open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Агъа Ярагъ (СтӀал Сулейман район)

**Агъа Ярагъ** () — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай тунвай хуьр.

## География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин юкьван пата ала.

## Тарих
Хуьруьн бине эцигай тарихдикай са малуматни авач. 

XIX виш йисуз Агъа Ярагъ вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Берекехуьр, Билбилахуьр, Кансовахуьр ва Вини Ярагъ хуьрерихъ галаз Вини Ярагър хуьруьнжемятдик квай.

## Агьалияр
1970 йисуз хуьре 17 кӀвале 20 кас яшамиш жезвай. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисуз хуьре 200 кӀвал авай, агьалийрин кьадар 370 кас тир. 

## ТӀвар-ван авай ксар
* Несрединов Фахрудин Несрединан хва — лезги шаир, кхираг, лезги чӀалан методист.
## Баянар

## ЭлячӀунар
* СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна Агъа Ярагъ хуьруькай куьруь малуматар
Асалдхуьр

**Асалдхуьр** () — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай, «Испикрин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

## География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьибле пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 5,5 км агъа пата чка кьунвайди я. Патав галай хуьрер: ЦӀийи Испик, Бутахуьр, Салиян, Пиперхуьр, Зугьрабхуьр, Уллугъетягъ.

## Тарих
Хуьр, вичин бине эцигай касдин Асалидин тӀварунихъ гала. Кьисадив кьурвал, ам мажусийрин динда къурбанар тукӀвадай, кьабулдай, ибадат ийидай диндин къуллугъхъан тир. Адан сур хуьруьн сурарин виле аквадай чкадал алайди я. Хуьруьн агьалияр фад заманарилай малдарвилелни хуьруьн майишатдал алахъзавай. XIX виш йисалай хуьруьнэгьлийрин итимрин пай, кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбервилел алахънавай, абур Кьвевар, Баку, Шеки хьтин шегьерриз кӀвалахиз физвай.

1839 йисуз Асалдхуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Чантархуьр, Барбархуьр ва Шерифахуьр хуьрерихъ галаз Асалдхуьруьнжемятдик квай.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 72 майишатар гваз 291 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисуз хуьре 57 кӀвал авай, агьалийрин кьадар 318 кас тир: 147 итим ва 171 паб. 

## ТӀвар-ван авай ксар
* Камилов Абидин Саидан хва — тӀвар-ван авай лезги шаир ва журналист.
## Баянар

## ЭлячӀунар
* СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна Асалдхуьруькай куьруь малуматар
Векьелар

**Векьелар** () — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай тунвай хуьр.

## География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кеферда, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 8,9 км кьибле пата чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Алкьвадар, Сардархуьр, Цмур, Агъа-ЦӀинитӀ.

## Тарих
Аквадай гьалда, хуьруьн тӀвар «**векь**» гафуникай туькӀуьр хьайиди я, «**векьелар**» — «**векьер гзаф авай чка**» лагьай чӀал я.
Гьакъикъатда, хуьруьн къваларив галайбур са векьин чкаяр я, вич хуьр суван кӀукӀвал алайди я, инлай Ярки ва Кьурагь дугунрин иер акунар ахъа жезва, капан юкьвал алай хьиз Куьредин хуьрер ва Каспий гьуьлуьн зурба гегьеншвилер акваз жеда.

Хуьрелай 100 м рагъэкъечӀдай пата архитектурадин имарат — чешме ава. Хуьруьн къерехдилай кьиблединни - рагъэкъечӀдай пата архитектурадин имарат тир — пӀир ва хуьруьн кефер патани архитектурадин имарат — мискӀин ава.

XIX виш йисуз Векьелар вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Котур - Куьредин наибвалдиз талукь тир. 1970 йисал кьван хуьр «Алкьвадар» хуьруьнсоветдик акатзавай. Векьелвийрин чӀехи пай Кьулан СтӀалра яшамиш жез ацукьна.

## Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 91 майишатар авай, агьалийрин кьадар 530 кас тир: 259 итим ва 271 паб. 

## ТӀвар-ван авай ксар
* Гьажиев Сейфудин Абдурагьманан хва — лезги шаир.
* Наврузбегов Эседуллагь Сеферуллагьан хва — тӀвар-ван авай лезги режиссер, драматург ва кхьираг. Дагъустан Республикадин халкьдин артист.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна Векьел хуьруькай куьруь малуматар
ДаркӀуш Къазмаяр

**ДаркӀуш Къазмаяр** () — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай хуьр. «ДаркӀуш Къазмайрин» хуьруьнсоветдин административ юкь ва сад тир хуьр. 

## География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин лап рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 22 км яргъал чка кьунвайди я. Мегьарамдхуьруьн ва Дербент районрин сергьятрин мукьув гала. Мукьвал алай хуьрер: Къартас Къазмаяр, Ярукьвалар, ЛукӀар, Чуьхверхуьр.

## Тарих
И хуьруьн тарих, вичин тарихдин ДаркӀуш хуьруьн тарихдихъ галкӀанвайди я.

1966 йисуз, СтӀал Сулейман райондин лап рагъакӀидай пата авай кьакьан суван ДаркӀуш хуьруьн агьалияр кьулувалдиз куьч хьанвай, ва цӀийиз арадал атай хуьруь «ДаркӀуш Къазмаяр» тӀвар къачунай.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьн 842 кӀвале 2803 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр ва рутулар, суьнни - мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна ДаркӀуш Къазмаяр хуьруькай куьруь малуматар
Зизик (СтӀал Сулейман район)

**Зизик** () — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай, «КӀварчагърин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. 

## География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кеферда, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 10 км яргъал, Хив райондин сергьятдин мукьув чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: НуьцӀуьгъ, Экен, КӀварчагъ.

## Тарих
Хуьруьн арадал атуникай са малуматни авач. ТӀварцӀикай баян гун мумкин туш. Хуьруьнэгьлияр фад заманрилай инихъ, малдарвилив ва лежбервилив алахънавайди я, кьетӀендаказ гьажибугъда цунив. И магьсул ина вижеваз экъечӀзава. Дяве чӀаван четин йисара, анжах Зизик хуьруьнэгьлийри ваъ, гьатта  СтӀал Сулейман, Табасаран ва Хив районрин мукьвал алай хуьрерин агьалияр Зизик хуьруьн гьажибугъдадин куьмекдалди сагьдиз амукьнай.

XIX виш йисуз Зизик вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. Экен, Имамкъулидхуьр ва КӀварчагъ хуьрерихъ галаз КӀварчагърин хуьруьнжемятдик квай.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьн 349 кӀвале 1198 касди уьмуьр гьалзава. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 102 кӀвал авай, агьалийрин кьадар 508 кас тир: 250 итим ва 258 паб. 

Зизик хуьре гъуьгъуьнин сихилар авайди я: Къемкьерар, Кьакьалар, Гаргарар, Ченехьар, Гамбуяр, Эпитар.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна Зизик хуьруькай куьруь малуматар
Зугьрабхуьр

**Зугьрабхуьр** () — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай, «Шихидхуьруьнсовет»дик акатзавай хуьр.

## География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьибледа, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 12 км яргъал чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Сайтархуьр, Пиперхуьр, Хтун, Хуьрел.

