open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аль-Мугьаймин

**Аль-Мугьаймин** () — Аллагьдин муьжуьд лагьай тӀвар.

## Мана
Лезги чӀалал Аль-Муъмин тӀварцин манаяр: Хуьдайди, Тухудайди, Арха гудайди ва масабур.

## Асул
Ас-Салам тӀвар 23 лагьай аятдал суратдин аль-Хьашр ава.

هُوَ ٱللَّهُ ٱلَّذِى لَآ إِلَـٰهَ إِلَّا هُوَ ٱلۡمَلِكُ ٱلۡقُدُّوسُ ٱلسَّلَـٰمُ ٱلۡمُؤۡمِنُ 
ٱلۡمُهَيۡمِنُ
 ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡجَبَّارُ ٱلۡمُتَڪَبِّرُ‌ ۚ سُبۡحَـٰنَ ٱللَّهِ عَمَّا يُشۡرِڪُونَ


## ЭлячӀунар
:
:Аль-Муhаймину // Аллагьдин Хъсан ТӀварар. Zikr.Org
Ахцегьрин гьамамар

**Ахцегьрин гьамамар** — Ахцегьа авай кудай дарман ятарин сагъвилин комплекс.

## Тарих

Ахцегьрин кудай дарман ятарикай дегь чӀаварилай инихъ менфят къачузва. VI лагьай виш йиса абурукай чапхунчи сасанидрин персеризни хабар хьана. Дербентдин Нарын къала эцигай Ануширванан эмирдалди адан тахай стха (бязи чешмейралди — хтул) Шагь-бани фарс агьалийрикай 60 хзанни 300 солдат галаз ТӀуридиз (Ахцагь) атана, КӀелез хивел «Къванцин хвех» тӀвар алай куьгьнеди къене туна, «Шагьбани» къеле ва Алпан (Ахты-чай) вацӀун дереда, ТӀури шегьердивай 5 километридин яргъа авай чими ятарин чешмейрал гьамамрин сифте бинеяр — къванцикай чарх алаз туькӀуьрнавай ва экв аватун, бугъ акъатун патал къава дакӀар авай чкаяр — туькӀуьрна. Абур ишлемишунайни чкадин жемятдал харж эцигна. Лезгийри чпин чилелай чапхунчияр чукур хъувурдалай кьулухъ гьамамрикай мад азаддиз менфят къачуз девирар алатна. Пачагь II-Николаян буйругъдалди и ятарин менфятлувал ахтармишна, анал Ахцегь къеледин гарнизондин солдатри чуьхуьнагар авун патал, чарх алай цӀуру архитектурадин къайда хуьналди, «Солдатрин», «Офицеррин», «Генералдин» ва чкадин жемят патал «Вирибурун», «Итимрин», «Дишегьлийрин» тӀварар алаз гьамамрин махсус дараматар эцигна. Советрин девирда абур хъсандиз туькӀуьр хъувуна, районэгьлийринни мугьманрин къуллугъда эцигна.

## Ятарин кьетӀенвилерни менфят авайвал
Малум тирвал, анжах са вини гьамамрал (са тӀимил агъа патал «Женийрин» гьамамар ала) чими ятарин 8 чешме ала. Абурукай виридалайни кудайти тир 1-чешмедин «Солдатрин» гьамамдин яд (дебит — ийкъа 64 агъзур литр, чимивал — 53 градус) химтуькӀуьрундал гьалтайла гьидросульфатно-хлоридно-гьидрокарбонатно-натрийдин ва кьезилдаказ са жерге маса минераларни гугурд гьидроген квайбурук акатзава. Бязи чешмеяр, сагъламвал мягькемарунилай алава, хъунизни гьакьван ериавайбур, и жигьетдай гьатта тӀвар-ван авай Ессентукидин, Пятигорскдин курортрин дарман ятариз ва къенепатан азарар сагъар хъийидай «Боржоми», «Машук», «Нарзан» ятариз барабарбур я. Абуру рикӀин, кпулдин, хамунин, хуквадинни ратарин, чӀулав лекьинин, нервийрин ва маса начагъвилер сагъар хъийизва.

## ЦӀийи эцигунар
Район яшайишдинни экономикадин жигьетдай вилик тухун патал кьабулнавай республикадин программадин куьмекдалди Ахцегьрин тӀвар-ван авай гьамамар чна девирдин кӀан хьунрив кьурвал цӀийикӀа туькӀуьр хъийизва: цин чешмеяр михьзава, куьгьне гьамамар цӀийи кьилелай эхцигзава, капиталдаказ ремонтзава, мугьманханаяр гуьнгуьна твазва, гьамамрин багъ, гьакӀ вири территорияни къулайдаказ дуьзмишзава. 30-майдиз Ахцегьрин гьамамрин душринни ваннайрин сифте дарамат кардик кутуниз вахкунин мярекат шадвилин гьалара кьиле фена.

## Литература

## Баянар

## ЭлячӀунар
Брест

**Брест** () — Беларусиядин дегь шегьер.

## [[Стхадин шегьерар]]
*  Москва
*  Орёл
*  Петрозаводск
*  Ковров
*  Агъа Тагил
*  Луцк
*  Юкьван Шуссентал жемиятдин галкӀ
*  Сант-Никлаас
*  Бяла-Подляска
*  Сяогань (Хубэй провинция)
*  Плевен
*  Ашдод

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Шегьердин официал сайт
Нигерия

**Нигерия**, **Федератив Республика Нигерия** () — рагъакӀидай патан африкада авай гьукумат. Агьалидин кьадардиз килигна африкадин уьлквейрин арада садлагьай чкадал ала.

Агьалидин кьадар — 198 млн кьван кас. Гьакъикъи гьисаб 200 миллиондилайни гзаф хьун мумкин я. Са бязи малуматрив кьурвал Нигерия 2050-й йисалди агьалийрин кьадардиз килигна дуьньядин виридалайни гзаф авай пуд уьлквейрин сиягьдиз аватда. Садхьанвай Миллетрин Тешкилатдин прогноздалди Нигериядин агьалийрин кьадар 2050-й йисуз 411 миллион жеда.

## ТӀвар
Негириядин тамам тӀварар:

Federal Republic of Nigeria — инглис чӀал
Republic ndi Naigeria — игбо чӀал
Orílẹ̀-èdè Olómìnira Àpapọ̀ ilẹ̀ Nàìjíríà — йоруба чӀал
Jam-huriyar Taraiyar Nijeriya — гьауса чӀал
Republik Federaal bu Niiseriya — фула чӀал


## Провинцияр
Нигерия — федератив республика; 36 штатарни () 1 федерал кьилин шегьер () акатзава.

## Нигериядин чӀехи шегьерар

## Ксар

### Дин

## Экономика

## Шикилар

Файл:Nigeria linguistic 1979.jpg|Нигериядин чӀалардин карта
Файл:Sukur Adamawa Nigeria.jpg|Сукур
Файл:Templo Osun3.jpg|Осун-Осогбо пак тир гъвечӀи там
Файл:Wole Soyinka in 2018.jpg|Воле Шойинка
Файл:1 nwankwo kanu 2017 (edited).jpg|Нванкво Кану
Файл:John Obi Mikel-Nigeria.jpg|Джон Оби Микел


## Баянар

## ЭлячӀунар
* Гьукуматдин сайт 
* Permanent Mission of Nigeria to the United Nations
*
Рембрандт

**Рембрандт** (, 1606—1669) — нидерланджув художник, чӀугвар ва къазмишунин устӀар, эквединни — хъенцин зурба устӀар, голландиадин чӀугварвилин харусенятдин кьизил виш йсан чӀехи векил. Ада вичин эсерра, маса устӀарривай бегьем алахъзвачир, инсандин рикӀерин гьалар ва гьиссер, и чӀавалди чӀугварвилин харусенятда гьалтнвачир чӀехи устӀарвилелди къалурзавай. Жанрдай жуьреба — жьуре хьайи Рембрандтдин кӀвалахри, килигзавай ксариз инсандин теспачвилин гьиссерин руьгьани алем ахъайзава.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Рембрандтдин уьмуьрдикайни устӀарвиликай урус чӀалал сайт
* Рембрандтди чӀугнавай шикилрин бегьем каталог
* Рембрандтдин туькӀуьрнавай затӀар
* Голланджув чӀугвар Рембрандт
Литература

