open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Агьан

**Агьан** () — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьр. «Агьан» хуьруьнсоветдик акатзава.

## География
Исмаиллы райондин рагъэкъечӀдай пата, Лагьиж хуьруьн мукьув гала.

## Тарих
Хуьруьн тӀварцӀи тат чӀалал *«ракь»* мана гузва. Им чкадин агьалидин вилик заманда машгъул хьайи кеспидихъ галаз алакъалу я. Са кьадар геж Агьанрин ракьун устӀарар Лагьиж хуьруьз куьч хьанай. Гьатта, Шемаха райондин Демирчи *(ракьун устӀар)* ва Агъсу райондин Уьлгуьч хуьруьн эгьлийрин чӀехи пай виликди Агьанрилай куьч хьанвайбурун несилар я.

Агьан хуьре XIX виш йисуз эцигай кьве цӀуру мискӀиндин харапӀаяр ама. Абур Советрин береда гьамбарханаяр хьиз кардик кутунвай виляй виже текъвер гьалариз атанай.

## Агьалияр
2017 йисан малуматриз килигна, хуьре 145 майишат, 190 хзан, 113 кӀвал ава. Агьалидин кьадар 572 кас я, абурукай 275 — итим, 297 касни дишегьли я. 

Хуьруьн агьалидин вири татар я, абур тат ва азербайжан чӀалал рахазва. Эхиримжи цӀуд йисарин къене Исмаиллы райондин тат хуьрера тат чӀалал рахазвайбурун кьадар агъунваз тӀимил жезва. Диндал гьалтайла шия мезгьебдин мусурманар я.

## ЭлячӀунар
Реал Мадрид (мана)

**Реа́л Мадри́д** () — испаниядин футболдин ва спортдин клуб.

## Тешкилатар
* **[[Реал Мадрид]]** — испаниядин футболдин клуб.
* Реал Мадрид (баскетболдин команда) — испаниядин баскетболдин команда (ФК «Реал Мадрид»-дин пай).
* Реал Мадрид (гьандболдин команда) — испаниядин гьандболдин команда (ФК «Реал Мадрид»-дин пай).
Гойдан

**Гойдан** () — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьр. «Агьан» хуьруьнсоветдик акатзава.

## Тарих
## Агьалияр
Хуьре 72 касди уьмуьр ийизва.

Агьалидин вири татар я, абур тат ва азербайжан чӀалал рахазва. Диндал гьалтайла суни мезгьебдин мусурманар я.
## ЭлячӀунар
Агьан хуьруьнсовет

**Агьан хуьруьнсовет** () — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьруьнсовет. Адак Агьан, Дуварян, Химран ва Гойдан хуьрер акатзава.
Гарайбейли хуьруьнсовет

**Гарайбейли  хуьруьнсовет** () — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьруьнсовет. Адак Гарайбейли,  Аюббейли, Халилли, Кешхурт хуьрер акатзава.
Гьажигьатемли хуьруьнсовет

**Гьажигьатемли  хуьруьнсовет** () — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьруьнсовет. Адак Гьажигьатемли,  Гидейли ва Куьрд Эльдарбейли хуьрер акатзава.
Гушенча хуьруьнсовет

**Гушенча  хуьруьнсовет** () — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьруьнсовет. Адак Гушенча,  Балик, Енишдиби, Зогъаллыг хуьрер акатзава.
Кейванди хуьруьнсовет

**Кейванди хуьруьнсовет** () — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьруьнсовет. Адак Кейванди, Багьлиян, Билистан, Минге,
ПӀирабулкьасум ва Шабиян хуьрер акатзава.
Жуьльян-Муьдри хуьруьнсовет

**Жуьльян-Муьдри хуьруьнсовет** () — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьруьнсовет. Адак Жуьльян-Муьдри,  Дагьар, Мулух, Муьдри, Муьдрисе, Наниж, Пиреганым, Ваша хуьрер акатзава.
Къалажух хуьруьнсовет (Исмаиллы район)

**Къалажух хуьруьнсовет** () — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьруьнсовет. Адак Къалажух, Чайговушан, Чеменли, Елабад, Жангъу (Истису) хуьрер акатзава.
Тазакенд хуьруьнсовет (Исмаиллы район)

**Тазакенд хуьруьнсовет** () — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьруьнсовет. Адак Тазакенд, Садлагьай Ениюл, Гандов, Кьведлагьай Ениюл, Куьгьнедагьар, Къарагая, Гарсала хуьрер акатзава.
Ашукьбайрамлы

**Ашукьбайрамлы** () — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьр. «Ашукьбайрамлы» хуьруьнсоветдик акатзава.

## География
Исмаиллы райондин кьибле пата, Девебатан вацӀун къерехдихъ гала.

## Тарих
Хуьруьн бине XIX виш йисан юкьвара Къуба райондин Гьапут хуьряй куьч хьана атанвай гьапутвийри кутунай. Хуьруьн тӀварни сифте куьч хьанвайбурукай сад тир Ашукь Байрам касдин тӀварцӀихъ галкӀанва.

## Агьалияр
1864 йисан малуматриз килигна, Баку губерниядин, Шемаха уезддин Ашукьбайрамлы хуьруьн 37 кӀвале суни мезгьебдин мусурманар тир 230 кас азербайжанри уьмуьр ийизвай.

Хуьруьн агьалидин вири азербайжанриз элкъвенвай лезги миллетрикай сад тир — гьапутар я. Диндал гьалтайла суни мезгьебдин мусурманар я.

## ЭлячӀунар
* Списки населенных мест Российской Империи.
Баскал

**Баскал** () — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьр. «Баскал» хуьруьнсоветдик акатзава. Виликди Исмаиллы райондин кьилин хуьр тир.

## География
Исмаиллы райондин рагъэкъечӀдай пата ала.

## Тарих
Баскал хуьр Алпан уьлкведик квайди малум я. Хуьре XVI виш йисаз талукь гьамам ва мискӀин ава. 

## Агьалияр
1897 йисан малуматриз килигна, Баку губерниядин, Шемаха уезддин Баскал хуьруьн агьалидин кьадар 2 017 кас тир.

Хуьруьн агьалидин чӀехи пай азербайжанриз элкъвенвай азербайжанар я. Диндал гьалтайла шии мезгьебдин мусурманар я.

## ЭлячӀунар
* Azerbaijan international: «Basgal and Lahij Villages High Up in the Caucasus Mountains»
* Посёлок Баскал 
* WITH LOVE FROM BASQAL — A KELEGAYI FAIRYTALE
* Traditional art and symbolism of Kelaghayi, making and wearing women’s silk headscarves
* Bəxtinə gün doğan Basqal
Чандагьар

**Чандагьар** () — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьр. «Буровдал» хуьруьнсоветдик акатзава.

## География
Исмаиллы райондин кефердинни-рагъэкъечӀдай пата, Гирдыманчай вацӀун чапла пата ала.

## Тарих

## Агьалияр
Хуьруьн агьалидин чӀехи пай азербайжанриз элкъвенвай татар я. Диндал гьалтайла шии мезгьебдин мусурманар я.

## ЭлячӀунар
Гьафтесов

**Гьафтесов** () — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьр. «Буровдал» хуьруьнсоветдик акатзава.

## География
Хуьр Исмаиллы райондин рагъэкъечӀдай пата ала.

## Тарих

## Агьалияр
1864 йисан малуматриз килигна, Баку губерниядин Шемаха уезддин Гьафтесияб хуьруьн 131 кӀвале 1 027 шия мезгьебдин мусурманар тир татри уьмуьрзавай.

## ЭлячӀунар
* Списки населенных мест Российской Империи.
Галагагь (Исмаиллы район)

**Галагагь** () — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьр. «Галагагь» хуьруьнсоветдик акатзава.

## География
Исмаиллы райондин рагъакӀидай пата, Аджиногьур сувун ценерив, Исмаиллы шегьердилай 28 км яргъал ала.

## Тарих
Виликди эрменийрин хуьр тир. 1990-й йисара Къарабагъдин къалдикай кьулухъ эрменияр хуьряй катнай, абурун чкадал чкадин лезгияр ва азербайжанар куьч хьана ацукьна. 