## Тарих
Хуьруьн арадал атунин тарих малум туш. Амма Зугьрабхуьр цӀуру хуьр я, им сурарин кьилел авай къванерал алай кхьинри ва хуьр кьун патал винел вигьинар авур душманрин аксиниз тухвай женгерин кьисайри шагьидарзава. Гзаф иер чкаяр я, пара векьер алай чкаяр, тамар, булахар ава. Хуьре XVIII виш йисан мискӀин ава. Вини мягьлейра «Иски сурар» тӀвар алай цӀуру сур ава. Хуьрелай 2,5 км рагъэкъечӀдай пата, тама, архитектурадин имарат — ПӀир ава.

XIX виш йисуз Зугьрабхуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Бутахуьр ва Хтун хуьрерихъ галаз Зугьрабхуьруьнжемятдик акатзавай.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьн 103 кӀвале 323 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 80 майишатар авай, агьалийрин кьадар 469 кас тир. 
## Баянар

## ЭлячӀунар
* СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна Зугьрабхуьруькай куьруь малуматар
Испик (СтӀал Сулейман район)

**Испик**, **Спик** () — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай хуьр. «Испикрин» хуьруьнсоветдин администрациядин юкь.

## География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьибледа, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 7,6 км яргъал ала. Мукьвал алай хуьрер: Асалдхуьр, Бутахуьр, Шихидхуьр, ЦӀийи Испик.

## Тарих
Хуьруьн тӀварцӀикай баян гун мумкин туш. Хуьруьн арадал атуникай вирида кьабулнавай кьиса тир са версия ава. И кьисадив кьурвал, са чӀавуз Азербайжандин Къуба шегьердай иниз пуд стха атанай: Верди стхади Шандак хуьр арадал гъанвай, гуьгъуьнлай а хуьр татарарни - монголрин къушунри харапӀайриз элкъуьрнай, Гезер стхади — Гезерхуьр, ва Нишкер стхади гилан Испик хуьруьн бине эцигнай.

XIII-XIV виш йисар хъенчӀер нехишралди расунин испикрин устӀарвал цуькведа авай вахт тир. И хъенчӀед затӀарин кӀусар Азербайжандин Къуба районда авай Испик ва Сулейман СтӀалрин Испик хуьрера пара кьадарда дуьздал акъуднавайвиляй, устӀарвилиз  «испикрин» устӀарвал тӀвар ганай. Испикрин устӀарри расай гзаф хъсан хъенчӀин затӀар (кварар, курар, къапар ва мсб.) вичин вахтунда РагъэкъечӀдай Къавкъазда ва адан къеце пата пара тӀвар - ван аваз тир. Фактари къалурзавайвал, вилик устӀарри хъенчӀин затӀар расунин кӀвалахра кардик кутвазвай чепедин мяденар Испик хуьруьн мукьув гилани авайди я. ЦӀуру Испикра «Куьм», яни *алугардай къул* тӀвар алай мягьле амукьнава. Хуьре кьве мискӀин авай, Молла Мегьти, Молла Велимет (Етим Эминан дуст), Абдулманаф Эфенди хьтин араб чӀалан ва зариятдин машгьур специалист алимар авай.

Испикрилай 4 км кеферни - рагъэкъечӀдай пата сур ава. Мад са сур хуьрелай 500 метр кьиблединни - рагъэкъечӀдай пата акваз жеда. Тарихдин имарат «Шандакар» тӀвар алай сур, хуьруьн кьиблединни - рагъэкъечӀдай патан къерехдилай агъа пата са тӀварцӀин никӀе чка кьунва.

Хуьруьнэгьлияр малдарвилив, хуьруьн майишатдин крарив, гъилин устӀарвилив, бахчахъанвилив ва кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбервилив алахънавай.

1966 йисуз хуьруьн агьалийрин са пай агъана авай «Дугун» лугьудай чкадиз куьч хьана, нетижада цӀийи хуьр арадал атана — ЦӀийи Испик.

XIX виш йисуз Испик хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьн 66 кӀвале 391 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 102 майишатар авай, агьалийрин кьадар 520 кас тир .

## Баянар

## ЭлячӀунар
* СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна Испик хуьруькай куьруь малуматар
КӀварчагъ

**КӀварчагъ** () — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман райондин чӀехи хуьрерикай сад. «КӀварчагърин» хуьруьнсоветдин административ юкь.

## География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кеферда, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 12 км яргъал, иер КӀварчагъ дугунда чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Зизик, Экен, НуьцӀуьгъ.

## Тарих
Инсанар яшамиш хьайи сифте чка, гилан хуьрелай 3 км кеферни — рагъэкъечӀдай пата, кӀунтӀал алай «Къванцин булах» тӀвар алай чка хьанвай. Анлай кьибледнинни — рагъакӀидай патаз, ДакӀар кьулувалдиз куьч хьанвай. Са тӀимил геж, мукьвал алай муькуь кӀунтӀални кӀвалер эцигиз хьанвай. Тийижир себебралди хуьруьн агьалийрин са пай НуьцӀуьгъриз, гьина къенин йикъалди абурун сихилдикай тир «ДакӀар» тӀвар алай сихилдин векилар яшамиш жезва, муькуь пайни Кьибле Лезгистандин КцӀар райондин ДакӀар хуьруьз куьч хьанвай. И чка тӀебиятди туькӀуьрнавай къеле хьиз тир: гьар патай кьвал квай тик гуьнеяр. Аниз анжах са рехъ физвай. А кьакьан чкада инсанар 1957 йисал кьван яшамиш жезвай, адалай кьулухъ хуьруьнэгьлияр кьулухъ КӀварчагъ дугундиз куьч жез эгечӀнай. 

КӀварчагъ хуьрелай 2 км кьибле пата, ЛакӀар тӀвар алай чкадин ципӀиц багъарин чилера, чилин кӀвалахар кьиле тухвадайла къванцин сурун гуьмбетар дуьздал акъуднай. 

Плантациядин кӀвалахарин береда ина, къеняй куьлуь тӀеквенар авай тум алай ч.э.в XII-XI виш йисариз талукь тир кишпирдин гапур акъатнай, сур ахъа хьанвай.

Хуьре архитектурадин имарат — мавзолей, ва хуьрелай 2 км яргъал, Сиртыч хуьруьз тухузвай рекьел сур авайди я. Хуьрелай 1,5 км кьиблединни — рагъакӀидай пата, фад заманада инсанар яшамиш хьайи «ЦӀуру КӀварчагъ» чка ава. И цӀуру хуьруьн рагъэкъечӀдай пата мискӀин, ва кеферни — рагъакӀидай къерехда «Чувудрин сурар» тӀвар алай сур ава.

