open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шихидхуьр

**Шихидхуьр** () — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай, «Шихидхуьруьнсовет»дик акатзавай хуьр. 

## География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьибледа, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 7,5 км кьибле пата чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьр: Бутахуьр.

## Тарих
Кьисади лугьузвайвал, хуьруьн бине Кьибле Лезгистандин Къуба шегьердай атанвай Шихи тӀвар алай касди кутунай. Хуьруьн «Шихидхуьр» тӀвар адахъ галаз алакъа аваз я. Амма хуьр мус арадал атанватӀа дуьз малум туш. 

Шихидхуьрелай 1,5 км рагъэкъечӀдай пата, къванцин ящикар авай дегь чӀаван сур ала. Абурун къеняй чепедин ва кишпирдин затӀар дуьздал акъуднай. Хуьруьн юкьван пата архитектурадин имарат — пӀар ала. Хуьруьн кеферда мискӀин ава. Хуьрелай кеферни - рагъакӀидай патахъ 200 м яргъал «Эски сурар» (яни цӀуру сурар) тӀвар алай чӀехи сур ава. Сурун къванерикай садал 1180 - лагьай йис атӀай кхьин алай ва и сур, гьуьрмет авай Улуханан сур тир чӀал малумарзавай.

Тарихда хуьруькай садлагьай сефер тӀвар кьун, 1811 йисуз Шихидхуьруьн мукьув урусрин кьушунри Сурхай II-дахъ галаз хьайи ягъунихъ галаз галкӀанвайди я.

Фад заманрилай инихъ шихидхуьрвияр лежбервилив, малдарвилив, бахчахъанвилив ва гъилин устӀарвилив алахънавайди я. Улу - бубайри кутунвай багъар хуьре гилалди амукьнавайди я. ЦӀуру эгьлийрин эхтилатралди, шихидхуьрвияр ада ва аслу тушир жемятдин къанунрив яшамиш жезвай, абур ханриз муьтӀуьгъ тушир, нуькверрин тӀалабунар бегьемарзвачир ва харжар вугузвачир. ГьакӀни абуру, 140 йис уьмуьр гьалнай Кьасумрин Шикерхандикайни эхтилатзавай. 1877 йисан къарагъунра иштирак авурвиляй царьдин гьукумди Шикерхан Сибирдиз акъудна ракъурнай, амма 17 йисалай ам ватандиз элкъвена хтанай. Фад вахтарилай хуьре, хуьруьнвийрин ругьани чирвилер къачузвай гьуьжре (медресе) кардик ква. И гьуьжредай тӀвар - ван авай диндин - алимар акъатнай. Абурун арада кьетӀендаказ машгьурди Абдул - Гьалим - эфенди я. Адан тӀвар, Алкьвадари Гьасана вичин «Асари Дагъустан» улубда кьунвайди я. Абдул - Гьалим - эфенди Мегьамед Ярагъвидин шакӀуртрикай сад тир. 1850 йисуз Абдул - эфенди кьейила кьулухъ адан кар адан хва Молла Абдул - Ганиди давамарнай. Хуьруьн муькуь алим Алипулат - эфенди, медицинадин, географиядин ва тарихдин пара кьадарда улубрин кирам тир. Гьайиф, а улубар ва гъилелди кхьинар чи къенин йикъалди гьеле жагъанвач.

XIX виш йисуз Шихидхуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Испик ва Хезерхуьр хуьрерихъ галаз Испикрин хуьруьнжемятдик акатзавай.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 164 кӀвале 591 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 94 маишатар авай, агьалийрин кьадар 481 кас тир. 

## ТӀвар-ван авай ксар
* Шихнабиев Нажмудин Кьадидин хва — лезги шаир.
## Баянар

## ЭлячӀунар
* СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна Шихидхуьруькай куьруь малуматар
Экен

**Экен** () — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай, «КӀварчагърин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

## География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кеферда, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 9 км яргъал, иер КӀварчагъ дугунда чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Зизик, НуьцӀуьгъ.

## Тарих
Хуьр арадал атай тарих малум туш. ТӀварцӀикай баянар гун мумкин туш. 

Хуьрелай 3 км кьибле пата, кьакьан чкадал, архиологиядин имарат — «ЦӀуру Экен» тӀвар алай фад заманада инсанар яшамиш хьайи чка ава. ЦӀуру Экендин рагъакӀидай патан къерехда ава мискӀиндилай рагъакӀидай пата НуьцӀуьгъви Абдулкериман пӀир - мавзолей ава. 1963 йисуз ЦӀуру Экендин эгьлияр кьулувалдиз куьч хьана гилан Экен хуьр арадал гъанвай.

XIX виш йисуз Экен хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. Зизик, Имамкъулидхуьр ва КӀварчагъ хуьрерихъ галаз КӀварчагърин хуьруьнжемятдик квай. 

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьн 134 кӀвале 439 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 36 майишатар авай, агьалийрин кьадар 183 кас тир: табасаранар — 11 (6,0%), лезгияр — 172 (94,0%). 

## Баянар

## ЭлячӀунар
* СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна Экен хуьруькай куьруь малуматар
Эминхуьр

**Эминхуьр** () — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай хуьр. «Эминхуьруьнсовет»дин администрациядин юкь ва сад тир хуьр.

## География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 16 км яргъал, Ростов - Баку трассадин къвалав чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Советский, ЗахитӀ, ЦӀийи Макьар, Чуьхверхуьр.

## Тарих
1998 йисалди хуьруьн тӀвар, азербайжандал *чӀехи там* мана гузвай «Аламише» тир. Дагъустандин поэззиядин классик Етима Эминан 160 йисан юбилейдихъ алакъа аваз хуьруьз цӀийи «Эминхуьр» тӀвар эцигнай.

Эминхуьр, 1966 йисан зурзунрилай кьулухъ, Хутаргъ, Кьеан, ХпитӀар, ЦицӀер, Бигер, ЯлцӀугъ хуьрерин эгьлийрин иниз куьч хьунин рекьелди арадал атайди я.

## Агьалияр
2012 йисуз хуьре 1628 - далай пара майишатар гваз 3753 кас яшамиш жезвай. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна Эминхуьруькай куьруь малуматар
Алкьвадар хуьруьнсовет

**«Алкьвадар» хуьруьнсовет** () — Дагъустан Республикадин СтӀал Сулейман райондик квай муниципалитет (хуьруьнсовет).

Администрациядин юкь — Алкьвадар хуьр. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Алкьвадар, Сардархуьр.

## География
Хуьруьнсовет СтӀал Сулейман райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Кьасумхуьрелай  кефердинни - рагъакӀидай патахъ 6,5 км яргъал чка кьунвайди я.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьнсоветда 602 майишатар гваз 1,721 кас яшамиш жезва. Агьалийрин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я.

## ЭлячӀунар
* Банкгородов сайтуна «Алкьвадар» хуьруьнсоветдикай куьруь малуматар
Вини СтӀалрин хуьруьнсовет

**«Вини СтӀалрин» хуьруьнсовет** () — Дагъустан Республикадин СтӀал Сулейман райондик квай муниципалитет (хуьруьнсовет).

Администрациядин юкь ва сад тир хуьр — Вини СтӀал хуьр.