*«Галагагь»* гаф, Исмаиллы районда авай чӀехи пай хуьрерин тӀварарни хьиз, тат чӀалан топоним я ва «Къеле алай чка»-дин мана гузва.

Хуьре дегь чӀаван Алпандин клисадин харапӀаяр ама.

## Агьалияр
Хуьруьн агьалидин чӀехи пай азербайжанар я, са кьадар лезгиярни ава. Диндал гьалтайла суни ва шии мезгьебдин мусурманар я.

## ЭлячӀунар
* С. М. Казиев. *Новые археологические находки в Мингечауре в 1949 г. Рис. 6. — Изв.АН. Азерб ССР, 1949.*
Ушталхъишлак

**Ушталхъишлак** () — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьр. «Галагагь» хуьруьнсоветдик акатзава.

## География
Хуьр Исмаиллы райондин кьиблединни-рагъакӀидай пата ала.

## Тарих

## Агьалияр
Хуьруьн агьалидин чӀехи пай лезгияр я, са кьадар азербайжанарни ава. Диндал гьалтайла суни ва шии мезгьебдин мусурманар я.

## ЭлячӀунар
Куругълиев Даурен Халидан хва

**Куругълиев Даурен Халидан хва** — тӀвар-ван авай лезги спортсмен, азад юкьварар кьунай устӀар.
Гарайбейли (Исмаиллы район)

**Гарайбейли** () — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьр. «Гарайбейли» хуьруьнсоветдик акатзава.

## География

## Тарих
Хуьр Исмаиллы райондин кьибле пата ала.

## Агьалияр

## ЭлячӀунар
2017 йис

**2017 йис** (*кьве агъзурни цӀеирид лагьай йис*) — чи эрадин 2017-лагьай йис ва XXI виш йисан 17-лагьай йис я.

## Баянар
Смугъул (Исмаиллы район)

**Смугъул** () — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьр. «Смугъулрин» хуьруьнсоветдик акатзава.

## География
Хуьр Исмаиллы райондин рагъакӀидай пата, Гуьйчай вацӀун чапла кьерел, Къепеле райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, Исмаиллы шегьердилай 22 км яргъал ала.

Чкадин топонимар: *Лезги элкъвей чин, Мусаз кӀам, Етим къул, Бендин кьев, Къакъа рекъер, Булах авай кӀам, Ергъи мырз, Кьвед кӀамун ара, Къван алатайдин кӀам, Баллы гуьне, Шамы чка, Тахта, ГъвечӀи гедик, ЧӀехи гедик, Амрагьан мырз, Аху, Чангъу тепе,  Бунут бине, Кирде.*

## Тарих
Хуьруьн бине Ахцегь райондин Смугъул хуьряй куьч хьана атанвайбуру кутунвайди малум я.

## Агьалияр
2013 йисан малуматриз килигна, Смугъулрин хуьревай кӀвалерин кьадар 243 тир, 961 касди уьмуьрзавай. Саки вири лезгияр, суни мезгьебдиз талукь мусурманар я. Хуьруьн эгьлийри эхтилатзавайвал, Смугъулрин мектеб Исмаиллы райондин кьуд хъсан мектебрин сиягьдик акатайтӀани, ина лезги чӀалан тарсар гузвач. Чкадин лезгийриз хайи алфавит чизвач лугьуз кхьинар азербайжан чӀалалди ийизва. Жегьилрин уьмуьрда азербайжан чӀалан метлеб хайи чӀалавай винел ахкьалтзава.

Агьалидин кьилин машгъулатар лежбервал, малдарвал ва саларбанвал я.

Хуьре уьмуьр ийизвай сихилар: *Ясабар, Филискъар, Игъирар, Кузунар, Къулдуьрар, Къызырар,  ХайтӀакьар, Миграгъар, Везирар, Самалчияр, Дабыяр, Къурушар, Фалакьар*. ГакӀни и хуьре са шумуд атанвай хзанарни ава Талышар - 1 кӀвал, Лагьижар - 2 кӀвал, Мугъулар -1 кӀвал.

## ЭлячӀунар
* «Алам» журнал — КӀелетӀар
Ровно

**Ро́вно** (, 1939—1991 — *Ровно*)) – Украинада авай вилаятдин метлеб квай шегьер, Ровно вилаятдин ва Ровно райондин юкь я. Агьалийрин сан-гьисаб – 260 агъзур кас (2025 й.).
 
1283-лагьай йисуз адан тӀвар садлагьай сеферда кьунва. 1492-лагьай йисуз Магдебургдин къанун кьабулна. Шегьеррин статус 1939-лагьай йисуз къачуна.

Устя вацӀал чка кьунва. Шегьердай тӀуз физвай авторекьер ибур я:

* Киев — Житомир — Ровно — Дубно — Львов — Чоп (М06, E40 пай),

* Ровно — Луцк — Устилуг (Н22)

* Староконстантинов — Острог — Здолбунов — Ровно — Сарни — Житкавичи (Беларусь) (Р05).

Ина машинар эцигунин, химиядин (ХАД «Ривне-Азот»), кьезил, недай-хъвадай затӀарин ва торфдин индустрияр вилик фенва (ТОВ фирма «Рекорд»).

Шегьерда пуд кьакьан дережадин кӀелунин идара, кьве театр, тарихдинни  краеведениедин музей, Успениедин кӀарасдин клиса (XVIII-лагьай  в.й.), фашизмдин гъиляй кьенвайбурун гьуьрметдай гуьмбет (1968), кьушундин лайихлувилиз талукь тир мемориал (1975) ава.

## Баянар
Гидейли

**Гуьдейли** () — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьр. «Гьажигьатемли» хуьруьнсоветдик акатзава.

## География
Хуьр Исмаиллы райондин рагъакӀидай пата ала.

## Тарих
Хуьруьн бине Къуба райондин Гьапут хуьряй атанвай гьапутри кутунай.

## Агьалияр
Агьалидин вири гьапутар, суни-мусурманар я. 
## ЭлячӀунар
Дмитрий Иванович Менделеев

**Дмитрий Иванович Менделеев** (1834 йисан 27 январь — 1907 йисан 20 январь) — зурба урус алим, химик, физикохимик, физик, метролог, экономист, технолог, геолог, метеоролог, нефтяник, муаллим. Санкт-Петербургдин университетдин профессор.

Химиядин элементрин таблица ва дуьньядин арадал атуникай кьилин къанунрикай сад ахъайнавай кас.

«Химиядин дибар» тӀвар алай классик ктабдин автор я.

## Эдебият
* 
* 
* 

## Баянар

## ЭлячӀунар
Валентина Владимировна Терешкова

**Валенти́на Влади́миран руш Терешко́ва** (, , ЧӀехи Масленниково, Тутаев район, Ярославль вилаят, УСФСР, ССРГ) — советрин космонавт, дуьньядин садлагьай дишегьли-космонавт (1963), Советрин ГалкӀдин Игит (1963) я. ШСРГ-дин № 6-лагьай летчик-космонавт, дуьньядин 10-й космонавт (позывной — «Чайка») я. Кьилди космосдиз лув гана фейи авайни-авачир дишегьли я.

Чехословакиядин СР-дин Социализмдин Зегьметдин Игит (1963), Социализмдин Зегьметдин Игит (1963), Вьетнамдин Зегьметдин Игит (1971) ва МХР-дин зегьметдин игит лугьудай тӀварариз лайихлу хьана.

Авиациядин генерал-майор (1995), къуллугъдай экъечӀнавайди (1997). Урусатда генерал-майор лугьудай тӀвар садлагьай къачур дишегьли я.

Урусатдин Федерациядин Гьукуматдин Думадин депутат я. «Единая Россия» сиясатдин партиядин патай яз, ам гилан VII-лагьай эверунинни депутат я (2016-лагьай йисан 18 сентябрдилай инихъ). Федератив къурулушдин ва вич-вичи идара авунин месэлайрин рекьяй тир комитетдин председательдин эвез я. «Единая Россия» партиядин Высший советдин член я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Ренессанс

**Ренессанс** (итал. Rinascimento; re/ri —  «цӀийи кьилелай» + nasci — «дидедиз хьайиди») — Европадин медениятда Юкьван виш йисар ЦӀийи девирдиз элячӀзавай заманадин арадиз гайи тӀвар. Ренессанс девирди дуьньядин медениятда чӀехи метлеблу чка кьунва.