XIX виш йисуз КӀварчагъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. Зизик, Имамкъулидхуьр ва Экен хуьрерихъ галаз КӀварчагърин хуьруьнжемятдик квай.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьн 600 - лай пара майишатар гваз 1600 кьван кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 122 майишатар авай, агьалийрин кьадар 754 кас тир. Абурун 253 кас (33,6%) чувудар тир, амайбурни — лезгияр. 
## ТӀвар-ван авай ксар
* Мегьамедов Даниял Зияудинан хва — кар алакьдай лезги шаир, кхьираг ва чӀугвар.
* Насрулаева Важибат Мирзеагъадин руш — лезги шаир.
* Селимов Салигь Селиман хва — лезги шаир ва композитор.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна КӀварчагъ хуьруькай куьруь малуматар
КӀахцугъ

**КӀахцугъ** () — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай, «Кьасумхуьруьнсовет»дик акатзавай хуьр.

## География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьибледа, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 11 км кьиблединни — рагъакӀидай пата чка кьунвайди я.

## Тарих
Хуьруьн тӀварцӀикай баян гун мумкин туш. Хуьруьн арадал атунин тарих малум туш. КӀахцугъар, сад — садан мукьув галай ирид гъвечӀи хуьрерин сад хьунивди арадал атанвайди я: Кьунча, Хъчарихъ, СтӀалдихъ.

Хуьруьн сурун рагъэкъечӀдай пата архитектурадин имарат — Мегьамедханан хва Молла Мамман мавзолей авайди я. Хуьруьн юкьван пата мискӀин, кьибле къерехдани «Шуруз — пӀир» тӀвар алай пӀир ава. Хуьрелай 500 м кеферда мад са пӀир ва сурун винел алай кьве плитаяр ава. Хуьруьн кьибле ва кефер къерехра сурар ава.

Виликан хуьр тир «СтӀалдихъ» чкадин мукьув алпандин девирдиз талукь тир сурун кьилихъ галай къванер дуьздал акъуднавайди я. Абуруз гьакӀни «эрменийрин сурар» лугьузва.

КӀахцугърин тӀвар адав акъатнава хьи, и хуьряй Лейли тӀвар алай руш цилингви Савзиханаз гъуьлуьз фена, зурба классик — зари Етим Эминан диде хьанвай.

Хуьруьнэгьлияр малдарвилив, хуьруьн майишатдин крарив, бахчахъанвилив ва кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбервилив алахънавай.

XIX виш йисуз КӀахцугъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Птидхуьр, ДаркӀуш, Вини Арагъ ва Татархан хуьрерихъ галаз Татарханрин хуьруьнжемятдик акатзавай.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 195 майишатар гваз 730 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни — мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 93 майишатар авай, агьалийрин кьадар 488 кас тир.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна КӀахцугъ хуьруькай куьруь малуматар
Иогьанн Себастьян Бах

**Иогьанн Себастьян Бах** (; дидедиз хьана , Айзенах, Саксен-Эйзенах (гилан вахтунин Тюрингия) — кьена , Лейпциг, Саксония) — германиядин зурба бароккодин композитор ва музыкадин устад я.

## Музыкадин чешнеяр

## Зарият
*  
*  
*  
*  

## ЭлячӀунар
* 
*  
* Иогьанн Себастьян Бахдин нотаяр «Нототекада».
* Bach-Archiv Leipzig 
* J. S. Bach Home Page — зурба инглис чӀалан сайт 
* bach.su — урус чӀалан сайт  
* Бах — Эхир авачир музыка
Вепс чӀал

**Вепс чӀал** (*vepsän kel’*) — урал чӀаларин хзандин балтикадинни - финн чӀаларин кефер хилек акатзавай, вепс халкьдин хайи чӀал.

И чӀалан векилрин кьадар 4,000 кьван кас я. ЧӀалахъ Урусатда (Карелияда) официал статус ква.

## Вепс чӀалан алфавит




## ЭлячӀунар
*
Къайи дяве

**Къайи дяве**, **Къайи тӀигь** (, ) — 1945—1991 йисара, са патай ССРГдин ва адахъ галаз галкӀдик квай уьлквейрин, муькуь патайни АСШдин ва адахъ галаз союздик квай уьлквейрин арада хьайи, геополитикадин, дявевилин, экономикадин ва информациядин женгер.

СССРдихъ галаз союздик квай уьлквеяр: ГДР, Польша, Чехословакия, Венгрия, Румыния, Болгария, Куба, Монголия, Вьетнам ва муькуьбур. Абур СЭВ тӀвар алай садвалдик кӀватӀ хьанвай. Кьушун патахъай ОВДдиз кӀватӀ хьанвай. Абурун аксиниз рагъакӀидай патан гьукуматар акъвазнавай. Абурун кьилихъ галайди АСШ тир ва адахъ галаз союздик квай уьлквеяр: ЧӀехибритания, ФРГ, Франция, Норвегия, Нидерландар, Испания, ва муькуьбур.

Къайи дяве, 1991 йисуз ССРГ чкӀайла куьтягь хьанвай. Адахъ галаз СЭВни ОВД чкӀанвай.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* The Cold War Files  
* www.coldwar.ru
ЦӀийи Испик

**ЦӀийи Испик**, **ЦӀийи Спик** () — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай, «Испикрин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

## География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьибледа, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 4,4 км яргъал чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Асалдхуьр, Салиян, Испик.

## Тарих
Хуьр, 1966 йисуз Испик хуьруьн агьалийрин са пай агъана авай «Дугун» лугьудай чкадиз куьч хьунин нетижада арадал атайди я.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьн 177 кӀвале 690 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна Испик хуьруькай куьруь малуматар
НуьцӀуьгъ

**НуьцӀуьгъ** () — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай, «КӀварчагърин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

## География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кеферда, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 8,5 км яргъал, НуьцӀуьгъ кӀамун къерехда чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Зизик, Экен, КӀварчагъ.

## Тарих
ЦӀуру эгьлийрин эхтилатралди, хуьр 500 - 600 йис идалай вилик арадал атанвайди я. ЦӀуру хуьруьн харапӀайра къаравулвилин минара амукьнава. Ам эцигай тарих садазни малум туш. ЦӀуру мискӀиндиз 150 - далай пара йисар авай чӀал малум я. Ам Халимбеков Хисен устӀарди эцигайди тир. Кьисади лугьузвайвал, са вахтунда хуьруьн тӀвар «Гуман» тир. ТӀебиятдин уьцӀуьн баладилай кьулухъ ам тамамвилелди чӀканвай. Патав гвай хуьрерин эгьлийри и хуьрз «УьцӀей хуьр» лугьуз хьанвай. Къвез - къвез и тӀвар «Уьцуьгь»риз масакӀа хьанвай, ва са кьадар вахтунилай хуьруь «НуьцӀуьгъ» тӀвар къачунвай.

Хуьрелай 0,5 км кьиблединни - рагъэкъечӀдай пата, 300 х 150 м алцумар авай дегь чӀавуз инсанар яшамиш хьанвай, винел пата ч. э I-II агъзур йисариз талукь тир хъенчӀин кӀусар жагъанвай чка ава. Гьа гьана, дегь чӀавуз инсанар яшамиш хьайи чка авай суван кьибле гуьнеда чахмахд къванцин кӀусар дуьздал акъуднай.

НуьцӀуьгърилай 300 м рагъэкъечӀдай пата, вацӀун мукьув «Чорох» тӀвал алай дегь чӀавуз инсанар яшамиш хьайи хуьр ава. Адакай амукьайди са минара я. И чкадай кӀватӀнавай хъенчӀин къапарин кӀусар юкьван вишйисан девирдиз талукь я.

