open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Нидерландар

**Нидерландар** (тамам тӀвар — **Нидерландрин Паччахвал** ( (Конинрийк дэр Недэрландэн)) — Европадин рагъ экӀидай пата авай гьукумат. Тухузва сергьятар и гьукуматрихъ галаз: Германия, Бельгия. Нидерландар Бенилюкс кӀватӀалдин пайдик ква.

Тамам кьилин шегьер Амстердам я, ахпа халисвал кьилин шегьер Гаага я. Нидерландриз гагь-гагь "Голландия"ни лугьуда, ам пара дуьз кар туш, вучиз лагьайтӀа Голландия адан кьве вилаятдин тӀвар яЪ вири вилаятар 12 ава. Екевиляй дуьньяда Нидерландри 131-лагьай чка кьазва. Ксарин кьадардай 59-лагьай чка.

## Чилинмикит

Нидерландар Европадин рагъ экӀидай пата авайди я. Адахъ галаз сергьят кьве гьукуматди тухузва: Германиядини Бельгияди. Суваяр гьукуматда авач, авайбур Арденнрин сувайрин вилик гвай пелеяр я. Нидерландрин чилин еке пай гьуьлелай агъухъ гала, а чил къуру авуна дамбаяр эцигна. Кефер патан гьуьлуь адан чил чхизва. Виридалайни яргъи вацӀар Рейн, Маас, Шельда я. Виридалайни кьакьан чка Ваалсерберг я (321 м). Нидерландра нафтни газ жагъурнава. Гьаваяр Нидерландрин чими я, гьуьлуьнвилинди я. Вири чили гьукуматдин кьазва 41 526 км², абурукай къур — 33 888 км². Къенин ятар — 7 637 км². Сергьятрин яргъивал 1 027 км. Германиядихъ галаз 577 км, Бельгиядихъ галаз 450 км.

## Экономика

## Кьиспес

## Ксар

## Культура

## Шикилар

Файл:KeizersgrachtLeliegracht.jpg|Амстердам
Файл:Domtower_Utrecht.jpg|Утрехт
Файл:Erasmusbrug.jpg|Роттердам
Файл:RandstadRail_Den_Haag_netkous.jpg|Гаага


## Баянар

## ЭлячӀунар
* The Permanent Mission of the Kingdom of the Netherlands to the United Nations
* www.holland.com
Эмре Белезогълу

**Эмре́ Белезогълу** (; дид.хь. 7 мара 1980 ийс, Истамбул) — лезги пунар авай туьркияви футболист, Туьркиядин хкянавай командадин ва «Фенербахче» клубдин зур гьужумдайди.

## Биография

## Агалкьунар
«Галатасарай»
* Туьркиядин чемпион: 1996/97, 1997/98, 1998/99, 1999/2000 ийсар
* Туьркиядин чемпионатда 2-й чка: 2000/01 ийсар
* Туьркиядин Кубок гва кас: 1995/96, 1998/99, 1999/2000 ийсар
* Туьркиядин Кубокдин Финалист: 1997/98 ийсар
* УЕФА Кубок гвай кас: 1999/2000 ийсар
* УЕФА Суперкубок гвай кас: 2000 ийс

«Интер»
* А Серияда 2-й чка: 2002/03
* А Серияда 3-й чка: 2001/02, 2004/05
* Италиядин Кубок гвай кас: 2004/05

«Ньюкасл»
* Интертото Кубок гвай кас: 2006

«Фенербахче»
* Туьркиядин Суперкубок гвай кас: 2009
* Туьркиядин Чемпион: 2010/11

«Атлетико Мадрид»
* Европадин Суперкубок гвай кас: 2012

Туьркиядин кӀватӀур
* 2002 Дуьньядин чемпионатда 3-й чка
* 2008 Европадин чемпионатдин зурфиналист

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Страница на сайте «Футболисты мира»
Польша

**Польша** (, **Польшадин Республика** () — Юкьван Европада гьукумат.

## ЭлячӀунар
* Польское Агентство Информации и Иностранных Инвестиций
* Польшадикай портал 
* Польшадин электрон карта
Нарвик Загьидинан хва Сирхаев

**Сирха́ев Нарвик Загьидинан хва ** (16 ибне 1974 Магьачкъаладин патав) — советрин, урусатдин ва азербайжандин футболист, зур хуьдайди. Лезги я

## Карьера

### Клубдин

### Тренервилин кӀвалахда
2009 йисуз 7 сентябрдиз Локомотив-2 командадин кьвед лагьай дивизиондин тренервилин кӀвалахдиз эгечӀна.

## Агалкьунар

### Командадин къене
; «Локомотив»
* Урусатдин чемпион: 2002
* Урусатдин Суперкубокг гвай кас: 2003

; «Анжи»
* Урусатдин кӀвенкӀчивилин сад лагьай дивизиондин гъалиб: 1999.

; «Терек»
* Урусатдин кӀвенкӀчивилин сад лагьай дивизиондин гъалиб: 2004.

### Кьилди вичин
* Урусатдин чемпионатдин виридалайни хъсан футболистрин сиягьда№ 1

## Вичикай малумат
Паб — Эльвира. Рухваяр — Загьидин, Богдан, руш -Камила.

## Марагълу фактар
Магьачкъаладин ксар мукьва авай дагъларин кукушдин садаз Нарвикан тӀвар эцигна, вучиз лагьайтӀа, тренировкайрин вахтунда "Анжи"дин къугъвадайбурукай Нарвика а кукушдиз виридалайни фад хкаж хьанай..

## ЭлячӀунар
* 
* 
* Все голы Сирхаева
* 

## Эдебият

## Баянар
Лекь (анатомия)

**Лекь** (-ини, -ина, -ер) — чӀулав жигер.

## Эдебият
Инсандин къене авай кьадар герек тушир, кьацӀай зтӀар кӀватӀ жезвайди я. Анай абур ратаризни чурцӀин чувалдиз физвайди я. Лекь чӀур хьайитӀа беденда пис зтӀар кӀватӀ хьана, ахкъат тувуна, инсан рекьин мумкин я. Гьавиляй са касд пара гьерекь хъваз хьайитӀа, лекь ацукьна адан бедендин ранг къепи жезва. Инсандин лекь чӀур хьайила адан ранг къепи жезвайди я, вучиз лагьайтӀа чӀур хьайи лекьенивай токсинар цӀар жезвач. Гьа токсинарни хамунал физава. Гьавиляй адан ранг къепи жезва.

## Лекьен ничягьвилер

### Лекьен рак

Лап агъур ничягьвал, гьар йисуз ам патал дуьньяда миллиондилай пара кас рекьизва. Инсан рекьидай онкологийрикай лекьен рак иридлагьай чкадал ала.

Симптомар:
* ажузвални кӀвалах ийидай алакьнар тӀимил хьун;
* юхун хьун, бедендин агъурвал квахьун, анорексия.
* къуьсмищар, чилин ранг алай хам;
* агъурвални давление, син тийидай тӀарвилер; еке температурани тахикардия;
* къепихъан, асцит и руфундин вине пата авай дамарар гьяркьу хьун;
* ивияр атун, варикоз;
* хам чухун;
* гинекомастия;
* цуфар пара хьун, ратари чӀуруз кӀвалахун.

## ТӀвар
Лекь инсандин токсинар цӀапдай органдизни лугьузва, цава лув гудай нуькӀрезни лугьузва. Кхьидайлп сад лагьана кьил акъатдач, квекай ихтилат физаватӀа, акъат авун патал манадиз килигна кӀанда. Ахцагь нугъватда и макъалада ихтилат тухудай лекьениз **ликь** лугьузва, абурун кьил квахьзавач и гафарин кьула.

## Маса макъала
* Анатомия
* Биология

## Баянар

## ЭлячӀунар
* dmoz.org
Христофор Колумб

**Христофо́р Колу́мб** (, , ; , Генуя республика — , Вальядолид, Испания) — асул италиянви тир испаниядин гьуьлерхъан, 1492-й ийсуз Америка дуьздал акъуднай кас.

## Эдебият
* Дневник первого путешествия Христофора Колумба. На сайте Восточная литература.
* Письма Христофора Колумба. На сайте Восточная литература.
* *Klaus Brinkbäumer* & *Clemens Höger*: «Die letzte Reise: der Fall Christoph Kolumbus». — München : DVA, 2004. — ISBN 3-421-05823-7
* *Gianni Granzotto*: «Christoph Kolumbus: eine Biographie». — Reinbek : Rowohlt, 1988. — ISBN 3-499-12378-9
* *И. П. Магидович, В. И. Магидович.* «Очерки по истории географических открытий». т. II. М., «Просвещение», 1983.
* *Субботин В. А.* «Великие открытия: Колумб. Васко да Гама. Магеллан».
* Enfance de Christophe Colomb
* «Колумб» — Фридрих Шиллер
* *Яков Свет* «Колумб». Издательство «Молодая гвардия», 1973 г. 368 с, с илл., портр. (Жизнь замечательных людей, Серия биографий. Вып. 11(530)).

## ЭлячӀунар
* 
* Судно Колумба «Санта Мария» в порту Камара де Лобос на острове Мадейра 
* Columbus Voyages — History Channel (2007) (USA) (TV)
*
Дуьньядин кьведлагьай дяведа иштирак авунвайбур

**[[Дуьньядин кьведлагьай дяве]]да иштирак авунвайбур**

## Гьукуматар

### [[Австралия]]

### [[ЦӀийи Гвинея]]

### [[Албания]]

### [[Аргентина]]

### [[Бахрейн]]

### [[Бельгия]]

### [[Бельгиядин Конго]]

### [[Болгария]]

### [[Боливия]]

### [[Бразилия]]

### [[ЧӀехибритания]]

### [[Гонконг]]

### [[Гьиндистан]]

### [[Кения]]

### [[Малайзия]]
Рихьард Вагнер

**Ри́хьард Ва́гнер**, **Вилгьелм Рихьард Вагнер** (; 22 май 1813, Лейпциг — 13 февраль 1883, Венеция) — германиядин композитор я.

## ЭлячӀунар
* 
* richard-wagner-web.de
Муса (пайгъамбар)

**Муса** (, *Моше́*, «цяй хкудайди»;  *Муса*; , , ) (чи э.в. XV—XIII виш йисар) — чувудрин пайгъамбар ва къанунар акъудайди, иудаизм диндин бине эцигай, Дегь Мисридай чувудрин акъудун кьиле тухвай ва Израилдин несилдин 12 хел сад авуна чувуд халкь арадал гъанвай кас.

Инжил улубдин алимри пайгъамбардин уьмуьрдиз, 18 ва 19 династияррин Эхнатон, Рамсес II, Мернептах фиръаванрихъ галаз алакъа кутӀунивди, чи э.в. XV—XIII тарих эцигзава.

## ЭлячӀунар
* Улу бубайрин рекьер
* 
* *Баренбойм П. Д.* Библейское начало философии права (HTML-версия статьи в журнале «Законодательство и экономика», № 2, 2012).
*
Филискъар

**Филискъар** () — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай гадарнавай хуьр.

## Этимология
Хуьруьн несилри «Филисим» са итимдин тӀвар тирди лугьузва, и хуьруьн бине кутур касдин тӀвар. И кьиса агъсакъалрин эхтилатрини тестикьарзава.

## География
Хуьр Ахцегь райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 12 км яргъал, Шалбуздагъ цӀиргъинин рагъэкъечӀдай патан хушал, МугъулахвацӀ кӀамун вине кьилихъ гала. Хуьруьн патав галай сувариз филискъвийри Несенпел ва Курсукул лугьудай.

## Тарих
XVI виш йисалай 1839 йисал кьван хуьр Дукъузпарадин азад жемиятдик квай . 

1839 йисуз Филискъар Урусат империядин гъилик акатнай. Урусат империядик квай чӀавуз ам Дагъустан вилаятдин Самур округдин Дукъузпара наибвалдиз талукь тир. КӀурукӀун ва Ялцугъ хуьрерихъ галаз Ялцугърин хуьруьн-жемиятдик квай. 

1929 йисуз хуьр цӀийз арадал гъайи Ахцегь райондик кутунай. 

1953 йисуз Филискърин агьалияр Мегьарамдхуьруьн райондин Советский хуьруьз куьчарнай .

Хуьруьн кьилихъ сурарин къванерал тийижир чӀалалди кхьинар алай цӀуру сурар ава.

## Агьалияр
1869 йисуз хуьре 270 кас агьалияр авай, абурукай 147 — итим, 123 — дишегьли. Хуьре 33 мягьлеяр авай.

1886 йисан Урусатдин Империядин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 273 касди уьумуьр ийизвай . Вири лезгияр, суни-мусурманар тир.

Хуьруьнвийри малар-лапагар хуьнилай гъейри, лежбервилел ва муькуь крарал алахънай. Мисал патал, кӀарасдин устӀарвал, къелехъанвал хьтин кеспияр хуьре вилик фенай. Семед, Зейнал, Къазиагьмед стхаяр хуьруьн магьир къелехъанар тир, Ферзалиев Идаят, Гуьлмегьамед — чекмехъанар, Сеидагьмедов Къужабубани Умаров Мелик рак-дакӀар расзавай устӀарар тир.

Филискъвияр пуд сихилриз пай хьанай: *Къаримар, Кецинар ва Качкъалабар.*

Алай чӀавуз хуьре касни амач, дараматар харапӀайриз элкъвена.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Хуьрер «ХарапӀаяр»
Иса (пайгъамбар)

**Иса шихрин** ва я **Иса пайгъамбар** (; ; ч.э.вилик 12 йисанни — ч.э.вилик 4 йисарин юкьвара), Иса Назаретдай — хашпаравал динда кьилин кас.

Иса пайгъамбардин умуьрдинни ва чирвилерин асул чешме къачузвай ктабрикай сад я Евангелия ва маса ктабар Нового Завета. Хашпара диндик квачир I-II виш лагьай йисарин авторризни амукьнава адакай шагьадатнама(см. Историчность Иисуса Христа).

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Мусульманский Иисус, Антология. 2009. 
* Али Алиев. Иисус в Исламе // «Дагестанская правда», 23.12.2004
* Сергей Путилов. Иисус в Коране // Интернет-портал «Credo.ru», 22.10.2007 г.
* «Иса бен Мариам — кто Ты?» (полная версия)
* هل يسوع النصاري فلسطيني أما اسرائيلي ويهودي؟
* «Православная Энциклопедия»
* «Электронная еврейская энциклопедия»
* albishara.org
* catolico.org
Архимед

**Архиме́д** (;  — ) — зурба дегь-грекрин математик, физик, механикни инженер.

## ЭлячӀунар
* Грекрин текстрин сочиниенияр
* Архимед. БИОГРАФИЯ  univer.omsk.su.
Жанавурар

**Жанавурар** () 

## Жуьреяр
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* † 

* Яру жанавур — гьайван гьа хизандай кцӀерин, амма какатзва маса сихилдик. Яру жанавур лугьузва вахтара кеферамерикадин туракь жанавурдизни (*Canis rufus*). Уьмуьрид яргъивал 25—40 йис кьван.
* Хев галай жанавур

## ЭлячӀунар
* макъал йа «Гьайванрин уьмуьрдай»
Дима Билан

**Дима Николаевич Билан** (дидедиз хьана , Усть-Джегута, Урусат) — урусатдин маничи. «Eurovision Song Contest 2008»-дин гъалиб хьайиди.

## Баянар
Диего Форлан

**Диего Форлан** () (дидедиз хьана 19 баскӀум 1979, Монтевидео) уругвайдин футболист, вигьиндайди я. 2010-й йисан дуьньядин чемпионатдин виридалайни хъсан футболист. 2011-й йисан Америкадин Кубокдин гъалиб. ЮНЕСКОдин посол я.

## Биография
Адан буба, Пабло Форлан, футбол къугъвадайди тир — «Пеньяроль», «Сан-Паулу», «Крузейро», «Насьональ», «Дефенсор Спортинг» командайрикни Уругвайдин кӀватӀур кваз къугъвана.

Диего «Индепендьенте», «Манчестер Юнайтед», «Вильярреал», «Атлетико Мадрид», «Интернационале», «Интернасьонал», «Пеньяроль» командайрик кваз къугъвана.

Диего Форлан — Уругвайдин футболдай кӀватӀурдин 3-й виридалайни хъсан бомбардир я (36 голар).

