open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Эседуллагь Эмирагъайрин

**Эседуллагь "Учитель Сплинтер" Эмирагъайрин** (Кьвевар, Дагъустан, ССРГ; урус *Эседулла Эмирагаев*) - асулдай лезги тир урусатдин самбохъан, кьведра Урусатдин чемпион, Дуьньядин чемпионатда призар къачурди (2008), халкьарин арада авай акъажунрин пара сефердин гъалиб я. Халкьдин арада авай дережадин устӀар я.

## Тренервиле кӀвалах

Эседуллагьдини Шамиль Завурова 2011-лагьай йисуз Кьвевара «Чемпион» тӀвар алай спортклубдин диб эцигнава. Алай чӀавуз гьана 20-25 дуьньядин кӀвенкӀве аваз фидай дивизионра экъечӀзавай пешекарвилин спортмен вердишарзава. ГьакӀни залда 80 кьван спортсмен кӀватӀалриз кӀватӀна вердишарзава.

Эседуллагь - Абдулманап Нурмугьаммадован (Эмирагъайрин вич спортсмен тирла адан тренер тир) залрани клубра чӀехи тренер я. ГьакӀни Эседуллагь пара тӀвар-ван авай дагъустандин ягъунархъанрин тренер я, гьа гьисабдик, мисал патал, UFC, Bellator, ProFC ва маса тешкилатра экъечӀзавай Гьабиб Нурмугьаммадов, Рустам Гьабилов, Мугьаммадрасул Гьасбулаев ва мсб акатзава.

АСШ-дани Кьвевара яшамишзава.

## Эдебият
## ЭлячӀунар
## Баянар
Икрам Сабиран хва Алискеррин

**Икрам Сабиран хва Алискеррин** (СтӀал Сулейман район, Дагъустан) — асулдай лезги тир урусатдин самбохъан, женгинин самбодай Дагъустандин ахъа чемпионатда михьи чемпион; женгинин самбодай Урусатдин Кубок-2013 акъажунра гъалиб хьайиди, Дуьньядин Суперкубокда «Мемориал А. А. Харлампиева» гъалиб хьайиди; кьведра спортдин самбодай Дагъустандин чемпион; жегьилрин арада дзюдодай КпКъФО-дин ва Дагъустандин чемпион, женгинин самбодай Урусатдин чемпионатдин призёр; Урусатдин спортдин устӀар я.

## Агалкьунар
* къизил — женгинин самбодай Дуьньядин Суперкубок «Мемориал А. А. Харлампиева» (2015);
* Абсалют чемпион — женгинин самбодай Дагъустандин ахъа чемпионат (2014);
* къизил — самбодай Дуьньядин Суперкубок «Мемориал А. А. Харлампиева» (2014);
* къизил — женгинин самбодай Европадин чемпионат (Кишинёв, 2012 йис);
* къизил — самбодай Дагъустандин чемпионат (кьведра);
* къизил — женгинин самбодай Урусатдин Кубок-2013;
* къизил — жегьилрин арада дзюдодай КпКъФО-дин чемпионат
* къизил — жегьилрин арада дзюдодай Дагъустандин чемпионат

## Эдебият

## ЭлячӀунар

## Баянар
ГъвечӀи тӀвех-тӀвех лекь

**ГъвечӀи тӀвех-тӀвех лекь** (лат. Aquila pomarina) - чинеругдинбурун хзандик квай чӀехи рагъэкъечӀдайпатаневропадин йиртижи нуькӀ я.

## Шикил кхьин

Бедендин яргъивал - 62 — 65 см, луван яргъивал - 44 — 51 см, заланвал 1 500—1 800 грамм я.

## Ареал

Урусатда кьве чара авунвай чкада яшамиш жезва. Садлагьай чка - рагъакӀидай патан сергьятра авай акахьай тамар ва абурулай рагъэкъечӀдай патахъ Санкт-Петербургдин ва Новгороддин арадал кьван, Москва вилаятдин ва Тула вилаятдин рагъакӀидай патарал кьван, кефер патахъ Санкт-Петербургдал кьван. ГьакӀни жуьре рагъакӀидайпата Эльба вацӀун дугунал кьван, Венгриядал, Македонидал, Грециядал кьван, кьибле патахъ ЧӀулав гьуьлел кьван, Туьркиядал, Иракдал, Индиядал кьван гьалтзава.

## Хуьнуьх

Категория: 3 - гъвечӀи тир ареал авай кьери жуьре я.

## Эдебият
## ЭлячӀунар

* Позвоночные животные России: Малый подорлик 

## Баянар
Гернидин лекь

**Гернидин лекь** (лат. *Aquila gurneyi*) - чинеругдинбурун хзандик квай ири нуькӀ я. Латин таксондал инглис орнитолог Джона Генри Гернидин гьуьрметдай тӀвар эцигна (1819—1890).

Адаз юкьван дережадин сан-гьисаб авай чӀехи тушир пупуляция ава. Яшамиш жезвай араяр амукь тавунин гъиляй популяция тӀимил хъижезва.

Бедендин яргъивал - 74-85 см, абурукай зур пай кьван тум я, луварин ахъавал - 170—190 см, дишийрин заланвал - 3060 г. я.

Яшамиш жезвай уьлквеяр: Индонезия, Папуа ЦӀийи Гвинея. Гьар жуьредин тамара яшамиш жезва. 1500 метрдилай вини тушир кьакьанвилерал алай гъил кя тавур тамар виниз кьазва.

Солитарный жуьре я. Сихилдиз адет тир лув гунуг - къуватарни кӀевивал авай.

## Эдебият

* BirdLife International 2012. Aquila gurneyi. In: IUCN 2013
* *Stephen Debus* Birds of Prey of Australia: A Field Guide Csiro Publishing, 2012 Google книги

## ЭлячӀунар
## Баянар
Алвар (округ)

**А́лвар** (, ) — Раджастхан штатда авай округ я. Округдин административ юкь — Алвар шегьер я. 2001-лагьай вирииндиядин агьалияр сиягьдиз къачунив килигайвал, округдин агьалийрин сан-гьисаб 2 990 862 кас. ЧӀехи йисара авай агьалийрин арада авай кӀел-кхьинин дережа - 62,48 %, индиядин юкьван гьалдин дережадилай (59,5 %) са кӀус виниз я. Шегьердин агьалийрин пай - 14,53 %. Округдин сергьятра пеленгар хуьдай Сариска лугьудай заповедникди мукь (чка) кьунва.

## Эдебият
## ЭлячӀунар

* Alwar district, Official website 

## Баянар
Буландшагьар (округ)

**Буландшагьар** () - Уттар-Прадеш индиядин штатда авай округ. Административ юкь - Буландшагьар шегьер я. Округдин майдан 3719 км² я. 2001-лагьай вирииндиядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, округдин агьалийрин сан-гьисаб 2 913 122 кас. ЧӀехи йисара авай агьалийрин арада авай кӀел-кхьинин дережа - 59,39 %, индиядин юкьван гьалдин дережадихъ (59,5 %) кьазва.

## Эдебият
## ЭлячӀунар
## Баянар
Гургаун (округ)

**Гургаун** (, , ) - Харьяна индиядин штатда авай округ. Кьуд агъаокругдиз чара ийизва: Бадшахпур, Патауди, Сохна ва Фаррукхнагар. Административ юкь ва виридалайни чӀехи яшамишдай мукь (чка) юкь - Гургаун шегьер я. Округдин майдан 2522 км² я. 2001-лагьай вирииндиядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, округдин агьалийрин сан-гьисаб 1 660 289 кас. 

Гургаунди агъадихъ галай административ текрихъ галаз сергьят сад ийизва:

* кефер пата - Джаджар округ ва Дели,
* рагъэкъечӀдай пата - Фаридабад округ, 
* кьибле пата - Уттар-Прадеш ва Раджастхан штатар,
* рагъакӀидай пата  — Ревари округ.

