open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Миграгъ Къемер

**Миграгъ Къемер** — тахминан XV виш йисан сифте кьилера Миграгъ хуьре уьмуьр авур лезги шаир. Ашукьрин манийрай чаз малум тирвал, Миграгъ Къемер «Мазан» («ашукь») лакӀаб алаз тӀвар акъатнай шаир тир. Миграгъ Къемер девлетлу, тӀвар-ван авай хзанда дидедиз хьана. Адан диде Къарабагъдин эрмени, бубани Миграгъви лезги тир. Къемераз араб чӀалалди вичин вахтунин виниз тир дережадин чирвилер къачудай мумкинвал хьана. Ада вичи туькӀуьрай эсерар араб гьарфаралди кхьидай ва бубадин чуьнгуьрдихъ галаз вичин юлдаш рушар кӀватӀ хьанвай чкайра, межлисра, мелера лугьудай. Ада туькӀуьрай эсерар сиверай-сивериз физ, кӀел-кхьин чидай ксари чпин кӀватӀалра кхьиз, лезги халкьдин арада чкӀана, иллаки мазанрин сиве-меце гьатна. Абурукай са кьадарбур чавни агакьнава.

## Баянар

вахта ва инсанар
Мегьарамдхуьр

**Мегьарамдхуьр** () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Мегьарамдхуьруьнсоветдик» акатзавай хуьр. Райондин кьилин хуьр я.

## ТӀвар-ван авай ксар
* Гьажимурадов Мурад Къурбанмегьамедан хва, лакӀаб *Марлен Каиди* — урус чӀалал теснифзавай лезги шаир.
* Гьажиев Мегьамед Мегьамедан хва (1897—1958) — чӀехи лезги алим-филолог ва шаир.
* Гьажиев Фикрет Мирзоевич — лезги шаир ва журналист.
* Ибрагьимов Имирали — лезги шаир.
* Искендеров Абдуллагь Гьажимурадан хва — чӀехи лезги шаир.
* Мурадалиев Желил Пиралидин хва — лезги шаир ва журналист.
* Агьмедов Ибрагьим Агьмедан хва (1921—2007) — лезги шаир ва журналист, педагог.

## ЭлячӀунар
* Село Магарамкент / Дагестан / Справка / СКФО.РУ (Северо-Кавказский федеральный округ) 
* Официальный сайт Муниципального района «Магарамкентский район» РД
Мирикина

**Мирикина**, ва икӀа **йифен маймун**, ва икӀа **пудцӀаралай дурукул** () — жуьре некхвазайбур хзандин винел гьяркьуьнер алай маймунрин. 

## Беден гьихьтиди ятӀа
Джендекдин йаргъивал 24-37 см, тумун йаргъивал 30-40 см. Бедендин заланвал 0,6—1 кг. ЧӀехи пай бедендин ва тумунин ранг муьрхъуь-рагъул, чъин ва гардан экуьди. Вилер гзаф эке йа, амма йифин уьмуьр тхузвай виляй.
БицӀи элкъёнай кьил, бицӀи йапар; ахъайнавай кӀеник нер хлер, къакъуднавай гзаф шкӀуь цлал, масса амерекан маймунралай; бицӀи кӀирер, тик акъвазнавай атӀунин сарар, йалхьанвай джендек, хътуьл сар алай, йаргъи кьулух кӀвачер; галкӀнин тижезвай тум. 

## ТӀуьн
Незва тарцин бегьер ва пешер, пепейар, нуькӀрен какаяр, нуькӀвер ва кьуркьу лифрёл.

## Уьмуьр хасийат
Йашамиш ва гъуьрчез, бицӀи мехелрал. Йашамиш тарцин хъалхъамра жезва. Дишида йиса са шараг хазва. КӀенин америкадин тамара гьалтзва.
Мискин Вели

**Мискин Вели** — XVI виш йисуз уьмуьр авур лезги шаир. Ам Самур магьалдин Мискискар хуьре дидедиз хьана. Зариди вичин эсерар лезги ва туьрк чӀаларал теснифна. *«Шехьзава зун»* шиирдай малум жезвайвал, Мискин Вели «гьахъсузвилер акунвай, хиялри перт авунвай, гьижран чӀугунвай» инсан я.

М. Велидин чӀалар сифте яз алим М. Ярагьмедова жагъурна ва печатдиз акъудна. Туьрк чӀалал теснифнавай шиирар лезги чӀалаз Шагь-Эмир Мурадова элкъуьрна. XVI виш йисан шаирдин чӀалар уьмуьрдин татугайвилерикай ва са тӀимил хьайитӀани рикӀик шадвал кутазвай муьгьуьббатдикай я.

## Эдебият
* Дагъустандин савкьватар. ТуькӀуьрайди М. Ярагьмедов. — Баку, 1987. (Азерб. чӀалал).

## Баянар
Ярагъ Мегьамед

**Ярагъ Мугьаммад хьажи** (1771 йисуз Вини Ярагъ хуьре дидедиз хьана — 1838 йисуз Гуниб райондин Согратль хуьре рагьметдиз фена) — Кеферпатан Къавкъазда суни мезгьебдин муьридизм рекьин бине кутур кас, вири Дагъустандинни Чечнядин имамрин муаллим, чӀехи философ, лезгийрин, гьакӀни Дагъустандин маса халкьарин азадвал патал ара датӀана женг чӀугур кас. Накшбанди тӀарикъатдин муршид. Къази Мегьамед ва Имам Шамилан муаллим. Къавкъаздин халкьар пак дяве тир «Гъазаватдиз» сифте яз эверайди Мегьамед Ярагъви тир.

## Уьмуьрдикай
Мегьамед Эфенди 1771 йисуз Куьре округдин Гуьне наибвилин Вини Ярагъ хуьре, лезги алимдин хзанда дидедиз хьанай. 

Мегьамед Эфендидин паб Айшат Ахцегьви Магьарам Эфендидин руш тир. Абуруз пуд аял авай: Гьажи-Исмаил, Исхак ва руш Гьафисат. Гуьгъунлай, Гьафисат имам Къази Мегьамедаз фенай. 

1825 йисуз Мегьамед Эфенди урусри кьуна Кьурагь кӀеледа дустагъвиле тванай. Амма ам конвойдихъ галаз генерал Ермолован патав Тбилиси шегьердиз тухузвай рекье вичин женгинин юлдашрин куьмекдалди азад хьанай. 

Мегьамед Ярагъви 1838 йисуз аваррин Согратль хуьре рагьметдиз фенвай. Адан сур къе пӀир я.

## Диндин рекье крар
Диндин сифтегьан чирвилер ада хайи хуьруьн медресада къачунвай. Гуьгъуьнлай ам Согратль ва Аракани хуьрера авай чӀехи алимрин шакӀуртвилик квай. Адан муаллимар, а чӀавуз гзаф машгьур тир, Сейид Хъачмазви, Сейид Шиназви, Гьасан Кудатливи ва Ахцегьви Магьарам Эфенди тир. КӀелунар акьалтӀайдалай кьулухъ, Мегьамед Ярагъви вичин хайи хуьруьз элкъвена чкадин медресада араб чӀалан, теологиядин, логикадин ва риторикадин тарсар гуз эгечӀнай. Гуьгъуьнлай Дагъустандинни Чечнядин имамар хьайи Къази-Мегьамед ва Шейгь Шамил,  Бухарадай тир Хас-Мегьамед ва Къази-Къумухви Жамалдин — Мегьамед Эфендидин шакӀуртар тир.

Мегьамед Эфендидин ва адан терефдаррин кьилин къаст — Урусатдин Империядихъ галаз женг чӀугун паталди вири Къавкъаздин халкьар сад авун тир. Ада тухузвай сиясатди вири Къавкъаздиз ва гьакӀни къеце патаз чӀехи таъсир ганвай.

## ТуькӀуьрай эсерар
Мегьамед Эфенди, 1910 йисуз М. Мавраеван типографияда чапдай акъатай «Асарал ас-Ярагъи» ктабдин кирам тир. Ктабда Мегьамед Эфендиди вичин уьмуьрдикай ва диндин рекьикай кхьенвай. Идалайни гъейри, ктабда муькуь шейгьриз кхьей чарарин кьатӀар, поэмаяр гьалтзава.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Миграгъ Мардали

**Миграгъ Мардали** (1820 – 1927) — лезги шаир. Миграгърин хуьре Асваран хзанда дидедиз хьана. Ада, вири вичин яргъи уьмьурда дерзичивал ийиз, хизан хвена. Самур ва Куьре дерейра, Къуба пата Мардали тефей хуьр бажагьат жагъин. Гзаф йисар ада шаир Кесиб Абдуллагь хайи хуьр тир Манкъулида акъудна. Мардали савадлу, дуьньядикай хабардар, рикӀ михьи, анихъ галай инсандикай хабар кьадай кас тир. Вичин рикӀ тӀар ва я шад авур, вичиз таъсир авур крарикай ада чӀалар туькӀуьрдай. Жемятдиз уста Мардалидин чӀалар бегенмиш тир, вучиз лагьайтӀа адани, Етим Эмина, Ахцегь Гьажиди, Малла Нуриди ва маса лезги шаирри хьиз, зегьметчи инсандин дерди гьалдикай, гьа аямдин татугайвилерикай кхьизвай.

Уста Мардалиди вичин чӀалар жуьреба-жуьре месэлайриз бахшзава. Абурун арада мугьуббатдин, яшайишдин, насигьатдин ва сатирадин эсерарни гьалтзава. Уьмьурлух вичин зегьметдал яшамиш хьайи ва халкьдиз къуллугъ авур уста Мардали 1927-йисуз кечмиш хьана. Шаирдин чав агакьай эсерри революциядлай виликан лезги литература мадни девлетлу ийизва.

## Баянар
Монако

**Монако** () — Европада авай, Лигури гьуьлуьн къерехда ава пачагьвал я.

Им лап куьлуь гьукумат я. Эхиримжи 20 йисан къене гьуьл кьулухъ хьунухьди Монакодин чилер 40 гектардин чӀехи хьанва.

## Маса макъала
* Монакодин Формула-1 Гран-при

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* Permanent Mission of Monaco to UN 
* Статистика
Монголия

**Монголия** () — рагъэкъечӀдай патан авай Азиядин гьукумат.

## ЭлячӀунар
* 
* President of Mongolia
* The State Great Hural (Parliament) of Mongolia 
* The Ministry of Foreign Affairs of Mongolia
* Permanent Mission of Mongolia to the United Nations
* Статистика
Мурманск

**Му́рманск** (1917 йисалди — **Рома́нов-на-Му́рмане**) — урусатда кефер пата авай шегьер. Дуьньяда виридалай чӀехи полюсдин шегьер. Мурманск областьдин административ юкь. Кьегьал-шегьер я.

## Жемят
2010 йисан гьисабуниз килигайла Мурманскдин агьалийрихъай 89,6 % урусар я, 4,6 % — украинвияр, 1,6 % — белорусар, 0,8 % - татарар, амайбуру шьегердин агьалийрикай 3,2 % кӀватӀзава. Диндихъ агъазвайбурукай чӀехи пай урус православбур я.

## Халкьарин арада авай дуствал

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* Мурманскдин официал сайт
Бенито Муссолини

**Бенито Амилкаре Андреа Муссолини** (,  — ) — Италиядин политикадин къулугъ ийидади, литератор, кьил Милли фашистрин партиядин, диктатор, пачагь (ит. «дуче»).

## Баянар

## ЭлячӀунар
Муьгуьбали Кузунви

**Муьгуьбали Кузунви** — 1918 йисуз эрмени дашнакрин ва большевикрин кьушунрин аксина женг чӀугур и кас гьакӀни чӀехи алим тир. Ада ва Гьатем агъа ЧӀакарви кӀеви дустар тир ва абуру санал азадвилин женг чӀугунай.

## ЭлячӀунар

## Эдебият

## Баянар
Кеферпатан МуркӀарин океан

**МуркӀарин океан** () — 
## ЭлячӀунар
* Глава «Морской лед» из «Copenhagen Diagnosis: Climate Science Report»
Муьнуьгъ

**Муьнуьгъ** (лат. *Meles meles*) — двул палк (гьайван) хзан кьве Mustelidae-дин, йашамиш жезва Евразияда. Бедендин йаргъивал — 60—90 см (тум: 20—24 см), бедендин заланвал — 24 кг.

## Жуьредин мехелар
* *Meles meles meles* — Чапла Европада
* *Meles meles marianensis* — Испини ни Португалида
* *Meles meles leptorynchus* — Урусатда
* *Meles meles leucurus* — Чин ни Тибетда
* *Meles meles anaguma* — Японида
Истису (Хъачмаз)

**Истису**, **Мукьтадир** (?-12.06.2018) — Азербайжан республикада, Хъачмаз райондин кефер пата авай муниципалитет ва хуьр. 

## Агьалияр
Хуьрьун агьалияр —  2,236 касди туькӀуьрзава.

Мукьтадирда уьмуьр гьалзавай халкьарикай чӀехи пай лезгияр я.

{|
| valign="top" |

Хуьре урусар тӀимил авайтӀани, ина чӀехи пайди (90%) урус чӀалал рахазва, амайбуру лезги ва азербайжан чӀалал. 
Ина яшамиш жезвай лезгийрикай гъейри, маса халкьари лезги чӀал къулайдаказ гъавурда кьазва.

## Дин
Мусурман суннияр 90 %, мусурман шиияр 8 %, християнар 2 %. Хуьре кьве мискӀин, са пӀир ава.

## Тарих
Хуьруь, Совет гьукум паталай женг тухузвай актив лезги иштиракчидин, Абдул Мукьтедир Айдинбекан хвадин тӀвар хуьзва.

1942 йисарал кьван хьуруьн агьалидин вири урусар туькӀуьрзавай. Дяве береда инлай кьуч хана хъфенвай урусрин чка, Дагъустандин Дукъузпара районда авай Къаракуьре ва мукьвара авай лезги хуьрерай иниз атанвай ксари кьунва.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Хъачмаз райондин официал сайт
*
Муьшкуьр Серфинат

**Муьшкуьр Серфинат** — 1741 йисуз Муьшкуьрда иранви Надир шахдин кьушунрин аксина женг чӀугур дишегьли пагьливан. Адан гьакъиндай сифте яз дявейрин шагьид хьайи иранви автор Мегьамед Казима малумат ганай.

## Баянар
На-дене чӀалар

**На-дене чӀалар** — чӀалан мехел, Дене-енисей хзандин. ЧӀалар тлингит, эяк ва атабаск халкьарин Вини Америкада. Рахазай ксар на-дене чӀалал Америкада 170 агьзур инсан кьван.

## Вад хлел апай хьун
* **[[Тлингит чӀал]]**
* **Атабаск-эяк чӀалар**
** **[[Эяк чӀал]]** : Эхир рахазвай инсан (Мэри Смит Джонс) кичмиш хьана 2008.
** **[[Атабаск чӀалар]]** ва икӀа **Дене чӀалар**
*** **[[Вини атабаск чӀалар]]** : атна, денайина, дег-хитан (ингалик), холикачук, коюкон, вини кускоквимдин, аскӀан танана, танакросс, вини танана, вини тутчоне, кӀенин тутчоне, гвичин, хан, тагиш, талтан, каска, данеза, секани, вини слейви (маунтин-хэр-бэрлейк), кӀенин слейви, догриб, дене-сулине (чипевьян), цецаут (амач 1927 йисуз), цутина (сарси), бабин-вицувитен, дакелх (кэрриер), чилкотин, никола
*** **[[Секин океан кьерен атабаск чӀалар]]** : †вини умпква (ампква), рог-ривер (: †коквилл, тутутни, †часта-коста), †галис-эплгейт (дакубтун, эппльгейт), толова, хупа (: †чилула, †вилкут), †маттол, †ил-ривер (: вайлаки, синкионе, нонгатль, лассик, като)
*** **[[КӀенин атабаск чӀалар]]** : † кайова-апаче, хикарийя (хикарилья), † липан, мескалеро-чирикауа, чапла апаче, навахо

## Алукьун
* Table of contents and ordering information for ''The Dene-Yeniseian Connection.''
* Ethnologue.com: Language Family Trees — Na-Dene
* Alaska Native Language Center
* Athabaskan word comparison table
* Dené-Yeniseian / Na-Dené Swadesh lists (incomplete)
Апрель

**Апрель** (виликан тӀвар — **Нава**) — кьудлагьай григорий календардин варз.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* Лезги варцар тӀварар
Муьгъверган

**Муьгъверган** () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Муьгъверган» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

## География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин юкьванни-кефер пата, СтӀал Сулейман райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, Самур вацӀун чапла кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 17,5 км яргъал ала. Хуьруьн вини патайтӀуз республикадин «Мегьарамдхуьр-Ахцегь-Рутул» трасса физва.

## Тарих
Гилан хуьруьн тарих вичин бинедин хуьр тир ЦӀуру Муьгъверганрин (Вини Муьгъверган) тарихдихъ галаз алакъалу я.

XIX виш йисан 1866 йисуз Муьгъверган хуьр вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Хуьрел ва ЦӀуру Киркар хуьрерихъ галаз Киркарин хуьруьнжемятдик акатзавай.

## Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1473 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 1526 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 1756 кас тир. Агьалидин вири лезгияр, суни — мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, ЦӀуру Муьгъверган хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 657 кас тир.

## ТӀвар-ван авай хуьруьнвияр
* Гуьлмегьамедов Агьмедуллагь Гуьлмегьамедан хва — чӀехи лезги алим, филолог кавказовед, профессор, филологиядин илимрин доктор.

* Мадрудин Шамсудинович Мугьаммед - Эминов — урусатдин психоаналитик ва психолог, психологиядин илимрин доктор, МГьУ-дин професор.
* Нажмудин Самури (Къазиев Нажмудин) — Турцияда авай лезги шаир.

## Баянар

## ЭлячӀунар
*  Муьгъверган хуьруьн тарих
Найроби

**Найроби** () — шегьер экватардин патав, Кениядин кьилин шегьер, виридлани чӀехи шегьер кьибле Африкада. Ксар кьадар шегьерда пуд ва кьуд милион кьван лугьузва, дуьз кьелун чатин хьана шегьердин къвалаг гзаф трушобаяр гва.

## ЭлячӀунар
Науру

**Науру Республика ** — бицӀи гьукумат.

## ЭлячӀунар
* 
* Статистика
Немец чӀал

**Немцерин чӀал** () — индоевропадин чӀаларин германрин чӀаларикай сад я. Дуьньяда авай виш миллиондилай пара ксариз ам хайи чӀал я. Кхьизвайди я латинрин гьарфарал.

## Рахазвай гьукуматар
Немцерин чӀалал и гьукуматра рахазва: Германия, Австрия, Швейцария, Бельгия, Люксембург, Лихтенштейн

## ЭлячӀунар

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Непал

**Непал**, **Федератив Демократиядин Республика Непал** (непал. नेपाल ) — Азиядин кьибле пата авай гьукумат.

## Шикилар

Файл:Kathmandu-Basantapur Chowk-34-Palast-2013-gje.jpg|Катманду
Файл:Pashupatinath-Votivstupas-38-2013-gje.jpg|Пашупатинатх 
Файл:Bhaktapur-Yaksheshvara-330-erotische Schnitzerei-gje.jpg|Бхактапур
Файл:Changu Narayan-Garuda Narayana-46-Schnitzerei-2013-gje.jpg|Чангу Нараян
Файл:Patan-Narsimha-04-Degutale-2014-gje.jpg|Лалитпур (Патан)
Файл:Dzongla to Lobuche-45-Pflanze mit Rauhreif-2007-gje.jpg|Гьималаяр
Файл:Gokyo surroundings-54-Ngozumpa-Gletscher-Berge-2007-gje.jpg|Гьималаяр
Файл:Mustang-Ghami to Lo Gekar-66-Mui La-2015-gje.jpg|Мустанг
Файл:Mustang-Lo Manthang to Tibetan border-34-2015-gje.jpg|Мустанг


## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* Permanent Mission of Nepal to the United Nations
Нил

**Нил** — (араб. النيل‎‎ an-nīl, ингл. Nile, егип. iteru ва Ḥ'pī, копт. Ⲫⲓⲁⲣⲱ (p(h)iaro)) — вацӀ Африкада

## ЭлячӀунар
* Река Нил. 
* Нил — Эке дам чи ччилин
* Нил — ччандин вацӀ
Наукандин юпик чӀал

**Наукандин юпик чӀал**
## Гафалаг
* **yuk** кас 
* **anguyak** душман; Урус 
* **nanuq** лацу сев
* **ayveq** морж
* **neghhsaq** тюлен
* **ulagaq** лацу сикӀ
* **quyngiq** domestic reindeer
* **tuntu** wild reindeer 
* **epeqaq** moss
* **equt** willow 
* **atekuk** парка
* **qulliik** шалвар
* **kamgek** (тек) **kamget** (гзаф); ботинка, туфли
* **nasaghaq , nasaq** başlık
* **ayggaq** бегьле 
* **sikuq** раб
* **eknitaq** фонар, фанус 
* **awk** иви

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Steven A. Jacobson (2005), ''History of the Naukan Yupik Eskimo dictionary with implications for a future Siberian Yupik dictionary'', Études/Inuit/Studies 29 (1–2):149-161
* М. Членов, Уэленский язык – проблема идентификации
* Эскимосов азиатских язык
Нилгау

**Нилгау** (лат. *Boselaphus tragocamelus* ) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
Нйала

**Нйала** (лат. *Tragelaphus angasii* ) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
 
## 
*Сув нйала
Нью-Йорк

**Нью-Йорк** () — АСШ-дин виридалайни чӀехи шегьер я, дуьньядин виридалайни чӀехи агромерациядикай садак акатзава. Шегьердин агьалийрин сан-гьисаб — 8 363 710 кас (2010); агломерациядин — 23,9 млн кас (2010) я. Шегьер Атлантик океандин къерехал, Нью-Йорк штатдин рагъэкъечӀдай пата ала. XVII-лагьай виш йисан сифте кьиле шегьер голландиядин колонистри диб эцигнава. 1664-лагьай йисал кьван адаз ЦӀийи Амстердам лугьузвай тир.

Нью-Йорк 5 райондикай (боро) — Бронкс, Бруклин, Куинс, Манхэттен, Статен-Айленд — ибарат я. Асул тир килигуниз лайих авай чкаяр Манхэттен борода ава. Абурукай: тарихдин цавчухварар (Эмпайр-стейт-билдинг, Крайслер-билдинг), Рокфеллер юкь, Вулворт-билдинг, художестводин Метрополитен-музей, Метрополитен-опера, Соломон Гуггенхайман музей (живопись), Америкадин тӀебии тарихдин музей (динозаврин скелетарни планетарий), кьиса тир «Челси» отель, СМТ-дин штаб-квартира, Гарлем.

Нью-Йорк — дуьньядин лап чӀехи мана-метлеб авай финансрин, сиясатдин, экономикадинни медениятдин юкь я.

## Борояр

Нью-Йорк 5 борояр () акатзава.

## Спорт

### Америкадин футбол
* Нью-Йорк Джайентс
* Нью-Йорк Джетс

### Баскетбол
* Нью-Йорк Никс
* Бруклин Нетс

### Бейсбол
* Нью-Йорк Янкиз
* Нью-Йорк Метс

### Футбол
* Нью-Йорк Ред Буллз
* Нью-Йорк Космос
* Нью-Йорк Сити

### Хоккей
* Нью-Йорк Рейнджерс
* Нью-Йорк Айлендерс

### Теннис
Гьар йисуз Нью-Йоркда (пахун вацран эхирда - мара вацран сифте кьиле) Теннисдай АСШ-рин ахъа чемпионат тухузава, им [теннисдай ЧӀехи Шлемдин сериядин кьуд турниррикай эхиримжиди я..

== [Стхавилин шегьерар ==
Нью-Йоркдин стхавилин шегьерар:
*  Каир (), Мисри (1982)
*  Пекин (), Китай (1983)
*  Токио (), Япония (1960)
*  Мадрид, Испания (1982)
*  Санто-Доминго, Доминикан Республика (1983)
*  Будапешт, Венгрия (1992)
*  Иерусалим, Израиль (1993)
*  Лондон, ЧӀехибритания (2001)
*  Йогьаннесбург, КьАР (2003)

Формалиствилин «юлдаш-шегьер»:
*  Рим, Италия (1992)

## Эдебият
* 
* Ирвинг Вашингтон «Нью-Йоркдин тарих» 

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* Туристдин сайт 
* ТӀварарни шикилар
Цифраяр

**Нумраяр** система гьарфарин («буквы») нумраяр кхьин паталди («слов») (числовые знаки). Гаф «нумра» килиг тавуна къалурда цӀуд ихьтин («алфибдин») знакар: 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9.

Ава мадни гзаф жуьре («алфибар»):

римские нумраяр (I V X L C D M)
цӀуругудрин жуьре (0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 A B C D E F)
маярин нумраяр (от 0 до 19)
## Нумраяр лезгидал

## Араб-гьинди нумраяр гьар чӀалара

A&nbsp;— стандартные европейские, B&nbsp;— арабские, C&nbsp;— восточно-арабские, D&nbsp;— деванагари, E&nbsp;— бенгальские, F&nbsp;— гурмукхи, G&nbsp;— гуджарати, H&nbsp;— ория, I&nbsp;— тамильские, J&nbsp;— телугу, K&nbsp;— каннада, L&nbsp;— малаяли, M&nbsp;— тайские, N&nbsp;— лаосские, O&nbsp;— тибетские, Р&nbsp;— бирман, Q&nbsp;— кхмер, R&nbsp;— монгол, S&nbsp;— лимбу, T&nbsp;— new tai lue

## Алукьунар
* Титло — переводчик чисел (глаголица, кириллица, римские, китайские, арабские, арабские восточные, бенгали, гуджарати, гурмукхи, деванагари, каннада, лао, малаялам, ория (уткали), саураштра, тайские, тамильские современные, телугу, тибетские, бирманские, лимбу (яктумба), кхмерские, монгольские)
* Грамота.ру: История происхождения слов «число» и «цифра», статья из журнала «Наука и жизнь»
Нунивакдин чупик чӀал

**Нунивакдин чупик чӀал**
## ЭлячӀунар
* '''Nuniwarmiut Piciryarata Tamaryalkuti''' : Nunivak Island Cup'ig Language Preliminary Dictionary 
* Griffin, Dennis, ''A history of human settlement on Nunivak Island, Alaska: Insights from recent investigations at Nash Harbor village''
Ориби

**Ориби** (лат. *Ourebia ourebi*) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.

## Жуьредин мехелар
* *[[Ourebia ourebi aequatoria]]* 
* *[[Ourebia ourebi cottoni]]*
* *[[Ourebia ourebi dorcas]]* 
* *[[Ourebia ourebi gallarum]]* 
* *[[Ourebia ourebi goslingi]]* 
* *[[Ourebia ourebi haggardi]]* 
* *[[Ourebia ourebi hastata]]* 
* *[[Ourebia ourebi kenyae]]*
* *[[Ourebia ourebi montana]]* 
* *[[Ourebia ourebi ourebi]]* 
* *[[Ourebia ourebi quadriscopa]]* 
* *[[Ourebia ourebi rutila]]* 
* *[[Ourebia ourebi ugandae]]*
Орикс

**Орикс** (лат. *Oryx gazella*) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
Ортажа

**Ортажа** () — хуьр, Балакесир вилайатда. Иски тӀвар **Кирне** (*Kirne* 1961 йисал). Къавкьаз-Урус дяве фидайла иниз гзаф лезгияр катна, алай береда гзаф ксар лезгияр.

## Баянар
Океания

**Океания** — чилинмикит, гзаф геопалитикадин кьатӀ дуьнедин, кӀватӀал хьанавай бицӀи гзаф островрал юкьван ва эрчӀи пата Секин океанда.

## Гьукуматар

*  Австралия (континент)
*  Вануату
*  Кирибати
*  Маршаллдин Островар
*  Микронезиядин Федератив Штатар
*  Науру
*  Палау
*  Папуа — ЦӀийи Гвинея
*  Самоа
*  Соломондин Островар
*  Тонга
*  Тувалу
*  Фиджи
*  ЦӀийи Зеландия

## Ксар ва дин

## ЭлячӀунар
* Институт географии Российской Академии Наук. Информация про Океанию.
* U.S. Geological Survey, U.S.Department of the Interior. Glaciers of Irian Jaya, Indonesia, and New Zealand.
Оман

**Оман** (), **Султанат Оман** — Азиядин рагъакӀидай пата авай гьукумат я.

## ЭлячӀунар
* 
* Permanent Mission of the Sultanate of Oman to the United Nations
* Статистика
ТӀаратӀ

**ТӀаратӀ** (, ) — гьукуматрин чӀехи символ я. ТӀаратӀар чирдай илим вексиллология я. ГьакӀани, тӀаратӀар жезва тешкилатарин, халкьарин (этник тӀаратӀ), гьерекатарин, кьушунрин, гражданвилин, милливилин, шегьеррин, регионрин. 

## ЭлячӀунар
* Flags of the World 
* vexillographia.ru 
* geraldika.ru 
*
Палестина

**Палестина** — азиядин са кьадар кьабул авунвай гьукумат.

## ЭлячӀунар
* Permanent Observer Mission of Palestine to the United Nations
* International Recognition of a Unilaterally Declared Palestinian State: Legal and Policy Dilemmas
Август

**Август** (виликан тӀвар — **Пахун**) — муьжуьдлагьай григорий календардин варз.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* Варцарин лезги тӀварар
Перу

**Перу** ( , кечуа *Piruw Mama* , аймара *Piruw Suyu* ) — Кьибле Америкада рагъакӀидай патан авай гьукумат.

## География
Кефердинни рагъакӀидай пата Эквадордихъ галаз, кефер пата Колумбиядихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата Бразилиядихъ галаз, кьиблединни рагъэкъечӀдай пата Бразилиядихъ ва Чилидихъ галаз сергьятра ава. РагъакӀидай патарай Лас океандин ятари кьунва. И къалурзавай лишандал гьалтайла Перу Кьиблепатан Америкада пудлагьайди я.

## ЭлячӀунар
*
Песец

**(ГьакӀан) песе́ц**, ва я **поляр сикӀ** ( — йитижир некхвазайди хзан КцӀерин.
Пирал

**Пирал** () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Пирал» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.

## Жугърафия
Хуьр КцӀар райондин юкьван пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 25 км яргъал ала.

Пирал хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): *Агъа мягьле, Вини мягьле, Къунагьар, ЦӀийи мягьле, Пелен мягьле.*

## Тарих

## Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.

Пирал хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: *Пашмакар, Хумар, Къараханар, Миграгъар, Бубаханар .*

## Баянар

## ЭлячӀунар
Плутон

**Плутон** (134340 Pluto; символяр: -ни )

## ЭлячӀунар
* Статьи о Плутоне  на сайте Astronet
* Обзор Плутона на сайте Astrolab
* Каталог малых планет на сайте Центра малых планет

## Баянар
Пуку

**Пуку** (лат. *Kobus vardonii*) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
Планета

**Планета** (грек: *πλανήτης*, масакӀа — «къекъвезайди») 
## ЭлячӀунар
*
Ражаб Амирханов

**Ражаб Амирханов** — садлагьай лезги публицист ва шаир-гьикаятчи.

1887 йисуз Ахцегьа дидедиз хьана. Кьве йисан урус мектеб куьтягьна, ам Бакудиз фенай, фялейрин зегьметдик ва инкъилабдин гьерекатрик экечӀна. Урус ва азербайжан чӀалар хъсандиз чирна, Ражаб макъалаяр ва гьикаяяр кхьинал машгъул хьана. 1914 йисуз ам Москвадиз фена университетдик экечӀнай, амма хъуьтӀуьз стӀалжем хьана хуьруьз элкъвенай.

Ражаб Амирханова 1912–1914-йисара Петербургда акъатзавай «Дагъустандин ярар» ва «Мусурманрин газет» газетриз са жерге макъалаяр («Чи зайифвал», «Илим», «Шаирдин кьиникь», «Дагъустанвидин къейдер» ва мсб.) акъудна. И газетрин хсуси мухбир яз, Р. Амирханова лезги халкьдин ва Бакудин фялейрин четин гьалдикай ахъадаказ кхьена, зегьметчи халкьдиз кӀелун-кхьин чируниз ва девлетлуйрин пацукай азад хьуниз эвер гана. «Заз азадвал ва кӀел-кхьин виридалайни багьа я», — малумарна мухбирди вичин са макъалада.

Р. Амирханова лезги литературада садлагьай гьикая — «ШакӀуртдин чар» кхьена, ам 1912 йисуз урус чӀалал «Дагъустандин ярар» газетдиз акъудна.
Ражаб Амирханова лезги публицистикадин ва гьикаятдин бине кутуна. Ам 1914 йисуз залан азардик рагьметдиз фена, хайи Ахцегьа кучукнава.

## Эдебият
# Акимов К. X. Лезгинская национальная проза. — Махачкала, 1998.
# «Лезги газет», 1999-йисан 28-январь.
# Акимов Къ. Х. Лезги зарияр: куьмекчи ктаб. — Магьачкъала, 2001. — 160 ч.

## ЭлячӀунар
* Лезгинский «холокост» и две модели развития народа
Ччуру рехи тӀегъерхъан

**Ччуру рехи тӀегъерхъан, гьакӀни австралиядин тӀегъерхъан** () 

### Шикилар

File:Nankeen kestrel midflight.jpg|лувгуз
File:Kestrel444.jpg|шикил
Рига

**Рига** () — Латвиядин кьилинни виридалайни чӀехи шегьер я. Прибалтикадин гьукуматрин виридалайни чӀехи шегьер я. Агьалияр -  701 185 кас я (2014). Латвиядин экономикадин, сиясатдинни медениятдин юкь я. Шегьер Даугава вацӀун кьве къерехал, вацӀ Ригадин заливдиз акахьзавай чкадилай яргъа тушир чкадал ала. 1201-лагьай йисуз диб эцигна.