## География
Хуьруьнсовет СтӀал Сулейман райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Кьасумхуьруьн мукьув чка кьунвайди я.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьнсоветда 1,700 кас яшамиш жезва. Агьалийрин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я.

## ЭлячӀунар
* Банкгородов сайтуна «Вини СтӀалрин» хуьруьнсоветдикай куьруь малуматар
Герейханован хуьруьнсовет

**«Герейханован» хуьруьнсовет** () — Дагъустан Республикадин СтӀал Сулейман райондик квай муниципалитет (хуьруьнсовет).

Администрациядин юкь — Герейханован совхоз хуьр. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Герейханован совхоз, Герейханован совхоздин 2-лагьай отделение.

## География
Хуьруьнсовет СтӀал Сулейман райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин администрациядин юкь тир Кьасумхуьрелай рагъэкъечӀдай патахъ 8,5 км яргъал чка кьунвайди я.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьнсоветда 1,603 майишатар гваз 5,069 кас яшамиш жезва. Агьалийрин вири лезгияр, суьнни — мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Банкгородов сайтуна «Герейханован» хуьруьнсоветдикай куьруь малуматар
Испикрин хуьруьнсовет

**«Испикрин» хуьруьнсовет** () — Дагъустан Республикадин СтӀал Сулейман райондик квай муниципалитет (хуьруьнсовет).

Администрациядин юкь — Испик хуьр. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Испик, ЦӀийи Испик, Асалдхуьр, Салиян.

## География
Хуьруьнсовет СтӀал Сулейман райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Кьасумхуьрелай кьиблединни - рагъэкъечӀдай патахъ 7,6 км яргъал чка кьунвайди я.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьнсоветда 333 майишатар гваз 1,434 кас яшамиш жезва. Агьалийрин вири лезгияр, суни - мусурманар я.

## ЭлячӀунар
* Банкгородов сайтуна «Испикрин» хуьруьнсоветдикай куьруь малуматар
Кьасумхуьруьнсовет

**«Кьасумхуьруьнсовет»** () — Дагъустан Республикадин СтӀал Сулейман райондик квай муниципалитет (хуьруьнсовет).

Администрациядин юкь — Кьасумхуьр хуьр. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Кьасумхуьр, КӀахцугъ, Сийидар.

## География
Хуьруьнсовет СтӀал Сулейман райондин юкьван пата, Чирагъ ва Кьурагь вацӀарин дугунда чка кьунвайди я.

«Кьасумхуьруьнсовет» муниципалитетди 36,4 км² майдандин чилер кьунвайди я, абурун арада :

* Кьуьгъверар — 1,37 км².
* Гзаф йисарин акӀурнавай тарар — 0,1 км².
* Векьин чкаяр — 0,08 км².
* ЧӀурар — 22,32 км².
* КӀвалин кьилив гвай чилер — 3,92 км².
* Тамар — 4,34 км².
* Валар — 1,35 км².
* Цик галай чилер — 0,57 км².
* Рекьери, дараматри, куьчейри кьунвай чилер — 0,92 км².
* Яргъи фурари кьунва чилер — 1,06 км².

Чилерин рельеф са кьадар кьулу туш, райондин суварин ценерив гвай чкайриз талукь я. Муниципалитетдин хуьрерин чилерин климат ламу ва юкьван дережадин я.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьнсоветда 4,460 майишатар, 2929 кӀвалер ава. Агьалияр 15,374 касди туькӀуьрзава: 49 % итим, 51 % паб. Агьалийрин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 

Хуьруьнсоветда демографиядин гьалар ксарин кьадар виниз хьунивди тафават аваз я. 2010 йисуз дидедиз хайибурун кьадар 241 кас, кьейибурун кьадар 95 кас тир.
Агьалийрин яшариз килигна туькӀуьр хьунин тегьер гуьгъуьнин тегьерда аквазва:

а) зегьмет чӀугунин яшарилай агъуз тир ксарин кьадар — 3703 кас я, им вири агьалийрин кьадардин 24.1 % я.
б) зегьмет чӀугваз алакьзавай ксарин кьадар  — 9874 кас я, им вири агьалийрин кьадардин 64.2 %  я.
в) зегьмет чӀугунин яшарилай виниз тир ксарин кьадар — 1797 кас я, им вири агьалийрин кьадардин 11.7 %  я.

Урусат Федерациядин Гьукуматди кьиле тухузвай, дидевилиз ва аялвилиз социал куьмек гунин политикадихъ галаз алакъа аваз, цӀийиз хайи аялрин кьадар гзаф хьана. 2011 йисан 7 вацран къене 241 аял дидедиз ханай, им 2010 йисан гьа ихьтин вахтунин къене хайи аялрин кьадардилай виниз я.

## Агьалийрин машгъулатдин дережа

## ЭлячӀунар
* Банкгородов сайтуна «Кьасумхуьруьнсовет»дикай куьруь малуматар
Уллугъетягърин хуьруьнсовет

**«Уллугъетягърин» хуьруьнсовет** () — Дагъустан Республикадин СтӀал Сулейман райондик квай муниципалитет (хуьруьнсовет).

Администрациядин юкь — Уллугъетягъ хуьр. Хуьруьнсоветдик ругуд хуьр акатзава: Уллугъетягъ, Агъа Къартас, Птидхуьр, Сайтархуьр, Татархан, Вини Къартас.

## География
Хуьруьнсовет СтӀал Сулейман райондин кьибледа, райондин администрациядин юкь тир Кьасумхуьрелай кьибле патахъ 8 км яргъал чка кьунвайди я. Муниципалитет Дагъустан Республикадин кьилин Магьачкъала шегьердилай кьибле патахъ 196 км яргъал алайди я. Виридалай мукьвал алай Кьвевар шегьердал кьван алай яргъавал — 69 км я. Виридалай мукьвал алай ракьун - рекьин станция, Билиж шегьервилин - посёлокда авай, 44 яргъал алай Билиж ракьун - рекьин станция я.

Чилерин рельеф са кьадар кьулу туш, ва райондин суварин ценерив гвай чкайриз талукь я. Муниципалитетдин хуьрерин чилерин климат ламу ва юкьван дережадин я.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьнсоветда 617 майишатар гваз 2157 кас яшамиш жезва: 47 % - итимар, 53 % - папар. Агьалийрин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я.

## ЭлячӀунар
* СтӀал Сулейман райондин сайтуна «Уллугъетягърин» хуьруьнсоветдикай гегьенш малуматар
* Банкгородов сайтуна «Уллугъетягърин» хуьруьнсоветдикай куьруь малуматар
Шихидхуьруьнсовет

**«Шихидхуьруьнсовет»** () — Дагъустан Республикадин СтӀал Сулейман райондик квай муниципалитет (хуьруьнсовет).

Администрациядин юкь — Шихидхуьр хуьр. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Шихидхуьр, Пиперхуьр, Хтун, Бутахуьр, Зугьрабхуьр.

## География
Хуьруьнсовет СтӀал Сулейман райондин кьибледа, райондин администрациядин юкь тир Кьасумхуьрелай 7,5 км кьибле пата чка кьунвайди я.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьнсоветдин 492 кӀвале 1701 кас яшамиш жезва. Агьалийрин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я.