## Демография

2011-лагьай вирииндиядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, округдин агьалийрин сан-гьисаб 1 514 085 кас я . И къалурзавай лишандал гьалтайла Гургаунди Индиядин 640 штатрин арада 328 мукь (чка) кьазва. Агьалийрин къалинвал 3210 кас/км² я. ЦӀуд йисан къене агьалияр чӀехи хьунин темп 73,93% хьанва. Гургаунда жинсерин гекъигайвал - 1000 итимдал 853 хнуб (пад) гьалтзава; чӀехи йисара авай агьалийрин арада авай кӀел-кхьинин дережа - 84,4% я.

## Эдебият
## ЭлячӀунар
## Баянар
Джаджар (округ)

**Джаджар** (, ) — Гьарйяна индиядин штатда авай округ. 1997-лагьай йисан 15-лагьай чиледиз туькӀуьрнава. Административ юкь — Джаджар шегьер я. Маса чӀехи шегьерар — Багьадургаргь ва Бери я. 2001-лагьай вирииндиядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, округдин агьалийрин сан-гьисаб 880 072 кас.

## Эдебият

## ЭлячӀунар

## Баянар
Панипат (округ)

**Панипат** (, ) - Гьарйяна индиядин штатда авай округ. 1989-лагьай йисан 1-лагьай цӀехуьлдиз туькӀурнава. Административ юкь - Панипат шегьер я. Кьве агъаокругдиз - Панипат ва Самалкха - чара ийизва. 2001-лагьай вирииндиядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, округдин агьалийрин сан-гьисаб 967 449 кас.

## Эдебият
## ЭлячӀунар

* Panipat district website 

## Баянар
Ревари (округ)

**Ревари** (, ) — Гьарйяна индиядин штатда авай округ. 1989-лагьай йисан 1-лагьай цӀехуьлдиз туькӀурнава. Административ юкьни виридалайни чӀехи шегьер — Ревари я. 2001-лагьай вирииндиядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, округдин агьалийрин сан-гьисаб 765 351 кас. ЧӀехи йисара авай агьалийрин арада авай кӀел-кхьинин дережа — 63,78 %, индиядин юкьван гьалдин дережадилай (59,5 %) са кӀус виниз я.

## Эдебият

## ЭлячӀунар
* Official website 

## Баянар
Рогьтак (округ)

**Ругьтак** (, , ) — Гьарйяна индиядин штатда авай округ. Административ юкь ва виридалайни чӀехи яшамишдай мукь (чка) юкь — Ругьтак шегьер я. Округдин майдан 1668 км² я. 2001-лагьай вирииндиядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, округдин агьалийрин сан-гьисаб 940 128 кас. ЧӀехи йисара авай агьалийрин арада авай кӀел-кхьинин дережа — 74,56 %, индиядин юкьван гьалдин дережадилай (59,5 %) виниз я.

## Алай чка
Округди Делидилай кефердинни рагъакӀидай патахъ мукь (чка) кьунва. Ругьтакди агъадихъ галай административ текрихъ галаз сергьят сад ийизва:

* кефер пата — Джинд ва Сунипат округар,
* рагъэкъечӀдай пата — Джаджар округ,
* рагъакӀидай пата — Гьисар, Сирса ва Бгьивани округар.

## Эдебият

## ЭлячӀунар
* Официал сайт

## Баянар
Сунипат (округ)

**Сунипат** (, ) — Харьяна индиядин штатда авай округ. 1972-лагьай йисуз туькӀуьрнава, Ругьтак округ пай авунин нетижада. Административ юкь ва виридалайни чӀехи яшамишдай мукь (чка) юкь — Сунипат шегьер я. Дегь чӀавуз Сунипат санскритдин тӀварарик — «Сонпраштха» ва «Сварнапраштха» («къизил шегьер») — кваз йижир тир. «Махабхаратада» ???. Округдин майдан 2260 км² я.

2001-лагьай вирииндиядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, округдин агьалийрин сан-гьисаб 1 278 830 кас. ЧӀехи йисара авай агьалийрин арада авай кӀел-кхьинин дережа — 71,08 %, индиядин юкьван гьалдин дережадилай (59,5 %) виниз я. Шегьерра яшамишзавай агьалийрин пай — 25,13 % я.

Пуд агъаокругдиз чара ийизава: Сунипат (), Ганаур () ва Гухана (). Сунипатди Делидихъ ва Панипатни Ругьтак округрихъ галаз сергьят сад ийизва. Ямуна вацӀ Сунипатни Ругьтак округрин арада авай тӀебии тир сергьят я.

## Эдебият

## ЭлячӀунар

* Sonipat district official website
* Sonipat Community Portal 
* Карта округа Санипат

## Баянар
Халилов Юсиф Мевлуьдан хва

**Юсиф Халилов** (6 март 1952) — лезги кхьираг ва таржумахъан.

## Уьмуьрдикай
Халилов Юсиф Мевлуьдан хва 6 март 1952 лагьай йисуз КцӀар райондин ТӀигьиржал хуьре дидедиз хьана. Гуьгъуьнин йисара КцӀар шегьерда уьмуьр гьална.

## Зегьметар
Авторди цӀуд йисалай виниз кӀвалахна арадал акъудай и гафалагда 12000-алай виниз кьилин гафар, гафарин абзацра гзаф мисалар, мягькем ибараяр, 700-ев агакьна бубайрин мисалар ганва. Исятда Азербайжан чӀаланни-Лезги чӀалан гафалагдин эхиримжи вариант тамамарзава.

## Теснифай улубар
Лезги чӀаланни – Азербайжан чӀалан гафалаг, КцӀар, 2012.
Никола Тесла

**Никола Тесла** (, , Смилян, Хорватия, Австриядин империя — , Нью-Йорк, АСШ) — туькӀуьрайди-алим, физик, электроинженер. Адан кӀвалахдин уьмуьр гьар жьуре электротехникадин рекьяй цӀийивилералди ацӀанвай, вични чӀехи пай электрик энергиядин техника, гьакӀни къени кардик кутазвай дегишвилин ток, кьве фазадин ток.

## Уьмуьр
Никола Тесла вад аял авай хзанда кьудлагьай аял тир, сербрин православие диндин фекьи Милутин Тесладинни (1819—1879) адан папан Георгина (Дука лугьузвай, Мандич сифте фамил авай, 1822—1892), пастордин кӀале Пак Петрдинни Павелдин Смилян динкӀвале Ликада, Госпичда дидедиз хьана.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Шерафет Дагъустанви

**Идрисрин Шерафет Абдулжемилан руш** (эдебиатдин псевдоним: **Шерафет Дагъустанви** (рут. *Шерафет Дагъыстанви*),  (1939 йисан 22 нава, Рутул, Рутул район, Дагъустан Республика) - асулдай рутулви (муьхвед) тир шаир, кхьираг я.

Идрисрин Шерафет Абдулжемидан руш 1939-лагьай йисан 22-лагьай навадиз Дагъустан Республикадин Рутул хуьре дидедиз хьана. Аялзамаз хайибур квадарна ялгъуз амукьай ам Къахдал яшамиш жезвай мукьва-кьилийри чпин патав хутахна.

1950-йисуз вич яшамиш жезвай хизан Бакудиз куьч жедайла, Шерафетни абурухь галаз и шегьердиз атана. Уьмуьрдин дад такунмаз яцӀара акӀай ада 14 йиса аваз шиирар кхьиз гатӀумна. Чирвилерихъ галтугзавай ам 1961-лагьай йисуз Бакудин Гъукуматдин Университетдик экечӀна.

Шерафет Дагъустанви 7 ктабдин автор я. Адан ирид агъзурдалай пара шиирар газетра, журналрани алманахра чип хьанва. Шаирдин цӀудралди шиирриз авазар кхьенва, абур Хан Шушинскийдилай гатӀумна тӀвар-ван авай манидарри лагьанва.

## Эдебият

* «ЧиРагъ» лезги литературадин журнал. №9. 2010 йисан майдин варз.
Гъазиабад

**Гъазиабад** (, ) — индиядин Уттар-Прадеш штатдин рагъакӀидай пата авай шегьер, са тӀвар алай округдин административ юкь, Делидин агломерациядин пай я.

## Этимология

Шегьердин тӀвар адан диб эцигнавай Гъази-уд-динан тӀварцӀикай арадал атанва, ада шегьердал Гъазиуддинагъар тӀвар эцигна, амма са арадлай тӀвар куьруь хъувунва.

