open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ергуьжар

**Ергуьжар** —  бинедилай Азербайжандин Къуба райондин кьакьан сувун Ергуьж хуьряй тир дегь Алпандин халкьарикай сад. Нах-дагъустандин халкьарин группадин лезги халкьарин хзандиз талукь я. 

Ергуьжрин вири санлай кьадар тахминан 1000 кас я. 

Диндал гьалтайла суни — мусурманар я.

## Тарих
Ергуьж хуьр Къуба райондин инсандин гъил агакь тийир сувун чкадал ала. Хуьре уьмуьр четин тир виляй вахтар финвай хуьруьн эгьлияр инлай муькуь хуьрериз ва шегьерриз куьч хьанвай. Алай чӀавуз хуьре касни амач, дараматар харапӀайриз элкъвена.

Ергуьж хуьруьн агьалияр са шумуд сихилрикай ибарат тир, ибур: *Гуьлхатунлыяр, Къарабагълыяр, Тегьмезлылар* ва мсб. тир. 

Исятда ергуьжрин несилар пара кьадарда авай хуьрер агъадихъ галайбур я:

* Къуба район – Давудуба хуьр
* Хъачмаз район – Ергуьж хуьр
* Хъачмаз район – Серкерли хуьр
* Хъачмаз район –Армудпадар хуьр
* Хъачмаз район – Гьажиалибег хуьр
* Хъачмаз район – Узунуба хуьр

## ЧӀал

Шагьдагъдин муькуь халкьариз хьиз ергуьж миллетдизни чпин кьетӀен чӀал авай. Са хинелугъ чӀалалай гъейри, ергуьж чӀал Шагьдагъдин амай вири чӀалариз мукьва я.

Гьайиф къведай кар я, чӀал саки терг хьанва. И чӀал тек са лап кьуьзуь ергуьжрин рикӀерал ама. Жегьилриз и чӀалан аваз хьуникай гьич хабар кьванни амач.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Уммахан

**Уммахан ЧӀехиди** (1761/1762 Гьунзах — 1801 Белоканар) — авар нуцӀал, ханвилин кьиле 12 йиса аваз акъвазна вичин дах Мугьаммад-нуцӀалдиз гуьгъуьна.

Умамханан чӀавуз Авар ханвилин сергьятар гьяркьуь хьана авар жемятарни маса чилер вичин гъилик кутуналди. Уммаханаз пул гузвай Дагъустандинни Ширвандин пара пай чилерини ханвилери.

Уммахан 1761/1762 йисуз дидедиз хьайиди я, авар хан Мугьаммад-нуцӀаланни Кайтаг Хан-Мугьаммадан рушан хзанда. 1740 йисарин кьиле Гьунзаха чин жезвай кайтаг уцмийрин хзандик квайбур, гьавиляй гуьгъуьна абурун арада эвленмишунар хьана. Надир-шагьдин кьушунрикай катзавай Кайтагдин уцмий Агьмад-хана Аварияда гьич са йис акъудна 1743 йисуз Мугьаммад-нуцӀалаз вичин кьенвай хцин руш Баху гана. Бахудикай Мугьаммад-нуцӀалахъ Уммаханалай гъейри пуд руш авай: Хистаман, Аймесейни Бахтика. Мугьаммад-нуцӀалан кьведлагьай папан тӀвар Марьям тир, ам гуржу тир исламвал кьабулнавай. Ада Мугьаммад-нуцӀалаз Гебек хва хана.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Дагъустандин Советрин Социализмдин Автономиядин Республика

**Дагъустандин Советрин Социализмдин Автономиядин Республика**, куьрелди **ДАССР** — 1921—1993 йисара хьайи, РСФСР-дин администрациядин тек.

Кьилин шегьер — Магьачкъала тир.

## Тарих
1921 йисан 20 январьдиз Дагъустан ва са кьадар Терек вилаятрин чилерар ДАССР арадал гъанай.

1921 йисан 1 декабрьдиз кьиле фейи Дагъустандин Советрин кӀватӀалда ДАССР-дин конституция кьабулнай.

1931 йисан сентябрь вацралай ДАССР Кеферпатан Къавкъаздин крайдик акатнай.

1938 йисуз Дагъустандин вад район, Ачикулак, Къаранугъай, Къаясу, Кизляр ва Шелковской районар Орджоникидзе крайдик кутунай. А районрикай Кизлярдин Автономиядин Округ арадал гъанай, кьилин шегьер Кизляр хьанай.

1944 йисуз Чечен-Ингуш АССР терг авурдалай кьулухъ, адан сувун районар Дагъустандин АССР-дик кутунвай.

1957 йисуз Чечен-Ингуш АССР тухкӀуьр хъувурдалай кьулухъ адаз Дагъустандик кутур районар вахганай. Терг авур Грозный вилаятдин Кизляр округдин чӀехи пай ДАССР-дин гъилик кутунай. Гьа чӀавуз Дагъустанди гилан сергьятар кьабулнай.

### Миллетар

## Литература
* Дагестанская Автономная Советская Социалистическая Республика

## ЭлячӀунар
Вачи

**Вачи** () — Дагъустан республикадин Кули районда авай, «Вачи хуьруьнсовет»дик акатзавай хуьр. Райондин ва хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин Кули райондин юкьван пата, Къази-Къумух вацӀун кьерел ала.

## Тарих
Хуьруьн бине 1500 йис идалай вилик кутунвайди я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Хучни

**Хучни** — Дагъустан республикадин Табасаран районда авай хуьр. Райондин администрациядин юкьни кьилин хуьр я. «Хучни» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьн патав вири Дагъустанда чидай «Ирид стхадинни са вахан кӀеле» ва иер чарчар ава.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин Табасаран райондин лап юкьван пата авайди я, вири патара къацу суваяр ава. Хуьруьн къваларив емишрин багъар ва хуьруьнвийрин майишатар ава.

## Тарих
XVII вишйисан кьулалди Хучни Табасаран майсум авай чка тир, ахпа — Табасарандин кадий.
1934 йисуз хуьруькай Табасаран райондин администрацидин юкь жезва.

## Агьалияр
Агьалияр вири табасаранар, суни - мусурманар я. 2002 йисуз ина 3397 кас яшамиш жезвай, 2010 - 3232.

## Инфраструктура
Хьуре райондин начагъхана, юкьван мектеб, клуб, улубхана, почта, райондин алакъарин крар кьиле тухузвай идарани дарманхана (аптека) кӀвалахзава.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Докъузпара райондин официал сайтуна Усугъчай хуьруькай малуматар
Эквадор

**Эквадор**, официал тӀвар **Республика Эквадор** () — Кьиблепатан Америкадин кефердинни-рагъакӀидай пата авай гьукумат.

Кефер пата Колумбиядихъ галаз, кьибле пата Перудихъ галаз сергьятра ава, рагъакӀидай патарай Лас океандин ятари кьунва.

Кьилин шегьер — Кито (агьали — 2,7 млн кас).

## География
Эквадор — унитар республика; 24 провинцияр (*provincia*) ва 1 кьилин шегьердин вилаят какатзава.

## Шикилар

Файл:Equador Tungurahua.JPG|Тунгурауа вулкан
Файл:Orquidea Ecuatoriana 2.JPG|Эквадордин орхидея
Файл:Red-billed toucan.jpg|Тукан
Файл:The beach at North Seymour Island in the Galapagos.jpeg|Галапагос островар
Файл:Cuenca, Ecuador 01.jpg|Куэнка
Файл:Quito calle García Moreno.jpg|Кито
Файл:Juan Jose Flores.jpg|1-й Эквадордин президент Хуан Хосе Флорес
Файл:Aspencer1966.jpg|Альберто Спенсер
Файл:Antonio Valencia cropped (cropped).jpg|Антонио Валенсия


## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* Статистика
Сунияр

**Сунияр**, **Агьль ас-су́нна ва аль-жамаа** (араб. أهل السنة‎ — «суннадин ва жемиятдин къанунрин рекьевай инсанар») — Мугьаммад пайгъамбарди  кутунвай къанунралди Аллагьдиз ибадат ийизвай мусурманар. И мезгьеб Ислам диндин виридалайни чӀехи мезгьеб я.

## ЭлячӀунар
Селибур

**Селибур** () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай кьакьан сувун гъвечӀи хуьр. «СтӀурин» хуьруьнсоветдик акатзава. Азербайжандин туризмдин комитетди и хуьруьз кьве йикъан сиягьатар туькӀуьрзава. 

