open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
КӀатӀрухви Гьабибуллагь

**КӀатӀрухви Гьабибуллагь** — лезги чӀалал туькӀуьрнавай кьажар шаир.

Гьабибуллагь 1860 йисуз Рутул магьалдин Агъа Катрух хуьре дидедиз хьана. Медресада чирвилер къачур жегьилди гзаф йисара Куьре округдин Бутахуьре хуьре фекьивал ва къазивал авуна, ина бине кутуна.

КӀ. Гьабибуллагьа, вич кьажар яз, шиирар лезги чӀалал ва лезги халкьдикай теснифна. Ам Куьре ва Самур дерейра лезги шаир хьиз машгьур хьана. XX виш йисан 60—70-йисара Бутахуьр, Шихидхуьр, Испик, Векьелар ва маса хуьрерин яшлу агьалийрин сивера заридин гзаф чӀалар: «Гатфар», «Ваба азар атайла», «Къазмайриз», «Свас мубарак!», «Гьасан-эфендидиз» ва мсб. амай. Абур уьмуьрдин уькӀуь-цуру агьвалатриз, заридин кьилел атай дуьшуыириз талукь я. КӀ. Гьабибуллагьан шиирар харусенятдин жигьетдай устаддин дережадив агакьнава, халкьдин михьи чӀалал теснифнава. КӀ. Гьабибуллагьан ирс Гьаким Къурбана жагъурна ва 1971 йисуз сифте печатдиз акъудна. Зари 1905 йисуз бедбахт дуьшуьшдик акатна, Тифлис шегьердин азарханада регьметдиз фенай.

## Эдебият
# «Коммунист», 1971-йисан 27-июль.
# Акимов Къ. Х. КӀатӀрухви Гьабибуллагь. — «Дуствал», 1972.
Канада

**Канада** ( [ˈkænədə],  [kanaˈda]) — Кефердин Америкада авай, чилин кьадардал гьалтайла дуьньядин кьведлагьай гьукумат я. 

Канада — парламентдин гвай конституциядин монархия (королвал), Канададин пачагь Британиядин миллетрин сакӀиливилин пачагь язва. Кьве чӀалал рахадай, пара медениятар авай уьлкве, федерал дережадал ингилисни франк чӀалар официалбур яз тестикьарна. Вилик фенвай технологияни индустрия авай гьукумат я, Канададиз пара хилен бул тӀебии ресурсрал ва алишверишдал бинеламишнавай экономика ава (мисал патал, АСШ-рихъ галаз, абурухъ галаз Канадади колонияр авай ва Конфедерация арадал гъайи чӀавалай санал кӀвалахзава).

## География
Адан къерехар Атлантик, Ласни Арктикадин океанри кьунва. Кьибледин ва кефердинни рагъакӀидай патай АСШ-рихъ галаз са сергьятра ава, гьакӀни ам кефердинни рагъэкъечӀдай патай Даниядихъ галаз (Гренландия), рагъэкъечӀдай патай Франциядихъ галаз (Сен-Пиер ва Микелон) са гьуьлуьн сергьятра ава. Канададинни АСШ-рин арада авай сергьят дуьньядин виридалайни яргъи умуми сергьят язва.

### Провинциярни ччилар

### Шегьерар

## Тарих
1534-лагьай йисуз франк Ж. Картье ахтармишдайда бине кутур Канада гилан Квебек шегьер алай мукьал авай франк колониядилай бине къачуна. Сифтедай ана мукьан халкьар яшамишзавай тир. Ингилис колонизациядин девирдилай гуьгъуьниз пуд Британиядин колония квай галкӀдикай (абур гьа чӀавал кьван ЦӀийи Франциядин чилер тир) Канададин конфедерация арадал атана. 1867-лагьай йисалай 1982-лагьай йисал кьван фейи ислагьвилин процессдин нетижада Канадади Садхьанвай Королвиляй аслутуширвал къачуна.

* 26 чиле 1867 — Канада Британиядин Доминион хьун (Британиядин Кеферпатан Америкадин Акт)
* 17 нава 1982 — аслутуширвал девирда ЧӀехибритания (Канададин Акт)

## Ксар
34 милион. Канада — гзаф миллетар ава. Гьахъ-гьисабдай 2006 Канадади яшамиш жезва 43 миллетрин кӀватӀал, кьадар 100 000 исадкай.

Алай чӀавуз Канада вичик 10 провинцияни 3 территория квай федератив гьукумат язва. ЧӀехи пай франк чӀалал рахадай агьалияр авай провинция Квебек, амайбур — ингилис чӀалал рахадай провинцияр язва, гьакӀни франк чӀалал рахадай Квебекдив гекъигайла абуруз «ингилис Канада» лугьуда. ЧӀехи пай ингилис чӀалал рахадай кӀуьд провинциядикай яз, Нью-Брансуик тек сад тир официал рекьелди кьве чӀаланди язва. Юкон территориядиз официал рекьелди кьве чӀаланди (ингилисни франк чӀалар), Кефердинни рагъакӀидай территорийрини Нунавут территорияди 11 ва 4 официал чӀал кьурвал тестикьарна (гьа гьисабдик ингилисни франк чӀаларни ква).

Виридлай чӀехи кӀватӀал лугьузва чеб «канадар» (30,9 %), экепай канадарай гьисабзава. Ахпа къвезва чеб
* иглисар (20,1 %)
* французар (15,1 %)
* шотландар (14,5 %)
* ираландецар (13,3 %)
* немцер (9,7 %)
* италиянар (4,4 %)
* чинаяр (4,1 %)
* индейицар (3,8 %)
* украинар (3,7 %)
* голландецар (3,2 %)
* полякар (3 %)
* австронезийецар (3 %)
* урусар (1,5 %)

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Government of Canada / Gouvernement du Canada
* The Governor General of Canada / Le gouverneur général du Canada
* Prime Minister of Canada / Premier ministre du Canada
Канна (гьайван)

**Канна** (лат. *Taurotragus oryx* ) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.

* Чапла канна
Капуцин (маймун)

**Капуцин** (лат. *Cebus * ) — двул маймун хзан Cercopithecidae-бур. 

## Жуьре
Ава 9 жуьре капуцин маймун:
# *[[Cebus capucinus]]*
# *[[Cebus albifrons]]*
# *[[Cebus olivaceus]]*
# *[[Cebus kaapori]]*
# *[[Cebus apella]]*
# *[[Cebus flavius]]*
# *[[Cebus libidinosus]]*
# *[[Cebus nigritus]]*
# *[[Cebus xanthosternos]]*
Кьиблепатан Америка

**Кьиблепатан Америка** — чӀехивилел гьалтайла дуьньядин кьудлагьай континент я. Адан къерехар кефер патай Кариб гьуьлуь, рагъакӀидай патай — Лас океанди, рагъэкъечӀдай патай — Атлантик океанди кьунвайди я.

## Гьукуматар
# Аргентина
# Боливия
# Бразилия
# Венесуэла
# Гайана
# Колумбия
# Парагвай
# Перу
# Суринам
# Уругвай
# Чили
# Эквадор

## ЭлячӀунар
*
Къарагъанда

**Къарагъанда́** () — агьалийдин кьадардал гьалтайла Къазакъстандин кьудлагьай шегьер я.
Кард

**Кард** 

## Жуьреяр
* Мадагаскардин липӀлипӀ (*Falco newtoni*)
* Сейшелдин липӀлипӀ (*Falco araea*)
* Маврикийдин липӀлипӀ (*Falco punctatus*)
* Молуккдин липӀлипӀ (*Falco moluccensis*)
* Рехи-чуру липӀлипӀ (*Falco cenchroides*)
* ЛипӀлипӀ (*Falco tinnunculus*)
* Еке липӀлипӀ (*Falco rupicoloides*)
* СикӀерин липӀлипӀ (*Falco alopex*)
* Степдин липӀлипӀ (*Falco naumanni*)
* Рагъул липӀлипӀ (*Falco ardosiaceus*)
* ЧӀулав-далу кард (*Falco dickinsoni*)
* Мадагаскардин цӀару липӀлипӀ (*Falco zoniventris*)
* Турумти (*Falco chicquera*)
* Ярутум кард (*Falco vespertinus*)
* Амурдин кард (*Falco amurensis*)
* Элеанорадин кард (*Falco eleonorae*)
* Гмииш кард (*Falco concolor*)
* Америкадин тӀегъерхъан (*Falco sparverius*)
* КӀенинмексикадин кард (*Falco femoralis*)
* Дербник (*Falco columbarius*)
* Нянин кард (*Falco rufigularis*)
* Яру-хру кард (*Falco deiroleucus*)
* ГъвечӀи лачин (*Falco subbuteo*)
* Африканский чеглок (*Falco cuvierii*)
* Восточный чеглок (*Falco severus*)
* Австралийский чеглок (*Falco longipennis*)
* ЦӀийизеландин кард (*Falco novaeseelandiae*)
* Шуьтруь кард (*Falco berigora*)
* Рагъул кард (*Falco hypoleucos*)
* ЧӀулав кард (*Falco subniger*)
* Ланнер (*Falco biarmicus*)
* Лаггар (*Falco jugger*)
* Балабан (*Falco cherrug*)
* Алтайдин кард (*Falco cherrug altaicus* ва икӀа *Falco altaicus*)
* Шангъар (*Falco rusticolus*)
* Мексикадин кард (*Falco mexicanus*)
* Лачин (*Falco peregrinus*)
* Шахин (*Falco pelegrinoides*)
* БицӀитум кард (*Falco fasciinucha*)
* Реюньондин липӀлипӀ (*Falco duboisi*)
Карелия

