open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Эрменистан

**Эрменистан** (**Эрмения**) () — Къавкъазда авай гьукумат. Кьилин шегьер — Ереван. Гьукуматдин чӀал эрмен чӀал я. 95 % кьван агьалияр хашпара диндик ква.

## Тарих
28 майдиз 1918 йисуз Садлагьай Республика Эрмения арадал атана.

22 мартдиз 1993 йисуз республика Эрмения СМТ кьабулна, ва 25 январдиз 2001 йисуз Европадин Меслятдиз кьабулна. 2008 йисуз гьукуматдин кьиле Серж Саргсян акъвазна, ва февральдин 2013 йисуз кьвед лагьай сеферда кьиле ахкъвазна.

## География
Гьукумат 10 областдикай ва Ереван шегьердикай ибарат я.

## Гьукуматдин нухрин кьадар

2007 йисуз Эрменияда 915 хуьрни ва 49 шегьер авай.


Файл:Yerevan-Republic Square-44-Transport-2019-gje.jpg|Yerevan
Файл:Garni-20-Tempel-von Nordwesten-2019-gje.jpg|Garni
Файл:Vagharshapat-St Hripsime-04-2019-gje.jpg|Vagharshapat
Файл:Khor Virap-Muttergotteskirche-04-2019-gje.jpg|Khor Virap
Файл:Sevanavank-Sevansee-02-2019-gje.jpg|Sevanavank
Файл:Areni-1-Vogelhoehle-10-Eingang-2019-gje.jpg|Areni


## Баянар

## ЭлячӀунар
* Гьукуматдин официал сайт
Швеция

**Швеция** () — Кеферпатан Европада авай гьукумат; майдан — .

Скандинав зуростровдин рагъэкъечӀдай ва кьибле пата чка кьунва. РагъакӀидай патай Норвегиядихъ, кефердинни рагъэкъечӀдай патай Финляндиядихъ галаз сергьятда ава, кьибле ва рагъэкъечӀдай патай Балтик гьуьлдин ва Ботник заливдин ятари кьунва.

Швецияда 9,8 милион кас яшамиш жезва.

## Административ паюн

## Список ленов
Швеция — унитар пачагьвал я; 21 ленни () 290 шегьерарни коммунар () акатзава. 2015-й йисан 30 июнь ленар сиягь

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* Официал туриствилин сайт
Экуьнин патар

**Дуьньядин патар** тахьайтӀа **Экуьнин патар** — географияда авай чилин патар я. Абур кьуд ава: кефер, кьибле, рагъакӀидай, рагъекъечӀдай. Географик картайрин парабурал кефер пад виняй я. 

Умумидуьньядин латин лишанар: **N, S, W, E** (North, South, West, East — *Норф, Сауф, Вест, Ист*). Урусатда: **С, Ю, З, В** (Север, Юг, Запад, Восток).
Эскимос-алеут чӀалар

**Эскимос-алеут чӀалар** — 

## Классификация
* **Алеут чӀалар**
** Алеут чӀал ва икӀа Унанган чӀал (Unangam Tunuu)
* **Эскимос чӀалар**
** Юпик чӀалар
*** Сиреникдин юпик чӀал (Uqeghllistun)
*** Юкьван юпик чӀалар
**** Сибирдин юпик чӀал (Yupigestun)
**** Наукандин юпик чӀал (Нывуӄаӷмит)
**** Аляскадин юпик чӀал (Yugtun)
***** Чевакдин чупик (Cugtun)
***** Нунивакдин чупик (Cugtun)
**** Алютик чӀал ва икӀа Сугпиак чӀал (Sugcestun, Sugtʼstun, Sugtestun, Alutiitstun)
** Инуит чӀалар
*** Инюпиак чӀал (Iñupiatun)
*** Чапла Канададин инуит чӀал (Inuvialuktun)
*** Кьибле Канададин инуит чӀал ва икӀа Инуктитут чӀал (Inuktitut ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ)
*** Гренландидин инуит чӀал (Kalaallisut)

## ЭлячӀунар
Эяк чӀал

**Эяк чӀал** (эяк. I·ya·q, тлин. Yatk̲wáan, ингл. Eyak)

## Гафалаг
Куьруь эяк гафалаг:

* **xǝwa** кицӀ
* **kuutschi ** жанавур
* **tsʼiyu ** чӀулав сев
* **kʼudǝʔuhdg** кака
* **qʼāš** дабан
* **ɬilāʔ** итим
* **qāt** къарамат (остров)
* **tʼuʔčʼ** чӀулав 
* **khatl** къацу
* **tɬãt ** вили
* **tsʼaʔ** палчух
* **kaač ** одеяло
* **tsʼaagɬ** зинбил
* **tsĩ:dz** хийал, ахвар 
* **tzatlkh** накьв
* **tʼãtɬ** цӀакул, пеш
* **kugɬ** кӀарацӀар цӀайуниз
* **tlehatl** пака
* **tleki** сад

## Алукьун
* Word-Lists of the Languages of Russian Alaska by F. P. von Wrangel & M. I. Nosov 1839 (digital typography 2009) 

## Тистикьар
Юпик чӀалар

**Юпик чӀалар** (ингл. *Yupik languages*) — чӀалан мехел, каккатзавай эскимосс чхелдик  эскимос-алеут хзандин. Ава вад чӀал, гьабур къакъатзава чпин арада гзаф рахунрал ва нугъатрал. Рахазвайбрин кьадар 14 агъзур кас.

## ЧӀаларал апай хьун
* Сиреникдин юпик чӀал (Uqeghllistun)
* Юкьван юпик чӀалар
** Сибирдин юпик чӀал (Yupigestun)
** Наукандин юпик чӀал (Нывуӄаӷмит)
** Аляскадин юпик чӀал (Yugtun)
*** Чевакдин чупик (Cugtun)
*** Нунивакдин чупик (Cugtun)
** Алютик чӀал ва икӀа Сугпиак чӀал (Sugcestun, Sugtʼstun, Sugtestun, Alutiitstun)

## Кхьинрин кьиспес
Аляскадин латин ухшар тир.

Йупик Сибирда (Урусатда) ишлемишзава Кирилл алфиб.
Юпитер

**Юпитер** (символ: )

## ЭлячӀунар
* 
* Jupiter Fact Sheet  
;Юпитер шикилар сайтар
* Jupiter Section of ALPO-Japan-Latest  
* Jupiter By Christopher Go 
* Arkansas Sky Observatory  
* Энтони Вэсли сайт  
* Фотогалерея: Юпитер «Звёздный Каталог России»
Юсуф ал-Лезги

**Юсуф ал-Лезги** (XI виш йис) — индиядин Багьрам шагьдин имаратда къуллугъ авур шаир.
Февраль

**Февраль** (виликан тӀвар — **Эхен**) — кьведлагьай григорий календардин варз.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* Лезги варцар тӀварар
Яру гьуьл

**Яру гьуьл** (араб البحر الأحمر *Bahr el-Ahmar*, чув ים סוף *Yam Suf*) — гьуьл.
Яхулар

**Яхулар** чпин чӀалал Лак

## ЭлячӀунар
* www.lakia.net
* Яхулрин ччил
* dhis.dgu.ru 
* Сайт Кавказдин ксаркай
Уругвай

**Уругвай**, официал тӀвар **РагъэкъечӀдай патан Республика Уругвай** () — Кьибле Америкадин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата, Атлантик океандин къерехда чка кьунвай гьукумат.

Кефер пата Бразилиядихъ галаз, рагъакӀидай патани Аргентинадихъ галаз сергьятра ава, кьибле ва рагъэкъечӀдай патарай Атлантик океандин ятари кьунва.

Къураматдин сергьятрин яргъивал — 1564 км, ятарин къерехдин сергьятрин яргъивал — 660 км я.

Кьилин шегьер — Монтевидео. Агьали — 3,3 млн кас.

## Тарих

Уругвайдин ччилер испанжуври кьадалди ина чарруа тайифадин индеецар яшамиш жезвай. XVI виш йисуз иниз пара къадарда испанжуврин гьахьун эгечӀнай.

## Чилинмакит
Уругвайдилай рагъакӀидай падахъ гала Аргентина, галаз сергьят ава 579 км. Бразилиядихъ (кефер ва кефердинни рагъэкъечӀдай патан ара) галаз 985 км. Уругвайдилай рагъэкъечӀдай падахъ гала Атлантик океан ва кьибле — эстуарий (гьуьлуькай залив) Ла-Плата.

