Европа

**Европа** — кеферпатан зур элкъверда ава дуьньядин пай я. Адан къерехар МуркӀаринни Атлантик океанрин гьуьлери кьунвайди я. Европадин чилин кьадар — 10 млн кьван км² я. Агьалийрин кьадар 740 млн кьван кас я. Азиядихъ галаз Европади Евразия континент арадал гъизвайди я.

## ТӀвар

Европадал дегьчӀаван-грециядин мифологиядин героинядин, Зевса чуьнуьхнавай ва Критдиз тухванвай финикиядин пачагьдин рушан Европа тӀвар эцигна. Мумкин гьакӀни Европа эпитет Герадихъни Деметрадихъ галаз галкӀанвай тир. Француз чӀалархъан Пьер Шартрендин фикиррдай нетижа хкудун, и тӀварцӀин арадал атун тийижирди я.

Гилан литературада авай виридалайни тӀвар-ван авай этимологийрин гипотезар антик чӀавуз теклифарнава, амма абур гьуьжет алайбур хьиз гьисабзавайди я:

* гьакӀ месэла, са этимологияди Европа гафунин арадал атун грециядин ***«еври-»*** ва ***«опс-»*** дувулрикай — *«вилер гьяркьуьди»* баян ийизвайди я;

* Милетви Исихий лексикографдин фикирдив кьурвал, Европа тӀвар «рагъакӀидайпатан уьлкве, тахьайтӀа мичӀиди» лагьай чӀал я. Са арадлай чӀалархъанри ам рагъакӀидайпатан-семитрин ***«‘rb»*** ва аккаддин ***«erebu»*** (кьведни «ракъинин акӀун»* лагьай чӀалар) гафарихъ галаз гекъигна. ЯтӀани, [[Уэст, Мартин Личфилд|Мартин Уэстдиз]] и этимология усал хьтинди аквазва.

== География ==

Европади Азиядихъ галаз сад тир Евразия дибчил арадал гъизвайди я. Европадин чилин кьадар 10 532 000 кьван км² я, ада дибчилин вадакай са пай кьван ва вири Чилин къураматдикай 8 вишекайди кьунвайди я.

Европа михьиз кеферпатан зурэлкъверда ава, 36° к. гь. ва [[Кеферпатан МуркӀарин океан]]дин арада. РагъакӀидай паталай рагъэкъечӀдай патал кьван яргъалвал — 4050 км, кефер паталай кьибле патал кьван яргъивал — 4530 км я.

Европадин къерехар [[Кеферпатан МуркӀарин океан|Кеферпатан МуркӀаринни]] [[Атлантик океан]]ри кьунвайди я. Континентдин къерехрив [[Балтик гьуьл|Балтик]], [[Аравилин гьуьл|Аравилин]], [[ЧӀулав гьуьл|ЧӀулав]], [[Азов гьуьл|Азов]], [[Кеферпатан гьуьл|Кеферпатан]], [[Лигуррин гьуьл|Лигуррин]], [[Адриатикадин гьуьл|Адриатикадин]], [[Тиррен гьуьл|Тиррен]], [[Ионрин гьуьл|Ионийрин]], [[Ирландиядин гьуьл|Ирландиядин]], [[Мармар гьуьл|Мармар]], [[Альборан]], [[Ваттрин гьуьл|Ваттрин]], [[Кельтрин гьуьл|Кельтрин]], [[Эгей гьуьл|Эгей]], [[Балеар гьуьл]]ер гвайди я.

=== Островарни зуростровар ===

Европадин къерехдин цӀар лап атӀайди я. Ам пара заливри, островрини зуростроври арадал гъизва. Са чӀавара Европадикай «зуростроврин зуростров» хьиз лугьузвайди я. Авайвал лагьайтӀа, Европа — Евразиядин дибчилин чӀехи зуростров я. Асул зуростровар — [[Скандинавиядин зуростров|Скандинавия]], [[Пиреней зуростров|Пиреней]], [[Балкан зуростров|Балканар]], [[Аппенинрин зуростров|Аппенинрин]], [[Крым (зуростров)|Крым]], [[Ютландия (зуростров)|Ютландия]], [[Бретонь (зуростров)|Бретоньни]] мсб.

Островрин вири чилин кьадар 730 агъ. кьван км² я. Зуростроври Европадин вири винел патан кьудай са пай кьван кьунвайди я.



=== Рельеф ===


Юкьван кьакьанвал 300 м кьван я, лап вини кьилинди — 4808 м. [[Монблан]] сув тахьайтӀа 5642 м. [[Эльбрус]] сув. (Европадин рагъэкъечӀдайпатан сергьятдин цӀар чирунилай аслу я), виридалайни агъа тир 27 м кьван я [[Каспи гьуьл]]уьн дугун.