## ЭлячӀунар
* СтӀал Сулейман райондин сайтуна «Шихидхуьруьнсовет» - дикай малуматар
* Банкгородов сайтуна «Шихидхуьруьнсовет» - дикай куьруь малуматар
Агъа Макьар

**Агъа Макьар** () — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай тунвай хуьр.

## География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьиблединни - рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 12 км яргъал чка кьунвай.

## Тарих
XIX виш йисуз Агъа Макьар вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Вини Макьар, ва Бурши Макьар хуьрерихъ галаз Вини Макьарин хуьруьнжемятдик квай.

1955 йисуз Кьурагь райондик квай Агъа Макьар хуьр Кьасумхуьруьн райондин (СтӀал Сулейман райондин) администрациядин гъиле вугунай.

1966 йисан зурзунрилай кьулухъ хуьруьнэгьлияр ЦӀийи Макьар хуьруьз куьч хьанвай.

Хуьре форель гъетер авай вацӀ, «гьуьндуьгар» лугьудай малар хпер хуьдай фад заманадин дараматар ва чиле къванерикай туькӀуьрай пуд гьавадин инсанрин кучудунар амукьнава.

## Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суьнни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 50 майишатар авай, агьалийрин кьадар 289 кас тир: 154 итим ва 135 паб. 

Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.
## ТӀвар-ван авай ксар
* Шабатов Шагьабудин Нурдинан хва — тӀвар-ван авай лезги шаир ва журналист.
* Фатуллаева Пакизат Бейдулладин руш — лезги шаир ва публицист.
* Магьмудов Абдулбари Агьмедан хва — тӀвар-ван авай лезги кхьираг, драматург ва публицист.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна Агъа Макьар хуьруькай куьруь малуматар
Токио

**Токио** (  «РагъэкъечӀдай патан кьилин шегьер») — Япониядин кьилин шегьер.

## Стхавилин шегьерар
*  Нью-Йорк (), АСШ (1960);
*  Пекин (), Китай (1979);
*  Париж (), Франция (1982);
*  ЦӀийи Кьиблепатан Уэльс (штат) (), Австралия (1984);
*  Сеул (), Республика Корея (1988);
*  Джакарта (), Индонезия (1989);
*  Сан-Паулу (штат) (), Бразилия (1990);
*  Каир (), Египет (1990);
*  Москва (), Урусат (1991);
*  Берлин (), Германия (1994);
*  Рим (), Италия (1996);
*  Лондон (), ЧӀехибритания (2006).

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* Официал сайт  
* 
* Tokyo Convention & Visitors Bureau
1969 йис

**1969 йис** (*са агъзурни кӀуьд вишни пудкъанникӀуьд лагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла арбедиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1969-лагьай йис я. XX виш йисан 69-лагьай йис.

## Вакъиаяр
* 1969 йисан 12 май — Кьасумхуьруьн райондин тӀвар, зурба зари СтӀал Сулейманан 100 йисан юбилейдин гьуьрметдай, СтӀал Сулейман райондиз масакӀа хъувунай.

## [[Нобелдин премия]]
* Физика — Мюррей Гелл-Манн
* Химия — Дерек Гьаролд Ричард Бартон, Одд Гьассель
* Медицинани физиология — Макс Дельбрюк, Алфред Дей Гьерши, Сальвадор Лурия
* Экономика — Ян Тинберген, Рагнар Фриш
* Зарият — Сэмюэл Беккет
* Ислагьвилин премия — Халкьаринарадин зегьметрин тешкилат

## Баянар

## ЭлячӀунар
1878 йис

**1878 йис** (*са агъзурни муьжуьд вишни пудкъанни цӀемуьжуьдлагьай йис*) — яргъи тушир, григорийдин чӀаваргандал гьалтайла саласадиз эгечӀзавай йис. Им чи эрадин 1878-лагьай йис я. XIX виш йисан 78-лагьай йис.

## Вакъиаяр

### Дуьньяда
* 9 январдиз — Римда Италиядин садлагьай пачагь Виктор Эммануил II кьенай. Тахтунал адан хва Умберто I атана..

### Лезгистанда
* 1878 йисуз Кьасумхуьре садлагьай гражданвилин мектеб эцигнай.

## Баянар

## ЭлячӀунар
1866 йис

**1866 йис** (*са агъзурни муьжуьд вишни пудкъанни ругудлагьай йис*) — яргъи тушир, григорийдин чӀаваргандал гьалтайла ислендиз эгечӀзавай йис. Им чи эрадин 1866-лагьай йис я. XIX виш йисан 66-лагьай йис.

## Вакъиаяр

### Дуьньяда
* 1866 йисан 7 август — Абхазияда халкьдин къарагъунар гатӀунна.

### Лезгистанда
* 1866 йисуз Куьредин ханвал Урусат империядин гъилик акатзава ва Куьредин округдиз масакӀа жезва .

## Баянар

## ЭлячӀунар
1812 йис

**1812 йис** (*са агъзурни муьжуьд вишни цӀикьведлагьай йис*) — яргъи, григорийдин чӀаварганал гьалтайла арбедиз эгечӀзавай йис. Им чи эрадин 1812-лагьай йис я. XIX виш йисан 12-лагьай йис.

## Вакъиаяр

### Дуьньяда
* 1812 йисан 26 мартдиз — Венесуэладин кьилин шегьер Каракасда чукӀурдай кӀеви зурзунар хьанвай.
* 1812 йисан 2 августдиз — Одессадиз чума азардин тӀегъуьн атана.
* 1812 йисан 14 сентябрьдиз — Наполеон Москва шегьердиз гьахьнай.

### Лезгистанда
* 1812 йисуз — Куьредин ханвал арадал атанвай. Кьасумхуьр, цӀийиз арадал гъайи Куьредин ханвалдик акатнай.
* 1812 йисуз — лезги зари Кьуьчхуьр Саид рагьметдиз фенвай.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Макьар (манаяр)

* Макьар — Дагъустандин СтӀал Сулейман районда авай хуьр.
* Макьар — Дагъустандин Докъузпара районда авай хуьр.
Бигер

**Бигер** () — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай тунвай хуьр.

## География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьиблединни — рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай тахминан 12 км яргъал чка кьунвайди я.

## Тарих
Хуьруьн арадал атуникай малуматар авач. ТӀварцӀикай баян гун мумкин туш.

XIX виш йисуз Бигер хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур-Куьредин наибвалдиз талукь тир. Макьар, ЦицӀер, ХпитӀар ва ЯлцӀугъ хуьрерихъ галаз ЯлцӀугърин хуьруьнжемятдик квай. Гуьгъуьнин йисара Бигер хуьр Кьеан хуьре авай садхьанвай «Новый мир» колхоздик акатзавай.

1966 йисан зурзунрин себебдилай хуьруьнэгьлияр Эминхуьруьз куьч хьана ацукьнай.

## Агьалияр
Куьч жедалди хуьре 35 кӀвал гьисабнай ва агьалийрин вири лезгияр, суьнни — мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 25 кӀвал авай, агьалийрин кьадар 267 кас тир: 93 итим ва 174 паб.

Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна Бигер хуьруькай куьруь малуматар
ЦицӀер

**ЦицӀер** () — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай тунвай хуьр.

## География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьиблединни - рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай тахминан 12 км яргъал кьунвайди я.