Дуьньяда Уругвайди чӀехивиляй 88-лагьай чка кьазва, Кьиблепатан Америкадани 11-лагьай чка.

### Департаментар

Уругвай — унитар республика; са эхтияр авай 19 департаментар (*departamentos*) ва 89 муниципияр (*municipios*) акатзава.

## Кас
Халкь: 3323,9 млн ксар. ЧӀал — испанрин (рио-де-ла-платрин нугъат).

Гзафбур уругвайар хашпара дин хабарар кьун: хашпара дин католикар — 47,1 %, протестантар — 11,1 % ва мас. атеистар ва агностикар — 17,2 %.

## Шикилар

Файл:PlazaIndependencia1.jpg|Индепенденсия майдан (Монтевидео)
Файл:Centenario - Peñarol vs LDU Quito.jpg|Сентенарио стадион
Файл:Punta del este3.jpg|Пунта-дель-Эсте
Файл:Uruguay caravana.jpg|Уругвайдин футболдай хкянавайди (2010)
Файл:Suárez Forlan (cropped).jpg|Луис Альберто Суарес, Диего Форлан
Файл:Natalia Oreiro.jpg|Наталия Орейро


## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* República Oriental del Uruguay | Sitio oficial
Абзац

**Абзац** () — кхьинра цӀийи цӀарцӀелай эгечӀзавай чка. Кьве абзацдин арада авай цӀарари кьунвай чка. Абзац кьвед ва са шумуд цӀарцӀикай ибарат жеда.
Афинар

**Афинар** () — Грециядин, Аттикадин администрациядин ва Афинар перефериядин (префектурадин) кьилин шегьер я.

Шегьерди Эгей гьуьлуьн заливда авай Пирей портунилай 8 км кефердинни рагъэкъечӀдай патахъ мукь (чка) кьунва; ам 169 метр кьакьанвал авай Акрополисдин рагар-чахар авай кӀунтӀарин ва 112 метр кьакьанвал авай Ареопагдин элкъвена вири патарихъ эцигнава. Аттикадин юкьван платодин кьибледин пата, Кефиссни Илиссос суван вацӀар физвай арайра мукь (чка) кьунва.

Афинар — дуьньядин виридалайни цӀуру шегьеррикай сад, адан 3400 йисарилай пара я. Садлагьай инсанрин аваз хьун чи эрадилай вилик 11-7 агъзур йисариз талукь я. Шегьердиз Афина хнуб-гъуцардин (дегь чӀаван полис лувак хуьзвайди) гьуьрметдай тӀвар гана.

Афинариз бул тарих ава. Дегь чӀаван Афинар къудрат авай шегьер-полис, зурба метлеб квай чирвилер гудай юкь тир. Классикадин девирда (чи эрадилай вилик V-лагьай виш йисуз) шегьер-гьукумат вичин вилик финин лап вини кьилив агакьна. Афинар — Европадин цивилизациядин кьеб, вири дуьньядин демократиядин диге (ватан) я.

ГьакӀ месэла, шегьердихъ галаз европадин философиядин диб эцигнавай Сократ, Платон, Аристотель философрин тӀварар ва драмадин диб эцигай Эсхил, Софокл, Еврипид трагикрин тӀварар галкӀанвайбур я. Дегь чӀаван Афинарин сиясатдин къурулуш — демократия тир.

Къе Афинар — гилан чӀаван космополитизмдин мегаполис, Грециядин сиясатдин, экономикадин, медениятдин, финансринни индустриядин уьмуьрда юкьван мукь (чка) кьунва. 2012-лагьай йисан нетижада, маса къачунин алакьунал гьалтайла шегьер девлет авай шегьеррин арада дуьньяда 39-лагьай мукьдал (чкадал) алай тир, UBSдин малуматрив кьурвал, виридалайни масан шегьеррикай 77-лагьайди я.

Афинарин агломерациядин майдан — 412 км². И чил Эгалео (), Парнита (), Пендели () ва Имитос () суварри элкъуьрна кьунва. Вири агьалийрин сан-гьисаб, 2001-лагьай малуматрив кьурвал, 3 361 806 кас я (Грециядин вири агьалийрикай пудай сад). Шегьердин юкьван кьакьанва гьуьлуьн дережадилай 20 метр я, гьакӀ ятӀани шегьердин чилин рельеф жуьреба-жуьрединди я, суварни кьулувилер кваз.

## Климат

Афинрин климат — субтропикрин зур паюнин къумлухдинди я (Кепленан климатрин классификация:*BSh*). ХъуьтӀуьз кьериз-кьериз мекьи жезва, са бязи чӀавара живер къвазва. Гад лап чимидини кьурагьвал авайди я. Навани цӀехуьл варцарин арада кьезил мекьивилер тежер я. Са кьадар кьванни чӀехи къвалар са шумуд варцарин къене авачиз хьун мумкин я. Аравилин гьуьлуьн таъсирдин нетижада зул лап яргъал фейиди я, гьакӀни гатфар са кӀус иглеш (геж) алукьзава.

## Стхавилин шегьерар

**Шегьерар-партнерар:**

*  Париж (), Франция (2000)
*  Ереван (), Армения
*  Рим (), Италия

## ЭлячӀунар
* 
* Официал шегьердин сайт
* Грекрин нациядин туристдин организациядин сайтда профил

## Баянар
Австралия (континент)

*[[Австралия (гьукумат)]]*

**Австралиа** (, от &nbsp;— «тийижир кьиблепатан ччил») — континент, шардин Кьибледин зур пай ава. Австралиядин къерехар кьве океанди кьунва: Секин ва Индиядин. Саддагьай арада европавияр Австралиядал эвичӀун Нидерланддин гьуьлерал сиягьатчи Виллем Янсзон, 1606-лай йиса кьуьл илисун рагъакӀидай кьердал полуостров Кейп-Йорк.

## География
Австралиядин континент гьазур хьун виридалайни гъвечӀи ччилай континент дуьнйада, вири майдан 7 659 861 км²-да, ва гьа тегьерда Австралия виридалайни ири къарамат Ччилда. Континентдин яргъивал кефер падай кьибледал — 3700 км патав, гьаркьуьвал рагъакӀидай рагъэкъечӀдайдал — 4000 км патав.

## Тистикьар
Хкем

**Хкем**, **ЦӀийи Хкем** () — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай хуьр. «Ахцегьрин» хуьруьнсоветдик акатзава.

## География
Хуьр Ахцегь райондин рагъэкъечӀдай пата, Самур вацӀун чапла къерехдал, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 200 м яргъал ала. Хуьрелай 2 км мензилда суван чкада, тарихдин хуьр тир гадарнавай ЦӀуру Хкем хуьруь чка кьунва. 

## Тарих
Хуьруьн тарих адан тарихдин чка тир ЦӀуру Хкемрихъ (Вини Хкем) хуьурьхъ галаз алакъалу я. Хуьруьн тарихдикай гегьенш малуматар гузвай гъилив кхьинар чав агакьнач, амма Самур округдиз талукь тир документра хуьруьн тӀвар гзаф сеферда кьазва. 

XIX виш йисуз Хкем хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Ахцегьпара наибвалдиз талукь тир. Хъуьлерихъ хуьруьхъ галаз Хкемрин хуьруьнжемятдик акатзавай.

1966 йисуз сувал алай Вини Хкемрин агьалияр са кьадар кьибле патахъ галай къулай чкадиз куьч хьана гилан Хкем хуьр кутунай. Идан себебар цӀийи чкада уьмуьр гьализ регьят шартӀар ва Самур вацӀуз мукьвавал тир.

## Агьалияр
Йисариз килигна Хкем хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 406 касди уьмуьр ийизвай. Вири лезгияр, суни-мусурманар я.

## Экономика
Хуьре 70 кьван кьилдин майишатар ава. Хуьруьн агьалидин асул пай хуьруьн майишатдин — бахчахъанвал, лежбервал, лапагар хуьнин крарал алахънава.

## ТӀвар - ван авай хуьруьнвияр
* Хкем Жамалдин — лезги зари.
* Гьажи Абдурагимов (1936) — физик ва тариххъан, машгьур «Кавказская Албания - Лезгистан» улубдин кирам.
* Межидов, Марат Энверович (1982 10 декабрь) — 2008 йисан 75 кг заланвилин категорияда, акахьай женгер спортдин жуьредин Урусатдин гзафбаран чемпион. 2007 йисан Дуьньядин кубокдин гимишдин призёр. 2009 йисан Дуьньядин кубокдин кишпирдин призёр. Универсал женгинин спортдин жуьредай 2009 йисан Европадин Чемпионатдин Къизилдин призёр. Кунгфу-саньда спортдин жуьредин Дуьньядин Чемпионатдин Къизилдин призёр.