## География
Хуьр КцӀар райондин рагъакӀидай пата, ЧӀехи Къавкъаздин хушарал, СтӀур хуьруьн мукьвал, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай тахминан 76 км яргъал ала.

## Агьалияр
Хуьре вирини-вири 8 хзан амукьзава. Агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.

## ЭлячӀунар
Рухун Али

**Рухун Али** — XVIII-XIX виш йисарин къене уьмуьр гьалай лезги шаир ва алим. 
 
1772 йисуз Куьре магьалдин Рухун хуьре дидедиз хьана. Рухунрин, Ахцегьрин ва маса медресайра кӀелна, ахпа вичи тарсар гуз хьана. Рухун Али, Гьасан-эфендидин «Асари Дагъустан» ктабдай аквазвайвал, Ярагъ Мегьаммедахъ ва Мирзе Алидихъ галаз са йисара уьмуьр авуна. 

Мирзе Гьасана вичин «Асари Дагъустан» ктабда къейдзавайвал, Али вичихъ иер, инсанар гьейранардай хатӀ авай савадлу кас хьана. Ам машгьур калиограф хьиз дидед чӀалал шиирар туькӀуьрай сифте шаиррикай тир. Рухун Алидин чӀалар сифте яз Ярагъви Мегьамед Эфендидин «Асарал ас-Яраги» (Темир-Хан-Шура, 1909 йис) ктабдиз акъатнай. Шаирди шиирралди кхьей чарар чӀехи алим ва шаир Ахцегь Мирза Алидин ктабрани гьатна. Рухун Али вич динди агъавалзавай девирда уьмуьр авуртӀани, ада са жерге шиирра зегьметчи инсандин дерди-гьал, ацукьун-къарагъун къалурзава. Рухун Алидин поэзиядин ирс кӀватӀ хъувуник Гъ. Садыкъиди баркаллу пай кутуна. Адан зегьметдин нетижа яз кӀелдайбурув «Регъв», «Къе заз», «Регъуьхбан», «ВакӀан хва», «Марал», «Гургьагур» ва маса эсерар агакьна.

Ам 1851 йисуз рагьметдиз фена. Рухун Али эфендидин сихилдин эвел ва эхир кьилерикай Садыкъиди 1995 йисан 26 майдиз акъатай «Лезги газетда» икӀ кхенва: 

— ''«Рухун Али эфенди Османан хва, амни Гьасанбеган, амни Мегьтидин, амни Ахчабеган, амни ГъарачӀан хва тир. Рухун Али эфендидин хтул тир Магьмуд хьиз, адан стха Мегьамеднитва абурун хайи амле Абукар эфендидин хва Абдул Гьамидни гьа девирдин машгьур шаирар тир. Абурун кьведанни шиирар ва Алкьвадар Гьасан эфендидин жавабар «Диван ал-Мамнун» ктабда чап авунва. Амма абурун чпин ктабар са пай Турциядиз акъатна, са пайни 1919 йисуз Дербентда ЦӀинитӀ Эфендиеврин кӀвалери цӀай кьурла, ана пуч хьана.»

## ЭлячӀунар
* «Лезги чӀал» сайтуна Рухун Алидикай малуматар.
Эликар

**Эликар** (элик. *Илагар, Лагар*) —  бинедилай Азербайжандин Къуба райондин кьакьан сувун Элик хуьряй тир дегь Алпандин бицӀи халкьарикай сад. Нах-дагъустандин халкьарин группадин лезги халкьарин хзандиз талукь я. Милли жигьетдай эликриз виридалайни мукьва халкь къирицӀар я.

## Малуматар
2004 йисуз французви кавказовед Жиль Отьеди Париждин Университетда вичин «КъирицӀ чалан элик нугъат» тӀвар алай диссертация хвенай .

Элик хуьруьн эгьлиди азербайжандин журналистрихъ галаз авур эхтилатда икӀ лагьанай:

 «...элик чӀал анжах Элик хуьруьн 300-ев агакьана агьалидиз чизва. И чӀалал хуьре анжах кьуьзуьбур рахазва, жегьилар азербайжан чӀалал элячӀнава. Чпиз *илагар* ва я *лагар* лугьудай эликвияр дегь Алпандин тайифайрин дуьз несилар я. Чи хуьре цин къуюяр эгъведайла пуд-кьуд къатарин дегь чӀаван сурар дуьздал акъатнай. Чи хуьр гзаф дегь хуьр я, хуьруьн тарих ва ам мус ва ни кутунвайдиятӀа малум туш. Совет береда Хъачмаз ва Къуба райондин арандиз куьч хьана цӀийи хуьрер кутур эликар фадлай чкадин агьалидихъ галаз акахьна азербайжанариз элкъвенва. Мукьвавилиз килигна чаз гьакӀни къирицӀарни лугьузва. Элик чӀалаз гьапут чӀал гзаф мукьва, ингье за гьапут чӀал михьиз гъавурда акьазва. Зи чӀехи мурад я чи хуьре элик чӀалан мектеб ахъаюн, гьа мектебда зун жув муаллимвиле кӀвалахдай...»

Аквадай гьалайрай, эликар терг жезвай миллет я. Гьукуматди абуруз чӀал хведай къулай шартӀар тешкил тавуртӀа, кьве несилдилай и бицӀи ва дегь лезги халкь дуьньядин винелай гел амачиз квахьда.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Чи чӀалал 50 кӀвале рахазвайди я
Каратаяр

**Каратаяр** *([[Карата чӀал|кар.]] кӀкӀирди)* —  Дагъустандин Ахвах районда хуьрера уьмуьр ийизвай Къавкъаздин бинедин суван халкь. Нах-дагъустан халкьарин группадин авар-анди-цез халкьарин хзандик квай анди халкьарин группадик акатзава. Авар миллетдин этник группа хьиз гьисабзавайди я. Диндал гьалтайла суни-мусурманар я.

## Карата хуьрер
**[[Ахвах район]]да**: Анчик, Арчо, Вини Инхело, Инхело, Карата, Маштада, Рацитль, Рачабулда, Тукита, Цумали.

**[[Хасавюрт район]]да**: Сиух, Тукита, Анчих-кутан, Андуз, Индира, Гавриил-кутан, Кирпич-Кутан, Кокрек, Муцалаул.

Идалайни гъейри каратаяр Бабаюрт, Кизилюрт ва Кизляр районрин кутанра ва хуьруьн майишатра уьмуьр ийизва.

## Тарих
Чпи чпиз кӀкӀирди лугьузва. Мукьвал алай аварри абуруз — кӀкӀаралал лугьузва.

Къавкъаздин дяве куьтягь хьана Дагъустан Урусатдиз муьтӀуьгъ хьайидалай кьулухъ карата миллетдин хуьрер Анди округдин Карата наибвилик акатнай ва 16 хуьруьн-жемиятрикай ибарат тир. 1895 йисуз Дагъустандин вилаятда  6 162 карата гьисабнай. 1938 йисуз абурун кьадар 6 700 тир. СССР девирдилай гатӀумна каратаяр кьилдин миллет хьиз гьисабзавачир, абур авар миллетдин кьадардик квай. 2010 йисуз кьиле тухвай агьалияр сиягьриз къачунин малуматриз килигна, уьлкведа 4 787 касди чеб карата хьиз къейд авунай.

## ЧӀал
Каратаяр карата чӀалал рахазва. Абурун саки виридаз авар чӀал, урус чӀал ва са кьадар чечен чӀалар чида. Карата чӀал — нах-дагъустандин чӀаларин хзандин авар-анди-цез чӀаларин группадик акатзава. Адаз виридалайни мукьва чӀал ахвах чӀал я. Карата чӀал кьве нугъатриз пай жезва: вич карата ва токида нугъат. Вичин нубатда карата нугъатни гуьгъуьнин рахунриз пай жезва: анчих, арчо, рачабал, рацитли рахунар. Вичин кьетӀенвилериз килигна, анчих нугъат ботлих чӀалаз виридалайни мукьва я. 

Карата чӀалакай сифте малуматар 1895 йисуз акъатай Р. Эркертан «Къавкъаздин дувулар квай чӀалар» ктабда гьатнава.

## Дин
Диндал гьалтайла каратаяр суни-мусурманар я. Вири Дагъустандин халкьар хьиз каратаярни вилик девирда христианар тир. Анжах XVIII виш йисан сифте кьилера абур мусурманвилиз элкъвенай.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Урусатдин гимн

**Урусатдин Федерациядин гьукуматдин гимн** () — Урусатдин миллетрин символ я. Гимндин макьам 1944 йисуз советринин композитор Александр Александрова туькӀуьрнай, гафарни зари Сергей Михалкованбур я. И гимн гьеле совет бередилай вилик девирдани Урусатдин официал гимн яз кардик квай.

