open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
А (кирилл)

**А, а** — Лезги гьуруфатдин садлагьай гьарф. Ачух ван къалурзавай гьарф я. Садлагьай гьарф ам язва тек са лезги гьуруфатда ваъ — кирил кхьинарал тир вири гьуруфатара гьакӀ я.

IPA-да — /а/

## Фактар
Кампьютерарин ЙЦУКЕН клавиатурайрал а ва о гьарфарар гъвечӀи тӀупал гьисс жезвай нукьтӀаяр жезва, килиг тавуна кхьинар ийиз жедайвал.
Абажур

**Абажур** (), () - гудай лампадал акьалжнавай парчадикай раснавай къалпагъ.
Абдул Мухътедир Айдунбекви

** Абдул Мухътедир Айдунбекви** ( —) — Совет гьукум паталай актив женг тухванвай лезги иштиракчи.

## Биография
Дагъустан республикадин Самур округдин Ахцегь хуьре, кесиб — лежбердин кӀвале хьана. 1898 йисалай, Бакуда нафтадин промышленностда кӀвалахзва. 1904 йисуз Коммунист партиядин касарикай сад жезва. «Гуммет» социал — демократик кӀеретӀдин, нафтадин промышленностда кӀвалахзвабрин садвалдин ва 1906 йисуз — «Фаррук» — социал — демократик кӀретӀдин актив иштиракчи хьанва. Пачагьлугъ паталай са шумуд сфер жазарих галукьнвайдия. 1917 йисалай Бакудин РСДРП(б) комитетдин, 1917 октябрьдлай Баку советдин кас я. 1918 йисуз Дагъустандин кьибле районра, революциявилерин кӀвалахар тухвазвай. 1918 йисан зулуз, мусаватчияр паталай кьуна кьейиди я.

## Ядигар
* Адан тӀварунихъ Азербайжан республикада, Хъачмаз райондин, шегьервилин Мукьтадир посёлок ава.
* КцӀар шегьерда куьче.
* Ахцегь хьуре парк ва имарат ава.

## ЭлячӀунар
Абхазия

**Абхазия** (абхаз *Аҧсны Аҳәынҭқарра*) — европадин ва азиядин Республика.

Кефер пата Урусатдихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата Гуржистандихъ галаз сергьятра ава. РагъакӀидай патай ЧӀулав гьуьлдин ятари кьунва.

## Административ паюн
Абхазия — унитар республика; 6 районар (*араион*) акатзава.

# Гагра район
# Гудаута район
# Сухуми район
# Гулрыпш район
# Очамчыра район
# Ткуарчал район
# Гали район

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Аҧсны аҳәынҭқарра адәныҟатәи аускәа рминистрра
* «Апсныпресс» — гьукуматдин информациядин агентство
*
Австралиядин мичӀи куьрен чинеруг

**Австралидин мичӀи куьрен чинеруг** ()

## Агъажуьреяр
12 агъажуьреяр я:
# *A. f. fasciatus* (nominate) — (Vigors et Horsfield, 1827)
# *A. f. buruensis* — Stresemann, 1914
# *A. f. didimus* — (Mathews, 1912)
# *A. f. dogwa* — Rand, 1941
# *A. f. helmayri* — Stresemann, 1922
# *A. f. natalis* — (Lister, 1889)
# *A. f. polycryptus* — Rothschild et Hartert, 1915
# *A. f. savu* — Mayr, 1941
# *A. f. stresemanni* — Rensch, 1931
# *A. f. tjendanae* — Stresemann, 1925
# *A. f. vigilax* — (Wetmore, 1926)
# *A. f. wallacii* — (Sharpe, 1874)

## Эдебият
* BirdLife International. (2006). Species factsheet: *Accipiter fasciatus*.
* Marchant, S.; Higgins, P. J., eds. (1993). Handbook of Australian, New Zealand and Antarctic Birds Vol. 2: Raptors to Lapwings. Melbourne: Oxford University Press. ISBN 0-19-553069-1.

## Баянар
Австралия

*[[Австралия (континент)]]*

**Австралия** () — Чилин кьибле пата, Австралия материкдал, Тасмания островдал ва Инд океандани Лас океанда авай са шумуд островрал чка кьунвай уьлкве я. Майдандин чӀехивилиз килигна дуьньяда ругудлагьай чкадал ала.

2017 йисан малуматриз килигна, Австралиядин агьалидин кьадар — 24 577 368 кас тир, абурун чӀехи пай уьлкведин рагъэкъечӀдай пата океандин къерехдихъ галай шегьерра уьмуьрзава.

Австралия вилик фенин жигьетдай дуьньядин кӀвенкӀведавай уьлквейрикай сад я. Экономикадиз килигна 13 чкадал, агьалидин са касдал къвезвай къенепатан вири бегьердин (КъВБ) кьадардиз килигна дуьньяда ругудлагьай чкадал ала. Инсан вилик финин потенциалдин индексдиз килигна кьведлагьай чка кьунвай Австралия уьмуьрдин гьар са сферада, месела, чирвилерин, медицинадин, сагъаламвилин, уьмуьрдин еридин, экономикадин мумкивилерин, сиясатдин ихтияррин хилера, кьакьан дережайрив агакьнава.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Government of Australia
Нептун

**Нептун** (символ: ) — Ракъинин системада планета.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* Neptune Fact Sheet  
* Neptune: Overview 
* astrolab.ru cfqnlf профил
Аддакс

**Аддакс** (лат. *Addax nasomaculatus* ) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
Азиядин гьукуматар

## [[РагъакӀидай патан Азия]]

## [[Юкьван Азия]]

## [[Кьиблепатан Азия]]

## [[РагъэкъэчӀдай патан Азия]]

## [[Кеферпатан Азия]]

## [[Кьиблединни-рагъэкъэчӀдай патан Азия]]

## Кьабул тавунвай гьукуматар

### Кьабул тавунвай гьукуматар

### Са кьадар кьабулнай гьукуматар

## Чилин кьве патани экӀя хьанвай гьукуматар
*  Эрменистан — са кьатӀ Европада.
*  Грузия — частично к Европе.
*  Египет — большая часть в Африке.
*  Кипр — са кьатӀ Европада.
*  Индонезия — частично к Океании.
Азия

**Азия** — Дуьньядин виридалай чӀехи пай. Чилин кьадар — 43,4 млн км². Агьали — 3,981 млрд кас (2007).

### Регионар
* Вилик патан Азия:
*: РагъакӀидай патан Азия (КӀени Къавкьазни Вилик-Азия);
*: Кьиблединни рагъакӀидайдан арадин Азия (Аравияни Левант);
* Кьиблепатан Азия (Гьиндостан ва остров Шри-Ланка, архипелаг Малдивар);
* Кьиблединни рагъэкъечӀдайдан арадин Азия (Гьиндокитай ва Малай архипелаг);
* РагъэкъечӀдай патан Азия (Кореядин чилер, Япониядин островар, Чиндин къебле пад);
* Кеферпатан Азия (Сибирь ва Кефердинни рагъэкъечӀдай патан ара Евразия);
* Юкьван Азия (Памир, Тянь-Шань, Туран кӀенивал).

### Экономикадин районар

## Азиядин гьукуматар

## Ксар
Азия — дуьньядин виридалай чӀехи ксарикай пай.

## Шикилар

Файл:Everest North Face toward Base Camp Tibet Luca Galuzzi 2006.jpg|Джомолунгма
Файл:Himalayas.jpg|Гьималаяр
Файл:Lake Shanhu pagodas at night.jpg|Чиндин Пагодар
Файл:Sultan Omar Ali Saifuddin Mosque 02.jpg|Брунейдин Султандин мискӀин
Файл:Taj Mahal in March 2004.jpg|Тадж-Махал (Гьиндистан)
Файл:Sadhu Vârânasî .jpg|Къужа (Гьиндистан)
Файл:Kamakura Budda Daibutsu front 1885.jpg|Камакура Будда (Япония)
Файл:Samurai with sword.jpg|Самурай
Файл:Soyuz TMA-02M spacecraft in a vertical position.jpg|Урусатдин ракета «Союз» (Байконур, Къазахстан)
Файл:Petronas Panorama II.jpg|Петронас Минарар (Куала-Лумпур, Малайзия)
Файл:Lama in the Gandan Monastery in Ulan Bator, Mongolia, 1981.jpg|Монгол лама
Файл:Supplicating Pilgrim at Masjid Al Haram. Mecca, Saudi Arabia.jpg|Хадж, Мекка
Файл:Kuznetsk Alatau 1.jpg|Кузнецк Алатау, Саянарни Алтай
Файл:Baykal sunset.jpg|Байкал
Файл:Ayutthaya Thailand 2004.jpg|Аютия (Таиланд)
Файл:Madinat Jumeirah-Dubai3303.JPG|Мадина Джумейра (Дубай)
Файл:On the bridge over Ural, Kizilskoe.jpg|Урал вацӀ, Кизильское хуьр, Челябинск область


