ЦӀахур чӀал

**ЦӀахур чӀал** (цӀахур. Йихъби миз, ЦӀаӀхна миз) — цӀахур халкьдин хайи чӀал. Нах-Дагъустан чӀаларин хзандин лезги чӀаларин хелихъ акатзава. ЧӀал асул гьисабдалди Дагъустандин Рутул районда ва Азербайжандин Къах ва Закатала районра гегьенш я. Урусатда цӀахур чӀалал рахазвайбурун кьадар — 10 596 кас я (2010 йис). 

ЦӀахур чӀалал Дагъустанда «Нур»  жемиятдинни - политикадин газет акъатзава.

2009 йисуз Азербайжанда «Бута Фильм» киностудияди «Къиблайыка йыкьыгьийна» *(Кьулухъ пад кьибледихъ)* тӀвар алай цӀахур чӀалал сифте тир фильм чӀугунай .

ЦӀахур чӀалаз фадлай къунши чӀаларихъ галаз ава контактар: рутул, авар, гуржини мугъул.

## Рахазвайбурун кьадар ва чӀалан ареал
2010 йисуз тухвай Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Урусатда цӀахур чӀалал рахазвайбурун кьадар 10 596 кас тир. Азербайжанда уьмуьр гьалзавай цӀахуррин кьадар малум туширвиляй дуьньяда цӀахуррин вири санлай кьадар гилани малум туш. Амма бязи официал тушир малуматриз килигна Азербайжанда 25-30 агъзур кьван цӀахурар ава .

ЦӀахур чӀал Дагъустандин Рутул райондин 13 хуьре (21,15 %) ва Азербайжандин Закатала ва Къах районрин 19 хуьрера  гегьенш я.

## ЧӀалан гьалар
Азербайжан республикади тухузвай, бинедин халкьар ассимиляция авуна азербайжанариз элкъуьрунин политикадин нетижада кьибле пата цӀахур чӀал терг хьунин кичӀевилик ква. Мектебра цӀахур чӀалал тарсар гудай ихтияр авач, аялриз «Дидед чӀал» тарсуна азербайжан чӀални литература чирзава. Сергьятдин постара ахъай тавуна, Дагъустандай цӀахур чӀалал газетар хкидай ихтиярар гузвач. Пара кьадарда цӀахур хуьрер, эгьлияр сад-садахъ галаз рахуна азербайжан чӀалаз элячӀна, ассимиляция хьана азербайжан хуьрериз элкъвена терг хьана, мес: Илису, Сарыбаш ва мсб.

## Нугъатар
Гилан цӀахур чӀала пуд асул нугъатар ава: сувагел; гелмецӀ-курдул-ни сапунчи нугъатар. Системадинни-структурадин кьетӀенвилерай гелмецӀ-курдул нугъат рутул, къирицӀ ва будугъ чӀалариз гзаф мукьва я.

**ЦӀахур чӀалан нугъатар:**

* ЦӀахур-сувагел
* ГелмецӀ-курдул
* Сапунчи — Закатала райондин Сапунчи хуьруьн нугъат я.

## Гьарфарган

1934 йисуз А. Н. Генкоди латин графикадин бинедаллаз цӀахур гьарфарган туькӀуьрнай. ЦӀахур чӀалал муьжуьд тарсарин улубар (учебникар) акъуднай. Амма кьуд ийисалай цӀахур чӀалал тарс гунар акъвазарнай, ва анжах 1989 йисуз гуьнгуьна хутунвай, амма цӀийи кирилл алфавит галаз. Азербайжанда цӀахур кхьинар латин графикадин алфавитдалди кардик ква.

Урусатда кардик квай цӀахур алфавит:

Азербайжандани и гьарфарган кӀвалахдик ква:

## Грамматикадин классификация
### Фонетика
ЦӀах нугъатда 6 гьакӀанни — а, и, о, у, ы, э; 5 фарингал — аӀ, оӀ, уӀ, ыӀ, эӀ ван ава. Фарингал ванар араб чӀалан айн «ع», ва я чечен/авар Ӏ/гӀ гьарфари къалурдай ванар я.  Яни аӀ, ыӀ, уӀ, оӀ, эӀ гьарфар кӀел жезва гӀ+а/ы/у/о/э хьиз, амма гӀ ван пара кӀиви туш.

Ачух тушир ванар и шикилдал авай таблицадай къалурнава: 

## Литература
* Языки Российской Федерации и соседних государств. Т.3. Москва, 200 стрАзбука (Алифба): Учебник для 1 класса на цахурском языке
* Цахурский язык. Монография Ибрагимов Г. Х. Москва: Издательство Наука 1990
* Джейранишвили Е.Ф. (ჯეირანიშვილი, ე) Цахский и мухадский (рутульский) языки. 1.Фонетика, Тб.,1983 (на гр. яз.); 2.Морфология, Тб., 1983 (на гр.яз.)
* John M. Clifton, Calvin Tiessen, Gabriela Deckinga, and Laura Lucht. The Sociolinguistic Situation of the Tsakhur in Azerbaijan. SIL International, 2005

## Баянар

## ЭлячӀунар