Пара чӀаван къене Рига ганзадин шегьер тир. Ина чара-чара стилрикай акатзавай дараматар - цӀуру шегьердин юкьван виш йисарин архитектурадилай модерндални алай чӀаван архитектурадал кьван - мукьвал ала. Рига Урусатдин Империяда виридалайни чӀехи портрикай, зурба мана-метлеб авай промышленностьдин, коммерциядинни медениятдин юкьварикай сад тир. Рига шегьердин тарихдин юкь ЮНЕСКОдин Виридуьньядин ирсинин сиягьдиз кутунва. 2014-лагьай йисуз Рига Европадин медениятдин кьилин шегьер хьиз гьисабиз гатӀумна.

## Миллетрин кьадар
: латар — 42,39 %; урусар — 40,88 %; беларусар — 4,17 %; украинар — 3,84 %; полякар — 1,98 %; чувудар — 1,06 %; ва массабур 5,4 %.

## Стхавилин шегьерар

*  Аликанте (Испания)
*  Алма-Ата (Къазакъстан)
*  Амстердам (Нидерландар)
*  Астана (Къазакъстан)
*  Бордо (Франция)
*  Бремен (Германия)
*  Варшава (Польша)
*  Вильнюс (Литва)
*  Гьагатна (Гуам)
*  Даллас (АСШ)
*  Дюнкерк (Франция)
*  Кале (Франция)
*  Киев (Украина)
*  Кобе (Япония)
*  Кэрнс (Австралия)
*  Минск (Беларусия)
*  Москва (Урусат)
*  Норрчёпинг (Швеция)
*  Ольборг (Дания)
*  Пекин (Китай)
*  Пори (Финляндия)
*  Провиденс (АСШ)
*  Росток (Германия)
*  Санкт-Петербург (Урусат)
*  Сантьяго (Чили)
*  Слау (ЧӀехибритания)
*  Стокгольм (Швеция)
*  Сучжоу (Китай)
*  Тайбэй (Тайвань)
*  Таллин (Эстония)
*  Флоренция (Италия)


## ЭлячӀунар
* Rīgas pašvaldības portāls / Портал Рижского самоуправления
Рутул район

**Рутул район** () — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Рутул хуьр я.

## География
Район Дагъустан Республикадин кьиблединни-рагъакӀидай пата ала. Республикадин Чарода, Лак, Кули, Агъул, Ахцегь ва Кьурагь районрихъ галаз са сергьятра ава. Райондин рагъакӀидай пад Азербайжандихъдихъ галаз сергьятра ава.

Райондин чилерин майдан — 2170 км² я.

## Тарих
ЦИК ДАССР-дин 4-й сессияди 1928 йисан 22 ноябрьда кьабулай къарардалди, виликан Самур округдин Лучек участокдикай Рутул кантон арадал гъанвай. 1929 йисуз кантон райондиз элкъуьрнай.

## Агьалияр
Йисариз килигна Рутул райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2002 йисан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Рутул райондин миллетрин сиягь :

## Администрациядин паюнар
Райондик 17 муниципалитетдин образование (хуьруьнсоветар) ва 40 хуьр акатзава .

Рутул райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (**къалин** шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);

# «Амсар» хуьруьнсовет — **[[Амсар]]**, КӀелед
# «Борч» хуьруьнсовет — **[[Борч]]**, ЦӀийи Борч
# «ГелмецӀ» хуьруьнсовет — **[[ГелмецӀ]]**, Курдул-Лекь
# «Ихрек» хуьруьнсовет — **[[Ихрек]]**, Аран
# «Кальял» хуьруьнсовет — **[[Кальял]]**, Джиных, Оттал, Мухах, Кусур ва Корш
# «Лучек» хуьруьнсовет — **[[Лучек]]**, Вруш
# «Муьхрек» хуьруьнсовет — **[[Джилихуьр]]**, Цудик, Муьхрек
# «Рутул» хуьруьнсовет — **[[Рутул]]**, Кича, Куфа, Хуник ва Фучух
# «Хъулид» хуьруьнсовет — **[[Хъулидар]]**, Лакун, ИчӀа ва Играх
# «ЦӀахур» хуьруьнсовет — **[[ЦӀахур]]**, Миких, Хиях, Суьгут
# «Шиназ» хуьруьнсовет — **[[Шиназ]]**, Уна
# «Аракул» хуьруьнсовет — **[[Аракул]]**
# «Вини Катрух» хуьруьнсовет — **[[Вини Катрух]]**
# «Агъа Катрух» хуьруьнсовет — **[[Агъа Катрух]]**
# «Кина» хуьруьнсовет — **[[Кина (Дагъустан)|Кина]]**
# «Мишлеш» хуьруьнсовет — **[[Мишлеш]]**
# «Аракул» хуьруьнсовет — **[[Муслах]]**

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дагъустан Республикадин президентдин сайтуна Рутул райондикай малуматар
Рутулар

**Рутулар** - Кьибле патан Дагъустандани Кефер патан Азербайжанда яшамиш жезвай халкь. ЧӀехи пай Рутул, Ахцегь, Бабаюрт, Шеки районра ава. Халкьдин чӀал - рутул чӀал - РагъэкъечӀдай Къавкъаздин хзандин Дагъустандин кӀеретӀдин Лезги чӀаларин кӀватӀалдин чӀаларикай сад я.
КъИДС

**Къачунвай иммун дефицитдин синдром**, (; ) — лап хаталу азар.

## Азар гьинай атанатӀа
СПИД. Саки 100 йис идалай вилик Африкада малум хьайи гзаф хаталу, инсанар гзаф кьадарра телеф хьунин тӀегъуьндиз элкъведай и азардикай неинки чи республикада, гьакӀ Россиядани виликрай хабар авайди тушир. Ам 1981-йисуз РагъакӀидай патан Европада, 1985-йисан июлдиз дуьньядин 40 уьлкведа малум хьана. Анжах 1987-йисан мартдиз Россияда ахьтин азар квай са кас дуьздал акъатна. Адалай инихъ СПИД-ди йисалай-суз гегьенш камар къачуз башламишна.

## Азар Дагъустанда

Гьа икӀ, ада Дагъустандални «гьужумна». Адан дувулар куьруь са вахтунда лап деринриз фена. Къе арадал атанвай гьалари республикадин здравоохраненидин министерстводикни къалабулух кутунва. И хаталу азардин сирерикай ва ам чкӀизвай рекьерикай суьгьбет авун чи махсус корреспондентди Дагъустан Республикадин СПИД-центрадин духтур Жалал Мегьамедович РИЗВАНОВАВАЙ тӀалабна. Ингье ада вуч лагьанатӀа: — Дугъриданни, махсус вирусар (ВИЧ-вирус иммунодефицита человека) себеб яз галукьзавай и азар гзаф хаталу, сагъардай мумкинвал авачир, инсанар телеф хьунал гъизвайбурукай я. Статистикадин делилралди, СПИД-дик дуьньяда йикъа 8 агъзур инсан азарлу жезва, 6 агъзур кас рекьизва. Урусатдин Федерацияда ВИЧ инфекция квай 545 агъзур кас малум я, Дагъустанда лагьайтӀа, абурун кьадар 1620-далай виниз алатнава.

Жалал Мегьамедович, СПИД акьван хаталу хьунин себебрикай ва ам акатунин рекьерикай лагьанайтӀа, хъсан тир. — Хаталувал адакай ибарат я хьи, ам галукьай инсандиз хабарни тахьун мумкин я. Кьвед лагьайди, сагъардай дарманар саки малум туш. СПИД квай инсан рекьизва, пуд лагьайди, адан инфекция квай инсандиз яргъалди (4-6 вацралай 4-6 йисалди) хабар жезвач. Гила азардин лишанрикай: лимфоаденоматияни гардандин, кешерин, хъуьчӀерин патар-кӀанер (цӀумаруфар) са жуьре дакӀвада. Яргъал вахтунда ифинар акьалтда, геждалди къен фида, йифен вахтунда гьекь акъатда, яхун жеда. Гзафни-гзаф (60-80 % дуьшуьшра) СПИД-дик азарлубур стӀалжем хьанвайди хьиз аквада. Центральный нервийрин къурулуш харапӀ хьунни СПИД-дин лишан я. Азар галукьунин рекьер гьихьтинбур я лагьайтӀа, СПИД-дик азарлу ксарихъ галаз месин алакъайра хьун, гьахьтин азар квай касдин иви ягъун…, азар квай дидеди аял хун.

## Эдебият

## Баянар

## ЭлячӀунар
* ЮНЭЙДС
* Федеральный научно-методический Центр по профилактике и борьбе со СПИДом
Советрин Социализмдин Республикайрин ГалкӀ

**Совет Социалист Республикайрин ГалкӀ** () — РагъэкъечӀдайпатан Европада ва Кеферпатан Азияда алай амачир гьукумат. 1989 йисан малуматриз килигна агьалидин кьадар 293 047 571 кас я. Чилин майдан — 22 402 200 км² я. Майдандин чӀехивилиз килигна дуьньяда садлагьай чкадал ала.

## Баянар

## Элячӏунар
*
Саваннадин фил

**Саваннадин фил** (лат. *Loxodonta africana*) — жуьре фил. Бедендин йаргъивал — 3.5-4 м, бедендин заланвал — 6,000-9,000 кг.
Саид Агьмед

**Саид Агьмед** — XVIII виш йисуз уьмуьр авур лезги шаир. 

Ахцегьрин медресада ада араб, фарс ва туьрк чӀалар, диндин ва тӀебии илимар чирна. Гзаф йисара мазанвилин пешедал алахънавай. Надир шагьан кьушунри Лезгистандал вигьин авур йисара ам гъурбатдиз акъатна.

Сайд Агьмеда вичин шиирар ва манияр «Са югъ такур» уьмуьрдикай, «Дава тежер залан дердиникай», гьижрандикай теснифна. «Шехьрай» шиирдай малум жезвайвал, шаирди багъ кутуна, амма емишар кӀватӀ хъийиз агакьнач.

Сайд Агьмед гъурбатда регьметдиз фенай.

## Эдебият
* «Дагъустандин савкьватар», 1987 йис.
* «Лезгийрин революциядилай виликан девиррин литература», 1990 йис.
Сайга

**Сайга** (лат. *Saiga tatarica* ) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
Саки (маймун)

**Саки** (лат. *Pithecia* ) — двул маймун хзан Pitheciidae-бур. 

## Жуьре
Ава 6 жуьре деве:

* *Pithecia pithecia*
* *Pithecia monachus*
* *Pithecia irrorata*
* *Pithecia isabela*
* *Pithecia aequatorialis*
* *Pithecia albicans*
Саласа

**Саласа** — ислендинни арбедин арада авай, гьафтедин кьведлайгьай югъ.
Кьулан вацӀ

**Самур вацӀ**, **ЧӀвегьер вацӀ**, **Кьулан вацӀ** — Дагъустанда ва са кьадар Азербайжанда авай вацӀ. ВацӀун лап чӀехи пай Дагъустандин чилерал къвезвайтӀани адан ятар и кьве уьлкведин арада барабар пайнава. ЧӀехивилел гьалтайла Самур Дагъустанда кьведлай чкадал, Азербайжанжа кьудлагьай чкадал ала. Ада вичин кьил Рутул райондин кьакьан суварай къачузва ва Каспи гьуьлуьк акахьзава. Гарагърилай эгечӀна дуьз СДК-дал кьван вацӀ Урусатдинни Азербайжандин часпардин винелайтӀуз физва.

## Тарих
ВацӀун тӀварцӀин арадал атуникай чара-чара алимрин шумудни са фикирар ава. Садбуру *Самур* гаф алан-массагет тайифайрин чӀалал, и ятара уьмуьр гьалзавай *цуцӀул* мана гузвайди гиман ийизва. Муькуьбурун фикирдалди, вацӀун тӀвар рутул чӀалан *са* — «сад», *мыри* — «вацӀ» гафарикай арадал атанва.

Лезги алим Б. Б. Талибова вичин монографияда кхьейвал, и гидроним гзаф дегьди я ва ибер-къавкъаздин халкьариз талукь туш. 

Птоломеян ва маса дегь чӀаван тарихдаррин гъилив кхьинра тӀвар кьунвай Албанус вацӀ гилан тарихдарри гьа и Кьулан вацӀ тирди гьисабзава.

Лезги чӀала вацӀун кьве тӀвар ава. *ЧӀвегьер* ва *Кьулан* вацӀ. *ЧӀвегьер* гаф Ахцегь райондин сувара авай гадарнавай гзаф дегь ЧӀвегьер хуьруьн тӀварцӀихъ алакъалу тирди гиман ийида. ВацӀун кьведлагьай тӀвар тир *Кьулан вацӀ* кьве пай хьанвай са лезги халкьдин юкьни-юкьвалай авахьзавайвиляй ганвайди я.

## ЭлячӀунар
* 
* Восточный Кавказ — Путеводители. По Самуру
* В Дагестане спорят, сдалась ли Россия Азербайджану
* Водные страсти
* Река Самур и националистический зуд
* Волга
Сатурн

**Сатурн** (символ: )

## ЭлячӀунар
* 
* Saturn Fact Sheet  
* Сатурн: Властелин Колец
Сауди Арабистан

**Сауди Арабистан** (, *аль-Мамляка аль-Арабия ас-Саудия*) — рагъакӀидай патан авай азиядин гьукумат.

## Провинцияр

# Эль-Баха
# Эль-Худуд эш-Шамалийя
# Эль-Джауф
# Эль-Мадина
# Эль-Касим
# Эр-Рияд
# Эш-Шаркийя
# Асир
# Хаиль
# Джизан
# Мекка
# Наджран
# Табук

## Баянар

## ЭлячӀунар
* The Permanent Mission of the Kingdom of Saudi Arabia to the United Nations
Саха Республика

**Саха (Якутия) Республика** (, ) — кефердинни рагъэкъечӀдай патан арадин Урусатда авай виридалай чӀехи республика, ччил майдан 3 083 523 км² я. Агьали — 955 580 кас.

## ЭлячӀунар
* 
* Саха (Якутия) Республикадин официал гьукуматдин сайт
Саха чӀал

**Саха чӀал** - Россиядин Федерациядин Саха Республикадин гьукуматдин чӀал.

### Саха гилан алфиб

## ЭлячӀунар
* 
* Орто Дойду  саха чӀал.
* Языки народов России в Интернете  — сахадикай интернетда.
* Сахалыы — кхьинрин жуьре саха чӀалал клавиатурадал.
* Онлайн словарь SakhaTyla.Ru — саха-урус чан рахалаг.
Сев

**Сев** () — чӀехи вагьши гьайван.

## Жуьрейрал пай хьун

* **Хзан Ursidae**
** **хзнандин мехелар Ailuropodinae**
*** Еке панда (*Ailuropoda melanoleuca*)
*** *Ailuropoda minor* †
** **хзандин мехелар Tremarctinae**
*** Вилер къерехъар лацу сев (*Tremarctos ornatus*)
*** Флоридадин къванерин сев (*Tremarctos floridanus*) †
*** БицӀи кӀуф алай сев (*Arctodus simus*) †
*** *Arctodus pristinus*
*** *Arctotherium brasilense*
*** *Arctotherium latidens*
*** *Arctotherium angustidens*
** **хзандин мехелар Ursinae**
*** Шуьтруь сев *Ursus arctos*
**** Эвропадин шуьтруь сев *Ursus arctos arctos*
**** Сиридин шуьтруь сев *Ursus arctos syriacus*
**** Гризли *Ursus arctos horribilis* *
**** Кадйак *Ursus arctos middendorffi* *
**** Аппениндин шуьтруь сев *Ursus arctos marsicanus*
**** Гималайдин шуьтруь сев *Ursus arctos isabellinus*
**** Тибетдин шуьтруь сев *Ursus arctos pruinosus*
**** Йапонидин шуьтруь сев *Ursus arctos yesoensis*
**** Кермоддин шуьтруь сев *Ursus arctos cermoudisus*
**** Гобидин шуьтруь сев *Ursus arctos gobiensis*
**** Бирмадин шуьтруь сев *Ursus arctos piscator*
**** Атласдин шуьтруь сев *Ursus arctos crowtheri*
**** Калифорнидин шуьтруь сев *Ursus arctos californicus*
**** Мексикадин шуьтруь сев *Ursus arctos nelsoni* †
*** Барибал *Ursus americanus*
*** Лацу сев *Ursus maritimus*
*** Гималайдин сев *Ursus thibetanus* [syn. *Selenarctos tibetanus*]
*** ПӀузаш сев *Melursus ursinus* [syn. *Ursus ursinus*]
*** Малайрин сев *Helarctos malayanus*
*** Этруссдин сев *Ursus etruscus*
*** Къвандзин сев *Ursus spelaeus*
*** *Ursus minimus*

Барибал, шуьтруь ва лацу север галкӀур авурла гузва гибридар.

''* — сифте гризли хкудзвай кьилдин жуьредиз, шуьтруь севрен жуьредик кутазвачир. Гила гризли (жуьре ва жуьред пай) кьил ахъатнач.