**Литература** (лат. *lit(t)eratura, — кхьенвай, lit(t)era — гьарф*; урус. *Литература*) — гафунин гегьенш манада кхьенвай гьар са текстрин вири кӀватӀал.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Лезги Литературадин чӀехи сайт
* Полезные материалы по литературе и литературоведению
* Государственный рубрикатор научно-технической информации (ГРНТИ) (по состоянию на 2001 год): 17 Литература. Литературоведение. Устное народное творчество
Евро

**Евро** (*Euro* , *Ευρώ* , Ewro , Evro , Eiro , Евро ), (Пулунин тӀаратӀ — €, банкунин код: **EUR**) — «Еврозонадик» акатзавай 20&nbsp;агъадихъ галай гьукуматдин официал пул:
# Австрия
# Бельгия
# Германия
# Греция
# Ирландия
# Испания
# Италия
# Кипр
# Латвия
# Литва
# Люксембург
# Мальта
# Нидерландар
# Португалия
# Словакия
# Словения
# Финляндия
# Франция
# Эстония
# Хорватия

ГьакӀни Еврозонадилай къеце патан акатзавай 4 агъадихъ галай гьукуматдин официал пул:
# Андорра
# Ватикан
# Монако
# Сан-Марино

ва официал тушир пул:
* Черногорияни Сербиядин пай Косово.

## ЭлячӀунар
* 
* Евродин монетар
* Евро банкнотала
Кац

**Кац** () — КӀвалин гьайван.

## ЭлячӀунар
* World Cat Federation (WCF) официал сайт
* International Cat Union (ICU) официал сайт
Courvoisier

**Courvoisier** гьакӀни **кугъвуазйе** () — коньякдин марка.

## Акъудзавай коньякрин журеяр
* Courvoisier VS
* Courvoisier VSOP Fine Champagne
* Courvoisier VSOP Exclusif
* Courvoisier Napoleon
* Courvoisier XO Imperial
* Courvoisier Initiale
* Courvoisier Initiale Extra
* L’Essence de Courvoisier
* Courvoisier L’Esprit

## ЭлячӀунар
* Коньяк Courvoisier 
*
Аврил Лавин

**Аврил Рамона Лавин** (; дидедиз хьана , Бельвиль (Онтарио), Канада) — канададин мани лугьудайди, вичин манийрин кирам, дизайнерни актриса.

## Альбомар
* 2002: *[[Let Go]]*
* 2004: *[[Under My Skin (Аврил Лавиндин альбом)|Under My Skin]]*
* 2007: *[[The Best Damn Thing (альбом)|The Best Damn Thing]]*
* 2011: *[[Goodbye Lullaby]]*
* 2013: *[[Avril Lavigne (альбом)|Avril Lavigne]]*
* 2019: *[[Head Above Water (альбом)|Head Above Water]]*
* 2022: *Love Sux*

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Лавиндин официал сайт
Жохар Мусаевич Дудаев

**Дудаев Жохар Мусаевич** (нохь: *Дудин Муса-кӀант Жовхар* , Ялхорой, Нохьча-Гъалгъалай АССР — , Гехи-чу, Нохьчарин Республика) — чеченрин тӀегьервини политиквилин къулугъви тир.

## Уьмуьр
1991-й йисан ноябрь вацра Дудаева Чечня Урусатдикай хкудна адавал гана Республикадиз. ЦӀийи гьукуматдиз тӀвар гана — **Нохчийн Республика Ичкерия**. Кьена ам мартдиз 1996-й йисан самолётдай ракъурнавай ракетади адан патаг гвай маншин яна.

### Хизан
Жохар Мусаевич дидедиз хьана сакӀус вахтунилай ам адан хизанни галаз Къазахстандиз куьчнавай вири чечен халкь хьти. Адан сихил Ялхорой тейпдик квайди тир. Адан паб урусди тир, Алла тӀвар алай. Адалай адахъ пуд аял хьана.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Порту

**По́рту** ( , лат. Portus Cale) — Португалияда Лиссабондилай къулухъ чӀехивиляй кьведлагьай шегьер, са тӀвар алай округдин юкь. ЧӀехи Порту шегьер агломерициядин юкь я.

Агьалидин къадар — 240,0 агъз. кас (муництипалитет), ЧӀехи Порту агломерациядин агьали — 1,75 млн кас. Шегьер ва муниципалитет, уьлкведин экономикадинни — статистикадин Кефер региондик ва ЧӀехи Порту агъарегиондик акатзава. Алатай чӀавуз Португалиядин Дору - Литорал провинциядиз талукь тир.

## География

### Алай чка
Португалиядин кьилин Лиссабон шегьердилай 270 км яргъал чка кьунва. Порту шегьердин тарихдин юкь Дору вацӀун эрчӀи пата, вацӀ Атлантик океандиз авахьзавай чкадилай са шумуд км яргъала чка куьнва. Шегердин юкь, ЮНЕСКО паталай Вири дуьньядин культурадин эменни яз малумарнай.

Муниципалитет кефер патай Матозиньюш, рагъэкъечӀдай патай Гондомар, кьибле патай Вила-Нова-де-Гайа районрихъ галаз сергьятра ава, ва рагъакӀидай патай Атлантик океандин ятари кьунва.

## Районар
ЧӀехи Порту шегьер агломерициядиз талукь тир районар:

* Алдоар
* Бонфин
* Витория
* Кампаньян
* Лорделу-ду-Ору
* Массарелуш
* Мирагайа
* Невожилде
* Параньюш
* Рамалде
* Сан-Николау
* Санту-Илдефонсу
* Се
* Седофейта
* Фош-ду-Дору

## Стхавилин шегьерар

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Муниципалитетдин официал сайт
* Порту Фотогалерея 
* Порту туристдин вилерив
ЦӀийи Макьар

**ЦӀийи Макьар** () — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай хуьр. «ЦӀийи Макьарин» хуьруьнсоветдин административ юкь.

## География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 18,7 км кефердинни - рагъэкъечӀдай пата, «Къавкъаз» федерал трассадал ала.

## Тарих
1955 йисуз Кьурагь райондин суван Агъа Макьар хуьр СтӀал Сулейман райондик акатнай. Гуьгъуьнин йисара хуьруьн агьалияр «Кайи-КӀеле» тӀвар алай чкадиз куьч хьанвай. ЦӀийи Макьар хуьр арадал атанвай. Виликан малдархъанри чпиз багъар кутунин кар ва ципицӀ багъдин бахчахъанвал пешеяр чирнай. 1966 йисан 20 апрельдиз, Кьибле Дагъустанда хьайи гзаф къати зурзунрин себебдалди иниз харапӀайриз элкъвенай суван хуьрерар гзаф кьадарралди  инсанар куьч жез эгечӀнай. ЦӀийи макьарвийри, Рухун, Ичин, КуркӀурхуьр, Татархан, Мехкергъ, Хуьпуькь хуьрерай атай ксар, хайи стхаяр ва вахар хьиз чпин чилериз кьабулнай. Абур чпин кӀвалериз илифарна, гъиляй къвезвай куьмекар гузвай, шадвилерни гъамар санал пайзавай.

ЦӀийи Макьар хуьрелай анихъ, Ростов - Баку рекьин мукьув, цӀуру сурун виней алай кӀунтӀарин ник 2 километрдиз экӀя хьанва. «КухмазкӀунтӀ» тӀвар алай кӀунтӀарикай сада чирна - жагъурунин кӀвалахар кьиле тухунин нетижада, 3 метр дегьневал авай, гурар авай чилин кӀаник квай гуьтӀуь яргъи дегьлиз дуьздал акъуднай. Кучудуникай инсандин са шумуд кӀарабар амукьнай, рехи ва яру гетӀеяр, кур, ракьун чукӀул ва ч.э IV-VI виш йисан хтар жагъанвай.