НуьцӀуьгъ хуьруьн мукьув дегь заманадин сур ава. Ина чиликай чеб хкудайла цурцин цумар ва тупӀалар жагъанвай.

XIX виш йисуз НуьцӀуьгъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. ЧӀилихъар хуьруьхъ галаз НуьцӀуьгъ хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьн 342 кӀвале 1171 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 127 майишатар авай, агьалийрин кьадар 690 кас тир.

Хуьре гуьгъуьнин сихилар ава: Баширар, Жиганар, Курарар, Куркурар, Мерцефар, Чеперар, Лакарар, Шугурар, Чакарар.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна НуьцӀуьгъ хуьруькай куьруь малуматар
Пиперхуьр

**Пиперхуьр** () — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай, «Шихидхуьруьн» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. 

## География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьибледа, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай кьибле патаз 9 км яргъал чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Уллугъетягъ, Шихидхуьр, Бутахуьр, Хтун, Сайтархуьр.

## Тарих
Хуьруьн тӀвар кьве, «пипин» (тарцин жуьре) ва «хуьр», гафарикай арадал атана. Са вахтунда хуьруьн тӀвар «Къуза» тир, туьрк чӀалал «хъен авай пад» мана гузва. Гьакъикъатда, хуьр суван хъен авай, кефер пата авайди я. Аквадай гьалда, хуьруьн мукьвал пипин там авайвиляй хуьруьз Пиперхуьр лугьуз хьанвай. Пипин там ана гилани авайди я. Хуьруь бине кьунвай тарих малум туш. Хуьруьз дегь тарих ава. Вад чкада дегь чӀаван сурар, ва пак ксарин сурар ава.

1966 йисан чилин зурзунрилай виликан ва гуьгъуьнин вахтара Пиперхуьруьн эгьлияр Мегьарамдхуьруьн райондин Самур хуьре чпин гъилик квай чилериз са шумудра куьч хьанвай.

XIX виш йисуз Пиперхуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Сайтархуьр ва Уллугъетягъ хуьрерихъ галаз Уллугъетягърин хуьруьнжемятдик акатзавай.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьн 43 кӀвале 159 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1970 йисуз хуьре 42 майишатра 191 кас яшамиш жезвай. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 60 майишатар авай, агьалийрин кьадар 365 кас тир. 

Пиперхуьруьн сихилар: Умарар, Тибинар, КӀрар.

## Килигуниз лайихвал авай чкаяр
Хуьруьн 262 гектар чилера гзаф кьадарда булахар ава, и чкадин чуьхверрин 35 кьван чара-чара жуьреяр, пара куьлуь емишар экъечӀзава. Хуьруьн килигуниз лайихвай авай чкаяр: «Гъуьлягъ булах» (цин гзаф къайивиляй), «Цекверин пӀир» (лезгийрин мажусивилин девирдин ругьани имарат).

## ТӀвар-ван авай ксар
* Бабаханов Майрудин Бабаханан хва — лезги шаир.
* Кайитов Рамазан — лезги шаир.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна Пиперхуьруькай куьруь малуматар
Камарван

**Камарван**, **Къемерван** — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.

## География
Хуьр Кьвепеле райондин кефер пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 6,5 км яргъал, КичӀен сувалай 20 км кьибле пата ала. Хуьр вири патарихъай ЧӀехи Къавкъаздин сувари элкъуьрна кьунва. Кьуд пад ичерин багъар я. Хуьруьн агъа патай физвай Ятых вацӀ, КичӀен сувалай эгечӀна, КцӀар вацӀухъ галаз са чкадилай кьил къачуна, Куьрдиз авахьзавай Турян вацӀук акахьзава. Хуьрелай кефер патахъ килигайла КичӀен сувун жив алай кӀукӀ михьиз аквада . Хуьр океандин дережадилай 1100—1200 метр вине ава.

## Хуьруьн тӀварцин арадал атун
Камарван халис лезги гафарикай арадиз атанвай ойконим я: «камар» + «ван» (Камарин ван, Камарван).

А.Бакиханова Яфезан тамун гьайванрин, ничхиррин гъуьрчехъан тир хва Камари лезги тайифайрикай садан чӀехи бубайрикай сад хьайиди кхьизва. Ва гьакӀни Турциядин кефер пата ва Къарабагъдани эрменийриз Камарван тӀвар алай хуьрер ава. И топонимар вири са пуналай арадиз атанвайди я.

## Тарих
Са бязи тарихдин чешмейра Кьвепеледикайни Камарвандикай малуматар гьалтзава. 1200 йис идалай вилик кхьенвай арабрин налогрин сиягьда «Камер», «Камари», «Канийе», «Камибеван» тӀварарни дуьшуьш жезва.

Хуьре дегь алпанрин сихилрикай тир мягьлеяр ава: Ялцугъар, Фелискъарар, Чепер, Жигискъарар, Кьаркьарар, Хырахар, Лыгар, Игъирар,Мискияр ва масабур. 4000 йис идалай вилик Кипрда, Анатолияда хьанвай пелазгийрин дегь кхьинра и сихилрин тӀварар дуьшуьш жезва. Фелискъарар 4000 йис идалай вилик гъвечӀи Азиядин Фелискъар уьлкведа, Кьаркьарарни Мил кьулувиле яшамиш хьайи лезги тайифайрин тӀварар я.

Хуьруьз 10 агъзур йисалай виниз тарих ава. Субутрикай сад инавай сурар я. КӀачӀал суван ценерикай хкатзавай сурар чепедикай гьазурнавай куьшуьяр хьтинбур я. Ихьтин сурар чи эрадилай вилик 2-1-агъзур йисаринбур я. Инлай алатайла маса сурарин тарих 10 агъзур йисар я: ина кьуд къат катакомба (кьуд пад сал къванер тир) сурар ава. Гьар са къат сурар арадал атуниз 1500—2000 йис герек къведа. Дявейринни тӀебиатдин катаклизмаяр себеб хьана, хуьруьн чка са шумудра масакӀа хьанвайвиляй хуьре мадни 7 чкадал сурар ала. Абурукайни гьар сад арадал атун патал, тӀимил хьайитӀа, 500—1000 йис герек я. Хуьревай мусурманрин сурар вацӀун рагъэкъечӀдай пата, мажуси диндиз икрамзавай дегь чӀаварин алупанрин, пелезгийрин сурар рагъакӀидай пата ава. Сурарин кьилин къванерикай садан винел 3 агъзур йис идалай вилик кардик хьайи иероглифар ала..

Алатай виш йиса, 100 йис идалай вилик хуьруьн аялри гьуьжреда лезги чӀалал тарсар къачузвай. Хуьруьн интеллигентрикай Мегьаремни Гьидаят 1937 йисуз Сибирдиз акъудна куьчарнай. Жемятди Советрин гьукуматдин вири зулумриз эхнай. Хрущованни Брежневан вахтунда дидедин чӀалал кӀелиз-кхьиз ихтияр авачиртӀани, амма и девирда хуьре мектебдин, почтадин, клубдин ва больницадин чӀехи дараматар эцигнай.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 2500 кьван касди уьмуьр гьалзава. Вири лезгияр, суни — мусурманар я.