## Эдебият
* 
* 
* 
* 

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* ВТ-ЭСБЕ // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Азиядин гьукуматар  
* Азия , МСЭ макъала 
* Азия, материк , ЭСБЕ макъала
* Азиядин картар
Айдагьо

**Айдагьо** (, ) *А́йдахоу*) —  Америкада кьиблединни рагъакӀидайдан патан арадин авай штат.

## ЭлячӀунар
*
Осетинар

**Осетинар**  — Кеферпатан къавкъаздин индо-европей халкь. Хайи чӀал осетин чӀал я.

## ЭлячӀунар
* 
* alanica.ru 
* Ирӕттӕ.com
Али Султан

**Али Султан** – 171 й Ирандин чапхунчийрин аксина дяве къарагъарай ва 20 йисуз абурухъ галаз женг чӀугр Али Султан лезгийрин лап зурб къагьриманрикай я. 1721 й зулуз ада, Шабана ва Абдуллагьа регьбервал гузвай 8 агъзур лезгиди Генжединни Тифлисдин арада авай дуьзенлухда Ирандин шагь 1 Султан Гуьсейнан 40 000 кьушун кӀукӀварнай.

## Тистикьар
Алеут чӀал

**Алеут чӀал** ва икӀа **Унанган чӀал** — (але. Unangam Tunuu) — чӀал Алеут халкьдин эскимос-алеут чӀаларин. ЧӀалал рахазвай ксар ава Аляскада штат АСШ) ни Урусатда 150 кас кьван.  

## Алеут алфавит
### Кирилл алеут алфавит

### Латин алеут алфавит

## Гафар

## Тистикьар


## Алукьун
* www.alaskool.org (**The Map of the Aleut Tribes and Dialects**)
* Alice Taff and all. (2001), ''Phonetic structures of Aleut'' , Journal of Phonetics (2001) 29, 231-271
Фетягьов Алибег Фетягьан хва

**Фетягьов Алибег Фетяган хва** (1910–1935) — чӀехи лезги зари, ва гьикаятчи.

Шаир 1910 йисуз Куьре магьалдин Цмур хуьре дидедиз хьана. Хци зигьин авай гадади кӀвале бубадивай кӀелиз-кхьиз чирна, Кьасумхуьруьн мектеб ва Бакудин рабфак агалкьунралди куьтягьна. ДатӀана вичин чирвилер артухарзавай жегьил лезги ва урус чӀаларал лап савадлу хьана. Ада 1928 йисалай «ЦӀийи дуьнья» газетда кӀвалахна, лезги литературадин хрестоматияр туькӀуьрунин карда иштиракна. Алибег Фетягьован сифте эсерар «ЦӀийи дуьнья» газетдиз акъатна. Ада са куьруь вахтунда цӀудралди шиирар, поэмаяр («ЭМ-ТЭ-ЭС» ва «Зарбачи Гьасан») шиирралди кхьенвай «КьатӀ-кьатӀ авур зунжурар» роман теснифна. Кар алакьдай зариди лезги шиирар кхьинин тежрибада цӀийивилер туна. А. Фетягьова лезги гьикаятдик кьил кутуна — сифте гьикаяяр («Риза», «Бубадин веси», «Газет» ва мсб.) теснифна. Абур лезги эдебиятда гьикаятдин лап хъсан чешнеяр яз тестикь хьанва. А. Фетягьова аялар патални са жерге шиирар кхьена, «Надинж аялар» тӀвар алай кӀватӀал яз, басма акъуднай.

Зари 1934 йисалай СССР-дин кхьирагрин садвалдин член тир. Ада туькӀуьрай эсеррин кьилин тема — хайи халкьдин уьмуьр ва бахтлу къвезмай вахтунихъ ялзавай инсанрин кьисметар я. Заридин эсерар мектебра ва университетра чирзава. Кхьирагдин ирс А. Агъаева, Р. Гашарова, 3. Биримбегова ва Р. Кельбеханова дериндай чирна жагъурнавай.

А. Фетягьова туькӀуьрай эсерри лезги ва Дагъустандин халкьарин эдебиятар вилик финиз дегьнедай таъсирна. Адан тӀвар хайи хуьруьн мектебдал эцигнава.

1935 йисуз къанни вад йиса авай зари Магьачкъалада рагьметдиз фена .

## Чешмеяр
* Лезгийрин поэзиядин антология, 1958.
* Писатели Советского Дагестана, 1984.
* Гашаров Г. Г. Певцы обновленного края, 1987.

## Баянар
Алма-Ата

**Алма-Ата** ва я **Алматы** (, 1921 йисалди — *Верный*; девердин юква — Алмату) — Къазакъстанда виридалай зурба шегьер я.

Зурба къазакъстанда финансрин ва экономикадин юкь я.

## Официал паюнар
Алма-Атадин административ ччилер 8 районриз () пай жезва:
* Алатау район (*Алатау ауданы*)
* Алмалы район (*Алмалы ауданы*)
* Ауэзов район (*Әуезов ауданы*)
* Бостандыкъ район (*Бостандық ауданы*)
* Жетысу район (*Жетісу ауданы*)
* Медеу район (*Медеу ауданы*)
* Наурызбай район (*Наурызбай ауданы*)
* Турксиб район (*Турксиб ауданы*)

## Танылган кешеләр
Полина Ледкова кулинар китаплар авторы, фудблогер

Наталья Назарова театр һәм кино актрисасы

Димаш Адилет бизнесмен, блогер, телешоуда катнашучы

Владимир Жириновский сәяси һәм дәүләт эшлеклесе

Ирина Линдт актриса

Радионова Светлана Росприроднадзор җитәкчесе

## Стхавилин шегьерар
*  Казань
*  Москва
*  Санкт-Петербург (1996)
*  Бишкек
*  Ташкент ()
*  Тусон ()
*  Киев ()
*  Урумчи (, )
*  Вильнюс ()
*  Джидда ()
*  Истамбул ()
*  Ренн ()
*  Тель-Авив ()
*  Тэгу ()
*  Рига ()

;Шегьерар-партнёрар
*  Минск ()

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
* Тарих
Аляска

**Аляска** ( [əˈlæskə], алеут чӀалалай — «китрин чика», «китрай ацӀан») — АСШдин виридлай чӀехи штат, кефер къерехда америкадин. Какатзава гьа тӀарцӀин къарамат, Алеут къараматар, шюкӀи къерех Лас океандин кьере ва Алексадр къараматрин кӀватал.

## ЭлячӀунар
* State of Alaska website
Аляскадин юпик чӀал

**Аляскадин юпик чӀал**

## Нугъатар ва рахунар
* **Уналик-Пастулик юпик** (ингл. *Norton Sound Yup’ik*) 
** **Unalirmiut** 
*** Atnegmiut 
*** Kuuyuŋmiut 
*** Eŋlutaleġmiut 
*** Caxtulegmiut 
*** Uŋallaqłiŋmiut 
*** Tacirmiut 
** **Pastulirmiut** : 
* **Юкон-Кускоквим юпик** (ингл. *General Central Yup’ik*)
** Qerauranermiut 
** Kuigularmiut 
** Qip’ngayarmiut 
** Qaluyaarmiut 
** Marayaarmiut 
** Chnagmiut 
** Kuigpagmiut 
** Akulmiut 
** Caninermiut 
** Kusquqvagmiut 
*** Unegkumiut 
*** Kiatagmiut 
* **Эджегик юпик** (юпик *Aglurmiut*; ингл. *Egegik Yup’ik, Bristol Bay Yup’ik*)
* **[[Чевакдин чупик чӀал|Чевакдин чупик]]** (юпик *Cup’ik* (sg) *Cupiik* (dual) *Cupiit* (pl); ингл. *Cup’ik, Hooper Bay-Chevak Cup’ik*) 
* **[[Нунивакдин чупик чӀал|Нунивакдин чупик]]** (юпик *Cup’ig* (sg), *Cupiik* (dual), *Cupiit* (pl), *Nuniwarmiut*; ингл. *Cup’ig, Nunivak Cup’ig or Cup’ik*]

## ЭлячӀунар
* Terryl Miller (2006), Yup'ik (Central Eskimo) Language Guide (and more!): a useful introduction to the Central Eskimo (Yup'ik) Language 
* http://www.alaskool.org/language/central_yupik/yupik.html 
* Yup'ik Eskimo Grammar, Irene Reed and all.(1977)
* Yup’ik/Cup’ik
* Qulirat Qanemcit-llu 
* Nunalleq Engel'umiut-llu, Sample Text from Nelson Island Placename Project, 2007 
* Ayaprun Elitnaurvik : Yup'ik Word of the Week  
* Alaska Election Glossary, Yup’ik
Амазун

**Амазун** (, ) — Кьибледин Америкада авай вацӀ, дуьньядин виридалайни яргъи вацӀ, гьакӀни бассейндин кьадардал, цив ацӀайвилел ва вацӀун системадин яргъивилел гьалтайла дуьньядин виридалайни чӀехи вацӀ я.