**Республика Карелия** (урус чӀалан; ливвикдин карел чӀал *Karjalan tazavaldu*; карел чӀал *Karjalan tašavalta*; ) — кефердинни рагъакӀидай патан арадин Урусатдин республика. Кьилин шегьер — Петрозаводск.

## География
Урусатдин кефердинни рагъакӀидай пата ала. Карелиядин чилер Финляндиядихъ галаз рагъакӀидай пата (798,3 км), Мурманск вилаятдихъ галаз кефер пата, Архангельск вилаятдихъ галаз рагъэкъечӀдай пата, Вологдани Ленинград вилаятдихъ галаз кьибле пата са сергьятра ава. Карелия кефердинни рагъэкъечӀдай пад Лацу гьуьлуьн ятари кьунва.

### Административ паюн
Кьвед шегьердин округарни 16 муниципал районар акатзава.

## Тарих

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Карелия гьукуматдин официал сайт
Кас

**Кас** ()

## ЭлячӀунар
* Фотографии развивающегося человеческого плода под микроскопом 
* Предыстория человека
* Происхождение и эволюция человека , evolbiol.ru
* *[[Поршнев, Борис Фёдорович|Поршнев Б. Ф.]]* О начале человеческой истории (проблемы палеопсихологии). М., Изд. Мысль, 1974.
* Фотографии
Кесиб Абдуллагь

**Кесиб Абдуллагь** (Саруханов Абдуллагь) — лезги шаир.

Саруханов Абдуллагь 1875 йисуз Къуба магьалдин Манкъулидхуьре дидедиз хьана. Фад етим хьайи гадади вичиз кӀелун-кхьин чирна. Зариди девирдин гьахъсузвилерикай ва агъайрин инсафсузвилерикай цӀай квай шиирар («Приставдин бармак», «Экуь дуьнья», «Тахьурай» ва мсб.) теснифна. Советрин гьукум шаирди хушвилелди кьабулна ва адаз къуллугъиз эгечӀна.

Кесиб Абдуллагьан (адаз хуьре Буьркьуь Абдуллагьни лугьудай) шиирар кхьираг Забит Ризванова кӀватӀ хъувуна. Шаирдин садлагьай ктаб 1963 йисуз Магьачкъалада акъатна. Адан эсерар лезги мектебра чирзава. Кесиб Абдуллагь 1934 йисуз кулакри яна кьина.

## Эдебият
* Лезгийрин поэзиядин антология, 1978.
Кеферпатан Америка

Кеферпатан Америка — материк.

## Уьлквеяр
# Америкадин Садхьанвай Штатар
# Антигуани Барбуда
# Багамар
# Барбадос
# Белиз
# Гаити
# Гватемала
# Гондурас
# Гренада
# Доминика
# Доминикандин Республика
# Канада
# Коста-Рика
# Куба
# Мексика
# Никарагуа
# Панама
# Сальвадор
# Сент-Люсия
# Сент-Винсентни Гренадинар
# Сент-Китсни Невис
# Тринидадни Тобаго
# Ямайка
Кипр

**Кипр** (, ) — Кьибле Европада ва рагъакӀидай патан Азияда авай островдин гьукумат.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Каспийск

**Каспийск** () — Урусатдин Дагъустан республикада авай шегьер. Магьачкъала шегьердин спутник я.

Агьалияр — 103 900 кас (2010 йис).

## География
Шегьер Дагъустандин юкьванни — рагъаэкъечӀдай пата, Каспий гьуьлуьн кьере, республикадин кьилин шегьер тир Магьачкъаладилай 14 км кьибле патахъ чка кьунвайди я.

## Тарих
1947 йисалди Двигательстрой посёлок тир.

## Агьалияр
Йисариз килигна шегьерда агьалийрин кьадар:

2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна, Каспийскдин 100 129 кас агьалийрикай:

* лезгияр — 21 % (21 422 кас)
* даргияр — 20 % (20 760 кас)
* аварар — 14 % (14 651 кас)
* яхулар — 14 % (14 269 кас)
* къумукьар — 9 % (9 697 кас)
* урусар — 8 % (8 995 кас)
* табасаранар — 5 % (5 419 кас)
* агъулар — 1 % (1 708 кас)
* рутулар — 1 % (1 166 кас)
* муькуьбур — 1 % (1 870 кас)
* вири санлай — 100,00 % (100 129 кас)

### Дин
Каспийскдин агьалийрин чӀехи пай мусурманар я. Шегьерда кьуд мискӀин кӀвалахзава. Ина Магьачкъаладин епархиядиз талукь тир Свято-Казанскдин ибадатхана ава.

## Экономика
* ОАО «Завод Дагдизель» — 1932 йисуз бине кьунвай, машинар акъуддай завод.
* Дуьз механикадин завод.

## Культура ва спорт
* «Дагдизель» — 1949 йисуз бине кьунвай, футболдин клуб.

## ТӀвар-ван авай ксар
* Юмин, Владимир Сергеевич — кьуршахархъан, 1974 йсуз спортдин лайихвилер авай устӀар.
* Гайдарбеков, Гайдарбек Абдулаевич — боксёр, 2004 йсуз Афинайра олимпиадин чемпион.
* Селимов, Альберт Шевкетович — боксёр, дуьньядин чемпион.
* Арипгаджиев, Магомед — боксёр, 2001 йисуз дуьньядин чемпион, 2003 йисуз дуьньядин чемпионатда гимишдин призёр, 2004 йсуз Афинайра олимпиадин къугъунра гимишдин призёр.

## Марагъ квай фактар
1939 йисуз посёлокдин советди ДАССРдин Лап кьилин Советдивай посёлокдиз «Сталинюрт» тӀвар эцигун тӀалаб авунай, абуру и тӀалабундиз ваъ лагьанай.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Каспийск шегьердин сайт
* Каспийск в энциклопедии «Мой город»
Киш

**Киш** — жумядинни гьяддин арада авай, гьафтедин ругудлайгьай югъ.
Коата

**Коата** (лат. *Ateles*) — сихил приматрин тухумдай гъуьрчехъан ухшарвилин маймунар (*Atelidae*). 

## Жуьре
Ава 7 жуьре коата:

# *[[Ateles belzebuth]]*
# *[[Ateles chamek]]*
# *[[Ateles hybridus]]*
# *[[Ateles marginatus]]*
# *[[Ateles fusciceps]]*
# *[[Ateles geoffroyi]]*
# *[[Ateles paniscus]]*
Коб

**Коб** (лат. *Kobus kob* ) —  антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
Коюкон чӀал

**Коюкон чӀал** (чпиндал *Denaakkʼe, Dinaak̲'a* , )

## Гафалаг
* **łookkʼe** балугъ
* **oonyeeyh** *Dallia pectoralis*
* **taameeł** балугъар кьадай чил
* **denaa** инсан, кас
* **duhtseedle’** snow on trees
* **henodoltl’eetl** totem pole

## Варцар

***Benenh Neełkk’aayedelaayee** Гьер
***Telel Zo’ʉ’** Эхем
***Yeggets’e Nen’ Loyet** Ибне
***Hʉtenh Zo’ʉ’** Нава
***Benenh Tots’eeyhleyaayee** ТӀул
***Menenh Hʉdenyaaghee** Къамуг
***Menenh Tok’eggoyhk’ʉhdelaayee** Чиле
***Menenh Nok’et’on’dedaaghee** Пахун
***Nołdlaaghe Noghe’** Мара
***Benenhdedeteeyee** БаскӀум
***Sooge Zo’ʉ’** ЦӀехуьл
***Be’ooz Kkelyee** ФундукӀ

## Тистикьар


## Алукьун
* http://www.uaf.edu/anla/collections/koyukon/list/
* http://www.ankn.uaf.edu/curriculum/Athabascan/ObservingSnow/exploring.html
* http://www.newsminer.com/view/full_story/5643120/article-Athabascan-Word-of-the-Week--Cold
КицӀ

**КицӀ** () — кӀвалин гьайван. Кацерихъ галаз виридалайни пара авай кӀвалин гьайванрик квайди я. Илимриз аквадайвал, жанавуррикайни чакъалрикай хкатнавай хел я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Origin of dogs traced
* Породы собак
* Классификация пород собак FCI
Кувейт

**Гьукумат Кувейт** (, *Давла́т эль-Куве́йт*) — кьиблединни рагъакӀидайдан азияда авай гьукумат. Кьилин шегьер — Эль-Кувейт я.