## География
Делидилай рагъэкъечӀдай патахъ 19 км яргъал ва Мератх шегьердилай кьиблединни рагъакӀидай патахъ 46 км яргъал (мукь) чка кьунва. Абсолют тир кьакьанвал - гьуьлуьн дережадилай 209 метр вине я. Шегьерди ам Делидихъ галаз чара ийизвай Хиндон (Джамнадин бассейндик квай) вацӀун къерехдал мукь (чка) кьунва.

## Агьалияр
2013-лагьай йисан малуматрив кьурвал, агьалийрин сан-гьисаб 1 784 166 кас я.

ЧӀехи йисара авай агьалийрин арада авай кӀел-кхьинин дережа - 99 %. Гъазиабадда жинсерин гекъигайвал - 1000 итимдал 887 хнуб (паб) гьалтзава.

*Йисариз килигна шегьердин агьалийрин дегиш хьунин динамика:*

Шегьер B категориядин B1 агъакатегориядик акатзава, маса гафаралди Гъазиабаддин жемятдинни экономикадин къалурзавай лишанар вири гьукуматдин юкьван гьалдилай агъуз я. Шегьерда авай метлеб квай чкаяр: *Navyug Market, Delhi Gate,Goel Market, Mukand Nagar, Sarai Nazar Ali, Rajendra Nagar, Shalimar Garden, Turab Nagar, Indirapuram, Raj Nagar Extension, Loni, India and Crossings Republik* я.

## Экономика
Им Кефердин Индиядин виридалайни чӀехи индустриал тир шегьеррикай сад я, сифтени-сифте вилик фенвай металлар расунин ва электроникадин индустрия къейд авуна кӀанда. Гила шегьер чӀехи индустриал юкь, рекьин ва ни ракьун рекьин улакьдин тӀвал я. Ана ракьун рекьин вагонар, дизелдин моторар, велосипедар, яргъанар, шуьшединни хъенчӀин къапар, лакарни ширер, электроника, яракьар ва мсб акъудзава. 21-лагьай виш йисан сифте кьиле ана пара цӀийи алишверишдин юкьвар ахъанва.

## Галерея

GZB Ghaziabad Railway Station Uttar Pradesh.jpg|GZB Ghaziabad Railway Station Uttar Pradesh
Crossing Republik Ghaziabad (NH 24).jpg|Crossing Republik Ghaziabad (NH 24)
Delhi Gate Ghaziabad.jpg|Delhi Gate Ghaziabad
Raj Nagar Extension (NH-58).jpg|Raj Nagar Extension (NH-58)
Dudheshwar Nath Mandir (Ghaziabad).jpg|Dudheshwar Nath Mandir (Ghaziabad)


## Эдебият
## ЭлячӀунар
## Баянар
Кьилин мефтӀ

**Кьилин мефтӀ** (, ) — хорда авайбурун лап чӀехи паюнин юкьван нервийрин системадин орган, адан кьилин эхир; ювьан тар авайбурун келледин къене жезва.
Кьилин мефтӀ сад-садахъ галаз синаптик алакъайрихъ гилигнавай пара кьадар нейронрикай ибарат я. И синаптик алакъайрин куьмедалди сад-садахъ галаз алакъалу яз кар авуна, нейронри вири организм гуьзчивал ийизвай муракаб электрик импулсар туькӀуьрзава.

## Эдебият

## Баянар

## ЭлячӀунар
Амбала (округ)

**Амбала** (, ) — Харьяна индиядин штатда авай округ. Административ юкь — Амбала шегьер я. Округдин майдан 1569 км² я. 2001-лагьай вирииндиядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, округдин агьалийрин сан-гьисаб 1 013 660 кас.

Амбалади агъадихъ галай административ текрихъ галаз сергьят сад ийизва:

* кьибле пата — Курукшетра округ,
* кьиблединни рагъэкъечӀдай пата — Ямунанагар округ,
* рагъакӀидай пата — Панджаб штатдик квай Патийяла ва Рупар округар, гьакӀни галкӀдин чил Чандигаргь,
* кефердин ва кефердинни рагъэкъечӀдай пата — Химачал-Прадеш штатдик квай Сулан Сирмур округар.

## Эдебият

## ЭлячӀунар

## Баянар
Фаридабад (округ)

**Фаридабад** (, ) — Харьяна индиядин штатда авай округ. 1997-лагьай йисан 15-лагьай чиледиз туькӀуьрнава. Административ юкь ва виридалайни чӀехи яшамишдай мукь (чка) — Фаридабад шегьер я. 2001-лагьай вирииндиядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, округдин агьалийрин сан-гьисаб 2 193 276 кас.

## ЭлячӀунар
* Faridabad district website
Курукшетра (округ)

**Курукшетра** (, ) — Гьарйяна индиядин штатда авай округ. 1973-лагьай йисуз туькӀуьрнава. Кьве агъаокругдиз чара ийизава — *Тханесар* ва *Пехова*. Административ юкьни виридалайни чӀехи шегьер — Курукшетра я. Округдин майдан 1683 км² я. 2001-лагьай вирииндиядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, округдин агьалийрин сан-гьисаб 825 454 кас. ЧӀехи йисара авай агьалийрин арада авай кӀел-кхьинин дережа — 69,85 %, индиядин юкьван гьалдин дережадилай (59,5 %) виниз я.

## Эдебият

## ЭлячӀунар
* Official website

## Баянар
Асалийрин Асали Мугьаммадалидин хва

**Асалийрин Асали Мугьаммадалидин хва** ва я **АсгӀалийрин АсгӀали МухӀаммадгӀалидин хва** (; 1955 йисан 31 тӀул, Хъулидар, Рутул район, Дагъустандин АССР) — урусатдин экономикадинни жемятдин крархъан, Г.В. Плеханован тӀварунихъ галай Урусатдин экономикадин университетдин «Зегьметдин экономикадин ва социал вилик финин кафедрадин» кьил, экономикадин илимрин духтур, профессор, Урусатдин тӀебиатдин илимрин академиядин член-корреспондент я. «Энтузиаст-Банк» коммерциядин банкунин идарадин кьил я. ЛММФДА-дин шурадик ква.

## Уьмуьрдин рехъ

1984—1986 — Москвани Керч шегьеррин илимдалди ахтармишдай институтра кӀвалахзавай тир;

1987—1988 — Москвадин шегьердин кьилиз тухудай комитетдик квай недай-хъвадай затӀарив, материалривни техникадив таъмин ийидай идарадин кьилин куьмекхъан тир

1988-лагьай йисалай кьулухъ — са шумуд санал ийидай фирмадинни финансринни банкунин тешкилатдин кӀвалахунин кьиле акъвазнавай тир.

1994-лагьай йисалай кьулухъ — Урусатдин тӀебиатдин илимрин академиядин член-корреспондент я.

## Муаллимвиле кӀвалах

**Асалийрин Асалиди агъадихъ ганвай курсар гузва:**

* «Зегьметдин экономика»;
* «Зегьметдин бегьерлувал (нетижа гун) кьиле тухун»;
* «Экономикадин хилера зегьмет тешкил авун ва зегьеметдиз къимет гун»;
* «Миллетдин экономика»;
* «Стретегиядин план туькӀуьрун»;
* «Экономикадин хатасузвал».

**Хасвал:**

«Зегьметдин бегьерлувал (нетижа гун) кьиле тухун», «Экономикадин хилера зегьмет тешкил авун ва зегьеметдиз къимет гун», «Экономикадин хатасузвал» кьетӀен курсрин программаяр туькӀуьрнава.

