open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дроздов Николай Николаян хва

**Дроздов Николай Николаян хва** (1937 йисан 20 июндиз, Москва) — советринни Урусатдин алим-зоолог ва биогеограф, Москвадин М.В. Ломоносован тӀварунихъ галай гьукуматдин университетдин географиядин факултетдин профессор (2000 йисалай гуьгъуьниз) я.

«В мире животных» телегунуг кьиле тухвайди (1977—2019), сиягьатхъан, илим машгьур ийидай кас я.

Урусатдин телевидениедин академиядин член (1996), жемятдин крархъан ва тӀебият хуьн пропаганда ийидай кас я.

УФ-дин лайихлу журналист (2018), УФ-дин Гьакиматдин премиядин лауреат (2017), «Хрустальный компас» милли премиядин экспертдин советдин член я.
Биологиядин илимрин духтур, профессор я.

## Уьмуьрдин рехъ
Николай Дроздов 1937-лагьай йисан 20-лагьай июндиз Маскав шегьерда дидедиз хьана.

1956-1957-лагьай йисарин къене Москвадин В. П. Потемкинан тӀварунихъ галай шегьердин педагогикадин институтдин тӀебии факултетда кӀелзвай тир. Кьведлагьай курс алат авурдалай кьулухъ ам аникай хкечӀна Москвадин гьукуматдин университетдин географиядин факултетдиз гьахьна.

1963-лагьай йисуз ада МГьУ-дин географиядин факультетдик квай биогеографиядин кафедра акьалтӀарна, 1966-лагьай йисал кьван ада ана аспирантурада кӀелна.

1968-лагьай йисуз ада «Культурные ландшафты аридных областей СССР и их орнитофауна» темадай кандидатвилин диссертация хвена. Гьанлай кьулухъ ада МГьУ-дин географиядин факультетдик квай биогеографиядин кафедрада — сифте гъвечӀи, ахпа чӀехи илимдин кӀвалаххъан яз, 1979-лагьай йисалай гуьгъуьниз доцент яз кӀвалахна. 2017-лагьай йисан малуматралди, ада кафедрада профессор яз кӀвалахзава.

Экологиядин, экологиядин, орнитологиядин, тӀебиат хуьнин, дуьньядин биогеография темайрай курсар гана. ДатӀана лекцияр гваз экъечӀзава.

## Баянар
Познер Владимир Владимирович

**Познер Влади́мир Влади́миран хва** (1934 йисан 1 апрелдиз, Париж) — советрин, Урусатдинни американ журналист, теле- ва радиогунугар кьиле тухудайди, Урусатдин телевидениедин академиядин садлагьай президент (1994—2008), кхьираг я. Ада «Садлагьай каналдал» «Познер» лугьудай гунуг кьиле тухузва.

## Уьмуьрдин рехъ
Ам 1922-лагьай йисуз Урусатдай Франциядиз эмиграция авур чувуд Владимир Александран хва Познеран (1908—1975) ва франк Жеральдин Люттендин (1910—1985) хзанда дидедиз хьана. Адаз тӀвар вичин бубадин гьуьрметдай гана. Ам Париждин Богоматердин соборда католикрин адетдалди христианвилик кутуна. Урусатдинни Франциядин кхьираг Владимир Соломонович Познер адан двоюродный халу я.

1952-лагьай йисуз Познеррин хзан ССРГ-диз куьч хьана.

1953-лагьай йисуз Владимир Познер «инсанрин физиология» пешедай Москвадин гьукуматдин биологиядинни накьварин факультетдик экечӀна.

Познеран гафаралди, вич чувуд тирвиляй ва вичин шаклу биографиядин гъиляй, ам кьабулиз кӀанзвачир. Анжах вичин бубадин чирхчирарин куьмекдалди адавай университетдиз гьахьиз хьана. Гуьгъуьнлай ам алудна. Амма адавай университетдиз гьат хъийиз ва биологиядин факультетда кӀелун давамариз хьана. Ана ада Николай Николаян хва Дроздовахъ галаз чирхчир хьана ва пара йисан кӀиливал кутуна.

## Вичин сифетар, фикирарни машгъулатар
Хайи тир франк чӀалалай гъейри, адаз ам галкӀин тийиз хъсандиз урусни ингилис чӀаларал рахазва. Инанмиш хьанвай атеист я.

Адаз пуд гражданвал ава — Урусатдин, Франциядинни АСШ-рин.

## Баянар

## ЭлячӀунар

* 

* 

*
Гъанийрин Фаида Абубакаран руш

**Гъанийрин Фаида Абубакаран руш** (1937 йисан 14 мартдиз, Ахцегь) — Советрин ва Урусатдин лингвист я.

Г. ЦӀадасадин тӀварунихъ галай ЧӀалан, эдебиатдин ва искусстводин институтдин (РАН-дин ДНЦ) грамматика ахтармишдай хлен кӀвенкӀве авай къуллугъэгьли я.

Филологиядин илимрин доктор я.

## Уьмуьрдин кьиса
Фаида Гъаниева 1937 йисан 14 мартдиз Ахцегь райондин Ахцегь хуьре дидедиз хьана.

1960 йисуз ада Дагъустандин педагогикадин институт (исятда Дагъустандин гьукуматдин университет) кӀелна куьтягьна.

1970 йисуз ада ССРГ-дин ИА-дин Дагъустандин филиалдин къавкъаз чӀаларин пешедай аспирантура куьтягьна.

1960—1961 йисара Ахцехь райондин КьакӀа хуьруьн муьжуьд йисуз кӀелзавай мектебда урус чӀалан ва литературадин тарсар гуз муаллим яз кӀвалахнава.

1962—1963 йисара Баку шегьердин Октябрдин райондин № 158 мектебда классовод тир.

1963—1967 йисара Ахцехь райондин № 1 юкьван мектебда кӀвалахна.

1970 йисалай эгечӀна ССРГ-дин ИА Дагъустандин филиалдик галай Гь. ЦӀадасадин тӀварунихъ галай чӀалан, литературадин ва искусстводин Институтда кӀвалахна; гъвечӀи (1970—1986), илимдин (1986—1992), чӀехи (1992—2006), кӀиле авай илимдин къуллугъэгьли (2006 йисалай гилан вахтардалди). ЯЛИ Институтдин илимдин ва диссертацияр хуьдай кӀватӀалдин член я.

1980 йисуз ТӀифлисдин гьукуматдин И.Джавахишвилидин тӀварцӀихъ галай университетда «Лезги чӀалан чеперин нугъат» темадай кандидатдин тӀвар къачун патал диссертаци хвена.

2005 йисуз РАН-дин чӀалар чирдай Институтда доктор тӀвар къачуз «Лезги чӀалан гьялна кӀанзавай суалар: семантика, структура, этимология» темадай диссертация кхьена.

## Пишкешар
1974 йисуз Фаида Гъаниеваз СССР-дин ИА Президиумдин Гьуьрметдин чар гана;

1991 йисуз — «Зегьметдин ветеран»;

2002 йисуз — РАН ДНЦ-дин Президиумдин Гьуьрметдин чар;

2005 йисуз — Дагъустандин Гьукуматдин правительстводин Грамота.

## КӀвалахар
Илимдин ахтармишундин асул тир хлер: лексикография, лексикология, диалектология. Ада 130-лай гзаф кӀвалахар кхьенва.

Асул тир кхьенвай кӀвалахар:

* Хиналугрин ва урусрин кӀватӀал-ктаб, Магьачкъала, 2002 й;
* Лезги чӀалан хлерин лексика, Махачкъала,2004,
* Лезги чӀалан чеперин нугъат, Махачкъала,2007;
* Лезги чӀалан къурушрин нугъат, Махачкъала,2008;
* Лезги чӀалан самурдин наречиядин нугъатар ва рахунар (мазидин ва гутумдин нугъатар, смугулрин ва мичагърин рахунар) Махачкъала, 2011 йис.

## Баянар
Юрий Михаилан хва Лужков

**Юрий Михаилан хва Лужков** (1936 йисан 21 сентябрдиз, Москва – 2019 йисан 10 декабрдиз, Муьнхен) – советринни Урусатдин гьукуматдинни сиясатдин крархъан я.