## Титулар
 **[[Манчестер Юнайтед]]**:
* 2003-й йисан Англиядин чемпионатдин гъалиб
* 2004-й йисан Англиядин кубок гвай кас
* 2003-й йисан Англиядин Суперкубок гвай кас
 **[[Вильярреал (футболдин клуб)|Вильярреал]]**:
* 2004-й йисан Интертото кубокдин гвай кас
 **[[Атлетико Мадрид]]**:
* 2010-й йисан Лига Европа УЕФА гъалиб
* 2010-й йисан Суперкубок УЕФА гвай кас
 **[[Интернасьонал]]**:
* 2013-й йисан Риу-Гранди-ду-Сулдин чемпионатдин гъалиб
 **[[Пеньяроль]]**:
* 2015/16-й йисан Уругвайдин чемпионатдин гъалиб
 **[[Уругвайдин футболдай кӀватӀур|Уругвай]]**:
* 2011-й йисан Америкадин Кубокдин гъалиб
* 2004-й йисан Америкадин Кубокдин кишпир
* 2010-й йисан дуьньядин чемпионатдин 4-лагьай

## Агалкьунар
* 2010-й ийсан дуьньядин виридалайни хъсан спортсмен (GQ).
* 2010-й ийсан Уругвайдин виридалайни хъсан спортсмен.
* 2002, 2003, 2005, 2007, 2008, 2009, 2010-й ийсарин Уругвайдин виридалайни хъсан футболист.
* 2005-й йисан ЕФЕ трофей гвай кас
* 2005, 2009-й йисан Пичичи трофей гвай кас
* 2005, 2009-й йисан Къизилдин бутса гвай кас
* 2010-й йисан дуьньядин чемпионатдин виридалайни хъсан бомбардир (5 голар)
* 2010-й йисан дуьньядин чемпионатдин виридалайни хъсан футболист
* 2010-й йисан Изабелла Католичкадин орден (Испания)
* Ягъай тупарин кьадардиз килигна Уругвайдин футболдай кӀватӀурн рекордсмен (85 къугъунар)
* Уругвайдин футболдай кӀватӀур виридалайни хъсан бомбардир (32 голар)

## Статистика

### Клубдин карьера

### КӀватӀур

## Шикилар

Файл:Cristiano Ronaldo y Diego Forlán.jpg|Криштиану Роналду («Реал Мадрид») ва Форлан («Атлетико») (2010 йис)
Файл:Diego Forlán cropped.jpg|2009-10 йисан «Атлетико»дин чӀехи футболист Диего Форлан
Файл:Suárez Forlan (cropped).jpg|Хкянавайдида юлдаш Луис Альберто Суарес (2010 йис)
Файл:Forlan vs ghana.jpg|Ганарин аксина женг тухун (2010 йис)


## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* Официал сайт
Бразилиа

**Бразилиа** () — 1960 йисан 21 апрельдилай Бразилиядин кьилин шегьер.

## Чилинмикит

### Алай чка
Шьегьер гьукуматдин юкьва, гуьлелай 1500—2000 м кьакьанвалда, Прету ва Дешкоберту вацӀарин арада чка кьунва. Ин чка махсус, республикадин политикадин юкьварикай Рио-де-Жанейро ва Сан-Паулу шегьеррай яргъала хкягънай.

### Гьава
Тропикрин континенталвилин гьава, ламувални марфар квай гад (гьа чӀавуз кефер пата кьуьд жезва) ва къурувал квай ракьинин кьуьд (майдин юкьвалай октябрьдин юкьвал кьван). Юкьван гьисабдалди йисан температура 21&nbsp;°C, йисан финифда сезонра 15—30&nbsp;°C арара юзурзава. Виридалай чими варз сентябрь я. Гьавадин ламувал 30 % — дилай пара жезвач, хъуьтӀуьзни 10 % кьван агъуз жезва.

## Ксарин сан
Яз Бразилиада гьамиша 200 000 кас амукьзава. Шегьердин къерехар галаз 2,5 миллион касдилай гзаф я. Идалайни гъери, виликамаз шегьер 500 000 кас кьун паталай планарна эцигнавай. Гьавиляй гила шегьерда машинар кьадардилай гзаф ава.



Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:500 height:350
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:2700
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:300 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:1960 text:1960
  bar:1970 text:1970
  bar:1980 text:1980
  bar:1991 text:1991
  bar:2000 text:2000
  bar:2010 text:2010

PlotData=
  color:barra width:35 align:center

  bar:1960 from:0 till: 140
  bar:1970 from:0 till: 537
  bar:1980 from:0 till: 1177
  bar:1991 from:0 till: 1601
  bar:2000 from:0 till: 2051
  bar:2010 from:0 till: 2563

PlotData=

  bar:1960 at: 140 fontsize:S text: 140 shift:(0,5)
  bar:1970 at: 537 fontsize:S text: 537 shift:(0,5)
  bar:1980 at: 1177 fontsize:S text: 1177 shift:(0,5)
  bar:1991 at: 1601 fontsize:S text: 1601 shift:(0,5)
  bar:2000 at: 2051 fontsize:S text: 2051 shift:(0,5)
  bar:2010 at: 2563 fontsize:S text: 2563 shift:(0,5)

TextData=
  fontsize:S pos:(120,30)
  text:Бразилиядин агьалийрин динамика (тыс. кас.)



## Архитектурадин кьетӀенвилер

## Стхавилин шегьерар

*  **[[Абержеман-ла-Ронс]]**
*  **[[Абуджа]]**
*  **[[Амстердам]]**
*  **[[Берлин]]**
*  **[[Богота]]**
*  **[[Бостон]]**
*  **[[Вена]]**
*  **[[Буэнос-Айрес]]**
*  **[[Канберра]]**
*  **[[Чаоян (Пекин)|Чаоян]]**, Пекиндин округ
*  **[[Диамантина]]**
*  **[[Догьа]]**
*  **[[Гвадалахара]]**
*  **[[Лима]]**
*  **[[Лиссабон]]**
*  **[[Луксор]]**
*  **[[Монтевидео]]**
*  **[[Рим]]**
*  **[[Сантьяго]]**
*  **[[Вашингтон (кьилин шегьер)|Вашингтон]]**
*  **[[Сиань]]**


## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Боливия

**Боли́вия** (, кечуа *Buliwya*, аймара *Wuliwya*, гуарани. *Volívia*), официалвилин тӀвар **Гзаф-Халкьарин Гьукумат Боливия** — Кьибле Америкадин юкьван пата чка кьунвай гьукумат.

## Чилинмикит
Кефер ва кеферни — рагъэкъечӀдай патай — Бразилиадихъ, кьиблединни — рагъэкъечӀдай патай — Парагвайдихъ, кьибле патай — Аргентинадихъ, кьибле ва кьиблединни — рагъакӀидай патай Чилини Перудихъ галаз атӀарра ава. Гьуьлуьз экъечӀун авач, амма 1992 ийисуз, Перуди Боливиядиз 99 йисуз гьуьлуьн къерехдин, порт эцигиз гъвечи чка киридиз вугуз кьарардиз атана.

## Кьиспес

## Ксарин сан

## Администрациядин паюнар
Боливия 9 департаметриз (исп. *departamentos*) пай жезва, департаментарни провинциярриз (исп. *provincias*) пай жезва.

Вири санал ина 112 провинция ава, абур гьакӀни кантонриз (исп. *cantones*), пай жезва.

## Экономика

## Яракьвилин кьуватар

## Баянар

## ЭлячӀунар
* CIA World Factbook
Пакистандин пайдах

**[[Пакистан]]дин тӀаратӀ** — чапла пата лацу зул, юкьвал лацу вацран зур пайни гъед алай, къацу рангдин парча. 1947 йисан 14 августдиз адавал малум авурдилай кьулухъ, республикадин официал пайдах я. Къацу ранг — Пакистан агьалийрин чӀехи пай кьунвай мусурманвал къалурзава, лацу ранг — мусурман туширвал къалурзава. Лацу вацран зур пай — прогресс, лацу гъедни — эквни чирвал къалурзава.

## ЭлячӀунар
* Пакистандин пайдах
Гьажиев Мегьамед Мегьамедан хва

**Гьажиев Мегьамед Мегьамедан хва** (1897-1958) — чӀехи лезги алим-филолог ва шаир.

## Биография
1897 йисан 10 декабрдиз Куьре магьалдин Мегьарамдхуьре агьвал ва савад авай хзанда дидедиз хьана. ТӀебии алакьунар авай гадади агалкьунралди Алкьвадрин медреса, Кьасумхуьруьн мектеб, Дербентда ва Къубада муаллимвилин курсар куьтягьна, хайи хуьруьн советрин мектебда муаллимвиле ва регьбервиле кӀвалахна. 1932 йисуз Дагъустандин С. Сулейманан тӀварунихъ галай пединститутда, ахпа Москвада аспирантурада кӀелна. Лезгийрикай кӀвенкӀве яз ада филологиядин илимрин кандидатвилин ва докторвилин дережаяр къачуна.