Хуьруьн къваларив археологиядин имарат тир «Мамраш» тӀвар алай вилик инсанар яшамиш жезвай чка ава. Ана хъенчӀин амукьаяр, чахмахд къванцин кӀусар, тупунин кӀалуб алай твар регъведай алат, къванцин хайи кӀусар дуьздал акъуднай.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьн 805 майишатар гваз 4469 кьван кас (2197 итим, 2272 паб) яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, сунни - мусурманар я. 2002 ийсан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 4245 кас туькӀуьрзавай. .

## Баянар

## ЭлячӀунар
* СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна ЦӀийи Макьар хуьруькай куьруь малуматар
Ичин

**Ичин** — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай, «Цмуррин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. 

## География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кеферни - рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 12,6 км яргъал ала. Мукьвал алай хуьр: Цнал.

## Тарих
«Ичин» тӀвар «ич» гафуникай арадал атанвайди я. Хуьруьн тарихдикай, арадал атуникай малуматар авач.

XIX виш йисуз Ичин хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Котур - Куьре наибвалдиз талукь тир.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьн 54 кӀвале 288 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 86 майишатар авай, агьалийрин кьадар 487 кас тир: 258 итим, 229 паб. 54 майишатдик гьукуматдин налог эцигнай ва гьар йисуз и майишатри гьукуматдиз 5 рубль вугузвай, вири санал - 270 рубль. 32 хзан налогрикай ада тир.

## ТӀвар-ван авай ксар
* Салманов Мирземет Лукьманан хва — лезги шаир.
## Баянар

## ЭлячӀунар
* СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна Ичин хуьруькай куьруь малуматар
Цмуррин хуьруьнсовет

**«Цмуррин» хуьруьнсовет** () — Дагъустан Республикадин СтӀал Сулейман райондик квай муниципалитет (хуьруьнсовет).

Администрациядин юкь — Цмур хуьр. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Цмур, Гачалхуьр, Ичин.

## География
Хуьруьнсовет СтӀал Сулейман райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Кьасумхуьрелай рагъакӀидай патахъ 7,5 км яргъал, Цмур вацӀун дугунда чка кьунвайди я.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьнсоветдин 230 кӀвале 1014 кас яшамиш жезва. Агьалийрин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я.

## ЭлячӀунар
* Банкгородов сайтуна «Цмуррин» хуьруьнсоветдикай куьруь малуматар
Гачалхуьр

**Гачалхуьр** — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай, «Цмуррин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. 

## География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин юкьван пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 8,5 км рагъакӀидай пата чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Бигер, Цмур.

## Тарих
«Гачал» гафуни «чӀар фена цӀалцӀам хьанвай чка» мана гузва. Хуьруьн тарихдикай, арадал атуникай малуматар авач.

Хуьруьнэгьлияр малдарвилив, хуьруьн майишатдин крарив, бахчахъанвилив ва кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбервилив алахънавай.

XIX виш йисуз Гачалхуьр хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Котур - Куьредин наибвалдиз талукь тир. Ивигар ва Цмур хуьрерихъ галаз Цмуррин хуьруьнжемятдик квай.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьн 44 кӀвале 192 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 53 майишатар авай, агьалийрин кьадар 239 кас тир. 

## Баянар

## ЭлячӀунар
* СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна Гачалхуьруькай куьруь малуматар
Почтунин индекс

**Почтунин индекс** — кхьизвай ччарар хкягъиз ва къулайдаказ рекье тун паталай, ччарчел адресдик алава йизвай сад-садан гуьгъуьнлай къвезвай цифрайрин ва гьарфарин код. Гила халкь почтунин къуллугърин чӀехи пайди и кодрин индексар кардик кутузва.

## ЭлячӀунар
* 
* Урусатдин почтунин индексар
Автомобил код

**Автомобилдин код** — къилди са автомобилдиз талукь тир регистрациядин лишан. Адетдалди экв кьулухъди хъиягъзавай ракьун ва я пластмассадин табагъда къалурзавайди я (номердин лишан). Автомобилдин вилик ва къулухъ патара, гьакӀни ччарчин формада вилик гарун шуьшедин ва къулухъ патан шуьшедин къене патаз алкӀурзавайди я.

Фад — фад автомобилдин номер, транспортдин алатдин регистрациядай акъатнавай регион къалурзава.

## ГьакӀни килига
* Урусатдин автомобил индексар
* Азербайжандин автомобил индексар

## ЭлячӀунар
Аль-Азиз

**Аль-Азиз** () — Аллагьдин кьуьд лагьай тӀвар.

## Мана
Лезги чӀалал Аль-Азиз тӀварцин манаяр: Къудратлуди, Вири жедайди, Вири алакьдайди, Гъалиб тирди ва масабур.

## Асул
Аль-Азиз тӀвар Къуръандин аятрал (3:6) (4:158) (9:40) (9:71) (48:7) ава.

## ЭлячӀунар
:
:Аль-’Азиизу // Аллагьдин Хъсан ТӀварар. Zikr.Org
Корей чӀал

**Корей чӀал** — корейвийрин хайи чӀал, Корей зуростровдин КХДР ва Республика Корея гьукуматрин официал чӀал. ГьакӀни тӀимилдай Китайда, Японияда, АСШда, Урусатда ва Юкьван Азиядин уьлквейра гегьенш я. Рахазвайбурун вири санлай къадар — 78 млн кас. Гиман яз алтай чӀалариз талукь я (сифте яз и фикир патахъай Г. Рамстедтди делилар гъанвай).

## Вичин тӀвар
1945 йисал кьван корей чӀалан тӀвар «чосонмаль» (조선말, ханча 朝鮮) ва я «чосоно» (조선어) тир; и тӀвар Кефер Кореяда гилани кардик ква. Кьибле Кореяда корей чӀалан тӀвар «хангукмаль» (한국말) ва я «хангуго» (한국어, ханча 韓國語) я, гьакӀни «куго» (국어, «гьукуматдин чӀал») лугьузвайди я. ГьакӀни Кореядин кьве патани, корей чӀалан рахунрин тӀвар «урималь» (우리말, «чи чӀал») гаф ава.

## Тарих
Корей зуростровдин дегь чӀаван Пэкче, Силла ва Когурё гьукуматрин чӀаларин арада ухшарвал авайтӀани, и пуд чӀаларин гилан корей чӀалаз талукьвал гилани шак ваз я. Лингвистрин садбуру когурё чӀал гилан япон чӀалаз мукьвавал успатарзава, маса лингвистрини гилан корей чӀал дегь силла чӀалдикай арадал атанвайди гьисабзава.

## Асул келимаяр
* 안녕하세요 (аннёнъ хасэё) — нисин хийир.
* 감사합니다 (камсахамнида) — сагърай.
* 네 (не) — эхь; ун.
* 아니요 (аниё) — ваъ.
* 안녕히 계세요 (аннёнъхи кесеё) — сагърай (амукьзавай эхтилат йизвай касдиз).
* 안녕히 가세요 (аннёнъхи касеё) — сагърай (хъфизвай эхтилат йизвай касдиз).

## Лексика
Китай чӀалай къачур гафар лап пара ава. Эхиримжи вахтара, кьибле корей чӀалаз къвез — къвез мадни пара ингилис чӀалан гафар акъатзава.

### Гьисабунар
Корей гьисабунин тегьер япондин хьиз я:

## ЭлячӀунар
* Форум изучающих Корейский язык
* Уроки корейского языка
* Учебник корейского языка
* Как писать корейские названия и имена
* Курс корейского языка
Рахазвайбурун кьадардиз килигна чӀаларин сиягь

Рахазвайбурун кьадардин нубатдалди туькӀуьрнавай, хайи чӀаларин сиягь. Малуматар, 2009 йисуз акъуднавай Encarta энциклопедиядикай къачунвайди я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Кьулувал

**Кьулувал** гьакӀни **дуьзен чка**, **кьулу чка** () — кьураматдин, гьуьлеринни океанрин кӀана, кьакьанвал 200 м-дал кьван юзурзавай, алгьайвал 5° -дал кьван агакьзавай ччилин майданар. Вири ччилин 64% кьулувалри кьунва. Дуьньяда виридалай чӀехи кьулувал - Амазонкадин аран я (5 млн км²-дилай пара).