## Тарих
Хуьруьн арадал атуникай са кьиса ава: и чилера цицӀерин булвал тирвиляй ада и тӀвар къачунай. Хуьруьн 300 - елай пара йисар ава. Адаз вичин мискӀин авай. Фекьидин везифа Шейх тӀвар алай касди кьиле тухузвай. Иниз Штул ва ЦӀехуьл хуьрерай инсанар куьч хьанвай.

XIX виш йисуз ЦицӀер хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур - Куьредин наибвалдиз талукь тир. Макьар, ХпитӀар, Бигер ва ЯлцӀугъ хуьрерихъ галаз ЯлцӀугърин хуьруьнжемятдик квай.

1966 йисан зурзунрилай кьулухъ цицӀервияр Эминхуьруьз куьч хьана ацукьнай.

## Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суьнни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 20 гьаятар авай, агьалийрин кьадар 110 кас тир: 61 итим ва 49 паб. 

ЦицӀервийрин асул кӀвалахар малдарвар ва лежбервал тир.

Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.
## Баянар

## ЭлячӀунар
* СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна ЦицӀер хуьруькай куьруь малуматар
Вини Ярагъ (СтӀал Сулейман район)

**Вини Ярагъ** () — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай тунвай хуьр.

## География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьулан пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай тахминан 3,5 км яргъал чка кьунвайди тир.

## Тарих
Хуьруьн арадал атуникай малуматар авач. ТӀварцӀикай баян гун мумкин туш.

XIX виш йисуз Вини Ярагъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Берекехуьр, Билбилахуьр, Кансавахуьр ва Агъа Ярагъ хуьрерихъ галаз Вини Арагъ хуьруьнжемятдик квай.

Агъа ва Вини Арагъвияр Мегьарамдхуьруьн райондин Ярагъ Къазмайриз куьч хьанай .

## Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суьнни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалийрин кьадар 751 кас тир .

Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.
## ТӀвар-ван авай ксар
**Тарихдин чинар:**
* Ашукь Уьзден — лезги ашукь.
* Ярагъ Мегьамед — Кеферпатан Къавкъазда суни мезгьебдин муьридизм рекьин бине кутур кас, вири Дагъустандинни Чечнядин имамрин муаллим, чӀехи философ.

**ЦӀийи девир:**
* Агьмедов Ибрагьим — лезги шаир ва журналист.
* Ибрагьимов Багьадин (1923–1976) — лезги шаир, сатирик.
* Магьсимов Тариверди (1936–1994) — лезги шаир ва кар алакьдай муаллим.

## Баянар

## ЭлячӀунар
ЯлцӀугъ

**Ялцугъ** () — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай тунвай хуьр.

## География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьиблединни - рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай тахминан 11 км яргъал чка кьунвайди я.

## Тарих
Хуьруьн арадал атуникай малуматар авач. ТӀварцӀикай баян гун мумкин туш. Ялцугъ хуьруьн тӀвар, литературадин лезги чӀалан бине эцигай зурба зари Этим Еминан куьмекдалди акъатайди я.

Хуьруьн бине Кьеан хуьряй атайбуру кутунвайди я. Гуьгъуьнлай иниз Цилинг, КӀири ва КӀеле хуьрерин эгьлиярни куьч хьанвай.

1734 йисуз ЯлцӀугъвийри Надир Шагьан кьушунрин вигьинар яна алудзавай.

XIX виш йисуз Ялцугъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур-Куьредин наибвалдиз талукь тир. Макьар, ХпитӀар, Бигер ва ЦицӀер хуьрерихъ галаз Ялцугърин хуьруьнжемятдик квай.

1966 йисан зурзунрилай кьулухъ ялцӀугъвияр Эминхуьруьз куьч хьана ацукьнай.

Хуьре Этим Эминан сур авайди я.

## Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суьнни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 91 майишатар авай, агьалийрин кьадар 266 кас тир: 129 итим ва 137 паб. 

ЯлцӀугъвийрин асул кӀвалахар малдарвар, лежбервал ва балкӀандарвал тир.

Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.
## Баянар

## ЭлячӀунар
* СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна Ялцугъ хуьруькай куьруь малуматар
ДаркӀуш

**ДаркӀуш** () — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай тунвай хуьр.

## География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьиблединни - рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай тахминан 12 км яргъал, «Кьасумхуьр — Кьурагь» рекьин мукьув чка кьунвайди я.

## Тарих
Хуьруьн шумуд йис аватӀа ва тӀварцӀи гьи мана гузватӀа малум туш.

ДаркӀушрин рагъэкъечӀдай пата архитектурадин имарат — мискӀин ава. Хуьруьн кефердинни - рагъэкъечӀдай пата сур, ва юкьван пата сихилдин сур ава. Ва хуьруьн кеферндинни - рагъакӀидай къерехда пӀир ва цӀуру сур акваз жеда.

XIX виш йисуз Вини Арагъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Птидхуьр, КӀахцугъ, Вини Арагъ ва Татархан хуьрерихъ галаз Татарханрин хуьруьнжемятдик акатзавай.

1966 йисуз ДаркӀушрин агьалияр кьулувалдиз куьч хьанвай, ва райондин лап рагъэкъечӀдай пата цӀийи ДаркӀуш Къазмаяр хуьр арадал гъанвай.

## Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суьнни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 85 майишатар авай, агьалийрин кьадар 452 кас тир. 

Эгьлияр малдарвилел, хуьруьн майишатдал, бахчахъанвилел ва кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбервилел алахънавай.

Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.

## ТӀвар-ван авай ксар
* Сайдумов Абдулкъадир Сайдуман хва (1930–2002) — Дагъустандин тӀвар-ван авай лезги актёр, шаир, кхьираг ва таржумахъан.
## Баянар

## ЭлячӀунар
* СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна ДаркӀуш хуьруькай куьруь малуматар
Ивигар

**Ивигар** () — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай тунвай хуьр.

## География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 8,5 км яргъал чка кьунвайди я.

## Тарих
Хуьр мус арадал атанватӀа ва тӀварцӀи гьи мана гузватӀа малум туш.

XIX виш йисуз Ивигар хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Котур - Куьредин наибвалдиз талукь тир. Гачалхуьр ва Цмур хуьрерихъ галаз Цмуррин хуьруьнжемятдик квай.

1962 йисан зурзунрилай кьулухъ хуьруьнэгьлияр Кьасумхуьруьз (ЦӀийи Посёлокдиз) куьч хьана ацукьнай.

## Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 68 майишатар авай, агьалийрин кьадар 351 кас тир: 211 итим ва 140 паб. 

Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.
## Баянар

## ЭлячӀунар
* СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна Ивигар хуьруькай куьруь малуматар
Хутаргъ

**Хутаргъ** () — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай тунвай хуьр.

## География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай тахминан 10,5 км яргъал, суван ценерив гвай чкада алайди я.

## Тарих
Хуьруь бине кьунвай тарих дуьз малум туш. ТӀварцӀикай баянар гун мумкин туш. Амма хуьре авай, саки 51 гектар майдан кьунвай суру, и хуьр гзаф дегь хуьрерикай тир чӀал шагьидвалзава.