Ам 1958 йисуз рикӀин азардик рагьметдиз фена, Магьачкъалада кучукнава. Адан тӀвар Мегьарамдхуьруьн сад лагьай юкьван мектебдал эцигнава.

## ЧӀалан женгчи
М. Гьажиев чи чӀал дериндай чирна-жагъурай садлагьай лезги алим я. Дагъустандин тарихдин, чӀалан ва эдебиятдин институтда къуллугъай къад йисан вахтунда алимди 20-далай виниз къиметлу кӀвалахар арадиз гъана: лезги чӀалан тарсарганарни эдебиятдин хрестоматияр, илимдин макъалаярни ктабар, лезги чӀалан гафарганар дидедин ва урус чӀаларал кхьена, чапдай акъудна, халкьдив агакьарна, ам савадлу ва илимдар авуник чӀехи пай кутуна. Илимдин къекъуьнар тежрибадихъ галаз алакъалу авуна: гзаф йисара Дагъустандин пединститутда тарсар гана. М. Гьажиеваз лезги чӀалалай гъейри мадни араб, табасаран, азербайжан ва урус чӀалар чизвай.

Мегьамед Гьажиев шаир, драматург ва таржумачини тир. Ада аялар патал теснифнавай шиирар 30-60-йисара Гь. Гьажибегова, А. Фетягьова ва Н. Агьмедова туькӀуьрнавай тарсарган (учебник) ва хрестоматийра гьатнава. 1936 йисуз М. Гьажиева конкурсдиз «Дагълара» пьеса вугана. Ада лезги чӀалаз урус кхьирагрин эсерар (Л. Толстойдин «Гьажи-Мурад» повесть, М. Горькийдин «Диде» роман ва мсб.) таржума авуна, кьилди ктабар яз чапдай акъудна.
М. Гьажиева чӀалан илимдик ва милли эдебиятдик чӀехи пай кутуна.

## М.Гьажиеван кӀвалахар
* Лезги чӀаланни урус чӀалан гафарган. Махачкала, 1950.
* Урус чӀаланни лезги чӀалан гафарган. Махачкала. 1963.
* Синтаксис лезгинского языка. Ч. 1. Простое предложение. Махачкала, 1954. Ч.2. Сложное предложение. Махачкала. 1963.
* Кубинский диалект лезгинского языка // М. М. Гаджиев. Из лингвистического наследия. Махачкала, 1997. С. 47-151.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр»: куьмекчи ктаб. — Магьачкъала, 2001. — 160 ч.*

## ЭлячӀунар
Чарльз Чаплин

Сэр **Чарльз Спенсер «Чарли» Чаплин** (; 1889 й. 16 апрель — 1977 й. 25 декабрь) — америкадинни англиядин тӀвар-ван авай киноактёр, сценарияр кхьизвайди, композиторни режиссёр, кинематографиядин устӀар.

## Уьмуьрдикай
1889 йисан 16 апрельдиз Лондонда дидедиз хьана. Адан бубани диде — Чарльз Спенсер Чаплин — чӀехиди ва Ханна Чаплин — эстрададин актёрар тир. Дидеди гьар жуьредин театорра манияр лугьуз, кьулер ийиз экъечӀзавай.

Спенсер Чаплин — чӀехиди — хъсан ван авайди, 1880 йисарин юкьвара лондондин мюзик-холлра (макъамдин кӀвалера) пара тӀвар — ван авайди тир. Са шумудра Европада гастрольра хьанва, Нью-Йоркдани экъечӀун авунай. Ада вичини манияр туькӀуьрзавай.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* chaplin.webteka.com
Джалма Сантос

**Джалма Сантос** () (1929-й йисан 21 февраль, Сан-Паулу - 2013-й йисан 23 июль, Убераба, Сан-Паулу) — бразилиядин чӀехи футболист, хуьдайди я. 1958, 1962-й йисарин дуьньядин чемпион.

## Биография
«Португеза Деспортос», «Палмейрас» ва «Атлетико Паранаэнсе» командайрик кваз къугъвана.

XX виш ийсан чӀехи эрчӀи хуьдайди (XX виш йисан футболдай символ тир хкянавайбур).

## Титулар
* 1960, 1967-й йисан бразилиядин чемпионатдин гъалиб (Бразилиядин Кубок гвай кас), 1967-й йисан бразилиядин чемпионатдин гъалиб (Робертандин Кубок гвай кас) (**3**)
* 1959, 1963, 1966-й йисан Лига Паулиста чемпион (**3**)
* 1970-й йисан Лига Паранаэнсе чемпион (**1**)
* 1952, 1955, 1965-й йисан Рио-Сан-Паулудин чемпионатдин гъалиб (**3**)
* 1958, 1962-й йисан дуьньядин чемпион (**2**)
* 1952-й йисан Панамерикадин къугъунар чемпион (**1**)

## Агалкьунар
* XX виш йисан футболдай символ тир хкянавайбур — 5 версияр: Placar (1983); FIFA World Cup All-Time Team (1993/1994); 100 Magnifici (Venerdì) (1997); Tarde газет (2004); **Вири команда** (2004)

## ЭлячӀунар
* Биография
Нилтон Сантос

**Нилтон Сантос** () (, Рио-де-Жанейро — ) — бразилиядин футболист, хуьдайди я. 1958, 1962-й йисарин дуьньядин чемпион.

## Уьмуьрдикай
Вичин карьерадин тарихда Нилтон Сантос анжах «Ботафого» клубда къугъванай. Ада хъсан устӀарвилелди атакаяр ийизвайвиляй гьамиша чапла патан хуьдайди хьиз къугъвазвай.

## Титулар
*  Ботафого
*: 1948, 1957, 1961, 1962-й йисан Лига Кариока чемпион (**4**)
*: 1962, 1964-й йисан Рио-Сан-Паулудин чемпионатдин гъалиб (**2**)
*  Бразилиядин футболдин кӀватӀал
*: 1958, 1962-й йисан дуьньядин чемпион (**2**)
*: 1949-й йисан Кьиблепатан Америкадин чемпион
*: 1950-й йисан Рио-Бранко Кубок гвай кас (**1**)
*: 1950, 1955, 1961, 1962-й йисан Освалдо Круздин Кубок гвай кас (**4**)
*: 1952-й йисан Панамерикадин къугъунрин чемпион (**1**)
*: 1955, 1961-й йисан О'Хиггинсдин Кубок гвай кас (**2**)
*: 1956, 1960-й йисан Атлантика Кубок гвай кас (**2**)

## Агалкьунар
* XX виш йисан футболдай символ тир хкянавайбур — 5 версияр: Placar (1983); Federazione Italiana Giuoco Calcio (1988); FIFA Century Selection (1998); Tarde газет (2004); **Вири команда** (2004)

## Шикилар

Файл:Nilton Santos e Lula.jpg|Нилтон Сантос ва Бразилиядин президент Лула (2004 йис)
Файл:Estátua Nílton Santos.JPG|Статуя, Олимпиядин «Ботафого»дин стадион, Рио-де-Жанейро
Файл:Winning brazilian National team 1958.jpg|Бразилиядин футболдай кӀватӀур (1958) — Жилмар, Марио Загалло, Гарринча, Нилтон Сантос
Файл:Nilton Santos estatua.JPG|«Ботафого»дин музейдин бюст


## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официалдин сайт 
* КӀватӀур
* Botafogo de Futebol e Regatas — Jogos de Nílton Santos e Garrincha
* Нилтон Сантос (1925–2013)
Дуьньядин чемпионат

* Баскетболдай дуьньядин чемпионат
* Биатлондай дуьньядин чемпионат
* Боксдай дуьньядин чемпионат
* Волейболдай дуьньядин чемпионат
* Гандболдай дуьньядин чемпионат
* Дзюдодай дуьньядин чемпионат
* Кьуршахар кьунай дуьньядин чемпионат
* Залан атлетикадай дуьньядин чемпионат
* Каратэдай дуьньядин чемпионат
* Кьезил атлетикадай дуьньядин чемпионат
* Лыжаярдай дуьньядин чемпионат
* Нехишрин авадрундай дуьньядин чемпионат
* Регбидай дуьньядин чемпионат
* Урусатдин хоккейдай дуьньядин чемпионат
* Футболдай дуьньядин чемпионат
* Хоккейдай дуьньядин чемпионат
Лев Иванович Яшин

**Лев Иванович Яшин** (урус) (дидедиз хьана 22 баскӀум 1929, Москва, ССРГ, кьена 20 ибне 1990) — советдин ва урусатдин футболист, хоккеист, варар хуьдайди я. 1960-й йисарин Европадин чемпион. 1956-й йисарин Олимпиядин чемпион.

