Дели

**Де́ли** (, , урду دِلّی, ) — чӀехивилел гьалтайла Индиядин кьведлагьай шегьер я (Мумбаидин гуьгъуьна), адав галкӀин территориядин (Миллетдин кьилин шегьердин округ Дели) статус гва. Ана 11 млн кьван кас яшамишзава, кьилин шегьердин округда — 16,3 млн кьван кас. Делидин урбанизациядин тӀебиат агъадихъ галайдакай ибарат я — анлай анихъ къвезмай чӀехи хьун кьилин шегьердин сергьятрин къеце пата авай (маса территорияридин) шегьерар кутун арадал гъизва. 2015-лагьай йисан гьалдив кьурвал, агьалийрин сан-гьисаб вини кьил 25 млн кьван кас хьана кӀанда. Индиядин кефердин пата, Джамна вацӀун къерехал мукь (чка) кьунва.

1991-лагьай йисуз Индиядин Конституциядик кутунвай 69-лагьай дуьзар хъувунив кьурвал, миллетдин кьилин шегьердин территориядини адан шегьердин округди Милледин кьилин шегьердин вилаятдин статус къачунва. Гила адак агъадихъ галай патав гвай шегьерар акатзава: Гургаон, Нойда, Гъазиабад, Фаридабад, Негьарпар (ЧӀехи Фаридабад), ЧӀехи Нойда, Сонипат, Панипат, Карнал, Рогьтак, Бгьивани, Ревари, Багъпат, Мератгь, Алвар, Бгьаратпур ва мсб.

ГалкӀдин территориядин сиясатдин гьал Индиядин вилаятдин сиясатдин къурулуш хьтинди я. Адав чпин къанунар акъуддай система, Лап кьилин суд, кьилиз акъуддай министррин шурани адан кьиле акъвазнавай кьилин министр гва. Нью-Дели федерал гьуькуьмвилинни мукьдин (чкадин) вич-вичи идара авунин кьиле тухуник ква, гьакӀни ам Дели МКьШТ-дин кьилин шегьер я.

Делида 6-лагьай виш йисалай ийинихъ инсанар гьамиша яшамишзава. Вичин тарихдин чӀехи паюнин къене ада жуьреба-жуьре пачагьвилеринни империярин кьилин шегьер хьиз къулугъ ийизвай тир. Ам са шумудра кьунва, тарашнава ва цӀийи кьилелай ахцигнава, кьетӀендаказ юкьван виш йисарра. Алай чӀаван Дели са шумуд вири кьилин шегьердин вилаят тирвал чукӀурнавай шегьеррикай ибарат тир кӀватӀал я.

Дели — пара миллетрин шегьер, чара-чара медениятар сад садак акахьнавай мукь (чка). Гьар халкьди шегьердин экономикада вичин рол къугъвазвайди я.

## Этимология

Шегьердин тӀвар «Дели» *Дагьлиз* (урду دہلیز; урусдал — сергьят, атӀун) лугьудай фарс гафуникай арадал атанва, маса версиядив килигайвал — Морьян, Раджи Дхайллу королдин тӀварцӀикай. Делидин агьалийриз деливияр лугьузва. ГьакӀни шегьердин тӀвар *Диллиуоалей* (урду دلی والے) лугьудай уммадин тӀварцӀихъ галаз алакъалу ийизва (умуьрдин хас тир къайда авай уммаяр я, ихьтин жемятар патав гвай хуьреррани пакистандин шегьерра амукьнава).

## Административ паюн
1483 км² вири майдан авай миллетдин кьилин шегьердин территория Дели пуд кьилдин «норматив шегьердиз» тахьайтӀа «шегьердин корпорациядиз» чара ийизва. Абуруз кьилдин органри идара ийизва: Муниципал корпорация Дели (1397,3 км²), Муниципал комитет Нью-Дели (42,7 км²) ва Дяведин шура Дели (43 км²).

### Округар

1997-лагьай йисалай инихъ Миллетдин кьилин шегьердин территория Дели 9 округдиз (ингл. *districts*) чара ийизва. Абур вири чипел атайла 3 райондиз (ингл. *subdistricts*) чара ийизва. Гьар округдин кьиле кьилиз акъуддай комиссар (ингл. *deputy commissioner*) акъвазнава, гьар райондин кьиле — райондин магистрат (ингл. *subdivision magistrate*). Агъадихъ округрин сиягь ганва.

### Миллетдин кьилин шегьердин вилаят
Дели агломерация идара авун гьакӀни адан проблемаяр гьялун патал 1985-лагьай йисуз сад тир регьбервал ийизвай шура авай Миллетдин кьилин шегьердин вилаят туькӀуьрнава ().

Агломерациядин виридан майдан 33 578 км², 2001-лагьай йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрив кьурвал, 13,7 млн кас, 2007-лагьай йисан къиметрив килигайвал — 16 862 735. Миллетдин кьилин шегьердин территория Дели квачиз, Миллетдин кьилин шегьердин вилаятдик агъадихъ ганвай округар ква:

* Штат Раджастхан (7829 км²)
** Алвар
* Штат Уттар-Прадеш (10 853 км²)
** Багхпат
** Буландшахр
** Гаутамбудхнагар
** Газиабад
** Мератх
* Штат Харьяна (13 413 км²)
** Гургаон
** Джаджар
** Панипат
** Ревари
** Рохтак
** Сонипат
** Фаридабад
Гургаон, Фаридабад, Ноида ва Гъазиабад кьилин шегьердин вилаятдин виридалайни чӀехи шегьерар я.

## Стхавилин шегьерар
#  — Сеул
#  — Чикаго
#  — Лондон
#  — Сидней
#  — Куала-Лумпур
#  — Москва
#  — Токио
#  — Улан-Батор
#  — Санкт-Петербург

**Партнервилин шегьерарни вилаятар:**
#  — Париж
#  — Ереван
#  — Фукуока

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт