Латвия

**Латвия** () — Европадин кефердинни рагъэкъечӀдай пата авай гьукумат я. Официал тӀвар — **Латвиядин Республика** (). Балтик гьуьлуьн рагъэкъечӀдайпатан къерехдал ва Европа ГалкӀдин кефердинни рагъэкъечӀдай пата ала. Латвия кефердин патахъ Эстониядихъ (сергьятдин яргъивал — 339 км); рагъэкъечӀдай патахъ Урусатдихъ (сергьятдин яргъивал — 271 км); кьиблединни рагъэкъечӀдай патахъ Беларусиядихъ (сергьятдин яргъивал — 141 км); кьибледин патахъ Литвадихъ (сергьятдин яргъивал — 453 км) галаз сергьятрал ала.

Балтик тайифайри ацукьарнавай ва герман колонистри чпин гъилик кутунвай Ливония тӀвар алай тарихдин областдин чилерин чӀехи пай кьунва. Юкьван вишйисаррани сифте чӀавара Ливондин ордендин, Реч Посполитадин, Швециядин, Курляндиядин Герцогвилин ва Урусатдин Империядин агъавилик квай тир. 1918-лагьай йисан 18-лагьай цӀехуьлдиз Урусатдилай вичин аслутуширвал малумарна. 1940-1991-лагьай йисарин арада ССРГ-дик акатзавай тир. 1991-лагьай йисан 21-лагьай пахундиз ССРГ-дин чукӀурунин нетижада Латвиядин вичин аслутуширвал жугъурна.

Латвия — унитар гьукумат, президентвилинни-парламентвилин республика я. Дибдин закон — 1922-лагьай йисан Конституция. Уьлкве 119 административ текдиз чара жезвайди я, абурукай 110 тек — вилаятар я (лат *novadi*, сад. к. *novads*), 9 вилаятрин ихтияр гвай республикадин дережадин шегьерар я.

Чилин майдан — 64 589 км², агьалияр — 1 994 300 кас (2014 й.). Майдан кьадардикай дуьньяда 122-лагьай чка кьазва, агьалийрин кьадардикай — 147-лагьай чка. Кьилин шегьер — Рига, рагъэкъечӀдайпатан Балтикадин виридалайни чӀехи шегьер я. Официал чӀал — лат чӀал я. ЧӀехи миллетар (2011 й.) — латышар (62,10 %) ва урусар (26,90 %) я. Дин — инжилхъан-луьтеранар я.

ЧӀехи метлеб авай экономикадин хилер — хуьруьн майишат, логистика, машинар акъуддай промышленность, туризм я.

Латвия СМТ-дин (1991-лагьай йисалай инихъ), ХавВФ, ВМТ (1992-лагьай йисалай инихъ), Виридуьньядин Банкдин, Европа ГалкӀдин (2004-лагьай йисалай инихъ), НАТО-дин (2004-лагьай йисалай инихъ), Европадин Советдин (1995-лагьай йисалай инихъ) ва маса халкьарин арада авай тешкилатрин уртах я.

## ТӀварцӀин этимология
«Латвия» (*Latvija*) тӀвар дегь чӀаван латгалрин тӀварцӀикай арадал акъатна. Латгалар — кьуд инд-европадин балтикадин тайифайрикай сад тир (куршийрихъ, земгалрихъ, селрихъ галаз санал), гилан латышрин этникадин хвех абурукайни финнрин ливонрикай ибарат я.

И тӀварцӀиз ухшар авай «Летия» кӀалубда авай тӀвар (*Lettia*, *Letthia*, *Leththia*) садлагьай сеферда 1209-лагьай йисан Генрихан Хроникада гьалтзавайди я. Сифте чӀавуз немцери икӀа латгалар яшамишдай чилериз лугьузвай тир. «Латвия» тӀвар лат чӀалаз литов чӀалай атана — гьам ана «латвяй» (лит. *latviai*) тӀвар алай латышрин этнонимдай арадал атана.

## География

## Гьукуматдин къурулуш
Латвияда 1922-лагьай йисан 15-лагьай эхендиз кьабулнавай Конституция кӀвалахарзава. Латвия — парламентдин республика я. Къанунар акъуддай орган — Сейм (). Парламент хкягъунин йикъалди 18 йисал кьван агакьнавай тамам вири ихтияр авай Латвиядин гражданри 4 йисалди хкягъзава. Виридалайни вини дережадин векилвал гьукуматдин президентди ийидайди я. Латвиядин Президент () Сеймди кьуд йисалди хкягъзава.

Виридалайни вини дережадин «кьилиз акъуддай» орган — Министрин кабинет () я, премьер-министрдикайни () министрикай ибарат тирди. Министрин Кабинетди гьукуматдин президентди векил авур чин туькӀуьрдайди я.