## ГьакӀни килига
* Кьакьан кьулувал
* Пампасар
* Прерия
* Саванна
* Чуьл

## Баянар

## ЭлячӀунар
Эрнесто Че Гевара

**Эрне́сто Гева́ра** (, тамам тӀвар — **Эрнесто Гевара**, исп. *Ernesto Guevara*, лакӀаб **«Че»** ) — латиноамерикадин революционер.

## Къуллугъар
1961-й йисан 23 февралдилай 1965-й йисан 1 апредьдал Эрнесто Че Геварра Кубадин индустриядин министерстводин сифте министр тир. 1959-й йисан 26 ноябрдилай 1961-й йисан 23 февралдал ам Кубадин Халкьдин Банкдин президент тир.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Станислав Ретинский. Эрнесто Че Гевара — человек XIX века 
* Дмитрий Быков. Ну че, Гевара? Революционный этюд об основателе новой религии 
* Статьи на странице памяти Эрнесто Че Гевары 
* Сайт, посвящённый Че Геваре
* Песни о Че Геваре
* Фотографии Эрнесто Че Гевары 
* Che, Guía y Ejemplo  Большая коллекция фотографий, писем, видео, биографические данные Че Гевары, а также песни, посвящённые Че.
Волга

**Волга** — Урусатда авай вацӀ. Адан гъвечӀи пай, дельтада авай, Къазакъстанда ава. Дуьньядин виридалайни яргъи вацӀарик квайди я, гьакӀни ам Европадин виридалайни яргъи вацӀ я.
ВацӀун яргъивал 3530 км я, адан яд кӀватӀ жезвай чилин гьяркьуьвал 1 361 000 км² я. Волгадал кьуд шегьер ала, миллиондилай пара агьалияр авай: Агъа Новгород, Казань, Самара, Волгоград.

## Чилинмикит
Волгади вичин кьил Валдай кьакьанчилелай къачузва (228 м), авахь Каспий гьуьлуьз ийизава. Адан сив океандин цӀарцӀалай 28 метр агъухъ гала. Аватун — 256 метр я. Волга дуьньядин къенин авахьунин виридалайни яргъи вацӀ я, океандиз авахь тийидай.

ВацӀун бассейндин системадик 151 агъзур авахьдай вацӀ ава, вири 574 агъзур км яргъивал авай. Волгади вичи 200 авахьдай вацӀар кьабулзава. Чебни чаплабур эрчӀибурулай пара ятар авайди я. Камышин шегьердилай анихъ мад ахьтин еке авахьдай вацӀар авайди туш.

Волгадин бассейнди Урусатдин Европадин патан 1/3 кьазва, гьакӀни Валдайни Кьуланурус кьакьанчилерилай рагъакӀизавай пата Уралдал рагъакъатзавай пата жезва. Волгадин ятар кӀватӀ жезвай чкайрин чӀехи пай, кьилелай Казандал къведалди тамари кьазава. Кьулан пай, Самарани Саратов шегьерралди там-чуьлуьн зонада ава. Агъа пайни, Волгограддал къведалди — чуьлуьн зонада ава. Гьадалай кьибле патахъ — зуркьлумлух зонада. Яз гьамиша Волга пуд паюнал пайзавайди я: Вини Волга — вацӀун кьилелай Ока вацӀун сивелди, Кьулан Волга — Ока вацӀ авахьдай чкадилай Кама вацӀун сивел. Агъа Волга — Кама авахьзавай чкадилай сивелди.

## Кьил
Волга Верхневолжски вирерай тӀуз акъатдай чкадал 1843 йисуз яд аватунин кьадардиз килигун патал банд (Верхневолжски бейшлот) эцигнавай. Кьилелай эгечӀна Волгадал алай сифте еке шегьер Ржев я. Тверьни Рыбинск шегьеррин арада Волгадал Иваньковски ядхуьнаг туькӀуьрнавай, Дубна шегьердин патаг плотинани ГЭС гваз.

## Гьуьжет: Волга дахьайтӀа Кама
Яд кӀватӀзавай чилин гьяркьуьвилиз килигайла, Волга сакӀус еке я, (260,9 агъзур км² акси я 251,7 агъзур кв.км). Ахпа гьа чилел Волгади тӀимил вацӀар кӀватӀзава Камадилай (66,5 агъ. вацӀ акси 73,7). Камадин яд авахьзавай кьван — 4300 куб. метр секунддиз, Волгадин — кьилди 3100. Волгадин бассейндин Кьуланни КӀуькӀвен кьакьанвал тӀимил я Камадиндилай, вучиз лагьайтӀа Камадин бассейндик Урал суваяр ква. Ахпа Камадин дегь дугун чӀехи я Волгадиндилай. Кьудан периоддин сифте пата, виридалайни чӀехи муркӀадин периоддиз, Волга гьелелиг авачир. Авайди Кама тир, Вишерадихъ галаз сад хьана, Каспий гьуьлуьз авахьзавай. Къенин Камадин бассейндин вине патан вацӀар виликра винихъ физавай, Вычегда вацӀуз. МуркӀар атайла гидрография дегиш хьана: виликра вичин ятар Дондиз гузавай Вини Волга Камадиз авахьиз хьана. Агъа Волга къени Камадин дугунин давамарун жезва, Волгадин ваъ.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* Волга вацӀ: шикилар, картар, фидай рекьер
* «Волга ''planet''»: шикилар
Расим Загьирбег хва Тагирбеков

**ТӀагьирбекрин Загьирбекан хва Расим** () (4 тӀул 1985) — Урусатдин футболист, «Анжи» клубдин вигьиндайди я. Лезги я.

## Титулар
* Урусатдин садлагьай дивизиондин гъалиб (1): 2009

## Статистика
Sportbox.ru статистика

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* Статистика
* soccerway.com сайтда профил
Азербайжандин автомобил индексар

**Регистрациядин Азербайжандин номердин лишан** — къилди са автомобилдиз талукь тир регистрациядин лишан Азербайжанда (AZ).

## Нумраярин типар
### Автомобил, автобус нумраяр
ЧӀулав символар лацу фондал. Формат: Кьве рекъем код, кьве гьарф серия ва пуд рекъем; арада дефис. Нумрадин чапла патал (виликан жуьреда эрчӀи патал) Азербайжандин тӀаратӀ, адан кӀеник уьлкедин код «AZ»
Серияда садлагьай гьарф **А** къалурзава хьи автомобил юридик чинал регистрацияда ава. Серияда садлагьай **Z** машиндихъ галкӀурдай арабаярин нумраяр я. **AP** – полициядин, **YP** серияр – рекьин полициядин нумраяр я.

### Ксар тухузвай транспортарин нумраяр
Лацу символар вили фондал. Сериядин садлагьай гьарф **Т**. 

### Мотоцикларин нумраяр
ЧӀулав символар лацу фондал. Винел региондин код, девис, са гьарф. КӀеник 3 рекьем. Чапла патал тӀаратӀ ва «AZ»

## Регионарин нумраяр
* 99 = Умуми (вири районра регистрация ийиз жезвай) Азербайжандин код
* 01 = Апшерон райун
* 02 = Агъдам райун
* 03 = Агъдаш райун
* 04 = Агъжабеди райун
* 05 = Агъстафа райун
* 06 = Агъсу райун
* 07 = Астара райун
* 08 = Билкан райун
* 09 = ПӀартӀав (Барда) райун
* 10, 90, 99 = Баку шегьер
* 11 = Бейлакъан райун
* 12 = Билясувар райун
* 14 = Жабраил райун
* 15 = Жалилабад райун
* 16 = Дашкесан райун
* 17 = Шабран райун
* 18 = Ширван шегьер
* 19 = Физули райун
* 20 = Гянджа шегьер
* 21 = Кедабек райун
* 22 = Геранбой райун
* 23 = Гейчай райун
* 24 = Гьажикьабул райун
* 25 = Гёйгёл райун
* 26 = Гьанкенди шегьер
* 27 = Хъачмаз райун
* 28 = Хежевенд райун
* 29 = Хызы райун
* 30 = Имишли райун
* 31 = Исмаиллы райун
* 32 = Келбежер райун
* 33 = Куьрдамир райун
* 34 = Къах райун
* 35 = Къазах райун
* 36 = Къебеле райун
* 37 = Гобустан райун
* 38 = КцӀар райун
* 39 = Къубадлы райун
* 40 = Къуба райун
* 41 = Лачын райун
* 42 = Ленкоран райун
* 43 = Лерик райун
* 44 = Масалы райун
* 45 = Мингачаур шегьер
* 46 = Нафталан шегьер
* 47 = Нефчала райун
* 48 = Огъуз райун
* 49 = Саатлы райун
* 50 = Сумгаит шегьер
* 51 = Самугь район
* 52 = Сальян район
* 53 = Сиазан район
* 54 = Сабирабад район
* 55 = Шеки район
* 56 = Шемагьи район
* 57 = Шамкир район
* 58 = Шуша район
* 59 = Тертер район
* 60 = Тауз район
* 61 = Ужар район
* 62 = Закатала район
* 63 = Зардаб район
* 64 = Зангилан район
* 65 = Ярдымли район
* 66 = Евлагь шегьер