## Титулар
;Динамо (хоккейдин клуб, Москва)
* 1953 йисан ССРГ-дин чемпионатдин кишпир призёр
* 1953 йисан ССРГ-дин кубок гвай кас

;Динамо (футболдин клуб, Москва)
* 1954, 1955, 1957, 1959, 1963 йисан футболдай ССРГ-дин чемпионатдин гъалиб: (5)
* 1953, 1967, 1970 йисан ССРГ-дин кубок гвай кас: (3)
* 1956, 1958, 1962, 1967, 1970 ССРГ-дин чемпионатдин гимиш призёр
* 1960 ССРГ-дин чемпионатдин кишпир призёр: (1)

;Советрин футболдай кӀватӀур
* 1960 йисан европадин чемпионатдин гъалиб
* 1964 йисан европадин чемпионатдин гимиш призёр
* 1956-й йисарин Олимпиядин чемпион
* 1966 йисан дуьньядин чемпионатдин зурфиналист (4-лагьай)

## Агалкьунар
* XX виш ийсан дуьньядин виридалайни хъсан варар хуьдайди (ФИФА): 2000
* XX виш ийсан Урусатдин виридалайни хъсан футболист: 2003
*  Социалистрин КӀвалахдин Орден: 1990
* Лениндин Орден: 1967, 1990
* КӀвалахдин яру пайдахдин Орден: 1957, 1971
* Советрин виридалайни хъсан варар хуьдайди: 1960, 1963, 1966 («Футбол-Хоккей» журналдин версия)
* 1963-й ийсан Европадин виридалайни хъсан футболист.
* Олимпиадин Орден: 1986
* ФИФА-дин Гьунариз Орден: 1988

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* Rusteam.permian.ru сайтда профил
Бобби Мур

Сэр **Роберт (Бобби) Мур** () (дидедиз хьана 12 нава 1941, Баркинг, Лондон, кьена 24 эхен 1993) — англиядин футболист, хуьдайди, тренер я. 1966-й йисарин дуьньядин чемпион.

## Титулар
* 1966-й йисан дуьньядин чемпион (**1**)
* 1968-й йисан европадин 3-лагьай призёр (**1**)
* 1964-й йисан Англиядин Кубокдин гъалиб (**1**)
* 1965-й йисан Гьукуматар ара кубокдин гъалиб (**1**)

## Агалкьунар
* 1970-й йисан 2-лагьай Европадин виридалайни хъсан футболист
* Англиядин виридалайни хъсан футболист 1964
* Англиядин виридалайни хъсан спортсмен 1966
* XX виш ийсан 17-лагьай дуьньядин виридалайни хъсан футболист (IFFHS)
* Британиядин империядин Орден гун
* Англиядин футболдай Тарифдин зал: 2002

## Баянар

## ЭлячӀунар
* www.sporting-heroes.net
Франц Беккенбауэр

**Франц Беккенбауэр** () (1945 йисан 11 сентябрь, Мюнхен — 2024 йисан 7 январь, Зальцбург, Австрия) — германияин (ФРГ) футболист, хуьдайдини зур хуьдайди я. 1974-й йисан дуьньядин чемпион. 1972-й йисуз европадин чемпион хьана. Тренер яз 1990-й йисарин дуьньядин чемпион.

## Титулар
* 1974-й йисан дуьньядин чемпион (1)
* 1966-й йисан дуьньядин вице-чемпион (1)
* 1970-й йисан дуьньядин 3-лагьай призёр (1)
* 1972-й йисан европадин чемпион (1)
* 1976-й йисан европадин вице-чемпион (1)
* 1969, 1972, 1973, 1974, 1982-й йисан ФРГ-дин чемпионатдин гъалиб (**5**)
* 1966, 1967, 1969, 1971-й йисан ФРГ-дин Кубокдин гъалиб (**4**)
* 1974, 1975, 1976-й йисан Европадин чемпионардин Кубок гъалиб (**3**)
* 1967-й йисан Кубокдин гвай касардин кубок гъалиб (**1**)
* 1976-й йисан Гьукуматар ара кубокдин гъалиб (**1**)
* 1977, 1978, 1980-й йисан АСШ-дин чемпионатдин гъалиб (NASL) (**3**)
* 1972, 1976-й ийсан Европадин виридалайни хъсан футболист.
* ФИФА 100 сиягь гьахьун

## Баянар

## ЭлячӀунар
* national-football-teams.com сайтда профил
КлампӀ

**КлампӀ** (; ) — са йисанни кьве йисан хъчарин набатат, Келемрин хзандикай салан майва.

Малариз гудай чӀехи кӀлампдин жуьредиз — «турнепс» лугьузвайди я.

## Гьал

## Гегьеншвал

## Жуьреяр

## Кардик ктун

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Репа (ЭСБЕ) 
* Brassica rapa
Мэрилин Монро

**Мэрилин Монро** (; хьайила ганвай тӀвар **Норма Джин Мортенсон** (), хаш цик кутайла кьулухъ гайи тӀвар **Норма Джин Бейкер** (); 1926 й. 1 июнь — 1962 й. 5 август) — америкадин киноактриса, мани ядайдини секс-символ.

## Уьмуьрдикай

### Жегьилвал
Норма Джин Бейкер 1926 йисан 1 июньдиз, экуьнахъ Лос-Анджелесдин начагьханада дидедиз хьана.

### Голивудда карьера

### Вичин уьмуьр

### Кьиникь

## Марагъ авай фактар

## Фильмография

## Пишкешар

## Баянар

## ЭлячӀунар
Ле Корбюзье

**Ле Корбюзье** *(фр. Le Corbusier*; халис тӀвар **Шарль Эдуар Жаннере-Гри** ();  — ) — асулдай швейцарви тир франциядин архитектор, модернизмдин пионер, интернационалвилин стилдин архитектурадин векил, чӀугварни дизайнер.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* Ле Корбюзье Фонддин сайт
Марлен Дитрих

**Марлен Дитрихь** (), тамам тӀвар — **Мария Магдалена Дитрихь** (); 1901 й. 27 декабрь — 1992 й. 6 май) — немецни америкадин актриса ва манияр ядайди.

Кьиспесда Дитрихь зурба, тӀвар — ван авай мани ядайди хьиз амукьна.

## Уьмуьрдикай

### Жегьилвал
Мария Магдалена Дитрих 1901 йсан 21 декабрьдиз Шёнеберг шегьерда, Луи Эрих Отто Дитрихан (1868 х.й.) ва адан папан Вильгельмина Джозефина Фельзингдин (1876 х.й.) хзанда дидедиз хьана. Бубади 1890 йсара уландин кьушунра кьллугъзавай, гьина адаз са шумуд орден пишкешнава, ва руш хьайи чӀавуз ам полициядин лейтенант тир. Диде девлет авай, сятар маса гузвай ва гьакӀ масагунрив алахънавай хзандай тир. Отто гьакӀан хзандай тир лугьуз, рушан мукьвабурин рази туширвалдиз килигтавуна 1898 йисуз Джозефина Оттодиз гъулуьз фена. Мария жедалди са йис вилик адан чӀехи вах — Элизабет дуьньядиз атана.

Дитрихри кӀеви, дамахар гвачир уьмуьр гьалдай, Оттодиз карьера туькӀуьриз мурадар авачир. Марленан ругуд йисарин береда адан дах Отто регьметдиз фенай. Амма кьиникьиндай са йис вилик, дидени буба ччара хьана маса чкайра яшамишзвай, гьавиляй вичин дах Мариядин рикӀел амукьначир. Дидени пара кӀеви къилихар квай кас тир, ва вичин хзанда адаз «пили» лугьузвай.