### Политикадин партияр

### Пешекарвилин галкӀар
**Латвиядин ада (азад) пешегалкӀрин галкӀ** (латыш. *Latvijas Brīvo arodbiedrību savienība; LBAS* (гафба-гаф: Латвиядин ада масавилин ГалкӀ)) — кьилди сад тир Латвияда авай миллетдин пешекарвилин галкӀарин юкь я. Ам 1990-лагьай йисуз диб эцигна, Советрин ГалкӀдин пешекарвилин галкӀрин система цӀийикӀа туькӀуьрдайла.

LBAS — Латвиядин виридалайни чӀехи гьукуматдик квачир тешкилат я. Ада кьилдин хилен тахьайтӀа хилерин арада авай дережада пешекарвилин галкӀринни кӀвалаххъанрин интересар хуьдайди я. ЛАПГ-ди 23 аслу тушир пешегалкӀдин санал кӀвалахун сад садав кьадайвал ийизва; миллетдинни халкьарин арада авай идарайра вичик акатзавай уртахрин пад хуьзва; санал тухванвай кӀвалах кьилиз акъудзава.

LBAS — Халкьарин арада авай пешегалкӀрин конфедерациядин (*ITUC*), Европадин пешегалкӀрин конфедерациядин (*ETUC*) ва Балтик гьуьлуьн пешегалкӀрин чилинин (*BASTUN*) филиал я.

## Административ паюн
 
Административ патахъай Латвия 119 са дережадин вич-вичи идара ийидай текариз чара жезва — 110 вилаятдиз (латыш. *novadi*, с.к. *novads*) ва 9 республикадин дережадин шегьердиз (латыш. *novadi*, с.к. *novads*). Вилаятар районризни вилаятрин шегьерриз чараз жезва тахьайтӀа абурув стӀун къенепатан паюн гвач.

2009-лагьай йисал кьван, виликан административни чилин реформа акьалтӀдалди, Латвияда вич-вичи идара ийидай текарин кьве дережа авай тир:

# 26 районни 7 республикадин шегьер
# са шумуд виш гъвечӀи районарни районрин шегьерар, гьакӀни са кьадар и реформадин сергьятра туькӀуьрхьанвай краяр.

Конституциядиз килигна, Латвия кьуд тарихдинни мединиятдин областдикай ибарат я: Видземе, Латгалия, Курземе, Земгале, амма абур административ текар туш.

Регионар вилик ракъурун пландик кутун ва вич-вичи идара ийидай текал санал кӀвалахун патал патал 2006-лагьай йисуз Латвиядин пландик кутадай регионар туькӀуьрнава — Видземедин, Земгаледин, Курземедин, Латгалиядин ва Ригадин.

## ЧӀехи шегьерар


Файл:Ryga1.2007-08-09.jpg|1. Рига
Файл:Daugavpils University square.jpg|2. Даугавпилс
Файл:Liepajas.Sv.Annas.baznica.jpg|3. Лиепая
Файл:Jelgava aerial view.jpg|4. Елгава
Файл:Jurmala juli 2005.jpg|5. Юрмала
Файл:Ventspilis. Isplaukia krovininis laivas, 2006-09-22.jpg|5. Вентспилс


Агъадихъ ганвай таблицадик 10 агъзурдилай пара кас авай Латвиядин шегьерар кутунва (2012-лагьай йисан 1-лагьай гьердин малуматар). Латвияда шегьеррин статус 77 яшамиш жедай чкадиз гана, абурукай 9-див республикадин шегьеррин статус гва. Республикадин шегьерар къалин шрифтдалди чара авуна.