Адан илимдин гъилик 17 илимрин кандидат гьазурнава, 1 илимрин духтур. Алай чӀавуз адаз 1 духтурантдиз, 2 аспирантдизни 2 алахъзавадайз регьбервал ийизва. Адав 30 публикация (виридан объем 191,85 п.л.) гва, гьа гьасибдик эхиримжи 5 йисан къене 3 публикация (объем 21,85 п.л.) ква.
I Фарнаваз

**I Фарнаваз** () ( — ) — Гуржистандин пачагь, Фарнавазианин династиядай.

## ЭлячӀунар
* Rapp, Stephen H. (2003), Studies In Medieval Georgian Historiography: Early Texts And Eurasian Contexts. Peeters Bvba ISBN 90-429-1318-5.
* Suny, Ronald Grigor (1994), The Making of the Georgian Nation (2nd edition). Indiana University Press, ISBN 0-253-20915-3.
Украинадин административ паюн

## Крымни Севастополь
Крым зуростровдин чӀехи пай Урусат Федерациядинни, гьуьжет алай чилера контролвал кьиле тухузвай, Украинадин арада гьужет ийизвай кар я. Урусатдин Федерациядин федератив къурулушдив кьурвал, Крымдин чилерал Урусат Федерациядин субъектар ала — Крым Республика ва федерациядин мана-метлеб авай Севастополь шегьер. Украинадин административ паюниз килигна, Крымдин чилерал Украинадик квай Крым Автономиядин Республика ва кьетӀен статус гвай Севастополь шегьер ала.
Монтевидео

**Монтевиде́о** () — Уругвайдин кьилин ва виридалайни чӀехи шегьер я. Шегьер лап чӀехи мана-метлеб авай финансрин, сиясатдин, экономикадинни медениятдин юкь я.

## География

### Алай чка
Шьегьер гьукуматдин кьибле пата, Атлантик океандин Ла-Плата эстуарий къерехдал ала. Монтевидео сад хьтин тӀвар алай департаментдин юкь я.

### Административ паюн

Монтевидео 62 округар ва я *барриос* () акатзава.

# Сьюдад-Вьеха
# Сентро
# Сур
# Агвада
# Вилья-Муньос
# Кордон
# Палермо
# Парк Родо
# Трес-Крусес
# Ла-Комерсиаль
# Ларраньяга
# Ла-Бланкеада
# Парк Батлье
# Поситос
# Пунта-Карретас
# Унион
# Бусео
# Мальвин
# Мальвин Норте
# Лас-Кантерас
# Пунта-Горда
# Карраско
# Карраско Норте
# Баньядос-де-Карраско
# Флор-де-Мароньяс
# Мароньяс
# Вилья Эспаньола
# Итусаинго
# Кастро-Кастельянос
# Меркадо-Модело — Боливар
# Брасо Ориенталь
# Хасинто Вера
# Ла-Фигурита
# Редукто
# Капурро — Белья Виста
# Прадо
# Атауальпа
# Айрес-Пурос
# Пасо-де-лас-Дуранас
# Бельведер
# Ла-Теха
# Трес-Омбуэс
# Вилья-дель-Серро
# Касабо
# Ла-Палома
# Пасо-де-ла-Арена — Сантьяго-Васкес
# Нуэво-Парис
# Консилиасьон
# Саяго
# Пеньяроль
# Колон Сентро-и-Нороэсте
# Лесиса
# Колон Судесте
# Манга, Толедо Чико
# Касавалье
# Серрито
# Лас-Акасиас
# Хардинес-дель-Иподромо
# Пьедрас-Бланкас
# Манга
# Пунта-де-Рьелес-Белья-Италия
# Вилья-Гарсия


### Гьава
Субтропикрин гьава — хъуьтуьл, юкьван-ламуни чими. Юкьван гьисабдалди йисан температура — +16,7 °C. Виридалай чими варз январь я.

## Стхавилин шегьерар

*  Барселона, Испания
*  Богота, Колумбия
*  Буэнос-Айрес, Аргентина (1975)
*  Веллингтон, ЦӀийи Зеландия
*  Кадис, Испания
*  Квебек, Канада
*  Кордова, Аргентина
*  Куритиба, Бразилия
*  Ла-Плата, Аргентина
*  Мадрид, Испания
*  Мелилья, Испания
*  Монтевидео, АСШ
*  Порту-Алегри, Бразилия
*  Росарио, Аргентина
*  Санкт-Петербург, Урусат (1998)
*  Тяньцзинь, Китай
*  Циндао, Китай
*  Сан-Хосе, Коста-Рика
*  Париж, Франция (2013)
*  Мальмё, Швеция
*  Эль-Аюн, *[[РагъакӀидай патан Сахара]]* (2009)


## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Испаниядин административ паюн

**Испаниядин административ паюн** - Испаниядин административни чилин къурулуш.

Испаниядин административ паюн Конституциядини алай чӀаван къанунри къайдада тазва. Испания - кьакьан дережадин децентрализация квай унитар гьукумат я.. Баскрин Чилизни Каталуниядиз «гьяркьуь» автономияр ава.

## Автономиядин вилаятрин сиягь
Тарумовка (Дагъустан)

**Тарумовка** — Дагъустан республикадин Тарумовка районда авай хуьр. Райондин кьилин хуьр ва администрациядин юкь я.

## География
Хуьр Тарумовка райондин кьибле пата, Магьачкъала — Астрахань трассадал, Магьачкъала шегьердилай 175 км яргъал ала.

## Тарих
Хуьруьн бине 1786 йисуз астраханви прокурор Андрей Тарумова кутунай. Ада ина гьукуматди вичиз пай ганвай чилерал лежберар ацукьарнай. Гьа адан гьуьрметдайни хуьруь вичин тӀвар къачунай. Лежберри Средняя, Беловая ва Прорва вацӀара гъетер кьунрал, ципицӀбанвилел ва пек расунал алахънай.

## Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 5 372 кас яшамиш жезвай . 

80-й йисарин юкьварал кьван агьалидин чӀехи пай урусар тир. Амма гуьгъуьнлай, Дагъустандин суван хуьрерин эгьлийрин агъаниз эвичӀунин ва ина авай урусрин инлай къакъатунин нетижада, маса хуьрерани хьиз Тарумовка хуьруьн агьалидин составни пара дегиш хьанай, гила ина урусри агьалидин зур пай туькӀуьрзава, амайбур аварар, даргияр ва маса дагъустанвияр я.

Хуьруьн агьалидин милли состав:

* аварар — 30,2 %,
* урусар — 29,5 %,
* даргияр — 19,8 % ва мсб. .

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Храм в Тарумовке: в чём проблема?
* Официальный сайт администрации МО «Тарумовский район»
Тарумовка

**Тару́мовка** () — Урусатдин хуьрер.

* Тарумовка (Дагъустан) — Дагъустандин Тарумовка районда авай хуьр.
* Тарумовка (Саратов вилаят) — Саратов вилаятдин Петровск районда авай хуьр.
Айбатхановское лесничество

**Айбатхановское лесничество** — Дагъустан республикадин Тарумовка районда авай хуьр. Уллубий хуьруьнсоветдик акатзава.

## География
Хуьр Тарумовка райондин кьибле пата, Тарумовка хуьрелай 18 км яргъал, Таловка вацӀал ала.

## Тарих

## Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 90 кас яшамиш жезвай . Агьалидин лап чӀехи пай аварар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официальный сайт администрации МО «Тарумовский район»
10 апрель

**10 апрель** — йисан вишлагьай югъ (вишни сад югъ кьведлагьай ругудлагьай йисуз) григорий календардиз. 

28 март юлий календардиз кьун.

## Суварар
*  Дуьньядин аксивал авунин гьерекатдин югь
*  Эцигзавайди югъ

## Дидедиз хьана
* 401 — Феодосий II, Византиядин империядин *[[Византиядин императоррин сиягь|император]]*.
* 1794 — Мэтью Кэлбрейт Перри (кь. 1858) — АСШдин политикни коммодор
* 1848 — Джозеф Пулитцер (кь. 1911) — АСШдин журналист
* 1929
*: Макс фон Сюдов — швециядин актёр
*: Майк Гьоторн (кь. 1959) — британиядин чамарарчи, 1958-й йисан дуьньядин чемпион
* 1932 — Омар Шариф — мисридин актёр
* 1937 — Белла Агьмадулина (кь. 2010) — урусатдин паб шаир
* 1952 — Стивен Сигал — АСШдин актёрни будока, айкидо устӀар
* 1973 — Роберто Карлос — бразилиядин футболист, 2002-й йисан дуьньядин чемпион

## Кьена
* 1585 — XIII Григорий (д.хь. 1502) — Римдин папа, календардин реформатор
* 1906 — Георгий Гапон (д.хь. 1870) — урусатдин кешишни политик
* 1954 — Огюст Люмьер (д.хь. 1862) — франциядин кинематографдин тухумдин ата-буба (санал стха Луи Жан)
* 2010 — Лех Качиньский (д.хь. 1949) — польшадин политик, 2005—2010-й исуз Польшадин президент
Александро-Невское (Дагъустан)

**Александро-Невское** — Дагъустан республикадин Тарумовка районда авай хуьр. Александро-Невское хуьруьнсовет туькӀуьрзава, адан кьилин хуьр я.