## ЭлячӀунар
Сейшелдин тӀегъерхъан

**Сегьшелдин тӀегъерхъан‎** ()

## Бедендикай
Сейшелдин тӀегъерхъан‎ — виридалай гъвечӀи кард я.  Бедендин яргъивал — 20 см кьван.
## Тистикьар
Секани чӀал

**Секани чӀал** (чпиндал *Tsekʼehne, Tsek’ene* , ) — чӀал секанияр халкьдин вини атабаск чӀаларин. ЧӀалал рахазвай ксар ава Канадада 30-40 инсан кьван.  

## Гвичин нугъатар ва рахунар
* *Sustut’enne*
* *Saschojan*
* *Tsay Keh Dene*
* *McLeod Lake Dene*
* *Kwadacha Tsek’ene *

## Гафалаг
* **dune** кас 
* **lhìghè’** сад
* **lhèkwudut’e** кьвед
* **tadut’e** пуд
* **dįįdut’e** кьуд

## Варцар
Варцар:

* **Tlįį duchę̀’ ’ehdasde** Гьер
* **Dahyusè’ nùkehde wìlę** Эхем
* **Nùtsʼiide** Ибне
* **???** Нава
* **ʼUtʼǫ̀ʼ kùnuyehde** ТӀул
* **Jìje dinììdulh** Къамуг
* **Yhììh nunutsunde wìlę** Чиле
* **???** Пахун
* **Yhììh ukudeh’àsde** Мара
* **’Udììtl’ǫh ’uwit’į̀į̀h** БаскӀум
* **Yus ’ut’į̀į̀h** ЦӀехуьл
* **Khuye ’uwììjàh** ФандукӀ

## Тистикьар


## Алукьун
*http://www.firstvoices.com/en/Kwadacha-Tsekene
Сибирдин юпик чӀал

**Сибирдин юпик чӀал** 

## Нугъатар ва рахунар
* **Уназик** (юп. *Уӈазиӷмӣ* sg *Уӈазиӷмӣт* pl; ингл. *Chaplino dialect*; ур. *Уназикский говор*). Россияда Чукотрин автономидин округдин Унгазик (*Посёлок Унгазик* ва икӀа *Чаплино*) хуьре .
* **Аван** (ур. *Аванский говор*). Россияда Чукотрин автономидин округдин Аван (*Посёлок Аван*) хуьре .
* **Имтук** (ур. *Имтукский говор*). Россияда Чукотрин автономидин округдин Имтук(*Посёлок Имтук*) хуьре .
* **Sivuqaq** (юп. *Yupiget* [халкь], *Yupigestun* [чӀал]; ингл. *St. Lawrence Island Yupik*; ур. *диалект острова Св. Лаврентия*). ГалкӀанавай Штатар Америкадин Аляска вилайатдин Святого Лаврентия (Sivuqa = St. Lawrence) островда. Рахунар: Sivuqarmiit, Pauvuilagmiit, Kukuligmiit, Sikuuvugmiit, Kialigagmiit.

## Сибирдин юпик алфиб
### Кирилл алфиб

NOTES:
#  **ӈъ** = **ŋ**
#  **ӷ** = **г’** , **ӄ** = **к’** , **ӈ** = **н’** , **ў** = **w** , **ӽ** = **х’**
# * Foreign words.

### Латин алфиб

## Варцар
* **tanqiq** : варз 
* **Qaluvik** : Гьер
* **Nazighaghsiq** : Эхем
* **Teghiglugsiq** : Ибне
* **Lluughvik** : Нава
* **Kiigem Aghnaa** : ТӀул
* **Pinaghvik** : Къамуг
* **Ellngaghvik** : Чиле
* **Palighvik** : Пахун
* **Kumlavik** : Мара
* **Naayvaghvik** : БаскӀум
* **Aqumuq** : ЦӀехуьл
* **Kaneghyengesiq** : ФандукӀ

## Тистикьар


## Алукьун
* http://www.connexion-dte.dk/images/Word%20List/DYR%20FUGLE%20FISK.pdf 
* Shinen, David C. 1962. "Notes on Saint Lawrence Island Yupik phonology." In Science in Alaska: Proceedings of the 12th Alaska Science Conference, Aug. 28-Sept. 1, 1961, 16-17. Ann Arbor: Edwards Brothers.
* Shinen, David C. and Marilene Shinen. 1978. "Some discourse features in Siberian Yupik Eskimo narrative." Work Papers of the Summer Institute of Linguistics, University of North Dakota 22: 29-46.
СикӀер

**СикӀ**, гьакӀни **СикӀер** — тӀвар са шумуд жуьредиз некхвазайбрин, хзан КцӀеринбур. Амма 11 жуьре и мехелдин какатзава двулдик *СикӀер* (). Гзаф чъизва ва чкӀанва дуьнеда Туракь сикӀ (*Vulpes vulpes*).
## жуьрейрал апайхьун
* Туракь сикӀ *Vulpes vulpes*
* Америкадин сикӀ *Vulpes macrotis*
* Афгъандин сикӀ *Vulpes cana*
* Африкадин сикӀ *Vulpes pallida*
** *[[pallida edwardsi]]*
** *[[pallida harterti]]*
** *[[pallida oertzeni]]*
* Бенгалдин сикӀ *Vulpes bengalensis*
* Корсак *Vulpes corsac*
* Америкадин корсак *Vulpes velox*
* Къумадин сикӀ *Vulpes rueppelli*
** *[[rueppelli caesia]]*
** *[[rueppelli cufrana]]*
** *[[rueppelli somaliae]]*
* Тибетдин сикӀ *Vulpes ferrilata*
* Фенек*Vulpes zerda*
* КӀенинафрикадин сикӀ *Vulpes chama*

Песцар *Alopex* (гзаф вахтара галкӀурзва двулдихъ (*Vulpes*).
Сиреникдин юпик чӀал

**Сиреникдин юпик чӀал** ва икӀа **Сиреникдин эскимос чӀал** - (юп. Uqeghllistun) — чӀал Сиреникдин юпик (*Сиӷы́ныгмы̄́ӷий*) халкьдин эскимос-алеут чӀаларин. Рахазай ксар чӀалал амач Россияда Чукотрин автономидин округдин Сиреник (Сиӷыныӽ) хуьре "0" инсан кьван (1997 йисуз килигунрай). Эхир рахазвай инсан (Валентина Выйе) кичмиш хьана 1997.

*1895 йис: Сиреник хуьре 79 ва Имтух хуьре 43 инсан кьван.
*1954 йис: 130 инсан кьван.
*1980 йис: 30 инсан кьван.
*1988 йис: 4 инсан кьван.
*1997 йис: 0 инсан кьван.

## Сиреникдин юпик алфиб

## Гафар

## Тистикьар


## Алукьун
*Г. А. Меновщиков (1997), ''Сиреникских эскимосов язык'', Языки мира. Палеоазиатские языки. - М., 1997. - С. 81-84
*A. Nutawyi &  N. Rodionova, (2008), *List of the Sireniki Yupik Sea Ice Terms.* Unpublished manuscript prepared for the SIKU project (in Yupik, with Russian parallels)
Сирия

**Сири́ядин Ара́б Респу́блика** (; *аль-Джумхури́йя аль-Араби́йя ас-Сури́йя*) — гьукумат.

## ЭлячӀунар
* 
* Permanent Mission of the Syrian Arab Republic to the United Nations
* Статистика
Ситатунга

**Ситатунга** (лат. *Tragelaphus spekeii*) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
Смугъулар (Ахцегь район)

**Смугъулар** () — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай хуьр. «Смугъулрин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.

## География
Хуьр Ахцегь райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 12 км яргъал, Ахцегь вацӀун эрчӀи къерехдал ала. 

Смугъулар гуьгъуьнин тарихдин мягьлейриз пай хьанва: *АспӀашар, КӀепӀер, Къантасар.*

Хуьруьн къваларив гвай чӀурар ва булахар: *Чанах, ФечӀер ятах, КӀвар сув, Талук, Ягъар, Суван пад, Ярусув, Бугъаз кӀаш, Вине чӀур, Микьий, КӀветӀер, Къватар булах, Ягъудин булах, Гъуьйи латар.*

## Тарих
Хуьруьн бине кутур дуьз тарих малум туш. XVII виш йисалай 1839 йисал кьван хуьр Ахцегьпарадин азад жемиятдин «Ахцегьпара - 1» хуьруьн жемиятдик квай. 1736 йисуз Смугъулра мискӀин эцигнай. МискӀиндин цлал араб чӀалал агъадихъ галай кхьин ала: *«И бахтавар мискӀин туьхкӀуьр хъувунвайбур гьахъ кӀандай ва хъсанвал ийизвай Смугъулрин жемятдин агьалияр я, гьа йисуз [[Сурхай|Сурхай хан]] ва [[Умма-хан IV|Умма хан]] [[Къуба]]диз атана хуьрериз цӀай яна курнай ва гьакӀни [[Мискискар]] хуьр чукӀурнай. Цларни [[Хуьруьг]] хуьруьн устӀарри пайгъамбардин хижрадай, -  адаз Аллагьдин салаватни саламар хьурай! - 1197 йисуз эцигнай. И кхьинар кхьейди Мугьаммадали, мискӀин эцигнавайбурни Муса, Ражаб ва Рамазан я.»* 1796 йисуз Ахцегьпарадин къушунар, абурук Смугъулрин къушунарни гваз, къазикумухдин Сурхай-хан II - дахъ галаз санал урусрин генерал Булгакован къушунрин аксиниз, Къубадин Алпан хуьруьн мукьув хьайи ягъунра иштирак авунай, ина Смугъулрин фекьи Юсуф кьенай. Фекьи Юсуфан азабар квай кьиникай Смугъулра адан пӀирел алай араб кхьинри малумарзава.

