туькӀуьрунин ва уьмуьрдин диривилин кӀвалахдин элементар тек я.

Вири чан алай организмаяр я гзаф клеткайрикай (гзафклеткадин гьайванар, набататар ва къарникъузар) ибарат жезва, я саклеткадин организмаяр я (гзаф кьадардин простейширбур ва бактерияр). Клеткайрин туькӀуьрун ва уьмуьрдин диривилин кӀвалах чирзавай биологиядин паюниз цитология лугьуда. Эхиримжи вахтара гьакӀни "клеткадин биологиядикайни" рахун адет хьанва.

## Жугъурунин тарих

Клеткаяр акур садлагьай кас инглис алим Роберт Гук тир.

## Эукариот клеткадин туькӀуьр хьанвай тегьер
### Ччандин клеткадин чинин комплекс
### Цитоплазмадин структура
### Эндоплазматик ретикулум

### Гольджидин аппарат
### Хвех
### Лизосомар
### Цитоскелет
### Центриолияр
### Митохондрияр

## Эдебият
## Баянар

## ЭлячӀунар
Муьрег-губден чӀал

**Мурега-губден чӀал** - мурега-губденвийрин хайи чӀал, дарги чӀаларикай сад я. Рахадайбурун кьадар - 39000 агъзур кас кьван я. Парабур Урусатдин Европа паюнин кьибле патаз куьч хьанва.

## Нугъатар
* **мурега нугъат**
* **губден нугъат**
* **мекеги нугъат**

## Баянар
Къяба (урахи) чӀал

**Къяба чӀал**, **урахи чӀал**, **гьуьркъуьли чӀал** (чпин чӀалал: къаьба [gäva, gäbha, gabha-dargwa]) - урахивийрин хайи чӀал, дарги чӀаларикай сад я. Рахазвайбурун кьадар - 35000 агъзур кас кьван я. Асул гьисабдалди Сергокъала районда, гьакӀни Акуша райондин кеферни рагъэкъечӀдай пата ва Къаякент райондик акатзавай Герга хуьре гегьенш хьанва .

## Нугъатар
* **урахи рахун** (Урахи, Аймаумахи, Аямахи, Аялизимахи, Ванашимахи, Вини Махаргимахи, Агъа Махаргимахи, Сугурбашимахи хуьрера);

* **мугри рахун** (Мугри хуьре);

* **сираги рахун** (Сираги хуьре);

* **бурдеки рахун** (Бурдеки хуьре);

* **мургух рахун** (Мургук хуьре);

* **кичи-гьямри рахун** (Кичи-Гамри хуьре);

* **мулебкӀи рахун** (Агъа Мулебки хуьре);

* **герга рахун** (Герга хуьре).

## Баянар
Чирагъ чӀал

**Чирагъ чӀал** (чпин тӀвар: *хьугъул [x'uğul]*) - чирагъвийрин хайи чӀал, дарги чӀаларикай сад я. Агъул райондин кефер пата чкӀанвайди я. Парабур Урусатдин Европа паюнин кьибле патаз куьч хьанва. Рахадайбурун кьадар - 1000 кас кьван я.
## Нугъатар
* анклух рахун;

* чирагъ рахун;

* шари рахун.
## Баянар
Цудахар чӀал

**ЦӀудахар чӀал** (чпин чӀалал: *цӀудхърила*) - цӀудахарвийрин хайи чӀал, дарги чӀаларикай сад я. Къазикъумух Койсу вацӀун агъа авахьунин кьулувилейра (Леваши райондин кьиблени рагъакӀидай пад) чкӀанвайди я. Рахадайбурн кьадар ≈45000 агъзур кас кьван я. Парабур Урусатдин Европа паюнин кьибле патаз куьч хьанва.

## Нугъатар
**ЦӀудахар жуьредин классификация:**

* **цӀудахар (рагъэкъечӀдай цӀудахар) агъанугъат** - ЦӀудахар, Хаджалмахини муькуь Къазикъумух Койсу вацӀун агъа авахьунин чапла къерехдал алай хуьрера);

* **рагъакӀидай цӀудахар (куппа-карекадани) агъанугъат** - Куппа, Карекаданини муькуь Къазикъумух Койсу вацӀун агъа авахьунин чапла къерехдал алай хуьрера.

**Кьведлагьай жуьредин классификация:**

* **цӀудахар нугъат** - рагъакӀидай (куппа-карекадани) ва рагъэкъечӀдай рахунар;

* **вини-акъуша нугъат** - гапшимани тант рахунар;

* **усиша нугъат** - усиша, бутри, геба, гинта рахунар.
## Баянар
Сирхи чӀал

**Сиргьи чӀал** (чпин тӀвар: *СирхӀва [sirħwä (sirħä)]*) - сиргьийрин хайи чӀал, дарги чӀаларикай сад я. Парабур Урусатдин Европа паюнин кьибле патаз куьч хьанва. Рахадайбурун кьадар - 10-14 агъзур кас кьван я.
## Нугъатар
* **нахки рахун** - Акъуша райондин кьибле пад (Цугни, Наци, Нахки, Кассагумахини муькуь хуьрера);

* **урари рахун** - Уркарах райондин рагъакӀидай пад (Урари, Дуакарни муькуь хуьрера);

* **гуладты рахун** - Уркарах райондин рагъакӀидай пад (Гуладты, Мирзита, Хуршнини муькуь хуьрера);

* **бакни рахун** - Уркарах райондин юкьван пад (Бакнини Сутбук хуьрера);

* **урцаки рахун** - Уркарах райондин юкьван пад (Урцаки хуьре);

* **карбук рахун** - Уллучай вацӀун вини авахьунра, Уркарах райондин кьибле пад (Карбучимахини муькуь хуьрера);

* **ураги рахун** - Кинтуракотта вацӀун вини авахьунра,  Уркарах райондин юкьван пад (Сур-Сурбачи, Гузбая, Мукракари, Уркутамахи, Дзилебки, Ураги).
## Баянар
Геология

**Геоло́гия** (-ай — Чил +  — чирун) — Чилин, ва маса Ракъинин системадин планетрин ва абурун тӀебии спутникрин
квай затӀрикай, туькӀуьруникай ва виликфинин къанунрикай илим я.

Гелогиядин ахтармишна чирунин пуд асул рекь авайди я: тегьерар кхьинин, динамик ва тарихдин. И рекьерин гьар садаз вичин асул ахтармишна чирунин принципарни методар авайди я. **Тегьерар кхьинин геологияди** геологиядин телойрин чкайрал эцигун ва квай затӀар чирзава, гьа гьисабдик абурун форма, кьадар, сад-садахъ галаз алакъавал, кваз хьунин галай-галайвал чирзава, ва гьакӀни чара-чара минералрин ва суван жинсерин тегьерар кхьинив машгъул я. **Динамик геологияди** суван жинсерин барбатӀун, абур гарунив, бузлахрив, чилин винел ва кӀаник алай
ятарив тухун, къваларир кмват хьун, чилин чкалдин юзун, чилин зурзунар ва вулканрин акъудна гадрунар хьтин геологиядин процессрин эволюциядиз килигзава. **Тарихдин геологияди** алатай заманрин геологиядин процессрин галай-галайвилер чирзава.