### Голливуд да карьера

### Вичин уьмуьр

### Эхиримжи чӀавар

## Ядигар

## Альбомар

## Баянар

## ЭлячӀунар
Леонардо да Винчи

**Леонардо ди сер Пьеро да Винчи** (;  — ) — италиядин чӀехи чӀугвар, алим ва зари.

## Уьмуьрдикай

## ЭлячӀунар
* 
* Web Gallery
* Drawings of Leonardo da Vinci
* Leonardo da Vinci at BBC Science
* Museo Nazionale della Scienza e della Tecnologia
* Museo Leonardiano di Vinci
Микеланджело

**Микела́нджело де Франче́ско де Нери́ де Миниа́то де́ль Се́ра и Лодо́вико ди Леона́рдо ди Буонарро́ти Симо́ни** (;  — ) — италиядин чӀехи скульптор, гуьрчекхъан, фикирийидайди, архитектор, микитис ва зари. Ренессанс бередин виридалай зурба устӀаррикай сад тир.

## Уьмуьрдикай
Микеланджело 1475 йисан 6 мартдиз Тоскана областьда чка кьунвай Капрез шегьерда, кесиб хьанвай дворянинан Лодовико Буонарротидин хзанда дидедиз хьана. Адан буба Лодовико девлет авай кас тушир, ва хуьре авай мулкадикай кьвезвай куьлуь пулунихъ, хзанда авай пара аялар хуьз агакьзвачир. Гьа дарвиляй мажбур яз ада Микеланджело пулунихъ ччарадан аял хуьзвай папаз хуьз вугана.

## ЭлячӀунар
* 
* на artcyclopedia.com
* на wga.hu
* Поэзия Микеланджело в переводе А. М. Эфроса
* Репродукции картин и росписи Микеланджело в галерее Холст 
* Флорентийское Общество
Норвегия

**Норвегия** (, ) — кеферпатан Европада авай гьукумат.

## География
РагъэкъечӀдай ва кьиблединни рагъэкъечӀдай пата Швециядихъ, Финляндиядихъ ва Урусатдихъ галаз са сергьятра ава, кефердинни-рагъакӀидай патарай Норвег гьуьлуьн, кефердинни-рагъэкъечӀдай патай Баренц гьуьлуьн, кьибле патай Кеферпатан гьуьлуьн ятари кьунва.


Файл:Geiranger2.JPG|Гейрангер посёлок я.
Файл:Sognefjord, Norway.jpg|Согне-фьорд
Файл:Vippetangen2.jpg|Осло
Файл:Vegaoyan.jpg|Норвегиядин рагъакӀидай патан авай гьуьлуьн къерех
Файл:Mixed_Picea_(Spruce)_forest_from_Vestfold_county_in_Norway.jpg|Там
Файл:Norway National House.JPG|Норвегиядин миллетдин кӀвал
Файл:Troll_A_Platform.jpg|Нафтадин платформа


## Баянар

## ЭлячӀунар
* Норвегиядин официал гьукуматдин сайт
Лакз

**Леккан,** **Лекьагь** ятӀа **Лекьзир** () – къенин Кьиблепатан Дагъустандин ччилера хьанай, VI-XIII виш ийсариз талукь лезгийрин гьукуматдин туькӀуьрун я. КӀвенкӀве, Лакз Алпандин (Къавкъаз Албаниядин) провинция тир, ва Алпан чкӀайла гуьгъуьниз кьилди тир пачагьвилиз элкъвенай. Лакз пачагьвилин кьилин шегьерар кӀвенкӀве Билисан (Билистан), ахпани ЦӀахур тир. Лакз пачагьвиликай гзаф малуматар. IX-X виш ийсариз талукь араб чешмейра жагъуриз жеда.

## Сергьятар, ччилер, ксар
## Лакздин пачагьар
## Арабрин вигьин

## Лакзни Ширван
## Лакздин илимни культура

## Литература

## Баянар

## ЭлячӀунар
Винсент Ван Гог

**Винсент Виллем Ван Гог** (;  — ) — вири дуьньядиз магьшур тир, зурба нидерландрин художник — постимпрессионист.

## Уьмуьрдикай

### Аял чӀаварни жегьилвал
1853 йисан 30 мартдиз Нидерландрин кьибле пата, Кеферпатан Брабант провинциядин Грот-Зюндерт (нидерл. Groot Zundert) хуьре, экуьнахъ сят 11-дриз дидедиз хьана.

## Марагъ авай фактар

## Баянар

## Шикилар


Файл:Van_Gogh_self_portrait_as_an_artist.jpg|
Файл:Van Gogh self-portrait dedicated to Gauguin.jpg|
Файл:VanGogh 1887 Selbstbildnis.jpg|
Файл:Autoportrait de Vincent van Gogh.JPG|
Файл:VanGogh-self-portrait-with bandaged ear.jpg|
Файл:Vincent Willem van Gogh 106.jpg|



Файл:Vincent Willem van Gogh 128.jpg|
Файл:VanGogh-still-life-four sunflowers.jpg|



Файл:VanGogh-View of Arles with Irises.jpg|
Файл:VanGogh-Irises 1.jpg|
Файл:VanGogh-Irises 2.jpg|
Файл:VanGogh-Irises 3.jpg|



Файл:VanGogh-starry night.jpg|
Файл:Vincent Willem van Gogh - Cafe Terrace at Night (Yorck).jpg|
Файл:Vincent van Gogh - The Rocks - Google Art Project.jpg|



Файл:Pink Roses van Gogh.jpg|
Файл:Vincent Willem van Gogh 037.jpg|
Файл:Vincent Willem van Gogh 090.jpg|
Файл:Van Gogh - Portrait of Pere Tanguy 1887-8.JPG|


## ЭлячӀунар
* Van Gogh Museum, Amsterdam
* Винсент Ван Гоган Энциклопедия
* Ван Гоган кьиникьин кьиспес 
* Ван Гогадин ччарар 
* Винсент Ван Гог. Уьмуьрдикай. Шикилар 
* Уьмуьрдикай ва Винсент Ван Гоган кӀвалахар 
* Яшамишун тамарзувал — Винсент Ван Гогадикай улуб
Гъед

**Гъед**  — цава авай объект (цавун экв гудай беден), терм-хвехдин реакциядай. Чешне — Рагъ.

Гъетре характеристикар — СИ ():

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Гъетре карта
* Гъетер ва Ракъинин системадин планетаяр
Уьнуьгърин къеле

**Уьнуьгърин къеле** — Лезгистандин (Кефер патан Азербайжанда) авай КцӀар райондин Уьнуьгъ тӀвар алай хуьре авай къеле.

## Кьиспес
Къеле эцигнавайди тир гьана авай ксари, уьнуьгъвийри 13-лагьай вишйиса. Къеле алай чкадал акунвай зтӀар, 9-14 лагьай вишйисариз физвай. Уьнуьгъ Кьвевардай Шабрандиз фидай рекьел ала, гьавиляй къеле эцигнавайди тир и рекь хуьн патал.

## Гьал
Къеледин кьакьанвал — 9,3 м. Цларин фрегьвал — 2 метр я. Варарин патаг гвай чкайра цларин фрегьвал гьеч 5,8 метр тир.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Философия

**Философия** (φιλία — кӀанивал, дережавал, дарухвал + σοφία — акьул → , гафлугьунал: акьулдихъ кӀанивал) — нетижа жугъурзавай, кьетӀенвилин аслувал пунар чанвал кастин кьабулун дуьне.

Са илимдин теориядин ва методологиядин дибрин принципар.

## Баянар

## ЭлячӀунар
*
Сув

**Сув** — чилелай лап кьакьандиз хкаж хьанвай чка.

## ЭлячӀунар
* 
* Горы/Антропологический очерк (Л. Синицкий) // Большая советская энциклопедия (первое издание), Т. 18 (1930 год), С. 215—223.
Кьурагь район

**Кьурагь район** () — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Кьурагь хуьр я.

## География
Район Дагъустан Республикадин кьибле пата ала. Кьибле пата Ахцегь ва Мегьарамдхуьруьн районрихъ галаз, кефер пата Агъул ва Хив районрихъ галаз, рагъакӀидай пата Рутул ва рагъэкъечӀдай патани СтӀал Сулейман райондихъ галаз са сергьятра ава.

Райондин рельефдин чӀехи пай сувари кьунва. Райондин кьибле патайтӀуз Самур цӀиргъ яргъи хьанва, адан яргъивилихъди Мегьарамдхуьруьн, Ахцегь ва Рутул районрин Кьурагь райондихъ галаз сергьят физва.