## География
Хуьр Тарумовка райондин кьибле пата, Тарумовка хуьрелай 20 км яргъал, Терек вацӀун хилел ала.

## Тарих
Хуьруьн бине, виликан гуржи *Сасаплы* хуьруьн чкадал кутунай. Хуьруьн тӀвар князь Александр Невскийдин гьуьрметдай эцигнай.

## Агьалияр
2014 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 1 593 кас яшамиш жезвай.

Хуьруьн эгьлийрин 31 % — нугъаяр, 26 % — лезгияр я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официальный сайт администрации МО «Тарумовский район»
Къарабагълы (Дагъустан)

**Къарабагълы** — Дагъустан республикадин Тарумовка районда авай хуьр. Къарабагълы хуьруьнсовет туькӀуьрзава, адан кьилин хуьр я.

## География
Хуьр Тарумовка райондин кьибле пата, Тарумовка хуьрелай 8 км яргъал ала.

## Тарих
Хуьруьн бине 1786 йисуз Къарабагъдай катай эрменийри кутунай. ЦӀап чӀалал хуьруьн тӀварцӀи «ЧӀулав Багъ» мана гузва.

## Агьалияр
2014 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 723 кас яшамиш жезвай.

Хуьруьн эгьлийрин 56 % — эрменияр, 27 % — даргияр я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Къарабагълы хуьруьн КьМ
* Официальный сайт администрации МО «Тарумовский район»
Новодмитриевка (Дагъустан)

**Новодмитриевка** — Дагъустан республикадин Тарумовка районда авай хуьр. Новодмитриевка хуьруьнсовет туькӀуьрзава, адан кьилин хуьр я.

## География
Хуьр Тарумовка райондин кьибле пата, Тарумовка хуьрелай 6 км яргъал ала.

## Тарих
Вилик и хуьр алай чкадал Дмитриевский, Херсонский ва Болгарский къазмаяр алай. Абур сад-садахъ гилигзавай береда Херсонский ва Болгарский къазмайрин эгьлияр Дмитриевский къазмадиз куьчарна Новодмитриевка хуьр арадал гъанвай. Иниз гьакӀни Чубутла хуьруьн эгьлиярни куьч хьанай.

## Агьалияр
2010 йисуз хуьре 2 293 касди уьмуьр гьалзавай. 2014 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 2 147 кас яшамиш жезвай.

Хуьруьн эгьлийрин чӀехи пай 67 % — нугъаяр я. 

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Ново-Дмитриевская СОШ
* Официальный сайт администрации МО «Тарумовский район»
Новоромановка (Дагъустан)

**Новоромановка** — Дагъустан республикадин Тарумовка районда авай хуьр. Новоромановка хуьруьнсовет туькӀуьрзава, адан кьилин хуьр я.

## География
Хуьр Тарумовка райондин кьибле пата, Тарумовка хуьрелай 15 км яргъал ала.

## Тарих
Хуьруьн бине 1908 йисуз Украинадай куьч хьана атанвайбуру кутунай.

## Агьалияр
2010 йисуз хуьре 1 237 касди уьмуьр гьалзавай. 2014 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 1 281 кас яшамиш жезвай. Вилик ина урусар яшамиш жезвай, гила аварар ва маса суван халкьар.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официальный сайт администрации МО «Тарумовский район»
Калиновка (Дагъустан)

**Калиновка** — Дагъустан республикадин Тарумовка районда авай хуьр. Куйбышево хуьруьхъ галаз Калиновка хуьруьнсоветдик туькӀуьрзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.

## География
Хуьр Тарумовка райондин кьибле пата, Тарумовка хуьрелай 15 км яргъал ала.

## Тарих
Хуьруьн бине, Терек вилаятдин Калиновская станицадай куьч хьана иниз атанай мулкдар (помещик) Давротан чилерал кутунай. Хуьруьн тӀварни гьа Калиновская станицадихъ галкӀанва.

## Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 1 805 кас яшамиш жезвай . 80 - й йисарал кьван хуьре анжах урусар яшамиш жезвай, гуьгъуьнлай иниз суван халкьар куьч хьана ацукьнай. Алай чӀавуз хуьре урусрилай гъейри аварар, даргияр ва мсб. яшамиш жезва.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официальный сайт администрации МО «Тарумовский район»
Куйбышево (Дагъустан)

**Куйбышево** — Дагъустан республикадин Тарумовка районда авай хуьр. Калиновка хуьруьнсоветдик акатзава.

## География
Хуьр Тарумовка райондин кьибле пата, Тарумовка хуьрелай 5 км яргъал ала.

## Тарих
Хуьруьн бине, мулкдар тир К.Мамаджанован чилерал кутунай.

## Агьалияр
2002 йисуз хуьре 51 эгьлиди уьмуьр гьалзавай. 2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 36 кас яшамиш жезвай . 80 - й йисарал кьван хуьре анжах урусар яшамиш жезвай, гуьгъуьнлай иниз суван халкьар куьч хьана ацукьнай. Алай чӀавуз хуьре 41 % — аварар, 27 % — лезгияр ва 26 % — даргияр яшамиш жезва.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официальный сайт администрации МО «Тарумовский район»
Кочубей (Дагъустан)

**Кочубей** — Дагъустан республикадин Тарумовка районда авай хуьр. Кочубей хуьруьнсовет туькӀуьрзава, адан кьилин хуьр я.

## География
Хуьр Тарумовка райондин юкьван пата ала.

## Тарих
Хуьруьн бине 1723 йисуз кутунай. Сивяй-сивиз атай кьисадив кьурвал, I Пётрдин 1721 - 1722 йисара Каспи уьлквейрал дяведалди финифар кьиле тухванвай береда гилан хуьр алай чкадал лукӀарин савда ийизвай базар алай. Гьавияляй хуьруьн сифте тӀвар «Чёрный Рынок» тир, яни «ЧӀулав Базар». XVII виш йисан эхирра иниз терекдин казакар куьч хьана ацукьиз эгечӀнай.

1962 йисалай 1992 йисал кьван хуьруьк шегьервилин посёлокдин статус галай.

## Агьалияр
2014 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 7 233 кас яшамиш жезвай.

Хуьруьн эгьлийрин милли состав:

* аварар — 34,1 %
* урусар — 34,1 %
* даргияр — 21,4 %
* яхулар — 2,3 % .

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официальный сайт администрации МО «Тарумовский район»
Коктюбей

**Коктюбей** — Дагъустан республикадин Тарумовка районда авай хуьр. Коктюбей хуьруьнсовет туькӀуьрзава, адан кьилин хуьр я.

## География
Хуьр Тарумовка райондин рагъэкъечӀдай пата, Тарумовка хуьрелай 34 км яргъал ала.

## Тарих
Хуьруьн арадал атанай дуьз тарих малум туш, алимри гьатта XVI ва XVIII виш йисар къалурзава. Хуьруьн тӀвар, адан кьулухъ хкаж хьанвай дегь чӀаван сурарин кӀунтӀариз килигна ганай. *Коктюбей* гафуни туьрк чӀалал «экуь-вили курган» мана гузва. Хуьр Таловка вацӀал алай ватага хьиз арадал атанай. Чкадин эгьлийрин кеспи гилани гъетерхъанвал я.

2005 йисуз хуьре православрин Пётр ва Павелдин клиса эцигнай.

