open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Къардашев Арбен Мегьединан хва

Арбен Къардаш (**Къардашрин Арбен Мегьединан хва**) — тӀвар-ван авай лезги чӀехи шаир ва таржумачи. Дагъустандин халкьдин шаир (2016-йис), Дагъустан Республикадин искусствойрин лайихлу кӀвалахдар (2004-йис).

1961-йисан 11-февралдиз Докъузпара райондин Миграгъ хуьре дидедиз хьана. Ада агалкьунаралди хайи хуьруьн юкьван мектеб ва 1984 йисуз Москвада Литературадин институт куьтягьна. Институтдилай гуьгъуьниз, 1984—1985-йисара, ада Советрин Армиядин жергейра къуллугъна. 1988-йисалай Дагъустандин ктабрин издательстводин редакторвиле кӀвалахзава. А. Къардашан эсерар 1976-йисалай лезги газетрринни журналрин чинриз акъатзава. Ам «Сифте цуьквер», «Ичерин багъ», «Пешеапай», «Йифен суфатар» ва «Арш», «Юкь», «Нагъма», «Хкягъаяр» тӀварар алай шиирринни поэмайрин кӀватӀалрин автор я. Заридин эсерар урус чӀалаз элкъуьрнава ва кьилди ктабар яз («Шехь, зи цӀвелин тар», «Ватандин гум», «Багьа мугьман», «Сегьердинни рагъдандин арада», «Чара атӀай кьуьл», «Гаф давам жезва», «Етим Эминакай веревирдер», «Хкягъаяр») акъатнава. А. Къардаша лезги шаиррин туькӀуьрунар урус чӀалаз элкъуьрзава: 1990-йисуз Етим Эминан «Гуьгьуьл» ва 1994-йисуз СтӀал Сулейманан «Малум тушир чӀалар» ктабар печатдай акъудна. «Гуьгьуьл» ктабдай адаз Дагъустандин демократ жегьилрин союздин «Олимп» премия гана.

Шаир драмадин эсерар туькӀуьрунал машгъул хьанва: «Фана багъдин гьуьруьяр» ва «Хукац-Ханум» пьесаяр Лезги театрди сегьнеламишна. Ам 1990-йисуз советрин машьгьур шаир, Литинститутда кӀелдайла вичи иштиракай поэзиядин семинардин регьбер хьайи советрин тӀвар-ван авай шаир Лев Иванович Ошанинан рекомендациядалди СССР-дин писателин Союздиз кьабулнай. Алай вахтунда Урусатдин писателрин Союздин член я. 1999-йисуз Дагъустан Республикадин Гьукуматдин премиядиз лайихлу хьана. Ам гьакӀ «Шарвили» (2000-йис) премиядин лауреатни я.

Шаирдин эсерар Дагъустандин мектебра ва вузра чирзава, Урусатдин ва къецепатан халкьарин чӀалариз элкъуьрнава.

Урус чӀалалди адан шиирар, гьикаяятдин эсерар, макъалаяр Урусатдин сейли изданийра — «Литературная газета», «Литературная Россия» газетра ва «Чи аямдар» («Наш современник»), «Дон», «Странник», «Голос Кавказа», «Ковчег Кавказа» журналра чап хьанва.

А.Къардашан яратмишунриз талукь яз 2011-йисуз Дагъустандин илимдин центрадин чӀалан, эдебиятдин ва искусстводин институтди «Арбен Къардаш. Яратмишунарзавай личность асиррин часпардал» (туькӀуьрайди С. Бедирханов я) ва 2021-йисуз «Шаирдин арш» (туькӀуьрайди А.Мирзебегов я) ктабар акъатнава.

2021-йисуз Арбен Къардашаз яргъал йисара чӀугур зегьметда къачур агалкьунрай, руьгьдин ивирар хуьнинин кардай Россиядин Федерациядин Минцифрыдин Гьуьрметдин Грамота гана.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Акимов Къ. Х. «Лезги зарияр»
Адилов Билал Икраман хва

**Адилов Билал Икраман хва** — лезги шаир. 

Шаир 1967 йисан 29 майдиз КцӀар райондин СтӀуррин хуьре дидедиз хьанва. Хуьре юкьван мектеб, Бакуда Азербайжандин экономикадин институт тафаватдив акьалтӀарнава. «Самур», «Алпан» газетра кӀвалахнава. Лезги ва урус чӀаларал акъатнавай 43 ктабдин кирам я. Шиирар Урусатдин, Болгариядин алманахра чап хьанва.

## ЭлячӀунар
* Автордин шиирар
* Лезги поэзиядин антология, 234 чин.
Ибрагьимов Пагьливан Къарабеган хва

**Ибрагьимов Пагьливан Къарабеган хва** (лакӀаб Лезги Бегьлуьл) — лезги шаир ва муаллим. 

1955 йисан 28 сентябрдиз КцӀар райондин Зинданмуругъ хуьре дидедиз хьана. Юкьван мектеб акьалтӀарайдалай 
кьулухъ армиядин жергейра къуллугъна, ахпа Кешле заводда фялевал авуна. 
Азербайжандин Къецепатан ЧӀаларин Институт акьалтӀарай Лезги Бегьлула 
хайи хуьре муалим кӀвалахнава. Адан шиирар сифте яз «Самур» газетдиз, редакцияди басма авур «Акъата шегьредиз» кӀватӀалдиз, «КцӀар» газетдиз, «ЧиРагъ» журналдиз акъатна. "Мулдин цуьк" тӀвар алай са ктабдин автор я. Заридин кӀвал кьакьан пелел ала. Адан гъенелай Уьнуьгърин кӀамун хуьрер, Шагьнабат, Шарвал сув гъилин юкьвал алай хьиз аквада.

## ЭлячӀунар

* Зинданмуругъа са шаир ава...
Къафланов Зульфикъар Шихнесиран хва

**Къафланов Зульфикъар Шихнесиран хва** — лезги шаир ва публицист. 

1957 йисуз Докъузпара райондин Миграгъ хуьре шаирдин хзанда дидедиз хьана. Ада хайи хуьруьн юкьван мектеб ва Москвада Литературадин институт куьтягьна. Жуьреба-жуьре идарайра, РД-дин кхьирагрин союзда кӀвалахна. Алай вахтунда ам «Самур» журналдин редакциядин къуллугъчи я.
Зульфикъара аял чӀавалай шиирар теснифзава. Адан эсерар лезги газетринни журналрин чинриз мукьвал-мукьвал акъатзава, урус чӀалаз таржума авунва. Зари «ЦӀийи варз» ва «Хъфимир» ктабрин автор я. Адан туькӀуьрунрин кьилин темаяр хайи ватан ва халкь, дуьньядин датӀана дегиш жезвай гьалар ва, гьелбетда, кӀанивал я.

## ЭлячӀунар
* Акимов Къ. Х. «Лезги зарияр»
ЧиРагъ (журнал)

**Чирагъ** *(Чи Рагъ)* — Баку шегьерда акъатзавай лезги журнал. Журналдин бине эцигайди ва кьилин редактор лезги шаир ва филологиядин илимрин кандидат Гуьлбес Асланханова я. 2008 йисан июнь вацралай акъатзава. 500 экземпляр тираждалди чап жезвай журналдин ред-коллегиядик Муьзеффер Меликмамедов, Седакъет Керимова, Келентер Келентеров, СтӀурви Эгьтибар хьтин тӀвар-ван авай шаирар ва журналистар акатзава. Журналдин чинриз лезги эдебиятдиз, тарихдиз, медениятдиз талукь материалар, лезги чӀалан авай гьаларикай макъалаяр ва лезги чӀалаз элкъуьрнавай азербайжан эдебиятдин эсерар акъатзава. 

## ЭлячӀунар
* ЧиРагъдин цӀийи улуб акъатна
Бабаева Айтекин Новрузан руш

**Бабаева Айтекин Новрузан руш** — лезги шаир ва муалим. 

1984 йисуз Къебеле райондин ЦӀийи Дизахлы хуьре дидедиз хьана. Сифте юкьван мектеб, ахпани Дагъустандин Гьукуматдин Универ­ситетдин Бакудин филиал акьалтӀарна. Гуьгъуьнлай Къебеле райондин ЦӀийи Дизахлы хуьруьн мектебда лезги чӀалан муаллимвиле кӀвалахал акъвазай Айтекин Бабаева хайи чӀалални эдебиятдал рикӀ алай инсанриз хъсандиз чида. Ада аялриз лезги чӀал кӀанарун патал кӀвенкӀвечи тежрибадикайни цӀийи методрикай гегьеншдиз менфят къачузва. Муаллимди чи тӀвар-ван авай зарийрин юбилеяр къейд ийидай мярекатар тухузва, аялриз абурун шиирар хуралай чириз куьмек гузва. Университетда кӀелзавай чӀавалай поэзиядиз гьевес атай А. Бабаевадин азербайжан чӀалал туькӀуьрнавай «Игит командир» *(Кьегьал командир)* шиир 2004 йисуз «Самур» газетдиз акъатнай.