## География
Кефер ва рагъакӀидай пата Иракдихъ галаз, кьибле пата Сауди Арабистандихъ галаз сергьятра ава, рагъэкъечӀдай патай Персиядин заливдин ятари кьунва.

## ЭлячӀунар
* 
* The Permanent Mission of the State of Kuwait to the United Nations
* Статистика
Куду

**Куду** (лат. *Tragelaphus strepsiceros* ва *Tragelaphus imberbis*) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
## Жуьре
* *Tragelaphus strepsiceros* – **[[Еке куду|Еке куду]]** 
** *Tragelaphus strepsiceros strepsiceros*: кӀенин Кения, Намибия, Ботсвана ва КӀенин Африкада
** *Tragelaphus strepsiceros chora*: вини Кения, Эфиопия, кьебле Судан, чапла Сомали ва Эритреяда
** *Tragelaphus strepsiceros cottoni*: Чад ва чапла Суданда
* *Tragelaphus imberbis* – **[[ГъвечӀи куду|ГъвечӀи куду]]**
Куьре Мелик

**Куьре Мелик** — тахминан 1340–1410 йисарин къене уьмуьр авур юкьван виш йисарин тӀвар-ван авай лезги шаир. 

Адан девир кьадар авачиз заланди тир: чи халкьди уьмуьр ийизвай чилерал са къатда къецепатан чапхунчийри гьужумарзвай. Меликаз Тамерланан кьушунрин тарашчивилер акуна. Куьре Меликакай гзаф риваятар ама. Са бязи риваятри ам Курар шегьердин агьали тирди, муькуьбуру ам курхуьруьнви тирди лугьузва.

Са риваятди хабар гузва:
«Курхуьр Тамерланан чапхунчийри чукӀурайди я. Гьа чӀавуз хуьре вири лезгийриз машгьур шаирди уьмуьрзавай. Адалай лезгияр сад ийиз ва абурун кьиле акъвазиз алакьнай. Шаирдин тӀвар Мелик тир. Меликаз чапхунчийрин патай зулумар акуна. Чпин гъиле гьатайла, душманри ам ярхарнавай чукьвандал кутӀунна, кьулаба кьунвай туруналди гатанай, адан хирерив ва вилерив цӀай агудиз, къакъуднай. Ахпа шаир зиндандиз гадарна, адаз фу-яд ганач. Амма руьгьдиз чӀехи Мелика вири гужар эхна. Лезгийрин кьушунди хуьрер душманрикай азад авурла, ам буьркьуь хьанвай…»

## Баянар
КцӀар

**КцӀар** () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай шегьер. Райондин администрациядин юкь я.

## ТӀварцӀикай
КцӀар тӀварцӀин арадал атуникай чара-чара тарихдарри шумудни са баянар гузва. Виридалайни машгьур версиядив кьурвал, *КцӀар* гаф урус чӀалан *Гусар*, яни кьушунрин жуьредикай сад тир «балкӀандал алай аскер» гафуникай арадал атана. Идан себеб, Урусатдин Империядин чӀавуз КцӀар шегьерда урусрин балкӀанрал алай аскеррин кьушунрин кӀеретӀар авай.

Муькуь алимрин фикирдалди, *КцӀар* гаф *«гъуц»*, *«кьве сур»* (кьисадив кьурвал, са мус ятӀа ина кьве лезгидин арада къал акъатнай, абуру сада сад яна кьинай, ахпа абур кьведни ина кучуднай), *«ксар»* (дегь алпандин тайифадин тӀвар) гафарикай арадал атанвайди мумкин я.

## Жугърафия
Шегьер КцӀар райондин кьибле пата, Къуба райондихъ галаз часпара, КцӀар вацӀун кьерел, Баку шегьердилай 180 км яргъал ала. КцӀарин къвалав Фиалка тӀвар алай вир гала.

## Тарих
Кцlар урус чарвилин девирда Къуба къезадин незнида хьанвай чкарикай садя. КцӀариз 1930-лагьа йисда Азербайжан Совет Сосиалист Республикадин гьукуматдин патала район ва шегьер статус ганвай.1963-65 йисара КцIарин незнида Худат шегьерни хьанад ахпа 1965-лагьа йисдиз ам легъвна Хачмаз район мад берпана.

## Агьалияр
Йисариз килигна шегьердин агьалийрин кьадар:

**Урусатдин, СССР-дин ва Азербайжандин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна КцӀар шегьердин миллетрин состав.**

## Икътисадийят
Шегьерда консерврин, некӀедин ва асфальт гьазурзавай заводар кардик ква.

## Меденийет ва чирвилер
1998 йисуз КцӀара Гьукуматдин лезги драм театр ахъайнай.

2006 йисуз шегьерда 6 юкьван чирвилерин мектебар кӀвалахзавай, абурукай сад азербайжан вадни урус мектебар тир. Идалайни гъейри, шегьерда мектебдилай вилик гьазурвилер гудай чирвилерин идара, Азербайжандин Гьукуматдин Педагожи Колледж кардик ква. Колледжда азербайжан чӀалан, ингилис чӀалан ва адабийятдин муаллимар ва гьакӀни сифте кьилин мектебрин муаллимар гьазурзава.

## Улакь
## Идман
## Гуьркемлу-Машгьур инсанар
* Аскеров Гьилал — лезги шаир ва журналист.
* Ризванов Ризван Забитан хва — машгьур лезги шаир, тариххъан ва таржумахъан.
* Эфендиев Ярмет Яверан хва — лезги шаир ва кхьираг.

## Килигуниз лайих тир чкаяр
Шагьдагъ, Лермонтован кlвал музей

## Адабийят
* М. М. Ихилов «Народы лезгинской группы» 

## Баянар

## ЭлячӀунар
* КцӀарин сайтунал шегьердин тарихдикай малуматар
КцӀар район

**КцӀар район** () — Азербайжан республикада авай муниципалитетдин район. Агьалидин кьадардиз килигна, дуьньяда виридалайни чӀехи лезги район я.

Администрасиядин меркез— КцӀар шегьер я.

## ТӀвар
Маса чӀаларал чешме авачиз версияр хьайитӀани, «КцӀар» гаф «Ксар» гафуникай, яни «Кас» гафун са гьал я. Кас тӀварни Алпандин сихиларикай (тайфарикай) сад я.

## География
Район Къавкъаздин Кьилин цӀиргъинин кефердинни — рагъэкъечӀдай патан хушал, Азербайжандин кефердинни — рагъэкъечӀдай пата, республикадин кьилин шегьер тир Бакудилай 179 км яргъал ала.

КцӀар район кефер патай Дагъустандин Докъузпара ва Мегьарамдхуьруьн районрихъ галаз, рагъэкъечӀдай патай Хъачмаз, кьиблединни — рагъакӀидай патай Кьвепеле, кьибле патайни Къуба райондихъ галаз са сергьятра ава.

Райондин сергьятрин умуми яргъивал 255 км я. Муькуь районрихъ галаз сергьятрин яргъивал:
* Дагъустан: Докъузпара район, Мегьарамдхуьруьн район — 95 км.
* Кьвепеле район — 25 км.
* Къуба район — 70 км.
* Хъачмаз район — 65 км.

Райондин чилерин чӀехи пай сувари кьунва, абурун Кас сув (4243 м), Яру сув (3925 м) ва КичӀен сув (4466 м) кукӀвар Азербайжандинни Дагъустандин виридалайни кьакьан чкаяр я. Райондин чилерайтӀуз, асул гьисабдалди суварал алай живеринни муркӀарин цӀурунин нетижада арадал къвезвай, пара кьван сувун вацӀар авахьзава. Абурукай виридалайни чӀехибур Кьулан вацӀни КцӀар вацӀ я. 20 % тамари кьунвай райондин чилер Азербайжандин туризмдин асул зонадиз элкъуьрнава.