## ЭлячӀунар
* В селе Хкем Ахтынского района построили новый ФАП
* Ахцегь райондин сайт
Вьетнам

,  — Азиядин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата авай гьукумат я.

Кьилин шегьер — Гьаной я. РагъакӀидай пата Лаосдихъ, Камбоджадихъ галаз; кефер пата Китайдихъ галаз са сергьятрал ала. РагъэкъечӀдай ва кьибле патарай Кьибле-Китайдин гьуьлуьн ятари кьунва.

## ЭлячӀунар
* Permanent Mission of the Socialist Republic of Viet Nam
София

**София** (болг. *София*) — Болгариядин кьилин шегьер. Агьалияр — 1,3 млн.

## Стхавилин шегьерар

**Партнёр шегьерар:**
*  Париж, Франция
*  Лиссабон, Португалия

## Баянар
Аризона

**Аризо́на** (, ) — АСШ-рин ибаратдик акатай 48-лагьай штат я. Уьлкведин кьиблединни рагъ акӀидай пата чка кьунва. Юта, Колорадо ва Нью-Мексико сад хьиз «кьуд пӀипӀ авай штатрин» гьисабдик ква.


Image:San Francisco Peaks, winter.jpg
Image:Arizona_Biltmore_-_cottage_2.JPG
Image:Grand_Canyon_Powell_Point_Evening_Light_02_2013.jpg
Кореядин Халкьдинни-Демократиядин Республика

**Кореядин Халкьдинни-Демократиядин Республика**, **КХДР**, **Кеферпатан Корея** (, *Чосон Минджуджуый Инмин Конъхвагук*) — гьукумат азияда авай. Кьилин шегьер — Пхеньян.

## География
РагъакӀидай патай адан къерехар Хъипи гьуьлуь, рагъэкъечӀдай патай адан къерехар Япониядин гьуьлуь кьунва. ГьакӀни адаз кьибле патахъ Республика Кореядихъ галаз, кефердинни рагъэкъечӀдай патахъ Урусатдихъ галаз, кефер патахъ Китайдихъ галаз чилин сергьятдал ала.

## ЭлячӀунар
Нью-Джерси

**Нью-Дже́рси** (, лугьузава /nuːˈdʒɝzi/) — Америкадин Садхьанвай Штатарда Кефердинни рагъэкъечӀдай патан ара авай штат.

Кьилин шегьер — Трентон, штатдин виридалай чӀехи шегьер — Ньюарк.

## Шикилар

Image:Atlantic City Boardwalk view north from Caesars Atlantic City by Silveira Neto June 24 2012.jpg|Атлантик-Сити
Image:Firestone Library Princeton front.jpg|Принстон университетдин библиотека
Image:Delaware Water Gap.jpg|Делавэр вацӀун варар


## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Леди Гага

**Сте́фани Джоа́нн Анджели́на Джермано́тта** () дидедиз хьана , чизва дуьньяда **Ле́ди Га́га** хьиз () — америкадин паб манидар я.

## ЭлячӀунар
* 
* Официал сайт
Фаина Раневская

**Фаина Раневская**, тамам тӀвар **Фаи́на Гео́ргиевна (Григо́рьевна) Ране́вская** (, Таганрог — , Москва) — Урусатдин империя ва СССРдин актриса. Советдин халкьдин артист.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Суван Къарабагъдин Республика

**Суван Къарабагъдин Республика** ва я **АрцӀах Республика** (, ) — кьабул тавунвай гьукумат.

## Мадни килиг
* Суван Къарабагъ
* Суван Къарабагъдин автономдин область (1923—1991)

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Суван Къарабагъдин Республикадин президентдин сайт
* СКъР-дин гьукуматдин сайт 
*
Табасаранар

**Табасаранар** () — Лезги юкьал, **къабгъанарин** ва **гъумгъумарин** юкьван т1вар. Дагъустандин Табасаран районда 74 хуьре, Хив районда 25 хуьре амукьзвайбур я. Садбуру чпин табасаран ч1ал квадарна азербайджан ч1алал рахазва.

## ТӀварар
Мукьвара авай халкьари кьабгъанриз икӀ лугьузва.

* Кефер патан табасаранвияр — *гъумгъумар*
* Кьибле патан табасаранвияр— *къабгъанар*
* Къайтагъри лугьузва — *шилан*
* Агъулри лугьузва — *уханар*
* Рутулри лугьузва — *табасарандашура*
* ЦӀахурри лугьузва — *тавассаранна *

## чкаяр
Вири Урусатдин 2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунрин нетижадин малуматрив кьурвал, табасаранрин кьадар 131 785 кас тир, абурукай 53,6 агъз. (40,7 %) шегьерра, 78,2 агъз. (59,3 %) кас хуьруьн чкайра уьмуьр гьалзавай. 2002 йисуз Дагъустанда 110 агъз. пара табасаранар авай, им Дагъустандин вири агьалидин 4,3 % пай я.

Уьмуьр гьалзавай районар:
* Табасаран район (район эгьлийрин 79,7 %)
* Хив район (район эгьлийрин 58,5 %)
* Дербент район (район эгьлийрин 10,7 %)
* Каякент район (район эгьлийрин 1,7 %).
Шегьерар:
* Кьвевар (15.4)
* Каспийск (5,2 %)
* Дагъустандин ЦӀаяр (35,5 %),
* Кизляр (2 %)
* Магьачкъала (2 %).

Урусатдин Федерациядин субъектра табасаранрин кьадар.

## КӀеретӀ

## ЧӀал

## Табасаранрин хуьрер

## ТӀвар — ван авай ксар

## Баянар

## ЭлячӀунар
* http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls
* http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls
* http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rndaghestan.html
* http://www.perepis2002.ru/content.html?id=11&docid=10715289081463 
* http://president.e-dag.ru/map/36/ 
* http://president.e-dag.ru/map/37/ 
* Дербентский район
* Каякентский район
* Дербент
* Каспийск
* Дагестанские огни
* Магьачкъала
Алпан

**Алпан**, **Арран** ва я **Агванк** (, , , ) — дегь чӀаван гьукумат я.

Алпандин кьилин шегьер — Капалак (Кьвепеле, Азербайжан) (VI ассирдалди) Партав (Барда район, Азербайжан) тир.

## Баянар
Тегьран

**ТӀегьран** — ирандин кьилин шегьер.

## ЭлячӀунар
* Шегьердин официал сайт
Рутул

**Рутул** (, ) — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, «Рутул» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр ва адан администрациядин юкь. Райондин администрациядин юкь ва кьилин хуьр я. Рутул халкьдин тарихдинни культурадин чӀехи метлеб авай юкьварикай сад. 

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин кьиблединни - рагъэкъечӀдай пата, Самур вацӀун дугунин вини кьиле, Лалаан ва Рутул вацӀарин сивел, республикадин юкь тир Магьачкъаладилай 280 км кьибле пата ала.

## Тарих
XIX виш йисуз Рутул хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Лучек наибвалдиз талукь тир. Играх, ИчӀа, Кича, Лакун ва Хуник хуьрерихъ галаз Рутул хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.

## Агьалияр
Йисариз килигна хуьруьн агьалийрин кьадар:

2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 3 958 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири рутулар, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Рутул хуьруьн агьалияр, вири рутулар яз 2 127 кас тир .

Хуьре гуьгъуьнин 61 сихилар ава: *КӀирзилиер, Сагьидер, Чилхъуйер, Гьали-Юсуфар, Месийер, ЧӀаӀкъыйер, Эьмэдер, КӀаӀраӀгъыйер, Мамашийер, Сийдийер, [[Къазибегер]], Аддулвэлиер, Къафланар, Бэхъер, Кичиханар, Эмыйер, Татар, Гьивизарыйер, БакӀыйер, Къадимер, Артухъыйер, Кетер, ГьаӀсанханар, Диллерийер, Танхъыйер, Джырыхыйер, Темезер, Палашер, Суьлийер, Халакыйер, БицӀанийер, Карыйер, ТӀкьыйер, Сандусарар, Йеричивар, ХыркӀыйер, Хъинкийер, КьартӀыйер, ЦентӀийер, Кьуцурыйер, АӀмычер, Кьубыйер, ГьуӀмыйер, Мацанар, Къункъунар, Лаккуйер, Дзыдзыхъыйер, ШинтӀийер, БитӀийер, Суьхьуьйер, Къазатийер, Къузукьуйер, ШитӀанийер, Шебетийер, МагъаӀрамар, КӀакӀалыйер*.