Хуьруьн майишатдин мулкарихъ галаз санал хуьруьн майдан 760 га кьазва, абурукай 300 га — тум цайи чилер, 130 — векьер ядай никӀер, амайбурни чӀурар я. Хутаргъ хуьр, Ивигар, Чуьхверхуьр, Мехкергъ, ЧӀилихъ, КӀеле, ХпитӀар, Бигер ва Кьеан хуьрерин мулкарихъ галаз сергьятарзава.

Хуьре «Прехазран бубадин пӀир» ва пак ксарин ругуд сур ава. Вилик ина мискӀинни авайди тир.

XIX виш йисуз Хутаргъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Котур - Куьредин наибвалдиз талукь тир. Кьеан ва Чуьхверхуьр хуьрерихъ галаз Кьеан хуьруьнжемятдик квай.

1966 йисуз, зурзунрин себебдилай хуьруьнэгьлияр Эминхуьруьз (а чӀавуз Аламише тӀвар алай) куьч хьана ацукьнай.

## Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни — мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 89 майишатар авай, агьалийрин кьадар 517 кас тир.

Хутаргъвийрин асул кӀвалахар лежбервал, малдарвал, гъилин устӀарвал ва кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбервал тир.

Хуьре гуьгъуьнин сихилар яшамиш жезвай: Ширер, Сафарчияр, Шамлуяр, Къажарар, Пехълияр, Ахцегьар.

Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.

## ТӀвар-ван авай ксар
* Халидов Бейбала Халилан хва — лезги шаир.
## Баянар

## ЭлячӀунар
* СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна Хутаргъ хуьруькай куьруь малуматар
*
Чуьхверхуьр

**Чуьхверхуьр** () — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай тунвай хуьр.

## География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай тахминан 10 км яргъал чка кьунва.

## Тарих
Хуьруь бине кьунвай тарих дуьз малум туш. Хуьре ва адан къваларив чуьхверин багъар пара авайвиляй хуьруь «Чуьхверхуьр» тӀвар къачунай. 

XIX виш йисуз Чуьхверхуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Котур - Куьредин наибвалдиз талукь тир. Кьеан ва Хутаргъ хуьрерихъ галаз Кьеан хуьруьнжемятдик квай.

1966 йисуз, чукӀурдай зурзунрилай кьулухъ хуьруьнэгьлияр райондин рагъэкъечӀдай патаз кьулувалдиз куьч хьанвай. «Ростов — Баку» трассадин мукьув, Гуьлгери вацӀун къерехда ЦӀийи Чуьхверхуьр арадал гъанвай.

## Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 59 майишатар авай, агьалийрин кьадар 330 кас тир: 178 итим и 152 паб. 

Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.
## Баянар

## ЭлячӀунар
* СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна Чуьхверхуьр хуьруькай куьруь малуматар
КӀеле

**КӀеле** () — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай тунвай хуьр.

## География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай тахминан 17,5 км яргъал чка кьунва.

## Тарих
КӀеле дегь хуьр я. Адан къерехра ислам диндилай вилик девирдин кучудунар амукьнава. Хуьруькай садлагьай малуматар алимри Кьурагь хуьруьн цӀуру мискӀиндин цлан къванел алай Кьурагь жемятдин карта къалурзавай кхьинрай къачунвай. И къван 1356 йисаз талукь я.

Хуьр алай чка кьакьан танарин тарарин тамарив бул я, ина пипин ва мегъуьн тарар, гьверши ва къавах тарар, гъулцин ва верхьи тарар кьакьан жезва, ничхирар, вагьши гьайванар ва жуьреба — жуьре емишар пара ава. ГъвечӀи вацӀарилай хкатзавай булахринни чешмейрин булвал и чкадиз кьетӀен иервал гузва. Амма КӀелейрин килигиз лайихвал авай тӀебиятдин кьилин чкаяр — кьве чарчар я, абурукай садан кьакьанвал 40 метр кьван я. И чилериз гьамиша артух дикъет гудай вирида. 1886 йисуз Урусатдин пачагьдин къарардив, КӀеле хуьруьз ва адан къваларив галай муькуь хуьрериз талукь тир тамар Урусат гьукуматдин мал — мулк хьиз адан иесивилик акатнай. Адалай кьулухъ тамуз казакри килигзавай. Гилани тамун патав галай никӀин тӀвар «Урусрал» я. Фад заманарилай инихъ КӀеле хуьруьз «ЧатӀ-легъв» тӀвар алай, вилик, мумкин я анжах гатуз, кӀелевияр чеб яшамиш жезвай, чка талукь я. И чкада лап 1960 — й йисарал кьван кьул — шалман чӀугвадай завод кӀвалахзавай.

XIX виш йисуз КӀеле хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Котур - Куьредин наибвалдиз талукь тир. КуркӀурхуьр, Хъпуьхъ, ЦицӀигъ ва ЧӀилихъ хуьрерихъ галаз ЦицӀигърин хуьруьнжемятдик акатзавай.

1965 йисуз хуьруьнвияр Мегьарамдхуьруьн райондин Уружба хуьруьз куьчарнай.

## Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни — мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 59 майишатар авай, агьалийрин кьадар 410 кас тир: 209 итим и 201 паб.

КӀеле хуьре, ЧатӀ-легъв чкадихъ галаз санал, 80 кӀвал авай ва ругуд асул сихилар яшамиш жезвай: Купулар, Гьасанар, Арабар, Штулар, Яхулар, СикӀер ва гьакӀни абурук агатнавай гъвечӀи сихилар. Гьар сихилдиз вичин регъв авай. Штулар сихилдиз талукь тир Мукаилан регъв муькуьбурулай иллаки тафават аваз тир.

Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.

## ТӀвар-ван авай ксар
* Исмаилов Абдуселим Абумислиман хва — лезги шаир ва кхьираг.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна КӀеле хуьруькай куьруь малуматар
КуркӀурхуьр

**КуркӀурхуьр** () — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай тунвай хуьр.

## География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 15,8 км яргъал чка кьунва.

## Тарих
Хуьруь бине кьунвай тарих малум туш. КуркӀурхуьруьн тӀвар лезги «Куркур» гафуникай арадал атанва.

XIX виш йисуз КуркӀурхуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Котур - Куьредин наибвалдиз талукь тир. КӀеле, Хъпуьхъ, ЦицӀигъ ва ЧӀилихъ хуьрерихъ галаз ЦицӀигърин хуьруьнжемятдик акатзавай.

## Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 53 майишатар авай, агьалийрин кьадар 320 кас тир.  Гьар майишатди гьукуматдиз йиса 4 рубльни 75 кепек налог вугузвай. 20 хзан налогдикай ада тир. Куьч жедалди хуьре 60 кьван кӀвалер авай. 

Хуьре гуьгъуьнин сихилар яшамиш жезвай: Дунгъузар, КикецӀар, ЦӀенхъуьяр, ЧӀахаяр.

Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна КуркӀурхуьруькай куьруь малуматар
Мехкергъ

**Мехкергъ** () — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай тунвай хуьр.

## География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 11,4 км яргъал, Чигих ва КӀунтӀар кӀамарин арада чка кьунвайди я. Мехкергъ хуьр, малдарвилин ва лежбервилин вилик финиз куьмек гузвай хъсан шартӀар авай чкада ала. Гьар пата тамар, тамун зулар ва булахар ава.