Москвадин кьведлагьай мэр, шегьердин кьил яз ада 18 йисан къене кӀвалахна (1992-лагьай йисан 6-лагьай июндилай гатӀумна 2010-лагьай йисан 28 сентябрдал кьван). 
2010-лагьай йисан зулухъ Урусатдин Президент Дмитрий Медведева ам «Урусатдин Президентдин ихтибар квадарунин гъиляй» къуллугъдай акъудна.

## Уьмуьрдин рехъ

Юрий Лужков 1936-лагьай йисан 21-лагьай сентябрдиз Москвада кӀарасдин устӀардин хзанда .

Ада Губкинан тӀварунихъ галай нефтехимиядин ва газдин промышленностдин институт (гила Урусатдин гьукуматдин нафтадинни газдин университет) акьалтӀарна . КӀелдайла активдаказ комсомолрин кӀвалах тухузвай тир, жемятдин мярекатар тешкилатзвай тир.

СГКП-дин член (1968-лагьай гатӀумна 1991-лагьай йисан августдиз адал михьиз къадагъа эцигдалди) тир. 1975-лагьай йисуз ам Москвадин Бабушкинский райсоветдин депутат яз хкяна, 1977 – 1990-лагьай йисарин къене ада Моссоветдин депутат яз кӀвалахна. РСФСР-дин Лап вини дережадин советдин депутат тир (1987 – 1990).

1991-лагьай йисан 12-лагьай июндиз садлагьай сеферда Москвадин мэр хкядайла ам меркездин вице-мэр яз хкяна, мэр яз Гавриил Попов хкяна. 
 
1991-лагьай йисан 24-лагьай июндиз ам Мосгорисполкомдин чкадал туькӀуьрнавай Москвадин гьакиматдин премиер яз хкяна, акӀ ятӀани са кьадар вахтунда ада Мосгорисполкомдин кьилин везифаяр тамамарзавай тир.

Урусатдин Президент Борис Ельцина вичин къарардалди Юрий Лужков Москвадин мэр яз тайинарна, ада санлай Москвадин мэр ва гьакиматдин премьер яз кӀвалахзвай тир.

Юрий Лужкованни Дмитрий Медведеван арада авай конфликтдин гъиляй, 2010-лагьай йисан 28 сентябрдиз гьукуматдин кьили ам «Урусатдин Президентдин ихтибар квадарунин гъиляй» къуллугъдай акъудна .

Юрий Лужков 2019-лагьай йисан 10-лагьай декабрдиз Муьнхенда кьена . Ам Москвада авай Новодевичье сурарал кучукна .

## Баянар
Мугьаммадрин Мугьаммадали Мугьаммадан хва

**Мугьаммадрин Мугьаммадали Мугьаммадан хва** (1930 йисан 15 июндиз, Леваши) — советринни Урусатдин гьукуматдинни сиясатдин крархъан.

Пара йисан къене Дагъустандин кьиле акъвазнавай кас я.

## Уьмуьрдин рехъ

Мугьаммадали Мугьаммадов 1930-лагьай йисан 15-лагьай июндиз Леваши хуьре сувавийрин зегьметхъанрин хзанда дидедиз хьана.

1950-лагьай йисуз ам Дагъустандин муаллимрин институтдик экечӀна (гила Дагъустандин гьукуматдин педагогикадин университет), кьве йисалай ада ам тафаватлувилелди акьалтӀарна. 

1968-лагьай йисуз ада заочный къайдада Дагъустандин хуьруьн майишатдин институт (гила М.М. Джамбулатован тӀварунихъ галай Дагъустан гьукуматдин аграрный университет) акьалтӀарна. 

1969-лагьай йисуз ам Левашидин райисполкомдин кьил яз хкяна.

1979-лагьай йисан январ вацралай гуьгъуьниз ада Дагъустандин гьакиматда кӀвалахиз гатӀумна, сифтедай Дагъустандин АССР-дин Министрин советдин кьилин эвез яз, ахпа 1983-лагьай май вацралай гуьгъуьниз – ам республикадин Министрин советдин кьиле акъвазна.

1987-лагьай йисан августдин Лап вини дережадин Советдин (XI эверун) – ам Дагъустандин АССР-дин Лап вини дережадин советдин Президиумдин кьил яз хкяна.

1990-лагьай йисан 24 апрелдиз Дагъустандин АССР-дин депутатрин садлагьай алтӀушунал ам Дагъустандин АССР-дин Лап вини дережадин советдин кьил яз хкяна.

1994-лагьай йисан 26-лагьай июлдиз ам 26 Дагъустан Республикадин Гьукуматдин Советдин кьил яз хкяна.

2006-лагьай йисан 16-февралдиз президент Владимир Путинахъ галаз гуьруьшмиш хьайидалай гуьгъуьниз Мугьаммадали Мугьаммадов вичин къуллугъдай экъечӀуникай малуматна. .

Дагъустан Республикадин Гьукуматдин Советдин гьурметлу кьил язва.

## Баянар
Гьасанрин Генрих Алидин хва

Гьасанрин Генрих Алидин хва (1910 йисан 8 июлдиз Дербент — 1973 йисан 28 майдиз, Ленинград) — гимияр эцигдай кас, техникадин илимрин доктор я.

Гимияр эцигунин, гимийрин бугъ ийидай къажгъанар ва бугъдин генераторар проектир расунин рекьяй пешехъан я. Гьуьлерин гимийрин атомдин конструктор тир. Социализмдин Зегьметдин Игит я.

## Уьмуьрдин кьиса
Генрих (Исмаил) Гьасанов 1910 йисан 8 июлдиз Дербентда къуллугъчийрин акахьнавай хзанда дидедиз хьана. Адан буба — лезги Гьасанан хва Али, диде — са пай немцерикай, са пай французрикай тир Елена Владимировна Бек я.

1927 йисуз мектеб куьтягьайдалай кьлухъ, ам М. В. Фрунзедин тӀварунихъ галай ЧӀехи гьуьлерин ва дяведин училищедик экечӀна (исятда — Санкт-Петербургдин гьуьлуьн дяведин институт), амма 1929 йисуз начагъзай виляй ам тарсарикай хкудна. Ахпа ада Дагрыбтрестдин челегар ийизвай заводда слесар яз кӀвалахна.1930 йисуз Азербайжандин нафтадин институтдик экечӀна (исятда — Азербайждандин нафтадинни промышленностдин гьукуматдин университет), 1931 йисуз ада Ленинграддин гимияр эцигдай институтда кӀел давамарна (исятда — Санкт-Петербургдин гьукуматдин гьуьлуьн техникадин университет).

1935 йисуз институт кӀелна куьтягьайла, Гьасанов Серго Орджоникидзедин тӀварунихъ галай Балтикадин гимияр эцигдай заводдин ЦКБ-диз кӀвалахал ракъурна.1938 йисуз гимийрин бугъ ийидай къажгъанар туькӀуьрзавай кӀватӀалдин кьиле акъвазна. Дяведин йисара (1941—1945) ЦКБ-17-да кӀвалах давамарна, абуру женгинрин гимияр арадал гъизвай]]).

1946 йисалай эгечӀни Балтикадин заводдин ЦКБ-дин кьилин конструктор тир. 1950 йисара Гьасанован гъилик галаз ва адан иштираквал галаз са жерге цӀийи бугъ акъуддай къажгъанар арадал гъана.

1958 йисуз Ленинан тӀварунихъ галай премиядиз лайихлу хьана (гьуьлуьн кӀиникай физвай гимийриз атомны реакторар арадал гъайивиляй)

1959 йисалай эгечӀна — Ленинграддин гимияр эцигзавай институтдин къажгъанар туькӀуьрзавай
кафедрадин доцент тир.

1966 йис — техникадин илимрин доктор (бугъ гьасил ийидай машинар арадал гъайивиляй), профессор.

1973 йисан 28 майдиз Генрих Гьасанов регьметдиз фена. Ам Ленинграддин Богословски тӀвар алай сурарал кучукна.

## Хзан
Генрих Гьасанов тӀвар-ван авай урусатдин алимрин, философрин, писателрин, музыкантрин тухумдай акъатна. Виридаз малум тир философ Алкьвадар Гьасанан хтул, композитор Готфрид Гьасанован хайи стха, писатель Александр Бекан мирес я.