Маранийун ва Укаяли вацӀар сад-садак какахьуналди арадал къвезава. Маранийун лугьудай кьилин агъавацӀалай эгечӀна яргъивал 6992,06 км жезва, XX-лагьай виш йисан эхирда жагъанвай Апачета лугьудай кьиляй эгечӀна — 7000 кьван км я, Укаялидин кьиляй эгечӀна — 7000 км-дилай пара я.

Бассейндин майдан — 7180 агъ. км² (масса малуматрив кьурвал, 6915 агъ. км²) я. И къалурзавай лишандал гьалтайла ам Ла-Плата эстуарийдин (4140 агъ. км²) ва Конго вацӀун (3700 агъ. км² кьван) бассейнрилай лап чӀехи я.

2011-лагьай йисуз вири дуьньядин конкурсдин нетижада Амазун вацӀ 7 дуьньядин тӀебиатдин аламатдикай сад яз тестикьарна.

Амазун вацӀун бассейндин чӀехи пай Бразилиядинди я, кьиблединни рагъакӀидай патан ва рагъакӀидай патан районар — Боливиядинбур, Эквадординбурни Колумбиядинбур я.

Гзаф пай Амазун арандай тӀуз ва экватордин мукьув физавай вацӀ субгьяркьуьвилин патаз авахьзава. Дуьньядин виридалайни чӀехи делта арадал гъана (адан майдан 100 агъзурдилай пара км², гьакӀни дельтадик дуньядин виридалайни чӀехи вацӀун Маражу тӀвар алай остров акатзава), Амазун вацӀ Атлантик океандик акахьзава.

Амазун вацӀ хейлин агъавацӀари таъминарзава, абурукай 20-даз 1500 км-дилай пара яргъивал ава. Виридалайни чӀехи агъавацӀар ибур я: эрчӀи патай — Журуа, Пурус, Мадейра, Тапажус, Шингу, Тукантинс; чапла патай — Иса, Жапура, Риу-Негру.

Бразилиядин Миллетдин обсерваториядин Геофизикадин департаментдин малуматриз килигна, Амазун вацӀни физавай патаз, амма 4 агъзур метр авай деринда, накьвадин ятарив таъмин жезвай чилин кӀаник квай Гьамза (Hamza) вацӀ физава. Адан авахьун 3 агъзур м³/с кьван я..

Агъа авахьун авай чкада юкьван гьалдин харжи 220 агъ. м³/с кьван я (гьар сезондиз 70-дилай эгечӀна 300-дал кьван дегиш жезава). Юкьван гьалдин йисан авахьун 7000 км³ кьван я (вири дуьньядин вацӀарин умуми йисан авахьуникай 15 % кьван я). КӀеви тир авахьун — 1 миллиардилай пара тонн я. Океандин яд 1400 километрдал агъадилай виниз хкаж жезва, вацӀун сив авай чкада яд хкажунрихъ лап кьакьан лепеяр гала.

АгъавацӀарихъ галаз Амазунди 25 агъзур километрдилай пара яргъивал авай къенепатан цин рекьерин система арадал гъизава. 4300 километр авай арада (Андрал кьван) Амазундин кьилин кьер гимияр къекъведайвал я. Манаус шегьердал кьван (ам вацӀун сивелай 1690 км яргъал чка кьунва) океандин гимийривай хкажизиз жезв.

Кьилин пуртар (агъидилай виниз килигна): Белен, Сантарен, Убидус, Манаус (Бразилия), Икитус (Перу).

ВацӀун бассейндин майдан Австралиядин майдан кьванди я. Амазундин кеферпатанни кьиблепатан агъавацӀара йисан къене чара-чара вахтунда хкаж жезва, адан гъиляй Амазункадин юзун дуьзрин жезва, гьавиляй ам вири йисан къене цив ацӀай яз ава. Хкаж хьайила, физ тежер уьленар арадал гъана, яд пара гегьенш тир чилерал акьалтзава.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* 
* Amazon River (river, South America) — Britannica Online Encyclopedia 
* Амазонка
Алтайдин кард

**Алтайдин кард** (лат. *Falco cherrug altaicus* икӀни *Falco altaicus* икӀни гибрид *F. cherrug* x *F. rusticolus*?) — чӀехи жюре балабан икӀни жуьре Вагьши нуькӀвер двул кард хизан кардрин, яшаиш жезва Юкьван Азияда, Алтайдинни Саян суврин.
Америкадин лекь

**Америкадин лекь** ва икӀа **Лацу-кьил лекь** (лат. *Haliaeetus leucocephalus*) —

## Жуьреяр
* Haliaeetus leucocephalus leucocephalus — КӀенин
* Haliaeetus leucocephalus washingtoniensis — Вини
Америкадин тӀегъерхъан

**Америкадин тӀегъерхъан‎** (лат. *Falco sparverius*) — гъвечӀи жуьре йиртижи нуькӀвер двул кард хзан кардрин, йашамиш жезва Африкада. Бедендин йаргъивал — 19-21 см, бедендин заланвал — 126—166 (дишиди) — 103—120 (эркек) г.

## Жуьредин мехелар
* *F. s. sparverius* : ГалкӀанвай Америка, Канада, ва Мексика.
* *F. s. paulus* : АСШ, Луизиана-Флорида.
* *F. s. peninsularis* : кьибле Баха Калифорния.
* *F. s. tropicalis* : кьибле Мексика — кефер патан Гондурас.
* *F. s. nicaraguensis* : Гондурас ва Никарагуа.
* *F. s. sparveroides* : Куба ва Хувентуд, ва кьибле — юкьван Багамар.
* *F. s. dominicensis* : Пуэрто-Рико, ГъвечӀи Антиллар — Гренада.
* *F. s. caribaearum* : Гаити (остров).
* *F. s. brevipennis* : Нидерладрин Антиллар.
* *F. s. isabellinus* : Венесуэла — кеферпатан Бразилия.
* *F. s. ochraceus* : рагъэкъечӀдай патан Колумбия ва кефердинни рагъакӀидай патан арадин Венесуэла.
* *F. s. caucae* : рагъакӀидай патан Колумбия.
* *F. s. aequatorialis* : кефер патан Эквадор.
* *F. s. peruvianus* : кьиблединни рагъакӀидайдан арадин Эквадор, Перу, ва кефер патан Чили.
* *F. s. fernandensis* : Хуан Фернандес (островар) off Chile.
* *F. s. cinnamominu* : Перу, Чили ва Аргентина.
* *F. s. cearae* : кьиблединни рагъакӀидайдан ара Бразилия, кьибле — рагъэкъечӀдай патан Боливия.
Амурдин кард

**Амурдин кард** (лат. *Falco amurensis* ) — гъвечӀи жуьре Вагьши нуькӀвер двул кард хзан кардрин, йашамиш жезва Азияни КӀенин Африкада. Бедендин йаргъивал — 26-30 см, размах крыльев 63-71 см, бедендин заланвал — 188 (дишиди) -155 (эркек) г.
Андаман гьуьл

**Адаман гьуьл** (Гьинди океан)
## ЭлячӀунар
* «Андаманское море» (Большая Советская Энциклопедия)
Америкадин бизон

**Америкадин бизон** () — жуьре бизон хзан кьве карчарин (Bovidae). Бедендин йаргъивал — 210—350 см (тум: 50-60 см), бедендин заланвал — 318—1000 кг.
Андорра

**Андорра** () — Франциядинни Испаниядин арада, рагъэкъечӀдай патан Пиренейда авай князлух я.

## География
И гьукуматдин кьилин шегьер Андорра-ла-Велья Европадин виридалайни кьакьан шегьер я. Ам гьуьлуьвай 1029 метрдин кьакьанвиле ава.