## ЭлячӀунар
* «ЧиРагъ» N-8 (2010 йис)
Ярагьмедов Сархан

**Ярагьмедов Сархан** — лезги шаир. 

1986 йисан 29 июлдиз КцӀар райондин Чпир хуьре дидедиз хьана, Бакуда чӀехи хьанва. Бакудавай 283 №-дин юкьван мектебда, гуьгъуьнайни Азербайжандин Кооперация Университетда кӀелунар тамамарна. Аял берейрилай шиирдал рикӀ алай жегьилди дидедин чӀалал шиирар кхьизва.

## ЭлячӀунар
* Шаирдин кьилдин сайт
Хазарар

**Хазарар** ( (*кузарим*),  (*ал-хазар*),  (*хазар*),  (*хазари*),  (*хазир*), ) — вилик девирда Кеферпатан Къавкъаздин ва Волга вацӀун мукьвал алай чилерал куьчери уьмуьр гьалай ва VII виш йисан юкьвара чӀехи ва къуватлу Хазар Каганат гьукумат арадал гъайи дегь туьрк халкьарикай сад я. Къе авай пара пай туьрк халкьарин арадал атуник хазарри чӀехи кар кутунай.

Диндал гьалтайла хазаррин чӀехи пай ва гьукумдаллай къатар — иудеяр тир.

## ТӀвар
Миллетди чпи чпиз *хазар* лугьузвай, и тӀварцӀин бинеяр дуьз малум туш. Адан арадал атуникай са шумуд фикирар ава: 

* фарс чӀалан *гьазар* «агъзур» гафуникай арадал атана.
* туьрк чӀалан *кесар* «зулум гун» статусдикай арадал атана. 

Виликди ЧӀулав ва Азов гьуьлериз *Хазар гьуьл* лугьузвай. Там къуватра авай девирда хазаррин къати таъсирдик Крым полуостровни акатнай. Къе чара-чара миллетри, месела азербайжанри, фарсари, туьркери, курдри, туркменри ва мсб, Каспи гьуьлуьз *Хазар гьуьл* лугьузвайди я.

## ЧкӀанвай чилер

VII виш йисалди хазарри сад-садан гуьгъуьналлаз дегиш жезва чара-чара гьукуматрин гъилик кваз уьмуьр ийизвай. 560-й йисара абур Туьрк каганатдик акатнай. VII виш йисуз Туьрк каганат чкӀайдалай кьулухъ хазарри чпин кьилдин гьукумат — Хазар каганат малумарнай. И каганат куьчери миллетри арадал гъайи гьукуматрин арадай виридалайни яргъалди амукьай уьлквейрикай сад хьанай ва 650 – 969 йисарин къене уьмуьр гьалнай. 

Сифте Дагъустандин кефер патан чилерал секин хьанвай хазарри къвердавай чпин гъилик кутунай Крым полуостровдиз, Кьиблепатан Поволжьедиз ва Дон вацӀун чилерал куьч хьана ацукьнай. Чпин кьилин шегьерни абуру Дагъустандай Кьиблепатан Поволжьедиз тухванай.

## Терг хьун
Хазар каганат терг хьайидалай кьулухъ X виш йисан кьведлагьай паюна хазарар Къизил Ордадин гъилик акатна муькуь туьрк тайифайрихъ галаз акахьна са халкь хьиз квахьнай. Иудаизм кьабул авур хазаррин гъвечӀи пай Европадин чувудрин жемиятрик акахьнай. Къе бязи туьрк халкьари, месела къараимри, крымчакри ва гьакӀни сувун чувудри чеб дегь хазаррин дуьз несилар тирди гьисабзава. Алай чӀавуз Кеферпатан Къавкъазда уьмуьр ийизвай туьрк халкьарин дувулрик хазаррин гел кумайди мумкин я.

## Эдебият
* 
* 
*  (в пер.)
*  (в пер.)
* 
* *[[Петрухин, Владимир Яковлевич|Петрухин В.]], Флёров В.* Иудаизм в Хазарии по данным археологии // История еврейского народа в России. От древности до раннего Нового времени. Том 1 — М.: Мосты культуры/Гешарим, 2010. — С. 149-161.
* 
## ЭлячӀунар
* Хазарский информационный центр Кевина А. Брука
* Audio. Археолог, д-р истор. наук Магомедов М. Г. о протоболгарах и хазарах. Author: Moussaev M. Z. (Maginhard Avars)
* *[[Петрухин, Владимир Яковлевич|Петрухин В. Я.]]* Хазары: между Русью и иудеями  // Еврейский журнал. 2007.
* Работы Л. Н. Гумилёва о Хазарии
* Карты Хазарского каганата (по Льву Гумилеву)
Гьакимов Къурбан Халикан хва

**Гьакимов Къурбан Халикан хва** (лакӀаб Гьаким Къурбан) — лезги кхьираг, алимни публицист. 1938 йисан 30 августдиз Докъузпара райондин Миграгъ-Къазмайрин хуьре дидедиз хьана.

## Чирвилер
Гь.Къурбана Миграгърин юкьван мектеб ва Дагъустандин Гьукуматдин университет акьалтӀарна, СтӀал Сулейманан райондин мектебра муаллимвал ва директорвал авуна. 1964-йисалай Дагъустандин педагогикадин къекуьнрин институтда кӀвалахзава. Ам педагогикадин илимрин кандидат, филологиядин илимрин доктор, лезги литературадин программайрин, учебникрин, хрестоматийрин автор ва "ДР-дин лайихлу муаллим" я.

## Кхьираг
1965 йисуз Гь.Къурбанан гьикаяйринни новелайрин сад лагьай ктаб "Аламат" печатдай акъатна. Гуьгъуьнин йисара кӀелзавайбурув гьикаяйринни повестарин кӀватӀалар: "Свас", "Къацу цуьквер", "Лацу марал", "Чан алай дагълар" агакьна. Эхиримжи йисара кхьирагди лезги халкьдин тарихдикай романар теснифзава. Адан къелемдикай "Ракъинин муг" (1984), «Четин бахт» (1987), "Яру мяден" (1989), "Хазинадин суракьда" (1993) , "Гьай тахьай гьарай" (1994), "Ирид чин алай хуьр"(1997) ва "Къилинж Къемер" (1999) романар хкатна.

## Алим
Тарихдин эсер "Миграгъ-наме" (1996) куьмекчи ктаб "Лезги зарияр" (1998), «Лезгийрин милли гьикаят» (1998), "Абдулбари Магьмудов: уьмуьрдин ва туькӀуьрунрин рехъ" (2000) ктабар кхьена.
Алимдин «Лезги литературадин терминрин кӀватӀал» (2011-йис), «Лезги ва Дагъустандин литературайрин программаяр. V-IX классар» (2012-йис) ва маса илимдин бинедаллаз туькӀуьрнавай ктабар чпикай чӀалан пешекарри фад-фад менфят къачузвайбур я. Ихьтин гереклу эсерар Гь.Къурбанахъ тӀимил авач.

### "Лезгистан" энциклопедия
Чи халкьдин тӀвар-ван авай инсанар, чи сейлибур, къагьриманар, илимдин, медениятдин, литературадин рекьяй чӀехи агалкьунар къазанмишай инсанар чирун патал къелемдиз къачунвай а ктабдин география гегьеншарун патал генани дерин туькӀуьрунао тухвай зариди 2012-йисуз 648 чиникай туькӀуьрнавай    «Лезгистан - энциклопедия» ктаб арадал гъана. Ктаб руьгь кутадайди, фагьумуз тадайди хьана .

## Баянар
Кумух

**Кумух** () — Дагъустан республикадин Яхул районда авай хуьр. Райондин кьилин хуьр  я. «Кумух» хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин Яхул райондин юкьван пата, Къази-Кумух Къойсу вацӀал, Магьачкъала шегьердилай 96 км яргъал ала.

## Тарих
## Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1930 касди уьмуьр ийизвай. Агьалидин саки вири яхулар, суни-мусурманар я. Са шумуд дарги хзанарни ава.