## Пишкешар ва савкьатар
* Сталинан тӀварунихъ галай савкьат (1942) — женгинин гимийрин проект расун авуна лугьуз.
* Кьве Зегьметдин Яру Пайдахдин Орден (1956,1960)
* Ленинан тӀварунихъ галай премия (1958)
* Социализмдин Зегьметдин Игит (1970)
* Кьве Ленинан тӀварунихъ галай Орденар.

## РикӀел хуьн
1976 йисуз адан тӀвар нафта тухузвай гимидиз гана (проект 1559-В).

1982 йисуз Дербентдин са куьчедал Генрих Гьасанован тӀвар эцигнава.

## Баянар
Аливердийрин Абдулхакь АбутӀрабан хва

**Аливердийрин Абдулхакь АбутӀрабан хва** (1910 йисан 10 декабрдиз, Ахцегь − 1992 йисан 6 июндиз, Магьачкъала) — советрин гьукуматдин ва Урусатдин алим, ветеринариядин илимрин доктор, профессор я.

Бруцеллездикай дарман жагъурдай алимрикай сад тирди. Ватандин чӀехи дяведин ветеран я. Лезги я.

1910 йисуз 10 декабрдиз Дагъустандин Ахцегь райондин лезги Ахцегь хуьре лежберрин хзанда дидедиз хьана. Буба — Аливердийрин Аливердидин хва АбутӀраб (1886—1963), революция жедалди фяле тир, Баку шегьердай кӀвализ хтайдалай кьулухъ — лежбер. Диде — Аливердийрин Мурадалидин руш Дюрнисе (1890(?)-1964) сифте кӀвал тухузвай, ахпа адани колхозда кӀвалахна. Адан паб — Аливердийрин (Федерова) Николаян руш Нина Аливердияррикай (1907—2002) — лап чӀехи категориядин духтур, са жерге илимрин кӀвалахар ва монографийяр кхьей кас я, медицинадин илимрин кандидат тир.

1927—1931 йисара — Дагъустандин зооветеринариядин техникум хъсан къиметар аваз кӀелна куьтягьайла, ам Институтдиз рекье туна. 1931—1934 йисара — Ахцегь хуьруьн маларин духтур яз кӀвалахнава. 1932—1934 йисара — Ахцегь хуьрун комсомолдин кӀватӀалрин секретарь яз хкянава. 1933—1934 йисара — Кьилин Къавкъаздин цӀиргъеда туькӀуьрнавай вахтундал хуьзвай карантиндин чкадин заведиш тир.

1934—1938 йисара — Москвадин ветеринариядин институтдин студент тир, ада ам тафаватлувилелди куьтягьна. 1938—1941 йисара — Москвадин ветеринариядин микробиологиядин кафедрадин аспирантурада кӀелна.

1941 йисан 17 июлдилай Яру Армиядин жергейрик экечӀна, маларин духтур яз 1011 СПда Москвадин дяведин округдин 253 дивизияда къуллугъ авуна. 1941 йисан ноябрдиз ССРГ-дин чилерин наркомди Къазахстандиз ракъурна эпидемийрихъ галаз дяве тухуз ва дяведин патав гвай районрай акъуднавай малариз чка гуз тешкил авур кас я.

1944 йисан ноябрдиз Москвадиз хтана ветеринариядин институтдин эпизоотологиядин академик С. Н. Вышелесски кьиле авай кафедрадин доцент хьана. 1944—1945 йисара — Москвадин ветеринариядин институтдин эпизоотологиядин кафедрадин доцент тир.

1945 йисан ноябрдиз Дагъустандин гьукуматди арза авуна А. Аливердиев Дагъустандин хуьруьн майишатдин институтдин эпизоологиядин кафедрадин заведиш яз Москвадай ракъурна. 1945—1952 йисара ДСХИ-дин эпизоологиядин кафедрадин заведиш ва СССР-дин ИА-дин Дагъустандин филиалда зоологиядин хлен къуллугъэгьли тир.

1952—1954 — ССРГ-дин ИА-дин Дагъустандин филиалда ветеринариядин хлен заведиш. 1954—1956 — СССР-дин ИА-дин Дагъустандин филиалда малдарвилин Институтдин директор.

1956 йисуз гьа институтдикай Дагъустандин хуьруьн майишатдин илимар ахтармишдай институт авуна. Ана микробиологиядин ва физиологиядин лабораториядин заведишдин чка кьуна.

1959—1967 йисара — Дагъустандин илимар ахтармишдай ветеринариядин станциядин директор тир.

АбутӀрабан хва Абдулхакьа кӀватӀнавай малуматри Дагъустанда ветеринариядин илимар ахтармишдай институт ахъагъиз куьмекна. Гьа институт 1967 йисуз Дагъ. НИВИ-дин бинедал ахъагъна.

1967 йисалай башламишна А.Аливердиев директор тир, ахпа илимдин кӀвалахдин патай директордин чка кьадай кас.

## Баянар
Кисрийрин Фрид Гьасанан хва

**Кисрийрин Фрид Гьасанан хва** (1914 йисуз 28 апрелдиз, Ахцегь — 1975 йисан 23 мартдиз, Магьачкъала) — советрин илимдинни гьукуматдин крархъан я.

Дагъустандин хуьруьн майишатдин илим ахтармишзавай институтдин садлагьай директор я.

## Уьмуьрдин рехъ

Фрид Кисриев 1914-лагьай йисан 28 лагьай апрелдиз Ахцегьа дидедиз хьана. 1924-лагьай йисуз 10 йис хьайила Ахцегьа ахъа хьанвай сифтедин мектебдиз келиз экечӀна, ахпа 1929 йисуз кӀелун давумарна лежберрин жегьилри кӀелзавай мектебда.

Хъсандиз мектеб куьтягьайдалай кьулухъ, Фрид Кисриев Бакудин нафтӀадин институтдик экечӀна. Магьачкъалада хуьруьн майишатдин институт ахъагъайла, ам Дагъустандиз хтана ва емишринни майвайрин факультетда кӀелун давумарна.

Лап хъсандиз вичин кӀелун куьтягьна, Кисриев Ахцегьиз хтана райондин чӀехи агроном яз кӀвалахзава. А кӀвалахдихъ галаз сад хьиз ада дагъдин гуьне салар кутун паталди тежрибаяр ийизва.

1938-лагьай йисан октябрдин вацра Дагъустандин хуьруьн майишатдин аспирантурадик экечӀна, «Емишрин ва майвайрин селекция» адан тема тир. Амма эгечӀнавай дяведин гъиляй адавай аспирантура кӀелна куьтягьиз хьанач.

Дяведин садлагьай юкъуз Буйнакскда ам дяведик гьазуриз эгечӀна, амма са тӀимил вахтунилай ВКПб комитетди эверна хкана ва емишрин ва салан майвайрин хлел чӀехиди яз эцигна. Гьадалай гуьгъуьнай Кьасумхуьруьн райондин Герейханован тӀварунихъ галай салар авай еке совхоздин кьиле эцигна. Дяве куьтягь хьайила Гьасанан хва Фрид Махачкъаладиз хквезва.

Сифте ада ВКПб-дин обкомда хуьруьн майишатдин хляй инструктор яз, ахпа 1945 йисан декабрдиз ЦК ВКПб-дин партиядин гуьзчивал ийидай комитетдин контролер яз кӀвалахнава.

1947-лагьай йисуз февралдиз ДАССР-дин хуьруьн майишатдин министрдин чка кьадай кас яз эцигнава.

ССРГ-дин Виридалайни чӀехи кӀелунин министерстводин буйругъдал адаз аспирантура куьтягьдай ихтияр гана. Москвадин Ленинан орден авай К. Л. Тимирязеван тӀварунихъ галай хуьруьн майишатдин илимдин кӀватӀалдал Ф. Кисриева хуьруьн майишатдин илимрай кандидат тӀвар къачун паталди диссертаци хвена.

1954-лагьай йисуз Ф.Кисриев ССРГ-дин ИА-дин Дагъустандин филиалда кӀвалахал экечӀна, сифте ам Ботаникадин салан директор жезва, ахпа ССРГ-дин ИА-дин Дагъустандин филиалдин илимдин секретарь жезва.

1954-лагьай йисуз Фрид Кисриев Дагъустандин хуьруьн майишатдин рекьяй министр яз тайинарна"/>.

1956-лагьай йисуз Дагъустандин илим ахтармишзавай институтдин сифтегьан директор яз кӀвалахдал кьабулна, ана ада 20 йисуз кьван кӀвалахнава.

Директор тир вахтара, Ф.Кисриева илимдин бине туькӀуьрзавай, ада зурба ахтармишунин кӀвалах тухузвай. 50 лай гзаф илимдин кӀвалахар кхьена ва чапдай акъудна. Ф. Кисриев кьиле аваз гзаф инсанри «Дагъустандин хуьруьн майишат тухудай къайда» кӀвалах кхьена.

Са шумуд сеферда ДАССР-дин Лап вини дережадин Советдин депутат яз хкянава, КПСС-дин обкомдин член тир.

## Баянар
Шихсаидрин Амри Рзадин хва

**Шихсаидрин Амри Рзадин хва** (1928 йисан 20 мартдиз, Дербент — 2019 йисан 21 сентябрдиз, Магьачкъала) — советрин ва Урусатдин кьетӀен чӀехи рагъэкъечӀдай патан уьлквеяр чирдай алим, тарихдин илимдал кӀвалахзавай алим, исламдин суалар ахтармишзавай кас я.

Илимдин ахтармишундин асул тир хлер: юкьван виш йисарин Дагъустандин тарих ва меденияди, исламрин меденият, арабрин гъилелди кхьенвай ктаб ва мад масабур. Профессор.

## Уьмуьрдин рехъ
Амри Шихсаидов 1928-лагьай йисан 20 мартдиз Дербентда интеллигентрин хзанда дидедиз хьана. Ам шейх Ярагъ Мугьаммадан ва философ Алкьвадар Гьасанан несил я. Адан буба Рза Шихсаидов Дагъустандин сагъвал хуьнин рекьяй садлагьай нарком тир. 1945-лагьай йисуз Кьасумхуьруьн юкьван мектеб акьалтiа. 1951 йисуз Ленинграддин гьукуматдин университетдин рагъэкъечӀдай патан уьлквеяр чирдай факультетдик экечӀна.

Адаз В. М. Алексеев, В. М. Жирмунски, И. Ю. Крачковски, И. А. Орбели, В. В. Струве академикри, В. И. Беляев , А. А. Фрейман, А. И. Якубовски профессори ва маса чӀехи алимри тарсар гана. ИЯЛ Институтда аспирантурада заочно кӀелна. 1951-1954-лагьай йисарин къене Магьачкъала шегьердин № 5 юкьван мектебда тарихдин тарсар гана. 1954-лагьай йисалай гатӀумна РАН-дин ДНЦ-дин тарихдин, археологиядин ва этнографиядин Институтда кӀвалахна. 1999-лагьай йисалай эгечӀна — Институтдин асул кьиле авай къуллугъэгьли. 1973 — 1999-лагьай йисарин къене РАН-дин ДНЦ-дин ИАЭ-дин рагъэкъечӀдай патан уьлквейрин гъилик кхьенвай чарарин Отделдин кьиле акъвазна. Дагъустандин гьукуматдин университетда тарихдин факультетда тарсар гана, востоковедиядин факультет ахъагъайдалай кьулухъ башламишна гьана кӀвалахиз.

1963-лагьай йисуз «Ислам юкьван вишйисарин Дагъустанда» темадай кандидат тӀвар къачун паталди диссертаци хвена.

1976-лагьай йисуз доктор тӀвар къачун патал «Дагъустан X-XIV-лагьай вишйисара. Миллетрин майишатдин лишанрин тежриба» темадай диссертаци хвена.

Дагъустандин районра археографиядин экспедицийрин кьиле акъвазна иштираквални авуна. Экспедициядин метлебар тир — Дагъустанрин ва араб чӀаларал гъилелди кхьенвай кӀватӀалар жугъурна, гьисабна ва каталогриз кӀватӀиз. Шихсаидова чуьлда авунвавай ахтармишвилери куьмекна кӀватӀиз 300 виш кьван гъилиг кхьенвай чарар, гьабрин арада 5000 агъзур XII — XX-лагьай вишйисара кхьенвай ктабар. Ада са шумуд ктабрин кӀватӀалар, са шумуд виш куьгьне заманрилай амай арабрин эпиграфикадин имаратар ва Дагъустандин юкьван вишйисарин культурадин ва тарихдин чарар ахъайна. Россиядин востоковедрин ва Европадин арабистрин ва исламоведрин кӀватӀалрин член я. ИИАЭ-дин ва ДГУдин илимдин ва диссертацияр хведай кӀватӀалрин член я.

Лондонда акъудзавай «Центрально-Азиатское обозрение» журналдин редакциядин кӀватӀалдин член я. Россиядин шегьерра, Амманда, Будапешта, Лондонда, Монреалда, Парижда, Стокголмда хьайи илимрин кӀватӀалра иштираквал авуна.

350 лай гзаф илимдин кӀвалахар кхьена, гьабрин арада 20 монографияни галаз.

2019-лагьай йисан 21 сентябрдиз Магьачкъалада рагьметдиз фенва. Ам Магъачкъала шегьердин «Персидский» сурарал кучукна.

## Баянар
Инкарин рекьин система

**Инкарин рекьин система** - Колумбдилай виликан Кеферпатан Америкадин виридалайни чӀехи рехъ я, гегьенш хилер авай. Адан яргъивал 40 000 км тир. Ам эцигуни пара зегьмет къачуна. А рекьер эцигдалди абур халисдаказ фкиризавай, кӀвалахарзавай, ахпа эцигун худда твазвай. Гуьгъуьна а рекьерихъ гелкъвезвай. Рекьерик гурарарни муькъвер квазвай, ятар акъуддай жуьреяр.

А рекьер эцигзавай халкь инкар тир. XVI вишйиса а рекьер эцигиз акъвазнавай, вучиз лагьайтӀа испанвияр атана абурун чилер къачузавай. Испанвийривай а рекьерихъ дуьздаказ гелкъвез жезвач.

Исятда виридалайни хъсандаказ амукьнавай 6000 километр ЮНЕСКОдин сиягьда ава.

## Тарих
Рекьерин чӀехи пай эцигнавайди тир вучиз лагьайтӀа инкариз элверунин рекьер чпин гъиле аваз хьана кӀанзавай. Абурукай садбур гьадалайни фад эцигнавай, чӀехи пай Вари империядин берейра, Перудинни Тиванаку халкьдин юкьван сувара. Гуьгъуьна а  рехъ Титикака вирен арайра хьана, къенин Перудинни Боливиядин чилерал, 6динни 12лагьай вишйисарин арада, чӀехи цивилизация эцигна. Рекьерин пара чкаяр инкари эцигнавай: сад Чилидин Атакамадай, масад Титикакадин рагъакӀидай патайтӀуз. Инкар а регионда кьиле авай геж кьулан вишйисара, 1000 - 1450 йисара. Инкарин пачагь Пачакутекди эгечӀна масакӀавилерни вилик финар, гуьгъуьна адакай Тавантинсую гьукумат хьана. Империядин девир эгечӀна 1438 йиса, Кускодин патаг инсанар яшамиш жез эцигна инкари эгечӀна гьуьлуьн къерехрал алай дереяр къачуз, Наскадилай Пачакамакдалди, гьакӀни Чинчайсую регион къачуз.

## Баянар
Тунис

**Тунис** (араб. تونس‎) тамам *Тунисдин Республика* — Африкадин кефер пата авай араб гьукумат я. Кьилин шегьер гьакӀни Тунис я. Гьукуматда 11 миллиондилай пара кас яшамиш жезва. Тунис 24 велаятдал пай жезва. Тунис Магъриб гьукуматрикай сад я.

## География
Тунис Африкадин кефер пата авайди я. Кефер патай Тунис Чилинкьулан гьуьлуьхъ гала (гьулуьн къерех 1146 км), . РагъэкъечӀдай патахъ Ливия гала, рагъакӀидай патахъ Алжир. Кьилин шегьер Тунис я. Чилин майдан 163 610 км² я.

Виридалайни кьакьан чка Шамби сув я (1544 м), виридалайни агъа — Эль-Гарса, анал −17 метр ала. Тунис Африкадин виридалайни кеферпатан гьукумат я — адалай Италиядин Сицилиядалди авайди 140 км я.

## Тарих
Чи эрадилай вилик 1100—600 йисара Тунисдин гьулуьн арада финикивийри чпин шегьерар эцигнавай. Гьабурукай виридалайни чӀехи шегьер Карфаген хьанвай — ам 814 йисуз ч.э.в. финикивийрин шегьер Тирдай атай ксари бине кутунвайди тир. РагъакӀидай Чиликьулан гьуьлуьн пата Финикиядин къуват ават авурла Карфагенди адан чилер вичиз къахчуна. 3-й вишйисуз ч.э.в. Карфаген гьа арада виридалайни пара къуват пара авай гьукумат тир. Адан гъиле авай: Кьиблепатан Испания, Кеферпатан Африка, Сицилия, Сардинияни Корсика. Римдихъ галаз са шумуд сефер дявеяр хьана эхирда 146 йисуз я.э.в. Карфаген чкӀурнавай. Адан чилерикай Римдин провинция Африка туькӀуьрнавай.

Юлий Цезарьди адан чкадал колония эциг ая лагьана, 44-й йисуз ч.э.в. финикиви Карфагендин чкадин патаг цӀийи шегьер эцигна, Colonia Iulia Carthago тӀвар эцигна. Гьа саягъ римдин Карфагендихъ пара чӀехи агалкьунар хьана. Римдин империя пай хьайила адакай Вандалринни Аланрин пачагьвилин кьилин шегьер хьана (429—533 йисара). Ахпа а чилер Византияди къачуна, Юстиниан императордин девирда. ГьакӀа Карфагендикай Карфагендин экзархатдин кьилин шегьер хьана. 697 йисуз Византиядин Карфаген арабри къачуна.

Гуьгъуьна Тунисдин чилела Византиядин къеледин чкадал арабри чпин Кеферпатан Африкадин сифте шегьер эцигна, Кайруан. Адакай вири Кеферпатан Африкадин элверунин юкьв хьана. 1534 йисуз османрин адмирал Хайруддин Барбаросади Тунис къачуна, гуьгъуьнин йисуз ам Пак тир Римдин императорди Карл V Габсбургди къахчуна.

## Экономика
Тунисдин экономика хуьруьн майишатдални индустриядал аслу я. ЯтӀани виридалайни чӀехи мана хуьруьн майишатдив гва. Кьведлагьай чкадал туризм ала. Ахпа къвезва кьесил индустрия. ГьакӀни Тунисди вичин нафт акъудзава. Гьукуматдихъ пара фосфоритар ава. Жузунрай килигайла гьукуматдин 50 % ксари чеб кьулан классдик кутазава.

## Административ паюн
Тунис 24 велаятдал пай хьанвайди я, гьардан кьиле вали ава. Гьа велаятар 264 муатамадиятдал пай хьанва. Муатамадиятар 2073 шейхатрал пай хьанвайди я, гьабурун кьилени шейхар ава. Валияр гьукуматдин президентди эцигзавайди я. Муатамадар Къенепатан Крарин министрди эцигзавайди я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Омск

**Омск** — Урусат Федерациядин Омск вилаятда авай шегьер. Агьалидин кьадардиз килигна уьлкведа муьжуьдлагьай чкадал ала. Шегьер-миллионер я.

Шегьер — Урусатдин ва Уралдин лап чӀехи метлеб авай илимдин, кеспиятдин, культурадин ва спортдин юкь я.

## География

### Административ паюн
Шегьер 5 районар акатзава.

## Стха шегьерар
;Стха шегьерар
#  Павлодар
#  Кайфын
#  Маньчжурия
#  Урумчи
#  Фучжоу
#  Чинчжу

;Шегьерар-партнёрар

*  Гомель
*  Минск
*  Могилёв
*  Бургас
*  Барлебен, Бёрде район (Саксония-Ангьальт)
*  Петропавловск
*  Гданьск
*  Лодзь
*  Люблин
*  Пухов
*  Анталья
*  Карловы Вары
*  Ангарск
*  Братск
*  Брянск
*  Горно-Алтайск
*  Калининград
*  Красноярск
*  Нижневартовск
*  Новосибирск
*  Пенза
*  Симферополь
*  Ставрополь
*  Сургут
*  Улан-Удэ
*  Челябинск

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Шегьердин официал сайт
Вергилий

**Пу́блий Верги́лий Маро́н** () — Дегь Римдин шаир. ТӀвар-ван авачир, девлетлу хизанда хьанвайди я. Жегьил вахтуна Медиоландиз хъфенвай, гуьгъуьна Италиядиз элячӀна. Уьмуьрдин чӀехи пай ада Неапольдани патаг гвай чкайра акъудна, гагь-гагь Римда жез. Шиирар ада 50-й йисара ч.э.в. кхьиз эгечӀна. Гуьгъуьнин девирриз Вергилий Римдин виридалайни чӀехи шаир хьиз акъатна. Пуд чӀехи шииррин кхьираг хьиз ада грекрин Феокрит, Гесиодани Гомер кьулухъ туна. Адан шиирар Фад Империядин девирда мектебдин тарсарик кутунавай.

## Уьмуьр
Вергилий Кеферпатан Италиядин Мантуя шегьердин патаг авай чкада дидедиз хьанвайди тир. Хуьруьн майишатрив мукьваг уьмуьр физавайвили а пеше Вергилийдин шиирра пара авай. 58 йисалай ч.э.в. Вергилий Кремондин грамматикадин мектебда кӀел ийиз эгечӀзава. 53 йисуз ч.э.в. Вергилий Римдиз элячӀна. Вичин 15 йис хьайила ада вичел чӀехи инсанрин тога алукӀна.

Шегьердин уьмуьр Вергилияз бегенмиш хьаначир. Адаз вичин велаятдиз хъфиз кӀанзавай, политикадин крар паталди адан сагъвал пара гьажи хьана. Эхирда Вергилий вичин ватандиз хъфена, секин уьмуьр тухун патал, хуьруьн яратмишунрик кваз шаирвал авун патал. Гьа чӀавуз ада вичин тӀвар-ван авай «Буколики» («Эклоги») кхьенвай. Гуьгъуьна адан мурадриз регьбер акси хьана.

Филиппинрал женг хьайила Цезарьди лагьана вичин ветеранриз чилер гудайди. Ам патал са пай чилер гьукуматди вичиз къакъудна, гьавиляй Вергилий чилер къакъуднавайбурук квай. Гьа чӀавара адахъ тӀвар-ван авай: адан пуд кӀвалах - «Полемон», «Дафнис»ни «Алексис» – гьакӀан инсанризни гьукумдарриз бегенмиш хьанвай.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Жалилрин Алла Абдулгьаян руш

**Жалилрин Алла Абдулгьаян руш** (1908 йисан 5(21) ноябрдиз, ТӀифлис — 1992 йисуз, Москва) — советрин артист ва муалим. ЧӀехи театрдин балетдин артист (1927—1951), Дагъустандин садлагьай балерина. Дагъустандин лайихлу артист (1951) я.

## Уьмуьрдин кьиса

Джалилов Абдулгьай Абдулжалилан хва са тӀимил ксарикай сад тир гьеле революция жедалди лап кьакьан чирвал къачурди. Ахцегь хуьруьн мектеб куьтягьайдалай кьулухъ, ам Ставропольдин гимназиядиз экечӀиз фена (виридаз чизвай Пушкинский курс). Гьана ам Заичевская Софьядихъ галаз таниш хьана. 1900 йисуз Абдулгьай Москвадин университетдин юридически факультетдик экечӀна.

Са вахтунилай ам Софьядал эвленмиш хьана. 1908 йисуз ТӀифлисда абуруз аял хьана -Алла. Адалай гъейри мад гада Баки ва руш Айша ава. Имела также брата Баки и сестру Айшу.

Алладин буба лап хъсандиз кларнетдал макьамар ягъзавай, ахпа башламишна кьуьлер ийидай вичин пабни ва руш кутуна. Алладин бубайриз акуна ада ийердиз ийизвай кьуьлер ва чпивай жедай кьван вири авуна адан зигьин вилик тухун паталди.