## ЧӀал
Андоррадин гьукуматдин чӀал каталан чӀал я. Ина француз ва испан чӀаларикайни менфят къачузва.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* United Nations data
* Departament d’Estadística
Аноа

**Аноа** (лат. *Bubalus depressicornis*) — жуьре гамиш хзан кьве карчарин (Bovidae). Бедендин йаргъивал — 160 см, бедендин заланвал — 150 —300 кг.
Антарктида

**Антарктида** () — Дуьньядин виридалайни кьиблепата авай континент. Майдан — 14 107 000 км². Агьалияр — 1.000 (хъуьтӀуьз) — 4.000 (гатуз) кас.


File: 061212-nordkapp.jpg
File:GletscherMM.jpg
File:Fryxellsee Opt.jpg
File:Mount Erebus Aerial 2.jpg
File:Aurore australe - Aurora australis.jpg


## Эдебият
* 
* 

## ЭлячӀунар
*
Аравидин орикс

**Аравидин орикс** (лат. *Oryx leucoryx*) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
Арбе

**Арбе** — саласадинни хемисдин арада авай, гьафтедин пудлайгьай югъ.
Арбис ибн Басбас

**Арбис ибн Басбас** — Урбисан хва, VIII лагьай виш йиса яшамиш хьана. Арабрин аксина женг чӀугур лезги кахриман, ал-Лакз уьлкведин пачагь. Арабрин тарихчи Табаридин ада тӀвар Авиз хьиз гьатнава. Къавкъаздин маса пачагьрилай тафаватлу яз Арбис арабрин чапхунчийриз муьтӀуьгъ хьаначир ва абурун кьушунрин аксина женг чӀугунай. 731-й йисуз Арбисани хазаррин серкердерни Барсбек арабрин серердер тир Жаррахан кьушун кукӀварна

## Баянар
АскӀан танана чӀал

**АскӀан танана чӀал** (чпиндал *Menhti Kenaga*, ) — 

## Гафалаг
* **dena** инсан, кас
* **trʼaxa** дишегьли
* **setseya** my grandfather
* **setsu** my grandmother
* **kwska** регьбер, пачагь
* **xwtʼana** тайифа
* **ddheł** сув (дагъ)
* **tu** йад
* **sresr** чӀулав сев
* **bedzeyh** жейран
* **łiga** кицӀ
* **beligaʼ** his/her dog
* **kʼwyʼ** willow
* **katreth** мокасин (туфли)
* **trʼiyh** каноэ (луьткве)
* **yoyekoyh** aurora (Northern Lights)

## Тистикьар


## Алукьун
* Lower Tanana Athabaskan Listening and Writing Exercises by James Kari (1991)
Ассам чӀал

**Ассам чӀал**

## Википедия
* http://as.wikipedia.org/wiki/প্ৰথম_পৃষ্ঠা
Астана

**Астана** () — Къазакъстандин кьилин шегьер я.

Шегьердин кьил (әкімі) — Бакъит СултӀанов я.

## Тарих
Акмолинскдин бине 1830-лагьай йисуз кутунва. Шегьердин статус адаз 1862-лагьай йисан 26-лагьай сентябрдиз гана. 1997-лагьай йисуз иниз гьукуматдин меркез акъудна. 2017-лагьай йисан июндин вацра Астанадин агьалийрин кьадар 1 миллиондихъ агакьна.

Вичин тарихдин адан тӀвар са шумудра дегиш хьана — Акмолинск (1830—1961), Целиноград (1961—1992), Акмола (1992—1997), Астана (1997—2019), Нурсултан (2019 — а.чӀ.).
Агьалийрин кьадар — 1 056 742 кас (2018), и къалурзавай лишандал гьалтайла им уьлкведин кьведлагьай шегьер я (Алма-Атадалай гуьгъуьниз).

2019-лагьай йисан 20-мартдиз, НурсултӀан Назарбаев Къазакъстандин президент къуллугъдай экъечӀунилай гуьгъуьниз, уьлкведин парламентди Астанадиз НурсултӀан тӀвар гуникай законопроект кьабулнава.

2022-лагьй йисан 17-лагьай сентябрдиз шегьердиз мад Астана тӀвар хкана.

## География
Ада уьлкведин кефердин пата, Ишим вацӀун къерехрал чка кьунва. Шегьер 4 райондиз чара жезва.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Атабаск чӀалар

**Атабаск чӀалар** ва икӀа **Дене чӀалар** (ингл. Athabaskan / Athabascan / Athapascan / Athapaskan languages) — чӀаларин мехел на-дене чхел дене-енисей чӀалар Вини Америкада. Рахазай ксар на-дене чӀалал Америкада 160 агьзур инсан кьван.

## Хлерал апай хьун
* **Вини атабаск чӀалар** 
** атна (80 рахазва)
** денайина (75 рахазва)
** дег-хитан (ингалик) (15 рахазва)
** холикачук (5 рахазва)
** коюкон 
** вини кускоквимдин (40 рахазва)
** аскӀан танана (30 рахазва)
** танакросс (35 рахазва)
** вини танана (100 рахазва)
** вини тутчоне (200 рахазва)
** кӀенин тутчоне (200 рахазва)
** гвичин (770 рахазва)
** хан (10 рахазва)
** тагиш (2 рахазва)
** талтан (55 рахазва)
** каска (400 рахазва)
** данеза 
** секани (30-40 рахазва)
** вини слейви (маунтин-хэр-бэрлейк)
** кӀенин слейви 
** догриб 
** дене-сулине (чипевьян) 
** цецаут (амач 1927 йисуз)
** цутина (сарси) 
** бабин-вицувитен 
** дакелх (кэрриер)
** чилкотин 
** никола 
* **Секин океан кьерен атабаск чӀалар** 
** орегондин атабаск чӀалар
*** †вини умпква (ампква)
*** рог-ривер (: †коквилл, тутутни, †часта-коста)
*** †галис-эплгейт (дакубтун, эппльгейт),
*** толова
** калифорнидин атабаск чӀалар
*** хупа (64 рахазва) (: †чилула, †вилкут)
*** †маттол
*** †ил-ривер (:. вайлаки, синкионе, нонгатль, лассик, като)
* **КӀенин атабаск чӀалар** 
** кайова-апаче 
** хикарийя (хикарилья) (1000 рахазва)
** липан (амач 1980 йисуз)
** мескалеро-чирикауа (1800 рахазва)
** чапла апаче (12 693 рахазва)
** навахо (170 717 рахазва)

## Тистикьар
 

## Алукьун
* Athapascan Bibliography
* Athabaskan Satellites & ASL Ion-Morphs 
* Alaska Native Language Center
* Yukon Native Language Center 
* California Athapascan
* ATHAPBASCKAN-L mailing list for Athabaskan linguistics
Атеизм

**Атеизм** — аллагь аваз хьунухь инкар авун.

## Сад хьтин рекьер
* Агностицизм
* Агностикдин атеизм
* Антитеизм
* Атомизм
* Локаята
* Материализм
* Ниришваравада
* Нетеизм
* Рационализм
* Гражданвилин гуманизм
* Секуляризм
* Скептицизм

## Баянар

## ЭлячӀунар
* ateism.ru
* Илимдин атеизм
* Атеизм — религия лжи (исламдин критика) 
* Хашпара дин критика
Атна чӀал

**Атна чӀал** (чпиндал Atnakenaege’ , ингл. Ahtna ва икӀа Ahtena ) — 

## Нугъатар ва рахунар
* **АскӀан Атна** (чпиндал *Atnahwt’aene*; ингл. *Lower Ahtna*): Chitina ва Copper Center.
** Chitina/Taral Band: Chitina (*Tsedi Na’*) ва Taral (*Taghaelden*).
** Tonsina/Klutina Band: Tonsina River (*Kentsii Na’*), Klutina River (*Tl’atii Na’*) ва Klutina Lake (Tl’atibene’).
* **Юкьван Атна** (чпиндал *Atnahwt’aene*; ингл. *Central Ahtna, Middle Ahtna*): Copper Center (*Tl’aticae’e*), Tazlina (*Tezdlen Na’*), Glennallen (*Ciisk’e Na’*), Gulkana (*C’ulc’e Na’*) ва Gakona (*Ggax Kuna’*).
** Gulkona/Gakona Band
* **Чапла Атна** (чпиндал *Tsaay Hwt’aene*; ингл. *Western Ahtna*): Cantwell (*Yidateni Na’*).
** Tyone/Mendeltna Band: Tyone (...) ва Mendeltna (*Bendilna’*) .
** Cantwell/Denali Band: Cantwell (*Yidateni Na’*) ва Denali (*Dghelaayce’e*). 
* **Вини Атна** (чпиндал *Tatl’ahwt’aene*; ингл. *Upper Ahtna*): Mentasta.
** Sanford River/Chistochina Band: Sanford River (*K’ełt’aeni*) ва Chistochina (*Tsiistl’edze Na’*).
** Slana/Batzulnetas Band: Slana (*Stl’ana’*) ва Batzulnetas (*Nataełde*).
** Mentasta Band: Mentasta (*Mendaesde*).