## ТӀвар-ван авай ксар

## Баянар

## ЭлячӀунар
Литва

**Литва́** (), кьунвай лакӀаб — **Литвадин Респу́блика** ()

Кьилин шегьер — Вильнюс.

## ЭлячӀунар
* 
* Permanent Mission of Lithuania to UN in New York 
* Статистика
Хив район

**Хив район** () — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь ва кьилин хуьр — Хив хуьр я.

## География
Хив район Дагъустан Республикадин кьибле пата ала ва Табасаран, Сулейман - СтӀал, Кьурагь ва Агъул районрихъ са сергьятра ава. 

Чилерин майдан — 620 км².

## Тарих
Хив райондин бине ДАССР-дин Юкьван Комитетдин Президиумдин къарардалди 1935 йисуз кутунвай.

## Агьалияр
Йисариз килигна Хив райондин агьалийрин динамика:

2002 йисан Вириурусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьувал, райондин агьалияр 20,747 кас тир: 11.878 (57,3 %) — табасаранар, 8.725 (42,1 %) — лезгияр. 

2010 йисан Вириурусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Хив райондин миллетрин сиягь:

## Администрациядин паюнар
Райондик, вичик 42 хуьр квай 16 муниципалитетар акатзава (**къалин** шрифтдив, са шумуд хуьрерин арадай администрациярин юкьвар къалурнава);

# «Агъа-АрхитӀ» хуьруьнсовет — **[[Агъа-АрхитӀ]]**, Агъа-ЦӀинитӀ, Цлахъ, Вини-АрхитӀ — лезгияр
# «ЗахитӀ» хуьруьнсовет — **[[Агъа-ЗахитӀ]]**, ЗахитӀ, Вини-ЗахитӀ — лезгияр
# «КьванцӀил» хуьруьнсовет — **[[КьванцӀил]]**, Асадхуьр, Зиза — лезгияр
# «Кашанхуьр» хуьруьнсовет — **[[Кашанхуьр]]**, Дардархуьр, Чиликар — лезгияр
# «Хъукьвар» хуьруьнсовет — **[[Хъукьвар]]** хуьр — лезгияр
# «Цнал» хуьруьнсовет — **[[Цнал]]** хуьр — лезгияр
# «ЦӀийи Фиригъ» хуьруьнсовет — **[[ЦӀийи Фиригъ]]** хуьр — лезгияр
# «Агъа-Ярагъ» хуьруьнсовет — **[[Агъа Ярагъ (Хив район)|Агъа-Ярагъ]]**, Вини-Ярагъ, Яргиль — табасаранар
# «Зилдик» хуьруьнсовет — **[[Зилдик]]** хуьр — табасаранар
# «Гъвандик» хуьруьнсовет — **[[Гъвандик]]**, Цудук, Арчуг — кьабгъанар
# «Ляхля» хуьруьнсовет — **[[Ляхля]]**, Кулик, Кувиг, Гарик, Уртил — табасаранар
# «Межгуьл» хуьруьнсовет — **[[Межгуьл]]**, Чере — табасаранар
# «Урга» хуьруьнсовет — **[[Урга]]**, Фурдаг, Вертил, Атрик, Хурсатил, Ярагъ — табасаранар
# «Хвереж» хуьруьнсовет — **[[Хвереж (Хив район)|Хвереж]]**, Лака — табасаранар
# «Чувек» хуьруьнсовет — **[[Чувек]]**, КъуштӀил — табасаранар
# «Хив» хуьруьнсовет — **[[Хив]]** райондин административ юкь — табасаранар

## Экономика

## Баянар

## ЭлячӀунар
* «Хивский район» муниципалитетдин официал сайт
* Дагъустан Республикадин президентдин официал сайт: Хив район 
* Райондин чирвилер гудай идараяр
* Хив райондикай малуматар
* Райондин рикӀ аладардай сайт
Грекрин алфавит

**Гре́крин алфавит** — грек чӀалан гьакӀни грек хелдин масса чӀаларин алфавит. Ам чи эрадин вилик IX виш йисан эхирдай ва я ч.э.в. VIII виш йисан сифте кьилерай гилалди датӀана кардик ква. Аквадай гьалда, грек алфавит, ахъа тир ва ахъа тушир ванар чара лишанрив къалурзавай садлагьай алфавит тир. Алфавитда 26 гьарф ава, идалайни гъейри класиик девирдай вилик грек чӀалан бязи нугъатра мад 4 гьарф - Ϝ, ϝ (дигамма), Ϻ, ϻ (сан), Ϙ, ϙ (коппа), Ͳ, ͳ (сампи) кардик квай. Классик грек чӀалал и кьуд дегь гьарфарикай садлагьай пуд гьарф цифраяр кхьин паталай кардик квай.
## Тарих

Грекрин алфавит арадиз къвезвай финикрин кхьинрин пунал, амма галкӀунвал авач сифте грек кхьинихъ, цӀарцӀин кхьин Б ни кипрдин кхьин системадихъ.
### Гьарфарин тӀварар
Гьар гьарф финикрин алфавитди лугьузвай гафунал, гатӀузвай гӀа гьарфунлай; и ухшарди, садлагьай гьарфунин тӀвар  *алеф* («джунгав»), кьведлагьай гьарф — *бет* («кӀвал»), пудлагьай гьарф — *гимел* («деве») гӀакӀни мсб..

Гьарфар кардик кутурла грек чӀал кхьин авун патал, тӀварар гьарфарин тӀимил масакӀа хьанавай грек фонологидин журедихъ. ИкӀ  *алеф, бет, гимел*  хьанва *алфа, бета, гамма*, чпин мана михьиз квахьна. Геждаз цӀийи гьарфар кутурла, амма масакӀни хьайила, гӀабриз мана авай тӀварар ганвай. Месела, *омикрон* ни *омега* мана ава, «гъвечӀи о» и «эке о».

## Мана метлеб
Грек алфавит пун хьанва, гьадан къайдадив арадиз атанава бул алфавитар, булдаз чикӀанавай Европада ни Мукьув РагъакӀидай пата, кардик квай кхьинрин системара, бул гьукуматра дунеди, гӀабрин аради латин ни кирилл алфавитар.

Мадни гьарфар кардик кутазва халкь арадин символар хьиз математикадини маса илимра, кардик квай тӀварар лугьун паталди элементар частицар, гъетерни маса шеэр.

## Гьарфар

## Мадни килига
* Грекрин алфавитдин кьиса
* Алфавитдал сан кхьин
* Аттик ситем сан кӀелунин
* Грекрин систем сан кӀелунин
* Дегьгрек пулунинни алцумунин еденицаяр
ЦӀийи гафарин сиягь

## А. Фатаховани Гь. Гьажибекова туькӀуьрнавай гафар

* Сиягьда авай цӀийи гафар Фатаховани Гьажибекова туькӀуьрна «Самур» газетда кхьенвайбур я.

## ЭлячӀунар
* Лезги литературадикай сайт ЛезгичӀал.ру
Пхеньян

**Пхеньян** (, *Пхёнъян*) — Кефер Кореядин кьилин шегьер, культурадин, тарихдин юкь я. Ксар — 3,703 млн. (2005).

## [[Стхавилин шегьерар]]
*  Джакарта
*  Катманду
*  Москва

## Эдебият
* Андрей Ланьков: *Северная Корея: вчера и сегодня.* Восточная литература, Москва, 1995 
* Guy Delisle: *Pyongyang: A Journey in North Korea.* Drawn & Quarterly, 2005, ISBN 1-896597-89-0 
* Chris Springer: *Pyongyang: The Hidden History of the North Korean Capital.* Saranda Books, 2003, ISBN 963-00-8104-0 
* Arno Maierbrugger: *Nordkorea-Handbuch. Unterwegs in einem geheimnisvollen Land.* Trescher, Berlin, 2004, ISBN 3-89794-039-6 

## ЭлячӀунар
*
Альфа (гьарф)

**Альфа** () — Α, α — грекрин алфавитдин садлагьай гьарф. Финикия алфавитдин, («Яц») мана гузвай  «алеф» гьарфуникай арадал атанва. «Альфа» гьарфуникай латин ва кирил А гьарф арадал атанвайди я.