## Эдебият
* 
* 
* Искусство раннего Возрождения. — М.: Искусство, 1980. — 257 с.
* Яйленко Е. В. Итальянское Возрождение. — М.: ОЛМА-ПРЕСС, 2005. — 128 с.
* Андреев М. Л. Инновация или реставрация: казус Возрождения// Вестник истории, литературы, искусства. Т. 1. — М.: Наука, 2005. С. 84-97.
* Баренбойм П., Шиян С. ''Микеланджело. Загадки Капеллы Медичи''. М.: Слово, 2006. ISBN 5-85050-825-2
Агъа Новгород

**Агъа Но́вгород** (, 1932-й йисалай 1990-й йисал кьван — **Го́рький**) — Урусатдин Федерациядин Агъа Новгород вилаятда авай шегьер.

Миллиондилай виниз агьалияр аваз, Агъа Новгород Приволжскдин федерал округдин ва Агъа Новгороддин вилаятдин администрациядин юкь я. Агьалидин кьадардиз килигна уьлкведа вадлагьай чкадал ала. Адан бине Юрий Всеволодович 1221-й йисан тӀулдиз кутунва. Урусатдин чӀехи метлеб авай экономикадин, илимдинни медениятдин юкь я.

## Административ паюн
Агъа Новгороддик 8 округар акатзава.

## Стха-шегьерар

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал шегьердин сайт 
* Шегьердин думадин сайт
Футболдай Германиядин чемпионатдин квайни-квайни бомбардиррин сиягь

Агъадихъ галай сиягьди герман Бундеслигадин квайни-квай бомбардирар къалурзава.

Янвай голар кьадардиз килигна са-сад лагьана кхьена, гуьгъуьнлай са къугъунал гьалтзавай голрин кьадардалди. Голар тур къайда абур янвай кьадардиз килигна авурди я. Гьа и вахтунин къене къугъвадайбур анжах Бундеслигада къугъвана кӀанда.

## ЭлячӀунар
* Liste der erfolgreichsten Torschützen der Bundesliga auf kicker.de
* Liste der erfolgreichsten Torschützen der Bundesliga  auf bundesliga.de
Буьвел

**Буьвел** (лат. *furunculus*) — гъура кӀватӀ хьана кӀвенкӀ алаз хкаж жедай бедендин са чка. Гъура арадал гъизвай бактерийри, асул гьисабдалди *къизил стафилококкдин* куьмекдалди чӀарчин дувулдин цӀумаруфдиз зарар гунивди арадал къвезвай азар я. 

Буьвел арадал атунин кьилин себебар жендекдин кьацӀайвал, хамунал жезвай бицӀи цӀархар, инсандин иммунитет зайиф хьун ва сагъламвилиз зарар гузвай тӀуьнар  кьабулун я.

## ЭлячӀунар
Видади Севзиханов

Видади Севзиханан хва Севзиханов 1954-йисан 27- мартиниз КцӀар райондин Яргунрин хуьре дидедиз хьана. Хуьруьн мектеб акьалтӀарна са йисуз заводда фялевална. 1977-йисуз Азербайжандин Девлетдин Университетдин журналистикадин факултет куьтягьай жегьил КцӀар райондин «Къизил Къусар» газетда кӀвалахал акъвазна. И газетда корректор, мухбир, отделдин зеведиш, жавабдар секретар, редактордин мавин хьана. 1997-йисалай «Къусар КцӀардин» кьилин редактор я. 2010-йисуз адаз Азербайжан Республикадин Президентдин серенжемдалди милли пресса вилик тухунин карда агалкьунриз килигна Азербайжан Республикадин Лайих журналист гьурметдин тӀвар ганва.

«Уьмуьрар, легьзеяр» тӀвар ганвай очерк ва гьикаяйрин ктабдин автор тир ада цӀудалай виниз кӀваталдиз редакторвалнава. Пуд веледдин буба, ирид хтулдин чӀехи буба я.

## Баянар
Шипраге

**Шипраге** (, ) — Боснияни Герцеговинадин хуьр.
## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* http://www.maplandia.com/bosnia-and-herzegovina/republika-srpska/siprage/ Maplandia
Къалажух (Исмаиллы район)

**Къалажух** () — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьр. «Къалажух» хуьруьнсоветдик акатзава.

## География
Хуьруь Исмаиллы райондин кефер пата, Исмаиллы шегьердилай 30 км яргъал, сувун кӀане чка кьунва.

Чкадин топонимар: 

РагъэкъечӀдай пата (хуьруьнвийри а патаз "гьуутӀа пад", "вацӀалай анихъ галай пад"ни лугьуда): *Пирсултанан кӀукӀ, Ширинбеган кӀам, Гьекиман кӀам, Гажиагьмадан гуьне, Усманан кӀам, Къардашан мырз, (топонимар чкадин нугъат хвена кхьизва) Веледан кӀукӀ, Шефидин дагъ, БалкӀанар ахъайдай кӀам, Меликан къуза, Сенгер къала.*
                  
Кефер пата:* Машанлы яйлах, Жырлых яйлах, Пир Давудан  мизре, Нунай, Къавкъадар яйлах, Уьрер (бабахьлух), Тегьмез тала (рук), Келер тукӀвар тала.*

РагъакӀидай пата: *Арчанар квай тел, Пирсидан кӀам, Даштидин къуза, Къерибан кӀукӀ, Зингдин багъ, Шалбуз бубадин ник цай чка (лат авай чка), Шерифан гуьне,  Къерибан гуьне, Къасиман чуькек, Къарди къуза, Йулчыз мырз, Касиман къуза.*

Кьибле пад: *Гьасанбеган къуза, Гуьлметан къуза, Челебирдин къуза, Жеферан къуза, Малгьаман тахта, Алибалаз къуза, Садыхан къуза, Фекьиз кӀукӀ, Чырыз тахта, Исмиз къуза, Умаран къуза, Къедик (кечид), Жанъалидин дагъ.*

ВацӀар - булахар (гьидронимар): *ГъвечӀи вацӀ, ЧӀехи вацӀ, Зекералидин булах, Касыз булах, Фекьиз булах, ЦӀегьрен булах, Жи булах, Куькуьрд яд, Сырхабыл булах, Кызын булах, Къефер булах,  Абасан булах, Пелешан булах, Тагьиран булах, Бидиран булах, Дустарин булах (ПӀир Давутан чкадавай).*

## Тарих

## Агьалияр
2013 йисан малуматриз килигна, Къалажух хуьревай кӀвалерин кьадар 400 тир, 1700 касди уьмуьрзавай. Саки вири лезгияр, суни мезгьебдиз талукь мусурманар я. 

Агьалидин кьилин машгъулатар лежбервал, малдарвал ва саларбанвал я.

Хуьре уьмуьр ийизвай сихилар: ''Умахар, Самалчияр, Къурушар, Муграгъвияр, Гьезерар, Кызынар, ЦӀевенар, Игъирар, Чепевияр (Жибияр), Дембилар, Занговар, Талакьар, Къулдуьрар, Крар."

## ЭлячӀунар
* «Алам» журнал — КӀелетӀар
*Село Галаджик - Асиф Масимов
Рекьекьуьл

**Рекьекьуьл**, **Туькьуьлкьал** (лат. *Artemísia*) — Астра хьтинбурун хзандиз талукь набататарин жинс я.

Рекьекьуьлар Евразиядин хъуьтуьл климат авай цӀарцӀе, Кеферпатан ва Кьиблепатан Африкада ва Кеферпатан Америкада чкӀанва. Урусатдин саки виринра 180-дав агакьна рекьекьуьлдин жуьреяр гьалтзава, иллаки пара кьадарда Къазахстандин, Кьулан Азиядин, Кьиблепатан Къавкъаздин ва Украинадин чуьлера экъечӀзава.