## Гафарин ухшарвал
The comparison of some animal names in the three Athabaskan languages:

## Гафалаг

## Урус чӀал гафар

Урус чӀалай кьабулнай Супик чӀалаз гафар. Урусар Америкада (1733–1867).

***tsaey**  (

## Алукьун
* "Ahtna Noun Dictionary" by John E. Smelcer (2009)
Афгъанистан

**Афгъанистан**, официал тӀвар **Исламдин Эмират Афгъанистан** (, ) — юкьван азиядин гьукумат я.

## География

### Шегьерар

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Afghanistan Mission to the UN in New York
Афни

**Афни**

## ЭлячӀунар
* http://incworld.ru/samyj-bolshoj-v-mire-ogurec/ 
* Раздел посвященный выращиванию огурца 
* Статья «Праздник огурца» 
* Статья «Русский, украинский и белорусский памятники огурцам» 
* Памятник огурцу
Африкадин гьукуматар

**[[Африка]]дин гьукуматар**:

* Алжир
* Ангола
* Бенин
* Ботсвана
* Буркина Фасо
* Бурунди
* Габон
* Гамбия
* Гана
* Гвинея
* Гвинея-Бисау
* Джибути
* Демократиядин Республика Конго
* Египет
* Замбия
* Зимбабве
* Кабо-Верде
* Камерун
* Кения
* Коморар
* Кот-д’Ивуар
* Кьибле-Африкадин Республика
* Кьиблепатан Судан
* Лесото
* Либерия
* Ливия
* Мавритания
* Маврикий
* Мадагаскар
* Майотта (Франция)
* Малави
* Мали
* Марокко
* Мозамбик
* Намибия
* Нигер
* Нигерия
* ПӀир Елена (остров)
* Республика Конго
* Руанда
* Сан-Томени Принсипи
* Сенегал
* Сейшел островар
* Сомали
* Судан
* Сьера-Леоне
* Танзания
* Того
* Тунис
* Уганда
* Чад
* Экваториал Гвинея
* Эритрея
* Эсватини
* Эфиопия
* Юкьван-Африкадин Республика
Ахцегь Магьарам

**Магьарам-эфенди** (гъилин ктабра ам **Магьарам-эфенди ал-Ахты** яз гьатнава) — XVIII виш йисан кьведлагьай паюна уьмуьр авур лезги шаир ва алим. 

Ам Самур магьалдин Къутунхърин хуьре дидедиз хьана. Ада Ахцегьрин медресада кӀелна, РагъэкъечӀдай патан чӀалар ва илимар чирна, ахпа гьа ина тарсарни гана. Гуьгъуьнлай Куьредин Магьмутан хуьрел куьч хьана, алимди ина медреса ахъайна.

Магьарам-эфендиди вичин шиирар лезги ва араб чӀаларал кхьена, абур уьмуьрдин жуьреба-жуьре месэлайриз, вичин кьилел атай дуьшуьшриз, диндиз ва философиядин веревирдериз бахшнава. Магьарам-эфендиди Лезгистанда кӀелун-кхьин, илимар ва эдебият вилик финиз дериндай таъсирна. Адан гъилик кӀелай гзаф сухтайрикай (Ярагъ Мегьамед, Ахцегь Мирзе Али, Рухун Али ва мсб.) Къавкъаздин вилаятра тӀвар-ван авай алимар, шаирар ва регьберар хьана.

Магьарам-эфендидикай сифте малуматар Алкьвадар Гьасан-эфендидин «Асари Дагъустан» ктабда ганва: *«ЧӀехи алимрин жергедик Ахцегь Магьарам-эфенди акатзава. Ада [[физика]]дин ва философиядин тарсар гана».* Алкьвадар Гьасан Ахцегь Магьарам-эфендидин птул жезва: Гьасан-эфендидин чӀехи буба Ярагь Мегьамед Магьарам-эфендидин езне тир.

Магьарам-эфендидин шиирар чапдиз акъудун патал Гъ. Садыкъиди ва М. Ярагьмедова еке зегьметар чӀугуна. Магьарам-эфенди Магьмутан хуьрел цӀайлапанди яна кьена.

## Эдебият
* Гасан Алкадари. Асари Дагестан. — Магьачкъала, 1994.
* «Коммунист», 1991-йисан 20-август.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Ахцегь Назим

**Ахцегь Назим** (1720—1807) (адан тӀвар **Магьарам** тир) — лезги шаир. 

1720 йисуз Ахцегьа дидедиз хьана. Жегьилди хайи хуьруьн медресада кӀелна, араб, туьрк чӀалар ва диндинни тӀебии илимар чирна. лезги ва туьрк чӀаларал шиирар теснифиз ва манияр лугьуз эгечӀна. Шаирдин чӀаларин эхиримжи бейтера автордин тӀвар кьве жуьре дуьшуьш жезва: «Ахцегь Назим» ва «Ахцегь шаир».

Ахцегь Назиман шиирриз дуьньядикай ва яшайишдикай ийизвай веревирдер, гьахъсузвилериз акси экъечӀун, эдебсузвал негьун, кесибрин пад хуьн хас я. «КӀанда» шиирдай аквазвайвал, шаир вафа, инсаф, ахлакь авачир ва маса чӀуру хесетар квай инсанрилай нарази я.

А. Назиман чӀалар печатдиз сифте М. Ярагьмедова акъудна. Ахцегь Назим 1807 йисуз рагьметдиз фена.

## Эдебият
# Дагъустандин савкьватар, 1987.
# Лезгийрин революциядилай виликан девиррин литература, 1990.
# «Коммунист», 1990-йисан 4-январь.
Ахцегь Гьажи

**Ахцегь Гьажи** (Ибрагьиман хва Гьажи) — лезги шаир.

1868 йисуз Самур магьалдин Ахцегь хуьре дидедиз хьана. Хци кьатӀунар авай гадади Мирза Али-эфендидин медресада кӀелна, амма ам куьтягьдай мумкинвал тахьана, Бакудиз фена, нафтӀадин мяденра кӀвалахна. Ахцегь Гьажидин шиирар, чпин мана-метлебдиз килигна, кьве чкадал пай жезва: уьмуьрдикай теснифнавай чӀалар ва кӀанивиликай теснифнавай чӀалар. Уьмуьрдикай теснифнавай эсерриз («Рабочидин чар», «Баку», «Хабар це», «Кесибди гайитӀа акьул» ва мсб.) дерин веревирдер, вичин девирдин агьвалатриз дуьз къимет гун ва кимивилер русвагьун хас я.

А. Гьажидин шиирар, лезги шииратдин къанунар вилив хвена, устаддаказ теснифнава, абур чи йикъарани яшлу инсанрин сивера ама.

А. Гьажидин ирс Н. Агьмедова, А. Агъаева ва Гь. Гашарова кӀватӀ хъувуна ва илимдин жигьетдай ахтармишна. Шаирдин лап хъсан шиирар милли мектебра ва университетра чирзава, урус чӀалаз таржума авунва. 1995 йисуз Ахцегь Гьажидин шииррин кӀватӀал Гь. Гашарова сифте яз печатдай акъудна.

Ахцегь Гьажи 1918 йисуз хайи хуьре рагьметдиз фена.

## Эдебият
* 
* Агъаев А., СтӀал Сулейман, Магьачкъала, 1955;
* «Коммунист», 1957-йисан 25-й декабрь.
* Лезгийрин поэзиядин антология, Магьачкъала, 1958.
* Агъаев А., Лезгийрин литература, Магьачкъала, 1959.
* Гашаров Гь. Лезгийрин литература, 1979.
* Акимов Къ. Х. Лезги зарияр: куьмекчи ктаб. — Магьачкъала, 2001. — 160 ч.

## Баянар
Ахцегь вацӀ

**АхцегьвацӀ** (ахц. нугъ. *АхцагьвацӀ*; ) — Дагъустанда авай вацӀ, Самур вацӀун эрчӀи патан авахьзавайди я. Ахцегьни Рутул районрин чилерилай физвайди я.

## Чилинмикит
АхцегьвацӀ эгечӀзвайди я Рутул районда авай Кавказан ЧӀехи сувайрин вине.

АхцегьвацӀу вичин кьил Гельмец-Ахцегь цӀиргъин рагъэкъечӀдай-кефер патаy булахдилай къачузава. Авахь Самур вацӀуз ийизава, эрчӀи патахъай, Самурдин сивелай 101 км яргъак.