## Тарих
Хуьруь бине кьунвай дуьз тарих малум туш. Адан тӀварцӀикай баян гун мумкин туш. 

Сифте яз Мехкергъ хуьр, Гачалхуьруьн кефер пата авай «Хъампут харапӀар» тӀвар алай чкадал алайди тир. И кар, и чкадал пара кьадарда амукьнавай цӀуру сурари тестикьарзава. Гуьгъуьнлай, тийижир себебдилай хуьруьн агьалияр вацӀун муькуь патаз куьч хьанвай. Кьуьзуьбуру лугьузва хьи, цӀийи хуьруьн бине Къазиха тӀвар алай касди кутунвай, гьавиляй ада «Къазихадхуьр» тӀвар къачунвай. Эхиримжи сефер хуьр 300 - 400 идалай вилик куьч хьанвай, сувавийри, Мехкергъ тӀвар къачунвай, цӀийи хуьр арадал гъанвай. 

Хуьруьн кефер пата архитектурадин имарат — мискӀин алайди тир. Хуьруьн рагъакӀидай къерехда, къвалав пак чка — пӀир алай, сур ава.

XIX виш йисуз Мехкергъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур-Куьредин наибвалдиз талукь тир. Рухун ва Ичин хуьрерихъ галаз Рухунрин хуьруьнжемятдик акатзавай.

1966 йисуз, къати зурзунрилай кьулухъ, мехкергъвийрин чӀехи пай, вилик Кайи КӀеле тӀвар алай, ЦӀийи Макьариз куьч хьанвай.

## Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 60 майишатар авай, агьалийрин кьадар 357 кас тир. 60 майишатдикай 34 - да гьар йисуз гьукуматдиз налогар вугузвай. Гьар хзанди йиса 5 рубль гузвай, вири санлай — 170 рубль туькӀуьрзавай.

Хуьре гуьгъуьнин сихилар яшамиш жезвай: КъвалцӀару, Кавхадбур, Кивхаяр, БижатӀбур, Судуяр, Бадирхаяр, Мамешар, Джажилар, ГачӀахар, Къахар, Лавлавар, Джавар, СкатӀар, Пахъар, Тахьар, Калам Къадир, Бандагъар, Тагъарбур.

Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.

## ТӀвар - ван авай ксар
Мехкергъ — чӀехи талант авай алимрин, диндин - алимрин Мехкергъви Шихмегьамед ва Къазимегьамед стхайрин ва гьакӀни Селим-эфенди, Абукар-эфенди, Насруллагь-эфенди ва Къазимегьамед-эфенди хьтин сейли ксарин ватан я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна Мехкергъ хуьруькай куьруь малуматар
ЦӀарахуьр

**ЦӀарахуьр** () — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай тунвай хуьр.

## География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин юкьван пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай тахминан 3 км яргъал чка кьунвайди тир.

## Тарих
Хуьруьн тӀварцӀи «суван хурал алай хуьр» мана гузва (*цӀар* — суван хур). 

1839 йисуз ЦӀарахуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Агъа Къартас ва Вини Къартас хуьрерихъ галаз Агъа Къартасрин хуьруьнжемятдик квай.

Хуьр гъвечӀи тирвиляй, 40 кӀваликай ибарат тир, 1959 йисуз цӀарахуьрвийриз Кьасумхуьруьз куьч жез теклифнай. И тегьерда хуьр чукӀурнай ва цӀарахуьрвияр кьасумхуьрвийриз элкъвенай.

## Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суьнни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 40 кӀвал авай, агьалийрин кьадар 103 кас тир. 

## Баянар

## ЭлячӀунар
* СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна ЦӀарахуьруькай куьруь малуматар
Чантархуьр

**Чантархуьр** () — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай тунвай хуьр.

## География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьулан пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай тахминан 4,8 км яргъал чка кьунвайди тир.

## Тарих
Хуьруьн арадал атуникай малуматар авач. Хуьр, вичин бине кутур касдин тӀварунихъ гала.

XIX виш йисуз Чантархуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Асалдхуьр, Барбархуьр ва Шерифахуьр хуьрерихъ галаз Асалдхуьруьнжемятдик квай.

1977 йисуз хуьруьн агьалияр «Агъа СтӀал» совхоздиз талукь чилериз куьч хьанвай. Гила абур Агъа СтӀалрин Къазмайра яшамиш жезва.

## Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суьнни — мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 34 майишатар авай, агьалийрин кьадар 185 кас тир.

Хуьре гуьгъуьнин сихилар яшамиш жезвай: Кьамбаяр, Урусар.

Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна Чантархуьруькай куьруь малуматар
Бежта белген

**Бежта белген** () — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин белген (). Административвилелди Цунта райондин пай хьиз арадал атанвайди я.  

Администрациядин юкь — Бежта хуьр я.

## География
Район Дагъустан Республикадин суван рагъакӀидай пата, Авар Къойсу вацӀун кьиле, ЧӀехи Къавкъаздин кьилелай элячӀдай цӀиргъера, гьулуьн дережадилай 1500-3500 м кьакьанда ала. Кефердинни рагъакӀидай пата Цунта райондихъ галаз, кефердинни рагъэкъечӀдай пата Тлярата райондихъ ва рагъакӀидай пата Гуржистандихъ галаз са сергьятра ава.

Райондин чилерин майдан — 575 км² я.

### Климат
Белгендин климат, къайи яргъи хъуьтӀуьвни куьруь гаталди тафават авай, юкьван гьалдин — мекьи я. Белгендин гьавадин вини дережадин ламувал набататрин хъсан экъечӀуниз куьмек гузва. Хъчарин жуьреба - жуьревилив ва булвилив тафават авай гегьенш чӀурар, белгендин асул девлет я. Гьавиляй хуьруьн майишатдин асул кӀвалахар ина лежбервални малдарвал я.

### Минералдин чешмеяр
Белгендин чилера пара кьадарда гъвечӀи ва чӀехи минерал цин чешмеяр ава: недай затӀар гьазуруниз виже къведай кьел квай, сода квай ятар, ва сагъардай экъуьнар ийидай гугурт, гургуртни - водород ва шуьтруь ракьун чими ятар.

## Тарих
Бежта белген 1992 йисуз арадал гъанвай ва Дагъустан Республикадинни гьакӀни вири Урусат Федерациядин административивлин паюнда 
уникум тир гьал я.

Дагъустан Республикадин Конституцияди тайинарнавайвал Бежта белген Цунта райондин составдик акатзава.

## Агьалияр
Йисариз килигна Бежта райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Чкадин миллетар — бежтаяр ва гунзибар я, абур бежта ва гунзиб чӀаларал рахазва . Диндал гьалтайла вири суни - мусурманар я.

2009 йисан 1 январь тарихдин малуматрив кьурвал «Бежта белген» муниципалитетдин миллетрин состав :

## Администрациядин паюнар
Райондик 5 муниципалитетдин образование (хуьруьнсовет) акатзава .

Бежта белгендин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай 12 хуьрер, (**яцӀу** шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);

# «Бежта» хуьруьнсовет — **[[Бежта]]**
# «Качалай» хуьруьнсовет — **[[Качалай]]**, Караозек, 40 лет Октября, Ахай-Отар, Ачи-Чунгур, Кара-Тюбе
# «Тлядал» хуьруьнсовет — **[[Тлядал]]** 
# «Хашархота» хуьруьнсовет — **[[Хашархота]]** 
# «Гунзиб» хуьруьнсовет — **[[Гарбутль]]**, Гунзиб, Нахада  — гунзибар.