Пуд лагьай класс куьтягьайла диде-бубади ам чпихъ галаз Москвадиз тухвана. Ина А.Джалиловаз Большой театрадиз физ сифте сеферда мумкинвал хьана. 1920 йисуз Алла Москвадин хореографиядин училищедик экечӀна. Ахпа ам ЧӀехи театрдин балетдин мектебдиз кьабулна. Ана ада жуьреба-жуьре миллетрин кьуьлер чириз алахъна. Сифтегьан тарсар адаз Александр Горскиди ва Ольга Некрасовади гана. Ахпа ам Василий Тихомирован классдиз гьатна.

Гзаф йисара ЧӀехи театрда кӀвалахна. 20 йисалай гзаф гьана муалимвални авуна.

Адан итим Сергей Иванович Костерин СССС-дин Илимрин Академиядин президиумдин илимдин секретарь тир, техникадин илимрин доктор, профессор. Адан куьмекдалди СССР-дин Илимрин Академиядин Дагъустандин бине дегишарна Дагъустандин филиалдиз. А.Джалиловаз аялар авачир.

Владимир Высоцкий, Ролан Быков ва маса тӀвар-ван авай инсанар абурун къуьншияр тир. Александр Калягиназ, Константин Райкиназ ва масабуруз А.Джалиловади кьуьлер ийиз чирна.

1992 йисуз кечмиш хьана. Домодедовада авай мусурманрин сурарал кучукнава.

20 лагьай виш йисан Дагъустандин лайихлу 15 тӀварарин арада А.Джалиловадин тӀварни ава. Ада вичин зигьиндал ва зегьметдал гзаф къуват эцигна Дагъустан ва дагъустандин агалкьунар жезмайкьван гзаф чкайриз, гзаф инсанриз чир жедайвал. Ахцегь хуьруьн садлагьай музыкадин мектебдиз ва Магьачкъаладин № 8 искусстводин мектебдиз А.Джалилован тӀвар ганва..

1951 йисалди ЧӀехи театрда балерина яз кӀвалахна. Виридалайни кӀанзавай ролар тир «Лезгинка» «Демон» балетда, Чайка («Лебединое озеро»), «Дон Кихот» балетда Мерседесан кьуьл. Дяведин йисара А.Джалилова маса артистрихъ галаз вишералди солдатрин вилик ва госпиталра гана концертар.

ДАССР-дин лайихлу артист я. Адаз Орден «Зегьметдин Лишан» гана.

## Баянар
Абдулманапова Аминат Абдулманапан руш

**Абдулманапова Аминат Абдулманапан руш** (1946 йисан 15 майдиз, Хъарбук, Дахада район) — советрин ва Урусатдин шаир, писатель, таржума ийидай кас, журналист я. 1991 йисалай СССГ-дин писательрин КӀватӀалдин член. 2000 йисалай Урусатдин журналистрин КӀватӀалдин член ва Кефер патан Къавкъаздин писательрин клубдин член я. Дарги я.

## Уьмуьрдин кьиса
Аминат Абдулманапова 1946 йисан 15 майдиз Дахада райондин Хъарбук хьуре дидедиз хьана. Аминатан буба Гьаджиев Абдулманап хуьруьн партиядин хиле кьиле авай кас тир, дидеди медсестравиле кӀвалахна.

Сифтегьан шиирар Амината кхьиз башламишна гьеле мектебда кӀелзавай йисара.

1969 йисуз ДГьПИ-дин физикадин ва математикадин факультет кӀелна куьтягьна. 1987 йисуз Москвада авай А. М. Горькийдин тӀварунихъ галай Литературадин институтни куьтягьна (шииррин семинар тухузвай В.Фирсовади, Россиядин Гьукуматдин ва РФ Правительстводин Пишкешрин лауреатди).

Вичин зегьметдин рехъ Амината башламишна хайи мектебда метематикадин ва физикадин тарсар гуз.

Гьадлай гуьгъуьнай «Дагъустан» телерадиокомпанияда редактор яз кӀвалахна, кӀелунин ва педагогикадин ктабар акъудзавай издательствода редактор тир.

Алай вахтунда ам «Соколёнок» журналдин редактор я.

Абдулманапова Амината кхьенвай шиир, гьикаятар, манияр ва публицистика республикадин газетра ва журналра вири Дагъустанда яшамиш жезвай халкьарин ч!аларал акъудна. Шииррин таржумаяр дагъустандин ва юкьван гьар юкъуз экъечӀзавай изданийра ва кӀватӀалра басма авуна.

Москвадин ва Махачкъаладин издательствайрай 40 ктаб шииррин, гьикаятрин экъечӀна, гьабрикай 15 лайни гзаф ктаб гъвечӀи кӀелзайбуруз багъш авуна.

Ктаб «Диде, заз дуьнья ахъай!» Дагъустандин 13 чӀалал ва чеченрин чӀалал экъечӀна.

Адан шиирар Россияда яшамиш жезвай гзаф халкьарин чӀаларал таржума авунва, гьадалай гъейри маса гьукуматрин чӀаларални акъуднава.

Абдулманапова А. 400 вишелай гзаф манияр кхьенва. Дагъустандин ва Россиядин тӀвар-ван авай композиторри адан шиирар макьамрал эцигна: Е.Звёздный, Э.Вердинянц, М.Касумов, И.Ибрагимов ва масабуру.

Дагъустандин лайихлу инсанрикай ада кьве вишелай гзаф гьикаятар кхьена. Пуд тамашани кхьенва.

Вири ктабар шаирдин къайдадал гъанва адан руша Абдуллаева Альбинади, ам Россиядин художникрин ва журналистрин КӀватӀалдин член я.

Амнинат Абдулманапова — РД-дин культурадин лайихлу алахъавайди я.

1985 йисуз Москвада фейи жегьил писательрин 8 лагьай вири гьукуматдин совещанияда иштираквал авуна.

## Пишкешар ва тӀварар
* А. С. Грибоедован ва Р.Гьамзатован тӀварарихъ галай пишкешар къачуна.
* «Къизилдин лекь» пишкешдин лауреат.
* Пишкеш «Филантроп» (ктаб «Чун еке жезва»).
* Дагъустандин правительстводин, Урусатдин ва Дагъустандин писательрин КӀватӀалрин лайихлу чарар багъиш авуна.
* Дагъустандин халкьдин шаир (2010).
* Дагъустан Республикадин Гьуьрметдин грамота (2016).

## Баянар
Къурумова Инесса Алиман руш

**Къурумова Инесса Алиман руш** (1936 йисан 30 августдиз, Буйнакск — 2015 йисан 28 мартдиз, Магьачкъала) — советрин ва Урусатдин театрда къугъвазвай актриса, Урусатдин халкьдин артистка (2005) я.

## Уьмуьрдин кьиса
Инесса Къурумова 1936 йисан 30 августдиз Буйнакск шегьерда (ДАССР) артистрин хзанда дидедиз хьана. Адан диде Барият Мурадова — Къавкъаздин ССРГ-дин садлагьай халкьдин артист тӀвар къачур кас я. Адан буба Алим Къурумов актёр ва режиссёр, РСФСР-дин халкьдин артист тир.

1962 йисуз Инессади Москвада авай Б. Щукинан тӀварунихъ галай ЧӀехи театрадин училище кӀелна куьтягьна, ада садлагьай къумукьрин студия акьалтӀарна (Б. Кульневан курс, муалимар тип Дина Андреева ва Цецилия Мансурова).

1962—1985 йисара Дагъустандин къумукьрин музыкадин ва драмадин театрада къуллугъна.

1985 йисалай башламишна Дагъустандин М.Горькидин тӀварунихъ галай урусрин драмадин театрада къугъвана.

Вичин хсуси шииррикай ва макьамрикай кӀватӀнавай концертар гваз инсанрин вилик гзаф сеферда экъечӀна.

28 лагьай мартдиз 2015 йисуз Махачкъалада кечмиш хьана.

## Хзан
Къурумова Инессадин вах Белла Алимовна Мурадова (1940 хайи йис) Дагъустандин садлагьай дишегьли-скульптор я.

Руш — Зарема, врач-эндокринолог.

Гада — Заур, экономист, Израильда яшамишни жез ва кӀвалахни ийизва.