Райондин вири санлай майдан — 1542 км² я, им вири Азербайжандин майдандин 1,7 % туькӀуьрзава. ЧӀехивилел гьалтайла, уьлкведин маса районрив гекъигайла КцӀар район 14-й чкадал ала. Райондин рагъакӀидай патай рагъэкъечӀдай патахъ авай яргъавал 84 км, кьибле патай кефер патахъ — 35 км я.

Райондин гьуьлерихъ галаз сергьятар авач. Виридалайни мукьвал алай Каспий гьуьл райондилай 15 км яргъал рагъэкъечӀдай патахъ ала.

## Тарих
Гилан КцӀар райондин чилер Къуба уезддин къене аваз 1840 йисуз Каспи вилаятдик акатнай. 1846 йисуз и чилер Дербентдин губерниядик, 1860 йисузни Бакудин губерниядик кутунай.

Республикадин составдин къене муниципалитетдин район хьиз сифте яз 1930 йисуз, администрациядин юкь Гьил хуьре аваз Гьилерин район тешкилнай. Гуьгъуьнлай, 1934 йисуз администрациядин юкь КцӀар шегьердиз тухвана райондин тӀвар КцӀар райондиз дегишарнай.

## Агьалияр
Райондин агьалийрин лап чӀехи пай лезгияр я. Бала КцӀар, Вини Лакар, Суважал, Хурай, Бидиркъеле, Гьесенкъелени Чилегир хуьрера тӀимил пай лезгийрихъ галаз акахьна азербайжанари уьмуьр ийизва. Абур лезги чӀаланни азербайжан чӀалан акахьунал рахазва.

Йисариз килигна райондин агьалийрин кьадар:

**Урусатдин, СССР-дин ва Азербайжандин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна КцӀар райондин миллетрин состав.**

## Къенепатан паюнар
Райондик 29 муниципалитетдин образование (хуьруьнсоветар) ва 92 хуьр акатзава.

КцӀар райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (**яцӀу** шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);

## ТӀвар-ван авай ксар

## Баянар

## ЭлячӀунар
* КцӀар райондин сайт
Къабарда-Балкъар

**Къабарда-Балкъар республика** (, , ) — Урусатдин Федерациядин республика, Кефер-Къавкьаздин федерал округдик акатзава.

Кьилин шегьер — Нальчик.

## ЭлячӀунар
* Къабарда-Балкъар кьилдин сайт
Къизил

**Къизил** () — Д. И. Менделееван химиядин элементрин девирдин системадин ругудлагьай девирдин, атомдин 79 номер алай, садлагьай группадин къерехдин агъагруппадин элемент. **Au** () лишандив къалаурзава. ГьакӀан материя, хъипи рангунин асул авай металл. Регистрациядин номер: 7440-57-5.

## ЭлячӀунар
*
Къуба

**Къуба, КӀеле, Гъала** (, ) — Азербайжандин шегьер, Къуба райондин кьилин административ юкь я.

## ЭлячӀунар
* Большая советская энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. 1969—1978.
Къазакъстан

**Къазакъстан** (, ) — Евразиядин юкьван пата авай гьукумат.

## География

### Административ паюн

Къазакъстан — унитар республика я; адак 14 вилаяр ва 3 шегьерар акатзава (Астана, Алма-Ата, Шымкент ).

### ЧӀехи шегьерар
# Алма-Ата — 1 897 143 кас., 2019-й йисан
# Астана (Целиноград, Акмолинск, Акмола, Нур-СултӀан) — 1 121 809 кас. (кьилин шегьер)
# Шымкент (Чимкент) — 1 028 673 кас.
# Актобе (Актюбинск) — 497 381 кас.
# Караганда — 496 701 кас.
# Тараз (Жамбул) — 357 662 кас.
# Павлодар — 333 554 кас.
# Усть-Каменогорск — 333 112 кас.
# Семей (Семипалатинск) — 323 721 кас.
# Атырау — 270 882 кас.

## Шикилар

Файл:Almatykoktobe.jpg|Алма-Ата — Къазакъстандин виридалайни чӀехи шегьер
Файл:IMG 7431-Sharyn canyon.jpg|Тянь-Шань сувар
Файл:Astana centr.JPG|Астана — Къазакъстандин кьилин шегьер


## Баянар

## ЭлячӀунар
* Къазакъстандин президентдин сайт
* Гьукуматдин официал сайт
Къурукал

**Къурукал** () — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай хуьр. «Ахцегьрин» хуьруьнсоветдик акатзава.

## География
Хуьр Ахцегь райондин юкьван пата, Ахцегь вацӀун кӀама, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 1 км яргъал ала. Ахцегь вацӀун эрчӀи къерехда, адаз Муглах вацӀ акахьзавай чкадал, Ахцегь ва Муглах кӀамарин лекъвера чка кьунва.

## Тарих
Хуьруьн тӀварцӀин арадал атуникай кьве фикир ава. Садлагьайдав кьурвал «Къурукал» гафуни *цив кьит чка* мана гузва. Кьведлагьай версиядиз килигна «къуру калар» — яни, *калин кьурурнавай як*.

## Агьалияр
Йисариз килигна Къурукал хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 356 касди уьмуьр ийизвай. Вири лезгияр, суни-мусурманар я.

Къурукалвияр Самур нугъатрин группадик акатзавай ахцегь нугъатдал рахазва.

## Инфраструктура
Юкьван дережадин чирвилерин мектеб ва мискӀин кӀвалахзава.

## Килигуниз лайихлу чкаяр
Къурукалар вичин гугурт квай чими ятарин гьамамрив машгьур я. Хуьре кӀуьд гьамам ава, патавни мугьманхана.

## ТӀвар-ван авай ксар
* Алишев Мегьамед Ханларан хва — урусатдин футболист, 2012 йисалай «Дагдизель» ФКдин къугъвадайди.
* Эльдаров Халидин Жаферан хва — лезги алим, эдебиятдин критик, шаир ва публицист. Филологиядин илимрин кандидат. Урусатдин писателрин ва журналистрин Союзрин член. Дагъустан Республикадин образованидин отличник.

## Шикилар

Файл:Municipal school in Kurukal, Dagestan.jpg|Къурукаларин юкьван чирвилерин мектеб
Файл:People baths in Kurukal, Dagestan.jpg|Къурукаларин чешме


## Баянар

## ЭлячӀунар
* Ахцегь райондин сайт
Къатар

**Къáтар** ва я **Гьукумáт Къáтар** (, *Да́влат Къáтар*) — Къатар зуростровдинни азиядин рагъакӀидай пата авай гьукумат. Кьибле пата Аравиядин зуростровдихъ галаз сергьятра ава. Араб гьукумат я.

## География
Кьибле пата Сауди Арабистандихъ галаз сергьятра ава. РагъакӀидай, кеферни рагъэкъечӀдай патарай Фарс заливдин ятари кьунва.
Зуростровдал алай чил вири къуму кьунвайди я. Зуростровдин кьула авайди къванни къум квайбур я, кьел кваз. Кьибле пата кьакьан къуму кьунвай пелеяр я авайди. Климат континентал-тропикринди я, кьурайди я. Гатуз чимивал 50 °Cдалди хкаж жезва. Зуростровда тӀимил ятар ава. Ана са вацӀни авач. Цин чӀехи пай гьуьлуьн яд михьна, кьел хкудна къачузвайди я. Чилин кӀаник квай ятарни оазисар чӀехи пай кефер пата авайди я. Гьайванар лап тӀимил ава.

Къатар 7 муниципалитетар (баладийятар) акатзава.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* The official site of Permanent Mission of the State of Qatar to the United Nations
* Статистика
Кь

**Кь, кь** - *Кь, кь* лезги алфавитда цlуругуд лагьай гьарф. Ахъа тушир ван .

### Гьарфунлай гатlузавай гафар
* Кьар
* Кьурагь
* Кьил
* Кьур

## Баянар

## ЭлячӀунар
Лезги алфвавит аялриз
Кьаркьулув

**Кьаркьулув** () - некхъвадайди гьайван.

## Эдебият
* Летучие мыши // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* www.batworld.org
Къуйсун

**Къуйсун**, **ЦӀийи Къуйсун** () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Къуйсун» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

## География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин юкьванни-кьибле пата, Азербайжандихъ галаз сергьятдин мукьвал, Кьулан вацӀун чапла кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 6,5 км яргъал ала. Виридалайни мукьвал алай «Билиж» ракьун рекьин станция хуьрелай 46 км яргъал ала.

