Агъул район

**Агъул район** () — Урусат Федерациядин Дагъустан республикадин кьибле пата авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Тпиг хуьр я.

## География

Район Дагъустан Республикадин кьибле пата ала, ирид районрихъ галаз са сергьятра ава: кефердинни рагъэкъечӀдай пата Табасаран райондихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата Хив райондихъ галаз, кьибле пата Кьурагь райондихъ галаз, рагъакӀидай пата Рутул райондихъ галаз, кефердинни рагъакӀидай пата Кули райондихъ галаз ва кефер пата Къайтагъни Дахада районрихъ галаз. Райондин чилерин вири санлай майдан — 793,5 км² я.

Агъул район 1200—2000 м кьакьанвал авай суван чилерал ала. Виридалайни кьакьан кӀукӀ Кьурудагъ я — 3837 метр. ТӀимил тамар авай чка я, тамар ина асул гьсабдалди кефер пата, кьиблединни рагъакӀидай пата ва лап агъа пата ава. Чилерин чӀехи пай валарин набататри кьунва. Саки вири район, кефер пата авай гъвечи чилерилай гъери, Чирагъ вацӀун гьавиздиз талукь я. ВацӀук са шумуд маса гъвечи вацӀар акахьзва, гьавиляй Агъул район, гуьнейрай пара хвалар авахьзавай са шумуд кӀамариз пай хьанва.

## Тарих
1934 йисан 1 сентябрьдиз ВЦИК Президиуман къарардалди, вилик Кьурагь райондик квай Буркихан, Дулдугъ, Курагъ, Рича, Гоа, Тпиг ва Хутхул хуьруьнсоветар Кьурагь райондивай чара авуна сад авунивди Агъул район арадал гъанвай. Агъул район арадал къведалди 19 агъулрин хуьрер Кьурагь райондик, Буршагъ хуьр Къайтагъ райондик, Цирхье хуьрни Дахада райондик квай.

Район арадал атунилай кьулухъ, ина Магъудере кӀамай элячӀнавай цӀийи муьгъ эцигнай. Дяведилай гуьгъуьнин йисара хуьрерин гзафбуруна медпунктарни начагъханаяр, мектебарни улубханаяр ахъа хьанвай, райондин инфраструктура вилик физ эгечӀнай.

## Агьалияр
Йисариз килигна Агъул райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2007 йисав гекъигайла 2013 йисуз райондин агьалийрин кьадар саки 500 касдив агакьна тӀимил хьанва. Им жегьилрин хуьрерай шегьерриз куьч хьунин себебдалди я.

2002 йисан малуматриз килигна райондин миллетрин состав: агъулар — 92,5 %, даргияр — 7,1 %.

Агъул районда авай даргийрин арада дарги чӀаларик акатзавай кьве чӀал гегьенш я, Чирагъ хуьре — чирагъ чӀал, Амухни Шари хуьрера амух чӀал.

## Администрациядин паюнар
Районда 19 хуьр ава, абурун чӀехи пай агъулрин хуьрер я. Пуд — Амух, Чирагъ ва Шари хуьрера даргийри уьмуьр гьалзава, гьакӀни гила гадарнавай Анклух хуьрни вилик дарги хуьр тир.

Райондик 10 хуьруьнсоветар акатзава.

Агъул райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (**яцӀу** шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);

Анклух хуьр «Амух» хуьруьнсоветдиз талукь хьайитӀани, хуьр саки амайди туш лугьайтӀани жеда, хуьруьн эгьлияр арандиз куьч хьанвай.

Алай чӀавуз саки тамамдаказ куьч хьана тунвай хуьрериз райондин кефер пата инсандин гъил агакь тийир чкайра авай Цирхье ва Шари хуьрерни талукь ийиз жеда. И хуьрера са шумуд касди уьмуьр гьалзава. Хуьруьн эгьлияр асул гьисабдалди Дербент райондин Чинар хуьруьз куьч хьанвай.

1960-й йисарал кьван, ина Хив райондай Агъул райодиз тухузвай рекьел алай садлагьай Дуруштул хуьр авайди тир, амма хуьруьн эгьлийрин кьулу чкадиз, асул гьисабдалди Дербент райондин Хазар хуьруьз куьч хьунин себебдалди гила хуьр алай чкадал са харапӀаяр амукьнава.

## Бязи фактар
* Районда «Вести Агула» тӀвар алай газет акъатзава, газет урус чӀалалди акъатзава, амма гагь-гагь агъул чӀалал материаларни твазвайди я (фольклёрдин эсерар, шиирар).
* Райондин кефер пата авай, Жуфудагъ сувун мукьвал алай Буршагь хуьр Дагъустандин виридалай кьакьан суван хуьрерикай сад я (2200 м).

## ТӀвар-ван авай ксар
* Ахмедов, Шарафудин Магомедович (Буршагь хуьр) — тарихдар, «Агъулар» монографиядин кирамрикай сад.
* Гусаев, Магомедсалих Магомедович (Цирхе хуьр) — 1994 — 2003-й йисара миллетдин политикадин, информациядин ва Дагъустан Республикадин къецепатан алакъайрин министр.
* Мазанаев, Шабан Абдулкадырович (Буршагь хуьр) — филология илимрин доктор, профессор, Дагъустандин университетдин филология факультетдин декан.
* Махмудова, Такибат Алаудиновна (Тпиг хуьр) — Дагъустан Республикадин Гьукуматдин Советдин председательдин чкадал акъваздайди. 2006 йисалай Дагъустан Республикадин Гьукуматдин секретарь.
* Рамазанов, Хидир Хидирович — тарихдин илимрин доктор, профессор, Дагъустандин университетдин тарихдин факультетдин виликан декан.
* Тарланов, Замир Курбанович (Буркихан хуьр) — филология илимрин доктор, профессор, Петрозаводск шегьердин гьукуматдин университетдин урус чӀалан кафедрадин регьбер.
* Японов, Джегил Джегилович (Фите хуьр) — ашукь, халкьдин манияр лугьузвайбурун акъажунрин лауреат.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официальный сайт Президента Республики Дагестан. Агульский район 
* ФЛНК. Агульский район