1839 йисуз Смугъулар вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Ахцегьпара наибвалдиз талукь тир. Мичегь, Къучагъар ва Хълар хуьрерихъ галаз Смугъулрин хуьруьнжемятдик квай.

## Агьалияр
Йисариз килигна Смугъулрин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 538 касди уьмуьр ийизвай. Вири лезгияр, суни-мусурманар я.

Смугъулвияр агъадихъ галай сихилриз пай жезва: *Ягьмеданбур, Кевисар, АлкӀашар, КӀепӀер*.

## ТӀвар-ван авай ксар
* Мурсал Алпан — машгьур лезги шаир.
* Мирзоев Назир Ширинбеган хва — лезги шаир.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Ахцегь - Къурукал - Смугъул цин гунгарадин эцигунар
* Ахцегь райондин сайтуна Смугъулрин хуьруьнсоветдикай малуматар 
* Ахцегь райондин официал сайт
Спрингбок

**Спрингбок** (лат. *Antidorcas marsupialis* ) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
СтӀал Саяд

**СтӀал Саяд** — машгьур лезги шаир-дишегьли.

Саяд-Пери-тахминан 1880 йисуз Куьре магьалдин Агъа СтӀалрин хуьре Давутрин тухумдикай тир Гьасан-Гьуьсенан хзанда дидедиз хьайи вад лагьай руш я. Саяд-Перидихъ вичиз кӀани - Мирземегьамедан Шихрагьим лугьудай гада аваз, рушахъ гьа девирда еке пул тир 100 ганач лугьуз, а пул гайи, гьа чӀавуз Агъа СтӀалдал кавхавалзавай Кьурагь патан векил Пампур Гьуьсейна, Саяд-Пери гужуналди вичин стха хуьрехуьруьнви Шабанан хва Исмаилаз тухвана. Адакай са аял аваз, хуьруьз катна хтайла, бубади Шихрагьим хуьре авай девлетлу Дербетан хтул рушал эвленмишнавай. И арада Саяд-Перидиз Алимегьамед аял хьана. Шихрагьимакайни умуд атӀай Саяд-Пери и кардилай гуьгъуьниз, гьайифдилай рагьметдиз фена. Таза аял Алимегьамед, халайри хвена, мехъерарни авуна. Пирмегьамед гада хьайидалай гуьгъуьниз, стӀалжем хьана Алимегьамедни кьена. Саяд-Перидин птулни халайри хвена чӀехи авуна. Адан аял вахтар халадин хъуьл Сеферан кӀвале фена. Ватандин ЧӀехи дяведин четин йисара, Пирмегьамед Дербентдиз акъатна, алай вахтунда адахъ Саяд, Сиряд рушарин ва чӀехи бубадин тӀвар алай Исмаил хва аваз, Пирмегьамед Дербент шегьердин патав гвай Карл Марксан тӀварунихъ галай совхозда уьмуьр ийизва.

Шихрагьимавай къакъудна, дакӀан касдиз, Хуьрехуьруьз, мал хьиз пулдихъ гайила, Саяд-Периди, гьахъ-дуван авачир гьакимриз, кавхадиз, фекьидиз, агьдин бейтер лагьанай.

СтӀал Саядан манияр вичин ва лезги дишегьлидин ихтияр авачир кьисметдикай теснифнавай, девирдин гьахъсузвилер русвагьзавай бейтер — зариди «дуьнья тирвал» авунвай гьараяр я: «Кавхадиз», «Дуьнья тирвал гьарайна за», «Садакайни чара хьанач» ва мсб. И ва маса шииррай аквазвайвал, СтӀал Саяд вичин хатӀ авай шаир я. С. Саядан «Ашкъидин гьарай» тӀвар алай кӀватӀал Магьачкъалада 1992 йисуз акъатна.

СтӀал Саяд 1900 йисуз рагьметдиз фена.

## Эдебият
* «Дуствал», 1963, N 2.
* Лезгийрин поэзиядин антология, 1978.
СтӀур Шихим

**СтӀур Шихим** — Къавкъаздин сад лагьай эфенди, чӀехи алим, чапхунчийрин аксина женг чӀугур къагьриман я. Осман империядин кьил III Султан Мурада вичиз эфендивилин титул гайи стӀурви Шихим эфенди 1603-й ийсуз иранвийирин аксина чӀугур женгера шегьид хьанай.

## Баянар
Суварин цӀиргъ

**Сув** (сува́р) — чилелай хкаж хьанвай чкаяр.

ЦӀалцӀам чкайрила кьакьан авай (са шумуд цӀитӀар метрилай агъзур километрал къведалди) дуьньяда виридалай кьакьан сув я Джомолунгма (ва я *Сагарматха*, ва я *Эверест*).

Сувайра, чабни кьакьанбур, цӀалцӀам чилел тежедай зтӀар, къванар ава.

Лап пара кьакьан сувайрин (3000 м-лай винихъ) авазва гьамишан живер. Сувайрин винерал алазва йике муркар. Суваяр авазвайди я пуд кьакьан жуьре:
* 1000 метрдихъ — аскӀан суваяр.
* 1000—2000 м — йике суваяр.
* 2000 метрдилай винихъ — кьакьан суваяр.

Материкринни экуьн патарин виридалай кьакьан суваяр:
* Эверест, Азия (8848 м);
* Эльбрус, Европа;
* Денали (*Мак-Кинли*), Кеферпатан Америка (6194 м);
* Килиманджаро, Африка (5895 м);
* Аконкагуа, Кьиблепатан Америка (6959 м);
* Винсон (массив), Антарктида (4897 м);
* Косцюшко, Австралия (2228 м).

## ЭлячӀунар
* Arranging Ranges: Mountain Ranges of the World
Пеленг

**Пеленг** () — гьайван.

## ЭлячӀунар
* WWF — Tigers 
* Vital Statistics: Tigers  
* Tigers: Senses. Busch Gardens Animal Information Database.  
* Tiger Territory 
* www.tigromania.ru — Урусатдин сайт 
* www.tiger-foto.info
ТӀиб

**ТӀипӀер** () - хизан вагьши нуькӀверин, какатзавай мехелдик *ТӀипӀер ухшарбур*. ТӀипӀеринбрук акатзва 23 двул ва 200 гзаф жуьреяр.
ТӀебиат

**ТӀебиат** — Чилер-цаварин материал дуьнья, тӀебиатдин макитри (илимри) чирзавай асул объект. Уьмуьрда «тӀебиат» гаф, инсадин гъилив авуначир затӀариз лугьузвайди я.

## Ччил

Ччил — чан алай ва чан алачир затӀарин уьмуьр ва тӀебиятдин кьетӀенвилер хуьдай, инсанриз чидай тек сад тир планета. Ракъинин системада пудлагьай чкадал ала.
### Геология
Геология — ччилин къатарин туькӀуьрун ва абурук квай мядендин менфят авай затӀар чирзавай макит (илим).
### Тарих

## Атмосфера, климат, гьава
## Яд

Яд — водороддикайни кислороддикай ибарат тир ва дуьньядин махлукьатдин уьмуьр хуьн патал герек тир химиядин затӀ. Ччилин винел патан 71 % ятари кьунва. Идалайни гъейри ятарин 1,6 % ччилин кӀаник гала.
### Океанар
### Гьуьлер
### Вирер
### ВацӀар
### Булахар
## Экосистема
### ЧӀуран чкаяр
## Уьмуьр
### Эволюция
### Микроорганизмар
### Набататар ва гьайванар
### ТӀебиат харусенятда
### Йисан береяр
## ГьакӀни килиг

## ЭлячӀунар
* Всемирный фонд дикой природы 
* Гиперболический рост в живой природе и обществе
Тамун фил

**Тамун фил** (лат. *Loxodonta cyclotis*) — жуьре фил, йашамиш жезва Африкада. . Бедендин йаргъивал — 3 м.