## Пишкешар
* ДАССР-дин халькьдин артист (1980).
* УФ-дин лайихлу артист (1997).
* УФ-дин халкьдин артист (2005).
* Дагъустандин Гьукуматдин Гь. ЦӀадасадин тӀварцӀих галай премиядин лауреат.
* Ставропольда хьайи театрдин фестивальдин садлагьай дережадин диплом (1995).

## Театрада къугъвай ролар
* «Ивидай ктад хьанвай мехъер» Г.Лорки — Леонардадин диде
* «Келлегуьзар» К. Гольдони — Маргарита
* «Кьве иесидин къуллугъчи» К.Гольдони — Беатриче
* «Эвленмиш хьун» Н. В. Гоголь — Тихонан руш Агафья
* «Жегьизар авачир руш» А. Островский-Лариса
* «ТӀурфан» А. Островский — Катерина
* «Нора» Г. Ибсен — Нора

И. Курумовади лап гзаф вичин еке зигьин эцигна театрадин устадвал Дагъустанда вилик тухун паталди.

## Баянар
Истису

* Истису (Исмаиллы) (ва я Жангъу) — Исмаиллы райондин хуьр.
* Истису (Хъачмаз) — Хъачмаз райондин хуьр.
* Истису (ГъвечӀи Къавкъаз) — Суван Къарабагъдин / Азербайжандин посёлок.
Гьаирбекова Машидат Гьажидин руш

**Гьаирбекова Машидат Гьажидин руш** (1927 йисан 29 декабрдиз, Ахвах район, КӀаратӀа — 2015 йисан 22 ноябрдиз, Магьачкъала) — Советрин ва Урусатдин шаир, писатель ва драматург, жемятдин алахъавайди я. Дагъустандин халкьдин шаир (1969) я. Урусатдин ва Дагъустандин литература вилик тухун паталди метлеблу кар кутур инсан я.

## Уьмуьрдин кьиса
1927 йисан 29 декабрдиз Ахвах райондин КӀаратӀа хуьре дидедиз хьана. Вич кӀаратӀави ятӀани, ам аваррин шаиррни писател яз гьисабзвай тир.

Шиирар туькӀуьруьз башламишна гьеле аял тир вахтунда. Мектебда кӀелзавай йисара ам халис шаир яз гьисабзавай.

Москвада авай М.Горькидин тӀварунихъ галай Литературадин институт кӀелна куьтягьна.

1948 йисалай экечӀна шиирар басма авуна.

Шииррин кӀватӀалра «Дагъларин дишегьлидин гаф» (1952 йис, тарж.1955 йис) «КӀукӀвал тухузвай рекье» (1958 йис, урус тарж. 1960) Дагъустанда жезвай социализмадин дегишвилер дуьздиз ва гужлудиз къалурна. РикӀин сидкьидай атай гафар Машидата дуьнья хуьдай темадиз багъшна. Ам агъадихъ къалурнавай поэмайрин автор я: «Яргъа авай вах», «Кхьена куьтягь тахьанвай чар» (1955), «Сусан лацу яйлух» (1965), «Тахсиркарвилиз ганвай туьнбуьгь» (1967), «Яру партизандин руш» (1968) ва пьесадин «Женг чӀугуна кӀанда бахт паталди» (1958).

Дустари ва адан яратмишунал рикӀ алай инсанри ам викӀегь дишегьли хьиз къалурзавай, вичин лайихвал, намус авай инсан хьиз. Адаз дакӀан тир кьве-ччин -алайвал, кьуру такабурвал.

Вири уьмуьрда ада дагъларин адетриз керчеквал хвенва.

Уьмуьрдин эхиримжи йисара М. Гьаирбековади историядин темайрикай кхьизвай. Виридалайни ада фикир гузвай имам Шамилаз ва адан наибриз ва мюридриз.

1969—1975 йисара Авар халкьдин Гьамзат ЦӀадасадин тӀварунихъ галай музыкадин ва драмадин театрадин кьиле акъвазна.

ССРГ-дин писателрин КӀватӀалдин член.

Гила авай дагъустанвийриз виликан Дагъустан Республикадин кьил Рамазан Абдулатиповаз талукьарнавай «Чун вал вил алаз акъвазнавай тир, Рамазан!» лугьудай поэмадин автор яз чир хьана.

2015 йисан 22 ноябрдиз кьенва.

## Пишкешар
* Орден «Лайихлувилин Лишан».
* Орден «Зегьметдин Яру Пайдах».
* СтӀал Сулейманан тӀварунихъ галай республикадин пишкешдин лауреат.

## Баянар
Гьасанова Муи Рашидан руш

**Гьасанова Муи Рашидан руш** (1930 йисан 10 июлдиз, Гъуниб район, ЧӀухъ — 2014 йисан 19 июлдиз,) — Совет гьукуматдин ва Дагъустандин тӀвар-ван авай манияр ядай артистка тир. Ам авар халкьдин руш я.

## Уьмуьрдин кьиса

Муи Гьасанова 1930 йисан 10 июлдиз Гъуниб райондин ЧӀухъ хуьре дидедиз хьана. 1951 йисуз ада Дагъустандин папарин муаллимрин интститут акьалтӀарна. Ругуд йисан къене ада Гъунибдин райисполкомдин умуми хилен чӀехиди яз кӀвалахна. 1957 йисуз ада Москвада хьайи Виридуьньядин жегьилринни студентрин фестивалда иштираквал авуна, ана ада гимишдин медал къачуна. ГьакӀни ана адаз ССРГ-дин культурадин министерстводин «Лап хъсан кӀвалах паталди» лишан багъишна.

Адан яратмишушин рехъ башламиш хьана Дагъустандин гьукуматдин манияр ядай ва кьуьлер ийидай ансамбльда. Адахъ гуьрчег сес авай, сегьнеда хъсандиз тухудайвал чиз акурла, адакай ансамбльда кьиле авай солистка авуна. Са гъвеч!и вахтундин арада ам виридаз республикада чир хьана. Са т!имил вахтунилай гуьгъуьниз Москвада фейи Вири Дуьньядин жегьилрин ва студентрин фестивальда иштираквал къачуна, гьана адаз гимидин медаль ва СССРдин культурадин министерстводин лишан"Лап хъсан къвалах паталди" багъшна.

1960 йисуз Дагьустандин телевидениядин ва радиодин санал манияр ягъзавай дестедиз солистка яз теклиф авуна. И кӀвалахдихъ галаз са вахтунда, Муи Гьасановади концертарни гуз башламишна. Гужлу зигьин аваз, ада са къатда вичин пешедин дережа винел хкажун паталди кӀвалахзавай. Вичин яратмишунда халькьдин манийрин адетар хвена. Адахъ галаз са вахтунда дагъустандин манияр Гасанова Муиди цӀийи жуьреда ягъзавай, гилан замандин ван къведайвал, адан манийра-михьи сес, гужлу гьисс ва дериндин метлеб ава.

Адан и кьетӀен лишанри, гзаф кьадар манийри ва са къатда гузвай концертри машгьур артистка жез шарть авуна.

Дагъларин хуьрера, шегьерра ада манияр ягъиз инсанрин вилик экъечӀнава. Ада Дагъустандин культура маса гьукуматрин арада фейи фестивальра тереф авуна.

Вичин манийрал, гуьрчег ва багьа сесел ада инсанрин лап рикӀин сидкьидай кӀанивал къазанмишна.

Виридлай гзаф ягъзавай манияр авар чӀалал Р.Гьамзатован шииррал эцигнавай бур я.

Р. Гьамзатован шииррал кхьенвай манияр кьильди альбомда кӀватӀна «Мелодия» фирмади акъудна.

2014 йисан 19 июлдиз ам Магьачкъалада кьенва.

## Пишкешар
* ДАССР-дин халкьдин артист (1960).

* РСФСР-дин лайихлу артист (1967).

* Халкьарин Дуствилин орден (2011)

* «ДР вилик лайихлу тирвилиз» Орден

* Гь. ЦӀадасадин тӀварунихъ галай пишкешдин лауреат.

## Баянар
Эфендиева Рена Зиявудинан руш

**Эфендиева Рена Зиявудинан руш** (1938 йисан 29 октябрдиз, Магьачкъала) — Советрин ва Урусатдин лайихлу музыкант, пианистка ва педагог я.