## ТӀвар-ван авай ксар
* Али Каяев (Замир-Али) (1878—1943) — Дагъустандин алим, диндар.
* Капиев Эффенди Мансурович (1909—1944) — Дагъустандин ва Советрин шаир, прозаик, эдебиятдин устад, публицист, таржумачи, ада яхул, урус ва къумукь чӀаларал кхьизвай. 
* Сулейманов Якъуб Мегьамед-Алиевич (1921—2014) — Советрин Армиядин старшина, Ватандин ЧӀехи дяведин иштиракчи, Советрин Союздин кьегьал. 
* Тутунов Гьасан Мегьамедович (1938) — оператор, РСФСР-дин харусенятдин лайихлу кардар, «Чудак из пятого „Б“» фильм паталай СССР-дин Гьукуматдин премиядин сагьиб.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Гуьлбес Асланханова

**Асланханова Гуьлбес** — лезги шаир, филологиядин илимрин кандидат. 

1981 йисуз КцӀар райондин Манкъулидхуьре дидедиз 
хьана. 1998 йисуз юкьван мектеб акьалтӀарай ада ДГьУ-дин Бакудавай 
филиалда, филологиядин факултетда кӀелна. Филологиядин илимрин 
кандидат тир Г. Асланхановади 2009 йисуз «ЧиРагъ» тӀвар алай журналдин бине эцигна ва кьве ктаб акъуднава: «Вун рикӀеваз» (2004 йис) ва «ЧӀехи лезги» (2008 йис).

## ЭлячӀунар
* «КцӀар-Къусар» энциклопедия (Баку-2011)
Гуьлалиев Эйваз Теймуран хва

**Гуьлалиев Эйваз Теймуран хва** (дид. ) — лезги шаир ва публицист.

1969 йисан 16 июлдиз КцӀар райондин Чпиррин хуьре дидедиз хьана. Аял чӀаварилай шиирар кхьизвай Эйвазан сифте шиир 1988 йисуз «Къизил Къусар» газетдиз акъатна. Гуьгъуьнин йисариз «КцӀар-Къусар», «Самур» газетрин чинриз акъатай заридин эсерар «Чирагъ», «Самур», «Алам», «Дагъустандин дишегьли» журналра, «Лезги газетда», «РикӀин гаф» ва маса газетра чап хьана. Азербайжандин Гьукуматдин Педагогикадин Университетдин математикадин факультет яру дипломдив акьалтӀарай, алай аямда хайи хуьре муаллим кӀвалахзавай заридин муьжуьд улуб *(«Цуьк аламаз хел хайи тар» 2004, «Алахъдач зун шеле кӀватӀиз епинал» 2008, «Экв» 2014, «Хягънавай эсерар», «Эйваз я зун», «Бир даш да ветендир» 2019, «Элкъуьрунар» 2022 , «Ванциван» («Эхо») 2023)* басма хьанва. Хайи чӀалал «ЧӀал я зи рикӀ», «ЧӀалан мани», «Дагъларин тарс» аудио дискар акъуднава. Са муаллимди хьиз ада тарс гайи, ВУЗ-ра кӀелай, кӀелзамай 100-елай виниз студентрал дамахзава. 2013 йисалай «Алам» лезги културадин журналди туькӀуьрнавай «Марвар» лезги эдебиятдин кӀватӀалдиз регьбервалзава. Шарвили премиядин иеси я.

## ЭлячӀунар
* «ЧиРагъ» журнал № 11 (2010 йис)
* Эйваз Гуьлалиеван — 50 йис
Самурдин там

**Самурдин там** — Урусатдин Мегьарамдхуьруьн районда ва Азербайжандин Хъачмаз райондин лап кефер пата экӀя хьанвай субтропик лиана тарарин тамар я. Адан тӀвар Самур вацӀухъ галаз алакъалу я.

Самурдин там — Урусатдин тек сад тир субтропик лианадин там ва эхиримжи реликт тамарикай сад я. Ина Яру ктабда гьатнавай агъзурралди набататар гьалтзава.

## География
Дагъустан пата авай Самурдин там Самурдин Гьукуматдин тӀебии сергьятрик акатзава, адан майдан — 11200 гектар я. Тамун къене 7 хуьр ва 3 погран-заставаяр ава. 

Азербайжан пата авай Самурдин там Самур-Ялама Милли паркдин сергьятрин къене ава, и паркдин майдан — 11772 гектар я. И патани 9 лезги хуьр ава. 

## ЭлячӀунар
* Самурский лиановый лес Дагестана
Дербентдин эмират

**Дербентдин эмират** — VIII виш йисуз Дербент шегьер алай чкадал арадал атанвай гьукумат я. Адан кьилин шегьер ва савдагарвилин юкь — Дербент тир.

## Чилер
Дербент шегьер алай чкадал сифтегьан къеле гьеле чи эрадилай вилик VIII–VI виш йисара туькӀуьрнай. IV виш йисалди Дербент шегьер Алпан гьукуматдик акатзавай. V–VI виш йисуз Сасанидри Дербент шегьер къванцин къеледин цӀарце тунвай. Гьа девирда Каспи гьуьлуьн кьерел алай Дербент къуватлу форпостдиз элкъвенай. Ва и уьлкведиз дяведин вигьинар авур къунши гьукуматри сифтени сифте Дербент шегьер къачуз алахъзавай. 735 йисалай Дербентдикай Араб халифатдин  Дагъустандавай виридалайни чӀехи метлеб авай шегьер ва порт хьанай. Инлай вири Дагъустандиз ислам динни чкӀизвай.

Эмиратдин сергьятрик Дербент шегьердилай 6 км кефердихъ галай чилер ва кьибле патани Самур вацӀал кьван Муьшкуьрдин чилер акатзавай. 

Каспи гьуьлуьн рагъакӀидай патайтӀуз Волга вацӀал кьван яргъи хьанвай карвандин рекьи РагъэкъэчӀдай патан уьлквеяр Хазар каганатдихъ, Русьдихъ, Уралдихъ ва Волгадин Булгариядихъ галаз алакъалу ийизвай. Ва и карванд рекьин винел алай Дербент шегьер зурба метлеб авай пунктрикай сад тир. Ина Ирандай Хазар каганатдиз мал тухузвай гимияр акъвазардай портни авай. Гьа девирда вичин метлеблувилиз килигна Дербент шегьер Эрдебил ва Тифлис шегьеррилай виниз тир, ва Барда шегьердиз барабар жезвай. Ина пул атӀузвай. Дербент шегьерда атӀай виридалайни сифте цурцин пул 794 йисуз талукь я. Дербентда пул атӀунин девир уьлкве цуькведа авай вахтунал къвезвай.

## Тарих
## Къатар
## Эмирар
Дербентдин гьукумдал къвезвай цӀийи эмирдин хкягъунар гзаф вахтара чкадин эмиррин паталай идара жезвай, са шумудра Ширваншагьрин ва къецепатан эмиррин паталайни идара хьайиди я:

# I Гьашим ибн Сурака
# Умар ибн Гьашим
# Мегьамед ибн Гьашим
# Абдулмалик ибн Гьашим
# Агьмед ибн Абдулмалик (садлагьай)
# Гьейсам ибн Мегьамед (садлагьай) Табасарандин шагьзада
# Агьмед ибн Абдулмалик (кьведлагьайди)
# Гьейсам ибн Мегьамед (кьведлагьайди)
# Агьмед ибн II Мегьамед
# Гешрем Агьмед — са вахтунда Лакз уьлкведин эмирни тар
# Агьмед ибн Абдулмалик (пудлагьайди)
# Маймун ибн Агьмед
# II Мегьамед
# Лашкари ибн Маймун
# Мансур ибн Маймун
# II Абдулмалик
# II Мансур (садлагьай)
# II Лашкари
# II Мансур (кьведлагьай)
# II Маймун (садлагьай)
# III Абдулмалик
# II Маймун (кьведлагьайди)

II Маймун тахтунилай алудайдалай ва III Абдулмалик дустагъда твайдалай кьулухъ гьукумдал атанвай I Ферибурзди Дербентдин эмират Ширваншагьрин гьукуматдик гилигнай.

## Эдебият
* Магомедов Р. М. История Дагестана: Учебное пособие; 8 кл. — Махачкала: Изд-во НИИ педагогики, 2002 г.
* К. Рыжов. Справочник. Все монархи мира: Мусульманский Восток. VII—XV вв.