## Тарих
# «Гром победы, раздавайся!» («Гъалибвилин къукърум — тфенг акъатун!») — 1791—1816 йисан официал тушир гимн я.
# «Молитва русских» («Урусрин капӀ») — 1816—1833 йисан 1-й Урусатдин официал гьукуматдин гимн.
# «Боже, Царя храни!» («Аллагь, Пачагьдихъ хуьн!») — 1833—1917 йисан 2-й Урусатдин официал гьукуматдин гимн.
# «КӀвалахдай Марсельеза» — 1917—1918 йисан гимн.
# «Интернационал» — 1918—1944 йисан 1-й Советрин гимн.
# «ССРГ-дин гимн» — 1944—1990 йисан 2-й Советрин гьукуматдин гимн (С. Михалков, А. Александров).
# «Патриотвилин мани» — 1990—2000 йисан 3-й Урусатдин официал гьукуматдин гимн (композитор — Михаил Глинка).
# «Урусатдин гимн» — 2000—иниз 4-й Урусатдин официал гьукуматдин гимн (С. Михалков, А. Александров).

## Официал текст
Россия — священная наша держава,
Россия — любимая наша страна.
Могучая воля, великая слава —
Твоё достоянье на все времена!

: Славься, Отечество наше свободное,
: Братских народов союз вековой,
: Предками данная мудрость народная!
: Славься, страна! Мы гордимся тобой!

От южных морей до полярного края
Раскинулись наши леса и поля.
Одна ты на свете! Одна ты такая —
Хранимая Богом родная земля!

: Славься, Отечество наше свободное,
: Братских народов союз вековой,
: Предками данная мудрость народная!
: Славься, страна! Мы гордимся тобой!

Широкий простор для мечты и для жизни
Грядущие нам открывают года.
Нам силу даёт наша верность Отчизне.
Так было, так есть и так будет всегда!

: Славься, Отечество наше свободное,
: Братских народов союз вековой,
: Предками данная мудрость народная!
: Славься, страна! Мы гордимся тобой!

## ЭлячӀунар
* 
* Урусатдиндин гьукуматдин символар
Новосибирск

**Новосиби́рск** — Урусат Федерациядин Новосибирск вилаятда авай шегьер. Агьалидин кьадардиз килигна уьлкведа пудлагьай чкадал ала. (Шегьер-миллионер я), Сибирдин федерал округдин ва Новосибирск вилаятдин администрациядин юкь я. 

Шегьер — Новосибирскдин шегьердин агломерациядин юкь я. Урусатдин ва Сибирдин лап чӀехи метлеб авай экономикадин, илимдинни медениятдин юкь я.

## География

### Административ паюн
Шегьер 10 районар акатзава.

## Стха шегьерар

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Шегьердин официал сайт
Агата Кристи

** Дама Агата Мэри Кларисса Маллоуэн** (ингл.*Agatha Mary Clarissa, Lady Mallowan*), хайила **Миллер** (ингл. *Miller*), хьана ( — ) — инглисрин зари я. Кристидин улубар 4 миллиардалди чапдай акъатна ва 100 артух чӀалариз таржума авуна.

## Биография

Агата Миллер 15 сентябрдиз 1890 йисуз Торки шегьерда Девон графда дидедиз хьана. Агата сад лагьай сефер полковникдиз Арчибальд Кристидиз гъуьлуьз 1914 йисуз фенай. Абуруз са рушни хьанвай — Розалинда. 1920 йисуз Агата Кристидин сад лагьай роман чапдай акъатна.

### Квахьун
1926 йисуз Агатадин хайа кьенва. Агатадин итимдиз чара жез кӀанзавай. Вичин итимдих галаз къал акъатнай Агата кӀваляй квахьна. Ам авай чка 11 йикъан къене садазни чизвачир.
Жагъанвай адан улакь ва гьадан къене шуба авай. Са шумуд йикъалай Агата Кристи вични жагъанвай. КилигайтӀа ада вичин тӀвар *Тереза Нил* я лагьана спа — отельда *Swan Hydropathic Hotel* (гилан *Old Swan Hotel*) авай.
Эхирдай 1928 йисуз Арчибальд Кристи ва Агата Кристи чара хьана.

## РикӀел хуьн
1985 йисуз Агатадин тӀварцӀих кратердин тӀвар ганва Венерада.

1985 йисуз Агатадин тӀварцӀих урус рок-кӀватӀалдихъ «Агата Кристи» тӀвар ганва.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
*
Галисий чӀал

**Галисий чӀал** (*galego*) — роман чӀаларин группадин ибер-роман чӀаларин хзандик квай чӀал. Испаниядин Галисия вилаятда и чӀалак официал статус гала. И чӀалал рахазвабурун кьадар тахминан 3,2 миллион кас я.

XX виш йисуз галисий чӀалал 4 миллион кьван кас рахазвайди малум я.2 млн 700 агъзур Галисияда, 1 млн цӀийи эквуьнин шарвалагра, ва 250 агъзур кьван Испанияда (Галисия квачиз)

## Алай чӀавун гьал

## Кьиспес

### Галисий чӀал арадал атун
Уфа

**Уфа** — Урусат Федерациядин Башкъортостан Республикада авай шегьер. Республикадин кьилин шегьер я. Миллиондилай виниз агьалияр аваз, Уфа Уралдин ва вири Урусатдин виридалайни чӀехи шегьеррин арада ава. Урусатдин илимдинни-экономикадин зурба центррикай сад я. Шегьерда пара миллетар яшамиш жезва — абурукай виридалайни пара ава урусар, татарарни башкортар.

## Стха-шегьерар
;Стха-шегьерар
*  Анкара
*  Галле
*  Шэньян

;Шегьерар-партнёрар
*  Екатеринбург
*  Казань
*  Китакюсю
*  Лейпциг
*  Оренбург
*  Пермь
*  Стерлитамак
*  Сухум
*  Челябинск
*  Якутск

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал шегьердин сайт
Агьмедрин Фарид Загьидинан хва

**Агьмедрин Фарид Загьидинан хва** (, Уружба, Мегьарамдхуьруьн район, Дагъустан, УСФСР) — дагъустандин гьукуматдинни жемятдин крархъан, Магьарамдхуьруьн райондин кьил я.

## Уьмуьрдин рехъ
Агьмедрин Фарид 1975-лагьай йисуз Мегьарамдхуьруьн райондин Уружба хуьре дидедиз хьана. 1993—1995-лагьай йисаррин арада гьавадинни десантрин кьушунру къуллугъ авуна. 2005-лагьай йисуз «Юриспруденция» пешедай Ростовдин гьукуматдин университет акьалтӀарна. 2011-лагьай йисуз «Гьукуматдинни муниципал идара авун» пешедай Дагъустандин гьукуматдин техникадин университетда кӀелна. 2014-лагьай йисуз ада «Гьукуматдинни муниципал идара авун» пешедай Дагъустандин гьукуматдин техникадин университет акьалтӀарна.

1999-лагьай йисуз ада Магьачкъала шегьердин суддин приставрин къуллугъдин агъахиле суддин приставвиле кӀвалахиз эгечӀна. 2000—2005-лагьай йисаррин арада Суддин приставрин федерал къуллугъдин идарадин Магъачкъаладин шегьердин хилен пристав-бегьемардайди яз тир. Юстициядин классдин чин — 1-лагьай классдин юрист я. 2008—2010-лагьай йисаррин арада «Августин» адвокатрин коллегияда кӀвалахзавай тир.

2010-лагьай йисан июлдлай октябрдал кьван — «Магьарамдхуьруьн район» муниципал райондин администрациядин кьилин везифаяр бегьемардайди тир.

2010-лагьай йисан октябрдиз ам Магьарамдхуьруьн кьил яз хкяна.

## Пишкешар
* Дагъустан Республикадин муниципал къуллугъдин лайихлу кӀвалахдар.

## Хзан
Адаз пабни пуд аял ава.

## Критика

## Баянар
2000 йис

**2000 йис** (*кьве агъзур лагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла кишдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 2000-лагьай йис ва XX виш йисан 0-лагьай йис я.

## Баянар
2001 йис

**2001 йис** (*кьве агъзурни цӀувад лагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла хемисдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 2001-лагьай йис ва XXI виш йисан 1-лагьай йис я.