## Агьалияр
2014 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 605 кас яшамиш жезвай.

Хуьруьн эгьлийрин 96 % — урусар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Третье дыханье "Рыбачки" 
* Официальный сайт администрации МО «Тарумовский район»
Таловка (Дагъустан)

**Таловка** — Дагъустан республикадин Тарумовка районда авай хуьр. Таловка хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.

## География
Хуьр Тарумовка райондин юкьван пата, Тарумовка хуьрелай 18 км яргъал ала.

## Тарих
Хуьруьн бине 1877 йисуз Урусатдин Империядин Полтава ва Тамбов губернияйрай иниз куьч хьанвайбуру кутунай.

## Агьалияр
2002 йисуз хуьруьн агьалияр 1 417 кас тир . 2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 1 510 кас яшамиш жезвай . 80 - й йисарал кьван хуьре анжах урусар яшамиш жезвай, гуьгъуьнлай иниз суван халкьар куьч хьана ацукьнай. Алай чӀавуз хуьре 42 % — урусар, 30 % — даргияр ва мсб. яшамиш жезва.

## Майишат
Хуьре «Таловский» совхоз кардик ква.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официальный сайт администрации МО «Тарумовский район»
Болгарский (Дагъустан)

**Болгарский** — Дагъустан республикадин Тарумовка районда авай гадарнавай хуьр (хутор).

## География
Хуьр Тарумовка райондин рагъакӀидай пата, Тарумовка хуьрелай 5 км яргъал алай.

## Тарих
Хуьруьн бине, Столыпинан реформайрин береда Украинадай иниз куьч хьанай болгарри кутунай. 1950-й йисарин къене и хуьруьн вири агьали, перспектива авачир хуьр тирвиляй, Новодмитриевка хуьруьз акъудна куьчарнай.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официальный сайт администрации МО «Тарумовский район»
Имунный (Дагъустан)

**Имунный** — Дагъустан республикадин Нугъай райондин чилерал алай Тарумовка райондин хуьр (анклав). Новогеоргиевка хуьруьнсоветдик акатзава. 

## География
Хуьр Нугъай райондин рагъэкъечӀдай пата, Тарумовка хуьрелай 18 км яргъал ала.

## Тарих
Хуьр «Имунный» совхоздиз талукь тир чилерал арадал атанвайди я.

## Агьалияр
2002 йисуз хуьре 317 эгьлиди уьмуьр гьалзавай. 2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 361 кас яшамиш жезвай . 80 - й йисарал кьван хуьре анжах урусар яшамиш жезвай, гуьгъуьнлай иниз суван халкьар куьч хьана ацукьнай. Алай чӀавуз хуьре 47 % — даргияр ва мсб. яшамиш жезва.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официальный сайт администрации МО «Тарумовский район»
Урусатдин бинедин гъвечӀи халкьарин сиягь

Урусат Федерациядин Гьукуматдин № 255 къарардалди 2000 йисан 24 март тарихда тестикьарнавай **Урусатдин бинедин гъвечӀи халкьарин сиягь** .

## Баянар

## ЭлячӀунар
1959 йис

**1959 йис** (*са агъзурни кӀуьд вишни яхцӀурни цӀекӀуьд лагьай йис*) — григорийдин календарьдал гьалтайла хемисдиз эгечӀзавай куьруь йис.  Им чи эрадин 1959-лагьай йис я. XX виш йисан 59-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## Баянар

## ЭлячӀунар
1895 йис

**1895 йис** (*са агъзурни муьжуьд вишни кьудкъанни цӀувадлагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла саласадиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1895 -лагьай йис я. XIX виш йисан 95-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## Баянар

## ЭлячӀунар
1955 йис

**1955 йис** (*са агъзурни кӀуьд вишни яхцӀурни цӀувадлагьай йис*) — григорийдин календарьдал гьалтайла кишдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1955-лагьай йис я. XX виш йисан 55-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1990 йис

**1990 йис** (*са агъзурни кӀуьд вишни кьудкъанни цӀудлагьай йис*) — григорийдин календарьдал гьалтайла ислендиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1990-лагьай йис я. XX виш йисан 90-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1992 йис

**1992 йис** (*са агъзурни кӀуьд вишни кьудкъанни цӀикьвед лагьай йис*) — григорийдин календарьдал гьалтайла арбедиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1992-лагьай йис я. XX виш йисан 92-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
Грац

**Грац** () — Австрияда авай шегьер. ЧӀехивилел гьалтайла Венадилай кьулухъ уьлкведин кьведлагьай шегьер я. Штайермарк провинциядин кьилин шегьер я.

## География

## Тарих

## Экономика

## Меденият

## Спорт
* «Штурм» — футболдин клуб; пудра Австриядин чемпион
* «ГАК» — футболдин клуб; 2004-й йисуз Австриядин чемпион

## Стхавилин шегьерар

*  Ковентри, ЧӀехибритания (1948)
*  Монтклэр, АСШ (1950)
*  Гронинген, Нидерландар (1965)
*  Дармштадт, Германия (1968)
*  Тронхейм, Норвегия (1968)
*  Пула, Хорватия (1972)
*  Триест, Италия (1973)
*  Марибор, Словения (1987)
*  Печ, Венгрия (1989)
*  Дубровник, Хорватия (1994)
*  Санкт-Петербург, Урусат (2001)
*  Любляна, Словения (2001)


## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Асунсьон

**Асунсьо́н** (, официал тӀвар — *Nuestra Señora Santa María de la Asunción*, гуар. *Paraguay*) — Парагвайдин кьилин шегьер, гьукуматдин политикадин, экономикадинни культурадин юкь.

## Административ паюн

### Округ

* Ла-Энкарнасьон (La Encarnación)
* Катедраль (Catedral)
* Сан-Роке (San Roque)
* Ресолета (Recoleta)
* Тринидад (Trinidad)
* Себальос-Ке (Zeballos Cué)

### Район

## Стхавилин шегьерар
*  Богота, Колумбия
*  Буэнос-Айрес, Аргентина
*  Каракас, Венесуэла
*  Кампинас, Бразилия
*  Куритиба, Бразилия
*  Ла-Пас, Боливия
*  Мадрид, Испания
*  Майами-Дейд, США
*  Пуэбла, Мексика
*  Ресистенсия, Аргентина
*  Сан-Паулу, Бразилия
*  Тайбэй, Тайвань
*  Тиба, Япония

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* Муниципалитетдин официал сайт
2010 йис

**2010 йис** (*кьве агъзурни цӀуд лагьай йис*) — григорийдин календарьдал гьалтайла жуьмедиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 2010-лагьай йис я. XXI виш йисан 10-лагьай йис.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
ЧӀарода район

**ЧӀарода район** (, ) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Цуриб хуьр я.

## География
Район Дагъустандин рагъакӀидай пата ала ва Гуниб, Яхул, Тлярата, Рутул ва Шамил районрихъ галаз са сергьятра ава. 

Райондин майдан 1010 км² я. 

## Тарих
Райодин бине ВЦИК ДАССР-дин Президиумдин 03.06.1929 тарихдин къарардив 1929 йисуз кутунай.

## Агьалияр
Йисариз килигна ЧӀарода райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2010 йисан Вириурусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, ЧӀарода райондин миллетрин сиягь:

Къейд: Агьалияр сиягьдиз къачудайла арчияр аварар хьиз къейд авунай.