Нахичеван Автономдин Республикадин индексар:
* 67 = Бабек район
* 68 = Шарур район
* 69 = Ордубад район
* 70, 85 = Нахичеван шегьер
* 71 = Шахбуз район
* 72 = Джульфа район

## ЭлячӀунар
* 

https://dyp.gov.az/index.php?preview/az/content/210/
Танзания

**ГалкӀ хьанай Республика Танзания** ( (*Жьумгьури я Муунгано ва Танзаниа*) ,   икӀни ) — гьукумат ЭрчӀи Африкада.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Permanent Mission of the United Republic of Tanzania to the United Nations in New York.  
* Статистика
Санскрит

**Санскрит** (деванагари: संस्कृता वाच्, saṃskṛtā vāk, «зариятдин чӀал»)
Садхьанвай миллетрин тешкилат

**Садхьанвай миллетрин тешкилат**, **СМТ** — халкьаринарадин ислагьвални хата авачирвал хуьн ва кӀеви авун, гьукуматрин арада санал кӀвалахун вилик тухун патал туькӀуьрнавай халкьаринарадин тешкилат.

## Садхьанвай миллетрин тешкилатдин гьукуматрин-членрин сиягь
Садхьанвай миллетрин тешкилатдин къенин юкъуз 193 член авайди я.

## Садхьанвай Миллетрин Тешкилатдин кӀвалахдин чӀалар
Садхьанвай Миллетрин Тешкилатдин кӀвалахдин чӀалар ибур я:
* Инглис чӀал — 23 апрель
* Урус чӀал — 6 июнь
* Испан чӀал — 12 октябрь
* Чин чӀал — 20 апрель
* Араб чӀал — 18 декабрь
* Француз чӀал — 20 март

## Эдебият

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Судан

**Республика Судан** (, ) — гьукумат Африкада.

## ЭлячӀунар
* 
* Ministry of the Cabinet Affairs 
* Президентдин сайт  
* Permanent Mission of the Republic of the Sudan to the United Nations 
* Статистика
Кьиблепатан Осетия

**Кьиблепатан Осетия (Гьукумат Алания)** (осетин *Республикæ Хуссар Ирыстон (Паддзахад Алани)*; ; ) — европадин ва азиядин Республика, инкарвал гьукумат я. 2008 йисан Гуржистанай аслутуширвал малумарнава, вад ООН-гьукуматар Кьиблепатан Осетиядин масадалай аслутуширвал тестикьун: Урусатдин Федерация, Никарагуа, Науру, Венесуэлани Тувалу. Гуржистандин фикирда, Гуржистанда **«хьайи Кьибле-Осетиядин автономдин область»** ва я **«Цхинвалдин регион»** я.

## Административ паюн
Кьиблепатан Осетия — унитар республика я; 4 районар акатзава.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Информационное агентство Республики Южная Осетия
* ОСинформ
* iratta.com
*
Парагвай

**Парагвай**, официал тӀвар **Республика Парагвай** (, ) — Кьибле Америкадин юкьван патан гьукумат.

Кьилин шегьер — Асунсьон. Агьали — 6,35 млн кас.

### Департаментар

Парагвай — унитар республика; какатзава 17 департаментар (*Departamentos*) ва 1 кьилин шегьердин округ (*Distrito Capital*).

## Шикилар

Файл:Escudos-reverso-y-anverso-de-la-bandera.gif|Парагвайдин гербдин аверсни реверс
Файл:Centro Histórico de Asunción.jpg|Асунсьон
Файл:Chilavert sanlorenzo.jpg|Хосе Луис Чилаверт


## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* Туристдин портал 
* Misión Permanente del Paraguay ante las Naciones Unidas Nueva York  
* Статистика
БалкӀанар

**БалкӀанар** () — къуват авай, кьакьан кӀвачер авай, улакь ва пар ялун патал кардик кутадай кӀвалин гьайванар. Маса гьайванар галаз, зебраяр, ламар, балкӀанрин хзан туькӀуьрзава. Гьа хзандин сергьят исятдани чирвилерин дуьньяда дуьздаказ эцигнавач. 

## БалкӀанрин жуьреяр
* **[[Вагьши балкӀан]]** (*Equus ferus*)
* **[[КӀвалин балкӀан]]** (*Equus ferus caballus*)
* **[[Пржевалан балкӀан]]** (*Equus ferus przewalskii*)
* **[[Кианг]]** (*Equus kiang*)
* **[[Кулан]]** (*Equus hemionus*)
* **[[Вагьши лам]]** (*Equus asinus*)
* **[[Суван зебра]]** (Equus zebra)
* **[[ИчӀибадин зебра]]** (*Equus grevyi*)
* **[[Бурчелл зебра]]** ва я **Саваннадин зебра** (*Equus quagga*)

## Баянар

## ЭлячӀунар
*
Верч

**КӀвалин верч** (, са береда — *Gallus gallus domesticus* икӀни *Gallus domesticus*; эркек — **[[кӀек]]**, шараг — **цӀицӀибар**) — виридлай артух чикӀанвай жьуре кӀвалин нюкӀврен.

## Баянар
Эсперанто

**Эспера́нто** (Esperanto) — виридалайни гзаф рахазвайбурун кьадар авай тӀебии тушир чӀал. И чӀал варшавави окулист Лазарь (Людвиг) Маркович Заменгоф патай 1887 ийсуз 10-йсан кӀвалахдин нетижа яз арадиз гъанай. Эсперанто чӀалал садлагьай басма авур ктабдин тӀвар «Lingvo internacia. Antaŭparolo kaj plena lernolibro» («Халкьаринарадин чӀал. Сифте гафни тамам тарсарган») тир. Заменгофдин псевдоним — Эсперанто («Умудзавайди») — са куьруь вахтунда гьа чӀалан тӀвар хьанай.

Эсперанто чӀалал рахазвай инсанриз эсперантистар, гьакӀни эсперантофонар лугьуда. Алай чӀава жуьреба-жуьре гьсабралди эсперанто чӀалал рахадайбурун инсанрин кбадар виш агъзурдалай са шумуд миллион кьван я.

## Алфавит
Алфавит эсперантодин арадиз гъана латин алфавитдал. Алфавитда 28 гьарф ава: A, B, C, Ĉ, D, E, F, G, Ĝ, H, Ĥ, I, J, Ĵ, K, L, M, N, O, P, R, S, Ŝ, T, U, Ŭ, V, Z, гьабур мана ава 28 ванциз — вад ачух, кьве пай ачух ни 21 ачух тушир.

## Эсперантодин везифаярни кетӀенвилер
Эсперанто гьар са савад авай инсандин вичин хайи чӀалакай кьвед лагьай чӀал хьиз, яни халкьаринарадин чӀал яз арадиз гъанвайди я. Нейтрал ва чирун жигьетдай четинтушир тир чӀал кардик кутун дуьньядин чӀаларинарадин контактар мадни цӀийи дережадиз гъин мумкин я. Амма лагьана кӀанда хьи, эсперанто чӀал тамам нейтрал чӀал туш, вучиз лагьайтӀа, адан дибда гзаф роман дувулар авайди я. Гьинд-евпропадин тушир гафарни адахъ практикадин жигьетдай авайди туш.