## ЭлячӀунар
Авар ханвал

**Авар ханвал**, **Авар нуцалвал** — XII — XIX виш йисарин къене Дагъустандин чилерал, Сарир уьлкве чкӀайдалай кьулухъ адан чкадал арадал атай гьукумат я. Кьилин дин — ислам тир. XVIII виш йис Авар ханвал там къуватда авай девирдал аватнай. Гьа чӀавуз и ханвилин аслувилик квай: Гуржистандин пачагь II Ираклий, Дербентдин, Къубадин, Шекидин, Бакудин, Ширвандин ханар, Турциядин вассал паша Ахалцихви ва Жар-Белокандин жемиятар. 1803 йисуз Урусатдин империядик акатнай. Империядик акатайдалай кьулухъ урусри кьиле кьур цӀийи сиясатдихъ галаз рази тахьай жемят кӀвачел къарагънай ва Къавкъаздин дяведин береда Авар ханвал Шамилан Имаматдик акатнай. Къавкъаздин дяве акьалтӀайдалай кьулухъ Авар ханвал терг авунай, адан чкадал Авар округ тешкилнай ва ам Дагъустандин вилаятдик акатнай.

## Ханвилин гьакимрин сиягь
* Садлагьай гьактмдин тӀвар — Авар (VI виш йис) тир.
* Саратан I
* Суракат I (XII виш йис), вилик галайдан хва я.
* Агьмад, узурпатор (XII век)
* Абу-Муслим, мумкин я шейгь Агьмадан хва хьун, узурпатор (XII виш йис)
* Байар I (XII—XIII виш йисар), Суракатан хва
* Масум-бек (XII виш йис)
* Султан ибн Масум-бек (XII виш йис)
* Чуфан ибн СултӀан (XIII виш йис)
* Эмир-Агьмад ибн Чуфан (XIII виш йис)
* Эмир-СултӀан I, Баяр ханан хва я.
* Малик Саратан I, Эмир СултӀанан хва
* Суракат (1353/1354)
* Саратан II
* Дугъри-хан I, винихъ галайдан хва я.
* Ибрагьим I
* МухӀаммед-Мирза, Дугъри-ханан хва ва МухӀаммед-Мирзадин вахан гъуьл тир.
* Андуник-хан I (1460—1485), Ибрагим I ханан хва.
* Булач-нуцал (1485—1510) МухӀаммед-Мирзадин хва.
* Эмир-Гьамза-нуцал (1510—1540), Умма-нуцалан хва.
* Нуцал-хан I (1540—1546).
* Андуник-хан II (1546 — декабрь 1569), Нуцал ханан хва.
* Агьмад (1569—1577), II-й Андуник-хан ан хва.
* Тунай-Джалав (1577—1578), Чопан шамхалан стха.
* МухӀаммед-Шамхал (1578—1589), Турараван хва.
* Канбулак-хан I (1589—1595), винихъ галайдан хва.
* Шамхал-хан I (1595—1596), винихъ галайдан стха.
* Ибрагьим II (1596—1605)
* Мегьди-хан I (1605—1614)
* Барти-Кихиляв (1614—1620)
* Умма-хан I Справедливый (1620—1634)
* Амир Гьамза-хан I (тх. 1634—1646)
* Молдар-мирза I (1646—1650)
* Мухаммед-хан I (1650—1656)
* Дугри-хан II (1656—1668)
* Мухаммед-хан II (1668—1688)
* Умма-хан II (1688—1699)
* Андуник-хан III (1699—1706)
* Дугри-хан III
* Умма-хан III (1706—1707)
* Мухаммед-хан III (1707—1722)
* Умма-хан IV (1722—1735)
* Анкал-хан I (1735—1740)
* Нуцал-хан II (1740—1744)
* Махмуд-хан I (1744—1765)
* Мухаммад-нуцал IV (1765—1774)
* Умма-хан V
* Гебек-хан I (1801 — январь 1802)
* Султан Ахмед-хан I (1802—1823)
* Сурхай-хан I (1818—1834)
* Арслан-хан I (1827—1828)
* Абу Султан-хан I (1828—1834)
* Баху-бике I (1834—1834)
* Мухаммед-мирза I (1834—1837)

1837—1859 йисара — Кеферпатан-Къавкъаздин имаматдин къене.

* Ибрагьим-хан I Мехтулинский (1859—1863), I Султан Агьмед-ханан хва

1863 йисуз Авар ханвал Урусатдин империядик кутунай.

## Эдебият
* Шапи Казиев. Имам Шамиль. ЖЗЛ. М., Молодая гвардия, 2010. ISBN 5-235-02677-2
*  
* 
* Айтберов Т. М. материалы по хронологии и генеалогии правителей Аварии в книге *«Источниковедение средневекового Дагестана»*, Махачкала, 1986.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Аварское ханство
Тамерлан

**Эмир Тимур, Тамерлан** (*[[Чагатай чӀал|чагат.]]*تیمور [Temür‎, Tēmōr] — *ракь*) — асулдай барласрин сихилдай тир, зурба туьрк шанил, эмир ва кьушундин кьил. Ада саки вири Азиядин, Къавкъаздин ва Урусатдин тарихда чӀехи гел тунва. Ада 1370 йисуз Тимуридрин империя арадал гъанай ва адан кьилин шегьер Самарканд эцигнай.

## ЭлячӀунар
* Дневник путешествия ко двору Тимура в Самарканд в 1403—1406 гг. на сайте «Руниверс»
* Тамерлан — природа зла Историческая программа «Всё так» на радио «Эхо Москвы»
* Легенды о Тамерлане. Проект «Виртуальный Самарканд»
* Тимур Великолепный//журнал «Вокруг света», № 2 (2773), февраль 2005
* Армия Тамерлана 
* Поход Тимура в Индию
1239 йис

**1239 йис** (*са агъзурни кьве вишни къанни цӀекӀуьд лагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла кишдиз эгечӀзавай куьруь йис.  Им чи эрадин 1239-лагьай йис я. XIII виш йисан 39-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## Баянар

## ЭлячӀунар
1249 йис

**1249 йис** (*са агъзурни кьве вишни яхцӀурникӀуьд лагьай йис*) — юлийдин чӀаваргандал гьалтайла жуьмядиз эгечӀзавай куьруь йис.  Им чи эрадин 1249-лагьай йис я. XIII виш йисан 49-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## Баянар

## ЭлячӀунар
1395 йис

**1395 йис** (*са агъзурни пуд вишни кьудкъанницӀувад лагьай йис*) — юлийдин чӀаваргандал гьалтайла жуьмядиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1395-лагьай йис я. XIV виш йисан 95-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## Баянар

## ЭлячӀунар
1577 йис

**1577 йис** (*са агъзурни вад вишни пудкъанницӀеирид лагьай йис*) — юлийдин чӀаваргандал гьалтайла саласадиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1577-лагьай йис я. XVI виш йисан 77-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## Баянар

## ЭлячӀунар
1601 йис

**1601 йис** (*са агъзурни ругуд вишни сад лагьай йис*) — юлийдин чӀаваргандал гьалтайла ислендиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1601-лагьай йис я. XVII виш йисан 1-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## Баянар

## ЭлячӀунар
1604 йис

**1604 йис** (*са агъзурни ругуд вишни кьуд лагьай йис*) — юлийдин чӀаваргандал гьалтайла хемисдиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1604-лагьай йис я. XVII виш йисан 4-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## Баянар

## ЭлячӀунар
1631 йис

**1631 йис** (*са агъзурни ругуд вишни къанницӀусад лагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла жуьмядиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1631-лагьай йис я. XVII виш йисан 31-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## Баянар

## ЭлячӀунар
1642 йис

**1642 йис** (*са агъзурни ругуд вишни яхцӀурникьвед лагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла арбедиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1642-лагьай йис я. XVII виш йисан 42-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## Баянар

## ЭлячӀунар
1721 йис

**1721 йис** (*са агъзурни ирид вишни къаннисад лагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла арбедиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1721-лагьай йис я. XVIII виш йисан 21-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## Баянар

## ЭлячӀунар
1806 йис

**1806 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни ругудлагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла арбедиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1806-лагьай йис я. XIX виш йисан 6-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1811 йис

**1811 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни цӀусадлагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла саласадиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1811-лагьай йис я. XIX виш йисан 11-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1813 йис

**1813 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни цӀипуд лагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла жуьмядиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1813-лагьай йис я. XIX виш йисан 13-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1846 йис

**1846 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни яхцӀурниругуд лагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла хемисдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1846-лагьай йис я. XIX виш йисан 46-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1860 йис

**1860 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни пудкъад лагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла гьяддиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1860-лагьай йис я. XIX виш йисан 60-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1877 йис

**1877 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишни пудкъанницӀеирид лагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла ислендиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1877-лагьай йис я. XIX виш йисан 77-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
Къази-Кумух шамхалвал

**Къази-Кумух шамхалвал** — VIII—XVII виш йисарин къене Дагъустанда хьайи гьукумат я. Кьилин шегьер — Кумух хуьр тир.
Тухтамыш

**Тохтамыш** (Токтамыш, Тахтамыш, Тотамих) (нугъ. Токтамыс хан; тат. Туктамыш хан; башк. Туҡтамыш хан; каз. Тоқтамыс хан; узб. Toʻxtamish) — 1380—1395 йисарин къене Къизил Ордадиз ва 1400 йисалайни Тюмень ханвилиз регьбервал авур хан. Чингисханан чӀехи хва Джучидин несилрикай сад я. 