## Зарият

## Баянар

## ЭлячӀунар
Птидхуьр

**Птидхуьр** () — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай, «Уллугъетягърин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. 

## География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьибледа, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай кьибле патаз 11 км яргъал чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Уллугъетягъ, Татархан, Сайтархуьр.

## Тарих
Хуьруь бине кьунвай тарих малум туш. Хуьруьн тӀвар, вичин бине кутур ксан тӀварунихъ гала.

Хуьруьн вини рагъакӀидай пата архитектурадин имарат — мискӀин ава. Тарихдин ва архитектурадин имаратрикай хуьре, хуьруьн цӀуру паюнилай 500-600 м кьибле пата «Кпулцин - ПӀир», хуьруьн юкьван пата пӀир - ибадатхана ва хуьрелай 350 метр кьибле пата авай кӀунтӀал алай «Пелал алай пӀирен тар» тӀвар алай пӀир - сур ава.

Птидхуьрвияр лап фад заманарилай инихъ лежбервилив ва малдарвилив алахънавайди я.

XIX виш йисуз Птидхуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. ДаркӀуш, КӀахцугъ, Вини Арагъ ва Татархан хуьрерихъ галаз Татарханрин хуьруьнжемятдик акатзавай.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьн 84 кӀвале 275 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 24 майишатар авай, агьалийрин кьадар 211 кас тир. 

Птидхуьрруьн сихилар: Шалбузар, ЙизитӀар, Фергьятар, Гьаданшар, Шабанар, Къубуцар.

## ТӀвар-ван авай ксар
* Гьажимурадов Такъидин Хаметан хва — лезги шаир.
## Баянар

## ЭлячӀунар
* СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна Птидхуьруькай куьруь малуматар
Саидхуьр

**Саидхуьр** гьакӀни **Саидар** () — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай, «Кьасумхуьруьнсовет»дик акатзавай хуьр. 

## География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин саки юкьван пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай кефердинни - рагъакӀидай патаз 2,5 км яргъал чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Алкьвадар, Курхуьр.

## Тарих
Хуьруь бине кьунвай тарих малум туш. Хуьруьн тӀвар, вичин бине кутур ксан тӀварунихъ гала. ЦӀуру хуьр гилан хуьрелай 3 км яргъал, Цмурриз тухузвай рекьин муькув алайди тир.

XIX виш йисуз Сийидар вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Котур - Куьре наибвалдиз талукь тир. Алкьвадар ва Векьелар хуьрерихъ галаз Векьелрин хуьруьнжемятдик акатзавай.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьн 605 кӀвале 1264 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 58 майишатар авай, агьалийрин кьадар 298 кас тир. 

## Баянар

## ЭлячӀунар
* СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна Сийидар хуьруькай куьруь малуматар
КичӀен сув

**КичӀен сув** (; ) — Дагъустандинни Азербайжандин сергьятдал чка кьунвай, ЧӀехи Къавкъаздин суварин системадин Къавкъаздин Кьилин ЦӀиргъинин кӀукӀ. Кьакьанвал — 4466 м. 

Азербайжандин виридалай кьакьан сув я.

## ТӀварцӀин мана
Лезги чӀалал «КичӀен сув» гаф «кичӀевилин сув» лагьай чӀал я.

## ЭлячӀунар
* КичӀен сув//ЭНЭ 
* КичӀен сувал тухузвай маршрутар
* Фотографии горы Базардюзю
Абрых

**Абрых** — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.

## География
Хуьр Кьвепеле райондин кефер пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 8 км яргъал, Турйан вацӀун чапла къерехда чка кьунва. Мукьвал алай хуьрер: Тиканлы, Бум.

## Агьалияр
Бязи чешмейрин малуматриз килигна хуьре 650 кас яшамиш жезва.

## ЭлячӀунар
* Maplandia.com сайтуна Абрых хуьруьн спутникдай акунар
Салиян

**Салиян** () — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай, «Испикрин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. 

## География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьибледа, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай кьибле патаз 5,5 км яргъал чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Асалдхуьр, Испик, ЦӀийи Испик.

## Тарих
Хуьруь бине кьунвай тарих малум туш. Хуьруьнвияр малдарвилив ва лежбервилив алахънавайди тир. Салиянра Стаханован тӀварунихъ галай совхоз авай. ЧӀехи Ватандин дяве чӀавуз фронтдиз 24 кас рекье гьатнай, абурукай анжах кьуд кас элкъвена хтанай.

1966 йисалай кьулухъ салиянвийрин зур пай ЦӀийи Испикриз, муькуь пайни Кьасумхуьруьз, Кьулан СтӀалриз ва Дербентдиз куьч хьанвай.

XIX виш йисуз Сийидар вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Арал ва гилан Мегьарамдхуьруьн райондин Махмудхуьр ва ЦӀелегуьн хуьрерихъ галаз Махмудхуьруьнжемятдик акатзавай.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 18 майишатар гваз 62 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 39 майишатар авай, агьалийрин кьадар 173 кас тир. 
## Баянар

## ЭлячӀунар
* СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна Салиян хуьруькай куьруь малуматар
Сардархуьр

**Сардархуьр** () — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай, «Алкьвадар» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

## География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кефер пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай кеферни - рагъакӀидай патаз 8,3 км яргъал, Чирагъ вацӀун эрчӀи къерехда чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Кошхуьр, ЧӀилихъар, Алкьвадар, Векьелар.

## Тарих
Хуьруьн бине эцигай тарих малум туш. Хуьруьн тӀвар, вичин бине кутур ксан тӀварунихъ гала. 

Сардархуьруьн рагъакӀидай къерехда 150 х 300 м алцумар авай инсанар яшамиш хьайи дегь чӀаван чка ава. Эгъуьнай чкайра, чара - чара девирриз талукь тир культурадин къатар аквазва. Ина, ч.э.в II агъзур йисан кьведлай паюниз талукь тир кишпирдикай расай якӀв, ва гьа а девирдиз талукь тир хъенчӀин къапар.

Хуьруьн мукьув, Кьасумхуьруьз физвай рекьин патав, цин гунгунин эцигунар кьиле тухвадайла хуьруьн эгьлийрин паталай дуьздал акъуднай, чилик кӀаник кучудунар авай сур ава. Ина шлем, кьеркь, кишпирдин гьалкъа, яру чепедин къаб ва ч.э.в II агъзур йисан садлагьай паюниз талукь тир дяведин якӀв.

Сифте и хуьр «Куьлге - Раг» рагунин рагъэкъечӀдай гуьнеда чка кьунвай. Гуьгъуьниз сардархуьрвияр виликан чкадай са тӀимил агъаниз, кьулувалдиз куьч хьанвай. Къвез - къвез хуьр чӀехи жезвай, иниз Ахцегь райондай, Рутул райондай, Цудахаррай, Усугьчайдай инсанар куьч жезвай. Фекьидин къуллугъ, Ахцегьрай тир Гьамидов Мажида кьиле тухузвай. Адаз араб, фарси, туьрк чӀалар чидай.