## [[Синоглиф]]ар
* Айб
* Алеф
* А (тибет гьарф)

## Баянар

## ЭлячӀунар
*
Табасаран район

**Табасаран район** () — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Хучни хуьр я.

## География
Район Дагъустан Республикадин кьибле пата ала. Хив, Сулейман - СтӀал, Дербент, Къайтагъ ва Агъул районрихъ са сергьятра ава.

Чилерин майдан — 801 км².

## Тарих
Райондин бине ДАССР-дин Юкьван Комитетдин Президиумдин къарардалди 1929 йисуз кутунай.

## Агьалияр
Йисариз килигна Табасаран райондин агьалийрин динамика:

2010 йисан Вириурусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Табасаран райондин миллетрин сиягь:

## Администрациядин паюнар
Райондик 22 муниципалитетар (хуьруьнсоветар) ва 74 хуьр акатзава (**къалин** шрифтдив, са шумуд хуьрерин арадай администрациярин юкьвар къалурнава);

# «Арак» хуьруьнсовет — **[[Арак (Дагъустан)|Арак]]**, ЦӀийи Лидже, Цухдыг, Лидже
# «Аркит» хуьруьнсовет — **[[Аркит]]**, Цанак, Рущуль, Ушниг
# «Бурганкент» хуьруьнсовет — **[[Бурганкент]]**, Хюряк
# «Гуми» хуьруьнсовет — **[[Кюряг]]**, Гуми, Афна, Сикух, Гувлиг, Сертиль, Ханак
# «Гурик» хуьруьнсовет — **[[Гурик]]**, Ляхе, Дагни, Гисик, Гюгряг, Куваг
# «Гюхряг» хуьруьнсовет — **[[Гюхряг]]**
# «Дарваг» хуьруьнсовет — **[[Дарваг]]**
# «Джульджаг» хуьруьнсовет — **[[Джульджаг]]**, Юргулиг, Кулиф, Джульджиниф, Ергюняг, Хархни, Гасик
# «Дюбек» хуьруьнсовет — **[[Дюбек]]**, Хустиль, Гурхунь
# «Ерси» хуьруьнсовет — **[[Ерси]]**, Зиль
# «Кужник» хуьруьнсовет — **[[Улуз]]**, Кужник, Шиле, Хараг, Чурдаф, Кюрек, Урзиг
# «Куркак» хуьруьнсовет — **[[Куркак (хуьр)|Куркак]]**, Джугдиль, Вечрик, Сика
# «Марага» хуьруьнсовет — **[[Марага (Дагъустан)|Марага]]**, Гелинбатан
# «Сиртич» хуьруьнсовет — **[[Сиртич]]**
# «Тинит» хуьруьнсовет — **[[Тинит]]**, Туруф, Фиргиль
# «Тураг» хуьруьнсовет — **[[Тураг]]**, Ничрас
# «Халаг» хуьруьнсовет — **[[Халаг]]**, Джули, Бухнаг
# «Хапиль» хуьруьнсовет — **[[Хапиль]]**, Татиль
# «Хели-Пенджи» хуьруьнсовет — **[[Хели]]**, Пенджи, Екраг
# «Хурик» хуьруьнсовет — **[[Хурик]]**, Ханаг, Ругудж, Пилиг, Цантиль
# «Хучни» хуьруьнсовет — **[[Хучни]]**, Акка, Цуртиль, Ягдыг
# «Чулат» хуьруьнсовет — **[[Чулат]]**

## Экономика

## Баянар

## ЭлячӀунар
Сара Бернар

**Сара Бернар** (; 22 баскӀум 1844, Париж — 26 ибне 1923, хайила ганвай тӀвар **Генриетт Розин Бернар** () — асулдай чувуд тир францужви актриса.
### Фильмография

* 1900: *[[Гьамлет (фильм, 1900)|Le Duel d’Hamlet]]*
* 1908: *[[La Tosca]]*
* 1911: *[[La Dame aux Camélias]]*
* 1912: *[[Adrienne Lecouvreur]]*
* 1912: *[[Les Amours de la reine Élisabeth|Les Amours d’Elisabeth, Reine d’Angleterre]]*
* 1912: *Sarah Bernhardt à Belle-Isle*
* 1915: *Mères Françaises*
* 1915: *Ceux de Chez Nous*
* 1916: *Jeanne Doré*
* 1921: *Daniel*
* 1923: *La Voyante*

### Кхьинар

* *Phèdre* (1902)
* *Le Lac* (*The Lake*) (1902)
* *La Fiancée du Timbalier* (1902)
* *Lucie* (1902)
* *Le Lac* (1903)
* *La Samaritaine* (1903)
* *Les Vieux* (*The Old Ones*) (1903)
* *Un Évangile* (*A Gospel*) (1903)
* *Phèdre* (1903)
* *La Mort d’Izéil* (*The Death of Izéil*) (1903)
* *La Rêverie de Théroigne de Méricourt* (*The Dream of Théroigne de Méricourt*) (1903)
* *Un Peu de Musique* (*A Little Music*) (1903)
* *L’Aiglon* (*The Eaglet*) (1910)
* *Phèdre* (1910)
* *Les Buffons* (*The Buffoons*) (1908)
* *La Samaritaine* (1910)
* *L'Étoile dans la Nuit* (*The Star in the Night*) (1918)
* *Prière pour nos Ennemis* (*A Prayer for our Enemies*) (1918)

## Баянар

## ЭлячӀунар
* ''В. М. Дорошевич.'' «Гаснущие звёзды. Сара»
* Le Paris des gens célèbres: Sarah Bernhardt
* The Sarah Bernhardt Pages 
* The «La Samaritaine» controversy and other performances in London
* Performances in Theatre Archive University of Bristol
* Sarah Bernhardt cylinder recordings, from the Cylinder Preservation and Digitization Project at the University of California, Santa Barbara Library.
* Sarah Bernhardt Collection at the Harry Ransom Center at the University of Texas at Austin.
* Bernhardt’s sculpture
* Bibliography
* Sarah Bernhardt  photo gallery series 1 New York Public Library (NYPL)
* Sarah Bernhardt  photo gallery series 2 NYPL
Лезги Википедия

**Лезги Википедия** — лезги чӀалал Википедия я. Ахъа хьанвай 2012 йисуз 27 мартдиз. 2007 йисалай ам викимедиядин инкубаторда авайтир. Инкубатордай акъатайла 490 макъала авайтир ЛезВикида. ГъвечӀи халкьарин википедияра гзафбуруз авай проблема Лезги википедиядани ава: уртахар тӀимил я. Гьавиляй макъалаярни тӀимил ава (исят 4405 макъала гьазур я).

## Статистика

## [[Википедия:Администраторар|Администраторар]]
#  (2012—иниз), интерфейсдин администратор (2018—иниз)
#  (2015—иниз)
# **' (2012—2020)
# **' (2012—2020)
# **' (2012—2020)
# **' (2012)

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Лезги Википедиядин кьилин ччин
* ФЛНКА — Лезгинская Википедия
XX виш йисан футболдай символ тир хкянавайбур