АхцегьвацӀ Самурдин виридалайни пара яд авай авахьзавайди я. ВацӀун яргъивал 63 км я, аватун 2300 м, яд кӀватӀзавай чилин гьяркьуьвал 963 км², кьулан кьакьанвал 2590 м. ВацӀун яд кӀватӀзавай чилерин чӀехи пай (84 %) 2000 м дережадилай винихъ гала.

ВацӀун къуртар пара кьакьанбур туш, чӀехи пай — 0,5-1 м. ВацӀун агъа кьатӀ, эхиримжи 26 км галайвал кьуртар кьакьан жезва. ГатумвацӀ авахьзавай чкадилай АхцегьвацӀ дерин каматӀуз физава. Кьакьанвал 2 метрдилай 15дал къвезва, деринвал 10 см до 1,2 м. ВацӀун йигинвал 1-2 м/с, чкайралди 4-5 м/с.

## Гидрология
ВацӀ туькӀуьрзавай ятарик марфарни ква, чилин ятарни. Йисан къене яд къвезавай кьван дегиш жезвайди я. Виридалайни пара яд жедай чӀав майдилай августдал я, йисан 60 % яд къвезвай кьван. Мукьвал-мукьвал вацӀ алахьиз жеда, виридалайни пара зиян 1988, 1997 йисара хьайиди я.

## Авахьдай вацӀар
* КябяквацӀ, Галагатхет, КаравансарайвацӀ, ДаливацӀ, Къизил-дере, КъудумвацӀ, Фия, МацарвацӀ, КаминвацӀ, МуглахвацӀ.

## Ксар
ВацӀун вине пата авазва рутулрин кьве хуьр Борч ва Хин. Амай къадар чилера вацӀ фидайвал авайбур лезги хуьрер я: Смугъул, Мичегь, Къурукал, Ахцегь.

## ЭлячӀунар
* Река Ахтычай
Б

**Б, б** [бэ] — лезги гьуруфатдин кьведлагьай гьарф. Ачух тушир ван къалурзава. Кирил кхьинрал тир гьуруфатарин гзафбура и гьарф кьведлагьай я.
Баку

**Баку** (, ) — Каспий гьуьлуьн къерехдихъ галай шегьер. Азербайжан республикадин кьилин шегьер.

2012 йисуз Бакуда Манидин конкурс Евровидение 2012 кьиле тухванвай.

## Стхавилин шегьерар
* Амман (араб. عمان‎‎), Иордания
* Анкара (туьр. Ankara), Туьркия
* Басра (араб. البصرة‎‎), Ирак
* Бордо (фр. Bordeaux), Франция
* Вунгтау (вьетн. Vũng Tàu), Вьетнам
* Вашингтон (округ Колумбия) ингл. Washington, АСШ
* Гонолулу (ингл. Honolulu), АСШ
* Дакар (фр. Ville de Dakar), Сенегал
* Джидда (араб. جدة‎‎), Сауди Арабистан
* Измир (тур. İzmir), Туьркия
* Киев (укр. Київ), Украина
* Конья (туьр. Konya), Туьркия
* Лондон (ингл. London), Великобритания
* Майнц (нем. Mainz), Германия
* Москва, Урусат
* Неаполь (итал. Napoli), Италия
* Санкт-Петербург, Урусат (1998)
* Сараево (серб. Сарајево), Боснияни Герцеговина (1972)
* Стамбул (туьр. İstanbul), Туьркия
* Тебриз (перс. تبریز‎), Иран
* Хьюстон (ингл. Houston), АСШ (1976)
* Балаково, Урусат

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Бакудин официал сайт
*
Балабан

**Балабан** (лат. *Falco cherrug* )

## Классриз паюн
* *Falco cherrug cherrug*
* *Falco cherrug milvipes*
* *Falco cherrug altaicus*? (*F. cherrug* x *F. rusticolus*?) — Алтайдин кард
БалкӀандиз ухшар антилопайар

**БалкӀандиз ухшар антилопайар** (лат. *Hippotragus * ) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.

## Жуьре
* *Hippotragus equinus* – БалкӀанхьтин антилопа
* *Hippotragus niger* – ЧӀулав антилопа
* *Hippotragus leucophaeus* – Экуь вили антилопа
БалкӀанхьтин антилопа

**БалкӀанхьтин антилопа** (лат. *Hippotragus equinus* ) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
Ахцегьан къеле

**Ахцегьан къеле** (ахц. нугъ. Ахцагьан къала) — 1839 йисуз Дагъустан Республикада Ахцегь райондин Ахцегь хуьре Е. А. Головинди туькӀуьрнавай урус къеле.

Кьиспесдинни архитектурадин федерал метлеб авай имарат. Урусатдин виридлай кьибле пата чка кьунвай къеле.
Гъед (гьайванар)

**Гъед**; , **балугъ** (*куьр*.), **балыгъ** / **гъед** (*ахц., джаб.*) — цин гьайван. 
## ТуькӀуьрунар

## Гъетерин жуьреяр

## Эдебият
* Helfman, G.; Collette, B.; Facey (1997). The Diversity of Fishes. Blackwell Publishing. ISBN 0-86542-256-7.
* Moyle, PB and Cech, JJ (2003) Fishes, An Introduction to Ichthyology. 5th Ed, Benjamin Cummings. ISBN 978-0-13-100847-2
* Nelson, J. S. (2006). Fishes of the World. John Wiley & Sons, Inc.. ISBN 0-471-25031-7.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* Балугъар гьаз кьит шула?  
* FishBase // WorldFish Center 
* ANGFA Aquatic Survey Database 
* Балугъдин энциклопедия
Бангладеш

**Бангладеш** (бенг. বাংলাদেশ), официал тӀвар **Бангладеш Халкьдин Республика** (бенг. গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ) — Кьибледин Азияда авай гьукумат я. Агьалийрин кьадар — 168 млн кас (2015 йисан малуматралди), чилин кьадар — 148 460 км². Агьалийрин сан-гьисабдиз килигна дуьньяда 8-лагьай чкадал ала, чилин кьадардиз килигна — 92-лагьайди.

Кьилин шегьер — Дакка я. Гьукуматдин статус гвайди бенгали чӀал я.

Унитар гькумат, парламентвилин республика я.

Вири периметр тирвал ам Индияди (кьиблединни рагъэкъечӀдай пата Миянмадихъ галаз пайзавай сергьятдин куьруь кӀатӀар квачиз), ва Бенгали заливди элкъуьрна кьунва.

Халкьаринни медениятрин жуьреба-жуьревилив тафаватлу я. Агьалийрикай саки 88 % — мусурманар я.

Хкаж жезвай экономика авай аграрни индустриал уьлкве я. 2010-лагьай йисуз маса къачунин алакьунин паритетдиз килигна КъВБ-дин кьадар — 258 млрд $ хьана (гьар инсандал 1700 кьван доллар гьалтзава). Пулунин тек — бангладешдин така.

## Тарих
Уьлкведин аслутуширвал 1971-лагьай йисан 26 мартдиз малумарна. Бангладеш — ЧӀехибританиядин колониал мулк тир, ада ам XVII-лагьай виш йисуз къачуна, XX виш йисан сифте йисара европавийри чпин гъилик алай чӀаван Бангладешдин чилерикай чӀехи пай сад авуна.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* Permanent Mission of the People’s Republic of Bangladesh to the United Nations
Багьрейн

**Багьре́йн**, **Паччахвал Багьре́йн** ( — *Мамля́ка аль-Багьре́йн*) — Азиядин кьиблединни рагъакӀидай пата авай гьукумат.

## География
Багьрейндик 4 мугьафазар (‎ muḥāfaẓä) акатзава.

## ЭлячӀунар
* 
* Официал сайт 
* Permanent Mission of the Kingdom of Bahrain to the United Nations 
* Статистика
Билиж (посёлок)

**Билиж** — (*урус. Белиджи*) Дагъустандин Дербент райондин кьибле пата авай посёлок я. Хуьре Кеферпатан–Къавкъаздин р/р Белиджи станция ава.

## География
Билиж Дербентдилай 20 км кьибледихъ гала. Посёлокдин мукьвал кьилдин муниципалитет туькӀуьрзавай Билиж хуьр ала.

## Тарих
Хуьр 1899 йийсуз бине кьунва. Шегьервилин хуруьн статус 1965 йисуз къачуна.

## Ксар

### Халкьарин кьадар
Билиждин чӀехи пай (88 %) лезгияр я, ва гьакни ина кьабгъанар, урусар, агъулар, рутуларни азербайжанар яшамиш жезва. ГьакӀ Белиж лезгияр яшамиш жезвай хуьрерикай виридалайни екебурук ква.