Райондин чилерин майдан — 740 км² я.

## Тарих

ДагЦИК-ан 4-й сессиядин 22.11.1928 тарихдин къарардалди, виликан Куьре округдин Агъул ва Кьурагь участокрин чкадал, Лак округдин Чирагъ хуьр ва Куьре округдин Хъутур-Куьре участокдин Вини-Макьар, Бурши-Макьар ва Агъа-Макьар хуьрерни кутунивди Кьурагь кантон арадал агъанвай. ВЦИК-ан 3.06.1929 тарихда кьабулай къарардалди, кантон райондиз элкъуьрнай.

ВЦИК-ан 1.09.1934 тарихдин къарардалди, Буркихан, Гоа, Дулдугъ, Курагъ, Рича, Тпиг ва Хутхул хуьруьнсоветар Кьурагь райондивай чара авуна Агъул район арадал гъанвай.

ПВС РСФСР-дин 1.02.1963 тарихдин къарардалди Кьурагь район терг авуна, адан чилер Кьасумхуьруьн райондик кутунай. ПВС РСФСР-дин 12.01.1965 тарихдин къарардалди район виликан сергьятра гуьнгуьна хутунай.

## Агьалияр
Йисариз килигна Кьурагь райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Райондин агьалидин чӀехи пай лезгияр, тӀимил пайни агъулар я. Кьурагь районда вад агъул хуьр ава: Хвереж, Укуз, Усугъ, Квардал ва Хуьпуькь.

2002 йисан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Кьурагь райондин миллетрин сиягь :

## Администрациядин паюнар
Райондик 11 муниципалитетдин образование (хуьруьнсоветар) акатзава .

Кьурагь райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (**къалин** шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);

# «Аладаш» хуьруьнсовет — **[[Аладаш]]**
# «Ашар» хуьруьнсовет — **[[Ашар]]**, Кукваз
# «Гелхен» хуьруьнсовет — **[[Гелхен]]**, Квардал
# «КӀири» хуьруьнсовет — **[[КӀири]]**, Бахцугъ, Сараг ва Ругун
# «КьепӀир» хуьруьнсовет — **[[КьепӀир]]**
# «Кьуьчхуьр» хуьруьнсовет — **[[Кьуьчхуьр]]**, Бугъда тепе
# «Кумухъ» хуьруьнсовет — **[[Кумухъ]]**
# «Кьурагь» хуьруьнсовет — **[[Кьурагь]]**, Хуьрехуьр
# «Кутул» хуьруьнсовет — **[[Кутул]]**, Эхниг
# «Муллахуьр» хуьруьнсовет — **[[Муллахуьр]]**, Арабляр
# «Усугъ» хуьруьнсовет — **[[Усугъ]]**, Укуз, Хвереж
# «Шимихуьр» хуьруьнсовет — **[[Шимихуьр]]**, Хпеж, Урсун
# «Хуьпуькь» хуьруьнсовет — **[[Хуьпуькь]]**
# «Штул» хуьруьнсовет — **[[Штул]]**, Ашахуьр

## ТӀвар-ван авай ксар

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дагъустан Республикадин президентдин сайтуна Кьурагь райондикай малуматар 
* Кьурагь райондин шикилар
Динозавраяр

**Динозаврар** — митив фад кьена терг хьанвай гзаф зурба, чурчул хьиз руфун галчӀуриз фидай гьайванрин жуьре.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* DinoWeb — Complete Data Base of Paleozoic and Mesozoic Tetrapods. 
* dino-pedia.ru 
* dyno-world.ru
Астероид

**Астероид** — Ракъинилай орбитадалди элкъвезвай гекъигайла чӀехитушир Ракъинин системадин тело я. Планетайрив гегъигайла астероидрин массани кьадарар гзаф кьадарда гъвечӀи я, абуруз дуьзтушир форма ава, абуруз атмосфера авайди туш, амма астероидриз спутникар хьун мумкин я.

## Тарифар
**Астероид** термин (-кай — «гъед хьтин», -кай — «гъед» ва -кай — «куц, акунар, ери») Уильям Гершель патай илимдиз тунвай, вучиз лагьайтӀа, а объектриз телескопдалди килигайла гъетерин стӀалар хьиз аквадай, планетаяр лагьайтӀа  — абур телескопдалди килигайла дискар хьиз аквада. И чӀавалди «астероид» терминдин дуьз тариф гьеле тайин хьанвач. 2006-й ийсалди астероидриз гьакӀни **гъвечӀи планетаяр** лугьудай.

Классификация ийидайла асул параметр — телодин кьадар я. Астероид 30 м — лай гзаф диаметр авай тело я, адалай гъвечӀи кьадарар авай телойриз метеороид лугьуда.

## ЧӀехи астероидар

# *[[Церера]]* (, гила карлик тир планета)
# Паллада ()
# Юнона ()
# Веста ()
# Астрея
# Геба
# Ирида
# Флора
# Метида
# Гигея
# Парфенопа
# Виктория
# Эгерия
# Ирена
# Эвномия
# Психея
# Фетида
# Мельпомена
# Фортуна
# Массалия
# Лютеция
# Каллиопа
# Талия
# Фемида
# Фокея
# Прозерпина
# Эвтерпа
# Беллона
# Амфитрита
# Урания

## Эдебият
* *McSween Jr., Harry Y.* Meteorites and Their Parent Planets. — ISBN 0-521-58751-4
* Kerrod, Robin Asteroids, Comets, and Meteors. — *Lerner Publications Co.*, 2000. — ISBN 0-585-31763-1

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Астероидар
* Астероидар тӀварар
Георгий Константинович Жуков

**Георгий Константинович Жуков** ( (19 ноябрь), хуьр Стрелковка, Калуга губерния — , Москва) — чӀехи урус ва советрин кьушундин кьил. Кьудра Советрин ГалкӀдин Игит. Советрин ГалкӀдин Маршал. Дуьньядин кьведлагьай дяведа Советдин Армиядин командир. Советдин Оборонадин министр (1955—1957).

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Жуков: каким он был в жизни
* Фильм Маршал Жуков. Страницы биографии. (1984)
Яру улуб

**Яру улуб** — кьери ва кьиникьин кичӀевилик квай гьайванрин, набататринни къарникъузрин сиягь. Яру улубар журеба - жуьре дережадин жезвайди я - халкь арадинбур, са халкьдиз талукь тирбур ва са региондиз талукь тирбур.

## ТХХАСдин Яру улуб
ТӀебиат Хуьнин Халкь Арадин Садвал (ТХХАС)ди гуькуматрин, микитрин ва дуьньяда авай уьлквейрин чӀехи пайдин халис тӀебиат хуьнин кӀвалахар сад авуна 1948 йисуз ин кардин винел чеб кьилел акъвазнай. 

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Категории и критерии Красного списка МСОП 
* Красные книги растений на «Плантариуме»
Мастурбация

**Мастурбация** (лат. *manus* — гъил + *turbare* — хкуьрун) — бедендин эроген чкаяр хкуьруналди кефер хкудунин тегьер.

## ЭлячӀунар
* Игорь Кон. Новое о мастурбации.
Улуб

**Улуб**, гьакӀни **ктаб** ( (ктаб), ) — никай ва я квекай ятӀани кхьенвай чарар кӀватӀна цвана сад авунвай затӀ. Улуб гафуни са шумуд мана гузва:

1. басма авунин паталай брошюра жуьреда туькӀуьрнавай эдебиятдин ва я илимдин эсер;

2. полиграфияда — басма ийидай продукциярикай са жуьре;

3. никай ва я квекай ятӀани кхьинар тухудай, са жилдина кӀватӀнай чарчин табагъар.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Улубрин кьиспес
* ЦӀуру улубар гьикӀ хуьна кӀандатӀа
Кьибле-Африкадин Республика

**Кьиблепатан Африкадин Республика** ва **Кьибле-Африкадин Республика** (; африкаанс *Republiek van Suid-Afrika*) — Кьиблепатан Африкада авай гьукумат.

3 кьилин шегьерар — Претория (официал), Кейптаун (къанунар акъуддай), Блумфонтейн).

Ксар — 50 млн.