Европадин рельеф — парани пара дугунарни аранар я. ЧӀехи дугунар — [[РагъэкъечӀдай Европадин дугун|РагъэкъечӀдай Европадин]], [[Скифрин плита]], [[Падана дугун|Падана]], [[Юкьван Европадин дугун|Юкьван Европадин]], [[Юкьван Дунайдин дугун|Юкьван Дунайдин]][[Агъа Дунайдин дугун|Агъ Дунайдин]], [[Париж бассейн]]ни я.

Сувари вири чиликай 17 вишекайди кьунвайди я. Асул суварин системаяр — [[Альпар]], [[Къавкъаз]], [[Карпатар]], [[Крым сувар]], [[Пиренеяр]], [[Аппенинар]], [[Урал]], [[Скандинавиядин сувар]], [[Балканар зуростровдин сувар]] я.

КӀвалахзавай вулканар [[Исландия (остров)|Исландиядани]] [[Аравилин гьуьл]]уьн регионда ава.

Европадин сувар 3 акъалтвилин дережедак квайбурукай яз я:

* [[Каледониядин акъалтвал]] — [[Скандинавиядин сувар]], [[Каледониядин сувар]];

* [[Герциниядин акъалтвал]] — [[Ибериядин массив]], [[Юкьван массив]], [[Вогезар]], [[Арденнар (сувар)|Арденнар]], [[Урал]];

* [[Альпыйрин акъалтвал]] — [[Пиренеяр]], [[Альпар]], [[Карпатар]], [[Аппенинар]], [[Балканар зуростровдин сувар]], [[Динар сувар]].



=== Къенепатан ятар ===

Дибвилин вацӀар: [[Волга]], [[Дунай]], [[Урал (вацӀ)|Урал]], [[Днепр]], [[РагъакӀидайпатан Двина]], [[Дон]], [[Печора (вацӀ)|Печора]], [[Кама]], [[Ока]], [[Белая (Камадин агъавацӀ)|Белая]], [[Днестр]], [[Рейн]], [[Эльба]], [[Висла]], [[Тахо (вацӀ)|Тахо]], [[Луара]], [[Одер]], [[Неман]], [[Эбро]].

Дибвилин вирер: [[Каспи гьуьл]], [[Ладога (вир)|Ладога]], [[Онега (вир)|Онега]], [[Чудни Псков вирер|Чудни Псков]], [[Венерн]], [[Балатон]], [[Женева (вир)|Женева]].


 


== ТӀебиатдинни климатдин шартӀар ==


[[Арктика]]дин островрални [[Кеферпатан МуркӀарин океан]]дин къерехдай тӀуз — арктикадин къумлухарни [[тундра]]яр, абурулай кьибле патахъ гала — тамтундраяр, тайгадин, акахьайни пешер гьяркьуь тамар, тамар-чуьлер, чуьлер, субтропикрин аравилин гьуьлуьн тамарни валар, кьиблединни рагъэкъечӀдай пата — зуркъумлухар.

Виридалайни чӀехи къумлух [[Рин къумлух]] я. Адан кьадар — 40 000 км² я, ам Волгани Урал вацӀарин арада ала, Къазакъстандинни Урусатдин чилерал. Садбуру Испанияда авай [[Табернас къумлух]]ни [[Калмыкия]]дин, [[Дагъустан]]динни [[Чечня]]дин сергьятда авай [[Ногъай чуьлер]] зуркъумлухар хьиз гьисабзава. Инсанри авур менфят авачир кӀвалахдин гъиляй [[Калмыкия]]да пара чилер къумлухдиз элкъвена.

РагъэкъечӀдай патан Европадин кьурай чуьлерин зонада са шумуд къумадин массив ава: [[Урусат]]дани ([[Арчедадинни Дондин къумар]], [[Цимла къумар]]) [[Украина]]да ([[Олешкидин къумар]]).

[[МуркӀадин гьамбарар]] — [[Шпицберген]]дал [[Новая Земля]]дал [[Исландия]]дал [[Альпар|Альпра]] [[Скандинавиядин сувар]]ра (виридан кьадар — 120 агъ. км² кьван я).

Саки вири Европа [[юкьван гьалдин климат]]дин зонадал ала (рагъакӀидай пата — океандинди, рагъэкӀечдай пата — континентдинди, пара живер авай мекьи кьуьд гваз), кеферпатан островрал — субарктикадиндини арктикадинди, Кьиблепатан Европада — аравилин гьуьлуьнди, Каспи гьуьлуьхъ галай аранда — зуркъумлухдинди я. Йисан къваларин кьадар — 500—800 мм, суварра (парани-пара рагъакӀидайпатан гуьнейрал) — 2000 мм, [[Котор залив]] винелай цава — 4650 мм я.