## Баянар
2016 йис

**2016 йис** (*кьве агъзурни цӀуругуд лагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла жумядиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 2016-лагьай йис ва XXI виш йисан 16-лагьай йис я.

## Баянар
Анжи

**«Анжи»** () — Дагъустандин футболдин клуб. Арадал атанва 1991 йисуз. 2013 йисуз «Анжиди» кишпир къачунва ва Урусатдин кубокдин финалдиз акъатна.

## Агалкьунар
*  Урусатдин Премьер-лигадин кишпирдин призёр (1): 2013
*  Урусатдин Садлагьай дивизиондин гъалиб (2): 1999, 2009
*  Урусатдин Кубокдин финалист (2): 2001, 2013

## Машгьур футболистар
;Гвардияви
#  Расим Тагирбеков	— 125 къугъунар
#  Али Гьажибегов — 111 къугъунар
#  Одил Агьмедов — 110 къугъунар
#  Жусилей — 100 къугъунар

;Бомбардирар
#  Самюэль Это’о — 35 голар
#  Нарвик Сирхаев	— 25 голар
#  Будун Будунов	— 21 голар

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Лезги кьуьл

**Лезги кьуьл** — Кавказ халкьарин арада авай кьуьл я.

## Манаяр
«Лезги кьуьл» гафунихъ кьве мана ава. Садлагьайди — Кавказ халкьари кьуьлзавай кьуьлериз амай дуьньяди «Лезгинка» лугьузва.
Кьведлагьайди — Лезги халкьди кьуьлзавай кьуьул. Дуьньядин маса чӀаларал «Лезги кьуьлуьниз» лугьузвай «Лезгинка» гафунихъ ава гьакӀни манидин мана — Кавказ халкьарин халис манийриз Лезгинка лугьузва.

Лезги кьуьле итимди вич лекь хьиз тухузва, метерал аватиз, хкадариз, куьруь камаралди кьуьл ийиз, пара фад гъилерални кӀвачерал юзуриз. Кьуьл папани итимди ийидайла абуру сада садак кягъна кӀандач. Папари явашдаказ кьуьлзава.

## Жуьреяр
Лезги кьуьл, лезгинка тӀварцӀелди Кавказдин гьар жуьре халкьари кьуьлзава. Гьар халкьдихъ и кьуьлуьн чпин жуьре ава. Месала, чеченри чпин кьуьлуьз лугьузава ловзарг, ингушри халхар, гуржуйри лекури, адыгри исламэй, осетинри зилга лугьузва.

Лезги кьуьл кьуьлзавайди я са шумуд жуьрейра: Кьилдидаказ итимди, дахьайтӀа папа; санал итимдини папа; санал са шумуд итимди; санал са шумуд папа; ансамбльда.
Алай чӀавуз лезги кьуьлуьн жуьреяр пара фад дегиш жезва. Шегьеррани мехъверал жегьилри кьуьлуьник чпиз кӀани юзунар кутазвай.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Урумчи

**Урумчи́** (; дегь китай тӀвар — 迪化 **Дихуа**, кит. 烏魯木齊|乌鲁木齐, Wūlǔmùqí, улумуци) — Китайдин Синьцзян-Уйгъур автономиядин райондин кьилин шегьер.
Туьрк халкьар

**Туьрк халкьар** -  туьрк чӀаларал рахазвай халкьар я. 

Туьрк миллетрин лап чӀехи пай мусурманар я, амма абурук христиан миллетар (гагаузар, чувашар), иудеяр (крымчакар, караимар), буддистар (туваяр) ва тенгрианарни ква (алтаяр, якутар).

## Гилан туьрк халкьар

## Баянар
Филипп Бедросович Киркоров

**Хуесо́с Бедро́сович Кирко́ров** (, паспортдай — **Хуесос Бедрос Киркоров**; 30 апрель 1967, Варна, Болгария) — советрин ва урусатдин эстрададин манидар, актёр, композитор ва продюсер. Урусат Федерациядин халкьдин артист (2008).

## Баянар

## ЭлячӀунар
Синьцзян-Уйгъур автономиядин район

**Синьцзян-Уйгъур автономиядин район** (**СУАР**) (, ; ва гьакӀни, куьрелди, **Синьцзян** кит. «цӀийи сергьятар» — Китайдин кефердинни-рагъакӀидай пата авай регион. ЧӀехивилиз килигна уьлкведин виридалайни чӀехи субъект я. Региондин чилерин тарихдин тӀвар — РагъэкъэчӀдай Туркестан я. 

Агьалидин кьадар — 21 813 334 кас я (2010 йис).

Кьилин шегьер ва администрациядин юкь — Урумчи шегьер я.

## География

СУАР Евразиядин кьулан пата ала, адан майдан — 1 743 441 км². Район 8 гьукуматрихъ галаз са сергьятра ава:   Монголия, Урусат , (45 км кьван), Казахстан, Киргизия , Таджикистан, Афганистан, Гьиндистан,  Пакистан.

## Агьалияр
2010 йисан малуматриз килигна СУАРдин агьалидин кьадар 21 813 334 кас тир. 

Уьмуьр ийизвай миллетрин жуьреба-жуьревилиз килигна Синьцзянь Китайдин районрин арада рекордсмен я, ина 47 миллетар ава, абурукай виридалайни чӀехибур — уйгъурар, хань (китайвияр), къазахар, дунганар (хуэй), ойратар, монгол-чахарар, киргизар, сибо, таджикар, сарыколар, ваханар, узбекар, маньчжурар, даурар, татарар ва урусар я. 

## Административдин паюнар

## Баянар
* Синьцзянский информационный Интернет-центр 
* И. Плескачевская. Китайский Туркестан
* Александр Собянин. Уйгурский сепаратизм становится общей проблемой России и Китая
* «Караван Азия», полная информация о городе Урумчи и по провинции Синьцзян на форуме соотечественников 
* П.Аптекарь ОТ ЖЕЛТОРОСИИ ДО ВОСТОЧНО-ТУРКЕСТАНСКОЙ РЕСПУБЛИКИ 
* Постановление Политбюро ЦК ВКП(б) № 5 от 15 апреля 1934 года «О Синьцзяне» 
* Танковый бросок на Памир. Из Подмосковья в Китай через Кант в Киргизии
* Роль белогвардейских военных подразделений в подавлении мусульманского восстания в Синьцзяне впервой половине 30х гг. XX в.
* Англосоветское соперничествов Синьцзяне в 1918—1928 гг. 
* Специальная операция НКВД в Синьцзяне 
* Список 15 КПП, через которые иностранец может попасть в Синьцзян 
* Общий атлас Синьцзяна
* Национальный состав СУАР 1941
Уэйлс, Джимми

**Джи́мми До́нал Уэ́йлс** (, ва гьакӀни тӀвар ван авай **Джи́мбо** (); хан. 7 августдиз 1966, Хантсвилл (Алабама), Алабама, АСШ) — америкадин интернет-предприниматель, вики концепциядин идеолог, Википедия арадал гъайи кас я.

## ЭлячӀунар
Фёдор Михайлович Достоевский

**Фёдор Миха́йлович Достое́вский** (, Москва, Урусатдин империя — , Санкт-Петербург) — урусрин шаир, фагьумдар, философ ва публицист. 1877 йисалай Петербургдин Чирвилерин Академиядин Уртах-корреспондент тир.

Кьиникьилай кьулухъ Достоевский урус эдебиятдин классикдин ва дуьньядин виридалайни зурба ромаринистдин тӀварариз лайих хьанай. Урус эдебиятда персонализм рекьин бине эцигай кас я. Урус шаирди туькӀуьрай эсерри дуьньядин эдебиятдиз, адахъ галаз санал Нобельдин премиядин лауреатрин эсерриз ва фрейдизмни экзистенциализм рекьерин арадал атуниз чӀехи таъсир ганай.

Адан виридалайни машгьур эсерар агъадихъ галайбур я: «Преступление и наказание», «Идиот», «Бесы» ва «Братья Карамазовы».

## Баянар

## ЭлячӀунар
Малла Жаруллагь

**Малла Жаруллагь**, **Яргунви Асланан хва Жаруллагь** (1842 йис, Яргун, Къуба уезд - 1910 йис) - лезги маарифхъанни алим, лезги хуьрера мектебар ахъагъай кас я.