Хуьруьн кефер пата Самур цӀиргъини чка кьунва, рагъэкъечӀдай пата, «Къуйсун» хуьруьн майишатдин кооперативдин багъар ва цазвай чилер алай кьулувал экӀя хьанва, кьибле патайни Самур вацӀ авахьзава. Хуьруьн юкьвалайтӀуз, хуьр кьве кӀарзавай «Мегьарамдхуьр-Ахцегь-Рутул» рехъ физва.

## Тарих
Гилан хуьрелай 760 м кефер патахъ галай, сувал алай Вини Къуйсун хуьруьн эгьлияр агъаниз куьч хьунин рекьелди ЦӀийи Къуйсун хуьр арадал атанвайди я. Иниз гьакӀни, Докъузпара райондин Макьар хуьруьн эгьлиярни куьч хьанвай. Алай чӀавуз, хуьре абурулай гъейри, Гьакьидхуьруьн, Чеперин, Фияринни Хинерин эгьлийри уьмуьр гьалзава.

XIX виш йисан 1864 йисуз Къуйсун хуьр вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Мегьарамддинни Тигьирхуьрерихъ галаз ва Мегьарамдхуьруьнжемятдик акатзавай.

## Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 3223 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 3221 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 2899 кас тир. Агьалидин вири лезгияр, суни — мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Къуйсун хуьруьн агьалидин кьадар 608 кас тир.

## Социал объектар
* Къуйсунрин юкьван чирвилерин мектеб.
* Къуйсунрин аялрин бахча.
* Къуйсунрин ФАП
* Къуйсунрин культурадин КӀвал.

## Инфраструктура
1996 йисалай Къуйсунра сергьят хуьзвай Дербентдин кӀеретӀдин 5-й застава кӀвалахзава. 
2009 йисуз хуьре яд хуьзвай гьамбархана кардик кутунай. 
Хуьр газдив тамамдаказ, цив са кьадар таъмин я, канализациядин система авач.

## ТӀвар-ван авай ксар
* Акимова Зуьгьре Акиман руш — лезги шаир ва кхьираг.
* Гьасанов Загьидин Акиман хва — лезги шаир ва кхьираг.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* «Чахъ вуч хьайиди я, я туш, вуч ава?»
* Къуйсунрин ЮЧМ
Кьуд карчунин антилопа

**Кьуд карчунин антилопа** (лат. *Tetracerus quadricornis *) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.

## Шикилар

Файл:Four-horned_Antelope.JPG|Эркек Кьуд карчунин антилопа
Файл:Vierhornantilope.jpg|Дишиди Кьуд карчунин антилопа
Кьурагь

**Кьурагь** () — Дагъустан республикадин Кьурагь районда авай, «Кьурагь хуьруьнсовет»дик акатзавай хуьр. Райондин ва хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин Кьурагь райондин кьибле пата, Кьурагь вацӀун кьерел ала.

## Тарих
XIX виш йисуз Кьурагь хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусатдин империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир ва кьилдин Кьурагь хуьруьнжемят туькӀуьрзавай.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 5 142 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Кьурагь хуьруьн агьалияр 1 867 кас тир .

## ИнфратуькӀуьрун
## ТӀвар - ван авай ксар
* Гьасанова Жамиля Гьасанан руш — лезги шаир ва журналист.
* Гьамидова Людмила — лезги шаир.
* Кьурагь Афизат — лезги шаир-дишегьли.
* Шамсудин Исаев — лезги шаир, кхьираг ва публицист.

## Шикилар
## Баянар

## ЭлячӀунар
Кьурагьви Тамчу

**Кьурагьви Тамчу** – Надир шагьдин кьшунрин аксина женг ч|гур  лезгийрин дишегьли пагьливан
## Тистикьар
Кьуркьушум

**Кьуркьушум** (; ; )

## ЭлячӀунар
* webelements.com — Lead: the essentials
* Свинец
КӀ

**КӀ, кӀ** — *КӀ, кӀ* цӀерид лагьай гьарф лезги алфибдин. Ачух тушир сес.
* Ва гила хьана кӀанзавай лезги алфибда амма икӀ кхьена кӀанзава **Ӄ, ӄ**.

### Гьарфунлай гатӀузавай гафар
* КӀел
* КӀараб
* КӀар
* КӀвал
* КӀир

### Мадни клиг
Лезги алфиб алай береда гьикӀ хьана кӀанзаватӀа
Кьиблепатан грисбок

**Кьиблепатан грисбок** (lang- *Raphicerus melanotis*) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.

## ЭлячӀунар
Кьибле тутчоне чӀал

**Кьибле тутчоне чӀал** (чпиндал *?* , ) — чӀал вини тутчоне халкьдин вини атабаск чӀаларин. ЧӀалал рахазвай ксар ава Канадада 200 инсан кьван.

## Вини тутчоне нугъатар ва рахунар
* Aisihilik — нугъат
** *Champagne and Aishihik First Nation* рахун. Haines Junction, Champagne ва Aishihik (*Äshèyi*)-да
* Tàaʼan — нугъат
** *Ta’an Kwäch’än Council*. Whitehorse ва Lake Laberge-да.
* Klukshu — нугъат
* Kluane — нугъат
** *Lù’àn Män Ku Dän (Kluane First Nation)* рахун. Kluane Lake (*Lù’àn Män*)-да Burwash Landing-да

## Гафалаг
* **łu** балугъ
* **łä̀chʼi** сад
* **łä̀ki** кьвед
* **tayke** пуд
* **dùkʼwän** кьуд
* **kä̀jän** вад
* **ä́kų̀** my house
* **nkų̀** your (sg) house
* **ukų̀** his/her house
* **dákų̀** our house, your (pl) house
* **kwäkų̀** / **kukų̀** their house
* **Dän kwänjē dìntthʼaya ?** Вун Кьибле тутчонедалди рахазвани?
* **Àghāy, dän kwänjē dìtthʼay** Эхь, I speak Кьибле тутчоне чӀал
* **Nyinzhì dùye ?** What is your name?
* **Dä̀nnchʼe ?** Вун (Куьн) гьикӀ ава?
* **Kwä̀nä̀schis** Парасагьул

## Баянар

## Алукьун
* http://www.ynlc.ca/languages/st/st.html 
* http://www.firstvoices.ca/en/Southern-Tutchone/welcome
Лангур

**Лангур** (лат. *Presbytis* ) — жуьре маймун хзан Cercopithecidae-бур. 

## Жуьре
Ава 11 жуьре лангур:

* *Presbytis melalophos*
** *Presbytis melalophos melalophos*
** *Presbytis melalophos bicolor*
** *Presbytis melalophos sumatrana*
** *Presbytis melalophos mitrata*
* *Presbytis femoralis*
** *Presbytis femoralis femoralis*
** *Presbytis femoralis robinsoni*
** *Presbytis femoralis percura*
* *Presbytis chrysomelas*
** *Presbytis chrysomelas chrysomelas*
** *Presbytis chrysomelas cruciger*
* *Presbytis siamensis*
** *Presbytis siamensis siamensis*
** *Presbytis siamensis rhionis*
** *Presbytis siamensis cana*
** *Presbytis siamensis paenulata*
* *Presbytis frontata*
* *Presbytis comata* 
** *Presbytis comata comata* 
** *Presbytis comata fredericae*
* *Presbytis thomasi*
* *Presbytis hosei*
** *Presbytis hosei hosei*
** *Presbytis hosei everetti*
** *Presbytis hosei sabana*
** *Presbytis hosei canicrus*
* *Presbytis rubicunda*
** *Presbytis rubicunda rubicunda*
** *Presbytis rubicunda rubida*
** *Presbytis rubicunda ignita*
** *Presbytis rubicunda chrysea*
** *Presbytis rubicunda carimatae*
* *Presbytis potenziani*
** *Presbytis potenziani potenziani*
** *Presbytis potenziani siberu*
* *Presbytis natunae*
Латин чӀал

**Латин чӀал** (лат. *lingua latina*)

## Алфавит




## ЭлячӀунар
* 
* latinum.ru  — вири латин чӀалакай
* The Latin Library
* Lingua Latina Aeterna 
* Ephemeris. Nuntii Latini universi
* Уроки: русский — латинский 
* DiA. Латинско-русский словарь Дворецкого
* InterTran 
* Урус-латин гафарган
* Афоризмы на латыни
* латинский словарь. Определение форм латинских слов
Лацу сев