XIX виш йисуз Сардархуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Куьре округдин Котур - Куьредин наибвалдик акатзавай. Кошхуьруьхъ галаз Кошхуьруьн жемят арадал гъанвай.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьн 277 кӀвале 734 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисуз хуьре 26 майишатар авай, агьалийрин кьадар 152 кас тир. 

Хуьруьнэгьлийрин асул крар малдарвал, лежбервал ва гъилин устӀарвал тир.

## ТӀвар-ван авай ксар
* Межидов Абдурагьман Гьамидан хва — лезги шаир.
## Баянар

## ЭлячӀунар
* СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна Сардархуьруькай куьруь малуматар
Цуьк

**Цуьк** (гзаф — **цуьквер**,  -oris,  -ου,  -ки) — набататдин орган.

## Эдебият

## Литература
* 
* 
* 
* 

## ЭлячӀунар

*  Проверено 10 октября 2009 г.
* 
*
Индуизм

**Индуизм** — Гьиндистандин дин.

## Эдебият
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
МукӀратӀ

**МукӀратӀ** — тӀупӀар твадай уьнуьгар хьтин тумар квай, юкьвалай къадакьдалди галкӀурнавай чукӀулрикай ибарат тир атӀудай алат.

КӀвалин мукӀратӀдив адет яз чарар ва парчаяр атӀузвайди я, гьакӀни чӀарар ва кикер кьун патал кардик кутазва. Промышленностьдин жуьреба - жуьре крара кардик кутазвай мукӀратӀрин чара - чара жуьреяр ава, мисал патал, табагъ ракьар, симер атӀудайбур. 

## Тарих
«МукӀратӀ» гаф алпан чӀалан дегь гафарикай сад я. Къавкъаздин Алпандин, чара - чара девирра виридалай гзаф кьадардин халкьарикай тир, лезги халкьарин, эрменийрин ва гуржийрин чӀалара и гаф гилалди амукьнава. Мисал патал, эрмени чӀалал (*[[эрмени чӀал|эрм.]]* մկրատ - *мкрат*), гуржи чӀалал (*[[гуржи чӀал|гурж.]]* მაკრატელი - *макратели* ).

Археологри Дегь Римда жагъур дегь чӀаван мукӀратӀдин 3 - 4 агъсур йис яшар авай ва куьлуь гьайвандилай сар твадай хитрес тир. И мукӀратӀ кӀвенкӀвел кьве мурцар алай чӀехи хех хьтинди тир.

## ГьакӀни килиг
* Хитрес

## Баянар

## ЭлячӀунар
* МукӀратӀрин энциклопедия
Татархан

**Татархан** () — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай, «Уллугъетягърин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. 

## География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьибледа, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай кьибле патаз 11 км яргъал чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Уллугъетягъ, Птидхуьр, Сайтархуьр.

## Тарих
Хуьруь бине кьунвай тарих малум туш. Аквадай гьалда, хуьруьн тӀвар татарарни - монголрин тарашхъанрин вигьинрихъ алакъа аваз я. И хуьр са чӀавуз,  татаррин кьушунрин кьилел алай кас яшамиш жезвай чка хьун мумкин я. Гуьгъуьнлай адаз *Татархандхуьр* лугьуз хьанвай, яни «татаррин хандин хуьр».

Хуьруьн юкьван пата архитектурадин имарат - мискӀин ала. Хуьруьн рагъэкъечӀдай патан къерехда «ПӀир Сефер-Али» пӀир ала.

XIX виш йисуз Татархан хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. ДаркӀуш, КӀахцугъ, Вини Арагъ ва Птидхуьр хуьрерихъ галаз Татарханрин хуьруьнжемятдик акатзавай.

## Агьалияр
1966 йисуз хуьруьн агьалияр ЦӀийи Макьариз ва Герейханован совхоздиз куьч хьанвай. Алай чӀавуз хуьре 35 майишатар гваз 153 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 104 майишатар авай, ва агьалийрин кьадар 523 кас тир.  64 хзандал налогар эгинай. Гьар майишатди гьукуматдиз йиса 5 манатни 60 кепек налогдин пул вугузвай, вири – 358 манатни 40 кепек. 41 хзан налогдикай ада тир.

Татархандхуьрвияр лап фад заманарилай инихъ хуьруьн майишатдин крарал, малдарвилив, бахчахъанвилив ва кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбервилив алахънавайди я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна Татархан хуьруькай куьруь малуматар
Къере

**Къере** (*[[латин чӀал|лат.]]* *Vítis viniféra*) — тамун ципицӀ; гьакӀан ципицӀдин са жуьре. ЦипицӀхьтинбурун хзандиз талукь тир, 10 — 15 м яргъивал алай, аруш жедай хилер авай гзаф йисарин набатат.

## ЭлячӀунар
*  Проверено 11 февраля 2009 г.
ЦӀар (гьарф)

**«цӀар»** (**Ӏ Ӏ**) (Урус. Палочка) — кирилл кхьинарал тир къавкъаз чӀаларин символ.

И симвулдиз чӀехи ва гъвечӀи джуьре авач, юникодда ава, амма абурун арада аквадай фаркь авач.

## Гьарфарганaра
Лезги гьарфарганда ам тек гьарф хьиз жезвач (анджах нугъатра авай «айн» ван къулурдайвал гегь-гегь, меселе нян — няӀан. Амма икӀ кхьин къайда туш). Лезги гьарфарганда ам жезва абруптив ванар къалурзай диграфарин къене. Ихьтин диграф вад ава: *кӀ, пӀ, тӀ, цӀ, чӀ*. Мисалар: 
 .**ТӀуб** [t'ub], **ПӀуз** [p'uz], 
  **цӀийи** [/t͡sʼ/iji]

Нухчини гъалгъай чӀалара и гьарфуни къалурзава абруптиварикай гъери фарингал фрикатив «айн» ванни. Меселе: **Ӏа̇ьхар** [ʕæːχʌr] / **Ӏа̇хар** [ʕʌːχʌr] — *кӀел (хипрен шараг)*

ГьакӀани диграфаринни пудграфарин къене и гьарфуни къалурзава фарингал эмфатик ачух тушир ванар. Мисалар:
 .**Бӏа̇р** [bˤʌːr] — *шумягъ*
 .**Джӏов** [ʤˤow] — *кутӀа*

Адыгъ гьарфарганда и гьарф 58 я. Ада къалурзава «туьтуьнин галкӀ». Меселе рагъекъечӀдай патан адыгъ нугъатдин **елъэӏуащ** [jaɬaˈʔʷaːɕ] *(ада хабар кьуна адакай)* гафуна хьиз. 

Амай къавкъаздин чӀалара и символ жезва анджах диграфарин къене, ва къалурзава ада абруптив ванар *(тӀ, пӀ, чӀ хьтин)*. 

## Тарих
1930-й йисара и гьарф фикир авунай къавкъаз чӀаларин кьетӀен ванар патал. Адан чкадал пара чӀав кхьинардай машинкайрал римдин «I» рекьем кхьизвай. Урус гьарфарганда и симвулдал ухшарди ава «Ы» гьарфуна. 