## Уьмуьрдин рехъ

Лезгийрин пара цӀуру хуьрерикай тир Яргундал 1842-лагьай йисуз дидедиз хьайи Жаруллагь вичин девирдин зурба алимрикай тир. И маарифхъан касдин тариф авуниз лайих крарикай 1907-1914-лагьай йисара Бакудин «Тазе гьаят», «Икъбал», «Ачыкъ суьз» газетрини са кьадар макъалаяр чапна.

Жаруллагь Яргун хуьруьн девлет авай ксарикай тир Асланан хизанда дидедиз хьанай. Аслан бегдихъ лапагрин суьруьярни балкӀанрин рамагар авай. Адан балкӀанар вири Къафкъаздиз чидай тир. Ада гьар йисуз Шейх Шамилаз са семен балкӀанни адан муьридриз 100 шив ракъурдай. Аслан бег Шейх Мугьаммад Ярагьвидихъ галаз кӀили тир, гьавиляй ада урус пачагьдин аксина женг чӀугвазвай сувавийриз куьмек гузвай.

Гьа ихьтин хизанда чӀехи хьайи Жаруллагьа илимдал парани-пара рикӀ алай, 25 йиса аваз адан тӀвар вири Дагъустандиз акъатнай. Вичин 27 йис хьайила урусрин 1869-лагьай йисан «Природа и люди на Кавказе и за Кавказом» альманахдини маса урус чешмейри ам Къафкъаздин жегьилни алакьунар авай алимрикай сад тирди къейд авунай.

Гьам Азербайжандин, гьамни Дагъустандин тӀвар-ван авай чирвилер чукӀурдайбурукай тир Малла Жаруллагьа 1890-1914-лагьай йисара Къуба уезддин 5, гьакӀни Куьре магьалдин 3 хуьре мектебар кардик кутунай. Адан теклифдалди Къубада кӀел-кхьин теблигъзавай «Сафа» жемят арадиз гъанай.

Гуьгъуьнлай алимди Яргундал «Маариф» тӀвар алай жемят яратмишнай. Дагъустандинни Туьркиядин тӀвар-ван авай алимривай тарс къачур Малла Жаруллагьаз араб, фарс, туьркни урус чӀалар дериндай чидай. Ада тӀебиатдинни диндин илимар чируникай шумуд ктаб кхьенай.

1890-лагьай йисуз алимди Яргунрин хуьре арадал гъайи мектебда тарсар пуд чӀалал гузвай - лезги, араб ва туьрк. Им а чӀавуз лугьуз тежедай хьтин чӀехи вакъиа тир.  Бакудин «Тазе гьаят» газетди кхьейвал, 1907-лагьай йисан 19-лагьай июндиз Къубадин, Куьрединни Дагъустандин алимри Яргундал лап чӀехи мектеб эцигун къарардиз къачунай.

Яргунви Гьажи Исгьакь эфендидин кӀвале илифай алимри чпи и кар патал 300 манат пул ганай. Амма идалди крар туькӀуьрзвачир. Гьавиляй Малла Жаруллагьа вичин девлет авай кӀилияр мектеб эцигуниз желб авунай.

«Тазе гьаят» газетди вичин 1907-лагьай 29-лагьай июндин тилитда малумат гайивал, Бакудин девлет авайбурукай тир Жаруллагь эфендидин кӀили Иса бег Гьажинскийди Яргундин мектеб патал 600 манат ганай. Ада гьакӀни Жаруллагь эфендидин тӀалабуналди Агьмедуба хуьруьн мектеб эцигуниз 300 манатдин куьмек ганай. И ва маса делилри Малла Жаруллагь вичин девирдин пара нуфуз авай ксарикай тирди субутзава.

Жаруллагьан хтулди, 55 йисуз ара датӀана Яргундин хуьруьн мектебда муаллимвал авур Демир Аллагьвердиева ихтилат авурвал, Жаруллагь Аслановахъ кьуд рушалай гуьгъуьниз дуьньядиз атай са хва авай. Адан хци Наруллагь Асланова яргъал йисара Къуба уезддин суддиз регьбервал ганай.

## Баянар

## ЭлячӀунар

## Эдебият

С. Къ. Керимова. «КцӀар, кцӀарвияр» (энциклопедиядин кӀватӀал). Баку 2011. «Зия», ч. 295-296.
Бардеёв

**Ба́рдеёв** (, , , ) — Словакиядин рагъэкъэчӀдай пата авай гъвечӀи шегьер. Агьалияр 35 агъзур кас я.

## Шегьердин панорамаяр

## Агьалияр
Милли состав:
# Словакар – 91,27 %
# Ромавияр – 2,64 %
# Русинар – 2,49 %
# Украинар – 1,38 %
# Чехар – 0,43 %
# Полякар – 0,19 %
# Венграр – 0,14 %.

Агьалийрин диндин состав
# Латинрин клиса – 63,15 %
# Грек-католикар – 16,93 %
# Евангелийрин клиса – 7,58 %
# Православрин клиса – 4,32 %
# дин авачирбур – 4,86 % ва мсб.

## Стха-шегьерар
*  Кале, Франция
*  Могилёв, Белоруссия
*  Молде, Норвегия
*  Ческа-Липа, Чехия
*  Пршеров, Чехия
*  Микулов, Чехия
*  Тячев, Украина 
*  Горлице, Польша
*  Замость, Польша
*  Ясло, Польша
*  Крыница-Здруй, Польша

## Шикилар

Файл:Bardejov-town center square.jpg|1505-й йисан Ратуша
Файл:Bardejov10Slovakia6.JPG|Бардеёв


## ЭлячӀунар
* Официал сайт
* ЮНЕСКО сайт
* Official website
* Organization of World Heritage Cities: Bardejov
Банска-Бистрица

**Ба́нска-Би́стрица** (, , ) — юкьван Словакияда авай шегьер. Банска-Бистрица крайдин кьилин шегьер я. 

Агьалияр тахминан 83 агъзур кас кьван я.

**Миллетрин состав** 2001 йисуз.                              
* Словакар - 94,7%
* Чехар - 1,4%,
* муькуьбур - 3,9%.

**Диндин состав**:  2001 йисуз
* католикар - 46,6%,
* Атеистар - 30,2%,
* Лютеранар - 13,9%.

## Шикилар

файл:Banska Bystrica from Urpin.jpg|Шегьердин акунар кьвалалай
файл:Kostol Nanebovzatia Panny Márie (Banská Bystrica).jpg|Римрин-Католикрин церковь 
файл:Nám.SNP Barbakan a StaráRadnica.jpg|Барбакан
файл:Porges Palota - pohľad od polikliniky.jpg|Поргесдин дворец 


## ЭлячӀунар
* Официалдин сайт шегьердин
* Къеле Банск Бистрицдин
* Another site for tourists 
*of living people in Banska Bystrica
Брезно

**Брезно** (, , ) — юкьван Словакияда Грон вацӀал алай шегьер. Агьалияр 23 агъзур кас я.

## Агьалияр

## Шикилар

файл:Brezno city centre2.jpg|Шегьердин юкь
файл:City centre brezno (4).jpg|Парк
файл:City centre brezno (8).jpg|суддин дарамат
файл:City centre brezno 4.jpg|Шегьердин музей
файл:Brezno Blue House 40341.jpg|Вили кӀвал 
файл:Brezno Museum 40342.jpg|Католикрин церковь ва музей.

## ЭлячӀунар
* Официал сайт шегьердин
Банска-Бистрица край

**Банска-Бистрицкий край** () — Словакиядин муьжуьд крайрикай сад. Крайдин кьилин шегьер Банска-Бистрица шегьер я. Майдан 9455 км², агьалияр 660 563 кас я. (2011 йис).

## Администрациядин паюнар
Банска-Бистрицкий край 13 райондиз (окресдиз) пай жезва:

* Район Банска Бистрица
* Район Банска Штьявница
* Район Брезно
* Район Детва
* Район Крупина
* Район Лученец
* Район Полтар
* Район Ревуца
* Район Римавска Собота
* Район Вельки Кртиш
* Район Зволен
* Район Жарновица
* Район Жьяр-над-Гроном

## Статистикадин чирвилер ([[2011 йис]])
**Миллетдин состав**
* словакар — 505 528 кас (76,5 %);
* венграр — 67 596 кас (10,2 %);
* цыганар — 15 525 кас (2,4 %);
* муькуьбур — 71 914 кас (10,9 %)

**Конфессионалдин состав**
* католикар — 361 774 кас (54,8 %);
* лютеранар — 69 747 кас (10,6 %);
* реформатар — 10 675 кас (1,6 %);
* атеистар — 109 945 кас (16,6 %);
* муькуьбур — 108 422 кас (16,4 %)

## Баянар

## ЭлячӀунар
* крайдин вебчин
Венгр чӀал

**Венгр чӀал** (*magyar, magyar nyelv*, иски тӀвар — ***мадьяр чӀал***) — венгрин чӀал.

## Алифба

## ЭлячӀунар
* Русско-венгерский словарь
* Английско-венгерский словарь
Башкъортостан

**Республика Башкъортостан** (башкъир чӀал *Башҡортостан Республикаhы*; ) — Урусатдин кьибле Уралдин авай республика. Волгадив федерал округдин составдик акатзава. Кьилин шегьер — Уфа.