**[[XX виш ийс]]ан [[футбол]]дай символ тир хкянавайбур**.

## Хкянавайбур
#  **[[Placar]] ([[1983 йис|1983]])**: Лев Яшин — Джалма Сантос, Бобби Мур, Франц Беккенбауэр, Нилтон Сантос — Йогьан Кройф, Бобби Чарлтон — Гарринча, Пеле, Альфредо Ди Стефано, Ференц Пушкаш
#   **Federazione Italiana Giuoco Calcio ([[1988 йис|1988]])**: Гордон Бэнкс — Хосе Леандро Андраде, Бобби Мур, Франц Беккенбауэр, Нилтон Сантос — Йогьан Кройф, Джузеппе Меацца — Гарринча, Пеле, Диего Марадона, Ференц Пушкаш
#  **FIFA World Cup All-Time Team ([[1993 йис|1993]]/[[1994 йис|1994]])**: Лев Яшин — Джалма Сантос, Бобби Мур, Франц Беккенбауэр, Пауль Брайтнер — Йогьан Кройф, Бобби Чарлтон, Мишель Платини — Гарринча, Пеле, Ференц Пушкаш
#  **[[Planete Foot]] ([[1996 йис|1996]])**: Лев Яшин — Франко Барези, Франц Беккенбауэр, Паоло Мальдини — Йогьан Круифф, Мишель Платини, Марко Ван Бастен — Герд Мюллер, Пеле, Альфредо Ди Стефано, Диего Марадона
#   **100 Magnifici (''Venerdì'') ([[1997 йис|1997]])**: Лев Яшин — Джалма Сантос, Франц Беккенбауэр, Паоло Мальдини — Йогьан Кройф, Джузеппе Меацца, Хуан Альберто Скиаффино — Гарринча, Пеле, Альфредо Ди Стефано, Диего Марадона
#  **FIFA Century Selection ([[1998 йис|1998]])**: Лев Яшин — Карлос Алберто Торрес, Бобби Мур, Франц Беккенбауэр, Нилтон Сантос — Йогьан Кройф, Мишель Платини — Гарринча, Пеле, Альфредо Ди Стефано, Диего Марадона
#  **[[Voetbal International]] ([[1999 йис|1999]])**: Лев Яшин — Карлос Алберто Торрес, Франц Беккенбауэр, Франк Райкард, Паоло Мальдини — Альфредо Ди Стефано, Йогьан Кройф, Диего Марадона — Гарринча, Пеле, Франсиско Хенто
#  **FIFA World Cup Dream Team ([[2002 йис|2002]])**: Лев Яшин — Паоло Мальдини, Франц Беккенбауэр, Роберто Карлос — Диего Марадона, Зинедин Зидан, Йогьан Круифф, Мишель Платини — Роберто Баджо, Пеле, Ромарио
#  **A Tarde газет ([[2004 йис|2004]])**: Лев Яшин — Джалма Сантос, Бобби Мур, Франц Беккенбауэр, Нилтон Сантос — Йогьан Кройф, Диего Марадона — Гарринча, Альфредо Ди Стефано, Пеле, Ференц Пушкаш
# **«Вири хкянавайбур»**: Лев Яшин — Джалма Сантос, Бобби Мур, Франц Беккенбауэр, Нилтон Сантос — Йогьан Круифф, Мишель Платини — Гарринча, Пеле, Альфредо Ди Стефано, Диего Марадона

## Тренерар
#  Ринус Михелс
#  Витторио Поццо

## Шикилар

File:LevYashin.JPG|Лев Яшин
File:Djalma Santos.jpg|Джалма Сантос
File:Bobby Moore en 1966.jpg|Бобби Мур
File:Franz Beckenbauer 2006 06 17.jpg|Франц Беккенбауэр
File:Nilton Santos 2006.JPG|Нилтон Сантос
File:Johan Cruijff 1982.jpg|Йогьан Круифф (Кройф) 
File:Michel Platini 2010.jpg|Мишель Платини
Файл:MFdSantos-Garrincha.jpg|Гарринча
Файл:Pelé Mar del Plata 1965.PNG|Пеле
File:Di Stefano.jpg|Альфредо Ди Стефано
File:Argentina celebrando copa (cropped).jpg|Диего Марадона


## Баянар

## ЭлячӀунар
* World All-Time Teams 
* Las selecciones ideales de todos los tiempos
Бета (гьарф)

**Бе́та** () — Β, β — грекрин алфавитдин кьведлагьай гьарф. Финикия алфавитдин, («КӀвалер») мана гузвай  «бет» гьарфуникай арадал атанва. «Бета» гьарфуникай латин B, кирил Б ва В гьарфар арадал атанвайди я.

## ЭлячӀунар
*
Гамма (гьарф)

**Га́мма** () — Γ, γ — грекрин алфавитдин пудлагьай гьарф. Финикия алфавитдин, («Деве») мана гузвай  «гимел» гьарфуникай арадал атанва. «Гамма» гьарфуникай латин C, G ва кирил Г, Ґ гьарфар арадал атанвайди я.
Дельта (гьарф)

**Де́льта** () — Δ, δ — грекрин алфавитдин кьудлагьай гьарф. Финикия алфавитдин, («Рак») мана гузвай  «далет» гьарфуникай арадал атанва. «Дельта» гьарфуникай латин D ва кирил Д гьарфар арадал атанвайди я.

## ГьакӀни клига
* Набла

## Баянар
Эпсилон

**Э́псилон** () — Ε, ε — грекрин алфавитдин вадлагьай гьарф. Финикия алфавитдин, («Нефес акъудун»; «Дуьа»; «ДакӀар») мана гузвай  «э» (hé) гьарфуникай арадал атанва. «Эпсилон» гьарфуникай латин ва кирил Е гьарф арадал атанвайди я.
Дзета

**Дзе́та** () — Ζ, ζ — грекрин алфавитдин ругудлагьай гьарф. Финикия алфавитдин, («Мих»; «КӀир») мана гузвай  «заин» гьарфуникай арадал атанва. «Дзета» гьарфуникай латин Z ва кирил З гьарф арадал атанвайди я.

ЦӀийи грек тӀвар — зита (ζήτα).
Эта

**Э́та** () — Η, η — грекрин алфавитдин иридлагьай гьарф. Финикия алфавитдин, («Хьел»; «Гурар»; «Лотосдин цуьк»; «Жугъун»; «Цал») мана гузвай  «хет» гьарфуникай арадал атанва. «Эта» гьарфуникай латин H, кирил И ва Й гьарфар арадал атанвайди я.

ЦӀийи грек тӀвар — ита (ήτα).
Тета

**Те́та** () — Θ, θ — грекрин алфавитдин муьжуьдлагьай гьарф. Финикия алфавитдин, («Рагъ-хаш») мана гузвай  «тет» гьарфуникай арадал атанва. «Тета» гьарфуникай кирил Фита (Ѳ, ѳ) гьарф арадал атанвайди я.
Йота

**Йо́та** () — Ι, ι — грекрин алфавитдин кӀуьдлагьай гьарф. Финикия алфавитдин, («Гъил») мана гузвай  «йод» гьарфуникай арадал атанва. «Йота» гьарфуникай латин I ва J, кирил І, Ї ва Ј гьарфар арадал атанвайди я.
Каппа (гьарф)

**Ка́ппа** () — Κ, κ — грекрин алфавитдин цӀудлагьай гьарф. Финикия алфавитдин, («Капан юкь») мана гузвай  «каф» гьарфуникай арадал атанва. «Каппа» гьарфуникай латин ва кирил К гьарф арадал атанвайди я.

## [[Синоглиф]]ар
* арабрин кяф
* бирман каджи
* тибет ка
* тай кокай
* кирил ка
* латин ка
* армян кен
* грузин кани
* пенджаб какка
* кеназ руна
Лямбда

**Ля́мбда** () — Λ, λ — грекрин алфавитдин цӀусадлагьай гьарф. Финикия алфавитдин, («Яцар гьалдайдидин лаш») мана гузвай  «ламед» гьарфуникай арадал атанва. «Лямбда» гьарфуникай латин L ва кирил Л гьарф арадал атанвайди я.
Мю

**Мю** () — Μ, μ — грекрин алфавитдин цӀикьведлагьай гьарф. Финикия алфавитдин, («Яд») мана гузвай  «мем» гьарфуникай арадал атанва. «Мю» гьарфуникай латин ва кирил М гьарф арадал атанвайди я.

ЦӀийи грек тӀвар — ми (μυ ва я μι).

## [[Синоглиф]]ар
* мим (араб гьарф)
* армян мен
* ма (тибет гьарф).
Ню (гьарф)

**Ню** () — Ν, ν — грекрин алфавитдин цӀипудлагьай гьарф. Финикия алфавитдин, («Гъед», «илан балугъ», «гъуьлягъ») мана гузвай  «нун» гьарфуникай арадал атанва. «Ню» гьарфуникай латин N ва кирил Н гьарф арадал атанвайди я.

ЦӀийи грек тӀвар — ни (νι).
Кси (гьарф)

**Кси** () — Ξ, ξ — грекрин алфавитдин цӀукьудлагьай гьарф. Финикия алфавитдин, («агалтдай чка», «ттар») мана гузвай  «самех» гьарфуникай арадал атанва. «Кси» гьарфуникай латин X ва кирил Ѯ (кси) гьарф арадал атанвайди я.
Омикрон

**Омикро́н** () — Ο, ο — грекрин алфавитдин цӀувадлагьай гьарф. Финикия алфавитдин, («вил») мана гузвай  «аин» гьарфуникай арадал атанва. «Омикрон» гьарфуникай латин O ва кирил О гьарф арадал атанвайди я.
Пи (гьарф)

**Пи** () — Π, π — грекрин алфавитдин цӀуругудлагьай гьарф. Финикия алфавитдин, («сив») мана гузвай  «пе» гьарфуникай арадал атанва. «Пи» гьарфуникай латин P ва кирил П гьарф арадал атанвайди я.