## Провинцияр
КьАР — унитар республика; 9 — провинцияни () 6 округар (шегьер дистриктар) () ва 46 районар акатзава.

# РагъакӀидай патан Капдин провинция (Кейптаун)
# Кеферпатан Капдин провинция (Кимберли)
# РагъэкъечӀдай патан Капдин провинция (Бишо)
# Квазулу-Натал (Питермарицбург)
# Азад гьукумат (Блумфонтейн)
# Кефердинни рагъакӀидай патан арадин провинция (Мафекинг)
# Гаутенг (Йогьаннесбург)
# Мпумаланга (Нелспрёйт)
# Лимпопо (Полокване)

## Ксар

Ксарин кьадардай Кь-пАР 26 чкадал ала. Гьукуматда 49,1 миллион кас яшамиш жезва. Эхиримжи къад йисан къене ксарин кьадар гьукуматда стӀунни дегиш жезвач. Гьич сакӀус тӀимил жезва. Къвез-къведайдивай лацубур Кь-пАРда тӀимил жезва. Папарин уьмуьр 50 йис яргъи я. Итимрин уьмуьр — 48 йис. ЧӀулавбур — 79,4 % Лацубур — 9,2 % Ранг алайбур (чӀехи пай мулатар) — 8,8 %. Индусарни амай азиатар азиаты — 2,6 % Сифте халкьдин хцабди къалурнай, 1911 йиса ина лацубур 22 % авай тир. 1980-лагьай йисал лацубурун пай 18 %дал агъуз хьана.

### Дин
Гьукуматда са чӀехи дин авайди туш. Сионар (10 %), яхцӀурницӀудхъанбур (7,5 %), католикар (6,5 %), методистар (6,8 %), голланд реформатар (6,7 %), англиканар (3,8 %), амай хашпересар (36 %), мусурманар (1,3 %), маса динар (2,3 %), са падни кьун тавунвайбур (1,4 %), атеистар (15,1 %).

## Экономика

Кь-пАР — Африкадин виридалайни девлетлу гьукумат я. Ам авай са гьукумат я Африкада, Пудлагьай Дуьньядик куткн тийидай. КъВП 2009-лагьай йисуз 505 млрд долл. Тир (26-лагьай чка дуьньяда). КъВП хкаж хьайи чӀавуз ам 5 %дин гележегда авай, 2008-лагьай йисуз — 3 %. Гьукумат гилалдани дуьньядин девлетлубурук квач. Гьукуматдихъ ацӀана чилин хийир зтӀар ава. Валюта: Кьибле патан Африкадин рэнд, гьамни 100 центдиз талукь я. Импорт: нафт, тӀуьн, химик щеэр. Экспорт: алмазар, къизил, платина, маншинар, автомобиляр. Импорт (91 млрд долл.) экспортдилай (86 млрд долл.) пара я.

## Шикилар

Файл:Jan Ernst Abraham Volschenk00.jpg|Ян Волсхенк, Лангеберген сув (1927).


## Баянар

## ЭлячӀунар
* Гьукуматдин сайт 
* Permanent Mission of South Africa to the United Nations 
* Статистика
Континент

**Континент** () — ччилин тупунин кьураматдин асул чӀехи паярикай сад, материк, мес. Африкадин континент.

## Континентар

Вири ччилдин майдан — 148 647 000 км² (29,1 %), вири планетадин майдан — 510 065 600 км².

Дуьньядин пайяр — Европа, Азия, Америка, Африка, Австралия ва Океания, Антарктида.

## Баянар

## ЭлячӀунар
*
Чилер-цавар

**Чилер-цавар**, гьакӀни **каинат**, — астрономияда фундаментал фикир — вири тӀебиат санлай, вири алем санлай. Практикада «чилер-цавар» лагьайла тӀебии-илимдин методралди къекъвез жедай материал алемдин са пай гъавурда кьазва.

## Эдебият

## Баянар

## ЭлячӀунар
Алпан (астрономия)

**Алпан** — чӀехи цавун объектдин ччиниз аватнавайни космосда арадиз атанвай затӀ я.

Жагъай алпанрин гзаф кьадардин заланвал са шумуд граммдай ша шумуд килограмм кьван я. Жагъай алпанрин виридалайни чӀехиди — Гьоба (гьисабунралди, адан заланвал 60 тонн кьван тир). Лугьузва хьи, гьар ийкъан къене Ччилиз 5—6 т алпан аватзава, ва я ийса 2 агъзур тонн .
## Эдебият
## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* The site on meteorites and spatial environment 
* Meteoroids Page  at NASA’s Solar System exploration
* Current meteorite news articles 
* Live Meteor Screen
* International Meteorite Collectors Association  News and information about meteorite collecting and authentication ethics
* Impact Meteor Crater Viewer Google Maps Page with Locations of Meteor Craters around the world
* ''Planetary Science Research Discoveries:'' meteorite articles and photographs
* Chronological listing of meteorites that have struck humans, animals and manmade objects 
* The British and Irish Meteorite Society
* Types of extraterrestrial material available for study
* Largest meteorites 
* ''Meteorite Times,'' news and information about meteorite collecting
* The Natural History Museum’s meteorite catalogue database
* Meteoritical Society 
* Earth Impact Database 
* [Meteorite [photomicrograph]s]
Самур (газет)

**Самур** — Азербайжанда лезгийрин лезги чӀалал акъатзавай гьарвацран социални-сиясатдин, медениятдин газет.

## Газетдикай
Газетди Азербайжанданни Дагъустанда арадиз акъатзавай социални-сиясатдин вакъийрикай кхьена гъавурда твазва, ва гьакӀни лезгийрин тарихдизни медениятдиз ва лезги чӀалаз талукь тарсунин материалар чап ийизва. Материалрин са пай азербайжан ва урус чӀаларал чап ийизва. 

Газет арадиз гъанвайди «Самур» социал тешкилат я, кьилин редактор - лезгийрин тӀвар-ван авай зари, кхьираг, журналистни публицист Седакъет Керимова я. Газет 1992-й ийса тешкил авуна.

Тираж — 2000 экземпляр . 

Азербайжанда акъатзавай «Самур» газетди михьи, вири регьятдиз гъавурда акьадай чӀалал макъалаяр чапзава.

## «Самур» акъатуникай делилар
      
*Икьван гагьди (май, 2012 ийс) «Самур» газетдин 251 тилит акъатна. Абурукай 24 Фейруз Беделован, 21 Нуреддин Гьабибован, 206 тилит Седакъет Керимовадин къул алаз чап хьана.
*1998- йисан октябрдилай «Самур» 3000 касди кхьена.
*Гуьгъуьнлай газет 2500 ва 2700 тиражралди акъатна.
*2000- йисан мартдилай газетдин тираж мадни 3000- дав агакьна.
*Гуьгъуьнин йисара «Самурдин» тираж 2200 хьана.
*2005- йисуз газет 2400, 2006- йисуз 2200 тиражралди акъатна.
*2007- йисалай инихъ газет 2000 тираждалди акъатзава 

## Эдебият
## Баянар

## ЭлячӀунар
*"Самур" газетдин официал сайт
ЧӀехи хъиткьинун

**ЧӀехи хъиткьинун** () — Чилин-цаварин сифте кьилерай виликфинин тегьерар кхьизвай космологиядин модель, яни — каинатдин гьяркьуь хьунин эвел, и гьяркьуь хьунин вилик Чилер-цавар сингулярвилин гьалда авай тир.

## ЧӀехи хъиткьинунин теориядикай ва кудай Чилер-цаварин теориядикай алайчӀаван чирвилер
АлайчӀаван чирвилериз килигна, чна къе гуьзетзавай Чилер-цавар (каинат) са бязи сифте кьилин сингуляр везиятдай 13,7 ± 0,13 млрд ийс инлай вилик арадиз атанва ва гьа чӀаварилай арадатӀана гьяркьуь ва къайи жезва . АлайчӀаван физикадин теорийрин кардик кутунин малум тир ограниченийриз килигна, тегьерар кхьинин мумкинвилер гузвай виридалайни фад тир момент  кьван температура (Планкдин температура)ва  кьван къалинвал авай (Планкдин къалинвал) Планкдин эпохадин момент гьисабзава. КӀвенкӀве, каинат гзаф чӀехи энергиядин къалинвал, температурани илисун (давление) авай чӀехи сажуьредин ва изотроп среда тир. Гегьеншрун ва кайи хьун процессрин нетижада каинатда газдикай жимивал конденсация хьун хьиз, амма элементар кӀусариз талукь тир фазадин элячӀунар кьиле фенай.

## Эдебият

## Баянар

## ЭлячӀунар