## Уьмуьрдин кьиса
Рена Эфендиева 1938 йисан 28 октябрдиз Магьачкъалада дидедиз хьана. Эфендиева Рена лезгидин ва казачкадин хзанда дидедиз хьана. Дяведин йисара са шумуд вацра бубадин хайи хуьре (Кьасумхуьруьн райондин Цмур хуьр) яшамиш хьана. Вири хуьр лезги чӀалал рахазвай, анжах Ренадин чӀехи диде урус чӀалал, амма гьикӀ ятӀани абур сад садахъ галаз хъсандиз гъавурда акьазвай. Четин йисар тир, недай фу бес жезвачир, инсанар гишила авайтӀани сад садаз куьмек ийизвай. Ренадин хзандиз къуьншири куьмек гана гишинвилин кьиникьай хкудна.

Рена Эфендиевади лугьузвай: «Москвада зун 35 йисуз яшамиш хьана, маса шегьерриз фена, гзаф инсанрихъ галаз таниш хьана, амма дагъустандин рикӀ ачух, регьимлу, хушвал ийидай инсанар зал мад гьалтнач».

Аял тир вахтунда Махачкъалада сифте музыкадин мектебда, ахпа училищедани кӀелна.

Мектебдай акъудзавай экзамендал Готфрид Гасанов, тӀвар-ван авай музыкант, теклиф авунвай.

Ада Рена Эфендиеван зигьиндиз къимет гана ва вичи кӀвалахзавай музыкадин училищедиз къабулна. Гьа вахтара училищедиз гагь-гагь къвезвай тир еке музыкантар : Ростропович, Рихтер ва масабур.

Москвада авай Гнесинрин тӀварунихъ галай гьукуматдин музыкадан ва педагогикадин институт кӀелна куьтягьна.

70 лагьай йисара Рена Эфендиевади Даггосфилармонияда регьбервал авуна.

Гуьгъуьнай Махачкъаладин музыкадин училищедин директор яз кӀвалахна.

1984 йисалай башламишна Москвада яшамиш жезва. Гьа шегьерда авай Шниткедин тӀварцӀихъ галай музыкадин колледжда тарсар гузва.

Москвада ва Ленинградда фейи Дагъустандин литературадин ва устадвилин Йикъарин иштиракчи я. Дагъустанда, Москвада, Ленинградда, ТӀифлисда, Бакуда концертар гваз экъечӀна. Вичин концертра Р.Эфендиевади Ф.Лист, Ф Шопенан, А. Скрябинан ва Дагъустандин композиторрин макьамар ишлемишзава.

## Пишкешар
* Дагъустандин лайихлу артист (1968 йис).

* Дагъустандин халкьдин артист (1976 йис).

## Баянар
Гьажийрин Рагьимат АбдулмутӀалибан руш

**Гьажийрин Рагьимат АбдулмутӀалибан руш** (1909 йисан 18 июлдиз, Ахцегь — 1990 йисуз, Магьачкъала) — Советрин манияр ядайди (сопрано), РСФСР-дин халкьдин артистка. Лезги я.

Рагьимат Гьажиева – манияр лугьунин ва манияр ягъунин исскусстводин лап вини дережайрихъ агакьнавай садлагьай сувави паб, Урусатдин ва Дагъустандин халкьдин артистка я.

## Уьмуьрдин кьиса

Рагьимат Гьажиева 1909 йисан 18 июлдиз Дагъустандин Ахцегь хуьре дидедиз хьана. Адан бубади медреседа тарсар гузвай.

1915 йисуз вири хзан яшамиш жез Бакудиз фена. Бакуда адан бубади складрал заведиш яз кӀвалахна. Урусрин ва туьрквейрин гимназияда кӀелна, вахт авайла манийрал алахъзавай. 1915 йисуз азербайжанринни эрменийрин арада дяве хьайила, Рагьимат хайи хуьруьз хтана. 1921 йисуз мад Бакудиз хъфена. Азербайжандин дишегьлерин педагогикадин институт кӀелна куьтягьна. Институтдалай гуьгъуьниз ада тарсар гуз Хунзахда ва Ахцегьра мектебра кӀвалахна, райондин халкьдин судья яз хкянава, гуьгъуьнай — ДАССР-дин Верховный суддин коллегиядин член яз.

Са сеферда Дагъустандиз министр Серго Орджоникидзе атайла, адан вилик концертда Рагьимат Гьаджиевади манияр яна. Пуд югъни алатнач, ам Дагъустандин радиокомитетдин ван ванцив гутуна мани лугьудайбрун дестедин кьиле авай артистка яз тестикьарна, лугьуз: «судья регьятдиз жегъида, амма ихьтин сес мад республикада авач». Адаз лап гуьрчег, гегьенш диапозон авай сес авай тир. Дяведин йисара Рагьимата маса артистрихъ галаз госпиталра ва кьушундин частара концертар гана.

Москвада фейи (1950, 1960 йис.) Дагъустандин устадвилин ва литературадин Йкъарин иштираквал къачуна.

1935—1970 йисара Магьачкъалада Дагъустандин радиодин солистка тир. СССР-дин халкьарин манияр ягъзавай артисткади вичин концертра. ТӀвар-ван авай композиторрин Г. Гьасанован, Э. Ибрагьимовадин, С. Керимован, З. Гьажиеван манияр кхьизвай композиторрин А. Мегьманан, О. Аюбован, Дж. Мехтиеван ва масабурун манияр ягъна.

1990 йисуз Рагьимат Гьажиева кечмиш хьана.

## Пишкешар

* Дагъустандин халкьдин артистка.
* РСФСР-дин халкьдин артистка (1967).
* Ленинан тӀварунихъ галай Орден (1960).
* 2 Орден «Лайихлувилин Лишан» (1943,1945).

## Адан гьуьрметдай

* Ахцегьрин аялрин музыкадин школадихъ адан тӀвар гала.
* Магьачкъалада ам яшамиш хьайи кӀвалел (Ирчи Казака, № 14а) рикӀел хуьдай тахта ала.

## Баянар
Ферзалиева Саимат Кериман руш

**Ферзалиева Саимат Кериман руш** (1925 йисан 1 январдиз, Ахцегь) — Советрин майишатдин, гьукуматдин ва политикадин алахъавайди тир. Социализмдин Зегьметдин Игит.

## Уьмуьрдин рехъ

Саимат Ферзалиева 1925 йисан 1 январдиз Ахцегьа кесиб лежбердин чӀехи хизанда дидедиз хьана. Диде Умагьаназ зегьметдин йикъар­ къазанмишиз куьмекун патал ам гьеле 1935-йисан гатун тӀатӀилриз колхоздин производстводик экечӀ­на. Са йисалай Ахцегьрин 1-нумрадин мектебда 7-класс куьтягьна, ам Агъасиеван тӀварунихъ галай колхозда тамамвилелди кӀвалахал акъвазна, виридалайни жегьил колхозчи хьана.

1941 йисалай башламишна ирид класс куьтягьна, ада К. Агъасиеван тӀварунихъ галай колхозда кӀвалахиз экечӀна. Дяведилай гуьгъуьниз хьайи четин йисара С.Ферзалиевади 500 вишелай гзафни зегьметдин йикъар акъудзавай, вад аялдихъни ва инвалид итимдихъни гелкъуьна.

Адан гьакъисагъвал акуна, колхоздин правленияди ам багъларин бригадада звенодин кьиле эцигна. А звенода 20 зегьмет чӀугвадай дишегьлияр авай, абуру са гектардилай 180 центнер лап хъсан ичер кӀватӀзавай. А ичер Москвадиз ва маса советрин гьукуматдин шегьерриз ракъурзавай тир.

Багълариз гьавадай химикатар ягъиз сифте кьил кутур кас я.

30 апрельдиз 1966 йисуз ССРГ-дин Верховны Советдин Указдал Ферзалиева Саиматаз Зегьметдин Игитвилин тӀвар гана, Ленинан тӀварунихъ галай Орден ва къизил медал «Мукални кӀута».

РСФСР-дин Верховны Советдин 6 эверунал депутат яз хкянава.

30 октябрдиз 2015 йисуз Ахцегь хуьре ам яшамиш хьайи кӀвалел рикӀел хуьдай тахта эцигна.

1995 йисуз кечмиш хьана.

## Пишкешар

* Социализмдин зегьметдин игит.
* Ленинан орден

## Баянар