## Пи кьадар

Пи кьадар ~3,1415926535.
Ро (гьарф)

**Ро** () — Ρ, ρ — грекрин алфавитдин цӀеридлагьай гьарф. Финикия алфавитдин, («кьил») мана гузвай  «реш» гьарфуникай арадал атанва. «Ро» гьарфуникай латин R ва кирил Р гьарф арадал атанвайди я.
Сигма (гьарф)

Σσς
**Си́гма** () — Σ, σ, ς — грекрин алфавитдин цӀемуьжуьдлагьай гьарф. Финикия алфавитдин, («сас») мана гузвай  «шин» гьарфуникай арадал атанва. «Сигма» гьарфуникай латин S, кирил С ва Ѕ (зело) гьарф арадал атанвайди я.
Омега (гьарф)

**Оме́га** () — Ω, ω — грекрин алфавитдин къанникьудлагьай гьарф. «Омега» гьарфуникай кирил Ѡ (омега) гьарф арадал атанвайди я.

Дегь грек тӀвар — о-мега (ὦ μέγα) — «о-чӀехи».
Хи

**Хи** () — Χ, χ — грекрин алфавитдин къанникьведлагьай гьарф. «Хи» гьарфуникай латин X ва кирил Х гьарф арадал атанвайди я.
Тау

**Тау** () — Τ, τ — грекрин алфавитдин цӀекӀуьдлагьай гьарф. Финикия алфавитдин, («хаш», «лишан») мана гузвай  «тав» гьарфуникай арадал атанва. «Тау» гьарфуникай латин T, кирил Т гьарф арадал атанвайди я.
Ипсилон

**И́псилон** () — Υ, υ — грекрин алфавитдин къадлагьай гьарф. Финикия алфавитдин, («мих», «кӀир») мана гузвай  «вав» гьарфуникай арадал атанва. «Ипсилон» гьарфуникай U, V, W ва Y, кирил Ѵ (ижица), У, Ю ва маса гьарф арадал атанвайди я.
Фи

**Фи** () — Φ, φ ва я ϕ — грекрин алфавитдин къаннисадлагьай гьарф. «Фи» гьарфуникай кирил Ф гьарф арадал атанвайди я.

## Баянар
Пси (гьарф)

**Пси** () — Ψ, ψ  — грекрин алфавитдин къаннипудлагьай гьарф. «Пси» гьарфуникай кирил Ѱ (пси) гьарф арадал атанвайди я.
Мискискар

**Мискискар** () — Дагъустан республикадин Докъузпара районда авай хуьр. «Мискискарин» хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин Докъузпара райондин кефердинни - рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Усугъчай хуьрелай рагъакӀидай патахъ 6 км яргъал, Кьулан вацӀун кьерел чка кьунвайди я.

## Тарих
XIX виш йисуз Мискискар  хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Докъузпарадин наибвалдиз талукь тир. Кьилдин Мискискарин хуьруьнжемят туькӀуьрзавай.

## Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 3 608 касди уьмуьр гьалзавай . 2010 йисан малуматрив кьурвал хуьре 3 522 касди уьмуьр гьалзавай . 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 3 373 кас тир . Агьалидин вири, вилик иранвияр тир, амма тарихдин къене лезгийрин юкьва гьатна, ассимиляция хьана лезгийриз элкъвенвай лезгияр, шии - мусурманар я.
1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Мискискар хуьруьн агьалияр 2 833 кас тир. 

## ТӀвар-ван авай ксар
* Айдаев Багъиш Мустафадин хва — тӀвар-ван авай лезги кхьираг, режиссер ва драматург.
* Къурбан Мискинжви — XVIII виш йисуз Мискискарин хуьре уьмуьр авур лезги шаир ва мазан.
* Мискинжви Жабраил — лезги шаир.
* Сфиев Сфибуба Юсуфан хва, лакӀаб Сфи-Буба — лезги кхьираг ва журналист.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Докъузпара райондин официал сайтуна Мискискар хуьруькай малуматар
Самур

* **[[Самур вацӀ]]**
* Самур — Дагъустандин Мегьарамдхуьруьн районда авай хуьр.
* Самур — Азербайжандин КцӀар районда авай посёлок.
* СамурвацӀ (Хъачмаз) — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалет ва хуьр
Рейн

**Рейн** () — Европадин рагъакӀидай пата авай яргъи вацӀ (чӀехи пай Германияда). ВацӀун яргъивал — 1233 км.

## ЭлячӀунар

## Галерея

Файл:Abfluss_des_Rein_da_Tuma_aus_dem_Tumasee.jpg|Рейн эгечӀзавай кам Тумазее
Файл:Rhein_Mainzer_Becken_stromab_von_Mainz_bei_Eltville_und_Erbach_vor_Bingen_Foto_2008_Wolfgang_Pehlemann_Wiesbaden_IMG_0263.jpg|Рейн Германиядин Майнц чиле
Файл:Rhein_bei_Balzers_-_Blick_auf_Gonzen.JPG|Рейн Лихтенштейндивай
Пеле

**Пеле** (, **Эдсон Арантис ду Насименту** () (, Трес-Корасойс, Минас-Жерайс — , Сан-Паулу) — бразилиядин футболист, гьужумдайди, атакадин зурхуьзвайди я. Тек сад тир пуд сеферда дуьньядин чемпион (1958, 1962, 1970) я. Бразилиядин кӀватӀурдин ибаратдик кваз ам 92 матч къугъвана, 77 гол яна.

«Сантос», «Нью-Йорк Космос» командайрик кваз къугъвана. 1995—1998 — Бразилиядин спортдин министр. ЮНЕСКОдин посол.

## Карьера

;Клубдин карьера
*  «Сантос» (1956—1974) — 1120 къугъунар, 1087 голар
*  «Нью-Йорк Космос» (1975—1977) — 64 къугъунар, 37 голар.

;Бразилиядин футболдай кӀватӀур
92 къугъунар, 77 голар (1957—1971).

;Вири
1363 къугъунар, 1281 голар.

## Титулар

* 1961, 1962, 1963, 1964, 1965-й йисан бразилиядин чемпионатдин гъалиб (Бразилиядин Кубок гвай кас), 1968-й йисан бразилиядин чемпионатдин гъалиб (Робертандин Кубок гвай кас) (**6**)
* 1958, 1960, 1961, 1962, 1964, 1965, 1967, 1968, 1969, 1973-й йисан Лига Паулиста чемпион (**10**)
* 1959, 1963, 1964-й йисан Рио-Сан-Паулудин чемпионатдин гъалиб (**3**)
* 1962, 1963-й йисан Либертадорес Кубокдин гъалиб (**2**)
* 1962, 1963-й йисан Гьукуматар ара кубокдин гъалиб (**2**)
* 1968-й йисан Чемпионардин Гьукуматар ара Суперкубок гъалиб (**1**)
* 1977-й йисан NASL чемпион (**1**)
* 1958, 1962, 1970-й йисан дуьньядин чемпион (**3**)
* 1957, 1963-й йисан Рокадин Кубок гвай кас (**2**)

## Агалкьунар
* XX виш ийсан дуьньядин виридалайни хъсан футболист (ФИФА, ФИФА 100, World Soccer, UNICEF, France Football).
* XX виш ийсан дуьньядин виридалайни хъсан футболист (IFFHS)
* XX виш ийсан дуьньядин виридалайни хъсан спортсмен (МОК): 1999
* XX виш ийсан дуьньядин виридалайни хъсан спортсмен (L'Équipe): 1981
* XX виш ийсан дуьньядин виридалайни хъсан спортсмен (Reuters): 1999
* Кьиблепатан Америкадин виридалайни хъсан футболист (IFFHS).
* 1973-й ийсан Кьиблепатан Америкадин виридалайни хъсан футболист.
* Дуьньядин чемпионат виридалайни хъсан жегьилвилин футболист: 1958
* Дуьньядин чемпионат «Къизил туп»: 1970
* Дуьньядин чемпионат «Гимиш туп»: 1958
* Дуьньядин чемпионат «Гимиш бутса»: 1958
* Дуьньядин чемпионатдин символ тир (2): 1958, 1970
* Дуьньядин виридалайни хъсан спортсмен (BBC) (2): 1970, 2005
* Кьилдин «Къизил туп» (Placar): 1987
* Laureus World Sports Awards премия (Нельсон Мандела): 2000

## Статистика
*[[RSSSF]]*

### Клубдин карьера

### Хкянавайди

## Шикилар

Файл:Pelé 1960.jpg|Пеле (1960 йис)
Файл:Pelé (Santos) - El Gráfico 2291.jpg|Пеле (ФК «Сантос», Либертадорес Кубокдин финал, 1963 ийс)
Файл:Pelé Mar del Plata 1965.PNG|Пеле (ФК «Сантос», 1965 ийс)
Файл:Brazil 1970.JPG|Бразилиядин футболдай кӀватӀур (1970)
Файл:Pelé & Lula.jpg|Бразилиядин президент Лула (2003—2011) ва Пеле (2008 йис)
Файл:Zagalloepele.jpg|Марио Загалло ва Пеле (2008 йис)
Файл:Dilma Rousseff e Pelé, Rio de Janeiro 2011 2.jpg|Пеле ва бразилиядин президент Дилма Русеф (2011 йис)


## Баянар

## Эдебият
* Биография. Футбольная Энциклопедия. А.Смирнов, 2000.
* *Игорь Фесуненко* Пеле, Гарринча, футбол… — Москва: Физкультура и спорт, 1970. — ISBN 5-93127-097-3

## ЭлячӀунар
* Голрин статистика
* Его Величество — Король футбола
Лечет (КцӀар район)

**Лечет** () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Яргунрин» хуьруьнсоветдик акатзава.

## География
Хуьр КцӀар райондин кефер пата, Дагъустандихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 53 км яргъал ала.