## Эдебият

## Баянар

## ЭлячӀунар
*
Кадар чӀал

**Гъадар чӀал** (чпин тӀвар: *гъадар [ğadar]*) - гъадарвийрин хайи чӀал, дарги чӀаларикай сад я. Буйнакск райондин кьиблени рагъэкъечӀдай пата чкӀанвайди я. Парабур Урусатдин Европа паюнин кьибле патаз куьч хьанва. Рахадайбурун кьадар - 6000-9000 кас кьван я.
## Баянар
Биохимия

**Биохи́мия** (**биологиядин, ва я физиологиядин [[химия]]**) - чан алай клеткайрин ва организмрин химиядин квай затӀарикай, ва абурун уьмуьрдин диривилин кӀвалахдин бине авай химиядин процессрикай илим я. "Биохимия" термин XIX-й виш йисан юкьварай эпизодик гьалара кардик авай, амма классик тир вариантда ам 1903-й ийсуз немецрин химик Карл Нойбергди теклифна.

Биохимия са шумуд илимрин арада авайди я, яни трансдисциплинар илим янаходится, кӀвенкӀвени-кӀвенкӀве — биологиядинни химиядин арада.

## Къвал-къвала акӀанвай дисциплинаяр
Биохимиядин ва молекуляр биологиядин арада авай тафават ам я хьи, молекуляр биологар гзафни-гзаф нуклеин кислотаяр чирзава, биохимикар лагьайтӀа, ладзарни биохимиядин реакцияр катализация ийизвай ферментар.

## Эдебият
## Баянар

## ЭлячӀунар
Гимиш

**Гимиш** — 47 атомдин заланвал авай, Химиядин элементрин девирдин системадин 11 кӀеретӀдин (цӀуру классификациядалди - садлагьай кӀеретӀдин къерехдай жедай агъакӀеретӀдин), вадлагьай девирдин химиядин элемент я. **Ag** символдалди ишара ийизва ().

ГьакӀан затӀ **гимиш** - (CAS-нумра: ) - регьятдиз гатаз жедай, пластик, гимишдинни-лацу рангунин металл я. ЦӀурурдай температура — 962&nbsp;°C, къалинвал — 10,5 г/см³.

## ТӀебиатда жугъурун
Гимишдин 50-й вини тӀебии минералар малум я, абурукай 15-20 важиб индустриядин метлеб авайбур я, гьа гьисабдик:
* михьи кӀус яз жагъай гимиш;
* электрум (къизил-гимиш);
* кюстелит (гимиш-къизил);
* аргентит (гимиш-гурурт);
* прустит (гимимш-наргимиш-гугурт);
* бромаргерит (гимимш-бром);
* кераргирит (гимиш-хлор);
* пираргирит (гимиш-суьрме-гугурт);
* стефанит (сереброгимиш-суьрме-гугурт);
* полибазит (гимиш-цур-суьрме-гугурт);
* фрейбергит (цур-гугурт-гимиш);
* аргентоярозит (гимиш-ракь-гугурт);
* дискразит (гимиш-суьрме);
* агвиларит (гимиш-селен-гугурт) ва масабдур.

## Эдебият
## Баянар

## ЭлячӀунар
Углерод

**Углеро́д** (химиядин символ — C, лат. Carboneum) — химиядин элементрин девирдин системадин  2-лагьай девирдин кьилин агъакӀеретӀдин 4-лагьай кӀеретӀдин химиядин элемент я. Жергедин нумра - 6, атомдин масса — 12,0107.

## Углероддин аллотропдин модификацияр

### Кристаллик углерод
* Алмас
* Графен
* Графит
* Карбин
* Лонсдейлит
* Наноалмас
* Фуллеренар
* Фуллерит
* Углеродддин чӀун
* Углероддин наночӀунар
* Углероддин нанотрубкаяр

### Аморфдин углерод
* Активация авунвай цӀвин
* КӀарасдин цӀивин
* Чиликай хкуддай цӀивин: антрацит ва масабдур.
* Кокс къванци цӀивинрин, нафтӀадин ва масабдур
* Шуьшедин углерод
* Техуглерод
* БипӀинар
* Углероддин нанокаф
Практикада вине тӀварар кьунвай аморфдин формаяр, къайда хьиз, чӀехи кьадарда углерод квай химиядин галкӀурунар я, углероддин михьи аллотропдин формаяр ваъ.

### Кластердин формаяр
* Астраленар
* Диуглерод
* Углероддин наноконусар

## Эдебият
## Баянар

## ЭлячӀунар
Амух-худуц чӀал

**Амух-худуц чӀал** - санжи-ицӀаривийрин хайи чӀал, дарги чӀаларикай сад я. Агъул райондин Амух хуьрени Уркарах райондин Худуц хуьре чкӀанвайди я. Парабур Урусатдин Европа паюнин кьибле патаз куьч хьанва. Рахадайбурун кьадар - 1600 кас кьван я.

## Баянар
Кислород

**Кислоро́д** — Химиядин элементрин девирдин системадин 2-лагьай девирдин 16-лагьай кӀеретӀдин (цӀуру классификациядалди - VI кӀеретӀдин кьилин агъакмеретӀдин) 8 атомндин нумра авай химиядин элемент я. **O** символдалди ишара ийизва (). Кислород - химиядин жигьетдай актив тир металлтушир я, халькагенрин кӀеретӀдин виридалайни кьезил элемент я. ГьакӀан затӀ **кислород** (CAS-нумра:) нормал шартӀара кислороддин молекула кьве кислороддин атомдикай ибарат тир(формула O2), ранг, тӀям ва ни галачир газ я; гьавиляй адаз гьакӀни **дикислороддни** лугьуда. Жими кислороддин ранг экьу аби я, кӀеви кислород лагьайтӀа - экуь вили рангунин кристаллар я.

Кислоддин маса аллотропдин формаянир авайди я, мисаля яз, **[[озон]]** (CAS-нумра: ) - нормал шартӀара молекула кислороддин пуд атомдикай ибарат тир (формула O3) специфик ни авай, аби рангунин газ я.

## Эдебият
## Баянар

## ЭлячӀунар
Фернан Магеллан

**Ферна́н Магелла́н** ( ,  , , 1480 йисан гатфар, Саброза, вилаят Траз-уж-Монтиш, Португалия пачагьвал — 27 апрел 1521, остров Мактан, Филиппинар) — португалрин ва испанрин гьуьлерал къекъведай кас аделантадо титул авай. Тарихда сад лагьай дуьньядилай элкъвена кьил-кьилиз ядай къекъуьнин кьиле авай кас. Пролив ахъайна, са арадилай вичин тӀвар гайи. Сад лагьай европажув, Атлантик океандай Лас океандиз экъечӀай.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* А. Пигафетта. «ПУТЕШЕСТВИЕ МАГЕЛЛАНА» (часть 1)
* А. Пигафетта. «ПУТЕШЕСТВИЕ МАГЕЛЛАНА» (часть 2)
Лесотодин шегьеррин сиягь

**Лесотодин шегьерар** (ингл. *Cities in Lesotho*) - Лесото уьлкведин виридалайни чӀехи яшамишдай чкайрин сиягь.

## Баянар
Замбиядин чӀалар

Замбияда са шумуд чкадин (вири Банту хизандик акатзавайбур) ва инглис (миллетдин яз гьиссабзавайди ва бизнесдани чирвилера кӀвалахарзавайди) чӀалар чкӀанвайди я.

## Чкадин халкьарин чӀалар

Чара-чара малуматрив кьурвал, Замбияда 46-далай 70-дал кьван чӀал ава. Илимри абурукай парабур нугъатар хьиз гьисабзава. Сабуруз Замбиядин чилерихъ галаз галкӀанвай яргъи тарих ава. ГьакӀ ятӀани маса чӀалар 18-19-лагьай вишйисарин миграциярин гъиляй арадиз атанвайбур я, мисал патал Лози. Вири чкадин чӀалар, сад садахъ галаз кӀевиз галкӀанавайбур яз, Банту хизандик акатзава.