Рекьекьуьлрин жинсиник 481 набатат акатзава. Абурукай виридалайни гегьеншдиз чкӀанвайбур агъадихъ галай жуьреяр я:

* ГьакӀан рекьекьуьл *(Artemisia vulgaris)*
* Дарманд рекьекьуьл *(Artemisia abrotanum)*
* Тархун *(Artemisia dracunculus)*
* Тамун рекьекьуьл *(Artemisia sylvatica)*
* Туькьуьл рекьекьуьл *(Artemisia absinthium)*
* Чуьлдин рекьекьуьл *(Artemisia campestris)* ва мсб.

## Эдебият
* 
*
Алуча

**Алуча** (лат. Prúnus cerasífera) — Хутар хьтинбурун сихилдиз талукь тир мейвеяр гузвай тарцин набатат.

*Алуча* гаф лезги, урус ва бязи муькуь чӀалариз азербайжан чӀалай атанва *(азер. «alça»)*.

1955 йисуз H. В. Ковалёва са шумуд сорт алучаяр дуьздал акъуднай.

* *Prunus cerasifera Ehrh.* — алуча.
* *Prunus caspica Kovalev & Ekimov* — каспидин алуча.
* *Prunus iranica Kovalev* — ирандин алуча.
* *Prunus ursina Kotschy* — сириядин алуча.
* *Prunus sogdiana Vassilcz.* — ферганадин алуча.

И вад жуьре алучаяр сад садавай хъсандиз тафаватлу я ва Юкьванни Виликпатан Азияда тайин тир географик ареалар кьунва.

## Эдебият
* *Костина К. Ф.* Культура сливы. — Симферополь, 1951.
*
Жабраилова Мадлен Расмидин руш

**Жабраилова Мадлен Расмидин руш** — Москва шегьердин «Мастерская Петра Фоменко» театрдин актриса, Урусатдин лайихлу артист. ТӀвар-ван авай актёр Расми Жабраилован руш я. Миллетдай лезги. 

Мадлен Жабраилова 1970 йисан 19 декабрьдиз Москва шегьерда дидедиз хьана. Урусатдин театрдин харусенятдин институт тир ГИТИС-дин режиссёрвилин факультет акьалтӀарнава.

## Къугъванай кинояр
* 1986 — Степная эскадрилья
* 2001 — Ростов-Папа (сериал)
* 2003 — Прогулка
* 2005 — Жизнь - поле для охоты (сериал)
* 2006 — Эйфория
* 2006 — 9 месяцев (сериал)
* 2006 — Печорин (сериал)
* 2008 — Плюс один — Маша
* 2010 — Брестская крепость — Катя,  Гаврилован паб.

## ЭлячӀунар
* Расмидин руш Мадленакай малуматар
Жабраилов Расми Халидан хва

**Жабраилов Расми (Рамзес) Халидан хва** — СССР-дин ва Урусатдин театрдинни кинодин актёр. 1987 йисуз «РСФСР-дин лайихлу артистдин» тӀвар къачунай. 

Миллетдай лезги я. Адан руш тир Мадлен Жабраиловани Урусатдин лайихлу артист я.

## Уьмуьрдин рехъ
Халидан хва Расми 1932 йисан 8 декабрьдиз Дагъустандин Кьасумхуьре дидедиз хьанай. 

1955 йисуз ада Урусатдин театрдин харусенятдин институт тир ГИТИС-дин актёрвилин факультет, 1961 йисузни гьа а институтдин режиссёрвилин факультет акьалтӀарнай.

1955–1956 йисара Дербент шегьердин СтӀал Сулейманан тӀварунихъ галай драмтеатрда актёрвиле кӀвалахна.

1961–1962 йисара «Таджикфильм» киностудияда кьведлагьай режиссёрвилин везифадал акъвазна.

1962–1963 йисара Магьачкъаладин М. Горькийдин тӀварунихъ галай урус театрдин режиссёр ва Избербаш шегьерда О. Батыраян тӀварунихъ галай дарги театрдин кьилин режиссёр я.

1963–1964 йисуз Тула вилаятдин М. Горькийдин тӀварунихъ галай театрдин режиссёр.

1964 йисуз Таганкадал алай театрдин актёр.

2002 йисуз Москва шегьерда М. Маяковскийдин тӀварунихъ галай театрдин актёр я.

## Пишкешар
* РСФСР-дин лайихлу артист (1987 йис).
* Урусатдин Гьукуматдин премиядин лауреат (2000 йис).

## Эсерар
## ЭлячӀунар
* Жабраилов Расмидикай малуматар
Андуз (набатат)

**Андуз** (лат. Ínula) — Астра хьтинбурун сихилдик акатзавай гзафйисан набататар. Европа, Азия ва Африкада экъечӀзава.

Андузар чӀехи хъипи цуьквер галай гзафйисан, кьериз са йисан набататар я.

Илимдиз 110 кьван андуздин жуьреяр малум я.

Андуздин дувулрик сагъардай хасият гала.

## Эдебият

## Баянар
Казань

**Каза́нь** (, ) — Урусатдин Федерациядин Татарстанда авай шегьер.

Миллиондилай виниз агьалияр аваз, Казань Татарстандин администрациядин юкь я. Агьалидин кьадардиз килигна уьлкведа ругудлагьай чкадал ала. Урусатдин чӀехи метлеб авай экономикадин, спортдин, илимдинни медениятдин юкь я. «Урусатдин пудлагьай кьилин шегьер» я.

## Административ паюн
Казандик 7 округар акатзава.

## Стха-шегьерар

## Эдебият
* 
* *[[Фаяз Шарипович Хузин|Хузин Ф. Ш.]], [[Айрат Габитович Ситдиков|Ситдиков А. Г.]]* Казандин тарих 

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал шегьердин сайт
I Павел

**I-ди Павел, Романов Павел Петрович** (1754—1801) — Урусатдин император (1796—1801), Шлезвиг-Гьольштайндин герцог (1762—1773), Ольденбургдин граф (1773), Мальта ордендин гроссмейстер (1799—1801). Император III-й Пётрдинни императрица II-й Екатеринадин хва я. Ам I-й Александр ва I-й Николай императоррин буба. Урусатдин империядин пачагьрикай виридалайни чӀехи яша аваз (42 йис) тахт къачунвайди тир.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Юкьварар

**Юкьварар**, **Кьуршахар** — вуж кьуватлу ятӀа чирун патал, сада сад кӀаник кутадай акъажунрин жуьре. Муькуь акъажунривай тафаватлу яз кьуршахра ядай техника авач.

Олимпиядин спорт я.

## ЭлячӀунар
* FILA Wrestling
Гимнастика

**Гимнастика** — бедендин мускулар кӀевинарун ва кӀубанвал артухарун патал упражненияр, бедендин тербиядин комплекс.

Гимнастикадин спортдин жуьреяр агъадихъ галайбур я: спортдин гимнастика, харусенятдин гимнастика, акробатикадин гимнастика, эстетикадин гимнастика, аэробикадин гимнастика ва командадин гимнастика.

## ЭлячӀунар
Сенжефил

**Дармандин сенжефил**, **ГьакӀан сенжефил** () — Сенжефил хьтинбурун хзандик квай Сенжефилрин сихилдик акатзавай гзафйисан хъчун набатат я. Халкьдин арада адаз гзаф вахтара гьакӀ *сенжефил* лугьузвайди я. Идалайни гъейри, *сенжефил* Дарманд сенжефилдин дувулрикай ийизвай специядиз ва маринаддизни лугьуда.

Сенжефилрин хайи макан Кьиблепатан Азия я. Алай вахтунда и набатат асул гьисабдалди Китай, Индия, Индонезия, Австралия, Ямайка, Барбадос ва РагъакӀидай патан Африкадин уьлквейра экъечӀзава. Юкьван виш йисара сенжефил Европадиз гъанай, адан дувулар дарман ва хуьрекдик кутадай специя хьиз кардик кутузвай. ГьакӀни, сенжефил чума азардин вилик пад кьадай кьилин дарман тирди гьисабзавай.