**Лацу сев** (лат. *Ursus maritimus*) — жуьре сев хзан Ursidae-бур. Бедендин йаргъивал — 2.4–3 (эркек) — 1.8–2.4 (дишиди) м, бедендин заланвал — 350–680 (эркек) — 150–249 (дишиди) кг.
Гьуьлуьн лекь

**Гьуьлуьн лекь** гьакӀни  **Лацу тум галай лекь** (лат. *Haliaeetus albicilla*) — чинеругрин сихилдик акатзавай луван ничхир , йашамиш жезвай Евразида ва Гренландида. Вичин йаргъивал — 70-90 см (лувар ахъаяла: 200—230 см), заланвал — 3.1-5.4 (итим) — 4-6.9 (дишиди) кг.
Лацученедин бубал

**Лацученедин бубал** (лат. *Damaliscus pygargus* ) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван. 

## Жуьредин мехелар
* *Damaliscus pygargus pygarus* — бонтебок
* *Damaliscus pygargus phillipsi* — блесбок
Лацу кьил леш лекь

**Лацу кьил леш лекь** () — еке йиртижи нуькӀвер хзандай чинеругрин, лешгъан йа. Йашамиш жезва кьурагь суварал ва арран ланшафтрал КӀенин Эвропада, Азиада ва Африкадин вини пата. Урусатдин чилерал мукар ийизва са Къавкьаз сувра, амма амай вахтунда йаргъа гьа чкайрла жеда. Украинада са шумуд цӀудкьван абур крим сувра жеда.
ГьакӀан кард

**ГьакӀан кард**, гьакӀни **сапсан** (лат. *Falco peregrinus*) — еке жуьре йиртижи нуькӀвер двул кард хзан кардрин. Бедендин йаргъивал — 34-58 см, бедендин заланвал — 440—750 (эркек) — 910-1,500 (дишиди) г.

## Жуьредин мехелар
* *Falco peregrinus anatum*
* *Falco peregrinus brookei*
* *Falco peregrinus calidus*
* *Falco peregrinus cassini*
* *Falco peregrinus ernesti*
* *Falco peregrinus furuitii*
* *Falco peregrinus japonensis*
* *Falco peregrinus kreyenborgi*
* *Falco peregrinus macropus*
* *Falco peregrinus madens*
* *Falco peregrinus minor*
* *Falco peregrinus nesiotes*
* *Falco peregrinus pealei*
* *Falco peregrinus peregrinator*
* *Falco peregrinus peregrinus*
* *Falco peregrinus radama*
* *Falco peregrinus submelanogenys*
* *Falco peregrinus tundrius*

## Мадни клиг
* ГъвечӀи лачин (*Falco subbuteo*)

## ЭлячӀунар
* 
* Веб-камера 
* Сапсан — Клуб исследователей русских пернатых хищников 
* Сапсан — Редкие и исчезающие животные России 
* ecosystema.ru 
* The Peregrine fund  
* Сайт рабочей группы по сохранению сапсана в Европе 
* Видеоклипы с участием сапсана  
* Шикилар
Турциядин лезги хуьрер

**Туьркида авай лезги хуьрер** — Туьркида цӀудлай гзаф ва са кьадар лезгияр хуьрер сиягь кӀеник къалурна.
* КӀирне (*Balakesirda*)
* Йайлакёй
* Дагъустан (хуьр) — (*Бергамадин къвалаг*) (туьрк. Dağıstan)
* Гуьнейкёй — (*Яловадин къвалаг*) (туьрк. Güneyköy)
* Fındıcak — (*Izmirdin qualag*) (туьрк. Fındıcak)
* Kayalıpınar — (*Sivasdin qualag*) (туьрк. Kayalıpınar)
* Sultaniye — (*Sivasdin qualag*)
* Emirler — (*Sivasdin qualag*) (туьрк. Emirler)
* Selimiye — (*Sivasdin qualag*) (туьрк. Selimiye)
* Osmaniye — (*Sivasdin qualag*) (туьрк. Osmaniye)

## Алукьун
* Диаспора
Лезги тӀуьнар

**Лезгийрин тӀуьнар**

**Лезгийрин халисан тӀуьнар язва**: хинкӀал (тикам авай хинкӀал, вергерин хинкӀал), уьрбеч, гъери квай шур, рганвай къуьл, шурпа / шурва (пахлайрин шурва, нахутӀрин шурва), чӀахар аш, метелжем алай аш, серкедин къафун, 

**Лезгийриз гьихьтин фар аватӀа**: чуьрек, лаваш, чар алай фу

**Лезгийриз ихьтин ширинлухар**: натӀуфа, иситӀа, шуьрбет, кӀерецрин уьрбеч / мехкӀуьт

**Лезгийри вуч хъвада**: ТӀач, Чехир, ВиртӀ, Цур
Лезгистан

**Лезгистан**, **Лекия** — тарихдин Лезги ччилерин тӀвар.

Адан чилерик акатзава Дагъустандин кьибле патанни Азербайжанжин кефер патан районар.

## Эдебият
* 
* 

## ЭлячӀунар
* 
* Lezgistan before the storm. Russian Thought № 3929 from 15.05.1992
Лейли Ханум

**Лейли Ханум** — XVIII виш йисан садлагьай паюна уьмуьр авур лезги шаир-дишегьли. 

Ам Мискискарин хуьре дидедиз хьана. Лейли ханум алакьунар авай шаир хьиз Дагъустанда ва Азербайжанда машгьур тир. Адан туькӀуьрунрин ирс тамамдиз кӀватӀ хъувунвач. Агъадихъ гузвай кьве эсер малумар хъувурбур С. Мумтаз, М. Ярагьмедов ва А. Мирзабеков я. Лейли Хануман «Ийимир» шиирдикай ва «Гуьжетдай» аквазвайвал, ам туькӀуьрунрин рекьяй вичиз хас хатӀ авай халис шаир хьана . Лейли-Хануман чӀалар сифте 1927 йисуз Бакуда «Элдин шаирар» тӀвар алай ктабдиз акъатна. Гуьгъуьнин йисара шаирдин ирс кӀватӀ хъувунал М. Ярагьмедов, А. Мирзебегов ва мсб. машгъул хьана.

## Баянар
Лекь (луван ничхир)

**Лекь** (лат. *Aquila*, урус. *Орёл*) — чинеругрин (Accipitridae) сихилдик акатзавай еке луван ничхир.

## Акунар
Чпин яргъивал 75-88см, гьяркьуьвал лувар ахъаяйла 2,4см. Заланвал 3-7кг.

## Макан
Евразия, Африка, Америка.

## Лекьрен двулар ва жуьреяр
* *Aquila*
** *Aquila adalberti* — Испаниадин сурарин лекь
** *Aquila audax* —
** *Aquila chrysaetos* —
** *Aquila clanga* —
** *Aquila gurneyi* — Молукдин лекь
** *Aquila heliaca* — Сурарин лекь
** *Aquila hastata* —
** *Aquila nipalensis* — паласадин лекь
** *Aquila pomarina* —
** *Aquila rapax* —
** *Aquila verreauxi* —
** *Aquila wahlbergi* —

* *Hieraaetus*
** *Hieraaetus ayresii* —
** *Hieraaetus fasciatus* —
** *Hieraaetus kienerii* —
** *Hieraaetus morphnoides* —
** *Hieraaetus pennatus* — Лекь-бицӀеш
** *Hieraaetus spilogaster* —
** *Hieraaetus wahlbergi* —

* *Ictinaetus*
** *Ictinaetus malayensis* —

* *Lophaetus*
** *Lophaetus occipitalis* —

* *Oroaetus*
** *Oroaetus isidori* —

* *Polemaetus*
** *Polemaetus bellicosus* —

* *Spizaetus*
** *Spizaetus africanus* —
** *Spizaetus alboniger*
** *Spizaetus bartelsi* —
** *Spizaetus cirrhatus* —
** *Spizaetus lanceolatus*
** *Spizaetus nanus* —
** *Spizaetus nipalensis* —
** *Spizaetus ornatus* —
** *Spizaetus philippensis* —
** *Spizaetus tyrannus* —

* *Spizastur*
** *Spizastur melanoleucus* —

* *Stephanoaetus*
** *Stephanoaetus coronatus* —

* *Haliaeetus*
** *Haliaeetus albicilla* — Гьуьлуьн лекь
** *Haliaeetus leucocephalus* — Америкадин лекь ва гьакӀни Лацу — кьил лекь
** *Haliaeetus leucoryphus* —
Ливан

**Ливан** — (араб. لبنان‎‎, Любна́н), офицал тӀувар Ливан Республика (араб. الجمهورية اللبنانية‎‎; аль-Джумхури́йя аль-Любнани́йя) — гьукумат.