## Тарих
Людвиг Заменгоф Белостокда, къенин Польшадин территорияда, гьа чӀавуз и чка Урусатдин империядин са пай тир. И шегьерда урусар, белорусар, полякар, чувудар, немцер яшамиш жедай. Ччар-ччара миллетринвекилрин арада фад-фад душманвал авай тир. ГъвечӀи чӀавалай Заменгофди вири инсанриз абурун арада душманвални къайивал арадал хкудун патал сад тир, умуми чӀал гуз кӀандай. И идеядиз ада вичин вири уьмуьр серфна. Вичин проектдал ада цӀуд ийсалайни гзаф кӀвалахна.

Ва 1887-й йисан 26 июлдиз Варшавада урус чӀалал «*Международный язык. Предисловие и полный учебник.*» тӀвар алай чӀехитушир брошюра арадиз атанай. Автордини «д-р Эсперанто» псевдонимдин къулухъ чуьнуьхнй.
Гуьгъуьнлай чӀалан садвал хуьн, цӀийи гафар тестикь авун ва гьужетавай суалар гьялун патал Эсперантодин Академия туькӀуьрнай, 1905-й йисуз 1-й Дуьньядин эсперантодин конгресс кьиле фенай.

## Фонология

### Ахъатуширбур
23 ахъатушир сес авайди я:

### Ахъаяйбур

## Гафарган

## Баянар

## ЭлячӀунар

### Чирун
* ''lernu!'' — пулгалачиз эсперантодилай онлайн-курс  (къад чӀалал)
* пучтаталди эсперантодал дистанцион курсар
* Kurso de Esperanto  — эспераето чӀал жува чирун патал пулгалачиз мультимедиядин компьютердин программа ва адан бинедаллаз эсперантодин онлайн-курс
* Эсперантодикай малумат: тарсарганар, гафарганар, манияр, фильмар, караоке, программаяр и маса гзаф шейэр
* Борис Колкер. Эсперанто чӀалал тарсарган. Асул курс
* Борис Колкер. Эсперанто 16 йикъан къене. Экспресс-курс
* Эсперантодин мисалда мнемотехникадалди эсперанто чӀал чирун  — чӀехибурни мектебда кӀелзавайбур патал
* Эсперантодин гьакӀ грамматика, гзаф мисалрихъ галаз 
*
Хеб

**КӀвалин хеб** () — Кьвекекрен некхъвадайди сихилдай Хперин тухум кьвекрчунинбур.
Велс

**Велс** (валл. Cymru [ˈkəmrɨ], ингл. Wales [ˈweɪlz]) — сад кьудакай административ пай Гилигнавай Пачагьвал ЧӀехибританиядани Кефердин Ирландияда.
Япон чӀал

**Япон чӀал** (**日本語** *нихьонго*) — японрин хайи чӀал, гьакӀни Япония гьукуматдин официал чӀал. Рахазвайбурун кьадар — 140 миллион кьван кас, 125 млн касдин хайи чӀал (дуньяда 9-й чка кьунва).
Дезоксирибонуклеин цуруцӀ

**Дезоксирибонуклеи́н цуруцӀ** (**ДНЦ**) — чан алай организмрин виликфинин ва чпин функцияр кьиле акъудунин генетик программа хуьдай, несилдикай несилдиз тухудай ва реализация ийидай макромолекула.

Эукариотрин клеткайра (мисал яз, гьайванар ва я набататар) ДНЦ клеткадин хвехуьна хромосомрин къене авайди я, ва гьакӀни са шумуд клеткадин органоидрин къене ава (митохондрийрин ва пластидайрин).

Прокариотик организмрин клеткайра (бактерийрин ва архейрин) ДНЦ гьалкъадин ва я цӀарцӀин молекула, нуклеоид, къенепатай клеткадин мембранадиз галкӀанава. Абуруз ва агъа эукариотриз (мисал яз, дрожжайрин) плазмидаяр лугьудай чӀехитушир, асул гьисабдалди гьалкъадин ДНЦ-дин молекулаяр жезва. Идалай гъейри, ДНЦ са- ва я кьвецепдин молекулайривай ДНЦ къенеавай вирусрин геном арадиз гъиз жеда.

Химиядин жигьетдай, ДНЦ — тикрар жезвай блокрикай — нуклеотидрикай — ибарат жезвай яргъи полимер молекула я. Гьар са нуклеотид азотдин дибдикай, шекердикай (дезоксирибозадикай) ва фосфат кӀеретӀдикай ибарат я.
ДНЦ къене азотдин дибрин кьуд жуьре авайди я (аденин, гуанин, тимин и цитозин).

## Эдебият
* *Альбертс Б., Брей Д., Льюис Дж. и др.* Молекулярная биология клетки в 3-х томах. — М.: Мир, 1994. — 1558 с. — ISBN 5-03-001986-3.
* *Докинз Р.* Эгоистичный ген. — М.: Мир.
* История биологии с начала XX века до наших дней. — М.: Наука, 1975. — 660 с.
* *Льюин Б.* Гены. — М.: Мир, 1987. — 1064 с.
* *Пташне М.* Переключение генов. Регуляция генной активности и фаг лямбда. — М.: Мир, 1989. — 160 с. Все форумы &gt; Книга «переключение генов» М. Пташне
* *Уотсон Дж. Д.* Двойная спираль: воспоминания об открытии структуры ДНК. — М.: Мир, 1969. — 152 с.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Биология

**Биоло́гия** (, био, уьмуьр;  — чирвал, илим) — уьмуьрдикай илим я (чан алай тӀебиатдикай), тӀебии илимрикай сад я; и илимдин объектар чан алай махлукьатар ва абурун элкъвена къваларив гвайбурухъ сад — садахъ галаз алакъа аваз кар авун я.

## Биологиядин дисциплинаяр
Акарология — Анатомия — Альгология — Антропология — Бактериология — Биогеография — Биогеоценология — Биотехнология — Биоинформатика — Океандин биология — Виликфинин биология — Биометрия — Бионика — Биосемиотика — Биоспелеология — Биофизика — Биохимия — Ботаника — Биомеханика — Биоценология — Биоэнергетика — Бриология — Вирусология — Генетика — Геоботаника — Герпетология — Гидробиология — Гистология — Дендрология — Зоология — Зоопсихология — Иммунология — Ихтиология — Колеоптерология — Космосдин биология — Ксенобиология — Лепидоптерология — Лихенология — Микология — Микробиология — Мирмекология — Молекуляр биология — Морфология — Нейробиология — Палеонтология — Палинология — Паразитология — Радиобиология — Систематика — Систем биология — Синтетик биология — Спонгиология — Таксономия — Теоретик биология — Териология — Токсикология — Фенология — Физиология — ЧӀехи нервдин кӀвалахдин физиология — Гьайванринни инсандин физиология — Набататрин физиология — Фитопатология — Цитология — Эволюциядин биология — Эмбриология — Эндокринология — Энтомология — Этология

## Зарият

## Баянар

## Шикилар

File:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|Animalia - Bos primigenius taurus
File:Zboże.jpg|Planta - Triticum
File:Morchella esculenta 08.jpg|Fungi - Morchella esculenta
File:Fucus serratus2.jpg|Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
File:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
File:Halobacteria.jpg|Archaea - Halobacteria
File:Gamma phage.png|Virus - Gamma phage


## ЭлячӀунар
Дуьньядин чими хьун

**Дуьньядин чими хьун**, **Глобал чими хьун** — XX ва XXI виш ийсара Чилинни Дуьньядин океандин атмосферадин йисан юкьван дережадин температурадин къвез-къвез хкаж хьунин процесс.

Климатдин масакӀа хьунин гьуьзетунин кардал алахъзавай экспертрин гьукуматринарадин кӀеретӀдин позиция ам я хьи, кеспиятдин инкъилаб гатӀумнилай (XVIII виш ийсан кьвед лагьай пай эгечӀунилай) инихъ Чилин юкьван температура 0,7 °C хкаж хьанва, ва эхиримжи 20 ийсан къене дуьньядин чими хьун инсандин кар-кеспидин нетижада арадиз атанва, яни антропоген факторрин нетижада: мисал яз, парникдин эффект арадал гъизвай карбондин оксид (CO2) ва метан (CH4) хьтин газар атмосферадиз ахъаюн.