## Эдебият
* *Газизов, М. Б. и др.* Научные и тривиальные названия органических соединений. — Казань: Казан. гос. технол. ун-т, 1998.
* *Фёдоров, В. С.* Растения индонезийской медицины, способствующие улучшению работы мозга. // *Провизор* : журнал. — № 11. — 2003.
* *Шрётер, А. И. и др.* Природное сырьё китайской медицины. — М., 2009. — Т. 1.
* *Похлёбкин, В. В.* Всё о пряностях. — М.: Центрполиграф, 2009. — ISBN 978-5-9524-4406-5.
Дания

**Дания** () — Кефер патан Европада авай гъвечӀи гьукумат я. Адан чилерик Даниядилай вичелай гъейри мад Фарер островарни Гренландия ква. Культурадинни чӀалан патай Скандинав гьукуматрик квайди я, вич Скандинав ваъ, Ютландия зуростровдални адан патаг гвай маса островрал алатӀани. Вири а островар 409 ава.

## География
Чилел Данияди кьилди Германиядихъ галаз сергьят пайзава. Гьуьлелай патаг мадни Швецияни Норвегия гва. Гьукуматдин рагъэкъечӀдай пата Балтик гьуьл ава, рагъакӀидай пата — Кефер патан гьуьл. Даниядин кьилин шегьер Копенгаген я. Гьукумат вич конституциядин монархия я. 1973 йисалай кьулухъ Дания Европадин ГалкӀдик квайди я. ГьакӀни дания НАТО туькӀуьр авур гьукуматрик квайди я.

## Тарих
Данрин халкь VI-й вишйисуз Ютландиядиз атайди я. X-й вишйисуз Кьуьзуь Горма гьар са гъвечӀи пачагьвалар вичин гъилик кӀватӀна са гьукумат туькӀуьрна. Адан хва Гьаральд Вилисасу 960 йисуз хашпересвилин дин кьабулна. 1035 йисалди, Кнут ЧӀехиди кьейила Даниядин пачагьри мадни Британиядин, Норвегиядин островарни Шлезвиг къачузава. 11-й йисалди данар, шведарни норвегар викингар хьиз гъавурда акьазва. Абуру вири Европада чпин колонияр туькӀуьрзавай.

## Экономика

## Халкь

## Баянар

## ЭлячӀунар
*
Шиияр

**Шиияр** (; [шӣ‘а] — *терефдарар, гелеваз физвайбур*) — Мугьаммад пайгъамбардин тек тир къануни варисар ва руьгани давамчияр Али ибн Абу ТӀалиб ва адан несилар тирди кьабулнавай мусурманар я. Ислам диндин мезгьебрикай сад. Сунивилелай кьулухъ кьведлагьай чӀехи мезгьеб я. Асул гьисабдалди Иран, Азербайжан, Багьрейн, Ирак ва Ливан хьтин уьлквейра чкӀанва. Иран дуьньядин виридалайни чӀехи шии уьлкве я. Дуьньядин мусурманрин 10 % шии акъидадин рекье авайбур я.

## Эдебият
* 
* 

## ЭлячӀунар
Иферар

**Иферар** *(лат. Cárum)* — Таж хьтинбурун сихилдик акатзавай гзафйисан ва я кьве йисан набататар я. Абурукай виридалайни гегьеншдиз менфят къачузвай ва малум тир жуьреяр — ГьакӀан иферар ва ЧӀулав иферар я. Адакай хуьрекдик кутадай специя, ЧӀулав иферрин чӀемедик сагъардай хасият гала.

Иферар Европадин ва Азиядин хъуьтуьл климат ава цӀарцӀе экъечӀзава.

Къе дуьньяда 30 кьван иферрин жуьреяр малум я.

## Эдебият
* 
*
Тереспул

**Терсепул**, гьакӀни **Тарс** — чи эрадилай вилик галай IV виш йисуз Кьиблепатан Дагъустанда аваз хьайи дегь шегьер я. Авай малуматриз килигна, и шегьерди къенин СтӀал Сулейманан райондин чилерал, Гуьлгери вацӀунни пуд СтӀал хуьрер алай кӀунтӀунин арада авай дугунал чка кьунвай.

## Эдебият
* Рамазанов Х. Х., Шихсаидов А. Р. *«Очерки истории Южного Дагестана». Махачкала, 1964. С.26). *
Болгария

**Республика Болгария** ва я **Болгария** () — Балкан зуростровдинни европадин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата авай гьукумат.

## География
Кефер пата Румыниядихъ галаз, кефердинни рагъэкъечӀдай пата Румыниядихъ галаз, кьиблединни рагъэкъечӀдай пата Турциядихъ галаз, кьибле пата Грециядихъ галаз, кьиблединни рагъакӀидайдан пата Македониядихъ галаз, рагъакӀидай пата Сербиядихъ галаз сергьятра ава. РагъэкъечӀдай патарай ЧӀулав гьуьлуьн ятари кьунва.

Болгария — унитар республика я; 28 вилаятар (*областар*) акатзава.


# Благоевград вилаят
# Бургас вилаят
# Добрич вилаят
# Габрово вилаят
# Хасково вилаят
# Кырджали вилаят
# Кюстендил вилаят
# Ловеч вилаят
# Монтана вилаят
# Пазарджик вилаят
# Перник вилаят
# Плевен вилаят
# Пловдив вилаят
# Разград вилаят
# Русе вилаят
# Шумен вилаят
# Силистра вилаят
# Сливен вилаят
# Смолян вилаят
# София-шегьер
# София вилаят
# Стара-Загора вилаят
# Тырговиште вилаят
# Варна вилаят
# Велико-Тырново вилаят
# Видин вилаят
# Враца вилаят
# Ямбол вилаят


## ЭлячӀунар
* 
* Permanent Representation of the Republic of Bulgaria to the UN
* 
* Статистика
Смугъулар

* Смугъул — Азербайжандин Исмаиллы районда авай лезги хуьр.
* Смугъул — Дагъустандин Ахцегь районда хуьр.
Туьрк чӀалар

**Туьрк чӀалар** — Азияда ва РагъэкъечӀдай патан Европада гегьеншдиз чкӀанвай ва гиман тирвал алтай чӀаларин хзандик акатзавай сад-садаз мукьва тир чӀаларин группа я. Туьрк чӀаларин ареал Колыма вацӀалай Аравилин гьуьлуьн кьерерал кьван экӀя хьанва. Рахазвайбурун санал кьадар — 167,4 миллиондилай виниз я.
Навальный Алексей Анатольевич

**Навальный Алексей Анатольевич** (1976 йисан 4 июнь - 2024 йисан 16 февраль) — Урусатдин сиясатчи, жемиятдин кӀвалахдар, инвест-активист. «Ришветдин аксиниз женгинин фонд» тӀвар алай фондунин кьил, гьакӀни и фондуник уьлкведа ришветдихъ галаз ва гьукуматдин пропагандадихъ галаз женг чӀугвазвай муькуь проектарни («РосПил», «РосЯма», «РосВыборы», «Добрая машина правды», «РосЖКХ») акатзава. «Аэрофлот» компаниядин директоррин кӀватӀалдин виликан член я. Ада «Lifeblog» сайтунал виридалайни машгьур хьанвай жемиятдинни-сиясатдин блогрикай сад тухузва. Алексей Навальныйди алай вахтунда гьукуматдин вини кьилин идарайра кӀвалахзавай чиновникри, абурук Урусатдин премьер-министр Дмитрий Медведевни кваз, зурба кьадарра ришвет къачунин ва уьлкведин бюджетда авай такьатар чуьнуьхунин крара иштиракнавайди дуьздал акъудна субутнай. Тийижир ксарин паталай адан чандал са шумудра чӀуру къастар ийиз алахънавайди малум я.

2013 йисуз Москва шегьердин мэрдин хкягъунра ада хкязавай ксарин 27,24 % ванер кӀватӀна, Сергей Собяниназ чка гана, кьведлагьай чка кьунай. 2013 йисан ноябрьдилай «Партия прогресса» тӀвар алай сиясатдин партиядин Юкьван советдин кьил я.

2016 йисан декабрьдиз ада 2018 йисуз Урусатда кьиле фена кӀанзавай президентвилин кхягъунра иштирак ийидай ниятдикай хабар гана.

2013 йисуз Кировдин вилаятдин судди «Кировдин там» тӀвар алай процессда Александр Навальный тахсирлу тирди къарар акъудна адаз 5 йис шартӀунин кар атӀанай. 2016 йисуз Инсанрин ихтиярар хуьзвай Европадин судди и къарар къалп тирди тестикьарна Навальныйдилай тахсир алудун тӀалабнай. Амма 2017 йисуз Кировдин вилаятдин судди Алексей Навальный цӀийи кьилелай тахсирлу малумарна 5 йис шартӀунин кар ганай.