## ЭлячӀунар
ГьакӀан тӀегъерхъан

**ГьакӀан тӀегъерхъан** (лат. *Falco tinnunculus* ) — гъвечӀи жуьре Вагьши нуькӀвер двул кард хзан кардрин, йашамиш жезва Евразида ва Африкада. Бедендин йаргъивал — 36 (дишиди) -34,5 (эркек) см, размах крыльев 75-76 см, бедендин заланвал — 200 г.

## Other Жуьреяр
* Мадагаскардин липӀлипӀ (*Falco newtoni*)
* Сейшелдин липӀлипӀ (*Falco araea*)
* Маврикийдин липӀлипӀ (*Falco punctatus*)
* Молуккдин липӀлипӀ (*Falco moluccensis*)
* Рехи-чуру липӀлипӀ (*Falco cenchroides*)
* Еке липӀлипӀ (*Falco rupicoloides*)
* СикӀерин липӀлипӀ (*Falco alopex*)
* Степдин липӀлипӀ (*Falco naumanni*)
* Рагъул липӀлипӀ (*Falco ardosiaceus*)
* Мадагаскардин цӀару липӀлипӀ (*Falco zoniventris*)
* Америкадин липӀлипӀ (*Falco sparverius*)
* Реюньондин липӀлипӀ (*Falco duboisi*)
Лифер

**Лифер** () 
## ЭлячӀунар
* Лифер
* Animal Diversity Web Мичигадин унивирситет (САШ)
Лихтенштейн

**Лихтенштейн** () — Юкьван Европада авай гьукумат я.

Лихтенштейн Альпар сувара авайди я, кьве гьукуматдин — Швейцариядинни Австриядин арада. Гьукуматдин чӀал немцаринди я. Дуьньядин виридалайни гъвечӀи гьукуматрин арада ругудлагьай чкадал ала. Гьукуматдихъ вичин конституцидин низамдал алай бегдин дережадин пачагь авайди я. Гьукуматдин тӀвар Лихтенштейн а пачагьрин династидин тӀваруникай акъатнавайди я. Кьилин шегьер Вадуц я. Лихтенштейнда 37 500 кас яшамиш жезва. 160 477 км² чил аваз Лихтенштейн немцарин чӀаларин гьукуматрикай виридалайни гъвечӀиди я. Гьукумат оффшоррин макан хьиз гьисабзавайди я. Адан пара кӀвалахар Швейцариядихъ галкӀанва, гьам хьти НАТОдикни ЕСдик квач.

## ЭлячӀунар
* 
* Permanent Mission of Liechtenstein, New York
* Статистика
Личи (гьайван)

**Личи** (лат. *Kobus leche* ) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
Лондон

**Лондон** () — ЧӀехибританиядинни Ирландиядин Садхьанвай Королвилин кьилинни виридалайни чӀехи шегьер я. Ада ЧӀехи Лондон лугьудай Англиядин регион арадал гъизва, ам вичел атайла 33 вич-вичи идара ийидай райондикай ибарат я.

Агьалийрин сан-гьисаб - 8,6 млн кас (2015 йис), чӀехивилел гьалтайла Европадин кьведлагьай ва ЕврогалкӀдин садлагьай шегьер я. «ЧӀехи Лондон» лугьудай агломерация ва адалай гегьенш тир метрополитендин район туькӀуьрзава. ЧӀехибритания островдин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата, Лондондин бассейндин кьулувилел, Кефердин гьуьлуьн патав Темза вацӀун сиве мукь (чка) кьунва.

ЧӀехибританиядин кьилин сиясатдин, экономикадинни медениятдин юкь я. Адал вири уьлкведин экономикадин вадай са пай Лондондал гьалтзава. Лап чӀехи дережадин глобал шегьеррикай, кӀвенкӀве аваз фидай дуьньядин финансрин юкьварикай сад я.

Вестминстерни Сити лугьудай районри туькӀуьрнавай шегьердин тарихдин юкь Викториядин девирдиз арадал атана. 1666-лагьай йисуз Лондон кьунвай цӀаюнилай гуьгъуьниз амукьнавай кьери дараматрикай юкьван виш йисан Тавер къала къейд ийиз жеда.

Шегьердин вичин кьил римвийри Британиядиз гужуналди гьахьунилай кьулухъ са тӀимил вахтунилай 43-лагьай йисуз бине кутур Лондиниум шегьердилай къачузва. I-III-лагьай виш йисара - римдин Британиядин, XI-XII-лагьай виш йисара - Англиядин, XVI-XX-лагьай виш йисарин арада - Британиядин империядин кьилин шегьер тир, 1707-лагьай йисалай инихъ - ЧӀехибританиядин меркез язва. 1825-лагьай йисалай 1925-лагьай йисал кьван дуьньядин виридалай чӀехи шегьер тир.

## Стхавилин шегьерар
*  Богота, Колумбия
*  Ла-Пас, Боливия
*  Арекипа, Перу
*  Берлин, Германия
*  Дели, Индия
*  Йогьаннесбург, Кьибле-Африкадин Республика
*  Куала-Лумпур, Малайзия
*  Кувейт, Кувейт
*  Москва, Урусат
*  Нью-Йорк, Америкадин Садхьанвай Штатар
*  Осло, Норвегия
*  Силгьет, Бангладеш
*  Шанхай, Китай
*  Сеул, Республика Корея
*  Тегьран, Иран

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Лондондин официал сайт
Люксембург

**Люксембург**, **ЧӀехи Гьерцогвал Люксембу́рг** (, , ) — рагъакӀидай патан Европада авай гьукумат (чӀехи гьерцогвал) я.

## ЭлячӀунар
Маймун

**Маймун** — маймун гьайван тамара ва чуьлера Азиядин, Африкадин ва Кьиблепатан Америкада. Маймунар гьар жуьре жеда абур инсанрин кӀватӀалдик актзава орангутанг, шампанзе, горилла, ва мас.

## ЭлячӀунар
Макака

**Макака** (лат. *Macaca*) — двул маймун хзан Cercopithecidae-бур. 

## Жуьре
Макакайрин 22 жуьре ава:

# *[[Macaca sylvanus]]*
# *[[Macaca silenus]]*
# *[[Macaca nemestrina]]*
# *[[Macaca leonina]]*
# *[[Macaca pagensis]]*
# *[[Macaca siberu]]*
# *[[Macaca maura]]*
# *[[Macaca ochreata]]*
# *[[Macaca tonkeana]]*
# *[[Macaca hecki]]*
# *[[Macaca nigriscens]]*
# *[[Macaca nigra]]*
# *[[Macaca fascicularis]]*
# *[[Macaca arctoides]]*
# *[[Macaca mulatta]]*
# *[[Macaca cyclopis]]*
# *[[Macaca fuscata]]*
# *[[Macaca sinica]]*
# *[[Macaca radiata]]*
# *[[Macaca assamensis]]*
# *[[Macaca thibetana]]*
# *[[Macaca munzala]]*
Макао

**Макао** ва я **Аомынь** () — Китайдин вилайят, вич вичиз авай административ район я.

## Тарих
1557-1999-й йисан — Португалиядин колония.

## ЭлячӀунар
* 
* Макаодин гьукуматдин официал сайт
Мальдивар

**Мальдивар**, **Мальдиврин Республика** — гьукумат азияда ва Мальдиврин островарда авай.

## Вилаятрал
19 атоллар, кьилин шегьер Мале:

## Баянар

## ЭлячӀунар
* CIA — The World Factbook 
* Ministry of Tourism, Arts and Culture, Republic of Maldives
Малла Нури

**Малла Нури**, гьакӀни **Ахцегьви Нури** — лезги шаир. 

Малла Нури 1835 йисуз Ахцегьа дидедиз хьана. Хци зигьин авай гадади хайи хуьруьн медресада кӀелна, илимрин дибар ва чӀалар чирна. Ам манияр ва шиирар теснифунал машгьул хьана.

1877 йисан бунтара иштирак авунай Нури сифте Дербент шегьердин Наринкъеледин зинданда туна, ахпа Урусатдиз суьргуьндиз акъудна.