## География
Башкъортостандин чилер Удмуртиядихъ галаз кефердинни рагъакӀидай пата, Пермь крайни Свердловск вилаятдихъ галаз кефер пата, Челябинск вилаятдихъ галаз рагъэкъечӀдай пата, Оренбург вилаятдихъ галаз кьибле пата ва кьибле патай Татарстандихъ галаз са сергьятра ава.

### Административ паюн
КӀуьд шегьердин округарни 54 муниципал районар акатзава.


# Абзелил
# Алшей
# Архангел
# Аскино
# Аургазы
# Баймак
# Бакалы
# Балтачево
# Белебей
# Белокатай
# Белорецк
# Бижбуляк
# Бирск
# Благовар
# Благовещенск
# Буздяк
# Бураево
# Бурзян
# Гафури
# Давлеканово
# Дуван
# Дюртюли
# Ермекеево
# Зианчура
# Зилаир
# Иглино
# Илиш
# Ишимбай
# Калтасы
# Караидель
# Кармаскалы
# Киги
# Краснокама
# Кугарчи
# Кушнаренково
# Куюргазе
# Мелеуз
# Мечетле
# Мишкино
# Мияки
# Нуриман
# Салават
# Стерлибашево
# Стерлитамак
# Татышлы
# Туймазы
# Уфа
# Учалы
# Фёдоровка
# Хайбулла
# Чекмагуш
# Чишмы
# Шаран
# Янаул


## ЧӀехи шегьерар

# Уфа — 1 110 976 кас
# Стерлитамак — 279 692 кас
# Салават — 153 973 кас
# Нефтекамск — 125 915 кас
# Октябрьский — 113 626 кас.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Башкъортостан гьукуматдин официал сайт
Кипрдин туьрквер

**Кипрдин туьрквер**, **туьрквер-киприотар** (туьрк. *Kıbrıs Türkleri* [*Кибрис туьрклери*]) — Кипрда уьмуьр ийизвай туьрк эгьлидиз ганвай тӀвар. 1571 йисуз Кипр остров Усманрин Империядин гъилик акатайдалай кьулухъ Анатолиядай (Турциядай) островдиз куьч хьана ацукьнавай туьрквериз и тӀвар ганай. 1974 йисуз Турциядин Яракьлу Къуватри островдиз дяведалди финиф авунин нетижада Кипр кьве патаз пай хьанай ва кефер пата туьрквери Кеферпатан Кипрдин Турк Республика (ККТР) малумарнай. 1975 йисалай эгечӀна «кипрдин туьрквер» тӀварцӀик Турциядай Кипрдиз куьч жезвайбурни кутунай. Кипрдин туьркверинни Турциядин туьркверин арада са тафаватни авайди туш.

## Чеб авай чилер ва кьадар
Алай чӀавуз туьрк-киприотрин чӀехи пайди Турцияда уьмуьр ийизва, абурун кьадар 300 000 кас я. 285 000 кас Кеферпатан Кипрда, 200 000 кас ЧӀехи Британияда, 40 000 касни Австралияда ава. ГьакӀни, Кьиблепатан Кипрда грекрин арада 3 агъзурав агакьна туьрк-киприотар авайди малум я.

## Тарих
1571 йисуз Усманрин Империяди остров дяведалди къачурла Кипрдин агьалияр миллетдин ва медениятдин жигьетдай гзаф дегиш хьанай. Вилик михьиз грек агьалияр авай островдиз мусурман туьрквер атанай. Абуру и островдиз чпин чӀал, адетар, меденият ва цӀийи дин гъанай. СултӀан Селим II-йдан къарардалди Анатолиядай Кипрдиз 5720 кас куьчарнай, абурун чӀехи пай гьакӀан ватанэгьлияр тир: лежберар, устӀарар, заргарар, чекмечияр ва муькуь пешекарар. Идалайни гъейри Кипрдиз Турциядай пара кьадарда дяведарар (военныяр) атанай, абурук 12 агъзур аскерар, 4 агъзур балкӀандарар ва 2 агъзур виликан дяведарар ва абурун хзанар кваз. 

Мусурманриз муьтӀуьгъ хьанвай христиан грекрин бязибуру, къвезмай уьмуьрда четинвилерихъ галаз чин-чинал гьалт тийидайвал, чара атӀана ислам дин кьабулнай. Амма туьрквери абуруз ислам дин кьабулиз мажбурзавачир ва чкадин христиан агьалидихъ галаз гьакъисагъвилин авсиятда авай. Идан нетижада Кипрда вичик гьам христианвилин, гьамни мусурманвилин лишанар квай цӀийи сектаяр, мезгьебар арадал атанай. Гуьгъуьнин виш йисарин къене и кьве христиан ва мусурман жемиятар Кипр островдин виринра къуьн-къуьневаз уьмуьр ийизвай, амма сад-садахъ галаз акахьзавачир ва гьарда чпин милли махсусвал ва меденият хуьзвай. Месела, и кьве миллетрин арада яргъал вахтунда никагьар кутӀунун къадагъа тир. 

1881 – 1960 йисарин къене остров Британиядин гьукумдик акатай береда хейлин туьрквер Кипрдай хъфенай. 1960 йисуз Кипр азад хьайила кьулухъ, цӀийи гьукумат 70 % грекрин ва 30 % туьркверин чилерал туькӀуьрдай къарар кьабулнай, яз гьа чӀавуз туьрквери агьалидин 18 % тешкилзавай. 1974 йисуз Турция Кипрдиз дяведалди гьахьайла уьлкве кьве патаз пай хьанай: туьрквери кефер пад кьунай, грекри — кьибле пад. Островдин кьибле пата амукьай пара кьадарда туьрквер ЧӀехи Британиядиз куьч хьанай ва ана чӀехи диаспора арадал гъанай, амайбурни Кипрдин кефер патаз ва я Турциядиз куьч жезвай.

## Баянар

## ЭлячӀунар
*Туьрк-киприотрин тарих 
* ЧӀехи Британиядавай туьрк-киприотрин тарих  
* Туьрк-киприотрин ассоциация
Куьредин ярар

**«Куьредин ярар»** **газет** лезги чӀалалди 1991—1992-йисара чапдай акъатна. Ам Дагъустандин Сулейман-Стальский районда тешкилнавай «Куьредин ярар» общественный медениятдин меркезди акъуднай (редактор А. Агьмедпашаев). Ам Урусатда, Азербайжанда, Къазахстанда яшамиш жезвай лезгийри подписка ийизвай. Подписчикрал конвертрин куьмекдалди агакьарзавай. Тираж 3000-дахъ агакьнавай. Амма 1993-йисалай «перестройкадин» ялав галукьайла, четинвилер арадал атана, газет акъудунин кӀвалах акъваз хьана. И газетдин чкадал бюллетенар акъудуниз мажбур хьана.

Алай вахтунда, 2015-йисалай **«Куьредин ярар»** тӀвар алаз **журнал** акъудзава. Ам пуд вацралай са сеферда акъатзава. Журнал гьи чӀавалай хьайитӀани подписка ийидай мумкинвал ава ва алатай ва гилан йисарин гьи нумра хьайитӀани почтунай рахкурзава. 2018-йисуз «Куьредин ярар» журналдин **электронный вариантни** подписка ийизва. Ида яргъал чкайра яшамиш жезвай лезгийриз журналдикай менфят къачудай мумкинвал гузва. Журналдин кьилин макьсад лезги халкьдин чӀал, меденият, эдебият, тарих хуьн, чирун ва вилик тухун я. Ада лезги ва урус чӀаларалди макъалаяр гунин себебни шегьерра яшамиш жезвай са кьадар лезги жаванриз дидед чӀал тамамдаказ чир тахьун я. Алай вахтунда «Куьредин ярар» медениятдин меркезди **пулсуз** лезги чӀалалди яратмишзавай кирамрин **ктабарни форматироватзава**, школайриз яратмишзавайбурун портретар, плакатарни гьазурзава. «Куьредин ярар» медениятдин меркездин ва журналдин векилри чпин кӀвалахда вири лезгийриз иштираквал авун патал теклифзава.