## Уьмуьрдикай
Навальный Алексей 1976 йисан 4 июньдиз СССР-дин Москва вилаятдин, Одинцово райондин, Бутынь хуьре дидедиз хьанва. Кьве велед ава.

## Фильмография
* 2015 — фильм-силис «Чайка».
* 2017 — фильм-силис «Он вам не Димон».

2017 йисуз Youtube сайтунал алай каналдиз акъудай «Он вам не Димон» фильмди жемиятдик чӀехи къалабулух кутунай. Кьве вацран къене и фильмдиз 20 миллиондилай гзаф инсанри килигна. Урусатдин саки вири чӀехи шегьерра агъзурралди ксарин иштиракдалди митингар кьиле фена. Митинграл экъечӀай ксарин тӀалабун Дмитрий Медведев везифадилай алудна адаз кар атӀун тир.

## ЭлячӀунар
* Алексей Навальныйдин официал сайт
Судандин шегьерар

**[[Судан]]дин [[шегьерар]]** () — агъадихъ галай сиягьди Судандин виридалайни чӀехи яшамишдай чкаяр къалурзава. *World Gazeteer* интернет-сайтдин малуматралди, Суданда 2000-далай пара агьали авай 104 шегьер ава.

## Судандин шегьеррин сиягь

## Баянар
Мавританиядин шегьерар

**[[Мавритания]]дин&nbsp;[[шегьер]]ар** () — агъадихъ галай сиягьди Мавританиядин виридалайни чӀехи яшамишдай чкаяр къалурзава. World Gazeteer интернет-сайтдин малуматралди, Мавританияда 4000-далай пара агьали авай 29 шегьер ава.

## Мавританиядин шегьеррин сиягь

## Баянар
1611 йис

**1611 йис** (*са агъзурни ругудвишни цӀусад лагьай йис*) — чи эрадин 1611-лагьай йис. XII виш йисан 11-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1612 йис

**1612 йис** (*са агъзурни ругудвишни цӀикьведлагьай йис*) — чи эрадин 1612 -лагьай йис. XII виш йисан 12-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1613 йис

**1613 йис** (*са агъзурни ругудвишни цӀипуд лагьай йис*) — чи эрадин 1613-лагьай йис. XII виш йисан 13-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
Янцзы

**Янцзы** (*«Яргъи вацӀ»*) — Евразиядин виридалайни яргъи ва яд пара авай вацӀ, цив ацӀайвилелни яргъивилел гьалтайла дуьньядин пудлагьай вацӀ язва. Китайдин чилерай тӀуз физва, адан яргъивал — 6300 км, бассейндин кьадар — 1 808 500 км² я.

Янцзыдин бассейнди Китайдин чилерин вад паюникай са пай кьван кьунва, ина уьлкведин агьалийрин пуд паюникай са пай кьван яшамишзава. Китайдин тарихда, медениятдани экономикада, Хванхедизни хьиз, Янцзыдиз лап чӀехи метлеб ава. Янцзыдин Дельта лугьудай абад тир регионди Китайдин КъВБ-дай 20 процент кьван акъудзава. Янцзы вацӀал эцигнавай «Пуд кӀам» лугьудай ГЭС дуьньядин виридалайни чӀехи гидроэлектростанция язва. ТӀебии ва медениятдин патарихъай вацӀ Китайдин Кефердинни Кьибледин патарин арада авай чӀехи метлеб квай сергьят язва.

Янцзы вацӀ пара экосистемайрай тӀуз физва, амма ам вични са шумуд эндемикар тир ва квахьзавай жуьреяр яшамишзавай ара язва. Мисал патал, ина китайдин вацӀун делфинар (гила терг хьанвай), китайдин аллигаторар ва кореядин осетрар. Гьукуматди вацӀун бязи чкаяр заповедникар хьиз хуьзва. Юннан провинциядин рагъакӀидай пата вацӀ дерин кӀамарай тӀуз физва, и Янцизидин паюникай «Пуд къушаба физвай вацӀ» лугьудай мили парк туькӀуьрна. Ам ЮНЕСКОдин Виридуьньядин Ирсинин сиягьдик акатзава.

## Баянар
1615 йис

**1615 йис** (*са агъзурни ругудвишни цӀувадлагьай йис*) — чи эрадин 1615-лагьай йис. XII виш йисан 15-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1617 йис

**1617 йис** (*са агъзурни ругудвишни цӀеиридлагьай йис*) — чи эрадин 1617-лагьай йис. XII виш йисан 17-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1618 йис

**1618 йис** (*са агъзурни ругудвишни цӀемуьжуьдлагьай йис*) — чи эрадин 1618-лагьай йис. XII виш йисан 18-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1619 йис

**1619 йис** (*са агъзурни ругудвишни цӀекӀуьдлагьай йис*) — чи эрадин 1619-лагьай йис. XII виш йисан 19-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1620 йис

**1620 йис** (*са агъзурни ругудвишни къадлагьай йис*) — чи эрадин 1620-лагьай йис. XII виш йисан 20-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1621 йис

**1621 йис** (*са агъзурни ругудвишни къаннисадлагьай йис*) — чи эрадин 1621-лагьай йис. XII виш йисан 21-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1614 йис

**1614 йис** (*са агъзурни ругудвишни цӀикьудлагьай йис*) — чи эрадин 1614-лагьай йис. XII виш йисан 14-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1622 йис

**1622 йис** (*са агъзурни ругудвишни къанникьведлагьай йис*) — чи эрадин 1622-лагьай йис. XII виш йисан 22-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1623 йис

**1623 йис** (*са агъзурни ругудвишни къаннипудлагьай йис*) — чи эрадин 1623-лагьай йис. XII виш йисан 23-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1624 йис

**1624 йис** (*са агъзурни ругудвишни къанникьудлагьай йис*) — чи эрадин 1624-лагьай йис. XII виш йисан 24-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1625 йис

**1625 йис** (*са агъзурни ругудвишни къаннивадлагьай йис*) — чи эрадин 1625-лагьай йис. XII виш йисан 25-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1626 йис

**1626 йис** (*са агъзурни ругудвишни къанниругудлагьай йис*) — чи эрадин 1626-лагьай йис. XII виш йисан 26-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1629 йис

**1629 йис** (*са агъзурни ругудвишни къанникӀуьдлагьай йис*) — чи эрадин 1629-лагьай йис. XII виш йисан 29-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1630 йис

**1630 йис** (*са агъзурни ругудвишни къанницӀудлагьай йис*) — чи эрадин 1630-лагьай йис. XII виш йисан 30-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1632 йис

**1632 йис** (*са агъзурни ругудвишни къанни цӀикьведлагьай йис*) — чи эрадин 1632-лагьай йис. XII виш йисан 32-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1633 йис

**1633 йис** (*са агъзурни ругудвишни къанни цӀипудлагьай йис*) — чи эрадин 1633-лагьай йис. XII виш йисан 33-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1634 йис

**1634 йис** (*са агъзурни ругудвишни къанни цӀикьудлагьай йис*) — чи эрадин 1634-лагьай йис. XII виш йисан 34-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1635 йис

**1635 йис** (*са агъзурни ругудвишни къанни цӀувадлагьай йис*) — чи эрадин 1635 -лагьай йис. XII виш йисан 35-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1628 йис

**1628 йис** (*са агъзурни ругудвишни къаннимуьжуьдлагьай йис*) — чи эрадин 1628-лагьай йис. XII виш йисан 28-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1636 йис

**1636 йис** (*са агъзурни ругудвишни къанни цӀиругудлагьай йис*) — чи эрадин 1636-лагьай йис. XII виш йисан 36-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1637 йис

**1637 йис** (*са агъзурни ругудвишни къанницӀеиридлагьай йис*) — чи эрадин 1637-лагьай йис. XII виш йисан 37-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1638 йис

**1638 йис** (*са агъзурни ругудвишни къанницӀемуьжуьдлагьай йис*) — чи эрадин 1638-лагьай йис. XII виш йисан 38-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1639 йис