### Хуьрер - анклавар
Административвилелди Бежта белгендиз талукь 12 хуьруькай ругуд хуьр Бабаюрт райондин чилерал ала :

Бабаюрт райондин чилерал алай Бежта белгендин (Цунтин райондин) хуьрер: 

* Ахай-Отар, Ачи-Чунгур, Караозек, Качалай, Кара-Тюбе ва 40 лет Октября.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дагъустан Республикадин президентдин сайтуна Бежта белгендикай малуматар
Вашингтон

**Вашингтон** (**Вошингтон**) () — инглис тӀвар ва я фамилия.

* Жорж Вашингтон — 1-й АСШ-дин президент.
* Вашингтон (футболист) — бразилиядин футболист.
* Вашингтон (кьилин шегьер) (Колумбия округ) — Америкадин Садхьанвай Штатардин кьилин шегьер.
* Вашингтон (Пенсильвания) — АСШ-дин шегьер Пенсильвания штатда.
* Вашингтон (Кеферпатан Каролина) — АСШ-дин шегьер Кеферпатан Каролина штатда.
* Вашингтон (штат) — АСШ-дин штат.
Эмирван

**Эмирван** — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.

## География
Хуьр Кьвепеле райондин кьиблединни — рагъакӀидай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 16,5 км яргъал чка кьунва. Эмирван хуьр, Кьвепеле райондинни Исмаилли райондин тӀебиатдин сергьят арадал гъанвай Гекчай вацӀун чапла къерехда, асул яз тамунни суван чкада алайди я.

## Тарих
Ч.э.в. II виш йисуз и хуьр алпанрин халкьар яшамиш жезвай чка тир. Ина гилани алпан девирдиз талукь тир тарихдин чкаяр ава, мисал патал, дегь алпан сур. Адалай ахпагьан чӀавара иниз эрменияр куьч хьана ацукьнавай. Амма Суван Къарабагъдин гьуьжетдилай кьулухъ хуьре авай эрменийрин вирида хуьр гадарна хъфенвайвиляй алай чӀавуз хуьруьн агьалийрин вири лезгийри туькӀуьрзава.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьн 260 кьван кӀвале 1548 кас яшамиш жезва. Вири лезгияр, суни — мусурманар я.

Вилик хуьруьнвийрин асул кӀвалах малдарвал, кьетӀендаказ хперхъанвал тир. 20 виш йисан сифте кьилера, СССР гьукумдин чӀавуз хуьре «Самур» колхоз кардик квай. А колхозда ксари хперхъанвилелай гъейри, туьтуьн ва къуьл цунин крарал алахънавайди тир.

Эмирванвияр лезги чӀалан ахцегь нугъатдал рахазва, амма азербайжандин гьукуматди лезги чӀал вилик тухудай ихтияр гузвачирвиляй ва лезгияр азербайжанарихъ галаз акадрунин политикадин куьмекдалди хуьре лезги чӀалан гьалар йисар къвез - къвез канда жезва.

## ИнфратуькӀуьрун
Хуьре са мискӀин, кьве мектеб кӀвалахзава. Мектебра кӀелзавайбуру чирвилер азербайжан чӀалал къачузва, лезги чӀал анжах 8 — 9 классрал кьван кьилдин тарс хьиз гузва.

## ЭлячӀунар
* Amirvan: Azerbaijan
Галилео Галилей

**Галилео Галилей** (; , Пиза, Флоренциядин герцогство — , Арчетри, Флоренция, Тоскана чӀехи герцогство) — италиядин зурба физик, механик, астроном, философни математик я. Теоретик физика бине эцигай кас.

Кьуд Юпитердин Галилеодин спутникар ахъа жедайди хьун — Ио, Европа, Ганимед, Каллисто.

## Эдебият

### Инглис чӀалал
* Galileo Galilei (Stanford Encyclopedia of Philosophy) 
* Ник Коллерстрёмдин Galileo’s Astrology 
* The Art of Renaissance Science: Galileo and Perspective  

### Урус чӀалал
* 
* 
* 
* 

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* galileogalilei.ru  
* The Galileo Project
Дин

**Дин** — инаснри са затӀунихъ агъадайла туькӀуьр жедай затӀ. Дуьньядин виридалайни еке динрик квайбур: Хашпересвал, Ислам, Буддизм, Иудаизм.

## ЭлячӀунар
*
Иммануил Кант

**Иммануи́л Кант** (; , Кёнигсберг, Пруссия — ) — германиядин зурба философ, немец классик философиядин тухумдин ата-буба я.

ЧӀехи кхьей затӀ:
* «Михьи акьулдин критика» (1781) — гносеология (эпистемология)
* «Практикадин акьулдин критика» (1788) — этика
* «Фикирдин зиреквал критика» (1790) — эстетика

## Эдебият
* *Иммануил Кант.* Собрание сочинений в 8 томах. — Издательство: ЧОРО, 1994 г. — ISBN 5-8497-0001-3, ISBN 5-8497-0002-1, ISBN 5-8497-0003-X, ISBN 5-8497-0004-8, ISBN 5-8497-0005-6, ISBN 5-8497-0006-4, ISBN 5-8497-0007-2, ISBN 5-8497-0008-0. 

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Гумер Библиотека 
* Библиотека  
* Библиотека
Узбекистан

**Узбекистан** () — Евразиядин юкьван пата авай гьукумат.

## География

### Административ паюн

Узбекистан — унитар республика; какатзава 12 вилаятар () (областар), 1 автономдин республикани 1 республикадин табийрун шегьер (Ташкент).

### ЧӀехи шегьерар
# Ташкент (Toshkent) — 2 194 272 кас. (кьилин шегьер), 2010-й йисан
# Наманган (Namangan) — 427 783 кас.
# Андижан (Andijon) — 370 714 кас.
# Самарканд (Samarqand) — 352 047 кас.
# Нуку́с (Nukus) — 240 488 кас.
# Бухара (Buxoro) — 231 793 кас.
# Къарши (Qarshi) — 226 130 кас.
# Къоканд (Qo‘qon) — 209 389 кас.
# Фергана (Farg‘ona) — 171 064 кас.
# Маргилан (Marg‘ilon) — 168 515 кас.
# Навои (Navoiy) — 159 138 кас.