Ирид чкадин чӀалахъ официал статус ква. Вири санал абур гьар провинциядин официал чӀалар яз ава:

* бемба - Кеферпатан,  Коппербелт, Луапула, Мучинга;

* ньянджа - РагъэкъечӀдайпатан, Лусака;

* лози - РагъакӀидайпатан;

* тонга - Кьиблепатан;

* каонде, лувале, лунда - Кеферни РагъакӀидайпатан.

И ирид чӀал, инглис чӀалахъ галаз санал, лап сифтедин мектебрин чирвилерани са бязи гьукуматдин идарайра кӀвалахарзава.

2000-лагьай йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, бемба - Замбиядин виридалайни чкӀанвай чӀал я. Замбиядин вири агьайликай ам хайидини кьведлагьайди хьиз 50% кӀвалахарзава. Мадни чӀехибур яз ньянджа (37 %), тонга (15 %) ва лози (11 %) чӀалар гьисабзава.

Са чӀалара, гьа гьисабдикай яз бембадани ньянджада, чӀехи йисара авай агьалийризни хуьруьн чкайриз талукь чӀалан «дерин» ва «шегьердин чӀал» тӀвар алай жуьрейриз чара хьун ава. Гаф атай чкадал лугьун, «дерин» жуьре мадни цӀуру къайдаринди я, «шегьердин чӀал» лагьайтӀа ада инглис чӀалакай пара гафар къачуна ва гьар жуьредин тур цӀийивилер къениз чӀугуна.

Ньянджа чӀалан шегьрдин жуьре Лусакада (Замбиядин кьилин шегьер) лингва-франка яз авайди я ва вири уьлкве тирвал Замбиядин кьведлагьай чӀал хьиз чкӀанвайди я. Виридалайни чкӀанвай чӀал яз, бембани са бязи чилерра лингва-франка хьиз аваз авайди я.

## ЧӀаларин сиягь

## ЭлячӀунар

* Языки Замбии на Ethnologue
* Joshua Project (все народы, языки и др.)

## Баянар
Мартин Лютер

**Мартин Лютер** (, Айслебен, Мансфельд графвал — , гьа чкада) — Реформация туькӀуьр кас. Библия немцарин чӀалал таржума авуна. Лютеранвал диндин кьил кутуна Протеснтантизм эгечӀна.

## Уьмуьр
Мартин Лютер виликран лежбер Ганс Лютердин хзанда дидедиз хьана. 1497 йисуз, Мартинан 14 йис тирла хайибуру ам Марбург шегьердин францисканрин школадиз гана. А чӀавуз Мартинани гьамхьтинбуру чпиз уьмуьрдал пул къазанмишзавай, дин рикӀе авай инсанрин дакӀаррик манияр лугьуз. 1501 йисуз, хайибуру кьатӀана Мартин Лютер Эрфуртдин университетдик экечӀна. Гьа чӀавузни ам, вичин дахдиз кӀан тийиз, Эрфуртдин Августин монастырдик экечӀна. Гуьгъуьна ада хиве кьазвай, вичин уьмуьр ана четин тир. ЯтӀани ада диндин рекьяй вири буржар дуьздаказ кьилиз акъудзавай. 1508 йисуз ам Виттенбергда ахъайнавай цӀийи университетдиз тарсар гуз ракъурна. 1511 йисуз ам ордендин крарин патахъай Римдиз ракъурна. Шегьердин вилик ам метерал аватна диндин фикирри рикӀ кьуна. Аниз фейила адаз пара аламат хьана.

## Баянар

## ЭлячӀунар
*
ЧӀехибритания (остров)

**ЧӀехибритания** (ингл. Great Britain, вэлс Prydain Fawr, гэл. Breatainn Mhòr, корнск. Breten Veur, скотс. Great Breetain) — чӀехивилел гьалтайла Европада садлагьай, дуьньяда кӀуьдлагьай остров я. Чилин кьадар — 229 946 км² я. Агьалийрин кьадар — 63 млн кьван кас я, и къалурзавай лишандал гьалтайла Великобритания дуьньяда пудлагьай остров я (Явадинни Хонсюдин гуьгъуьнилай). Британиядин островрик акатзава. ЧӀехибританиядал Садхьанвай Королвиликай 95 вишекайди ала, гьа гьисабдикай яз, Англиядин, Шотландиядин, Вэлсдин дибвилин паярни.

## АкьалтӀай тӀинкӀер
* кефер пата — Даннет Хэд кӀвенкӀвечил, 58,666667° к. гь. 3,366667° р.-а. я.;
* рагъакӀидай пата — Коррахард Мор кӀвенкӀвечил 56,715611° к. гь. 6,227944° р.-а. я.;
* кьибле пата — Лизард кӀвенкӀвечил 49,9591° к. гь. 5,2151° р.-а. я. ;
* рагъэкъечӀдай пата — Лоустофт-Несс кӀвенкӀвечил 52,481167° к. я. 1,762833° р.-э. я..

## Виридан кхьин
Кефер паталай кьибле патал кьван яргъивал — 966 км, рагъакӀидай паталай рагъэкъечӀдай патал кьван — 508 км я. Островдин къерехрив Атлантик гьуьл гва. Норвегиядикайни Даниядикай кьери Кеферпатан гьуьлелди чара жезва, Франциядикай — гуьтӀуь Па-де-КалениЛа-Манш проливралди, Ирландиядин островдикай — Ирландиядин гьуьлелди, Пак Георгдин, Кеферпатан проливралди.

Гилан чӀаварин къерехдин цӀарцӀин контурар гьакӀ килигайла гьа мукьвара тайин формадиз гьатна. Островдин къерехдин цӀар пара заливралди лап атӀайди я (кеферпата — фьордалди, кьиблепата — вацӀун эстуарийралди).

Кьибле пата рельеф дибвилин гьисабдалди дугундинди я. Вэлсда Кембрия сувар ава (абурун лап вини кьил — Сноудон сув, 1085 м.). Англиядин кефер пата Пеннинрин сувар (лап вини кьил — Кросс Фелл сув, 893 м.), абур рагъакӀидай пата Камберленд сувариз (лап вини кьил — Пайк сув, 978 м.) ва Кьиблепатан Шотландиядин кьакьан чкадиз (лап вини кьил — Меррик, 843 м.) элячӀзава. Эхиримжиди Юкьван Шотландиядин дугундалди уьлкведин виридалайни кьакьан тӀинкӀер гвай (Бен-Невис, 1344 м ва Бен-Макдуи, 1309 м.) Кеферпатан Шотландиядин нагорьедикай чара жезва.

Яргъивилел гьалтайла виридалайни чӀехи вацӀар Северн (220 км), Темза (215 км) я. Виридалайни чӀехи вирер — Лох-Ломонд (71 км²), Лох-Несс (56 км²).

Виридалайни чӀехи зуростровар — Вэлс, Корнуолл.

## Баянар
Париж бассейн

**Париж бассейн** (), гьакӀни **Кеферпатан франс дугун** — Франциядин кефер пата авай кӀунтӀар алай дугун я. Уьлкведин чӀехи пай кьунвайди я.