**1639 йис** (*са агъзурни ругудвишни къанницӀекӀуьдлагьай йис*) — чи эрадин 1639-лагьай йис. XII виш йисан 39-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1640 йис

**1640 йис** (*са агъзурни ругудвишни яхцӀурлагьай йис*) — чи эрадин 1640-лагьай йис. XII виш йисан 40-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1643 йис

**1643 йис** (*са агъзурни ругудвишни яхцӀурнипудлагьай йис*) — чи эрадин 1643-лагьай йис. XII виш йисан 43-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1644 йис

**1644 йис** (*са агъзурни ругудвишни яхцӀурникьудлагьай йис*) — чи эрадин 1644-лагьай йис. XII виш йисан 44-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1645 йис

**1645 йис** (*са агъзурни ругудвишни яхцӀурнивадлагьай йис*) — чи эрадин 1645-лагьай йис. XII виш йисан 45-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1646 йис

**1646 йис** (*са агъзурни ругудвишни яхцӀурниругудлагьай йис*) — чи эрадин 1646-лагьай йис. XII виш йисан 46-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1647 йис

**1647 йис** (*са агъзурни ругудвишни яхцӀурнииридлагьай йис*) — чи эрадин 1647-лагьай йис. XII виш йисан 47-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1648 йис

**1648 йис** (*са агъзурни ругудвишни яхцӀурнимуьжуьдлагьай йис*) — чи эрадин 1648-лагьай йис. XII виш йисан 48-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1641 йис

**1641 йис** (*са агъзурни ругудвишни яхцӀурнисадлагьай йис*) — чи эрадин 1641-лагьай йис. XII виш йисан 41-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1649 йис

**1649 йис** (*са агъзурни ругудвишни яхцӀурникӀуьдлагьай йис*) — чи эрадин 1649-лагьай йис. XII виш йисан 49-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1650 йис

**1650 йис** (*са агъзурни ругудвишни яхцӀурцӀудлагьай йис*) — чи эрадин 1650-лагьай йис. XII виш йисан 50-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
Сан-Марино

**Сан-Марино** (тамам *Республика Сан-Марино*, , накӀаб *La Serenissima*, лезг. *Нур гузвай*) — Европада авай куьлуь гьукумат. Вири патарихъай Италиядихъ галаз сергьят пайзава. Гьукуматдин низам республика я, кьилин шегьер Сан-Марино я. Сан-Марино исятда авай гьукуматрикай виридалайни дегь замананди я, адан сергьятар са сефердани масакӀа хьайибур туш. Гьукуматдин дин Рим-Католиквал я.

## Тарих
Сан-Маринодин тарих кьудлагьай вишисан кьиле эгечӀзава. Тамамдаказ адан азадвилин тарих 301 йисан 3 сентябрдилай эгечӀзава, Римдин империядикай хкатна. ЯтӀани адан винел герцогвал Урбино алай. 1600 йисуз гьукуматди вичин конституция кьабулна. Дуьньядин Сифте дяведин девирдиз Сан-Марино Антантадин патал алай. Дуьньядин кьведлагьай дяведа ада садан падни кьунач, Италиядихъ галаз санал пара кӀвалахар ийизавайтӀани. Немцаринни британрин арада гьатайла Сан-Маринодал британри пара бомбаяр вегьенвай анай немцар акъудун патал. Исятда Сан-Марино Европадин галкӀдик квайди туш.

## Армия
Сан-Маринодин чилин вири патарихъай Италия гала. Гьавиляй адан хуьнин суалар вири Италияди гьалзава. ЯтӀани, гьукуматдин азадвилин мана къалурун патал Сан-Маринодихъ вичин гъвечӀи армияни ава.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* ЦРУ-дин The World Factbook профил
Вануатудин шегьерар

**Вануатудин шегьерар** (инг. *Cities in Vanuatu*) — Вануатудин виридалайни чӀехи инсанар яшамиш жезвай чкаяр къалурдай сиягь я. World Gazeteer сайтдин малуматралди, Вануатуда ругуд виш касдилай пара агьалияр авай 17 шегьер ава.

## Вануатудин шегьеррин сиягь

## Баянар
Монгол империя

**Монгол империя** — XIII вишйиса юкьван Евразияда хьайи гьукумат я. Инсанрин тарихда хьайибурукай виридалайни еке гьукумат я. Адан чилер Кореядилай Венгриядалди гегьеншар хьанвай. Гьукумат Чингис-хана туькӀуьрнавайди тир. Ам кьейила империя адан рухвайриз фена — Уьгедей-хан, Гуьйуьк-хан, Мёнгке-хан. Монгол империядикай хкатай ханвалар мадни яшамиш жезвай — Чагатай (1565), Ильханат (1507), Къизил Орда (1502), Юань (1387). Гьукуматдин кьилин шегьер Каракорум тир. Адан екевал 38 млн км² тир.

## Пай хьайивал
Монголрин гьукумат дуьньядин тарихда авайбурукай виридалайни екеди тир, а кьадар чилерин регьебервал тухун пара четин кар тир. Гьукумат Вьетнамдилай, Ирандай тӀуз Польшадалди къвезвай. ЧӀехи хан Мунке 1259 йисуз кьейила адан стхайрин, Хубилайнни Ариг-Бугадин арада женгер хьана. 1260 йисуз Кайпиндин курултайдал Хубилай чӀехи хандин дережадал гъанвай, Ариг-Буга Каракорумда. Вилик патан Азияда дявеяр тухузвай Хулагуди вичин куьмек Хубилайдиз гана. Улус Джучидин чӀехида Ариг-Бугудин пад кьуна. Гьа чӀавуз залан чӀавар эгечӀайла чагатаид Алгуди 1262 йисуз Ариг-Бугадин кьушунар хана. Ада вичин къуватдик Хорезм эцигна анай Беркедин ксар вири акъудна. ГьакӀни ада Бухарада джучидрин кьушунар 5000 кас тергна. Беркедин кьушунар кьибле патани рагъ акӀидай пата кардик квай, гьавиляй адавай Алгудиз акси са затӀни эциг хьанач, элверрин чӀехи шегьер Отрар чӀур авур.

## Кьведлагьай империя
1301 йисуз пуд йисан къене Юань империядиз акси дявеяр тухвай Хайдуди Каракорум къачудай крар авуна. ЯтӀани ам Тэмур ханан кьушунри ягъана, гуьгъуьна вични ам хкьена. 1303 йисуз Хайдудин хци Чапарани чагатаид Дувади Тэмуран къуват кьабулна гаф гана чпин арада авай гьуьжетунар вири рахуналди гьализ, къуват кардик кутун тавуна. 1304 йисуз Тэмуран векилар цӀийи илхан Олджейт эцигна адаз чингизидрин араяр архайин хьанвайди лугьун патал Ирандиз атана. Гьа чӀавуз илханал Дувадинни Хайдудин векилри кьил алегьна. Улус Джучидин (Къизил Орда) хан Тохтади а разивалдин пад кьуна. 1304 йисуз Переяславльда хьайи кӀватӀалдал урус пачагьриз Тохтдин векилри цӀийи кӀвалахркиай хабар гана. Гила Монгол империя цӀийи саягъ дуьзар хъувунвай - аслутушир гьукуматрин галкӀ хьиз, чпин винел чӀехи хандин къуват кьабулзавай - Юаньдин императордин.

## Гьукуматдин эхир
1368 йисуз Яру парчайрин къарагъун хьайила Китайдин чилел алай Юань империя чкӀана. 1380 йисуз Куликово женгина урусри Къизилд Орда катана, Москвадин чилерал адан къуват куьруь хьана. Угра вацӀал 1480 йисуз Москвадин пачагь Иван IIIди Къизил Ордадин къуват вичелай алудна вичин гьукуматдиз азадвал къазанмишна. Кьулан Азияда феодалрин арада дявеяр хьайивили XVI вишйисан кьиле Чагатай улусни терг хьана.
Фиджидин инсанар яшамиш жезвай чкаяр

Фиджида 5 шегьер ава.