Белижрин сайт
Билиж (хуьр)

**Билиж** () — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. «Билиж» хуьруьнсоветдин юкь ва сад тир хуьр я.

Хуруьнсоветдин юкьван хуьруьн статус 1921 йисуз къачунвай .

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кьибле пата, Дербент шегьердилай 38 км кьиблединни - рагъэкъечӀдай пата, Самур вацӀун гьавизда ала.

## Тарих
XIX виш йисуз Билиж хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Улусс магалдиз талукь тир. Мулла-Халил (гилан Нюгди) хуьруьхъ галаз Билиж хуьруьнжемятдик акатзавай.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 3011 касди уьмуьр гьалзавай . Хуьре азербайжанари, табасаранри, лезгийри уьмуьр гьалзава, вири суни ва шии - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Билиж хуьруьн агьалияр 517 кас тир, вири азербайжанар тир.

## Тарихдин имаратар
* «Курт-Тепе» ва «Гонодан-Тепе» элкъвей минараяр.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дагестанская АССР: Административно-территориальное деление. — Махачкала: Дагестанское кн. изд-во, 1980.
* Дербентский район >> Белиджи
Бихар чӀалар

**Бихар чӀалар** 

* Ангика чӀал (700 000 рахазва)
* Бходжпури чӀал (29 384 562 рахазва)
* Кудмали чӀал (37 000 рахазва)
* Магахи чӀал (11 362 000 рахазва)
* Майтхили чӀал (7 500 000 рахазва)
* Панчпарганья чӀал (274 000 рахазва)
* Садри чӀал (1 965 000 рахазва)
* Кариб гьиндустани чӀал (Сарнами хиндустани) (150 000 рахазва)
* Сураджпури чӀал (273 000 рахазва)
* Ваджика чӀал (500 000 рахазва)

## ЭлячӀунар
* Бихари на сайте SIL
* Фразы на языках ангика, бходжпури и майтхили
Бонобо

**Бонобо** икӀни **маймун бицӀек** () — жуьре двулдай шимпанзе хизандай гьоминид.

## Бедендин алатунар гьакӀан шинпанзедла

ТӀварциз килигана амма бедендин кьадардай вичин мукъа *гьакӀан шинпанзедла* бицӀи туш ва жендек кӀевивал тӀимил я. Хам бонобо - чӀулавди, экуь яруд туш гьакӀан шипанзедин хьтин.

## Яшамиш жезвай чкаяр

## Ахъаюн тарих

## Тистикьар
Буддизм

**Буддизм** (санскр. बुद्ध धर्म, buddha dharma IAST; пали बुद्ध धम्म, buddha dhamma, «Чирунар Акунайдан») — дуьньядин пуд кьилин диинрикай сад я. Акъатнавай чка Индия я. Акъуднавайди Сидтгьартгьа Гаутама я.

Агъазвайбур яшамишзва Кьиблепатан Азияда (Индия, Шри-Ланка, Бутан), РагъэкъечӀдай патан Азияда (Китай, Монголия, Корея, Япония), Кьиблединни рагъэкъечӀдайдан арадин Азияда (Таиланд, Камбоджа, Вьетнам, Лаос, Мьянма, Сингапур) урусатдин Бурятия, Тыва ва Калмыкияда.

## ЭлячӀунар
* *[[Александр Берзин|А. Берзин]].* Буддизмни илим.
* *[[Александр Берзин|А. Берзин]].* Буддизм дуьнеда.
* *[[Александр Берзин|А. Берзин]].* Буддизм и наука.
Бутан

**Бутан** — Юкьван Азияда авай гьукумат я.

## Административ паюн
Бутандик 20 дзонгхаг акатзава:

## Баянар

## ЭлячӀунар
* The Permanent Mission of the Kingdom of Bhutan to the United Nations
Бухгалтердин гьисабун

**Бухгалтердин гьисабун** () са идарадин чӀехиди бухгалтердихъ къекъвезвай. КӀвалах кӀанз атай са шумуд кас ада кьабул тийиз элкъуьрна. Виридаз са суал гузвай: «Кьведра кьвед шумуд жеда?». «Кьуд» лугьузвай — кьабулзавачир. Тамам къад кас кьван рахкурна жеди. Эхирни сада суал гайила, — «Ваз гьикьван кӀан ятӀа, гьакьван, ЧӀехиди», — жавабна. Шад хьана ЧӀехидаз. Чкадал ацукьна адан рикӀ. Вичин итим жагъана адаз. Амма атайдак са нукьсан квай: адахъ амайди са сас тир. «Бес са кӀир амай, вуна вуч тӀуьрай?» лугьуз, язухар чӀугурла, ада жавабналда:

— Заз кӀанзавайди кӀиринихъ галкӀун я, ам за сагъдиз хъуьтхъуьнда, ЧӀехиди…

## Алукьунар
* Официальный сайт МинФина РФ, раздел бухгалтерский учет
Джордж Вокер Буш

**Джордж Вокер Буш ** (; , Нью-Хейвен, штат Коннектикут, АСШ)

## Баянар
Бонго (гьайван)

**Бонго** (лат. *Tragelaphus eurycerus*) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
Бушбок

**Бушбок** (лат. *Tragelaphus scriptus* ) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
 
## Жуьредин мехелар
* *Tragelaphus scriptus delamerei *
* *Tragelaphus scriptus scriptus*
Болгар чӀал

**Болга́р чӀал**

## Болгарин жьуре Киррилл Алфавитдин

## ЭлячӀунар
*
Варз

**Варз** (символ: )

## ЭлячӀунар
* Сайт Google Moon с фотографиями и картами лунной поверхности
* Вода на луне
* Virtual Moon Atlas Software (GPL)
* Теории и версии происхождения Луны 
* Цветная фотография Луны
* Данные о Луне (ГАИШ) 
* Фотографии Луны, сделанные с наземных телескопов
* Фазы Луны, перигеи и апогеи, покрытия звезд и затмения
ВацӀ

**Ва́цӀ** — пара кӀватӀ хьанвай ятарин ужунар са патах вичин рекъяй. ВацӀи вичиз рехъ чиляй акъудзава, деринзва. АцӀузва вацӀар чилин винел алай ва чилин къене ятар патал. Гьар вацӀихъ ава вич эгечӀзвай чка (вацӀун кьил) ва ахвахьзвай чка (вацӀун ихир). ВацӀар авахьзвайди я гьулериз, вирериз, маса вацӀариз.

ВацӀар, маса вацӀуз авахь тавуна кьилди са океандиз, гьулуьз, вириз ва къумара кьуру хьана квахьзвайбуруз лугьузва «ЧӀехи вацӀар», вучиз лагьайтӀа абур чаб чпиз я, маса вацӀарикай гьажиз тушиз. ВацӀар физвайди виняй агъух. ВацӀун кьилинни ихирдин арада авай кьакьанвал язва вацӀун аватун. Авазва вацӀар Сувайрин ва ціалцӀам чилин. Сувайрин вацӀар цӀалцӀамбурилай фаз фида. Кагь жедай кар я, вацӀун чхелар маса вацӀиз фида.

Дуьньядин виридалай яргъи вацӀар:
# Нил (Африка) — 6670 км
# Амазонка (Кеферпатан Америка) — 6992 км
# Янцзы (Азия) — 5800 км
# Миссисипи-Миссури (Кьиблепатан Америка) — 5969 км
# Хуанхэ (Азия) — 5464 км
# Обь-Иртыш галаз (Азия) — 5410 км
# Меконг (Азия) — 4500
# Парана (Кеферпатан Америка) — 4380 км
# Амур (Азия) — 4440 км
# Лена (Азия) — 4400 км

## ЭлячӀунар
Википедия

**Википедия** (, **wɪkɪˈpiːdɪə**) — дуьньядин виридалайни чӀехи ахъа энциклопедия я. Ам дуьньядин 300 чӀалдилай пара кхьенвайди я. 2001 йисан 15 январдиз туькӀуьрнавайди я. Дуьньядин виридалайни пара гьахьзавай сайтрикай пудлагьай чкадал алайди я. 2020 йисан 31 декабрьдиз ада 55,6 млн макъала авай.