М. Нуриди гзаф йисара Бакудин нафтӀадин мяденра кӀвалахна. И йисара ада фялейрин четин уьмуьрдикай, гьахъсуз дуьньядикай, ришветда вил авай судуйрикай хци шиирар кхьена. 1913 йисуз Петербургда акъатзавай «Дагъустандин пакаман ярар» газетда Малла Нуридин «Тъурбат» шиир чапна. Малла Нури 1913 йисуз Ахцегьа рагьметдиз фена.

## Чешмеяр
# Лезгийрин поэзиядин антология, 1978.
# Дагъустандин савкьватар, 1987.
# Лезгийрин революциядилай виликан девиррин литература, 1990.
Крокодилар

**Крокодил** (, Loricata) — чурчулдиз, хуьрлуьнкӀдиз ухшар ва гьадан жинсиникай чими уьлквейра жедай гзаф зурба гьайван. Малкамут. .

## Баянар

## ЭлячӀунар
* ''А. Богданов''. О крокодилах в России. // Очерки из истории заимствований и экзотизмов. — М.: НЛО, 2006, с. 146—181
Мадагаскардин тӀегъерхъан

**Мадагаскардин тӀегъерхъан‎** 
## ЭлячӀунар
* Breeding Biology and Food Habits of the Madagascar Kestrel (Falco newtoni) in Northeastern Madagascar  (PDF, инг.)
* Ecology of Aldabra Atoll, Indian Ocean edited by Dr. David R. Stoddart (PDF, инг.)
Мандрил

**Мандрил** (лат. *Mandrillus sphinx* ) — жуьре маймун хзан Cercopithecidae-бур.
Сентябрь

**Сентябрь** (виликан тӀвар — **Мара**) — кӀуьдлагьай григорий календардин варз.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* Лезги варцар тӀварар
Машах

**Машах**  икӀни **Кац кафтӀа**(лат. *Lynx*) — сихил гьайван тухум кьве Felidae, яшамиш жезва Евразида ва Вини Американда. Бедендин йаргъивал — 71-129 см, бедендин заланвал — 8-30 кг.

## Жуьреяр
Мегьарамдхуьр-Ахцегь-Рутул рехъ

**Мегьарамдхуьр - Ахцегь - Рутул рехъ** — Дагъустандин кьибле пата авай чӀехи ва яргъи рехъ. 

Рекьин яргъивал = 130 км.

## Халкьар
Рехъ физвай чилерал пуд халкь яшамиш жезва - лезгияр, рутулар ва цӀахурар. 

* **[[Лезгияр|Лезгияр]]** — ЦӀийи Гъепцехдилай Хъулидал.
* **[[Рутулар|Рутулар]]** — Кичадилай Кинадал.
* **[[ЦӀахурар|ЦӀахурар]]** — Гельмецдилай ЦӀахурал.

## ЭлячӀунар
Мегьарамдхуьруьн район

**Мегьарамдхуьруьн район** () — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Мегьарамдхуьр хуьр я.

## География
Район Дагъустан Республикадин лап кьибле пата ала. Кефер патай СтӀал Сулейман, Кьурагь ва Дербент районрихъ галаз, рагъакӀидай патай Докъузпара ва Ахцегь районрихъ галаз, кьибле патайни Азербайжан Республикадихъ галаз са сергьятра ава. РагъэкъечӀдай патай район Каспи гьуьлуьн ятари чуьхуьзва.

Райондин лап рагъакӀидай патан чилер Къавкъаздин Кьилин цӀиргъинин сувари кьунва, рагъэкъечӀдай падни тамари.

Райондин чилерин майдан — 654,6 км² я.

## Тарих
Кьилдин администрациядин тек хьиз Мегьарамдхуьруьн район 1943 йисуз арадал атанвай. 1960 йисуз Мегьарамдхуьруьн район Кьасумхуьруьн райондихъ гилигнай, 1965 йисуз чара хьанвай . 2010 йисуз Мегьарамдхуьруьн райондин Храхуба ва Урьянуба лезги хуьрер ва абурун эгьлияр Азербайжандин Хъачмаз райондиз маса хганай .

## Агьалияр
Йисариз килигна Мегьарамдхуьруьн райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2010 йисан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Мегьарамдхуьруьн райондин миллетрин сиягь :

## Администрациядин паюнар
Райондик 22 муниципалитетдин образование (хуьруьнсоветар) ва 33 хуьр акатзава .

Мегьарамдхуьруьн райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (**къалин** шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);

# «Азадугъли» хуьруьнсовет — **[[Азадугъли]]**
# «Билбилахуьруьн» хуьруьнсовет — **[[Билбилахуьруьн Къазмаяр]]**, Приморск
# «Бутахуьруьн Къазмайрин» — **[[Бутахуьруьн Къазмаяр]]**
# «Гарагърин» хуьруьнсовет — **[[Гарагъар]]**, Макьар Къазмаяр
# «Гъебцегь» хуьруьнсовет — **[[Гъебцегь]]**
# «Гилийрин» хуьруьнсовет — **[[Гилияр]]**
# «КьепӀир Къазмайрин» хуьруьнсовет — **[[КьепӀир Къазмаяр]]**, ГазардкӀам Къазмаяр, Кучун Къазмаяр
# «Киркарин» хуьруьнсовет — **[[Киркар]]**, Хуьрел, Чепел
# «Мегьарамдхуьруьн» хуьруьнсовет — **[[Мегьарамдхуьр]]**, Тигьирхуьр
# «Къартас Къазмайрин» хуьруьнсовет — **[[Къартас Къазмаяр]]**
# «Къуйсун» хуьруьнсовет — **[[Къуйсун]]**
# «Муьгъверган» хуьруьнсовет — **[[Муьгъверган]]**
# «Самур» хуьруьнсовет — **[[Самур (Мегьарамдхуьруьн район)|Самур]]**
# «Советский» хуьруьнсовет — **[[Советский (Мегьарамдхуьруьн район)|Советский]]**
# «Тигьирхуьруьн Къазмайрин» хуьруьнсовет — **[[Тигьирхуьруьн Къазмаяр]]**, Хтун Къазмаяр
# «Уружба» хуьруьнсовет — **[[Уружба]]**, Ярукьвалар
# «Филерин» хуьруьнсовет — **[[ЦӀийи Филер]]**
# «Хужадхуьруьн Къазмайрин» хуьруьнсовет — **[[Хужадхуьруьн Къазмаяр]]**
# «ЦӀелегуьн» хуьруьнсовет — **[[ЦӀелегуьн]]**
# «ЦӀийихуьруьн» хуьруьнсовет — **[[ЦӀийихуьр (Мегьарамдхуьруьн район)|ЦӀийихуьр]]**, Кличхан, Храхуба
# «Чахчах Къазмайрин» хуьруьнсовет — **[[Чахчах Къазмаяр]]**
# «Ярагъ Къазмайрин» хуьруьнсовет — **[[Ярагъ Къазмаяр]]**

## ТӀвар-ван авай ксар
* Мегьамед Эфенди — имам Шамилан ва гьакӀни Дагъустандинни Чечнядин вири имамрин муаллим, Къавкъазда муьридвилин бине кутур кас.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дагъустан Республикадин президентдин сайтуна Мегьарамдхуьруьн райондикай малуматар 
* Мегьарамдхуьруьн райондин шикилар
Мексика

**Мексика** (*Мексикадин ГалкӀанавай Штатар*, ) — Кефер америкада авай гьукумат. Майдандин кьадар — 9,5 млн км² я (дуьньяда 13-лагьай чкадал ала). Агьалийрин кьадар — 128,6 млн кас я (2020 йисан къимет, дуьньяда 10-лагьай чкадал ала). Кьилин шегьер — Мехико.

Конституциядин жигьетдай Мексикадиз официал чӀал авач. Агьалидин чӀехи пай испан чӀалал рахазва лугьуз и чӀал гьукуматда де-факто официал чӀал хьиз физва.

## География
Мексика кефер пата АСШ-дихъ галаз ва кьиблединни рагъэкъечӀдай пата Белиздихъни Гватемаладихъ галаз сергьятра ава. РагъакӀидай патай Калифорния гьуьлуькайдин ва Лас океандин, рагъэкъечӀдай патай Атлантик океандин, Мексикадин гьуьлуькайдинни Кариб гьуьлдин ятари кьунва.

### Административ паюн
Мексика — федератив садвал я, 31 штатрикай () ва сад федерал округдикай () ибарат я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Misión Permanente de México ante la Organización de las Naciones Unidas
Меркурий

**Меркурий** (символ: )

## ЭлячӀунар
* 
* MESSENGER миссиядин сайт 
* «Вокруг света» макъала 
* Тайны Меркурия