Къумукьар

**Къумукьар** () — Дагъустандин халкьарикай сад. Туьрк халкьарин группадик акатзава. Абурун хайи чӀал — къумукъ чӀал я. Векилрин кьадардиз килигна Дагъустанда пудлагьай чкадал ала. Дагъустандилай гъейри къумукьар кӀватӀидаказ Кеферпатан Осетияда ва Чечняда уьмуьр тухузва.

Диндал гьалтайла къумукьар суни-мусурманар я.

## Чеб авай чилерни кьадар
2010 йисан малуматриз килигна Урусатда 503,1 агъзур къумукьар авай, абурукай 431,7 агъзур кас Дагъустандал къвезвай.

Къумукьрин хайи макан — Дагъустандин суварин ценерив гвай юкьван патан ва Каспи гьуьлуьн кьерел алай районар я. И чилериз адет тирвал — Къумукьрин кьулувал лугьуда.

Агъадихъ къумукьар пара кьадарда авай районар къалурнава:

**Дагъустанда:**

* Магьачкъала: 133 592 кас
* Къарабудагъкент район: 47 393 кас
* Буйнакск район: 44 861 кас
* Хасавюрт район: 43 321 кас
* Хасавюрт: 36 883 кас
* Къаякент район: 28 357 кас
* Бабаюрт район: 22 067 кас (48,29 %)
* Буйнакск: 19 247 кас (30,78 %)
* Кумторкъала район: 16 647 кас (67 %)
* Каспийск: 9 697 кас (9,68 %)
* Избербаш: 8 424 кас (15,14 %)
* Кизилюрт район: 6 469 кас (10,45 %)
* Кизилюрт: 5 412 кас (11,87 %)
* Кизляр: 2 753 кас (5,51 %)
* Къайтагъ район: 2 626 кас (8,37 %)

**Кеферпатан Осетияда:**

* Моздок район: 15 732 кас (18,6 %)
* Владикавказ: 286 кас

**Чечняда:**

2010 йисан малуматриз килигна, Чечняда 12 221 къумукьар авай.

* Гудермес район: 4 066 кас (5,21 %)
* Грозный район: 3 348 кас (2,83 %)
* Шелково район: 1 640 кас (3,06 %)
* Грозный шегьер: 1 376 кас (0,51 %)
* Наур район: 452 кас (0,83 %)
* Гудермес шегьер: 436 кас (0,96 %)

Идалайни гъейри, къумукьар Урусатдин Федерациядин муькуь регионрайни пара гьалтзава:

## Этноним
«Къумукъ» тӀвар гьикӀ ва квекай арадал атанватӀа там малум туш. Амма идан патахъай тарихдар алимрин шумудни са фикирар ава. А. А. Бакиханов, С. А. Токарев, А. И. Тамай, С. Ш. Гаджиева ва чӀехи пай маса алимрин фикирдалди, *къумукъ* гаф кыпчак туьркверин *кимаки* ва я кыпчакрин маса тӀвар тир *куман* гафарикай арадал атанвайди мумкин я.

П. К. Услара ктабда кхьейвал, XIX виш йисуз Кеферпатан Къавкъазда аранда уьмуьр тухузвай туьрк агьалидиз чкадинбуру къумукъ лугьузвай.

Дагъустанда, Чечняда ва Ингушетияда *къумукъ* анжах къумукъ миллетдин векилриз лугьузвай. Б. А. Алборова *къумукь* гаф туьрк чӀаларин *кум* (лезг. «къум») гафуникай арадал атанвайди гиман ийизва.

Вичин нубатда, тарихдар алим Я. А. Фёдорова VIII—XIX виш йисариз талукь тир гъиливкхьинар делил яз кьуна тестикьарна хьи, «гъумик — къумык — къумух» гафар Дагъустандин бинедин, юкьван виш йисарин девирдин топонимар я.