## Зарият

## Баянар

## ЭлячӀунар
Археяр

**Археяр** ( -кай «лап цӀуру чӀаварлай авай, дегьчӀаван, цӀуру») — чан алай организмрин домен ( Карл Вёзедин пуддомендин системадалди Бактериярни Эукариотар галаз). Археяр хвех, я тахьайтӀа гьар гьихьтин хьайитӀани са мембрандин органеллар авачир саклеткадин микроорганизмар я.

## Синифриз ччара авун

Алай чӀава  архейрин 5 тип ччара ийизва:
* *[[Crenarchaeota]]* — термофилар, термоацидофилар, гугртдин анаэроб бактерияр;
* *[[Euryarchaeota]]* — метаноген ва галофил археяр;
* *[[Nanoarchaeota]]* — тек сад тир чидай жуьре *[[Nanoarchaeum equitans]]*;
* *[[Korarchaeota]]* — 
* *[[Thaumarchaeota]]* .
Арада 6-й типни ччара ийизва — Aigarchaeota.

**ДОМЕН ARCHAEA**
**Тип 1 [[Crenarchaeota]]**
* Синиф I. Thermoprotei

**Тип 2 [[Euryarchaeota]]**
* Синиф I. Methanobacteria
* Синиф II. Methanococci
* Синиф III. Halobacteria
* Синиф IV. Thermoplasmata
* Синиф V. Thermococci
* Синиф VI. Archaeoglobi
* Синиф VII. Methanopyri
* Синиф VIII. Methanomicrobia

**Тип 3 [[Thaumarchaeota]]**

**Тип 4 [[Korarchaeota]]**

**Тип 5 [[Nanoarchaeota]]**

**Тип 6 [[Aigarchaeota]]**

## Эдебият
## Баянар

## ЭлячӀунар
Постессив аватвал

**Постессив аватвал** - лезги, агъул чӀалара гьалтзавай граматикадин къайда
.

## Баянар
Лелевар

**Лелев** () — Африкада, Азияда ва Кьиблединни - РагъэкъечӀдай Европада гьалтзавай кицерин хзандиз талукь тир пуд ва я кьуд жуьредиз ганвай умуми тӀвар. Кефер Америкада авай койотдинни лелевдин яшамиш жезвай майдандин экологиядин гьал сад я. ЧӀехи тушир, юкьван алцумрин, лешер ва амукьаяр недай як недай гьайван. Адан яргъи кӀвачер ва акӀажай кӀирер, некхъвадай гъвечӀи гьайванрал, нуькӀверал ва рептилиярал гъуьрч ийиз кутугзава. 16 км/сятда йигинвилелди катун яргъал вахтуна хуьз жезва. Йифен хурушумра мадни актив я.

Лелевриз моногамия хас я, яни эркек лелевриз са диши лелевдилай пара тахьунин къайда. Абуру чпин майданар кьетӀьивилелди хуьзва: чарабур чукӀурза ва чилер чухьвадив ва нежесдив лишанарзава. Абур яшамиш жезвай чилерин майдан гзаф гегьенш жен мумкин я. И чилера шарагар, чпиз маса чилер жугъурдалди диде — бубадихъ галаз яшамиш жезва. Гагь лелевар лужаризни кӀватӀ жезва, мисал паталай, гьатнавай чӀехи леш санал тӀуьн паталай. Амма гъуьрчез адетдалди кьилдиз ва я жуьтуьна экъечӀзава.

## Этимология
Лезги чӀалан нугъатрин чӀехи пайда азербайжан чӀалакай къачунвай «чакъал» гаф кардик ква (юкьв. азрб *чаггал*). Амма Зизик, Вини СтӀал ва Юкьван СтӀал хуьрера лезги чӀалан асулдай авай *лелев* гаф амукьнава. И гаф, са мана авачир кьве *лев* ванерин сад - садахъ гилигунин нетижада арадал атанвайди я. 

## Таксономия
1816 йисуз Лоренц Окендин *Lehrbuch der Naturgeschichte* улубдин пудлагьай том акъатна, гьина кирамди кеферамерикадин кайотдин ва лелевдин сарарин сад хьтинвал хкягъна, ва и кьве гьайван цӀийи *Thos* сихилдиз талукь авуна. Амма садани и теклиф кьабулач.

Гилан чӀаван чирна — жугъурунар лелеврин жуьрейрин арайра авай мукьвавилер тестикьарна. Къецепатай сад — садаз пара ухшар хьайитӀани, вири сад хьиз туш. Зулар авай лелев ва кӀул чӀулав лелев сад — садав пара мукьва я, амма маса африкадин ва евразиядин чӀуру кицерикай ва жанавуррикай тахминан 6 — 7 млн йис идлай вилик чара хьанвай. ГьакӀан лелев ва эфиопиядин жанавур, рехи жанавурдин, кӀвалин кицин ва койотдин сихилдиз талукь я.

## Жуьреяр

## Баянар

## ЭлячӀунар
Вилиам Шекспир

**Уилям Шекспир** (; 1564, Стратфорд-на-Эйвоне, Англия — 23 апрел 1616, гьана) — алакьунар авай Англиядин драматург, шаир.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Уилям Шекспир (1564—1616)
Постелатив аватвал

**Постелатив аватвал **  (*Къакъатунин кьуд лагьай падеж*)  - лезги чӀала гьалтзавай граматикадин къайда
.

Суалриз жаваб гуда **нихъай ?**,  **квехъай ?**

## Баянар
Лимон

**Лимон** () — гибрид журе тарарин тухумдай **[[Цитрус]]** (*Citrus*) трибар **Цитрусринбур** (*Citreae*) сихилдай Рутрин (*Rutacea*).
Коппа (гьарф)

. Гьарфуни мана гузвай лезги чӀалан **Къ** гьарфуни къалурзай ван.
Алжир

**Алжир** (, *аль-Джаза́ир*, официал тӀвар **Алжирдин Халкьдин Демократиядин Республика** (, *аль-Джумхурия аль-Джазаирия ад-Димукратия аш-Шааби́я*) — Африкадин кеферни рагъакӀидай патарин арада авай гьукумат.

## Тарих

Къадим замандинда хьунухьда дегь ливиядин тайифаяр ацукьун.

IX—II вишйисан чи э.в. — Финикиядин колонияр.

III—II вишйисан чи э.в. — гьукумат Нумидия.

46 йис э.в. — Рум империядин провинция я.

534 йис — Византиядин иесивал.

VII виш йис — Арабрин халифат эцигун, Алжирдин Исламизация ва арабизация.

1518 йис — Осман империядин провинция я. Алжир пиратрин юкьва авун.

1830 йис — Франциядин колонизация кьил. 1848 йис — «Французрин Алжир» ччил эцигун.

1954 йис — Халкьдин Азадвал Фронт туькӀуьрун.

1962-йисуз 5 июлдиз — Франциядилай аслутуширвал малумарнава.

1991-й декабрдиз дяведин диктатура эцигун.

## География

### Административ паюн

Алжир — унитар республика я;

48 вилайятар (провинцияр) акатзава ().

# Адрар
# Эш-Шелифф
# Лагуат
# Ум-эль-Буахи
# Батна
# Беджая
# Бискра
# Бешар
# Блида
# Буира
# Таманрассет
# Тебесса
# Тлемсен
# Тиарет
# Тизи-Узу
# Алжир
# Джельфа
# Джиджель
# Сетиф
# Саида
# Скикда
# Сиди-Бель-Аббес
# Аннаба
# Гельма
# Константина
# Медеа
# Мостаганем
# Мсила
# Муаскар (Маскара)
# Уаргла
# Оран
# Эль-Баяд
# Иллизи
# Бордж-Бу-Арреридж
# Бумердес
# Эль-Тарф
# Тиндуф
# Тиссемсилт
# Эль-Уэд
# Хеншела
# Сук-Ахрас
# Типаса
# Мила
# Айн-Дефла
# Наама
# Айн-Темушент
# Гардая
# Релизан


## Эдебият
* Главса М. Спящий пробуждается. Путешествие по Алжиру. М.: Географгиз, 1959.
* Ланда, Роберт Г. История алжирской революции 1954—1962 гг. М.:  1983. 
* Ланда, Роберт Г. История Алжира. XX век. М.: 1999.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* Официал гьукуматрин сайт  
* Статистика 
* Алжирдин цӀийи хабар сайт
Спидбол (наркотик)

**Спидбол** () — рапуналди хъиртишриз ягъзавай героиндинни кокаиндин акахьун. Дуьньяда авай кокаиндин виридалай хата авай жуьре.