== АкьалтӀай тӀинкӀер ==

Европадин акьалтӀай тӀинкӀерин сиягь — виридалайни кефер, кьибле, рагъакӀидай, рагъэкъечӀдай патарихъ галай географиядин тӀинкӀер. Абурукай садбур виривердериз ахъа я.

* кеферпатан — [[Нордкин кӀвенкӀвечил]], [[Норвегия]] (71°08′02″ к. гь. 27°39′00″ р.-э. я.)

* кьиблепатан — [[Тарифан кӀвенкӀвечил]], [[Испания]] (36°00′24″ к. гь. 5°36′29″ р.-а. я.)

* рагъакӀидай патан — [[Рока кӀвенкӀвечил]], [[Португалия]] (38°46′51″ к. гь. 9°29′54″ р.-а. я.)

* рагъэкъечӀдай патан — тӀвар авачир кӀукӀ, [[Урусат]] (68°18′37″ к. гь. 66°37′05″ р.-э. я.)

== Европадин юкь ==

Европадин географиядин юкь — континентдин географиядин юкь къалурдай гипотезадал диб кьазвай тӀинкӀ я. Юкь алай чка Европадин сергьятрин тайинвилел акъвазнава. Асул гьисабдалди, ам хкяй гьисабунин методикадин куьмекдалди чирун жезва. ГьакӀ яргъа авунвай островар акьалтӀай тӀинкӀер хьиз гьисабдиз къачунватӀани чӀехи метлеб авай шартӀ я.

АкӀ хьайила, гилан чӀавуз са шумуд, чеб Европадин географиядин юкь тирбур тӀварцӀяй кьазвай, чка ава:

* литвадин Пуршункес хуьр (Вильнюсдилай кеферпатахъ 25 км яргъал чка кьунва);

* кеферпатан Белоруссияда авай Полоцк шегьердилай кьиблединни рагъакӀидай патахъ 50 км яргъал чка кьунвай тӀинкӀ;

* юкьван Словакияда авай Кремница шегьердин патав гвай Крагуле хуьре авай тӀинкӀ;

* украин Рахив шегьердин патав гвай Диловэ хуьруьн арада авай тӀинкӀ;

* Польшадин кефердинни рагъэкъечӀдай пата авай Белостокдилай кеферпатахъ чка кьунвай Суховоля гминда авай тӀинкӀ;

* украин Тэрнопиль областдик акатзавай Теребовля райондин Вышэнькы хуьруьн арада авай тӀинкӀ.

== Административ паюн ==

=== Паюн ===

Адетдалди Европа [[РагъакӀидайпатан Европа|РагъакӀидайпатандаз]], [[РагъэкъечӀдайпатан Европа|РагъэкъечӀдайпатандаз]], [[Кеферпатан Европа|Кеферпатандаз]], [[Кьиблепатан Европа|Кьиблепатандазни]] [[Юкьван Европа|Юкьвандаз]] пай ийизвайди я.

И паюн лап шартӀ алайди я. Асул гьисабдалди, и чара авун ийидайла географиядин хьиз политикадинни факторар гьисабдиз къачузвайди я. Уьлквейрикай садбур, фикирдалди кьурвал, чара-чара гьукуматрин кӀватӀалдик акатиз жеда.

Советрин чӀавуз Европа РагъакӀидайпатазни РагъэкъечӀдайпатаз пай авун пара чӀавуз политикадин ранг авай. РагъэкъечӀдайпатан Европадиз социализмдин гьукуматар, «халкьдин демократиядин уьлквеяр» лугьудайбур ([[Германиядин демократиядин республика|ГДР]], [[Польша]], [[Чехословакия]], [[Венгрия]], [[Румуния]], [[Болгария]], [[Албания]], [[Югославия]] и [[Совет Социалист Республикайрин ГалкӀ|СССГ]]) талукьарзавай тир.

РагъакӀидайпатан Европадиз амай уьлквеяр тайинарзавай тир. ГьакӀни [[Испания]], [[Португалия]], [[Франция]]дин кьиблепад, [[Италия]], [[Мальта]], [[Кипр]], [[Греция]]ни [[Туьркия]] санал Кьиблепатан Европа хьиз гьисабзавай тир, гьа чӀавуз [[Исландия]]диз, [[Норвегия]]диз, [[Швеция]]диз, [[Дания]]дизни [[Финляндия]]диз санал Кеферпатан Европа лугьузвай тир.

Гилан чӀавуз, [[Совет Социалист Республикайрин ГалкӀ|СССГ]], [[Югославия]]ни [[Чехословакия]] чкӀайдилай кьулухъ, Юкьван Европадиз [[Австрия]], [[Швейцария]], гьакӀни идалай виликра РагъэкъечӀдайпатан Европадин гьукуматар хьиз гьисабзавай [[Польша]], [[Чехия]], [[Словакия]], виликан [[Югославия]]дин уьлквеяр, [[Румуния]], [[Венгрия]], са чӀавара [[Балтикадин уьлквеяр]] (абур мадни мукьвал-мукьвал Кеферпатан Европадик кутазава) талукьарзавайди я.