## Праблем
21-й виш йисуз пара инсанари телефунарални кампютерарал кхьидайла «цӀар» кхьин тавуна, адан чкадал ам хьтин муькуь символар кхьизва: 1, I(i), l(L), | (тик цӀар). Амма абур ухшар ятӀани абурун код сад туш. Идакай чӀехи акахьун жезва тарджумадин праграммайрикай, чӀалан корпусара. Меселе: Википедиядин макъалайра дуьз «Ӏ» гьарф кхьи жезва. Гьавиляй гуглда адан чкадал 1 ва я муькуь адаз ухшар лишан эцигайтӀа тӀимил шанс ава хьи гуглдиз дуьз макъала джагъида. Пара чӀав гьакӀ жезва гьавиляй хьи, инсанариз чизвач хьи и гьарф жезва акъудиз клавиатурайрал, ва я абуруз гугьул я им ийиз. 

## Юникод

Юникодда «цӀарцӀин» код — U+04C0 я. 

## ЭлячӀунар
https://www.lezgichal.ru/node/2333
Пак тир Рим империя

**Пак тир Рим империя** — кьулан Европада авай гьукумат, IX-XIX вишйисара яшамиш хьайи. А гьукумат монархия лугьуз яз федерация тир, вучиз лагьайтӀа адак са пуд виш бицӀини еке гьукуматар квай, гьа гьукуматрин кьилерин кьулай хкягъ ийизавай, империядин чӀехиди вуж жедатӀа. Империяди кьазавай къенин вири Германия, Чехия, Австрия, Эльзас, Кеферпатан Италия, Нидерландарни амайбур. И гьукуматдин эхир атана 1806-й йисуз Наполеонна империядин чилер къачурла. Гьа чӀавунилай кьулухъ мад империя туькӀуьр хъувурди туш.

## Эдебият
* Брайс, Дж. Священная Римская империя. — Москва, 1891;
* Всемирная история. Т. 3-5 — М., 1957.
* Галанза П. Н. Феодальное государство и право Германии. — М., 1963
* Колесницкий, Н. Ф. Священная Римская империя: притязания и действительность. — М., 1977
* Прокопьев, А. Ю. Германия в эпоху религиозного раскола: 1555—1648. — СПб, 2002. ISBN 5-93762-014-3.
* 
* Шиндлинг А., Циглер В. Кайзеры. — Ростов-на-Дону, 1997. ISBN 5-222-000222-2
* Angermeier, H. Reichsreform 1410—1555. — München, 1984. ISBN 3-406-30278-5.
* Hartmann, P. C. Das Heilige Römische Reich deutscher Nation in der Neuzeit 1486—1806. — Stuttgart 2005. ISBN 3-15-017045-1.
* Herbers, K., Neuhaus, H. Das Heilige Römische Reich — Schauplätze einer tausendjährigen Geschichte (843—1806). — Köln, Weimar 2005. ISBN 3-412-23405-2.
* Press V. Kriege und Kriese. Deutchland 1600—1715. — München, 1991.
* Prietzel, M. Das Heilige Römische Reich im Spätmittelalter. — Darmstadt, 2004. ISBN 3-534-15131-3.
* 
* Schmidt, G. Geschichte des Alten Reiches. Staat und Nation in der Frühen Neuzeit 1495—1806. — München, 1999. ISBN 3-406-45335-X.
* Schindling, A. Walter Ziegler (Hrsg.): Die Kaiser der Neuzeit 1519—1806. — München 1990. ISBN 3-406-34395-3.
* 
* Wesel, U. Geschichte des Rechts. Von den Frühformen bis zur Gegenwart. — München, 2001

## ЭлячӀунар
* 
* Пак тир Рим империядин асул тир праводин актар 
* Аугсбургский религиозный мир 1555 г. 
* Вормсский конкордат 1122 г. 
* Соглашение с князьями церкви 1220 г. 
* Постановление в пользу князей 1232 г. 
* Золотая булла 1356 г. 
* Вестфальский мирный договор 1648 г. 
* Заключительное постановление имперской депутации 1803 г. 
* Акт об отречении Франца II и роспуске империи 1806 г.
Ꚍ

**Ꚍ** — лезги чӀала tʰ, абхазрин tʷ ван къалурзавай цӀуру кирилл гьарф.

## Мадни килиг
* Тау
Дегь грек чӀал

**Дегь грек чӀал** () — чи э.в 2 - лагьай агъзур йисан эхирдай чи эрадин V виш йисал кьван грекрин ойкуменадин чилера гегьенш хьайи, Инд-европадин чӀаларарин хзандик акатзавай чӀал, гилан грек чӀалан улу-буба.
Уллугъетягъ

**Уллугъетягъ**, **ЧӀехи - Гъетягъ** () — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай хуьр. «Уллугъетягърин» хуьруьнсоветдин администрациядин юкь. 

## География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьибледа, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай кьибле патахъ 8 км яргъал чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Шихидхуьр, Птидхуьр, Сайтархуьр, Пиперхуьр.

## Тарих
Хуьруь бине кьунвай тарих малум туш. Аквадай гьалда, хуьруьн тӀвар туьрк. **«Уллу»** *(чӀехиди, кьилинди)* ва **«Гъед»** *(цавун тело)* гафарихъ галаз алакаъа аваз я.

Хуьрелай 3 - 4 км рагъэкъечӀдай патахъ, архитектурадин имаратар тир уллугъетягърин дегь чӀаван сурар авайди я. Хуьрелай 4 км кеферни - рагъэкъечӀдай патахъ пӀир ва цӀуру заманада инсанар яшамиш хьайи «ЦекпӀер пӀир» тӀвар алай чка ава. Хуьруьн кеферпатан къерехда эриенийрин сур ава.

XIX виш йисуз Уллугъетягъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Пиперхуьр ва Сайтархуьр хуьрерихъ галаз Уллугъетягърин хуьруьнжемятдик акатзавай.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьн 199 кӀвале 718 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 121 майишатар авай, ва агьалийрин кьадар 653 кас тир.  

Хуьруьн агьалияр гуьгъуьнин сихилриз пай жезва: ЧкӀаяр, СикӀеяр, Юркъулияр, Къаргъаяр, Къанбацар, Пилтияр.

Уллугъетягъвияр лап фад заманарилай инихъ хуьруьн майишатдин крарал, малдарвилив, бахчахъанвилив ва кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбервилив алахънавайди я.

## ТӀвар-ван авай ксар
* Юсуфов Рамазан Юсуфан хва — лезги алим ва шаир. Тарихдин илимрин доктор.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна Уллугъетягъ хуьруькай куьруь малуматар
Хъпуьхъ

**Хъпуьхъ** () — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай хуьр. «Хъпуьхърин» хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр.

## География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай рагъакӀидай патахъ 15,3 км яргъал чка кьунвайди я.

## Тарих
Хуьруь бине кьунвай тарих малум туш ва тӀварцӀикай баянар гун мумкин туш.

Хъпуьхъвияр лап фад заманарилай инихъ хуьруьн майишатдин крарал, малдарвилив, ва кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбервилив алахънавайди я. Гзафбур кеспи ийиз, кьетӀендаказ векьер ягъиз, Азербайжандин Шеки ва Ширвандиз физвай, гьавиляй абуруз азербайжан чӀал чидай. Хуьре, мукьвал алай хуьреризни къуллугъзавай, вад чатар авай.