## Яшамиш жезвай чкайрин сиягь

## ЧӀехи авунвай инсанар яшамиш жезвай чкаяр
Фиджида агьалийрин къалинвал акьван чӀехиди туш, гьавиляй урбанизацияламиш хьанвай вилаятар муниципал районриз сад авуна. Абуруз шегьеррин шурайри регьбервал ийизва. Гьа гьисабдик квай инсанар яшамишдай чкаяр ибур я: Ба, Лабаса, Лами, Левука, Нади, Насину, Насуори, Савусаву, Сигатока, Тавуа, Ванниа.

## ЧӀехи тавунвай инсанар яшамиш жезвай чкаяр
Агъадихъ галай урбанизацияламиш хьанвай шегьеррихъ муниципал тешкилат гвач: Дрекети, Ломаваи, Королеву, Навуа, Натумбуа, Ракираки, Ватукоула.
Кирибатидин шегьерар

**[[Кирибати]]дин&nbsp;[[шегьер]]ар** () — Кирибатидин виридалайни чӀехи яшамиш жезвай чкайрин сиягь я. World Gazeteer сайтдин малуматралди, Кирибатида агъзурни ваш виш касдилай пара инсанар авай 10 шегьер ава.

## Кирибатидин шегьеррин сиягь

## Баянар

## ЭлячӀунар
Мальдонадо (департамент)

**Мальдонадо** департамент () — Уругвайда авай департамент я.

Майдан — 34 262 км². Агьалияр — 164 300 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 0,20 кас/км².

Административ юкь — Мальдонадо.

## География
Департаментди Уругвайдин кьибле пата чка кьунва.

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Такуарембо (департамент)

**Такуарембо́** департамент () — Уругвайда авай департамент я.

Майдан — 15 438 км². Агьалияр — 90 053 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 5,83 кас/км².

Административ юкь — Такуарембо.

## География
Департаментди Уругвайдин юкьванни кефер пата чка кьунва.

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Артигас (департамент)

**Артигас** департамент () — Уругвайда авай департамент я.

Майдан — 11 928 км². Агьалияр — 78 019 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 6,15 кас/км².

Административ юкь — Артигас.

## География
Департаментди Уругвайдин кефер пата чка кьунва.

;Шегьерар:
# **[[Артигас (шегьер)|Артигас]]** (43 567 кас)
# Белья-Унион (17 377)

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Дурасно (департамент)

**Дурасно** департамент () — Уругвайда авай департамент я.

Майдан — 11 643 км². Агьалияр — 57 088 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 4,9 кас/км².

Административ юкь — Дурасно.

## География
Департаментди Уругвайдин юкьван пата чка кьунва.

;Шегьерар:
# **[[Дурасно (шегьер)|Дурасно]]** (34 372 кас)
# Саранди-дель-Йи (7 176)

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Колония (департамент)

**Колония** департамент () — Уругвайда авай департамент я.

Майдан — 6 106 км². Агьалияр — 123 203 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 20,18 кас/км².

Административ юкь — Колония-дель-Сакраменто.

## География
Департаментди Уругвайдин кьиблединни рагъакӀидай пата чка кьунва.

;Шегьерар:
# **[[Колония-дель-Сакраменто]]** (26 231 кас)
# Кармело (18 041)
# Хуан-Лакасе (12 816)
# Нуэва-Эльвесия (10 630)
# Росарио (10 085)
# Нуэва-Пальмира (9 857)
# Тарарирас (6 632)
# Флоренсио-Санчес (3 716)
# Омбес-де-Лавалье (3 390)
# Колония-Вальденсе (3 235)

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Лавальеха (департамент)

**Лавальеха** департамент () — Уругвайда авай департамент я.

Майдан — 10 016 км². Агьалияр — 58 815 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 5,87 кас/км².

Административ юкь — Минас.

## География
Департаментди Уругвайдин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата чка кьунва.

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Рио-Негро (департамент)

**Рио-Негро** департамент () — Уругвайда авай департамент я.

Майдан — 9 282 км². Агьалияр — 54 765 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 5,9 кас/км².

Административ юкь — Фрай-Бентос.

## География
Департаментди Уругвайдин рагъакӀидай пата чка кьунва.

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Серро-Ларго

**Серро-Ларго** департамент () — Уругвайда авай департамент я.

Майдан — 13 648 км². Агьалияр — 84 698 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 6,21 кас/км².

Административ юкь — Мело.

## География
Департаментди Уругвайдин кефердинни рагъэкъечӀдай пата чка кьунва.

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Сорияно (департамент)

**Сорияно** департамент () — Уругвайда авай департамент я.

Майдан — 9 008 км². Агьалияр — 82 595 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 9,17 кас/км².

Административ юкь — Мерседес.

## География
Департаментди Уругвайдин кьиблединни рагъакӀидайдан пата чка кьунва.

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Трейнта-и-Трес (департамент)

**Трейнта-и-Трес** департамент () — Уругвайда авай департамент я.

Майдан — 9 529 км². Агьалияр — 48 134 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 5,05 кас/км².

Административ юкь — Трейнта-и-Трес.

## География
Департаментди Уругвайдин рагъэкъечӀдай пата чка кьунва.

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Папуа — ЦӀийи Гвинеядин шегьерар

Папуа — ЦӀийи Гвинеядин шегьерар:

## Шикилар

## ЭлячӀунар
* National Statistical Office of Papua New Guinea
Уругвайдин административ паюн

**[[Уругвай]]** — унитар республика я. Са эхтияр авай 19 департаментар (*departamentos*) ва 89 муниципияр (*municipios*) акатзава.

## Уругвайдин департаментар
}
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  

## ЭлячӀунар
* Статистика
* Уругвайдин «Электоралдин энциклопедия» (1900—2010)
Урусатдинни-Азербайжандин сергьят

**Урусатдинни-Азербайжандин сергьят** — Урусатдинни (Дагъустан) Азербайжандин сергьят, яргъивал 327,6 км я. Абурукай 55,2 км Самур вацӀухъ галаз физава.
Намибиядин административ ччара авунар

1977—1992-лагьай йисарин арада Намибия 26 округдиз чара жезвай тир. 1992-лагьай йисан августдиз гьа округрикай 13 вилаят (regions) туькӀуьрна, абур 102 хкягъунин округдиз чара жезва (constituencies). 2002-лагьай йисуз хкягъунин округрин кьадар 107-дал кьван чӀехи авуна. 2013-лагьай йисан 9-лагьай августдиз Окаванго вилаят РагъэкъечӀдай патан Каванго ва РагъакӀидай патан Каванго вилаятриз пайна.

**Намибиядин вилаятар**:

* **Код**: вилаятлин код ISO 3166-2:NA стандартдив кьурвал гана.

## Баянар
Руандадин административ ччара авунар

2006-лагьай йисан 1-лагьай январидилай кьулухъ Руанда ругуд провинциядиз (intara) чара жезва. Провинциярик 30 регион (akarere) ква, абур секторриз чара жезва.  кьван Руанда 12 провинциядиз чара жезвай тир.
Адалай вилик Руанда 12 провинциядиз чара жезвай тир. 

## Баянар

## Эдебият
Дубай (шегьер)

**Дубай** — Арабрин Садхьанвай Эмиратрин авай виридалайни еке шегьер я, Дубай Эмиратдин кьилин шегьер я. Шегьердихъ Перс гьуьлел порт авайди я. Дуьньядин виридалайни пара алакъаяр авай шегьеррик квайди я. Дубаида дуьньядин виридалайни еке маса гунрин юкьв ава — *Dubai Mail*. Дуьньядин виридалайни кьакьан кӀвал — Бурж-Халифа. Дуьньядин виридалайни еке аквариум — *[[Дубай аквариум|Dubai Aquarium]]*.

## Баянар
Азот

**Азо́т** — химиядин элементрин девирдин системадин кьвед лагьай девирдин, 15-й кӀеретӀдин 7 атомдин нумра авай химиядин элемент. Пниктогенриз гьатзава.**N** () символдалди къалурзава.
ГьакӀан вещество **азот** — кьвеатомдин, дад, рангни ни галачир газ я. Чиле виридалайни гегьенш чкӀанвай элементрикай сад я. Гьавадин кьилин компонент я (объемдин 78,09 %). Азот — ладзаринни нуклеин туршийрин составдиз гьатзавай кьилин биоген элементрикай сад я.

## Баянар