Париж бассейндин винел пад вичин юкьдикай (Париж алай чка) къвез-къвез физ рагъэкечӀдай, кьиблени рагъакӀидай патарихъай дугун кьунвай Арденнрал, Вогезрал, Юкьван массивдални и Арморикан массивдал кьван хкаж жезвайди я. Дугун юкьван пай 100 м авай кьакьанвилел алайди я, виридалайни чӀехи цӀиргъер 500 м авай кьакьанвилел кьван агакьзавайди я (дибвилин гьисабдалди, кьибле патани кьиблени рагъэкъечӀдай пата — Лотарингиядани Шампанда). Дугунин къерехра са шумуд дуга хьтин, тик къецепатанни алгъай къенепатан гуьнеяр авай квеста цӀиргъер ава.

Париж бассейн Сена вацӀун бассейндик квай вацӀарин сигъ чилелди дренаж жезвайди я. ВацӀар цив ацӀайбур я, абур квеста цӀиргъер къеняй тӀуз акъатайла гуьтӀуь жезвайди я. Чкадин климат юкьван гьалдинди, гьуьлуьнди я. Чиле вацран юкьван температура 18 °C, гьерен вацран — 3°С кьван я. Къаваларин кьадар адетдалди 500—700 мм/йис. Квеста цӀиргъер авай чкайра чӀехи тушир, гьакӀни пара кьадардин мегъуьн, гъулцин, пипин, шамагъаждин тамун кӀапӀар амайди я.

Париж бассейн — Франциядин дибвилин индустриядинни хуьруьн майишатдин район я. И чилера нафтани газ квай мяденар жагъана.

## Литература
* ЧӀехи советрин энциклопедия

## Баянар
Квеста

**Квестар** (исп. *cuesta* — гуьне, тик хуш) — рельефдин жуьре, симметрия авачир гуьнеяр квай (тикни алгъай) акъаж цӀиргъер я.

Квестадин алгъай гуьне кӀеви кьеркь ийидай къаст аватунал ацалтзава, тик гуьнеди къастар гьяркьуьвилихъ атӀузва.

Квестар — са гьал кӀевивал квай, денудациядин рекьелди арадиз гъайи, моноклинал суван къастарин жинсерин винел патал экъечӀунар я.

Квестар Кеферпатан Къавкъазда, Крымда, Франциядани маса чкайра чкӀанва.

## Баянар
Замбиядин административ паюн

Замбия 10 вилаятдикай (провинциядикай) ибарат я. Гьар провинциядик районар квайди я.

## Вилаятар (провинцияр)

## Баянар
Замбиядин яшамиш жезвай чкайрин сиягь

**Замбиядин шегьерар** (ингл.*Cities in Zambia*) - Замбия уьлкведин виридалайни чӀехи яшамишдай чкайрин сиягь.

* 2000-лагьай йисан мас

## БицӀи шегьерар, хуьрерни миссияр

## Баянар
Колумбия

**Колумбия**, официал тӀвар **Республика Колумбия** () — Кьибле Америкадин rефердинни рагъакӀидай патан авай гьукумат.

РагъэкъечӀдай пата Венесуэладихъ галаз, кьиблединни рагъэкъечӀдай пата Бразилиядихъ галаз, кьибле пата Перудихъ галаз, кьиблединни рагъакӀидайдан пата Эквадордихъ галаз, кефердинни рагъакӀидай пата Панамадихъ галаз сергьятра ава, рагъакӀидай патарай Лас океандин, кефер патарай Атлантик океандин ятари кьунва.

Кьилин шегьер — Богота (агьали — 7,4 млн кас).

## География
Колумбия — унитар республика; 32 департаментар (*departamentos*) ва 1 кьилин шегьердин депертамент какатзава.

## Шикилар

Файл:Shakira 2011.jpg|Шакира, колумбиядин мани лугьудайди
|Къагьве
Файл:Llamas Andhy.JPG|Андрин рекьин система (Кхапак-Ньан)
Файл:Cartagena05.jpg|Картахена — гьуьлуьн порт, къелени монументар
|Габриэль Гарсиа Маркес
Файл:India Catalina Cartagena Colombia by Camilo Rueda Lopez.png|Индия Каталина
Файл:Valderrama2010 (cropped).JPG|Карлос Вальдеррама
Файл:James Rodríguez (cropped).jpg|Хамес Родригес
Файл:Radamel Falcao.jpg|Радамель Фалькао Гарсия


## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* Misión Permanente de Colombia ante Las Naciones Unidas 
* Статистика
Европадин таж

**«Европадин таж»** — Европадин уьлквейрин виридалайни кьакьан кукӀварин сиягь. «Чилин таж» ва я «Гималайрин таж» хьиз туькӀуьрнава.

## Европадин географиядин сергьятрин къене авайбур

**Виридуьньядин географиядин унияди тайинарнавай Европадин сергьятрин къене авайбур:**

И сиягь туькӀуьрайла кьилди Виридуьньядин географиядин унияди тайинарнавай Европадин географиядин сергьятрин къене авай кукӀвар гьисабдиз къачунва.

## КьетӀенвилер

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Европадин таж 
* Европадин таждин интерактив карта
Шхара

**Шхара** (гуржи შხარა) - Кьилин Къавкъаздин цӀиргъинин юкьван пата авай суван кӀукӀ я. Гуржистандин виридалайни кьакьан тӀинкӀ я. Чара-чара малуматрив кьурвал, суван кьанкьавал 5 068 м, 5193 м тахьайтӀа 5201 м я. Суван юкьван пай Сванетияда ава, кефер пай - Безенгида, Урусатдихъ сергьятдал ала, Кутаиси шегьердилай кефер патахъ 90 км яргъал чка кьунва. Уникум тир 12 км авай Безенгидин цал тӀвар алай суван массивдин пай я.

**«Шхара»** - ***«зулар авай»***, ***«зулар-зуларин»*** лагьай чӀал я. Аквадай гьалда, гранитни кристаллдин чепрекьан, сув туькӀуьрайбур, нубатдалди масакӀа хьунухьдихъ галаз галкӀанвайди я. 

Гранитдикайни чепрекьандикай туькӀуьр хьанвайди я. Гуьнеяр муркӀарин гьамбарри кьунва, кеферпатан гуьнедал Безенги муркӀарин гьамбар ала, кьиблепатандал - Шхара муркӀарин гьамбар (адакай Ингури вацӀ са пай эгечӀзава). Альпинизмдин тӀвар-ван авай чка я. СССГ-дин альпинистри 133-лагьай йисуз сад алай сеферда Шхарадал хкаж хьана.

Шхара суван кьиблепатан гуьнедин кӀане 2200 м авай кьакьандай Ушгули хуьр ала (Местиа район, Сванетия). Ам ЮНЕСКО-дин Виридуьньядин Ирсинин Сиягьдиз кутунва.

## Литература

* Большая советская энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. 1969—1978.

* Географические названия мира: Топонимический словарь. — М: АСТ. Поспелов Е.М. 2001.

## ЭлячӀунар

* Peakware.com

* Summitpost.org

* Шхара суван йигинарнавай видеопанорама

## Баянар
Джяравица

**Джяравица** (серб. *Ђеравица*, алб. *Gjeravica*) — балканрин Проклетие суван массивда авай cув, Косоводин виридалайни кьакьан тӀинкӀ я. Албаниядихъ сергьятрал ала.

Джерявица суван кьакьанвал 2656 м я.