## ЭлячӀунар
* Ярлык хана Тохтамыша — перевод и фото на сайте «Мировая археология»
Тарки

**Тарки** () — Дагъустан республикадин Магьачкъала шегьердин администрациядин Советский райондик квай посёлок.

## География
Магьачкъала шегьердилай 4 км яргъал, Тарки-Тау сувун рагъэкъэчӀдай патан гуьнедал ала.

## Тарих
## Агьалияр

2010 йисан малуматриз килигна Тарки посёлокда уьмуьрзавай миллетар:

## ТӀвар-ван авай ксар
## Баянар

## ЭлячӀунар
Галлюцинация

**Галлюцина́ция** — герексуз рахун, тежедай мурадар аквадайла ва инсандин беденриз хъуьтуьлвилер, тӀал къведайла лугьуда. Амма галлюцинация къведа гзаф галат хьайла, алкоголь хвайила ва канаб чӀугвайла. Термин сад лагьай сеферда туькӀуьрна Ж.-Э. Эскиролди 1817 йисуз.

## Баянар
Кахетия

**Кахетия** ( [Кахе́ти]) — Гуржистанда авай край ва тарихдин вилаятдин тӀвар я. Край Иори ва Алазани вацӀарин вини кьилера ала.

*Кахети* тӀвар и чилерал уьмуьр ийизвай гуржийрин субэтник группа тир алупандин миллетдихъ галаз алакъалу я.

Крайдин кьилин шегьер — Телави я.

## География

## Тарих

## Агьалияр

## Администрациядин паюнар
Кахетия край агъадихъ галай муниципалитериз (районриз) пай хьанва:

* Ахмета муниципалитет
* Гурджаани муниципалитет
* Дедоплисцкаро муниципалитет
* Кварели муниципалитет
* Лагодехи муниципалитет
* Сагареджо муниципалитет
* Сигнахи муниципалитет
* Телави муниципалитет

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
* Статистика населения Грузии на английском языке
* Кахетия, описание края.
* Этническая карта Кахетии 1959 года.
Эндирей

**Эндирей** () — Дагъустан республикадин Хасавюрт районда авай хуьр. «Эндирей» хуьруьнсоветдик акатзава. 

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин Хасавюрт райондин кьибле пата, Акташ вацӀун эрчӀи кьерел, Хасавюрт шегьердилай 6 км яргъал ала.

## Тарих
## Агьалияр
Йисариз килигна Эндирей хуьруьн агьалийрин динамика:

2016 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 7 970 касди уьмуьр ийизвай. Агьалидин вири къумукьар, суни-мусурманар я.

## ТӀвар-ван авай ксар

## Баянар

## ЭлячӀунар
* ТАРИХИ ЭНДИРЕЙ, История села Эндери. " CHECHEN.ORG
* Кумыкский мир | Содержание | Приложения | «Тарихи Эндирей (История Эндирея)»
Борис Фёдорович Годунов

**Борис Фёдорович Годунов** (1552 — 1605) — 1587—1598 йисарин къене Урусатдиз регьбервал авур боярин, пачагь. Пачагь I-й Фёдор Иоанновичан яран стха я. 

## ЭлячӀунар
* «Борису Годунову незачем было убивать царевича Дмитрия». Историк Владислав Назаров о личности и эпохе первого выборного царя России. // Lenta.ru, 29 марта 2015.
Замбия

**За́мбия** (), тамам официал тӀвар — **За́мбия Респу́блика** () — Кьиблепатан Африкада авай гьукумат я. Кефер пата Демократиядин Республика Конгодихъ галаз, кефердинни рагъэкъчӀдай пата Танзаниядихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата Малавидихъ галаз, кьибле пата Мозамбикдихъ, Зимбабведихъ, Ботсванадихъни Намибия галаз, рагъакӀидай пата Анголадихъ галаз са сергьятрал ала; гьуьлуьв экъечӀзавач.

1964-лагьай йисан 24-лагьай октябрдиз британиядин протекторат тир Кеферпатан Родезияди Миллетрин кӀиливилин сергьятра аваз вичин аслутуширвал малумарна ва вичин тӀвар гиландихъ дегишарна. Уьлкведин кьилинни виридалайни чӀехи шегьер Лусака язва.

## Баянар
Малави

**Мала́ви Респу́блика** (; 1964 йисал кьван адан тӀвар **Ниясаленд** тир, ) — РагъэкъечӀдай патан Африкада авай гьукумат я.

Кьибледин ва кьиблединни-рагъэкъечӀдай патара Мозамбикдихъ галаз (сергьятдин яргъивал — 1569 км); рагъакӀидай пата Замбиядихъ галаз (837 км); кефер пата Танзаниядихъ галаз (475 км) са сергьятрал ала. РагъэкъечӀдай пата Мозамбикдихъни Танзаниядихъ галаз тир умуми сергьят Нияса виряй тӀуз физва.

## Баянар
Намибия

**Нами́бия Респу́блика** (инг. *Republic of Namibia*; 1968 йисал кьван адан тӀвар — **Кьиблединни РагъакӀидай патан Африка** тир) — Кьиблепатан Африкада авай гьукумат я.

Кефер пата Анголадихъни Замбиядихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата Ботсванадихъ галаз, кьиблединни рагъэкъечӀдай ва кьибледин пата Кьибле-Африкадин Республикадихъ галаз са сергьятрал ала. РагъакӀидай патай адан къерехар Атлантик океанди кьунва.

Чилерин майдан — 24,3 агъ. км² я. Агьалийрин кьадар — 2 358 163 кас я (2013 йисан къимет). Кьилин шегьер — Виндгьук я.

Уьлкведиз 5 йиса садра хкягъзавай президентди ва кьве палатадикай ибарат тир парламентди идара ийизва.

## Баянар
Къайтагъдин уцмивал

**Къайтагъдин уцмивал** (дарг. *Хайдакъ)* — V—XVII виш йисара Дагъустанда даргийриз хьайи пара нуфуслу феодал гьукуматрикай сад тир. Гилан Дахада, Къайтагъ, Къаякент, Къарабудагъкент, Сергокъала ва са кьадар Дербент районрин чилерал алай. 

Уцмивилиз регьбервал авур касдин титул *«уцми»* тир. Бязи тарихдарри и тӀвар араб чӀалан *«исми»* (яни *тӀвар*) гафуникай арадал атанвайди, муькуьбуруни дарги чӀалан *«уци»* (яни *стха*) гафунихъ галаз алакъалу тирди лугьузва. И ирсинин титул бубадивай хциз физвай ва гзаф вахтара кандидат варисрин арада къаларин себеб жезвай.

Къайтагъдин суварилай Каспи гьуьлуьв кьван экӀя хьанвай уьлкведа гьукум ийизвай уцмийри и чилерайтӀуз физвай савдадин Карванд Рекьизни килигзавай.

Уцмивилин кьилин шегьер — душмандин гъил агакь тийидай сувал алай дегь Къала-Къурейш шегьер тир. 

Уцмияр Къизил Ордадин терефдарар тирвиляй XIV виш йисан кьведлагьай паюна Къайтагъдиз Тамерланан кьушунар атана уьлкве харапӀайриз элкъуьрна хъфенай ва кӀвачел анжах XV виш йисуз ахкьалтнай.  

XVI виш йисуз уцмидин резиденция аранда авай Маджалис хуьруьз тухванай, идан себебдалди уьлкведин сувун пата уцмийрин таъсир тӀимил хьанай. 
 
1813 йисуз Дагъустан Урусатдин империядик акатайдалай кьулухъ Къайтагъдин уцмивал терг авунай, адан чилер цӀийиз арадал гъайи Къайтагъ-Табасарандин округдик кутунай.