## ЭлячӀунар
* Лезги чӀални литература
Гьарф

**Гьарф** - алфавитдин тек.

## Алфавит

Латин алфавит: A, B, C, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, U, V, W, X, Y, Z.

Араб кхьинар: (кхьизва чапла патай) ﺍ, ﺏ, ﺕ, ﺙ, ﺝ, ﺡ, ﺥ, ﺩ, ﺫ, ﺭ, ﺯ, ﺱ, ﺵ, ﺹ, ﺽ, ﻁ, ﻅ, ﻉ, ﻍ, ﻑ, ﻕ, ﻙ, ﻝ, ﻡ, ﻥ, هـ, ﻭ, ﻱ.

Кириллица: А, Б, В, Г, Ґ, Д, Е, Є, Ж, З, И, І, Ї, Й, К, Л, М, Н, О, П, Р, С, Т, У, Ў, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Ы, Щ, Э, Ю, Я, Ъ, Ь, Ђ, Љ, Њ, Ћ, Џ, Ё, Ѓ, Ќ, Ѕ.

Грекрин алфавит: Α, Β, Γ, Δ, Ε, Ζ, Η, Θ, Ι, Κ, Λ, Μ, Ν, Ξ, Ο, Π, Ρ, Σ, Τ, Υ, Φ, Χ, Ψ, Ω.

Чувудрин алфавит: (кхьизва ирчӀи патай чапла патаз) א, ב, ג, ד, ה, ו, ז, ח, ט, י, כ, ל, מ, נ, ס, ע, פ, צ, ק, ר, ש, ת.

Эрменийрин алфавит: Ա, Բ, Գ, Դ, Ե, Զ, Է, Ը, Թ, Ժ, Ի, Լ, Խ, Ծ, Կ, Հ, Ձ, Ղ, Ճ, Մ, Յ, Ն, Շ, Ո, Չ, Պ, Ջ, Ռ, Ս, Վ, Տ, Ր, Ց, Ւ, Փ, Ք, Օ, Ֆ

Гуржийрин алфавит: ა, ბ, გ, დ, ე, ვ, ზ, თ, ი, კ, ლ, მ, ნ, ო, პ, ჟ, რ, ს, ტ, უ, ფ, ქ, ღ, ყ, შ, ჩ, ც, ძ, წ, ჭ, ხ, ჯ, ჰ
SEO

**SEO** () — Интернетда герек авай малумдихъ къекъведайла жуван сайт жедай кьван вине чкада акъат авун патал ийизавай крар я. А крар сайтдин вичин къенени къеце патани ийизавайди я. Гьикьван вине сайт хьайитӀа, гьа кьадар пара герек авай уртахар адал къекъведай системайрай элячӀда. Къекъуьнин оптимизацидин къуватлувал гьисабзавайла яз герек авай са уртахдин къимет фикирда кьазвайди я, герек авай чкайрал сайт акъуддай чӀавни сайтдин конверсия гваз.

Авазва пара идараяр, SEO авуналди бизнес туькӀуьрнавай. 1990 йисарин эхирдилай эгечӀна абур Россиядин Интернетдани гегьеншар жезва. Пулунихъ абуру чпин клиентрин сайтар къекъведай системайрин жавабра жезвай кьван вине чкадал акъудзава.

## Баянар

## ЭлячӀунар
1991 йис

**1991 йис** (*са агъзурни кӀуьд вишни кьудкъанни цӀусад агьайй йис*) — григорийдин календарьдал гьалтайла саласадиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1991-лагьай йис я. XX виш йисан 91-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1994 йис

**1994 йис** (*са агъзурни кӀуьд вишни кьудкъанни цӀикьуд лагьай йис*) — григорийдин календарьдал гьалтайла кишдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1994-лагьай йис я. XX виш йисан 94-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
2003 йис

**2003 йис** (*кьве агъзурни пуд лагьай йис*) — григорийдин календарьдал гьалтайла арбедиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 2003-лагьай йис я. XXI виш йисан 3-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
2004 йис

**2004 йис** (*кьве агъзурни кьуд лагьай йис*) — григорийдин календарьдал гьалтайла хемисдиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 2004-лагьай йис я. XXI виш йисан 4-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
2005 йис

**2005 йис** (*кьве агъзурни вад лагьай йис*) — григорийдин календарьдал гьалтайла кишдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 2005-лагьай йис я. XXI виш йисан 5-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
2006 йис

**2006 йис** (*кьве агъзурни ругуд лагьай йис*) — григорийдин календарьдал гьалтайла гьяддиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 2006-лагьай йис я. XXI виш йисан 6-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
2007 йис

**2007 йис** (*кьве агъзурни ирид лагьай йис*) — григорийдин календарьдал гьалтайла ислендиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 2007-лагьай йис я. XXI виш йисан 7-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
2008 йис

**2008 йис** (*кьве агъзурни муьжуьд лагьай йис*) — григорийдин календарьдал гьалтайла саласадиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 2008-лагьай йис я. XXI виш йисан 8-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
Усманрин империя

**Усманрин империя** (усм. دولت عالیه عثمانیه‎ — Devlet-i Âliyye-i Osmâniyye) — I-й Къази Усманан регьбервилик квай тайифайри 1299 йисуз Анатолияда арадал гъайи гьукумат. 1453 йисуз Константинопольди усманриз рей гайидалай кьулухъ Усманрин гьукуматди дуьньядиз вич империя хьиз малумарнай. Им туьрк миллетдин ва гьукуматдин тарихда виридалайни зурба метлеб авай вакъиа гьисабзава, вучиз лагьайтӀа 1453 йисан гъалибвилелай гуьгъуьниз Усманрин Империяди Европада кӀеви чка кьунай ва чӀехи нуфусдин сагьиб хьанай.

I-й Сулеймана гьукум гьалай девир империя вичин там къуватда авай девирдиз аватнай. Адан чилерик Европадин, Азиядин ва Африкадин са пад акатнай. Усманрин Империяди 624 йисан уьмуьр гьалнай, 1299 йисалай — 1922 йисалди.

XVI—XVII виш йисуз Гьайбатлу Сулейманан гьукумдин береда Усманрин Империя дуьньядин виридалайни къуватлу, чӀехи, гзаф чӀалар ва халкьар авай девлетлу гьукуматрикай сад тир. Ам кефер пата авай Пак Рим Империядин сергьятрилай кьибле патавай Йемендал кьван ва рагъакӀидай пата авай Алжирдилай рагъэкъэчӀдай пата алай Каспи гьуьлуьн кьерералди экӀя хьанвай зурба чилерал гегьенш хьанвай. XVII виш йисуз империядин къене 32 вилаятар авай ва адакай пара кьадар гьукуматар аслу тир. Са кьадар геж усманри чпелай аслу гьукуматрин бязибур кьуна чпин гъилик кутунай, бязибурузни азадвал ганай. Империядин кьилин шегьер Константинополь тир (къенин Истамбул). Империяди вири Аравилин гьуьлуьн ятариз килигзавай. Ругуд виш йисан къене Европани РагъэкъечӀдай патан уьлквеяр сад-садахъ галаз алакъалу ийизвай гьалкъа — Усманрин Империя тир.

Турциядин ЧӀехи милли кӀватӀал кьиле тухвайдалай гуьгъуьниз, 1923 йисан 29 октябрьдиз терг авур империядин чкадал туьрквери Турция Республика малумарнай ва и республика Усманрин Империядин дуьз давам тир. 1924 йисуз Усманрин Халифат тамамдаказ терг авунай ва адан ихтиярар Турциядин ЧӀехи милли кӀватӀалдин гъилик фенай.

## ЭлячӀунар
Ингилисар

**Англишар** () — асул гьисабдалди Англияда уьмуьр ийизвай миллет.

 

## Баянар
Керимрин Керим Абдулхаликьан хва

**Керимрин Керим Абдулхаликьан хва** (1917, Гьил, КцӀар район — 1987) — шурайрин алим, физикадинни математикадин илимрин духтур я.

## Уьмуьрдин рехъ

ССРГ-дин зурба алимрин сиягьда тӀвар жегьилзамаз гьатай, вири дуьньядиз сейли алим Керим Керимован илимдин кӀвалахри алай девирда космонавтикадин илим мадни вилик тухуз куьмек гузва.

Физикадинни математикадин илимрин духтур Керим Абдулхаликьан хва Керимов 1917-лагьай йисуз КцӀар райондин Хьиларин хуьре дидедиз хьана.