## Шикилар

File:Karimov Ufa.jpg|1-й Узбекистандин президент (1991—2016) Ислам Каримов
File:Uzbek man from central Uzbekistan.jpg|Узбек кьуьзуь кас
File:Bukhara, Silk & Spice festival (6231870072).jpg|Узбек руш
File:Samarkand-25.JPG|Самарканд
File:Chor minor from south.jpg|Бухара (Чор-Минор)
File:Itchan Kala Khiva 2012.jpg|Хива


## Баянар

## ЭлячӀунар
* Гьукуматдин официал портал
* Узбекистандин информациядин агентство
Луис Суарес

**Луис Суарес** — испан тӀвар я.

* Луис Суарес Мирамонтес (дид. 1935) — испаниядин футболистни тренер, 1960-й ийсан Европадин виридалайни хъсан футболист, 1964 йисан европадин чемпионатдин гъалиб.
* Луис Фернандо Суарес (дид. 1959) — колумбиядин футболист, тренер я.
* Луис Альберто Суарес (дид. 1987) — уругвайдин футболист, «Ливерпулдин» гьужумдайди я, 2011-й йисан Америкадин Кубокдин гъалиб.
Сергей Овчинников

**Сергей Овчинников** — урус тӀвар я.

* Сергей Анатольевич Овчинников (1969—2012) — советрин ва урусатдин волейболистни тренер.
* Сергей Иванович Овчинников (дид. 1970) — урусатдин футболист; 1995, 1996, 2002, 2004, 2005-й йисан урусатдин виридалайни хъсан варар хуьдайди.
* Сергей Владимирович Овчинников (дид. 1984) — урусатдин футболист, зур хуьдайди я.
Айдынхъишлах

**Айдынхъишлах** — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.

## География
Хуьр Кьвепеле райондин юкьван пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай кьибле патахъ 2,9 км яргъал чка кьунва.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 2026 кас яшамиш жезва. Агьалияр асул гьисабдалди азербайжанари ва лезгийри туькӀуьрзава.

## ЭлячӀунар
* Aydınqışlaq: Azerbaijan
Лацар (Кьвепеле район)

**Лацар** — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай муниципалитет ва хуьр.

## География
Лацар Кьвепеле райондин кефер пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай кефер патахъ тахминан 10 км яргъал чка кьунва. Хуьр ЧӀехи Къавкъаздин суварин ценерив, Демирапаран вацӀал алайди я.

## Тарих
Кьисадив кьурвал хуьруьн бине, КцӀар райондин суван Лацар хуьряй арандиз эвичӀна хъуьтӀуьз лапагар хуьдай чкадихъ къекъвезвайбуру кутурди я. Хуьруьн арадал атунин тарих XVII виш йисан эхир — XVIII виш йисан сифте кьилер яз гьисабзава.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 1 025 кьван касди уьмуьр гьалзава. Миллетрал гьалтайла, вири лезгияр, суни-мусурманар я. Лацарвияр лезги чӀалан дукъузпарадин нугъатдиз мукьва нугъатдал рахазва, амма азербайжандин гьукуматди лезги чӀал вилик тухудай ихтияр гузвачирвиляй ва лезгияр азербайжанарихъ галаз акадрунин политикадин куьмекдалди хуьре лезги чӀалан гьалар йисар къвердавай канда жезва.

## ИнфратуькӀуьрун
Хуьре кӀуьд йисан Лацарин кьулан мектеб кӀвалахзава. Мектебра кӀелзавайбуру чирвилер азербайжан чӀалал къачузва, лезги чӀал анжах 8-9 классрал кьван кьилдин тарс хьиз гузва.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Laza: Azerbaijan
Султаннуха

**Султаннуха** — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай муниципалитет ва хуьр.

## География
Султаннуха Кьвепеле райондин юкьван пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай кьибле патахъ тахминан 10,5 км яргъал чка кьунва. Хуьр Кьвепеледин радиолокациядин станциядин мукьув алайди я.

## Тарих
Хуьре дегь алпан девирдин тарихдин имаратар амукьнава. Султаннуха вилик удинрин хуьрерикай сад тир, немецви филолог А. А. Шифнера вичин кӀвалахра и хуьр, агьалияр удин чӀалал рахазвай хуьр хьиз къалурнава. Амма XX виш йисан сифте кьилера ина кьве чӀалал рахазвай, сад садак какахьнавай азербайжан — удинар гьалтзавай. Гила и хуьре удин чӀал тамамдаказ терг хьанва.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 2 261 кьван кас яшамиш жезва. Миллетрал гьалтайла, чӀехи пай лезгияр, амайбурни азербайжан хьанвай удинар я, чӀехи пай суни-мусурманар я. Хуьруьн эгьлияр лезги чӀалан ахцегь нугъатдиз мукьва нугъатдал ва азербайжан чӀалал рахазва.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Soltannuxa: Azerbaijan
Бейли

**Бейли** — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр.

## География
Хуьр Кьвепеле райондин кьиблединни — рагъакӀидай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай кьиблединни — рагъакӀидай патахъ 26 км яргъал чка кьунва.

## ЭлячӀунар
* Bəyli: Azerbaijan
Куьснет (Кьвепеле)

**Куьснет** — вилик Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай лезги хуьр.

## География
Хуьр Кьвепеле райондин кефер пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай кефер патахъ 2,5 км яргъал яла.

## Агьалияр
Хуьруьн агьалийрин вири лезгияр тир. 2011 йисалди хуьре 16 хзанди уьмуьр гьалзавай. Гьа йисуз азербайжандин президентдин къарардалди, хуьруьн эгьлийриз пулунин компенсация вугана абур мажбур яз Кьвепеле шегьердиз акъуднай. Гьатта сурарни цӀийи чкадал куьчариз кӀанзавай, амма куьснетвияр рази хьаначир. Гила хуьруьз гьахьун къадагъа я. Иниз анжах президентдин хзандиз ва мукьва ксариз рехъ ахъазва.

## ЭлячӀунар
* Küsnət: Azerbaijan
Былых

**Былых** — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.

## География
Хуьр Кьвепеле райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 17,5 км яргъал чка кьунвайди я.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 862 кас яшамиш жезва. Вири лезгияр, суни — мусурманар я.

Былыхвияр лезги чӀалан ахцегь нугъатдал рахазва, амма азербайжандин гьукуматди лезги чӀал вилик тухудай ихтияр гузвачирвиляй ва лезгияр азербайжанарихъ галаз акадрунин политикадин куьмекдалди хуьре лезги чӀалан гьалар йисар къвердавай канда жезва.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Bılıx: Azerbaijan
Ахцегь нугъат

**Ахцегь нугъат** — гзафни - гзаф Дагъустандин Ахцегь районда ва Азербайжандин Кьвепеле районда авай лезгийри рахазвай лезги чӀалан асул нугъатрикай сад.

## ЭлячӀунар
* Ахцегь нугъат
Бунуд

**Бунуд** — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.

## География
Хуьр Кьвепеле райондин рагъакӀидай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай рагъакӀидай патахъ 14,5 км яргъал чка кьунва. Суван ценерив гвай хуьр я.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 819 кас яшамиш жезва. Агьалийрин саки вири азербайжанар я.

## Чирвилер
Хуьре Февзи Гьамидован тӀварунихъ галай са кьулан мектеб кӀвалахзава.

## ЭлячӀунар
* Bunud: Azerbaijan
Гьезре (Кьвепеле)

**Гьезре** — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.

## География
Хуьр Кьвепеле райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай рагъэкъечӀдай патахъ 14 км яргъал чка кьунва.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 324 кас яшамиш жезва. Хуьруьн чӀехи азербайжанар, тӀимил пай лезгияр я.

## ЭлячӀунар
* Həzrə: Azerbaijan
Курд (Кьвепеле)

**Курд** — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.

## География
Хуьр Кьвепеле райондин кьибле пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай кьибле патахъ 23,6 км яргъал чка кьунва.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 1 335 кас яшамиш жезва. Агьалийрин саки вири азербайжандал рахазвай курдар ва азербайжанар я.

## ЭлячӀунар
* Kürd: Azerbaijan