## ЭлячӀунар
* Магомедов Р. М. История Дагестана: Учебное пособие; 8 кл. — Махачкала: Изд-во НИИ педагогики, 2002 г.
* И.П. Петрушевский. Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI — начале XIX вв // Восточный Научно-Исследовательский Институт. — Ленинград: ЛГУ им. Жданова, 1949 г. 
* Кайтагское уцмийство в Энциклопедии Дагестана
* Н. В. Сычев «Книга династий» — Москва: «АСТ» — «Восток-Запад», 2008. ISBN 978-5-17-032495-8
* Броневский С. Новейшие географические и исторические известия о Кавказе. М., 1832. Ч. II. С. 317.
Тарки шамхалвал

**Тарки шамхалвал** () — ?-1867 йисарин къене Дагъустандин кефердинни- рагъэкъечӀдай пата хьайи къумукьрин феодал гьукумат я. Кьилин шегьер — Тарки тир. 

XVIII виш йисан кьведлагьай паюна и шамхалвилик агъадихъ галай шегьерар ва хуьрер акатзавай: 

Тарки (кьилин шегьер), Кяхулай-Торкали, Амирхан-кент, Агъач-аул, Атлы-боюн, Альбурикент, Кум-Тор-кала, Капчугай, Агъа Казанище, Вини Казанище, Буглен, Халимбекаул, Эрпели, Каранай, Ишкарты, Ахатлы, Буйнакск, Къарабудагъкент, Каранайаул, Губден, Кадар, Гели. Аквадай гьаларай шамхалвилик дарги хуьрерни акатнай. Идалайни гъейри уьлкведин къене куьчери уьмуьр гьалзавай 346 нугъай алачухар гьисабнай. 

Шамхалвилин къене *бийликар* лугьудай са шумуд феодал мулкар авай. ХVIII виш йисан эхирда абурун кьадар кьуд тир, ибур: Буйнак ва Бамматул уллу-бийликар, Эрпели ва Къарабудагъкент къарачи-бийликар. 

А девирда Сувун Дагъустанда шамхалдивай аслу тир къазийри идара ийзвай округар (хуьруьн-жемиятар) авай — Акуша, Цудахар, Койсубули. 

Урусрин чешмейри гайи малуматрив кьурвал, ХVIII виш йисан эхир кьилера  шамхалрин ихтиярда авай чилерал 42 агъзур куьчеяр авай, агьалидин кьадар 100 агъзур кас тир. 

Тарки шамхалвиле гьамиша чкадин къумукьри гьукум гьалайди я. Абурун арадай виридалайни машгьурбур:

СултӀан-Мут Таркиви (1560–1643 йисар)— къумукъ шанил, кьушундин кьил. Ада гьукум авурла Къумукъ уьлкве вичин там къуватра авай девирдавай.

## ЭлячӀунар
* Шамхальство Тарковское на «Академике»
* 
* *[[Густерин Павел Вячеславович|Густерин П. В.]]* Персидский поход Петра I и мусульманские народы.
Къази-Кумух ханвал

**Къази-Кумух ханвал** — 1642–1860 йисарин къене, Къази-Кумух шамхалвал чкӀайдалай кьулухъ Дагъустанда арадал атанай яхулрин гьукумат я. Адан кьилин шегьерар Кумух ва Хосрех хуьрер тир. И уьлкве къенин Яхул ва Кули районар алай бицӀи чилерал экӀя хьанвайтӀани Дагъустандин тарихда хьайи виридалайни къуватлу ва нуфуслу гьукуматрикай сад тир. 

Къази-Кумух ханвиле сиясат тухунин тегьер шамхалвилин вахтарилай дегиш тахьана амукьнай. Ханвилиз регьбервал яхул чӀалал *«кьатӀ»* лугьудай (фарс чӀалал *«диван»*) Вини Кьилин Шуради ийизвай. И шурадик визирар, къазияр, кьушунрин кьилер ва са гьукумдар акатзавай. Вичик са шумуд хуьрер квай гьар са хуьруьн-жемиятдиз чкадин жемятди, кавхайри, къазиди ва къарарар кьилиз акъудзавай касди идара ийизвай. Хандин нуькеррин гвардияди полициядин везифаяр кьиле тухузвай. 

## Ханвилин регьберар
* Халклавчи Алибек
* I-й Сурхай-хан — зурба нуфусдин сагьиб тир и ханди Шемахадин, Хачмаздин, Дербентдин чилер Къази-Кумухдиз муьтӀуьгъарнай. 
* Муртазали-хан
* II-й Сурхай-хан
* Аслан-хан
* Нуцал Ага-хан
* МухӀаммад Мирзе-хан
* Умму Кулсум-бике
* Абдурагьман-хан
* Агълар-хан
* Жафар-хан

## Эдебият
* А. В. Комаров. Казикумухские и кюринские ханы. — ССКТ, Тифлис. 1869.
* С. Габиев. Лаки — Их прошлое и быт. СМОМПК. Тифлис. 1906. 
* Каяев А. Материалы по истории лаков Рукописный фонд ИЯЛ Даг. фил. АН СССР. Д. 1649.
Зуртухудайди

Зуртухудайди — вичин гекъигай тухунин алакьуниз килигна тухудайбурунни диэлектрикрин арада юкьван чка кьазвай материал я ва тухудайбурукай гекъигай тухунин алакьунин какадарнавайбурун концентрациядилай, температурадилай ва чара-чара излученийрин таъсирдилай кӀеви аслу тирвиляй тафаватлу жезва. Зуртухудайбурун асул кьетӀенвал абурун электрик тухунин алакьунин температура хкаж хьайла чӀехи хьун я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
I Сурхай-хан

**Сурхай ибн Гарай-бег**, **I-й Сурхан-хан** — 1700 йисалай Къази-Кумухдин кьил, яхул миллетдин тарихда виридалайни тӀвар акъатнай кьегьалрикай сад, гьукум гьалай девирда адан нуфуз вири Дагъустандиз чкӀанвай. Надир-шагьан кьушунар кукӀварай женгина Сурхай-хана чӀехи кар кутунай. Къавкъаз чпин гъилерик кутуз кӀанзавай Ирандин аксиниз даим экъечӀай шанилрикай сад я.

## Эдебият
* Багаутдинов С. М. Ахмед-хан Дженгутаевский — забытый герой Кавказа. Махачкала, 2013.
*  С. Габиев. Лаки — Их прошлое и быт. СМОМПК. Тифлис. 1906.
* В. А. Потто. Поход в Кази-Кумык в 1820 году. С.-Петербург, 1899 г.
Агьмедхан уцми

**Агьмедхан** — Эмир Гьамзадин династиядай тир Къайтагъдин уцми. Дагъустандин тарихда чӀехи гел тунвай регьберрикай сад. Надир-шагьан кьушунрин аксиниз хьайи женгина къати иштирак авурди я. 

1741 йисуз Агьмедхан Мехтуливидихъ галаз санал Капкай кӀама чинеба рехъ атӀана фарсарин кьушун барбатӀнай. 

XVI виш йисан эхирда уцмиди Дагъустанда Терекеме магьал тешкилнай ва аниз Ширвандай цӀапар (терекемеяр) куьчарнай, вичиз къуллугъдайвал.

## Эдебият
* Тамай А. И. К вопросу о провале дагестанской кампании шаха Надира 1741—1743 гг.
Крым-татарар

**Крым-татарар** (кр.тат. *qırımtatarlar*) — тарихдин къене Крым островдал ва ЧӀулав гьуьлуьн кеферпатан кьерерал арадал атанай ва уьмуьр ийизвай туьрк халкь я. Караимрихъни крымчакрихъ галаз умуми крым-татар миллетдик акатзава. Абур крым-татар чӀалал ва адан сад-садавай тафаватлу тир нугъатрал рахазва. 

Лап чӀехи пай суни-мусурманар я.

## ЭлячӀунар
* Alem-i Medeniye — сайт, посвящённый крымскотатарской культуре 
* Крымскотатарский портал друзей Dostlar.com.ua 
* Крым и крымские татары.
Эрдебил

**Эрдебил** (, ) — Ирандин, Эрдебил останда авай шегьер. Остандин кьилин шегьер. 

Ирандин экономикада ва сиясатда чӀехи метлеб авай шегьеррикай сад. 2006 йисан малуматрив кьурвал, шегьердин агьалидин кьадар — 421 262 тир, агьалидин саки вири цӀапашар я.
Анди халкьар

**Анди халкьар** — Дагъустанда уьмуьрзавай, анди-цез халкьарин группадик акатзавай миллетар я. Ибур: андияр, ахвахар, багулалар, ботлихар, годоберияр, каратаяр, тиндалар, чамалалар. 2002 йисан малуматрив кьурвал, цез миллетар квачиз абурун вири санал кьадар 34 387 кас тир. КӀел-кхьинар авачир и гъвечӀи миллетар аварар хьиз къейд ийизвайди я.