Хуьруьн юкьван мектеб акьалтӀарна, 1936-лагьай йисуз Азербайжандин Гьукуматдин Университетдин физикадинни математикадин факультетдик экечӀай жегьилди 1941-лагьай йисуз университет тафаватлувилелди акьалтӀарна.

Ватандин ЧӀехи дяве къарагьайла аскервилиз тухвай Керим Москвадин Дзержинскийдин тӀварунихъ галай артиллериядин Академиядия кӀелиз ракъурнай. Академия куьтягьна, дяведиз фейи гадади кьегьалвилелди женг чӀугуна, Ватан хвенай, шумудни са орденар ва медалар къачунай.

Дяведилай гуьгъуьниз М. В. Ломоносован тӀварунихъ галай Москвадин гьукуматдин университетда кӀвалахай Керим Керимова ина куьруь вахтунда кандидатвилин диссертацияни хвена.

Азербайжандиз т1вар-ван авай алим хьиз элкъвей жегьил лезгиди 1950-1959-лагьай йисара илимдин ахтармишунар давамарна. Ада гьакӀни Азербайжандин Илимрин Академиядин аспирантурадин отделдиз регьбервал гана.

1959-лагьай йисуз К.Керимов Азербайжандин ИА-дин Математикадинни Механикадин Институтдип лабораториядиз регьбервиле тайинарна. Ада вичин илимдин кӀвалахар математикадинии механикадин теориядиз ва практикадин метлеб авай месэлайриз талукьарнай.

Алимди яратмишай «И-13» аваданлухди адаз илимдин рекьяй чкхи агалкьунар къазанмишдай мумкинвилер ганай. Ада регьбервал гайи лаборатория илимдин ахтармишунар тухунин, кадрияр гьазурунин чӀехи базадиз элкъвенай.

1965-лагьай йисуз Керим Керимова духтурвилин диссертация хвена. ССРГ-дин чара-чара илимрин меркезрай и мярекатдиз атай атимри Керим Керимован духтурвилин диссертация илимда чӀехи вакъиа тирди къейд авунай.

1973-лагьай йисуз профессор К.Керимова Азербайжандин Политехникадин Институтда практикадин метлеб авай ва гьисабна чирунин математикадин кафедра кардик кутуна. Гьа кафедрада илимдин ахтармишунрин лаборатория арадал гьайи алимди ина асул дибдин илимдин кӀвалахриз регьбервал гана.

Керим Керимов 100-далай пара илимдин кӀвалахдин автор я. Адан илимдин кӀвалахар дуьньядин 30-далай пара уьлкведа чап хьанва. Алимди 40 касдиз кандидатвилин, 8 касдиз докторвилин диссертацияр хуьз куьмек ганай.

## Хзан

Адан чӀехи хва, физикадинни математикадин илимрин доктор Александр Керимов Урусатдин Федерациядин ИА-дин академик, Халкьарин кӀиливилин урусатдин университетдин «Экономикадинни математикадин моделированиедин» кафедрадин доцент я.

## Эдебият

* С.Керимова. «КцӀар, кцӀарвияр» (энциклопедиядин кӀватӀал). Баку 2011. «Зия», 704 ч.
Керимрин

**Керимрин** — фамилия я.

* Керимрин Керим Абдулхаликьан хва — шурайрин алим, физикадинни математикадин илимрин духтур я.
* Керимрин Седакъет Къайинбеган руш — лезги зари, композитор, жемиятдин зурба кархъан.
* Керимрин Сулейман Абусаидан хва — урусатдин бизнесмен, миллиардер, Дагъустанлай Федерациядин Советдин член.
Крым-татар чӀал

**Крым-татар чӀал** (кр-т. *Qırımtatar tili, Къырымтатар тили*) — къирим-татар халкьдин хайи чӀал. Туьрк чӀаларин хзандиз талукь я. Крым Республикадин гьукуматдин чӀаларикай сад я. Къирим-татар чӀалал кирилл ва латин гьарфаралди кхьизвайди я.

## Рахазвайбурун кьадар
Официал сиягьриз килигна, крым-татар чӀалал рахазвайбурун кьадар 350 агъзур кас я, абурукай 250 агъзур кас Крымда ава. Болгария ва Румынияда тахминан 25 агъзур кас крым-татар чӀалал рахазвайди малум я. Крымдин ханвал урусрин гъилик акатайдалай кьулухъ Турциядиз куьч хьанвай пара кьадарда крым-татаррикай дуьз малуматар авач, вучиз лагьайтӀа абур чкадин туьркверихъ галаз тамамдаказ акахьнава.

## ЧӀалан кьетӀенвилер
### Нугъатар
Крым-татар миллетдик квай гьар пуд субэтник группа вичин кьетӀен нугъатдал рахазва. И нугъатар сад-садавай са кьадар тафаватлу я. 

* Кьиблепатан нугъат (ялыбой) — и нугъат угъуз чӀаларин хзандиз талукь я ва туьрк чӀалаз гзаф мукьва я. Нугъатдик пара кьадар грек ва итальян чӀаларай къачур гафар ква. 

* Чуьлдин (кеферпатан, нугъай нугъат) — и нугъатдал Румыния, Болгария ва Турцияда уьмуьр ийизвай крым-татарар рахазва. Нугъат кыпчак чӀаларин хзандиз талукь я ва нугъай чӀалаз гзаф мукьва я. 

* Кьулан нугъат (орта-ёлак) — кыпчак чӀаларин хзандиз талукь тир, амма угъуз чӀаларин къати таъсир галукьнавай нугъат я. Рахазвайбурун кьадардиз килигна Крымдин виридалайни чӀехи ва кьилин нугъат я. И нугъатдал сувун ва сувун ценерив галай районрин агьалияр рахазва. Крым-татар эдеби чӀал и нугъатдин бинедал арадал гъанвайди я. 

И нугъат, XIV виш йисуз Крымдин агьалияр рахазвай половец чӀалан дуьз давам тирди гьисабзава.

### Этнолектар
Крым ханвилин чилерал тарихдин къене арадал атай муькуь миллетрин чӀалар бязи алимри крым-татар чӀалан этнолектар (нугъат) тирди гьисабзава. Ибур караим чӀалан крым нугъат, крымчак чӀал ва урум чӀалар я. 

Караим чӀалан крым нугъат ва крымчак чӀал крым-татар чӀалавай гафар лугьунин тегьердив ва муькуь фонетик кьетӀенвилерив тафаватлу я. 

Урум чӀаланни крым-татар чӀалан арада авай тафават чӀехиди я. Сифте нубатда идан себебар чӀалак квай пара кьадар грек гафар ва крым-татар чӀала авачир кьетӀен ванер я. Урум чӀал крым-татар чӀалан кьиблепатан нугъатдиз пара ухшар я. Урум чӀал вични са шумуд нугъатрикай ибарат я.

Караимри, крымчакри ва урумри чпин чӀалар кьилдин чӀалар тирди лугьузва ва абур крым-татар чӀалан нугъатрик кутунихъ галаз рази туш.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Русско-крымскотатарский и крымскотатарско-русский словарь 
* Лингвистический корпус крымско-татарского языка
* Крымско-татарская электронная библиотека 
* Автоматическая транслитерация «кириллица ←→ латиница» текстов на крымско-татарском языке 
* Ресурсы по крымско-татарскому языку
* Кыпчакские языки на сайте А. Н. Гаркавца
Африкаанс чӀал

**Африка́анс** (*Afrikaans*, сифте тӀвар ван аваз **бу́р чӀал**) — Кьибле-Африкадин Республикадин (КьАР) 11 официал чӀаларикай сад.

## Алфавит
2009 йис

**2009 йис** (*кьве агъзурни кӀуьд лагьай йис*) — григорийдин календарьдал гьалтайла хемисдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 2009-лагьай йис я. XXI виш йисан 9-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1981 йис

**1981 йис** (*са агъзурни кӀуьд вишни кьудкъаннисад лагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла хемисдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1981-лагьай йис я. XX виш йисан 81-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1984 йис

**1984 йис** (*са агъзурни кӀуьд вишни кьудкъанникьуд лагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла гьяддиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1984-лагьай йис я. XX виш йисан 84-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
XX виш йис

**XX виш йис**, **20-й виш йис** (*къад лагьай виш йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла 1901-й йисалай 2000-й йисал кьван яргъи хьанвай заманадин девир я.

## Тарихдин вакъиаяр
## Баянар

## ЭлячӀунар