## ТӀвар

Суван кӀукӀ са кьадар кьабул хьанвай Косоводин республикада ала. Суваз сербиявийри «Ђеравица», косововийри «Gjeravica» лугьузвайди я. Урус картайрал суван тӀвар «Джяравица», «Даравица» и «Джаравица» хьиз къалурзавайди я.

## Баянар
Триглав (сув)

**Триглав** (слов. *Triglav*) - Словенияда авай сув я. Уьлкведин, виликан Югославиядинни Юлиан Альприн виридалайни кьакьан кӀукӀ я. Кьакьанвал - 2864 м я. Триглав - Словениядин миллетдин лишан я, ам миллетдин гербдални пайдахдал чӀугвана. Сувни арада авай чилер миллетдин хьвед хьиз малумарна (уьлкведа авай сад тирди).

Вичин тӀвар сув пуд кьил авай кукӀвадикай къачуна, адан виридалайни тӀвар-ван авай профиль, Словениядин пайдахдал чӀугванвай, Бохинь шегьердай аквазва.

Суван кукӀвал Альяжан столб ала (1895-лагьай йисан 7-лагьай пахундиз кешиш Якоб Альяжа эцигнавай металлдикай авур конструкция). 1778-лагьай йисан 28-лагьай пахундиз 4 словениядин альпинистди (Лука Корошец, Матия Кос, Штефан Рожични Ловренц Вилломитцер) сув садлагьай сеферда къачуна.

Словениядин мифологияда Триглав кьетӀен чка кьунвайди я. Триглавдин гуьнедал яшамишнавай михьи къизилдикай крчар гвай Златорог суван кьуникай чкӀанвай легенда ава. Адан гьуьрметдай Словениядин тӀвар-ван авай пиводин маркадал тӀвар эцигна - "Златорог".

Триглавдин элкъвена къваларив гвай чкаяр (миллетдин хьутерин сергьятрин къеце) суван лыжайрин тӀвар-ван авай рекьер я.

## ЭлячӀунар

* Peakware.com
* Summitpost.org
* Триглавдикай сайт  
* Triglav — Hribi.net 
* Сиягьат Триглав миллетдин хуьтез 

## Баянар
Ломбардиядин аран

**Ломбардиядин аран** - Италиядин кефердин пата авай аран я, Ломбардиядин сергьятрин къене. Падана кьулувилин пай я.

Арандин кьакьанвал 300-400 метрдилай (Альпайрин кӀанив) 20-30 метрдал кьван (По вацӀун дугунал)агъуз жезва. Асул гьисабдалди вацӀун аллювийдикайни дегь чӀаван муркӀарин гьамбаррин цӀрай цин къат гьасилдикай туькӀуьр хьана. Арандин чилин кьадардикай чӀехи пай яшамишдай чкайри, урукрини цанвай никӀери кьунвайди я.

Ломбардиядин арандал чӀехивилел гьалтайла Италиядин кьведлагьай Милан шегьер ала.

## Литература

* Большая советская энциклопедия
Венециядин аран

**Венециядин аран** (итал. **Pianura veneto-friulana**) - Италиядин кефердинни рагъэкъечӀдай пата авай аран я. Падана кьулувилин рагъэкъечӀдайпатан, виридалайни агъузни цӀалцӀам пай я.

Венециядин аран Адриатикадин гьуьлуьк ккӀанва. Адан кьакьанвал 100 метр авай кьадардилай виниз экъечӀзавач. Асул гьисабдалди аран чебни лил квай къат гьасилбурукай туькӀуьр хьана. По вацӀни пара кьадар чӀехи тушир вацӀар (Баккилйоне, Брента, Пйаве, Зеро, Десе, Силе, Ливенца, Лемене), Талйяменто, Мусоне, Соча аран кьве кӀарна авахьзава. Саки вири чилер кьуьгъверарнава, асул гьисабдалди, тварцин къацари кьунва. Вилик фенвай урукхъанвал. Яд гунин каналрин къалин чил ава.

Арандал чӀехи щегьерар ала: Венеция, Падуя, Верона.
 
## Литература

* Большая советская энциклопедия

## Баянар
Кораб

**Кораб** тахьайтӀа **Кораби** (мак. *Кораб, Голем Кораб*, алб *Korabi*) - Балкан зуростровдал авай сув, Радикани ЧӀулав Дрин вацӀарин арада авай дугунал ала.

Кьакьанвал - 2764 м гьуьлуьн дережадилай вине. Сув Албаниядин Македониядихъ галаз сергьятдал ала (миллетдин хьвед Маврово), и кьве уьлкведин виридалайни кьакьан тӀинкӀ яз. Геологиядин фикирдалди Кораб Шар-Планина системадиз талукь я. Киреждин къванцикай туькӀуьрайди я. Гуьнеяр мегъуь, пипинни нарат тарари кьунвайди я. 2000 метрдилай винихъ суван чӀурар ала.

Суваз 10-дилай пара 2000 м абсолют кьакьанвал авай кукӀвар ава, абур кьве уьлкведани ава. Кораб Македониядин гербдал чӀугвана. Гуьнейрал муркӀарин гьамбаррин вирер ала.

## ЭлячӀунар
* Peakware.com
* Summitpost.org

## Баянар

   
## Галерея

File:MountKorab.jpg
File:Korab.jpg
File:KorabMountain2.jpg
File:Korab (detail).jpg
Кома-Педроса

**Кома-Педроса** (кат. *Coma Pedrosa*) андоррадин Пиренейра авай сув я, Ла-Массана паррокияда алайди. Суван кӀукӀ уьлкведин кефердинни рагъакӀидай пата ава. Кьакьан - 2943 м, Кома-Педроса Андорадин виридалайни кьакьан тӀинкӀ я. Виридалайни мукьвал алай яшамишдай чка - Аринсал я.

Сувал кӀвачи-кӀвачи хкажиз жезва, вич техникадин фикирдалди четин туш, гьакӀни яргъал чӀаван хкаж хьунухьин гъиляй ам авун патал кӀевиз алахъна кӀанда. ГатӀумдакай кукӀвал кьван кьакьавилин тафават - 1362 м я (1580 метрдикай 2942 метрдал кьван гьуьлуьн дережадилай вине), хкаж хьунин патал 4 сятни 40 декьикьа кӀандайди я.

Адет тир маршрут Рибаль чарчарин кьилив гатӀумзава. Чарчар Кома-Педроса суван кьиблединни рагъэкъечӀдай патан кӀан ала. Рекьин садлагьай километр кукӀван патаз физва, ахпа рехъ чапла патахъ элкъвезва, суван кьиблепатан гуьнейрайни Кома-Педроса вацӀун дугунай ва **ль’Эстани де лес Труитес** (*[[Форель]] авайди*) вирен патавай тӀуз физва.

ВацӀун дугун алатайла маршрут кеферпатахъ элкъвезва, **Эстани Негре** (*ЧӀулав Вир* - вирен чӀехи дериндин гъиляй ятар лап чӀулавбур хьиз аквазва). И вирен а патахъ, мад садра кефердинни рагъэкъечӀдай патахъ элкъвена, жигъир рехъ рагар-чархар авай рекьяй тӀуз Андоррадин виридалайни кьакьан тӀинкӀедив элячӀна физвайди я.

Идалай регьят тир кукӀвал хкажунин саягъни ава - лыжрин хкажрагдин куьмекдалди Аринсалдикай КӀукӀ Негрудал кьван.

ТӀвар-ван кӀвачи-кӀвачи фидай маршрутди, Андоррадин виридалайни кьакьан суван статусдини Аринсал суван лыжайрин курортдин мукьвалвили Кома-Педросадикай тӀвар-ван авай туризмдин чка ийизва.