## ЭлячӀунар
* Wikipedia.org
Вини Кускоквимдин чӀал

**Вини Кускоквимдин чӀал** (чпиндал *Dinakʼi* , ) — 

## Гафалаг

* **midzish** жейран
* **dakelane** эркек жейран
* **mikoch’elane** диши жейран
* **ditsuhje** джигьил жейран
* **nune** кьуьгъуьр
* **shisr** чӀулав сев
* **dlot’** набатат
* **Ch’ighazrno’o’** ТӀул
* **Gasno’o’** Къамуг
* **Srughot’ayeno’o’** Чиле
* **Nosdlagheno’o’** Пахун
* **Tiayano’o’** Мара
* **Nichuneno’o’** БаскӀум

## Тистикьар


## Алукьун
* Studies in Upper Kuskokwim Athabaskan, a language of interior Alaska, Andrej A. Kibrik (Institute of Linguistics, Moscow), Tomsk, June 26, 2002
*Studies in Upper Kuskokwim Athabaskan, Survey of the projects. sociolinguistics, dialectology, phonetics and phonology, Andrej A. Kibrik (Institute of Linguistics, Russian Academy of Sciences, Moscow), ANLC, November I3, 200
Кеферпатан грисбок

**Кеферпатан грисбок** (лат. *Raphicerus sharpei*) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
## ЭлячӀунар
Вилер къерехъар лацу сев

**Вилер къерекъар лацу сев**  (, ) — вагьши гьайван некхвазайбур хзан северин.

## Бедендикай
И гьайван юкьван экевал авайди я: бедендин яргъивал 150—180 см, тум — 7—10 см, экевал къуьнерай  75—80 см; бедендин заланвал 70 (дишиди) ва 140 (эркек) кг.
Къер (косматый?), цӀивиндин-чӀулав ва чӀулав-шутру. Вилерин патаркай лацуни хъипи алкуьнар ала (инай тӀарни). Ва са жуьрейрик лацу матӀар алач. КӀуф бицӀийа масса севериз килигайла.

* Уьмуьрдин яргъивал 21 йис.
* Северин хзандикай сад йа КӀенин Америкада йашамиш жезва.
Вили гну

**Вили гну** (лат. *Connochaetes taurinus* ) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.

## Жуьредин мехелар
# *Connochaetes taurinus taurinus*
# *Connochaetes taurinus albojubatus* — Кьебле вили гну
# *Connochaetes taurinus cooksoni*
# *Connochaetes taurinus johnstoni*
# *Connochaetes taurinus mearnsi* — Чапла вили гну
Вини танана чӀал

**Вини танана чӀал** (чпиндал *Neeʼaaneegnʼ, Neeʼaaneek* , ) — чӀал. 

## Вини танана нугъатар ва рахунар
* **Тетлин Вини танана** (чпиндал *Neeʼaaneegnʼ*; ингл. *Tetlin dialect*). Аляскада
** *Tetlin Upper Tanana (Tetlin-Last Tetlin Band)* рахун
* **Юкьван Вини танана** (ингл. *Upper Tanana proper*)
** **Аляскадин Вини танана** 
*** *Nabesna Upper Tanana (Upper Nabesna-Upper Chisana Band)* рахун
*** *Northway Upper Tanana (Lower Nabesna Band)* рахун
** **Канададин Вини танана** (чпиндал *Neeʼaaneek*; ингл. *Scottie Creek dialect*). Канадада Scottie Creek-да.
*** *White River First Nations (Canadian Upper Tanana)* рахун

## Гафалаг
* **jin dòo ntʼăy ?** What is this?
* **łuuk** (Scottie Creek) **łuugn** (Tetlin) балугъ
* **łii delgay** лацу кицӀ
* **kʼà̜yʼ** willow
* **wunąą** his/her mother
* **wutso̜o̜** his/her grandmother
* **wùdìa** his/her little sister
* **chiil gaay** little male child

## Тистикьар


## Алукьун
* Yukon Native Language Center: Upper Tanana
* Upper Tanana Ethnographic Overview and Assessment by T.L.haynes and W.E.Simeone (2007)
ГьакӀан лелев

**ГьакӀан лелев**, гьакӀни **азиядин лелев**, гьакӀни **къизилдин лелев**, гьакӀни ** африкадин жанавур** () — КицӀерин тухумдай тир некхъвадай гьайван.
НикӀи

**НикӀи**- (грек. άπρακτος) —
Гьафтеда ирид югъ ава.
: *Гьафтедин йикъар Лезги ва масса чӀаларал (винелай кӀеник)*

## ЭлячӀунар
* Названия дней недели на разных языках (Викисловарь)
* Определить день недели по дате
Юрий Алексеевич Гагарин

**Юрий Алексеевич Гагарин** (, Клушино, Гжат район, Смоленск область, хайи , Киржач, Владимир область — ССРГ-дин летчик–космонавт, Советрин ГалкӀдин Игит, са хейли гьукуматрин чӀехи лишанрин кавалер, гзаф Урусатдин ва маса гьукуматрин шегьеррин лайихлу ватанэгьли я.

ССРГ-дин ВВС-лайрин полковник (1963), 1 дережадин дяведин летчик, спортдин лайихлу устӀар (1961), ВЛКСМ-дин ЦК-дин член, ССРГ-дин Верховны Советдин депутат 7 ва 8 эверунрин.

1961 йисан 12 апрелдиз Юрий Гагарин дуьньядин тарихда лув гана космосдиз фейи сифте инсан хьана. Казахстанда авай Байконур космодромдилай Гагарин къене аваз ракета тухузвай «Рагъ экъечӀдай пад» гимини «Рагъ экъечӀдай пад 1» галаз космосдиз ахъана.

108 декьикьадлай гугъуьнуьз Гагаринан гими Саратов вилаятда авай Энгельс шегьердин патав хъсандиз чилел ацукьна. 1961 йисан 12 лагьай апрел, Юрий Гагарин космосдиз лув гана фейи югъ, сувар яз гьисабзава - Космонавтикадин Югъ я. Вири дуьньяда сифтегьан космосдиз лув гана фин гзаф дикъет гъана ва Ю.Гагарин лап тӀвар-ван авай кас хьана. Сифтегьан космонавт Совет гьукуматдин къенени гзаф чкайриз фена, инсанрихъ галаз гьалтна. Гуьгъуьнай хьайи йисара Ю.Гагарина гзаф жемятдин ва политикадин кӀвалах тухвана, ада профессор Н.Е.Жуковскийдин тӀварунихъ галай дяведин ва гьавадин инженердин академия кӀелна куьтягьна, гьадалай гуьгъуьнай космонавтар гьазурзавай Центрада кӀвалахна ва мад са сеферда космосдиз лув гана физ гьазур жезвайди тир.

1968 йисан 27 мартдиз Ю.Гагарин тухузвай самолет МиГ-15УТИ Владимир вилаятда авай Новоселово хуьруьн патав чилел аватна. Гагарин кьена. Вучиз самолет чилел аватнатӀа, себебар ва гьалар и кӀвалахдин къенин йикъалди чир хьанвайди туш. Юрий Гагарин терг хьанвай виляй вири Советрин уьлкведа яс малумарна.

Дуьньядин сифтегьан космонавтдин гьуьрметдай адан тӀвар са шумуд чкадиз (адан хайи шегьер Гжатскни гьа гьисабдик кваз), гзаф куьчейриз ва проспектриз ганва. Дуьньядин жуьреба-жуьре шегьерра Ю.Гагариназ памятникар эцигнава.


Файл:The Soviet Union 1964 CPA 3014 stamp (Space Exploration. Gagarin and Vostok 1).jpg|
Файл:1976 4569.jpg|
Файл:Postage stamp - 75th Anniversary of the Birth of Yuri Gagarin.jpg|
Файл:Stamp 2011 Gagarin (1).JPG|
Файл:RR5514-0005R 10 рублей биметалл 2001 40 лет полета Гагарина реверс.png|
Файл:RR5220-0010R.png|
Файл:RR5714-0010R.png|
Файл:2011. Stamp of Belarus 07-2011-03-28-m.jpg|


## Баянар

## ЭлячӀунар
* Сообщение ТАСС о первом в мире полёте человека в космическое пространство
* Энциклопедии космонавтики. Биография Юрия Гагарина 
* Человек в космосе! Капитан первого звездолёта — наш, советский! Комсомольская правда, 13 апреля 1961 
* Интернет-версия CD к 70-летию  — фото-, аудио- и видеоматериалы на сайте РГАНТД.
* Гибель Юрия Гагарина: шесть неофициальных версий
Вирт

**Вирт** ()

* Фруктоза: 38,0 %
* Глюкоза: 31,0 %
* Сахароза: 1,0 %
* Яд: 13,0-20,0 %
* маса шекерар: 9,0 % (Мальтоза, Мелицитоза…)
* Руьхъ: 0,17 %
* амайбур: 3,38 %

## ЭлячӀунар
* Мёд