Файл:Latvija viki.PNG|720px|thumb|right|*(Шегьердин тӀварцӀел илисайла адав кьадай макъаладиз элячӀун кьилиз акъатда)*
poly 89 173 157 172 158 186 90 185 Вентспилс
poly 171 168 254 168 257 178 232 190 175 178 Валдемарпилс
poly 106 211 162 211 162 226 104 226 Пилтене
poly 227 202 266 202 267 216 223 216 Талсы
poly 215 229 272 227 272 241 213 243 Стенде
poly 191 245 228 246 228 264 194 257 Сабиле
poly 243 247 297 247 298 259 258 273 244 259 Кандава
poly 142 274 200 272 202 290 144 287 Кулдига
poly 40 290 110 291 112 305 39 305 Павилоста
poly 92 321 143 322 146 334 93 345 Айзпуте
poly 225 356 250 346 250 333 205 334 207 345 Броцени
poly 210 349 241 359 242 371 200 373 Салдус
poly 133 347 188 349 188 359 137 371 Скрунда
poly 93 392 157 393 157 407 89 410 Приекуле
poly 58 364 108 365 111 379 58 377 Дурбе
poly 10 357 59 356 57 370 38 382 11 371 Гробиня
poly 15 375 66 389 67 401 20 397 Лиепая
poly 291 273 350 275 351 286 292 286 Тукумс
poly 315 359 305 371 306 383 352 383 352 374 Добеле
poly 265 394 311 395 312 407 265 407 Ауце
poly 372 348 435 353 432 364 373 366 Елгава
poly 448 408 504 408 506 422 450 419 Бауска
poly 471 332 496 344 496 357 444 354 444 344 Балдоне
poly 415 310 411 330 372 332 372 319 Олайне
poly 361 263 411 264 409 275 386 288 362 278 Юрмала
poly 417 271 439 266 468 270 468 281 418 286 Рига
poly 407 288 444 288 448 299 430 313 408 302 Баложи
poly 452 304 469 318 470 327 418 329 417 315 441 314 Саласпилс
poly 469 302 480 301 485 317 504 317 505 327 474 324 Огре
poly 480 289 523 291 523 302 499 316 485 316 Икшкиле
poly 515 303 569 306 568 318 525 318 517 329 509 329 Кегумс
poly 525 321 593 324 595 335 525 337 Лиелварде
poly 552 342 617 342 617 356 555 363 Айзкраукле
poly 611 325 664 327 666 339 654 356 612 340 Плявиняс
poly 701 286 714 286 741 300 743 311 690 311 Мадона
poly 776 271 759 285 759 295 806 298 806 286 Лубана
poly 709 249 767 249 766 259 723 271 Цесвайне
poly 764 193 815 196 817 206 772 215 Гулбене
poly 805 148 796 174 848 174 846 165 816 160 Алуксне
poly 801 137 764 139 764 125 800 125 Апе
poly 657 152 725 154 727 165 659 163 Смилтене
poly 636 65 677 67 683 81 675 84 638 74 Валка
poly 563 32 607 32 611 43 593 55 565 41 Руйиена
poly 607 84 638 84 648 98 643 107 606 94 Седа
poly 578 103 635 106 637 117 579 117 Стренчи
poly 547 50 544 72 611 74 610 64 559 63 Мазсалаца
poly 529 72 542 84 564 86 565 96 530 96 Алоя
poly 485 48 534 48 536 57 512 72 485 56 Стайцеле
poly 457 58 498 69 501 80 459 80 Айнажи
poly 453 89 471 98 529 100 533 110 461 108 Салацгрива
poly 505 132 522 136 522 150 505 148 Лимбажи
poly 471 209 477 187 541 187 540 197 485 199 Саулкрасты
poly 480 242 539 247 541 258 483 256 Вангажи
poly 526 238 584 238 581 228 523 221 Сигулда
poly 551 201 609 204 609 215 552 218 Лигатне
poly 578 177 628 181 628 190 580 193 Цесис
poly 597 129 666 131 667 143 597 145 Валмиера
poly 543 370 629 375 628 385 546 388 Яунелгава
poly 619 411 669 413 666 425 625 428 Виесите
poly 634 442 680 440 682 451 650 463 Акнисте
poly 677 474 722 479 724 487 685 497 Субате
poly 729 500 710 509 709 521 754 526 749 509 Илуксте
poly 752 497 767 527 823 506 819 496 Даугавпилс
poly 853 504 911 507 911 519 844 522 839 515 Краслава
poly 892 453 946 459 946 470 890 468 Дагда
poly 934 395 980 385 981 393 972 407 937 407 Зилупе
poly 907 353 961 350 960 363 909 366 Лудза
poly 835 289 903 293 901 304 838 308 Карсава
poly 842 215 891 218 890 230 841 226 Балвы
poly 868 178 910 181 899 205 873 191 Виляка
poly 855 361 909 377 910 387 854 389 Резекне
poly 809 351 826 367 826 379 789 381 790 367 807 366 Виляны
poly 749 331 811 330 811 346 789 348 784 356 751 345 Варкляны
poly 668 374 738 373 740 385 669 390 Екабпилс
poly 705 401 761 401 762 417 710 415 Ливаны
poly 779 411 781 427 829 430 828 413 Прейли
poly 128 508 229 510 228 522 124 525 Курземе
poly 125 527 224 523 227 540 126 543 Земгале
poly 126 543 201 548 203 562 128 559 Селия
poly 124 560 225 568 226 578 127 575 Видземе
poly 129 579 218 586 221 598 129 595 Латгале
desc bottom-left


## Баянар

## ЭлячӀунар
* Likums «Par Latvijas valsts himnu» (Латвиядин Республикадин гимндикай къанун)