Хъпуьхъар гьакӀни живедин мядендив машгьур я. Ина сифте инглисри ва бельгийвийри чпиз живе хкудзавай. Октябрьдин революциядилай кьулухъ и мяден вири халкьдин мал авунай. Садлагьай продукция - 2 пуд живе 1922 йисуз В.И.Лениназ ракъурнай. Жаваб яз Ленина, зегьмет чӀугвазвай дагъустанвийриз багьа савкьат патахъай сагърай лагьанай тел ракъурнай. Мяден 1940 - й йисарал кьван кӀвалахзавай, гила адан кӀвалах акъвазарнава. Живед мяден квай чка жугъуруникай са кьиса ава: «Гьумарар» сихилдикай тир Алиди вичин гъилелди Кьуръан чин къачуз кхьизвай ва улубар расна формада твазвай. Адакай тариф вири Къавкъаздиз чкӀанвай. Ада туькӀуьрай улубрин иеси жез гзафбуруз кӀанзавай. Садра Алиди чӀура вичин хпер хуьдайла, адаз рагалайгъуз авахьзавай цӀарцӀар гузвай са затӀ акуна. Ада и жими затӀ са къапуниз кӀватӀна кӀвализ гъанай, ва йифиз Кьуръандин чарчин жилдинал адав са затӀ чӀугваз жедатӀа акваз алахъна. Пакамахъ къарагъайла адаз улубдин жилд цӀарцӀар гудай хьана акуна. Адалай кьулухъ ада Кьуръандин жилдер живедив расиз хьанай. Кьуръан улубрин нубатдин партия гваз Темир-Хан-Шура (гилан Буйнакск) шегьердиз фейи Алидивай ада живе гьинай къачузвай чӀал жузунай. КӀевиз мягьтел хьайи Алиди чкадин тӀвар кьунай. Кьисадиз килизна, живедин мяден квай чка садлагьай 
дуьздай акъудай кас «Гьумарбурун» Али хьанвай.

1966 йисуз, гзаф кӀеви чилин зурзунихъ алакъа аваз, хъпуьхъвияр Курхуьр, ЦӀийи Макьар, Кьасумхуьр, Герейханован совхоз хуьрериз ва Кьвевар шегьердиз куьч жез эгечӀнай. Анжах Кьвеварда хъпуьхъвийрин 35 кӀвал ава.

XIX виш йисуз Хъпуьхъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Котур - Куьредин наибвалдиз талукь тир. КуркӀурхуьр, КӀеле, ЦицӀигъ ва ЧӀилихъ хуьрерихъ галаз ЦицӀигърин хуьруьнжемятдик акатзавай.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьн 45 кӀвале 246 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 75 майишатар авай, ва агьалийрин кьадар 424 кас тир.

Хуьруьн агьалияр гуьгъуьнин сихилриз пай жезва: Гьумарар, ШиметӀар, Юзбигенбур, Агъаш-къулияр, Беглер, Михекар.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна Хъпуьхъ хуьруькай куьруь малуматар
Хтун

**Хтун** () — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай, «Шихидхуьруьнсовет»дик акатзавай хуьр.

## География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьибледа, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай кьибле патаp 10 км аргъал чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Бутахуьр, Шихидхуьр, Зугьрабхуьр.

## Тарих
Хуьруьн **«Хтун»** тӀвар, *хтун тарар авай чка* ва *элкъвена хтун* манаяр хьиз таржума ийиз жеда. Виридалайни мумкин тирди, ам садлагьай манадихъ галаз алакъа аваз я, вучиз лагьайтӀа элкъвена къваларив гвай тӀебиатдихъ галаз алакъа авай хуьрерин тӀварар фад-фад гьалтзава (мис: Пиперхуьр, Чухверхуьр ва мсб.). Хуьр арадал атай тарих малум туш.

XIX виш йисуз Бутахуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Зугьрабхуьр ва Бутахуьр хуьрерихъ галаз Зугьрабхуьруьнжемятдик акатзавай.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 138 кӀвале 492 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 57 кӀвал авай, агьалийрин кьадар 277 кас тир: 150 итим ва 155 паб. 

## Килигиз лайихвал авай чкаяр
* «Шенби» булах.
## Баянар

## ЭлячӀунар
* СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна Хтун хуьруькай куьруь малуматар
* Ot doğrama makinesi
ЦӀийи Чуьхверхуьр

**ЦӀийи Чуьхверхуьр** () — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай, «ЦӀийи Макьарин» хуьруьнсоветдик акатзвай хуьр.

## География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 19 км кефердинни - рагъэкъечӀдай пата, Гуьлгери вацӀун чапла къерехда «Къавкъаз» федерал трассадал чка кьунванвайди я.

## Тарих
1966 йисуз, кӀеви зурзунрилай кьулухъ, СтӀал Сулейман райондин рагъакӀидай пата авай суван Чуьхверхуьруьн агьалияр кьулувалдиз куьч хьана гилан ЦӀийи Чуьхверхуьр арадал гъанвай.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьн 321 кӀвале 954 кас яшамиш жезва: 466 итим, 488 паб. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисуз хуьре 59 майишатар авай, агьалийрин кьадар 312 кас тир. 

## Баянар

## ЭлячӀунар
* СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна Чуьхверхуьруькай куьруь малуматар
Куьре магьал

**Куьредин магьал** () — 1866 — 1928 йисара хьайи, Дагъустандин вилаятдик ва Дагъустандин АССРдик квай администрациядин тек. 

Кьилин хуьр — Кьасумхуьр.

## Администрациядин паюнар
Округ наибвалриз пай жезвай. 1899 йисуз наибвилер участокриз элкъвенай. Вичин нубатда гьа наибвилер хуьруьн-жемиятрикай ибарат тир.

1886 йисуз округдик агъадихъ галай наибвилер акатзавай: 

1926 йисуз наибвилер терг авуна абурун чкадал ругуд участокар тешкилнай: 

* Агъул участок (юкь — Тпиг хуьр), 
* Гуьне участок (юкь — Кьасумхуьр), 
* Кьурагь участок (юкь - Кьурагь хуьр), 
* Хъутур - Куьредин участок (юкь — Ичин хуьр), 
* Улусс участок (юкь — Зугьрабхуьр), 
* Кьибле - Табасарандин участок (юкь — Зилдик хуьр).

## Тарих
Куьредин округ 1866 йисуз Куьредин ханвилин чкадал арадал гъанай. 1921 йисуз округ Дагъустандин АССР-дик акатнай.

1928 йисан ноябрь вацра Дагъустандин АССР-да кантонриз паюнин система къуватда гьатнававиляй вири округар терг авунай. Округдин къене сифте кантонар, гуьгъуьнлай гьа кантонрикай гилан районар тешкилнай.

## Агьалияр
1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрив кьурвал, округда 79 796 касди уьмуьр ийизвай . 

1886 йисан малуматриз килигна, округда авай миллетар : 

Къейдер:  1. Ина сувун чувудрин кьадардик татарни ква.

## Баянар

## ЭлячӀунар