Анди миллетри асул гьисабдалди Дагъустандин кьиблединни-рагъакӀидай патан районра, Анди-Къойсу вацӀун кӀама уьмуьр ийизва

* Ахвах район: ахвахар. 
* Ботлих район: андияр, ботлихар, годоберияр. 
* ЦӀумада район: багулалар, тиндалар, чамалалар. 
* Шамил район: ахвахар. 

Анди чӀаларал рахазва, виридаз авар чӀални чизва. 

Цез чӀаларивай тафаватлу яз, анди чӀалар авар чӀалаз мадни мукьва я.
Надир-Шагь

**Надир-шагь Афшар** ( — *Nâdir Šâh*), гьакӀни *Надир-кули хан* ва *Тахмасип-кули хан* тӀвараралди малум тир — 1736–1747 йисарин къене Ирандин шагь, кьушунрин кьил, Афшаррин династиядин бине эцигай кас. Вич туркменрин афшаррин тайифадай тир. Надир-шагьа кьиле тухвай дявейрин нетижада зурба империя арадал гъайнай, адан чилерик Иран, Армения, Азербайжан, Гуржистан, Дагъустан, Афганистан, Белужистан, Хиви ва Бухара ханвилерин чилер акатнай. 1737 йисуз Надир-шагьа Кеферпатан Индиядиз компания кьиле тухванай ва Дели шегьер дяведалди къачунай. 

Адан тӀварцӀи — نادر (nādir) араб чӀалал *кьери* мана гузва.

## Эдебият
* *[[Казиев, Шапи Магомедович|Ш. Казиев]].* Крах тирана. Роман о разгроме армии Надир-шаха в Дагестане. — Махачкала: Эпоха, 2009.
Дидо

**Дидо, Дидоэтия** — Дагъустандин кьиблединни-рагъакӀидай пата авай, гилан Цунта райондин сергьятрин цӀарцӀевай тарихдин чилер я. Ина дидо (цез) миллетри уьмуьр ийизва. РагъакӀидай пата Дидоэтия Гуржистандихъ галаз са сергьятра ава.

## Тарих
XIX виш йисуз Дидоэтия са шумуд хуьруьн-жемиятрикай ибарат тир. 

* *Дидо-Шуратль*: 
** Кидеро хуьруьн-жемият (Кидеро, Гинух, Зехида, Гудатль, Эльбок) 
** Шапих хуьруьн-жемият (Шапих, Бицатль, Китлярта, Оцик, Хупро, Халах, Хутрах, Цицимах)
* *Дидо-Асах*:
** Асах хуьруьн-жемият (Асах)
** Кимятль хуьруьн-жемият (Кимятль, Акды, Ицирах, Ретло, Чалях, Цибари) 
** Мокок хуьруьн-жемият (Мокок, Хеботль)
* *Дидо-Шаитль* (*Иланхеви*):
** Азильта хуьруьн-жемият (Азильта)
** Тлясуда хуьруьн-жемият (Тлясуда, Сагада, Хамаитль)
** Хуитль хуьруьн-жемият (Хуитль, Инух, Хитох, Шаури)
** Кунтан хуьруьн-жемият (Цихок)
** Шаитль хуьруьн-жемият (Шаитль, Генятль, Китури)

## Эдебият
* Известия грузинских летописей и историков о Северном Кавказе и России — описание Осетии, Дзурдзукии, Дидоэтии, Тушетии, Алании и Джикетии // СМОМПК. Вып. 22. Тифлис, 1897. С. 1—58.
Тхимпху

**Тхимпху́** (**дзонг-кэ**.ཐིམ་ཕུ་, **тиб**. ཐིམ་ཕུག) — Бутандин гьукуматдин кьилин шегьер, дегьзаман чӀавариз Тхимпху провинциядин кьилин шегьер тир.

## Агьалияр

## Стхавилин шегьерар
*  Маноквари
*  Хоккайдо

## Шикилар

Thimphu-18-Dzong-2015-gje.jpg|Тхимпху
Thimphu-42-Hauptstrasse-indische Botschaft-2015-gje.jpg|Тхимпхудин юкь
Thimphu-Fluss-04-Badende-2015-gje.jpg|
Thimphu-Dzong-16-Moenche-2015-gje.jpg|Дзонг
Thimphu-Markt-26-2015-gje.jpg|Базар
Thimphu-Nationalchoerten-16-Frauen reinigen Butterlampen-2015-gje.jpg|Тхимпху-чортен мемориал


## ЭлячӀунар
Телави

**Телави** (гурж. *თელავი*) — Гуржистандин Кахетия крайдин Телави муниципалитетда авай шегьер я. 

Агьалидин кьадар — 19 629 кас я (2014).

## География
Шегьер Алазан вацӀун кӀама, Циви-Гомборо цӀиргъинин кеферпатан гуьнедал, Тбилиси шегьердилай 70 км яргъал ала. Гьуьлуьн дережадилай 490 метр кьакьандал ала. 

## Тарих
Телави чи эрадин I виш йисалай малум я ва карванд рекьел алай чӀехи метлеб авай шегьеррикай сад тир. XVII виш йисалай XVIII виш йисалди Кахетия пачагьвилин кьилин шегьер тир.

## Агьалияр
## ЭлячӀунар
Рамзан Ахматович Кадыров

**Рамзан Кадыров Ахматович** (**мич**.*Къадирин Ахьмадан воӀ Рамзан*) — Чечен Республикадин кьил.  Чечено-Ингуш АССР-дин Курчалой районда Центарой шегьерда дидедиз хьана.

Президентвилин везифадал 2007 йисан 15 февралдиз атана.

## ЭлячӀунар
ГъанцӀах

ГъанцӀах () — Азербайжан республикада авай шегьер. ЧӀехивилиз килигна Бакудилай кьулухъ кьведлагьай, агьалидин кьадардиз килигна пудлагьай чкадал ала.

1804 йисалди шегьер Генже ханвилин кьилин шегьер тир. Гуьгъуьнлай, Елизаветполь губерниядин юкь, 1952 йисузни Генже вилаятдин юкь хьанай.

## География

## Тарих

## Агьалияр

## ТӀвар-ван ава ксар

## ЭлячӀунар
* Гянджа. Из глубины веков… 
* Поход на Гянджу / Хронос.
Ахцегьпара

**Ахцегьпара магьал**, гьакӀни **Ахцегьпарадин азад жемият** — Кьиблепатан Дагъустанда XVII виш йисалай 1839 йисал кьван хьайи теократик (яни гьукум ругьани ксарин гъиле авай) лезги гьукумат я. 

Гьукумат кьве жемиятрикай ибарат тир: 1-й Ахцегьпара ва 2-й Ахцегьпара. 

1-й Ахцегьпарадин юкь — Ахцегь, 2-й Ахцегьпарадин юкь — Хинер хуьр тир. 

**1-й Ахцегьпарадин жемиятдик квай хуьрер:**

Ахцегь, Хкем, Хъуьлер, Грар, Гъуьгъвезар, Усур, КьакӀар, Къутунхъар, Къучагъар, Мичегь, Смугъул, Хълар

**2-й Ахцегьпарадин жемиятдик квай хуьрер:**

Борч, Гутум, Мацар, Фий, Хин

Хуьрериз идара агъсакьалри ийизвай. Абур хуьруьнэгьлийри халкьдин кӀватӀалра нуфус авай сихилрин векилрин арадай хкязавай. Дяведин береда агъсакьалрин ихтиярар мадни гегьенш жезвай.

## География
Ахцегьпарадин азад жемият Дагъустандин лап кьибледа, Самур кӀамун кьулан пата алай. Кефер пата Кьурагьдин хуьруьн-жемиятрихъ галаз (1812 йисалай эгечӀна Куьредин ханвилихъ галаз), рагъэкъечӀдай пата Дукъузпарадин азад жемиятдихъни Мискискарихъ галаз, кьибле патай Ширвандихъ галаз, рагъакӀидай патайни Рутулдин азад жемиятдихъ галаз са сергьятра авай.

## Тарих

## Агьалияр
Диндал гьалтайла азад жемиятрин агьалидин вири суни мезгьебдин мусурманар тир. Милли жигьетдай, Хин ва Борч хуьрерин рутул эгьлийрилай гъейри, амай вири хуьрер лезги хуьрер тир. Генерал-майор Граббеди гайи малуматрив кьурвал, 1820-й йисара Ахцегьпарадин азад жемиятдик 15 хуьр квай ва 1500 хзанди уьмуьр ийизвай.

## Эдебият
* Д. Н. Ахмедов. Новая «Ахты — Наме», Махачкала, 1972.
*  Д. Н. Ахмедов. Современная «Ахты-Наме», Махачкала, 2000.
* Диссертация «Докузпара в XVIII — первой половине XIX вв.»
Алтыпара

**Алтыпара**, гьакӀни **Алтыпарадин азад жемият** — Кьиблепатан Дагъустанда 1630 йисалай 1839 йисал кьван хьайи теократик (яни гьукум ругьани ксарин гъиле авай) лезги гьукумат. Адан юкь — Миграгъ хуьр тир.

*Алтыпара* азербайжан чӀалан гаф я ва «ругуд пай» мана гузва; *алты* — «ругуд», *пара* — «пай/чӀук». Им вичик акатзавай ругуд хуьруьхъ галаз алакъалу я. 

Алтыпарадин азад жемиятдик ругуд хуьр акатзавай: Миграгъ, Къара-Куьре, Къуруш, Текипиркент, Макьар, Къалажух.

## География
Алтыпара Дагъустандин лап кьибле пата алай. Адан кеферпатан сергьятар Самур вацӀун яргъивилихъди, кьиблепатанбурни Къавкъаздин Кьилин цӀиргъинлайтӀуз физвай. РагъакӀидай пата ам Дукъузпарадихъ галаз, рагъэкъечӀдай патани Тигьиржалдин азад жемиятдихъни Къубадин ханвилихъ галаз са сергьятра авай.

## Тарих
Алтыпарадин азад жемият 1630 йисуз арадал атанай ва Дагъустан Урусатдин империядик акатдалди, 1839 йисалди амукьнай. Чара-чара вахтара Алтыпарадик Мискискар ва Игъир хуьрерни акатнай. Ва чара-чара девирра азад жемиятдин кьилин хуьр Къара-Куьре, Мискискар ва гьатта Игъирарни хьанай.

1811 йисан февральдиз Алтыпара Урусатдин империядин раятвилик экечӀнай. Алай чӀавуз Алтыпарадин чилерал Дагъустан Республикадин Дукъузпара район экӀя хьанва.

## Агьалияр
Алтыпарадавай вири хуьрерин агьалияр лезгияр, суни-мусурманар тир. 

Алтыпарадин лезгийрикай И. Г. Гербера икӀ кхьенай:

 *«Лезгийрин вири тарашхъанарни угърияр ятӀани, [[Къуба]] пата абуру тарашвилер ийидач, вучиз лагьайтӀ ана абуру къуьл къачузва ва дегишарзава. Угъривилин кеспидал абур анжах [[Гуржистан]]да ва анихъ галай сувара алахъда.»*

 *«Женгера абуру яракьар, хъсан турар ва пара къалханар кардик кутада. Инсанар викӀегь ва кичӀ квачирбур я.»*

## Эдебият
* Законы вольных обществ XVII—XIX вв. Архивные материалы. Х. М. Хашаева
* «Сельсовет Микрахский» Официальный сайт Докузпаринского района
Радуев Салман Бетырович

**Радуев Салман Бетырович** (1967 йисан 13 февраль, Гудермес — 2002 йисан 14 декабрь, Соль-Илецк) — Чечнядин садлагьай ва кьведлагьай дявейрин девирда виридалайни тӀвар-ван авай чечен террористрикай ва шанилрикай сад, Урусатдин Федерациядин чара-чара субъектра са шумуд зурба терактар тешкил авур кас. Жохар Дудаеван бубадин амлед хцин руш гъанай. Адаз терроризм паталай кар ганай ва Соль-Илецк шегьерда авай «Белый лебедь» колониядин дустагъ авунай. 2002 йисуз ам гьа колонияда кьенай.

## ЭлячӀунар
* Биография Салмана Радуева на сайте РИА Новости
* Биография Радуева на Газета.ru
* [Репортаж [Погребижская, Елена Владимировна|Елены Погребижской] об аресте Радуева (ОРТ, 2000 год)]
Кьиблепатан Къавкъаз

**Кьиблепатан Къавкъаз** () — Европадинни Азиядин юкьва, ЧӀехи Къавкъаздин суварин кьилин цӀиргъинилай кьибледихъ галай географиядинни-сиясатдин регион я. 

Кьиблепатан Къавкъаздик ЧӀехи Къавкъаздин кьиблепатан гуьнедин чӀехи пай, Колхид аран, Куьредин аран, ГъвечӀи Къавкъаз, Чапла патан Азербайжан кефердинни-рагъэкъечӀдай пад, Талыш сувар ва Ленкарандин аран акатзава. 

Кьиблепатан Къавкъаздин цӀарцӀевай уьлквеяр: 

* Аслу тушир: Азербайжан, Армения, Гуржистан.
* Са кьадар кьабул авунай: Абхазия, Кьиблепатан Осетия.

Кефер пата Урусатдин Федерациядихъ галаз, кьибле пата Ирандихъни Турциядихъ галаз са сергьятра ава. РагъакӀидай пата ЧӀулав гьуьлуьн ятари, рагъэкъечӀдай патайни Каспи гьуьлуьн ятари чуьхуьзва.

## ЭлячӀунар
* Густерин П. В. Из социальной истории Дагестана и Закавказья 
* Багирова И. Интеграционные процессы на Южном Кавказе и политика великих держав в исторической ретроспективе XX века // Кавказ и глобализация. 2007.  №2.  С.102-113.
Къавкъаздин губерния

**Къавкъаздин губерния** — Урусатдин империяда авай администрациядин тек (субъект) тир. 1785 йисуз Къавкъаздин сердервилин чкадал арадал гъанай. 1822 йисуз адан чилерин чӀехи пай Ставропольдин губерниядик кутунай. Кьилин шегьер — Георгиевск тир.

Губерниядик акатзавай: Георгиевск, Ставрополь, Кизляр, Моздок, Екатериноград, Астрахань шегьерар.

## Эдебият
* Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб.: 1890—1907.
Къуръан

**Къуръан** ( — *аль-К̣ур’а̄н *) — Ислам диндин пак ва виридалайни кьилин ктаб я. Аллагьди Къуръан Мугьаммад ﷺ пайгъамбардиз Жабраил малаикдин куьмекдалди ракъурнавайди я. Ктабда Ислам дин чирунин кьилин диб ва фикирар кхьенва.

Къуръан ктабда 114 сура ва 6236 аят ава. Адан виридалайни яргъи сура Ал-Бакъара, (286 аят) виридалайни куьруь сурани Ал-Каусар я (3 аят). Къуръандин виридалайни яргъи аят Ал-Бакъара сурадин 282-й аят я.

Къуръан муькуь пак ктабрилай тафаватлу ийизвай жигьет ам 23 йисан къене кӀус-кӀус кхьин я.

## ЭлячӀунар
* Пак тир Кьуръан // quranacademy.org
Гуьлуьстандин икьрар

**Гуьлуьстандин ислягьвилин икьрар** — 1804–1813 йисарин къене физвай урус-фарс дяве акьалтӀайдалай кьулухъ 1813 йисан 12 октябрьдиз Къарабагъдин Гуьлуьстан хуьре Урусатдин империядинни Персиядин арада кутӀуннай ислягьвилин икьрар я.

Икьрардиз Урусатдин империядин генерал-лейтенант Н. Ф. Ртищевди ва Персиядин мирзе (къецепатан крарин министр) Абдул-Гьасан хана къулар чӀугнай. 

## Икьрардин шартӀар
Икьрардив кьурвал, Дагъустан, Картли, Кахетия, Мегрелия, Имеретия, Гурия, Абхазия, Бакудин ханвал, Къарабагъдин ханвал, Шекидин ханвал, Генжедин ханвал, Ширвандин ханвал, Дербентдин ханвал, Къубадин ханвал ва Талыш ханвилин са пай Урусатдин империядин гъилик акатунихъ галаз Персия рази жезвай. 

## ЭлячӀунар
* Н. И. Веселовский. Гюлистанский трактат // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907
* Текст договора (частичный)
* «Полное собрание Законов Российской Империи. Царствование Государя Императора Александра Первого»  Российская национальная библиотека
Екатериноградская

**Екатериноградская** — Къабарда-Балкъар Республикадин Прохладненский районда авай станица.

Агьалидин чӀехи пай урусар я.

## ЭлячӀунар
* Разжалованный Екатериноград
* Инвестиционный паспорт станицы Екатериноградская