## ЭлячӀунар

* «Andorra walks» (Пешеходные маршруты Андорры)  
* Страница Кома-Педроса на сайте Trekking Andorra’s 

## Баянар
Зимбабве

Респу́блика Зимба́бве (, [zɪmˈbɑːbweɪ]; 1980-лагьай йисалай вилик — Кьиблепатан Родезия) — Африка континентдин кьибледин пата авай гьукумат я, Виктория чарчардинни Замбезини Лимпопо вацӀарин арада ала.

Кьибледин пата КьАР-дихъ, рагъакӀидай пата Ботсванадихъни кефердин пата Замбиядихъ галаз сергьятар ава. Кьилин шегьер — Гьараре я.

Уьлкведин тӀварцӀи Мономотапа гьукуматдихъ (и чилерал авай сад лагьай тирди) галаз галай-галайвал садалай садал къвезвай алакъаяр къалурзава. Мономотападин кьилин шегьер ЧӀехи Зимбабве тир, гьакӀни дибвилин агьалияр — гокомере халкь (гилан Зимбабведин кьилин шона халкьдин улу бубаяр) тир.

Замбиядин чӀав Гринвичдин чӀавалай кьве сятинин вилик я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Zimbabwe Broadcasting Corporation 
* Гьамишан миссиядин сайт
* Статистика
Ботсвана

**Ботсва́на** (ингл. ва тсвана *Botswana*; тамам официал кӀалуб — **Ботсва́на Респу́блика**, , тсвана *Lefatshe la Botswana*) — Кьиблепатан Африкада авай гьукумат я.

## География
Кьибледин пата КьАР-дихъ, кефердинни рагъакӀидай пата Намибиядихъ, кефердинни рагъэкъечӀдай пата Замбиядихъни рагъэкъечӀдай пата Зимбабведихъ галаз сергьятар ава. Гьуьлуьв экъечӀун авач. Географиядин фикирдалди вири уьлкведин чиликай 70 % Калахари къумлухди кьунва.

### Тарих
1966-лагьай йисан 30 марадиз британиядин протекторат Бечуаналендди вичин аслу туширвал (Миллетрин СакӀиливилин сергьятра) малумарна ва гилан тӀвар къачуна. Кьилинни виридалайни чӀехи шегьер — Габороне я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал гьукуматдин сайт 
* Гьамишан миссиядин сайт  
* Статистика
Севастополь

**Севасто́поль** — Урусатдин федерал метлебдин шегьер, Крым зуростровда рагъакӀидай пата авай шегьер.

Кьибле ва рагъакӀидай патай ЧӀулав гьуьлдин ятари кьунва.

## География

### Административ паюн

Сепвастополдик 4 районар ва 1 шегьер акатзава.

## Агьалияр
2014-й йисан шегьердин виче 384.268 кас яшамиш жезвай.

2001 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна, Севастополдин агьалийрикай: урусар — 71,6 %, украинар — 22,4 %, белорусар — 1,6 %, татарар — 0,7 %, крымдин татарар — 0,5 %, армянар — 0,3 %, чувудар — 0,3 %, молдаванар — 0,2 %, азербайжанар — 0,2 %.

## [[Стхавилин шегьерар]]

*  Белгород (2013-й 16 декабрь)
*  Волгоград (2013-й 19 ноябрь)
*  Кронштадт (2014-й 15 июнь)
*  Москва (2014-й 18 март)
*  Новосибирск (2014-й 27 июнь)
*  Петропавловск-Камчатский (2009 йис)
*  Поти (2008-й 22 ноябрь)
*  Санкт-Петербург (2000 йис)


## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* Официал сайт
Кимихуьр

**Кимихуьр** () — Дагъустан республикадин Кьурагь районда авай гадарнавай хуьр. 

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин Кьурагь райондин кьибле-рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Кьурагь хуьрелай автомобил рекьелайтӀуз тахминан 17 км яргъал кьиблединни-рагъакӀидай пата ала.

## Тарих
XIX виш йисуз Кимихуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусатдин империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Тител ва Хуьрехуьр хуьрерихъ галаз Хуьрехуьруьнжемятдик акатзавай.

## Агьалияр
1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Кимихуьр хуьруьн агьалияр, вири лезгияр яз 212 кас тир .

Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.

## ТӀвар-ван авай хуьруьнвияр

## Баянар

## ЭлячӀунар
Вини Макьар

**Вини Макьар** () — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай тунвай хуьр.

## География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьиблединни - рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 11 км яргъал чка кьунвай.

## Тарих
XIX виш йисуз Вини Макьар вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Агъа Макьар ва Бурши Макьар хуьрерихъ галаз Вини Макьарин хуьруьнжемятдик квай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.

## Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалийрин кьадар 424 кас тир. 

Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.
## Баянар

## ЭлячӀунар
Хъутур-Куьредин наибвал

**Хъутур-Куьредин наибвал** () — 1895—1928 йисара Куьредин округ акатзавай администрациядин тек.

Наибвалдин кьилин хуьрни администрациядин юкь — Векьелар хуьр тир.

## Тарих
1901 йисуз наибвал участокдик элкъуьрнай.

## Административ паюнар
Хъутур-Куьредин наибвилик акатзавай хуьрер ва абурун агьалияр:

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Хъутур — Куьредин наибвилик атазвай хуьрер, хуьруьнжемятар ва абурун агьалийрин кьадарни миллетрин состав (1886 йис)
Сергокъала район

**Сергокъала район** () — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Сергокъала хуьр я.

## География
Район Дагъустан Республикадин рагъэкъечӀдай пата ала. Республикадин Къарабудахкент, Къаякент, Къайтагъ, Дахада, Акуша ва Леваши районрихъ галаз са сергьятра ава.

Райондин чилерин майдан — 528.4 км² я.

## Тарих
ЦИК ДАССР-дин 4-й сессияди 1928 йисан 22 ноябрьда кьабулай къарардалди, виликан Дарги, Къайтагъ-Табасаран ва Магьачкъала округар гилигунивди Коркмазкъала кантон арадал гъанвай, адан администрациядин юкь Коркмазкъала хуьр тир. 1929 йисуз кантон райондиз элкъуьрнай. 1937 йисуз Коркмазкъала райондин тӀвар Сергокъаладиз дегишарнай.

## Агьалияр
Йисариз килигна Сергокъала райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2002 йисан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Сергокъала райондин миллетрин сиягь :

## Администрациядин паюнар
Райондик 15 муниципалитетдин образование (хуьруьнсоветар) ва 35 хуьр акатзава .

Сергокъала райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (**яцӀу** шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дагъустан Республикадин президентдин сайтуна Сергокъала райондикай малуматар
Аймаумахи

**Аймаумахи** () — Дагъустан республикадин Сергокъала районда авай хуьр. 

Хабкаймахи ва Чабазимахи хуьрерихъ галаз «Аймаумахи» хуьруьнсовет туькӀуьрзава. 1935 йисалай хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я .

## География
Хуьр Сергокъала райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Сергокъала хуьрелай 22 км яргъал, Инчхеозень вацӀун сивел ала.