РагъэкъечӀдайпатан Европадиз — физикадалдини географиядалди [[Урусат]] (Европада кьилди са пай), [[Украина]], [[Беларуссия]], [[Азербайжан]] (Европада са пай), [[Гуржистан]] (Европада са пай), [[Къазакъстан]] (Европада са пай), [[Молдавия]] (кьабул тахьанвай [[Днистердихъ галай Молдавиядин Республика]]дихъ галаз). РагъакӀидайпатан Европадиз — [[ЧӀехибритания]], [[Ирландия]], [[Франция]]ни маса уьлквеяр, гьакӀни, вич физикадалдини географиядалди юкьван-европадинди яз, [[Германия]].

*'Европадин паюн:**

* [[РагъакӀидайпатан Европа]] — [[Австрия]], [[Бельгия]], [[Германия]], [[Ирландия]], [[Лихтенштейн]], [[Люксембург|Луьксембург]], [[Монако]], [[Нидерландар]], [[Франция]], [[ЧӀехибритания]], [[Швейцария]];

* [[РагъэкъечӀдайпатан Европа]] — [[Беларусия]], [[Булгъария]], [[Венгрия]], [[Молдавия]], [[Польша]], [[Румыния|Румуния]], [[Словакия]], [[Украина]], [[Урусат]], [[Чехия]];

* [[Кеферпатан Европа]] — [[Дания]], [[Исландия]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Норвегия]], [[Финляндия]], [[Швеция]], [[Эстония]];

* [[Кьиблепатан Европа]] — [[Албания]], [[Андорра]], [[Боснияни Герцеговина]], [[Ватикан]], [[Греция]], [[Испания]], [[Италия]], [[Косово]], [[Македония]], [[Мальта]], [[Португалия]], [[Сан-Марино]], [[Сербия]], [[Словения]], [[Хорватия]], [[ЧӀулав Сув]].

**Азияда чилерин чӀехи пай авай уьлквеяр:'''

* Азербайжан (вири гьукуматдин чилерикай Европада цӀудакай сад ава);

* Гуржистан (вири гьукуматдин чилерикай Европада къадакай сад ава);

* Къазакъстан (вири гьукуматдин чилерикай Европада 14 % кьван ава);

* Туьркия (вири гьукуматдин чилерикай Европада 3 % кьван ава);

* Урусат (вири гьукуматдин чилерикай Европада 22-33 % кьван ава).

### Гьукуматар

### Кьабул тахьанвай гьукуматар

### Дегь чӀаварилай Европадихъ галаз галкӀанвай гьукуматар

* Эрменистан (Европадин Советдин член)

### [[Виртуал гьукумат]]ар

*  Силэнд

*  Азад шегьер Христиания

*  Ладония

ва мсб.

### Диндин орденар

* Мальтадин орден

### Маса гьукуматрилай аслу тир чилер

*  Акротирини Декелия

*  Аланд островар

*  Гернси

*  Гибралтар

*  Мэн Остров

*  Джерси

*  Фарерар

*  Шпицберген

*  Ян-Майен

### Виридалайни чӀехи шегьерар

## Халкьарин арада авай сад-хьунар

Европадин гьукуматар чара-чара халкьарин арада авай тешкилатрин (дибвилин гьисабдалди экономикадинни политикадин тегьердинбурун) членар я.

* Европадин Совет

* Европадин ГалкӀ

** Еврозона

** Шенгензона

** Таможнядин галкӀ

** Европадин экономикадин зона

** Европадин ахъа алишверишдин ассоциация

* Аслу тушир гьукуматрин сакӀиливал

* Нато

* Европада хата авачирвални санал кӀвалахун патал тешкилат

* Кеферпатан Совет

* Юкьван Европадин ахъа алишверишдин ассоциация

* Бенилюкс

* ГУАМ

* Евразиядин экономикадин кӀапӀал

* Коллективдаказ чӀугвадай хата авачирвиликай Икьрарин Тешкилат

* Арктикадин Совет

* Балтикадин ассамблея

* Балтик гьуьлуьн гьукуматрин совет

* Баренцеван/Евроартикадин региондин Совет

* Урусатдинни Беларуссиядин галкӀдин гьукумат

* Евразиядин экономикадин кӀапӀалдин таможнядин галкӀ

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Европедия: Справочник Европы
* Евроатлас
* Исторический атлас Европы 
* Европейская культура
* Официальный сайт Совета Европы
* Устав СНГ
* Все о Европе
* Страны Европы: информационный портал