## Администрациядин паюнар
Райондик 13 муниципалитетар (хуьруьнсоветар) ва 53 хуьр акатзава (**къалин** шрифтдив, са шумуд хуьрерин арадай администрациярин юкьвар къалурнава);

# «Арчиб» хуьруьнсовет — **[[Арчиб]]**, Алчуниб, Калиб, Кесериб, Кубатль, Хилих, Хитаб
# «Гилиб» хуьруьнсовет — **[[Гилиб]]**, Гоаб, Доронуб, Карануб, Кутих, Ритляб, Тляробазутль, Цемер
# «Гочада» хуьруьнсовет — **[[Гочада]]**, Гунух, Мурух, Талух, Тлярош 
# «Гочоб» хуьруьнсовет — **[[Гочоб]]**, Урух-Сота
# «Дусрах» хуьруьнсовет — **[[Дусрах]]**, Косрода, Могроб, Чанаб, Чвадаб, Чильдаб, Читаб
# «Ириб» хуьруьнсовет — **[[Ириб]]**, Нукуш, Рульдаб, Хинуб
# «Магар» хуьруьнсовет — **[[Магар (Дагъустан)|Магар]]**, Багинуб, Кучраб, Мукутль, Хурух, Ценеб, Чуниб
# «Мугурух» хуьруьнсовет — **[[Мугурух]]**
# «Сумета» хуьруьнсовет — **[[Сумета]]**, Гонтлоб, Сачада, Утлух, Цулда
# «Шалиб» хуьруьнсовет — **[[Шалиб]]**
# «Цадах» хуьруьнсовет — **[[Цадах]]**
# «Цуриб» хуьруьнсовет — **[[Цуриб]]**
# «Чарода» хуьруьнсовет — **[[Чарода]]**

## Экономика

## Тарихдин чкаяр

## ТӀвар-ван авай ксар
* Абдулмеджидов Ахмед Дибирович (1923—1944) — СССР-дин кьегьал.
* Гайдарбеков Гайдарбек Абдулаевич (род 1976) — Олимпиядин чемпион (бокс, Афинар 2004)
* Шарип Шарипов — Олимпиядин чемпион (азад кьуршахар, Лондон 2012)
* Курбанов Тинамагомед Алиевич (1925—1996) — Социалист Зегьметдин кьегьал.          
*Садулаев Абдулрашид Булачевич ( род 1993 ) — Дуьньядин чемпион (азад кьуршахар 2014 )

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официальный сайт президента Республики Дагестан: Чародинский район 
* ЧӀарода район
Цунта район

**Цунта район** — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Кидеро хуьр я.

## География
Район Дагъустандин лап рагъакӀидай пата ала ва ЦӀумада, Тлярата районрихъ, Бежта белгендихъ ва Гуржистандихъ галаз са сергьятра ава. 

Райондин майдан 1327 км² я. 

## Тарих
СССР-дин ВЦИК-дин Президиумдин 1930 йисан 25 декабрь тарихдин къарардалди, ЦӀумада райондин ирид хуьруьнсоветрикай администрациядин юкь Кидеро хуьре аваз Цунта район арадал гъанай. 1935 йисуз райцентр Шаури хуьруьз акъуднай. 

Чеченрин ва ингушрин депортациядилай кьулухъ, 1944 йисуз райондин вири агьали ЧИАССР-дин Ведено райондиз акъудна куьчарнай ва КПСС Дагобкоман къарардалди Цунта район терг авунай ва адан чилер ЦӀумада райондин ихтиярдиз вуганвай. 

Гуьгъуьнлай, Чеченарни ингушар элкъвена чпин хайи чилер хтайла, 1955 йисан 15 ноябрьда РСФСР-дин Вини Советдин Президиумдин Къарардалди администрациядин юкь Бежта хуьре аваз Цунта район гуьнгуьна хъхтунай. 1992 йисуз райондин администрациядин юкь Кидеро хуьруьз акъуднай.

2013 йисуз Дагъустандин Халкьдин КӀватӀалди кьабулай къарардалди Цунта районда ва Бежта белгенда цӀийи хуьрер арадал гъанай: Цунта районда — Цунта хуьр, Бежта белгенда — Балакури, Жамод, Исоо.

## Агьалияр
Йисариз килигна Цунта райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2010 йисан Вириурусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Цунта райондин миллетрин сиягь:

Къейд: Агьалияр сиягьдиз къачудайла дидояр, бежтинар, гунзибар, гинухар, андияр, аварар хьиз къейд авунай.

## Администрациядин паюнар
Райондик 12 муниципалитетар (хуьруьнсоветар) ва 57 хуьр акатзава (**къалин** шрифтдив, са шумуд хуьрерин арадай администрациярин юкьвар къалурнава);

# «Кидеро» хуьруьнсовет — **[[Кидеро]]**, Генух, Гутатли, Зехида
# «Кимятли» хуьруьнсовет — **[[Ретлоб]]**, Ицирах, Кимятли, Чалях
# «Терутли» хуьруьнсовет — **[[Терутли]]**, Акды, Асах, Геназох, Иха, Махалотли, Удок, Хора, Цохок, Чаатли, Шия
# «Тляцуда» хуьруьнсовет — **[[Тляцуда]]**, Митлуда, Сагада, Хамаитли
# «Хибиятль» хуьруьнсовет — **[[Хибиятль]]**, Вициятль, Хупри, Эльбок
# «Шаитли» хуьруьнсовет — **[[Гениятль]]**, Китури, Шаитли
# «Шапих» хуьруьнсовет — **[[Шапих]]**, Шапих, Китлярта, Халах, Хутрах, Цицимах 
# «Шаури» хуьруьнсовет — **[[Мокок]]**, Азилта, Берих, Галатли, Хебатли, Хенох, Хетох, Хунтли, Цехок, Цибари, Шаури

## Культура
Шаитли хуьре гьар йисуз февраль вацра дидо халкьдин «игби» сувар кьиле тухузвайди я.

## Тарихдин чкаяр

## ТӀвар-ван авай ксар

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Сайт муниципалитета Республики Дагестан "Цунтинский район"
* Официальный сайт МР "Цунтинского района"
2013 йис

**2013 йис** (*кьве агъзурни цӀипуд лагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла саласадиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 2013-лагьай йис ва XXI виш йисан 13-лагьай йис я.

## Баянар
2014 йис

**2014 йис** (*кьве агъзурни цӀикьуд лагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла арбедиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 2014-лагьай йис ва XXI виш йисан 14-лагьай йис я.

## Баянар
2015 йис

**2015 йис** (*кьве агъзурни цӀувад лагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла хемисдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 2015-лагьай йис ва XXI виш йисан 15-лагьай йис я.

## Баянар
2011 йис

**2011 йис** (*кьве агъзурни цӀусад лагьай йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла кишдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 2011-лагьай йис ва XXI виш йисан 11-лагьай йис я.

## Баянар
Орёл (шегьер)

**Орёл** — Урусатдин Орёл вилаятда авай шегьер (1566 йисалай). Вилаятдин администрациядин юкь я. Орёл шегьер ва Орёл вилаят Урусат Федерациядин Юкьван федерал округдик ва Экономикадин Юкьван райондик акатзава. Садлагьай салютдин шегьер.

## Тарих
*Асул макъала: [[Орёлдин тарих]]*

## Агьалияр
2014 йисан 1 январдин малуматрив кьурвал, агьалидин кьадардиз килигна Орёл шегьер Урусатда 59-й чкадал алай.
;Халкьар
2010-й йисан: урусар (96,8 %), украинар (1,1 %), эрменияр (0,4 %), белорусар (0,3 %), азербайжанар (0,2 %), татарар (0,1 %), чувудар (0,1 %) ва масабур (1 %).

; Демография

## Администрациядин паюн
Орёл 4 административ районар акатзава:

## Шегьердин мэрар
* 1991—1997 — Александр Григорьевич Кисляков
* 1997—2002 — Ефим Николаевич Вельковский
* 2002—2006 — Василий Игнатьевич Уваров
* 2006—2009 — Александр Александрович Касьянов
* 2009—2010 — *Василий Васильевич Ерёмин*
* 2010—2012 — Виктор Викторович Сафьянов
* 2012—2015 — Сергей Афанасьевич Ступин
* 2015—2020 — Василий Фёдорович Новиков
* 2020—иниз — Юрий Николаевич Парахин

## Экономика

### Электроэнергетика

## Спорт

### Футбол
*Асул макъала: [[Орёл (футболдин клуб)]]*

## Стхавилин шегьерар
*  Разград, Болгария (1968)
*  Нокиа, Финляндия (1977)
*  Майндал алай Оффенбах, Германия (1988)
*  Леуварден, Нидерландар (1989)
*  Ужгород, Украина (2001)
*  Керчь, Урусат (2004)
*  Брест, Белоруссия
*  Брянск, Урусат (2003)
*  Птолемаида, Греция
*  Ческе-Будеёвице, Чехия (2012)
*  Новосибирск, Урусат (2014-й йисалай 4 августдиз)

**Партнёр шегьерар:**:
*  Колпино ва Колпино район (2010)

## Баянар

## Эдебият
* Железнодорожный район города Орла: Путеводитель/МУК «ЦБС г. Орла», филиал № 13 им. М. Горького, ЦДБ им. И. А. Крылова; Сост. В. Л. Зацарина, Л. Т. Такмакова, М. Ю. Фомина. — Орёл, 2008. — 36 с. — ISBN 978-5-91495-014-6
* Советский район города Орла: Путеводитель/МУК «ЦБС г. Орла», филиал № 14 им. А. П. Гайдара, ЦДБ им. И. А. Крылова: Сост. Е. В. Бондаренкова, М. Ю. Фомина. — Орёл, 2008. — 40 с. — ISBN 978-5-91495-014-6
* 
* 
* 
* *Валентин Костин.* Сюда едут со всего мира. // Газета «Город Орёл» № 45(101) 18.11.2009 — стр. 26.
* История главного управления Банка России по Орловской области и развитие банковского сектора экономики. Сборник материалов научно-практической конференции, посвящённой 150-летию образования Центрального банка Российской Федерации (Банка России) (6 апреля 2010 г.). — Орёл: АПЛИТ, 2010. — 136 с.

## ЭлячӀунар
* Шегьердин официал сайт
* Орёл знакомый и незнакомый
* Шикилар
* Книги об Орле и орловцах
Унцукул район

**Унцукул район** (, ) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Унцукул хуьр я.

## География
Унцукул район Дагъустан Республикадин юкьван пата ала ва Буйнакск, Леваши, Гергебиль, Хунзах ва Гьумбет районрихъ са сергьятра ава. 

Чилерин майдан — 560 км².

## Тарих
1935 йисуз Авар округдин Койсубули район терг авуна адан чилерал Унцукул район арадал гъанай. 

Дагъустандин маса районрив гекъигайла 2011 йисуз криминалдин жигьетдай Унцукул районда гьалар лап тӀарам тир. Шумуд са йис яз ана шариатдин «Жемият» группировкадин кьил тир Ибрагьим Гьажидадаева чкадин агьалидин арада къалабулух кутунай. 2009 йисуз райондин кьил Къазимбег Агьмедов яна кьинай, 2011 йисуз цӀийиз тайин хьанвай райондин кьил Магомедгаджи Тагировахъ кӀеви херер галукьнай, ва адан хва яна кьинай. Идалай гъейри, районда муькуь чиновникрал, бизнесменрал ва гьукуматдин махсус къуватра кӀвалахзавай ксарал къаст авунин алахъунарни къейд авунай . 2011 йисан августдин 9-риз Унцукул райондин Унцукул ва Гимры хуьрерин эгьлийрин арада яракьарлу гуьжет хьанай, нетижада 7 кас кьенай . Органрин малуматриз килигна, гуьжетдин кьил кутур кас бандадин кьил унцукулви Мегьамед Абдулмежидов тир .

## Агьалияр
Йисариз килигна Унцукул райондин агьалийрин динамика:

2010 йисан Вириурусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Унцукул райондин миллетрин сиягь:

## Администрациядин паюнар

Райондик 12 муниципалитет ва 21 хуьр акатзава (**къалин** шрифтдив, са шумуд хуьрерин арадай администрациярин юкьвар къалурнава);

# Шамилкъала шегьервилин посёлок
# «Аракани» хуьруьнсовет — **[[Аракани]]**, Урчиаб, Таратул-Меэр
# «Ашильта» хуьруьнсовет — **[[Ашильта]]**
# «Балахани» хуьруьнсовет — **[[Балахани]]**, Моксох, Шулатута
# «Гимры» хуьруьнсовет — **[[Гимры]]** 
# «Ирганай» хуьруьнсовет — **[[Ирганай]]** 
# «Иштибури» хуьруьнсовет — **[[Иштибури]]**, Колоб, Инквалита
# «Кахабросо» хуьруьнсовет — **[[Кахабросо]]**, Бетли
# «Майданское» хуьруьнсовет — **[[Майданское]]**, Зирани
# «Унцукуль» хуьруьнсовет — **[[Унцукуль]]**, Хинтлимита  
# «Харачи» хуьруьнсовет — **[[Харачи]]** 
# «Цатаних» хуьруьнсовет — **[[Цатаних]]**

## Экономика
Райондин экономика асул гьисабдалди хуьруьн майишатдал бинеламиш хьанва, районда 4 емишрин завод, 4 колхоз, 5 совхоз ва гъетерин консерваяр гьазурзавай завод кардик ква.

## ТӀвар-ван авай ксар
* Имам Гази-Мегьамед — 1829 йисуз Дагъустандин ва Чечнядин имам, диндин алим.
* Имам Шамил — суфийрин шейгь, сувавийрин женгинин кӀеретӀрин кьилехъан, 1834 йисуз Кеферпатан Къавкъаздин Имаматдин имам.
* Махач Дахадаев — машгьур революционер ва политикадин кӀвалахдар. Магьачкъала шегьер адан тӀварунихъ гала.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Сайт муниципалитета Республики Дагестан "Унцукульский район"
* Официальный сайт Презиидента Республики Дагестан: Унцукульский район 
* Образовательные учреждения района
* Унцукульский район: фотографии
Орёл вилаят

**Орёл вилаят** — Урусатдин европадин патан юкьва авай вилаят (область). Административ юкь — Орёл шегьер я.

## География
Кефер патай Тула вилаятдихъ галаз, РагъэкъечӀдай патай — Липецк вилаятдихъ галаз, кьибле патай — Курск вилаятдихъ галаз, рагъакӀидай патай — Брянск вилаятдихъ галаз, кефердинни рагъакӀидай патай — Калуга вилаятдихъ галаз са сергьятра ава.

Вилаятдин агьалийрин кьадар — 765 231 (2015) я.

Орёл вилаятдин чилерин майдан 24 652 км² я.

Вилаят 24 муниципал районрикайни 3 шегьердин округрикай ибарат я.

## Агьалияр

## Администрациядин паюн
Вири муниципалитетрин кьадар — 267, абурук:
* шегьердин округар — 3,
* муниципалитетдин районар — 24,
* шегьерар — 7,
* шегьердин хуьрер — 17,
* хуьрер — 223.

**Шегьердин округар:**
* Муниципалитет шегьер Орёл
* Муниципалитет шегьер Ливны
* Муниципалитет шегьер Мценск

**Картадин легенда:**

;Орёл вилаятдин виридалайни чӀехи агьалийрин пунктар

## ГьакӀни килиг
* Орёл губерния
* Орёл региондин кьилерин сиягь

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Орёл вилаятдин администрация 
* Орёл вилаят «Вся Россия» справочникда
Альфредо Ди Стефано

**Альфре́до Сте́фано Ди Сте́фано Лаулье́** (; , Буэнос-Айрес — , Мадрид) — аргентинадин ва испаниядин футболист, гьужумдайди.  Футболдин тренер.

## Биография
«Ривер Плейт», «Уракан», «Мильонариос», «Реал Мадрид» ва «Эспаньол» клубра къугъванай. Аргентинадин (6 къугъунар, 6 голар), Колумбиядин (4 къугъунар) ва Испаниядин (31 къугъунар, 23 голар) футболдин кӀватӀалра къугъванай.

Ди Стефано — 1957, 1959-й ийсан Европадин виридалайни хъсан футболист. Кьудра испаниядин чӀехи чара уьлкведин спортсмен я.

## Статистика

## Шикилар

Файл:River1947.jpg|1947-й йисан «Ривер Плейт». Ди Стефано пуд лагьай агъа жергеда.
Файл:Di stefano real madrid cf (cropped).png|Ди Стефано «Реал Мадридда»
Файл:DiStefanoPuskas.jpg|Ди Стефанони Ференц Пушкаш.
Файл:En W & H Ltd. Alfredo Di Stefano, venenciando, al fondo Santamaria.jpg|1963-й йисан шикил.


## Баянар

## ЭлячӀунар
* Ди Стефанодин голар
* sportec.es профил 
* bdfutbol.com профил
* worldfootball.net профил