XIX виш йисан эхирдин тарихдар А. В. Старчевскийди вичин ктабда къумукьриз *арияк* тӀвар ганвай. Муькуь алим Н. Я. Марра къумукьар *тузлилер* тӀварцӀелди кьазва. П. К. Услара шагьидвалзавайвал, къумукь чӀала кеферпатан къумукьар къалурзавай *мичихич* гаф ава, и гаф Чечнядихъ галаз сергьятдин мукьвал алай Мичик вацӀун тӀварцӀихъ галкӀанва. Амма, кьиблепатан къумукьри чпиз *хайдахъ къумукълар*, яни къайтагъдин къумукьар лугьузвай.

Дагъустандин маса халкьари къумукьриз чара-чара тӀварар ганвайди я: даргийри — диркъаланти, аварри — лъарагӀал, яхулри — арнисса, годоберийри — гъумакиди, каратайри — лъарагӀабди, ахвахри — лъагӀидо, багвалри — гьаргӀиди, азербайжанари — гумуглар, къарачай-балкъарри — къумукъла, чеченри — гӀумки.

## Тарих
Алимрин арада къумукьрин арадал атунин патахъай сад садав кьазвай делилар ва там малуматар авач. Къумукьар дегь кыпчакрихъ галаз алакъалу ийизвай С. М. Броневскийди къумукьар Дагъустанда XII—XIII виш йисара арадал атанвайди гиман авунай.

И. Клапротан версиядив кьурвал, къумукьар Дагъустандиз хазаррихъ галаз атанай ва гуьгъуьнлайни ина амукьнай.

ТӀвар-ван авай тюрколог ва рагъэкъэчӀдай пад чирзавай алим В. В. Бартольда икӀ лагьанай: *«туьрквериз элкъвенай лезгийрикай къумукъ миллет арадал атанай»*, ада *лезгияр* льугьунивди Дагъустандин вири сувун халкьар фикирда кьазва.

Советрин ЧӀехи Энциклопедиядин чинриз, машгьур этнограф ва кавказовед Сакинат Гьажиеван зегьметрин бинедаллаз ихьтин макъала акъатнай:

*«Къумукь халкьдин арадал атунин рекье Дагъустандин бинедин халкьари ва къеце патай атанвай туьрк халкьари, иллаки кыпчакри иштиракнай. Чкадин миллетри туьрк чӀал кьабулна къумукьриз элкъвенай»*.

Къумукъ миллет тамамдаказ XII виш йисуз арадал атанай.

Къумукьрин чилерал тарихдин къене са шумуд гьукуматар арадал къвез терг жезвай. Абурукай виридалайни къувалтуди Тарки шамхалвал тир.

Брокгаузенан ва Ефронан энциклопедиядин малуматриз килигна, XIX—XX виш йисарин арада Дагъустанда 32 087 къумукьар авай. «Урусатдин Империядин миллетри сиягь» ктабда 1891 йисуз акъатай малуматдив кьурвал, Дагъустандин ва Терекдин вилаятра вири санлай 108 800 кьадарда аваз къумукьри уьмуьр тухузвай. 1921 йисуз къумукьар Дагъустандин АССР-дик акатнай. 1926 йисуз СССР-да сифте яз кьиле фейи агьалияр сиягьдиз къачунин нетижада уьлкведа 94 549 къумукьар авайди малум хьанай.

1989 йисуз йисуз Дагъустанда Къумукь Халкьдин Гьерекат «Тенглик» (Садвал) тӀвар алай халкьдин жемиятдинни-сиясатдин гьерекат тешкилнай. Абурун кьилин къаст къумукь халкьдиз чилерин автономия туькӀуьрун тир. Гьа чӀавуз СССР-да авай къумукьрин кьадар 281.933-дав агакьнай. 1990 йисуз «Тенглик» тешкилатди кьиле тухвай I-й кӀватӀалда Урусатдин къене Къумукь Республика туькӀуьрунин декларация кьабулнай.1991 йисан 27 январьдиз хьайи къумукьрин кьведлагьай кӀватӀалда халкьдиз регьбервал ийидай орган — Милли Межлис тешкилнай.

## Антропологиядин жуьре
Антропологиядин жигьетдай къумукьар европоид расадин каспи подтипдиз талукь я. И подтипдик мисал патал, азербайжанар, Къавкъаздин куьрдер, лезгияр, цӀахурар, татарни акатзава.