## Тарих
1975 йисуз Аябурхимахи, Каданимахи, Кулламахи хуьрер Аймаумахидихъ гилиг хьанай.

## Агьалияр
2002 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 337 кас тир . Агьалийрин вири дарги халкьарин группадик акатзавай урахивияр, суни - мусурманар я. Абур урахи чӀалал рахазва.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дагъустан Республикадин Президентдин сайтуна Сергокъала район 
* Топографические карты K-38-XVIII — 1 : 200 000
* Топографические карты K-38-60 — 1 : 100 000
* Коды ОКАТО — Сергокалинский район
Вини Арагъ

**Вини Арагъ** () — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай гадарнавай хуьр.

## География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьибледа, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай кьибле патаз 11 км яргъал чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Уллугъетягъ, Птидхуьр, Сайтархуьр.

## Тарих
XIX виш йисуз Вини Арагъ вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьне наибвалдиз талукь тир. ДаркӀуш, КӀахцугъ, Татархан ва Птидхуьр хуьрерихъ галаз Татарханрин хуьруьнжемятдик акатзавай.

## Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалийрин кьадар 308 кас тир .

Хуьре гуьгъуьнин сихилар яшамиш жезвай: *КӀарасар, Афатар, Базияр, Мумрачар.*

Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.

## ТӀвар-ван авай ксар
* Лезги Салигь — XVII виш йисуз Вини Арагърин хуьре уьмуьр авур лезги шаир.
* Арагъ Ярагьмед — лезги шаир.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна Вини Арагъ хуьруькай куьруь малуматар
Айнурбимахи

**Айнурбимахи** — Дагъустан республикадин Сергокъала районда авай хуьр. 

Агъа Мулебки, Бахмахи, Бурхимахи, Уллукимахи, Цурмахи ва Арачанамахи хуьрерихъ галаз «Агъа Мулебки» хуьруьнсоветдик акатзава.

## География
Хуьр Сергокъала райондин кьиблединни-рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Сергокъала хуьрелай 33 км кьибле патахъ яргъал, Гамриозень вацӀал ала.

## Агьалияр
2002 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 288 кас тир . Агьалийрин вири даргияр, суни - мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дагъустан Республикадин Президентдин сайтуна Сергокъала район 
* Топографические карты K-38-XVIII — 1 : 200 000
* Топографические карты K-38-60 — 1 : 100 000
* Коды ОКАТО — Сергокалинский район
Мюрего

**Мюрего** — Дагъустан республикадин Сергокъала районда авай хуьр. 

«Мюрего» хуьруьнсовет туькӀуьрзава .

## География
Хуьр Сергокъала райондин кефер пата, Какаозень вацӀал, райондин администрациядин юкь тир Сергокъала хуьрелай 6 км яргъал ала. 

Хуьруьн чилер гугурт квай дарман ятарив бул я.

## Агьалияр
2010 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 4228 кас тир . Агьалийрин вири даргияр, суни - мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Мюрего хуьруьн тарихдикай гегьенш малуматар 
* Дагъустан Республикадин Президентдин сайтуна Сергокъала район
Джульярд мектеб

**Джульярд мектеб** (ингл. *Juilliard School*; /ˌdʒuːliˈɑrd/) — америкадин устӀарвилинни музыкадин хилик акатзавай вини дережадин кӀелунин виридалайни чӀехи идарайрикай сад. Нью-Йоркдин Линкольн-центрда алайди я.

Ана 850 кьван студентри ва аспирантри музыкадин, кьуьлерунринни драмадин тарсар къачузва. Джульярд мектеб дуьньяда виридалайни кӀвенкӀве аваз фидай музыкадин мектебрикай сад хьиз гьисабзавайди я, гьакӀни мектебда эцигзавай кӀелунин программаяр виридалайни престиж квайбур я .

## Тарих

1905-лагьай йисуз Нью-Йоркда Музыкадин устӀарвилин институтдин () диб эцигна. Адан кьиле дирижер Франком Дамрошем акъвазнавай тир. Садлагьай йисан къене абурувай 500 студент кӀватӀиз хьана. 1926-лагьай йисуз институт Джульярд вини дережадин мектебдихъ ()(вич кьве йисан идалай вилик Огастас Джульярдан фондди диб эцигнавай) галаз сад авуна.

Са регьбервилик кваз кьве институт са гьал кьилди тир, вучиз лагьайтӀа Джульярд мектеб чӀехи йиса авай, тайин музыкадин чирвилер авай студентриз тайин авунвай тир. Сад тир консерваториядин кьве паюнин адалай кьулухъан тир сад хьун 1946-лагьай йисуз хьана. Садхьанвай кӀелунин идарадин тӀвар «Джульярд музыкадин мектеб» хьана, 1969-лагьай йисалай инихъ - «Джульярд мектеб» я.

Са арадлай сифтедин академиядин музыкадин чхелдин ягъизвайдин устӀарвилин хилел кьуьлерин(1951),  драмадин (1968) хилер алава авуна. 2001-лагьай йисуз Джульярд мектебда джаздин музыкантрин ягъизвайдин устӀарвилин патал курс ахъана.

## ЭлячӀунар
* Официальный сайт 

## Баянар
Аямахи

**Аямахи** () — Дагъустан республикадин Сергокъала районда авай гадарнавай хуьр. 

Ванашимахи хуьруьхъ галаз «Ванашимахи» хуьруьнсоветдик акатзава .

## География
Хуьр Сергокъала райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Сергокъала хуьрелай 11 км яргъал, Какаозень вацӀал ала.

## Тарих
Хуьруьн тӀваруни дарги чӀалал *«ЧӀуран хуьр»* мана гузва.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре са касдини уьмуьр гьалзавач. Вилик агьалийрин вири дарги халкьарин группадик акатзавай урахивияр, суни - мусурманар тир. Абур урахи чӀалал рахазва.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дагъустан Республикадин Президентдин сайтуна Сергокъала район 
* Топографические карты K-38-XVIII — 1 : 200 000
* Топографические карты K-38-60 — 1 : 100 000
* Коды ОКАТО — Сергокалинский район
Сергокъала

**Сергокъала** () — Дагъустан республикадин Сергокъала районда авай хуьр. Райондин кьилин хуьр ва администрациядин юкь я.

Кадиркент хуьруьхъ галаз «Сергокъала» хуьруьнсовет туькӀуьрзава .

## География
Хуьр Сергокъала райондин кефер пата, Какаозень вацӀал, Магьачкъала шегьердилай 62 км яргъал ала.

## Тарих
Хуьруьн бине 1846 йисуз Самурдин ях кьушунрин 83-й полкдин штаб-квартира хьиз кутунай, гуьгъуьнлай ада слобода статус ва *Дешлагар* тӀвар къачунай. Хуьруьн къваларив галай кӀунтӀарал чӀухлумпӀрин валар пара авайвиляй хуьруьз **Дешлагар** тӀвар ганай, «дерш» дарги чӀалал «чӀухлумпӀар» мана гузва.

## Агьалияр
2010 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 8 141 кас тир . Агьалидин вири даргияр (99 %), суни - мусурманар я . 

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Сергокъала хуьруьн тарих 
* Дагъустан Республикадин Президентдин сайтуна Сергокъала район 
* Топографические карты K-38-XVIII — 1 : 200 000
Краснопартизанск (Дагъустан)

**Краснопартизанск** — Дагъустан республикадин Къаякент райондин чилерал алай Сергокъала райондин кутан. 

Урахи хуьруьхъ галаз «Урахи» хуьруьнсоветдик акатзава .

## География
Хуьр Къаякент районда, райондин администрациядин юкь тир ЦӀийи Къаякент хуьрелай 13 км кьибле патахъ яргъал ала.

## Тарих
И кутан Сергокъала райондин Аймаумахи, Урахи, Вини Махаргимахи ва Агъа Махаргимахи хуьрерин эгьлийри арадал гъанай.