Лечет хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): *Майдандин мягьле.*

## Тарих
Лечет хуьруьн бине адан мукьув галай кӀунтӀал алай ЦӀуру Лечетрин эгьлийри агъаниз куьч хьана кутунай. Гьа кӀунтӀал цӀуру хуьруьн харапӀаяр гилалди ама.

Хуьруьн тӀвар «личи» гафуникай арадал атанвайдал гиман ала, *Ли* гафуни лезги чӀалал чӀехи гьайвандин хам мана гузва ва туьрк чӀалал *Чи* (лезг. Хъан) цӀийи гафар арадал гъизвай суффикс я. Вилик и хуьре лихъанри гамишрин лидикай шаламар расзавай.

## Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.

Лечет хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: *ЦӀаруяр, Гилакар, Суьквелар .*

## Баянар

## ЭлячӀунар
Киригар

**Киригар** () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Яргунрин» хуьруьнсоветдик акатзава.

## География
Хуьр КцӀар райондин кефер пата, Самур вацӀун кьерел, Дагъустандин Мегьарамдхуьруьн райондихъ галаз РФ часпардал , райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 23 км яргъал ала.

Киригрин мягьлейрин тӀварар (ойконимар): *Регъуьн мягьле, ПӀир кьейи мягьле, Нанабажидин мягьле, КӀуфуз фейи мягьле, Уьлчуьдин мягьле, Селиман мягьле.*

## Тарих

## Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.

Киригра агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: *Тистарар, Джанкъулуяр, Камушар, Салманар, Балаяр, СтӀарар, Шаурар .*

## ТӀвар-ван авай ксар
* Хидиров Фикрет Алибубадин хва — тӀвар-ван авай лезги шаир ва кхьираг. Хидиров Акиф Шакиран( Шилми) хва , физика- математикадин элмдин доктор.

## Баянар

## ЭлячӀунар
2012 йис

**2012 йис** (*кьве агъзурни цӀикьвед лагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла гьяддиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 2012-лагьай йис ва XXI виш йисан 12-лагьай йис я.

## Баянар
Бельгия

**Бельгия** (; официал тӀвар **Короллух Бельгия** ) — кефердинни рагъакӀидай патан Европада авай гьукумат.

2019-йисан малуматриз килигна агьалидин кьадар 11 480 534 кас, чилерин майдан — 30 528 км² я. Кьилин ва виридалайни чӀехи шегьер Брюссель я. Муькуь чӀехи шегьеррикай Антверпен, Гент, Шарлеруа, Льежни Брюгге я.

Кефер пата Нидерландардихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата Германиядихъ галаз, Кьиблединни рагъэкъечӀдай пата Люксембургдихъ галаз, кьибле пата ва кьиблединни рагъакӀидайдан пата Франциядихъ галаз са сергьятра ава. Кефердинни рагъакӀидай патай Кеферпатан гьуьлдин ятари кьунва.

2019-йисан малуматрив кьурвал, уьлкведин къенепатан вири бегьер 619 млрд АСШ-дин доллар тир. Пулунин валюта — евро я.

## ЭлячӀунар
* www.Belgium.be
Адольф Гьитлер

**Адольф Гьитлер** ( ; , хуьр Рансхьофен (гила — сегьерд кьатӀ Браунау-ам-Инн), Австро-Венгрия — , Берлин) — германиядин политик, гьукуматдин крархъан, рейхсканцлер (1933—1945), Пудлагьай рейхдин кьил (*фюрер*, 1934—1945) ва немцарин национал-социализмдин бине эцигай кас. 

## Баянар

## ЭлячӀунар
Промышленность

**Промышленность**, цӀийи гаф **Кеспият** () — хуьруьн майишатдин хилерин, зегьметдин алатар гьасилунин, хам-мал, материалар, кудай затӀар акъудунин крар ва кеспиятдин муькуь хилера ва майишатра арадал гъайи продуктрин адалай кьулухъан расунин кӀвалахар кьиле тухузвай карханайрин кӀватӀал (заводар, фабрикаяр, шахтаяр, электростацияяр ва мсб.).

Кеспият — жемиятдин затӀ гьасилунин къуватдин дережадиз кар къетӀъ ийидай таъсир гузвай, халкьдин майишатдин виридалайни чӀехи метлеб авай хел я.

## Кеспиятдин вилик финин тарих
Кеспият, кӀвалин — лежбервилин тӀебии майишатдин сергьятра арадал акъатайди я. Сифтегьан яшайишдин девирда, халкьарин гзафбуруна затӀ гьасилунин асул дибдин хилер арадал къвезвай (лежбервал, малдарвал).

КӀвалин кеспиятдин вилин финиф дуьздаказ чкадин шартӀарикай ва хам-малуникай аслу тир:
* ли расун;
* тумаж расун;
* лит гьасил авун;
* кӀарасдин чкалдин ва тарарин расунин жуьреба — жуьре жуьреяр;
* жуьреба — журе затӀарин хурун (гуьлуьтар, куткун, къапар, чилер);
* гьалар авун;
* хрун;
* хъенчӀин устӀарвал;

## Кеспиятдин класификация
Кеспият кьве чӀехи хилерин группайрикай ибарат я:

* *Гьасилзавай, яна арадал гъизвай, акъудзавай*
* *Расна акъудзавай *

**Гьасилзавай кеспият**

Гьасилзавай кеспиятдик, мядендинни — химиядин хам-мал, металлургиядиз чӀулав ва рангунин металлрин минералар, металл тушир рудаяр, нафтӀ, газ, цӀивин, торф, чепрекьан, кьел, киреждин къван хкудзавай карханаяр, ва гьакӀни цинэлектростанцияяр, цин гунгар, тамар эксплуатация авунин, гъедер кьунин ва гьуьлуьн продуктар гьасилунин карханаяр акатзава.

**Расна акъудзавай кеспият**

Расна акъудзавай кеспиятдик, машинар акъуддай, чӀулав ва рангунин металлар, нафтӀадин ва химиядин продуктар, машинар ва алатар, кӀарасар расунин алатар, цемент ва дараматар эцигунин кӀвалахра герек тир материалар, кьезил ва недай-хъвадай затӀарин кеспиятрин продуктар гьасилзавай карханаяр, ва гьакӀни кеспиятдин затӀар ремонт хъийидай (поездар, локомотивар туьхкӀуьр хъийидай), чимивилинэлектростанцияяр, кинокеспият (киноиндустрия) хьтин карханаяр акатзава.

## ЭлячӀунар
* 
* 
* Промзонаяр  (гьи уьлквеяр гьи кьадарда кеспиятдин малар гьасилзаватӀа)
* Урусатдин ва гъурбатдин кеспиятдикай хабарар 
* Кеспиятдин сферада крар къайдада твазвай, нормативринни — ихтияррин актар.
Сердер Мукаилан хва Сердеров

Сердеров Сердер Мукаилан хва (10 ибне 1994) — Урусатдин футболист, «Крылья Советов» ва Урусатдин жегьилрин хкянавай командадин гьужумдайди я.

## Клубдин карьера

## Агалкьунар
2011-й ийсан Урусатдин жегьилрин кӀвенкӀчивилин буьрьунж медал гвай кас я.

## Статистика

## Баянар

## ЭлячӀунар
* ПФК ЦСКА сайтда профиль  
* soccerway.com сайтда профиль 
* ''transfermarkt.de'' сайтда профиль