КӀеви хушвал ва эйфория гъизва, кьве затӀунин таъсирар санал жем ийизва, рикӀин къалабулух ва къах хьунин гьисс алудзава. Терьякдинбуруз талукь тир героиндин ва психосимулятор кокаиндин кьве патахъай гузвай таъсир, инсандин организмдиз зурба хатаяр гузва. Ихьтин акахьун рикӀинни - хъиртишрин системадиз бегьем четинвилер галукьарзава, пара заландаказ ва азабар галаз физвай нефс хуьнин синдром галай бедендин аслувал арадал гъизва. 

Кокаиндин таъсир героиндин таъсирдилай фад алатзава, ва эхиримжидин таъсирди нефесдин кимивал гъун мумкин я.

## Спидбол кьабулуникай кьейи тӀвар ван авай ксар
* Жан-Мишель Баския, чӀугвар-неоэкспрессионист.
* Джон Белуши, актёр, сценарист.
* Кен Каминити, америкадин бейсболист.
* Крис Фарли, актёр, «Ниндзя из Беверли-Хиллз» фильмда кьилин роль тухванай.
* Зак Фолли, EMF группадин басс - гитарист.
* Брент Мидланд, Grateful Dead группадин чӀагъан ядайди.
* Ривер Феникс, актёр.
* Лоуэлл Джордж, Little Feat группадин американви мани ядайди ва манийрин кирам.
* Тревор Годдард, англиядин актёр. 
* Пит Фарндон, The Pretenders рок - группадин басс - гитарист.
* Джои Стефано, америкадин поронографиядин актёр.
* Эрик Шоу, бейсболист.
* Хиллел Словак, Red Hot Chili Peppers группадин гитарист.
* Себастьян Гьорсли, Лондондин чӀугвар.
* Митч Гьедберг, америкадин комик.
* Лейн Стэйли, Alice in Chains группадин вокалистни зари.
* Джуди Силл, америкадин манияр лугьудайди ва манийрин кирам.
* Георг V, ЧӀехибританиядин ва Ирландиядин Садхьанвай Королвалдин король.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Хунзах район

**Хунзах район** () — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Хунзах хуьр я.

## География
Район Дагъустандин лап рагъакӀидай пата ала ва Гьумбет, Ботлих, Ахвах, Шамил, Гуниб, Гергебиль ва Унцукул районрихъ галаз са сергьятра ава. 

Райондин майдан 551,91 км² я. 

## Тарих

## Агьалияр
Йисариз килигна Хунзах райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2010 йисан Вириурусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Хунзах райондин миллетрин сиягь:

## Администрациядин паюнар
Райондик 59 хуьр ва 24 муниципалитетар акатзава (**къалин** шрифтдив, са шумуд хуьрерин арадай администрациярин юкьвар къалурнава);

# «Амишта» хуьруьнсовет — **[[Амишта]]**, Гондокори, Джалатури
# «Амущи Большое» хуьруьнсовет — **[[Амущи Большое]]**, Амущи Малое, Аркида
# «Ахалчи» хуьруьнсовет — **[[Ахалчи]]**, Ахтини, Матлас, Тумагари, Химакоро, Цалкита
# «Батлаич» хуьруьнсовет — Батлаич, Арада
# «Буцра» хуьруьнсовет — **[[Буцра]]**
# «Гацалух» хуьруьнсовет — **[[Гацалух]]**
# «Гоцатль Большой» хуьруьнсовет — **[[Гоцатль Большой]]**, Гоцатль Малый
# «Мочох» хуьруьнсовет — **[[Мочох]]**
# «Мушули» хуьруьнсовет — **[[Мушули]]**
# «Обода» хуьруьнсовет — **[[Обода]]**, Гозолоколо, Гортколо, Квами, Нуси
# «Оркачи» хуьруьнсовет — **[[Оркачи]]**
# «Орота» хуьруьнсовет — **[[Орота]]**
# «Очло» хуьруьнсовет — Очло, Архида
# «Самилах» хуьруьнсовет — **[[Самилах]]**, Акаро
# «Сиух» хуьруьнсовет — **[[Сиух]]**, Сентух
# «Тануси» хуьруьнсовет — **[[Тануси]]**, Хачта, Эбута
# «Тлайлух» хуьруьнсовет — **[[Тлайлух]]**, Текита, Цельмес
# «Уздалросо» хуьруьнсовет — **[[Уздалросо]]**, Кахикал, Тагада
# «Харахи» хуьруьнсовет — **[[Харахи]]**
# «Хариколо» хуьруьнсовет — **[[Хариколо]]**, Ках, Красное Село
# «Хиндах» хуьруьнсовет — **[[Хиндах]]**, Коло
# «Хунзах» хуьруьнсовет — **[[Хунзах]]**, Арани, Баитль, Геничутль, Гонох, Заиб, Накитль, Хини, Чондотль
# «Цада» хуьруьнсовет — **[[Цада]]**
# «Шотода» хуьруьнсовет — **[[Шотода]]**

## Культура

## ТӀебиятдин ва тарихдин чкаяр
* Мочох вир.
* Тобот чарчар.
* Цадаса Гьемзета уьмуьр гьалай кӀвал-музей.
* Арани кӀеле — XIX виш йисан минара.
* «Матлас» (къвезмай чӀаувз Къавкъаздин виридалайни чӀехи курортрикай сад жеда)

## ТӀвар-ван авай ксар
* Дибир-Кади Хунзахви (1742 — 1817) — алим, лингвист ва зари. Араб чӀалан илимрин корифей, зурба алим, авар кхьинар туькӀуьрай кас.
* Умма-хан IV — Аваристандин регьбер.
* Ахбердил Мугьаммед (1804 — 1843) — Имам Шамилан садлагьай муьрид.
* Гьемзет-бек (1789 — 1834) — Дагъустандин имам.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Муниципалитеты Дагестана МО "Хунзахский район"
* Сайт Хунзахского района
* Официальный сайт администрации района
* Официальный сайт Президента Республики Дагестан: Хунзахский район 
* Хунзахская газета «Сельский труженик»
Сочи

**Сочи** — Урусатдин Краснодар крайдин авай шегьер.

Шегьер ЧӀулав гьуьлуьн къерехдал ала. 2014 ХъуьтӀуьн Олимпия къугъунардин чка шегьер.

## Агьалияр
Агьали — 343,3 агъ. кас (2010 йис). Агьалидин кьадардай Урусатда 52-ай чкада ава.

## ЭлячӀунар
* Шегьердин официал сайт  
*
Хунзах

**Хунзах** (авар: *Хунзахъ*) — Дагъустандин Хунзах райондин хуьр, административ юкь.

Ксарин кьадар - 3,7 агъзур (2002). Хуьре аварар амукьзава.

## Тарих
Авар ханвалдин кьилин шегьер тир. 1837 йисуз урусри кьунвай, 1843 йисуз имам Шамилян гъилик акатнай, 1859 йисуз мадни урус къушунрин гьукумдик акатнай. 1864 - 1869 йисара ина дяведин къеле эцигнай. 1864—1928 йисара Авар округдин административ юкь статус къачунвай.

## ТӀвар - ван авай хунзахвияр
* Абу-Муслим — шейх, аваррин арада ислам дин гегьеншарзавай кас, Хунзахда кучукнавайди я.
* Умма-хан Аварский — аварви хан
* Алиханов-Аварский, Махсуд — урусатдин генерал, Хунзахви
* Гьажи-Мурат Хунзахви — аварви ханрин некӀедин стха, виридалай къетӀи ва кар алакьдай сувави регьбер. Лев Толстойдин кьисадин персонаж .
* Мегьемедбекова, Загьидат Мегьемедовна (1920-1999) — Дагъустан чирдай макит.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Сайт Хунзахского района
* 
* Топографическая карта K-38-58. Хунзах
* Неофициальный сайт села Хунзах