Къумукьрин энтогенезда гзаф халкьари иштирак авурвиляй абуруз кьетӀен лишанар хас туш, ва асул гьисабдалди муькуь дагъустандин халкьаривай къакъатзавач.

## ЧӀал
Къумукьар, туьрк чӀаларин группадик квай кыпчак чӀаларин хзандик акатзавай — къумукь чӀалалди рахазва.

ЧӀала кьуд нугъат ава ибур, къайтагъ, терек, буйнакск ва хасавюрт нугъатар я, эхиримжи кьве нугъатдин бинедал литературадин чӀал арадал атанвайди я.

Къумукь чӀалаз фад заманарилай чпин кхьинар ва девлетлу литературани фольклор авай. 1929 йисалди кхьинра араб гьарфаралди туькӀуьрнавай ажам алфавитдикай менфят къачузвай, гуьгъуьнлай абуруз латин алфавит теклифнай, 1938 йисалайни гилан кирилл графикадин алфавит кардик ква.

Къумукь чӀалаз виридалайри мукьва чӀалар крым-татар чӀал, къарачай-балкъар чӀал ва караим чӀалар я.

Чпин хайи чӀалалай гъейри къумукьриз урус чӀални чизва.

## Медени лишанарни адетар

XVIII виш йисан европави сиягьатхъан Иоганн Антон Гильденштедта къумукьрин уьмуьрдин тегьердикай икӀ кхьенай:

*«Вири лежбервилел ва са кьадар малдарвилел алахънава. Абуру къуьл, сил, мух, цуькӀ ва иллаки дуьгуь цазва. Фан магьсулрилай гъейри, къумукьри гзаф вахтара памбаг цазва ва авур пек чпин игьтияжриз харжзава. Гъетерхъанвили къумукьрин уьмуьрда кьетӀен чка кьунва, осётр ва муькуь гъетер кьунивди хзанри чпин кьил хуьзва. Къумукьрин арада пара кьадар эрменияр гьалтда, абурун чӀехи пай савдагарар я. Абурун кӀвалер дагъустандин маса миллетрин адетдин кӀвалериз ухшар я.»*

Ефронанни Брокгаузан Энциклопедиядин гафарганда къумукьрин медениятдикай ихьтин макъала акъатнай:

*«Къумукьрин адетарни къилихар муькуь къавкъазвийрихъ галаз сад хьтин бур я, амма векъи сувахъанрилай тафаватлу яз, къумукьри чпин адетар пакарзавач ва гзаф вахтара адетрив кутуг тийизвай амалриз рехъ гузва. Месела, къумукьрин арада ивидин кьисасар хьайила абур фад меслятдал къвезва. Сихилрин арада кӀеви дуствал къумукьриз жезвайди туш. ЧӀехи бубайрин несилриз гузвай таъсир акьванни кӀеви туш. Абурун кӀвалер умуми дагъустандин жуьрединбур я, амма кӀвалин къенен стиль акахьайди я, ина михьи фарс жуьрединбурулай эгечӀна европадин стильда кӀвалер гьалтда. Адетдин сувун парталар европадин алукӀунри арадай акъудзава. Медениятдин жигьетдай пара вилик фенвай халкь яз къумукьар гьамиша къунши халкьарилай са кьил вине авай ва гьуьрметлубур тир.»*

## Литературани театр

Къумукьрихъ пара девлету фольклор ква. Абурун рикӀел пара кьадар сивяй-сивиз атанвай эсерар ама, ибур кьегьалвилин, тарихдин ва уьмуьрдикай манияр, халкьдин махар, лирлияр я.

Революциядилай вилик девирда къумукъ литература крым-татаррин ва татар литературайрин таъсирдик квай, 1917 йисалайни азербайжанарин литературадин эсер са кьадар гзаф хьанай. Совет бередин сифте йисара къумукъ эсеррин кьилин темаяр халкьдин руьгь хкажуникай, савад авачирвилихъ галаз женгиникай тир.

Къумукь литературадин вирибурулайни сейли ксарикай сад Ирчи Казак тир.

## Баянар

## ЭлячӀунар