## Майишат
Хуьре ципицӀар цунин майишат — СПК «Краснопартизанский» кардик ква .

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дагъустан Республикадин Президентдин сайтуна Сергокъала район 
* Топографические карты K-38-XVIII — 1 : 200 000
Тарумовка район

**Тарумовка район** () — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Тарумовка хуьр я. 

## География
Район Дагъустан Республикадин кефер пата ала. 

## Тарих

## Агьалияр
Йисариз килигна Тарумовка райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2010 йисан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Тарумовка райондин миллетрин сиягь  :

## Администратциядин паюнар
Райондик 13 муниципалитетдин образование (хуьруьнсоветар) акатзава .

Тарум райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (**къалин** шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);
. 
# «Александро-Невское» хуьруьнсовет — **[[Александро-Невское (Дагъустан)|Александро-Невское]]**
# «Калиновка» хуьруьнсовет — **[[Калиновка (Дагъустан)|Калиновка]]** ва Куйбышево
# «Къарабагълы» хуьруьнсовет — **[[Къарабагълы (Дагъустан)|Къарабагълы]]**
# «Коктюбей» хуьруьнсовет — **[[Коктюбей]]**
# «Кочубей» хуьруьнсовет — **[[Кочубей (Дагъустан)|Кочубей]]**
# «Новогеоргиевка» хуьруьнсовет — **[[Новогеоргиевка (Дагъустан)|Новогеоргиевка]]**, Имунный ва Кузнецовское
# «Новодмитриевка» хуьруьнсовет — **[[Новодмитриевка (Дагъустан)|Новодмитриевка]]**
# «Новоромановка» хуьруьнсовет — **[[Новоромановка (Дагъустан)|Новоромановка]]**
# «Раздолье» хуьруьнсовет — **[[Раздолье (Дагъустан)|Раздолье]]**
# «Таловка» хуьруьнсовет — **[[Таловка (Дагъустан)|Таловка]]** ва Железнодорожный разъезд № 15
# «Тарумовка» хуьруьнсовет — **[[Тарумовка (Дагъустан)|Тарумовка]]**
# «Уллубий» хуьруьнсовет — **[[Рассвет (Дагъустан)|Рассвет]]**, Плодопитомник, Им. Максима Горького, Айбатхановское лесничество, Новониколаевка ва Вышеталовский
# «Юрковка» хуьруьнсовет — **[[Юрковка (Дагъустан)|Юрковка]]** ва Привольный

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Райондин официал сайт
Мугри

**Мугри**, **ЦӀуру Мугри** () — Дагъустан республикадин Сергокъала районда авай хуьр. 

ЦӀийи Мугри хуьруьхъ галаз «ЦӀийи Мугри» хуьруьнсоветдик акатзава .

## География
Хуьр Сергокъала райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Сергокъала хуьрелай 32 км яргъал ала.

## Тарих
1974 йисуз хуьруьн эгьлияр кьулувилиз куьч хьана райондин лап кефер пата ЦӀийи Мугри хуьр кутунай.

## Агьалияр
2002 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 9 кас тир . Агьалийрин вири дарги халкьарин группадик акатзавай урахивияр, суни - мусурманар я. Абур урахи чӀалал рахазва.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дагъустан Республикадин Президентдин сайтуна Сергокъала район 
* Топографические карты K-38-XVIII — 1 : 200 000
* Топографические карты K-38-60 — 1 : 100 000
* Коды ОКАТО — Сергокалинский район
Футболдай Къатардин чемпионат

**Футболдай Къатардин чемпионат** тахьайтӀа **Къатардин гъетерин Лига** - миллетдин акъажунар, Къатардин Футболдин ассоциациядин лувак кьиле тухузавайди я.

## Тарих

Садлагьай Къатардин чемпионат 1963-лагьай йисуз кьиле тухвана. 1972-лагьай йисуз Къатардин футболдин федерация АФКдик экечӀна. Гьа йисузни *катардин футболдин лига* туькӀуьр хьанва (гьакӀни адаз **Q-лига** лугьузвайди я, ингл. ***Q-league (Qatari league)***). Q-лигадин садлагьай чемпион «Аль-Садд» хьана. Чемпионат гьар йисуз кьиле тухузвайди я (1974-1975-лагьай йисарин сезон хкатайла).

## Дивизионар

Къатардин чемпионатда кьве дивизион ава. Абурун арада ротация жезвайди я - кьведлагьай дивизионда винел пад къачурди садлагьай дивизионда сезондин къене виридалайни пис къугъванвай клубдин чка кьазва.

### Q-лига (садлагьай дивизион)

Къатардин чемпионатдин садлагьай дивизионда акъажунар элкъвей цӀарцӀин системадин тегьерда кьиле тухузвайди я (пуд "чархуникай" ибарат тир акъажунар цӀуд клубдин арада). Вири клубар сад-садахъ галаз пудра къугъвадайди я.

#### Сезон 2012/13

### Кьведлагьай дивизион

2007/2008 сезондилай инихъ кьведлагьай дивизиондин акъажунра 8 клубди иштараквал ийизва (идалай вилик 6 тир), акъажунар элкъвей цӀарцӀин системадин тегьерда кьиле тухузва, кьве "чархуникай" ибарат яз ва 8 клубдин арада (идалай вилик 6 клуб пуд-пуд кьве кӀватӀалдиз пай ийизвай тир).

#### Сезон 2007/08
* Аль-Ахли
* Аль-Джеш (2007/08 сезондин къене *«Къатардин Кьушундин Клуб»* тӀваруник экъечӀзавай тир)
* Аль-Мархия
* Аль-Месаймир
* Аль-Муайдар
* Аль-Харитият
* Аль-Шахания
* Аль-Шорта (2007/08 сезондин къене *«Къатардин Полициядин Клуб»* тӀваруник экъечӀзавай тир)

## Чемпионрин сиягь

## ТӀвар-ван авай къугъвадайбур

## Виридалайни хъсан бомбардирар

## ЭлячӀунар

* Къатардин футболдин ассоциациядин официал сайт
Вилиам Хьайд Волластон

**Вилиам Хьайд Волластон** акӀни **Уилиам Хьайд Уолластон** (; 1766—1828) — английрин алим, палладий (1803) ни родий (1804), сифте (1803) михьи жуьреда платина хкудна.
Ио

**Ио́** () — Юпитердин варз, Гъалилеян кьуд варцарикай планетадихъ виридалайни мукьув гвайди я. Ракъинин Системада варцарин арада чӀехивиляй кьудлагьайди я (диаметр 3 642 км).
Румыниядин шегьерар

2002-лагьай йисуз Румынияда 268 шегьер авай тир. 2002—2006 йисарин арада мад 55 яшамишдай чкадиз шегьеррин статус гана.

## Галерея


Dambovita near Ciurel Bridge in Bucharest.jpg|1. Бухарест
Palatul culturii iasi.jpg|2. Яссы
CLUJ - STATUIA LUI MATEI CORVIN - INCEPUT DE 1900.jpg|3. Клуж-Напока
Timisoara PiataVictoriei.jpg|4. Тимишоара
Constanca Casino.jpg|5. Констанца
Craiova - Prefectura judetului Dolj02.jpg|6. Крайова
Galati - zona portului vechi.jpg|7. Галац



## Сиягь
Агъадихъ ганвай сиягь 2002-лагьай йисан малуматриз килигайвал туькӀуьрнава: