open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ямайка

**Яма́йка** ()) — Кариб гьуьлуьн юкьван пата авай островдин гьукумат. Уьлкведин майданди, ЧӀехи Антил островриз талукь тир Ямайка остров кьунва.

Виридалай чӀехи ва кьилин шегьер — Кингстон я.

## Административ паюнар
Ямайка унитар гьукумат я. 2011 йисал кьван остров 14 округарриз административвилелди ччара жезвай.

}} | thumb }}
poly 70 15 84 44 64 38 53 34 29 34 19 43 7 43 7 33 32 14 Гьановер
poly 88 61 75 90 95 97 98 111 115 128 146 128 135 73 135 58 106 52 Сент-Элизабет
poly 72 19 81 8 97 3 117 5 108 51 91 55 Сент-Джеймс
poly 120 4 167 9 170 19 160 61 147 54 137 55 112 53 Трелони
poly 7 45 1 51 27 65 61 64 61 72 77 84 88 57 80 42 63 42 50 35 33 35 Вэстморленд
poly 158 60 178 97 185 128 215 155 228 152 227 123 209 65 182 60 Кларендон
poly 147 126 182 129 174 88 152 57 135 57 Манчестер
poly 172 11 237 24 248 53 214 63 164 58 Сент-Анн
poly 211 64 228 118 244 131 259 132 277 101 267 93 273 75 254 52 Сент-Катерин
poly 238 22 268 24 300 49 290 70 270 70 259 51 248 51 Сент-Мэри
poly 280 104 297 104 311 110 319 122 304 148 261 134 Кингстон
poly 300 49 368 68 383 98 351 94 330 93 314 82 306 81 302 86 291 73 Портленд
poly 274 72 288 72 296 86 304 83 312 85 314 107 294 102 278 101 270 93 Сент-Андру
poly 314 88 317 101 313 110 322 121 335 130 397 117 387 101 351 96 Сент-Томас
desc 
}}
|-
| colspan="2" style="background:#bfb; text-align:center;"|**[[Корнуолл (Ямайка)|Графвал Корнуолл]]**
| colspan="1" style="background:#bfb; text-align:center;"|Кьилин хуьр
| colspan="1" style="background:#bfb; text-align:center;"|км2
| colspan="2" style="background:#fbb; text-align:center;"|**[[Мидлсекс (Ямайка)|Графвал Мидлсекс]]**
| colspan="1" style="background:#fbb; text-align:center;"|Кьилин хуьр
| colspan="1" style="background:#fbb; text-align:center;"|км2
| colspan="2" style="background:#ffa; text-align:center;"|**[[Суррей (Ямайка)|Графвал Суррей]]**
| colspan="1" style="background:#ffa; text-align:center;"|Кьилин хуьр
| colspan="1" style="background:#ffa; text-align:center;"|км2
|-
| 1
| Гьановер||Лусеа||&nbsp;&nbsp;450
| 6
| Кларендон||Мей-Пен||1196
| 11
| Кингстон||Кингстон||25
|-
| 2
| Сент-Элизабет||Блэк-Ривер||1212
| 7
| Манчестер||Мандевилл||&nbsp;&nbsp;&nbsp;830
| 12
| Портленд||Порт-Антонио||814
|-
| 3
| Сент-Джеймс||Монтего-Бей||&nbsp;&nbsp;595
| 8
| Сент-Анн||Сент-Анс-Бей||1213
| 13
| Сент-Андру||Хаф-Уэй-Три||453
|-
| 4
| Трелони||Фалмут||&nbsp;&nbsp;875
| 9
| Сент-Катерин||Спаниш-Таун||1192
| 14
| Сент-Томас||Морант-Бей||743
|-
| 5
| Уэстморленд||Саванна-ла-Мар||&nbsp;&nbsp;807
| 10
| Сент-Мэри||Порт-Мария||&nbsp;&nbsp;&nbsp;611
|
| || ||
|}


## Тарих
* Ам 1494-й йисуз Европажуврикай иниз садлагьай атанвайди Колумб тир. 1509-й йисуз эцигна ва Ямайкадин садлагьай испанжув хуьр.
* 1655-й йисуз Англияди Испаниядин аксиниз дяведик сифте кьил кутуна. Ямайка Англиядиз муьтӀуьгь жезва.
* 1962 йисан августдиз ЧӀехибританиядилай аслутуширвал.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Permanent Mission of Jamaica to the United Nations 
* Статистика 
* www.jamaica.com  
* Туристдин сайт 
* Хабарар
Гуржи чӀал

**Гуржи чӀал** (, *картули эна* [kʰartʰuli ɛna]) — картвел чӀаларин керетӀдихъ талукь тир чӀал. Гуржистандин гьукуматдин чӀал. Эдебиятдин ва гуржийрин умуми миллетдин чӀал. Яргъи эдебиятдин тарих авай чӀаларикай сад.

1993 йисуз рахазвайбурун кьадар — 4 млн-диз мукьва Гуржистанда, ва са шумуд виш агъзур муькуь уьлкеяра — виридалай гзаф Урусатда, АСШ-да ва Туьркияда.

## Тарих
Гуржи чӀал картвел чӀаларин кӀеретӀдиз талукь я. И чӀаларин кӀеретдиз муькуь чӀаларин кӀеретӀрихъ галаз алакъаяр алимари гьеле субут авунач. Ава фикир хьи, гуржи чӀалаз баск чӀалахъ галаз алакъа ава, амма им субут хьанач.

## Нугъатар
Гуржи чӀал туькӀуьр жезва са шумуд нугъатрикай: тблиссдин, кахетиядин, хевсур ва муькуь.

## Кхьинар

Гуржи кхьинар V-й вишйисан кьудай садлагьай пайда арадал атана. Къадим асирриз кӀвалахдик кутун жезвай къадим гуржи кхьинар мргловани (асомтаврули); IX вишйисалай нусхури (нусха-хуцури, хуцури); XI вишйисалайни мхедрули (мхедрули-хели, саэро). Исятдин гуржи гьуруфатда 33 гьарда са сес къалурзавай гьарф ава, абурукай 5 ачух тир, 28 ачух тушир сес авайбур я.
Сингапур

**Сингапур**, **Республика Сингапур** (, , , ) — Кьиблединни-РагъэкъечӀдай Азиядин островра чка кьунвай гьукумат-шегьер. Малайзиядик акатзавай Жогьор султӀанвалдихъ галаз ва Индонезиядин Риау островрихъ галаз сергьятарзава.

*Сингапур* тӀвар, санскрит чӀалакай «siMha» (аслан) малай чӀалаз атанвай «синга» (аслан) ва санскрипт чӀалан «пура» (шегьер) гафуникай арадал атанва.

## География
Сингапурдин майдан 714,3 км² туькӀуьрзава (2011 йис), 1960 йисалай кьиле тухузвай тӀебии тушир гьалда цин винел чилер арадал гъана ва абур гегьенш авунин программадин куьмекдалди майдан къвез-къвез чӀехи жезва. Уьлкведин майдандик кьилин остров Сингапур ва адан цин къерехдин яргъивилихъ галай 58 гъвечӀи островарни акатзава. Абурукай виридалай чӀехибур Убин, Теконг-Бесар, Брани, Сентоса, Семакау ва Судонг я. Виридалай кьакьан чка — Букит-Тимах кӀунтӀ (163,3 м) я.

Сингапур дуьньяда гьуьлун зурба портрикай сад, улакьдин, финансрин ва биржадин юкь я.

### Административ паюн
Сингапур — унитар республика я; 5 округар () акатзава.

## Шикилар

Файл:Merlion01.jpg|Сингапурдин символ Мерлайон
Файл:SINT3.JPG|Чанги аэропортдин транзит зона
Файл:KSF C151B close view 0225.jpg
|MRT
Файл:CrystalMover-Changi-Ext.JPG|Changi Airport Skytrain
Файл:Singapore skyline.JPG|Сингапур ВацӀун кьибле пад (Skyline)
Файл:Port of Singapore Keppel Terminal.jpg|Сингапурдин порт, Кеппел контейнер терминал
Файл:Masjid Omar Kampong Melaka 2, Mar 06.JPG|Омар мискӀин (Кампонг Мелака)
Файл:Sakaya Muni Buddha Gaya Temple, Aug 06.JPG|Сакья Муни Будда Гая Храм
Файл:Sungei Buloh Wetland Reserve entrance.jpg|Сунгей Булогь тӀебиатрин парк


## ЭлячӀунар

* Permanent Mission of the Republic of Singapore — United Nations
* Статистика
Иосиф Виссарионович Сталин

**Иосиф Виссарионович Сталин** (1879—1953) — революционер, Советрин гьукуматдин чӀехиди, ЦК ВКП (б)дин чӀехиди яз, СССР-дин кьиле хьана 1924—1953-йисара.

## Уьмуьрдикай
Иосиф Сталин 1879-йисуз дидедиз Гори шегьерда хьана, Тифлисдин губерниядик квай. Миллетдин жигьетдай адан буба-диде гуржуяр тир. Са кӀус чӀехи хьайила ам Тифлисдиз хашперес диндин семинария кӀелиз фена. Ахпа ам марксистрин кӀеретӀдик экечӀна Москвадиз хъфена кӀвалахал. Са шумуд сефер Сталин Урусатдин Империядин къуватри Сибирьдиз ракъурнай. ГьакӀ ятӀани, 1917-йиса Урусатда Революция хьайила ам адан чӀехибурукай сад тир, Лениназ куьмекариз. 1924-йисуз Ленин кьейила Сталиникай партияда ва 1940-йисуз гьукуматдин чӀехиди хьана. Вичихъ кьве гадани са руш авай. Кьена 1953-й йисуз.

## Депортацияр
Сталин парабурун рикӀе амукьна, халкьар депортацияр авурвиляй. ГьакӀ хьана, 1944-й йисуз 23 февралдиз чеченарни ингушар вагонра туна Къазакъстандиз ракъурна. Абурукай са пай рекьени гишила кьена. Гьа йисуз 8-мартдиз къарачай-балкъарар Сибирдиз ракъурна.

## ЭлячӀунар
Искандер Македонжув

**Искандер Македонжув** (III Искандер ЧӀехиди, , , мусурман халкьари — Искандер Зулькарнайн,  — ) — 336-й йисалай македонрин пачагь, Аргеадрин династиядай. Гьич дегь чӀавуз Искандераз дуьньядин тарихда хьайи кьадар виридалайни кьушунхъанарик квай.

## Уьмуьр
Искандер 356-й йисан 21 июлдиз македон кьилин шегьер Пеллада дидедиз хьана. Адан буба македон пачагь Филипп II тир, диде — эпир пачагьдин руш Олимпиада. Искандера вичи вичин сихил Гераклдилай тухузвай, Аргосан пачагьрилай.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Квинт Курций Руф. Искандер Македонжув тарих.
Венгрия

**Ве́нгрия** (, , Мадьярорсаг — *«Мадьяр уьлкве»*) — юкьван европада авай гьукумат.

Кефер пата Словакиядихъ галаз, кефердинни рагъэкъечӀдай пата Украинадихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата Румыниядихъ галаз, кьибле пата Сербиядихъ, Хорватиядихъ галаз, рагъакӀидай патани Словениядихъни Австриядихъ галаз сергьятра ава.

## География
Венгрия — унитар республика я; 19 — медьеярни (областар) () 173 районар (киршершегар) () акатзава. Будапешт кьилин шегьер ччара медье сад авун.

Медьеяр:
# Бач-Кишкун
# Баранья
# Бекеш
# Боршод-Абауй-Земплен
# Чонград
# Фейер
# Дьёр-Мошон-Шопрон
# Хайду-Бихар
# Хевеш
# Яс-Надькун-Сольнок
# Комаром-Эстергом
# Ноград
# Пешт
# Шомодь
# Сабольч-Сатмар-Берег
# Тольна
# Ваш
# Веспрем
# Зала

## ЭлячӀунар
* Hungarian Home Page  
* Ministry for Foreign Affairs of the Republic of Hungary 
* Статистика 
* Урусатдин туристдин сайт 
* Magyarország.hu
Чарльз Дарвин

**Чарльз Роберт Дарвин** (, 1809-й 12 февралдиз — 1882-й 19 апрелдиз — алакунар авай инглис биолог, геолог. Эволюциядин теориядинни Дарвинизмдин бине эцигай кас я.

## Зарият

* 
* 1911 Encyclopædia Britannica/Darwin, Charles Robert
* 
* 
* 
* 
* 
* 


## Баянар

## ЭлячӀунар
Экваториал Гвинея

**Экваториал Гвинея** (, , ) — африкадин юкьванни рагъакӀидай патарин арада авай гьукумат.

## География

### Административ паюн
Экваториал Гвинея — унитар республика я; 7 провинцияни () 2 регионар — островдин ва континенталдин (*Мбини* ва я *Рио-Муни*) регионар — акатзава.

## ЭлячӀунар
* CIA World Factbook  
* Permanent Mission of Equatorial Guinea to the United Nations 
* Статистика
Олимпиядин къугъунар

**Олимпиядин къугъунар**, *Олимпиа́да* — гьар кьуд йисуз садра кьиле тухузвай спортдин виридалайни чӀехи акъажунар. Олимпиядин къугъунар тухунин адет Дегь Грецияда бине къачунай, ва XIX виш йисуз и адет французви халкьдин паталай кардал алахънавайди Пьер де Кубертенди паталай гуьнгуьна кухтунай. 1896 йисалай гьар кьуд йисуз Гатун Олимпиядин къугъунар тухузвай, дуьнядин дявериз къвезвай чӀаварилай гъейри. 1924 йисуз ХъуьтӀуьн Олимпиядин къугъунар тестикь авунай.

Олимпиадаяр тухузвай гьа а чкайра са тӀимил вахтунилай, инвалидрин ва набутвилер галай инсанрин патахъай, Параолимпиядин къугъунар тухузвайди я.

## Гилан вахтунин Олимпиядин къугъунар чка ва командайрик зачёт

## ЭлячӀунар
* Халкьаринарадин Олимпиадин Комитетдин официал сайт
Венера

**Венера** (символ: ) — кьвед лагьай Ракъинхъай планета Ракъинин системада; планетада заланвал 81,5 % залан виликай Чилин.

## Сифте гаф
Венерадилай Ракъинал 108 млн км ава. Венерадилай Чилел къведалди яргъивал масакӀа жезва 40 млн кмдилай 259 млн кмдал. Ракъинихъ ам 224,7 чилин йикъан къене элкъвезва; орбитадин кьулан йигинвал — 35 км/с . Орбита эклиптикадик 3,4° патах я. Венера вичин кӀашдихъ элкъвенва, перпендикулярдилай цӀалцӀамвилик 2°дал патах тир. Планета рагъэкъечӀдай патахъай рагъакӀидай патахъ физва. КӀашунихъ са сефер ам 243,02 йикъан къене элкъвезва. Екевиляй Венера Чилиз мукьуг я. Планетадин радиус 6051,8 км я (95 % чилиндикай), заланвал — 4,87·1024кг (81,5 % чилиндикай), кьулан жуфт — 5,24 г/ см³.

## Атмосфера
Венерадин атмосфера карбониумдин газдикай туькӀуьр хьанвайди я (96 %), азот (4 %). Йицин парни оксигениум лап тӀимил ава (0,02 %ни 0,1 %). Венерадин атмосферада газ Чилиндилай 105 сефер пара ава. Илисвал винел 93 атм я, температура — 750 К (475 °C). Ам Меркурийдин температурадилайни пара я, ракъиник кьве сефер патаг гвай.

## ЭлячӀунар
* 
* Venus: Overview 
* Венера
* Ж. Ф. Родионова «Венера — ближайшая к нам планета»
* Алексей Левин, Дмитрий Мамонтов. «Планета оранжевых сумерек». «Популярная механика» № 11, 2008.
Акуша

**Акуша** () — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Акуша хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.

## География
Хуьр Акуша райондин кефер пата, Акуша вацӀал, Магьачкъала шегьердилай 133 км яргъал ала.

## Тарих
Хуьруьн тӀвар VI виш йисариз талукь тир тарихдин хроникада гьатна . 1819 йисуз хуьр А. П. Ермолова кьунвай ва адан эгьлияр Урусатдин Императордиз муьтӀуьгъарнай.

XIX виш йисуз Акуша хуьр вири Дарги округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Дарги округдин Акуша наибвалдиз талукь тир.

## Агьалияр
Йисариз килигна Айникабмахи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 4 697 касди уьмуьр ийизвай . Вири даргияр, суни-мусураманар я.

## ТӀвар-ван авай ксар
* Али-Гьажи Акушинский (1847 — 1930) — ислам диндин алим.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* МО «Акуша район» администрациядин официальный сайт
Ботлих

**Ботлих** — Дагъустан республикадин Ботлих районда авай хуьр. Райондин администрациядин юкь я. Ботлих хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. 

## География
Хуьр Ботлих райондин кьибле пата, Магьачкъала шегьердилай 151 км яргъал, Анди Койсу вацӀун кӀама ала.

## Тарих
1859 йисуз Ботлих хуьр вири Анди округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз хуьр Дагъустан вилаятдин Анди округдин Технуцал наибвалдиз талукь тир. 

1999 йисуз хуьруьз чечен боевикар гьахьнай, идакай себеб хьана Кеферпатан Къавкъазда Квьедлагьай чечен дяве гатӀумнай.

## Агьалияр
Йисариз килигна Ботлих хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 12 159 касди уьмуьр ийизвай. Вири ботлихар, суни-мусурманар я.

## ТӀвар-ван авай ксар
* Мегьамедбекова Загьидат — советрин лингвист кавказовед, дагестановед.

## Литература
* 

## Баянар

## ЭлячӀунар
* МО «Ботлих район» администрациядин официал сайт
Эфиопия

**Эфиопия**, официал тӀвар **Федератив Демократиядин Республика Эфиопия**, виликра ам **Абиссиния** хьиз малум тир - гьуьлуьв экъечӀун авачир (Эритрея 1993-лагьай йисуз чара хьайидайлай кьулухъ), РагъэкечӀдай Африкада авай гьукумат я. Уьлкведа 90 миллиондалай пара кас яшамишзава, чилин кьадар - 1 104 300 км² я. Агьалийрин кьадардиз килигна Нигериядин гуьгъуьнлай Африкада кьвед лагьай чкадал ала (дуьньяда – 13-лагьай чкадал), чилин кьадардиз килигна Африкада лагьай чкадал ала (дуьньяда – 26-лагьай чкадал). Агьалийрин кьадардал гьалтайла гьуьлув экъечӀун авачир гьукуматрин арада садлагьайди я. Эриятриядихъ галаз санал пайзвай кефердинни рагъэкъечӀдай патан сергьят тирвал физвай цӀарцӀелай Яру гьуьлел кьван авай ара анжах 50 км.
 
Кьилин шегьер – Аддис-Абеба я. Гьукуматдин статус гвайди амхар чӀал я.

Федератив гьукумат, парламентвилин республика язва. 2013-лагьай йисан 7-лагьай октябрдиз Мулату Тешоме президентдин къуллугъдал акъвазна.

11 административни территориал текдиз чара жезва, абурукай 9 штат ва статусдиз килигна штатриз барабарнай 2 кьетӀен округ язва.

Африкадин рагъэкъечӀадай пата чка кьунва. Кефер пата – Эритреядихъ галаз, кефердинн рагъэкъечӀдай пата Джибутидихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата Сомалидихъ ва кьабул тахьанвай гьукумат Сомалиленддихъ галаз, кьибле пата Кениядихъ галаз, кефердинни рагъакӀидай пата Судандихъ галаз, кьиблединн рагъакӀидай пата Кьибледин Судандихъ галаз сергьят пайзава.

Халкьаринни медениятрин жуьреба-жуьревилив тафаватлу я. Эфиопиядин пудакай кьве пай кьван агьали христиан язва.

Аграр уьлкве я. 2014-лагьай йисуз маса къачунин алакьунин паритетдиз килигна КъВБ-дин кьадар – $ 129 млрд хьана. Пулунин тек – эфиопиядин быр.

Фад вахтарилай Эфиопияди жуьреба-жуьре халкьарин арада авай тешкилатра иштираквал ийизва: ам Миллетрин лигадин иштиракхъан тир, СМТ-дин эвелимжи иштиракхъанрикай сад хьана. ГьакӀни Эфиопия – Африкадин галкӀ тьукӀуьрнавайбурукай сад я. Ам Африкадин, Кариб бассейндин ва Лас океандин гьукуматри арадал гъизвай халкьарин ара авай тешкилатдик ква.

## География

### Провинцияр
Эфиопия — федератив республика; 9 регионар (округар, штатар)ни ( — kəlləl / кыллыл) 2 шегьерар-регионар () акатзава.

# *[[Аддис-Абеба]]* (шегьер-регион)
# Афар
# Амхара
# Бенишангул-Гумуз
# *[[Дыре-Дауа]]* (шегьер-регион)
# Гамбела
# Харари
# Оромия
# Сомали
# Народов и народностей юга
# Тыграй

## Эфиопиядин чӀехи шегьерар

## Шикилар

Файл:Haile Gebrselassie en 2009.jpg|Гьайле Гебреселассие, чӀехи эфиопиядин спортсмен


## Баянар

## ЭлячӀунар

* Гьукуматдин сайт  
* Permanent Mission of the Federal Democratic Republic of Ethiopia to the United Nations 
* Статистика
Луис де Камоэнс

**Луис де Камоэнс** ( — ), португалиядин зариятда виридалай зурба ксарикай сад.

Реннесанс береда португалиядин зариятда чӀехи метлеб авай ва машгьур эсеррин арадай Луис де Камоэнсдин эпосдиз талукь тир «Лузиадаяр» поэма хкягъиз жеда. Им географиядин ахъаюнрикай кхьенвай садлагьай эсер я.

## Баянар
Жозе Мария Эса ди Кейруш

**Жозе Мария Эса ди Кейруш** ( — ) — зари XIX виш йисан португалиядин литературадин зурба векил реалист тир.

## ЭлячӀунар
* IMDB cfqnlf профил
Маяк Португалии

(«Португалиядин Маяк») — РагъэкъечӀдай Европадай куьч хьанвай иммигрантриз талукь тир урус чӀалал газет.

* «Маяк Португалии»
Слово (газет, Португалия)

(«Гаф»), урус чӀалал газет, урус чӀалал рахазвай туристриз ва Европада амукьзавай ксариз.

* «Газета Слово»
Эйсебио

**Эйсебио**, ва я **Эузебиу да Силва Феррейра** (; ) (дидедиз хьана , Лоренсу-Маркиш (Мапуту), Португалиядин РагъэкъечӀдай патан Африка — , Лиссабон, Португалия) — 1960-й йисара дуьньяда кӀвенкӀве аваз физвай бомбардир тир, зурба португалиядин футболист я.

## Титулар
* 1961, 1963, 1964, 1965, 1967, 1968, 1969, 1971, 1972, 1973, 1975-й йисан португалиядин чемпионатдин гъалиб (**11**)
* 1962, 1964, 1969, 1970, 1972-й йисан португалиядин Кубокдин гвай кас (**5**)
* 1961/62-й йисан Европадин чемпионрин кубокдин гвай кас (1)
* 1976-й йисан NASL чемпион (**1**)
* 1966-й йисан дуьньядин чемпионатдин кишпир призёр

## Агалкьунар
* 1953—2003 ийсан Португалиядин виридалайни хъсан футболист (УЕФА-дин юбилейдин приз)
* 1965-й ийсан Европадин виридалайни хъсан футболист
* 1970, 1973-й ийсан португалиядин виридалайни хъсан футболист
* 1966-й йисан дуьньядин чемпионатдин виридалайни хъсан бомбардир (9 голар)
* 1964 (28 голар), 1965 (28), 1966 (25), 1967 (31), 1968 (42), 1970 (21), 1973 (40)-й йисан португалиядин чемпионатдин виридалайни хъсан бомбардир (**7**)
* 1964/65 (9 голар), 1965/66 (7), 1967/68 (6)-й йисан Европадин чемпионрин кубокдин виридалайни хъсан бомбардир (**3**)
* 1968 (42 голар), 1973 (40)-й йисан Къизилдин бутса гвай кас
* XX виш ийсан кӀуьдлагьай дуьньядин виридалайни хъсан футболист (IFFHS)
* XX виш ийсан цӀудлагьай дуьньядин виридалайни хъсан футболист (World Soccer)
* XX виш ийсан ругудлагьай европадин виридалайни хъсан футболист (IFFHS)
* ФИФА 100 сиягь гьахьун

## ЭлячӀунар
* 
* ФИФА сайтда профил 
* Португалиядин кӀватӀурдин статистика
С

**С, c** — *С, c* лезги алфавитда пуд лагьай гьарф. Ахъа тушир ван.

## ЭлячӀунар
Таиланд

**Таиланд** (, *Pratheṣ̄thịy*) — кьиблединни рагъэкъечӀдай патан Азияда авай гьукумат.

Кьилин шегьер — Крунг-Тхеп-Маха-Накхон (ва я *Бангкок*).

## География
Таиланд кьиблени — рагъэкъечӀдай патан Азияда, Индокитай ва Малакка зуростроврал ава. РагъакӀидай патай ам Андаман гьуьлуь ва рагъэкъечӀдай патай — РагъэкъечӀдай Китайдин гьуьлуьн ятари чхуьзва. Виридалайни кеферни кьибле патарин чкайрин арада 1860 км ава. Тамари уьлкведин чилин 10 % кьазва. Таиланд вад регионриз пай жезвайди я: Юкьван, РагъэкъечӀдай патан, Кефер патан, Кеферни — рагъэкъечӀдай патан, Кьибле патан Таиланд.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* Королвал Гьукуматрин сайт
Кертагъ Давдакь

**Кертагъ Давдакь** — дегь Алпан уьлкведа уьмуьр авур мазан, шаир ва философ я.

## Уьмуьрдикай
Ада Къавкъаздин Албаниядин Гирдиман вилаятда уьмуьр авурди я ва Жаванширдин пачагьдин рикӀ алай арифдар тир.

Давдакьан эсеррикай чав «ЧӀехи шарвал Жаваншир кьейила авур ишел» тӀвар алай ясдин чӀал агакьнава. Ам 140 цӀарцӀикай ибарат тир чӀехи шиир я. Шиирда шарвал Жаванширан къамат ганва ва зариди адахъ яс чӀугвазва. И эсердай аквазвайвал, ам теснифнавайди дегьне чирвилер авай, вичин гьиссер къалуриз алакьдай чӀалан устад, кар алакьдай зари я.

Давдакьакай сифте малуматар алпанрин зари ва тарихдин илимдал кӀвалахзавай алим Дасхуьруьнви Моисеян «Албанрин тарих» улубда ганва.

Давдакь эхиримжи йисаралди эрменийри чпин, азербажанри чпин зари яз гьисабзавай. «ЧӀехи шарвал Жаваншир кьейила авур ишел» чав грабар (дегь эрмени) чӀалал кхьенваз агакьнава.

«Эрменийрин Григорьянан килисадин векилри Алпан эдебиятдин имаратар тергзавай ва чпин чӀалаз элкъуьрзавай» — тестикьарзава Азербайжандин академик 3. Буниятова. Азербайжандин алим, профессор М. Жаферзадеди кхьизва: «Азербажандин туьркери Мидияда ва Албанияда ацӀай халкь ва тайифа хьиз уьмуьр авурди туш». Жаваншир кьейила, теснифнавай ясдин чӀал эрмениди кхьин тавунвай хьиз, туьркдини кхьенвач". Алимри тестикьарзава: Кертагъ Давдакь алпан зари я.

Давдакьан «ЧӀехи шарвал Жаваншир кьейила авур ишел» лезги чӀалаз зари Азиз Мирзебегова элкъуьрна ва басмадиз акъудна.

## Чешмеяр
* Каганкатваци М. История агван. — СПБ, 1861.
* Буниятов 3. Азербажан в VII—IX вв. Баку, 1965.
* «Садвал», 1991-йисан 6-7 нумраяр.
* «РикӀин гаф», 1992-йисан 3-4 нумраяр.

## ЭлячӀунар
Чили

**Чили**, официал тӀвар **Республика Чили** () — Кьибле Америкадин кьиблединни рагъакӀидайдан арадин, Лас океандин къерехда чка кьунвай гьукумат.

РагъэкъечӀдай пата Аргентинадихъ галаз, кефер патани Перудихъ ва Боливиядихъ галаз сергьятра ава, рагъакӀидай патарай Лас океандин ятари кьунва.

Кьилин шегьер — Сантьяго. Агьали — 17,25 млн кас.

## География

### Административ паюн

Чили — унитар республика я; какатзава 15 са эхтияр авай — регионар (*Región*) ва 53 провинцияр (*Provincia*).

## Кас
Халкь: 17 248 450 ксар. ЧӀал — испанрин.

Гзафбур чилияр хашпара дин хабарар кьун: хашпара дин католикар — 70 %, протестантар — 15 %, мажусивал ва мас.

## Шикилар

Файл:Desierto Atacama.jpg|Атакама къумлух
Файл:Santiago Skyline.jpg|Сантьяго
Файл:Valparaíso de noche, 2007.jpg|Вальпараисо
Файл:Bernardo ohiggins.png|Бернардо О’Хиггинс
Файл:Clásico 1959.jpg|Футболдин класико Коло-Коло — Универсидад де Чили (1959)


## ЭлячӀунар
* 
* Президентдин сайт  
* Permanent Mission of Chile to the UN  
* Статистика
Франциядин Гвиана

**Франциядин Гвиана**, ва я **Гвиана** () — Кьибле Америкадин кефердинни рагъэкъечӀдай патан арадин Франциядин гьуьлерилай анхъай атай регион ва гьуьлерилай анхъай атай департамент.

РагъэкъечӀдайни кьибле пата Бразилиядихъ галаз, рагъакӀидай пата Суринамдихъ галаз сергьятра ава, кефер патарай Атлантик океандин ятари кьунва.

## Кас
Гзафбур региондин агъалияр хашпара дин хабарар кьун: католикар — 48 %, протестантар — 15 %, Иегьовадин шагьидар — 3,7 %, мусурманар — 4,5 %, иудаистар — 1,3 % ва мас.

## Шикилар

Файл:Ariane.jpg|Куру (космодром)


## ЭлячӀунар
* 
* Франциядин Гвиана
Америка

**Аме́рика** — кьве материкар Кефер Америка ва Кьибле Америка ва гьакӀни мукьвал алай островар (абурук Греландияни акатзава) сад ийизвай дуьньядин пай.

Дуьнядин и пайдиз ЦӀийи Дуьньяни лугьузва. Аквадай гьалда, Америкадиз тӀвар Америго Веспуччи паталай эцигнавайди я.

Адетдалди, дуьньядин и паюна гуьгъуьнин чкаяр хкягъзава: Кефер Америка (АСШ, Канада, Мексика ва абурилай рагъэкъечӀдай пата авай островар), Латин Америка (испан, француз ва португал чӀаларин гьукуматар), Кьибле Америка (Кьибле Америка материкдин уьлквеяр), Юкьван Америка (АСШдилай кьибле пата чка кьунвай, Кефер Америкадиз талукь гьукуматар) ва Кариб гьавиз (Кариб гьуьлуьн островра авай гьукуматар).

## Кефер Америка
*  АСШ
*  Канада
*  Мексика

### Кефер Америкадин аслу чилер
*  Бермудар (ЧӀехибританиядин мулк)
*  Гренландия (Даниядин автономия)
*  Сен-Пьерни Микелон (Франциядин мулк)

## Юкьван Америка
*  Белиз
*  Гватемала
*  Гондурас
*  Коста-Рика
*  Никарагуа
*  Панама
*  Сальвадор

### Кариб гьавиз
*  Антигуа ва Барбуда
*  Багамар
*  Барбадос
*  Гаити
*  Гренада
*  Доминика
*  Доминикадин Республика
*  Куба
*  Сент-Винсент ва Гренадинар
*  Сент-Китс ва Невис
*  Сент-Люсия
*  Тринидад ва Тобаго
*  Ямайка

### Кариб гьавиздин колонияр ва аслу чилер

* Американдин Виргин островар (АСШдин мулк)
* Ангилья (ЧӀехибританиядин мулк)
* Аруба (Нидерландрин мулк)
* Бонэйр (Нидерландрин мулк)
* Британиядин Виргин островар (ЧӀехибританиядин мулк)
* Гваделупа (владение Франции)
* Кайман островар (ЧӀехибританиядин мулк)
* Клиппертон (Франциядин мулк)
* Кюрасао (Нидерландрин мулк)
* Мартиника (Франциядин мулк)
* Монтсеррат (ЧӀехибританиядин мулк)
* Пуэрто-Рико (АСШдин мулк)
* Саба (остров) (Нидерландрин мулк)
* Сен-Бартельми (Франциядин мулк)
* Сен-Мартен (Франциядин мулк)
* Синт-Мартен (Нидерландрин мулк)
* Синт-Эстатиус (Нидерландрин мулк)
* Тёркс ва Кайкос (ЧӀехибританиядин мулк)
* Кьибле Георгия ва Кьибле Сандвич островар (ЧӀехибританиядин мулк)

## Кьибле Америка
*  Аргентина
*  Боливия
*  Бразилия
*  Венесуэла
*  Гайана
*  Колумбия
*  Парагвай
*  Перу
*  Суринам
*  Уругвай
*  Чили
*  Эквадор

### Кьибле Америкадин аслу чилер
*  Фолклен островар (ЧӀехибританиядин мулк)
*  Гвиана (Франциядин мулк)

## Зарият
* Ашкинази Л. А., Гайнер М. Л. Америка без комплексов: Социологические этюды, 2010
* Новосад Елена Вячеславовна. Где-то в Америке: Государственное управление ресурсами, 2007, № 10, с.64-85, текст читать здесь: http://www.proza.ru/2011/01/13/1228 

## ЭлячӀунар
* Описание расположения микрогеографических (континентальных) регионов, географических подрегионов, и отдельных экономик и других групп на официальном сайте ООН
Ярусалим

**Ярусалим** — дуьньядин виридалайни дегь шегьерикай сад, Пудни пак тир улубра тӀвар кьунвай. Исятда Израиль гьукуматдин кьилин шегьер я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Муниципал сайт
Нячанг

**Нячанг** — Вьетнамдин шегьер.
Агьалияр — 0,4 млн. кас.

## ЭлячӀунар

*Nha Trang - Wikivoyage
Экология

**Эколо́гия** (дегь.-грек. οἶκος — яшамиш жезвай чка, кӀвал, мулк ва λόγος — фикир, чирвилер, илим) — чан алай организмрин сад — садахъ галаз ва абур элкъуьрна кьунвай гьаларихъни затӀарихъ галаз алакьа чирзавай илим. И термин, садлагьай сефер 1866-й йисуз вичин «Организмрин умуми морфология» улубда немецви биолог Эрнст Геккельди теклифнай.

## ЭлячӀунар
* 
* Экологиядин журналар
Вунгтау

**Вунгтау** — Вьетнамдин шегьер.

Агьалияр — 0,35 млн кас.

## Шикилар

File:Statue of Jesus in Vung Tau.jpg|Исадин статуя
File:Sau Beach in Vungtau.jpg|Гьуьлуьн къерех
File:Buddha in Vung Tau.JPG|Буддадин статуя


## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Гутум

**Гутум** () — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай кьакьан суван хуьр. «Гутумрин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.

## География
Хуьр Ахцегь райондин кьибле пата, Къавкъаздин Кьилин цӀиргъинин кеферпатан гуьнедал, Гутум вацӀун къерехдал, Азербайжандихъ галаз сергьятдилай 5 км яргъал, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 30 км яргъал ала.

Гутум Ахцегь райондин виридалайни кьакьанда суван хуьр я.

Тарихдал гьалтайла хуьр гуьгъуьнин мягьлейриз чара жезва: *Чухур, Тетешер, Тикъишар, Самагъарар, Хахъар*.

Хуьруьн мукьвал алай тӀебии сергьятар: *Чилихъ, Эгъевже, Хенел, ЦӀаилахъан, Куьней яйлах, Къузай яйлах, Алипаша, Къажал, Челеби, Тулар, Сувун яйлах, ЦӀангур* ва гьакӀни булахар: *Бахтавар булах, Уьхуьндезин булах, Гьезретен булах, ВацӀун булах, Къайиханазин булах.*

## Тарих
Хуьруьн тӀвар *кӀакӀ* мана гузвай араб чӀалан *Кутум* гафуникай арадал атанва.

Хуьруьн бине кутур дуьз тарих гилани малум туш. XVII виш йисалай XIX виш йисал кьван Гутум Ахцегьпарадин азад жемятдик акатзавай ва Ахцегьпара-2 хуьруьн жемятрин садвалдин пай тир. Урусатдин Империядик Гутум 1839 йисуз акатзава, гьа чӀавуз хуьр цӀийиз арадал гъанвай Дагъустан вилаятдин Самур округдик квай. Хин хуьруьхъ галаз Хинерин хуьруьнжемятдик акатзавай. 1929 йисалай Ахцегь райондин составдик ква. 1930 йисуз гутумвияр Хинерин къарагъуна иштирак авунай.

ЧӀехи Ватандин Дяве чӀавуз, фронтдиз 19 гутумви фенай, абурукай 8 элкъвена хтаначир. 1972 йисуз хуьр электричестводив таъминарнай, 1982 йисуз хуьруьз рехъ чӀугунай. 1980 йисара хуьре 14000 лапагар, 250 карч алай чӀехи мал ва 150 балкӀан авай. Амма алай чӀавуз Гутумра 1650 — лапагар, 190 — карч алай чӀехи малар ва 3 — балкӀан ава.

## Агьалияр
Йисариз килигна Гутум хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 339 касди уьмуьр ийизвай. Вири лезгияр, суни-мусурманар я.

Тарихдал гьалтайла Гутумвияр гъуьгъуьнин сихилриз пай жезва: *Газанар, Заманар, Цуругъар, Мухтарар, Тетешер, Къаргъаяр, Аташар, Качалар, Къулияр*.

## Инфраструктура
XIX виш йисан мискӀин, Гутумрин кьилин мектеб, «Гутум-яд» завод, клуб, улубхана, фельдшерни — акушервилин пункт.

## ТӀвар-ван авай ксар
Гьусейнрин Юнус Имамдин хва — ушу — саньда спортдин жуьредин дуьньядин чемпион.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Фото-шикилар
* Ахцегь райондин сайтуна Гутум хуьруькай малуматар
Юлий Цезарь

**Юлий Цезарь** (;  — ) — Дегь Рим гьукуматдин къуллугъхъан, кьушунхъан, Римдин патриций.

## Кельтар къачур саягъ
Сенатди Цезарь Трансалпин Галлиядиз ракъурнавай регьбервилиз. Ада ана авай халкьар муьжуьд йисан къене вири гатана Риман республикадик кутуна. Галлия къачурла ам гьуьляй тӀуьз фена Британиядиз. Гьана авай халкьарихъ галаз дявеяр тухвана къенин Англиядинни Уэльсан чилер Риман гьукуматдик кутуна.

## Кьиникь
49 йисуз ч.э.в. Цезарь вичин кӀваляй экъечӀна фена Сенатдиз. Рекьяй фирла адаз са кси лугьузвай, Цезарь рекьиз кӀанзвайди, ада гафни лугьун тавуна вилик фена. Сенатдиз атайла, ам вичин чкадал ацукьна. Сад лагьана сенаторар адан патаг кӀватӀ хьана. Абурукай сада Цезарьивай са затӀ тӀалабна. Цезаря адаз ваъ лагьана. Адани вичиг гвай чукӀул ахъайна Цезаряз сена. Гьадалай кьулухъ мад 14 кси адаз сена чукӀулар. Абурук квай Брут, Цезаряз хайи хтул хьиз авайди. Гьадани Цезаряз сена чукӀул. Адалай кьулухъ Цезарь Сенатдин кӀвале авай Помпеян статуядин кӀвачерик аватна иви авахьна кьена. И кар акурла, и кьиникьдик квачир сенаторриз кичӀе хьана катна.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Сарфунъял

**Сарфунъял**, гьакӀни **Самур цӀиргъ** —  Дагъустандин кьибле пата авай суварин чӀул, кьиблени-рагъакӀидай патай кеферни-рагъэкъечӀдай патаз 193 километр яргъи хьанва. Виридалайни кьакьан чка Алахундаг (3849 м) сув я. Виридалайни агъуз тир чка Хаки (1049 м) сув я. 

## Алай чка
Самур цӀиргъ Дагъустандин кьибле патал алайди я, Рутул, Ахцегь, Агъул, Кьурагь, Мегьарамдхуьруьнни СтӀал-Сулейманан районрай тӀуз физавайди я. ЦӀиргъен кьибле патахъай Самур вацӀ авахьзава.

## КӀукӀар
Самур цӀиргъел ала гуьгъуьнин суван кьилер: Кьурусув (3837 м), Амирсундухикьил (3826 м), Курапсув (3724 м), Амир (3778 м), Унасув (3695 м), Грысал (3534 м), Ялахъ(3004), Гетинкьил (2788 м).

## Баянар

## ЭлячӀунар
Стивен Кинг

**Стивен Кинг** (; 1947 йисан 21 сентябрь, Портленд, штат Мэн) — америкадин кхьираг.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Стивен Кингдин официал сайт
* Урусатдин фан-клуб
* Урусатдин сайт
* Зурба Кингдин цикл «МичӀи минара»
ПӀатӀар

**ПӀатӀ** — пӀатӀархьтинбур хзандиз талукь тир са шумуд жуьре нуькӀвер. Дуьньяда пӀатӀарин вирини — вири 110 жуьре ава. ПӀатӀар гегьенш чкайриз чӀканва, са Урусатда абурун 30 жуьре аваз я. ПӀатӀран эркекдиз **кӀек пӀатӀ** лугьузвайди я. ПӀатӀархьтинбур хзандиз гьакӀни къугьарни къазар талукь я.

ПӀатӀар — юкьван ва гъвечӀи алцумдин, куьруь гардан авай нуькӀ я. ЦӀакулрин рангар жуьреба — жуьре я, пӀатӀарин жуьрейрин гзафбурун луварин винел кьетӀен «гуьзгуь» авайди я.
 
КӀвалин пӀатӀар, кьил къацу пӀатӀдикай арадал атанвайди я. КӀвалин кӀек — пӀатӀарин юкьван заланвал 3 — 4 кг, пӀатӀарин — 2-3,5 кг.

## Литература
*
Ирак

**Ирак** ва я **Республика Ирак** (, ) — РагъакӀидай Азияда авай гьукумат я.

## География

### Административ паюн

Ирак — федератив республика я; 18 — мугьафазар (провинцияр) (; muḥāfaẓä) акатзава.

## ЭлячӀунар
* Статистика
Владимир Ильич Ленин

**Владимир Ильич Ульянов** (1870—1924) — Урусатдинни Советрин политикни революционер, Советрин гьукуматдин бине эцигайди. Октябрдин революция тешкил, Марксист, публицист я.

## Уьмуьрдикай
Владимир Ульянов 1870-й йисуз дидедиз Симбирск шегьерда хьана. ГьакӀ ятӀани 1917-й йиса Октябрдин революция хьайила ам адан чӀехибурукай сад тир. Кьена 1924-й йисуз.

## Баянар

## Эдебият
* 
* 

## ЭлячӀунар
* 
* 
* 
*
Мишель Платини

**Мишель Платини** () (дидедиз хьана 1945 йисан 21 июндиз (кьамуг), Жёф, Мёртни Мозель департамент, Лотарингия) — французрин футболист, зур хуьдайдини тренер я. Гилан УЕФА президент я.

Мишель Платини чӀехи XX вишийсан Франциядин виридалайни хъсан футболист я. 1984-й йисан футболдай европадин чемпионатдин гъалиб.

## Титулар

### Футболист яз
 **[[Сент-Этьен (футболдин клуб)|Сент-Этьен]]**:
* 1981-й йисан Франциядин чемпионатдин гъалиб (1)
* 1978-й йисан Франциядин кубок гвай кас (1)

 **[[Ювентус]]**:
* 1984/85-й йисан Европадин чемпионрин кубокдин гвай кас (1)
* 1983/84-й йисан Гвай касардин кубокдин гъалиб (1)
* 1985-й йисан Европадин Суперкубок гвай кас (1)
* 1985-й йисан Гьукуматар ара (Интерконтиненталдин) кубок гвай кас (1)
* 1984, 1986-й йисан Италиядин чемпионатдин гъалиб (2)
* 1983-й йисан Италиядин кубок гвай кас (1)

 **[[Франциядин футболдай кӀватӀур|**Франция**]]**:
* 1984-й йисан европадин чемпионатдин гъалиб
* 1986-й йисан дуьньядин чемпионатдин кишпир призёр

## Агалкьунар

### Футболист яз
* 1983, 1984, 1985-й ийсан Европадин виридалайни хъсан футболист.
* Гьуьрметдин легион Ордендин кавалер: 1985 — Шевалье, 1988 — Офицер
* Франциядин чӀехи ччара уьлкведин футболист (2): 1976, 1977
* ФИФА 100 сиягь гьахьун
* 1983, 1984, 1985 йисан италиядин чемпионатдин виридалайни хъсан бомбардир
* 1984-й йисан европадин чемпионатдин виридалайни хъсан футболист
* 1984-й йисан европадин чемпионатдин виридалайни хъсан бомбардир: 9 голар
* Европадин чемпионатдин виридалайни хъсан бомбардир: 9 голар

## Статистика

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* Биография 
* Франциядин кӀватӀурда статистика
Дегь Мисри

**Дегьвилин Мисри** (; *Айгюптос*) — Африкадин кефердинни рагъэкъечӀдай патан дегь чӀавуз гьукумат, чӀехи пай къенин Мисри тӀвар алай гьукуматдин чилерал. Дегь Мисри Нил вацӀун дереда авайди тир. Мисрида авай пирамидаярни Сфинкс гьа чӀавуз эцигнавайбур тир.

## Тарих
* ~ 3000 йис чи э.в. — Менес фараонди Мисри кӀватӀна, адалай эгечӀзвайди я фад паччагьвал, винемисридин Тисада кьилин шегьер авай.
* ~ 2700 йиса чи э.в. — Дегь паччагьдин кьил кутур чӀав я, агъамисридин Мемфисда кьилин шегьер авай.
* ~ 2000 йис чи э.в. — Мисридин кьиспесдин цӀийи чӀав, Юкьван паччагьвал, гила мад винемисрида авай Фиварда кьилин шегьер авай.
* 1700 чи э.в. — гиксосар Мисридиз атана. 1274 чи э.в. — Кадешдивай женг. 1279 чи э.в.—1213 чи э.в. — II Рамсес Мисри кьиле тухун.
* 670 йис чи э.в. — Мисри къачуна Ассириядин паччагьди Асархаддона.
* 655 йис чи э.в. — ассирийвияр къисена I Псамметихди, мадни ада эхиримжи дам Дегь Мисридин гьукумат арадал гъана Саисда кьилин шегьер авай. 525 чи э.в. — Мисри къачуна фарси паччагьди Камбиза II. 332 йис чи э.в. — Искандер Македонжув Мисри къачуна. Искендерия эцигнава. 305 йис чи э.в. — 30 йис чи э.в. — грекрин паччагьвилин сихил Птолемейрин Мисрида.
* 30 йис чи э.в. — 395 йис — Мисри Дегь Риман къене ава. I вишйис — хашпересвал ксарин кьулуз атана. 395—645 — Мисри Византиядин къене ава. 451 — коптрин дин арадиз атана.

## Меденият

## ЭлячӀунар
Русскоязычные сайты:
* Ancient Egypt: History and Chronology  
* Digital Egypt for Universities  
* Тутанхамон Insecula сайтда авай  
* Ассоциация по изучению Древнего Египта «Маат» , Москва 
* Центр египтологических исследований РАН 
* Дегьвилин Мисридин дин, тарихни меденият 
* The HIEROGLYPHICA Project  
* Египтологиядин изборник
Физика

**Физика** (дегь.-грек. φύσις — тӀебиат) — тӀебиатдикай макитрин (илимрин) са хел, материал затӀарин аламдин эволюция, вилик финиф ва туькӀуьрун тайинарзавай, гзафни — гзаф умуми ва асул дибдин къанунар чирзавай макит (илим).

## Физикадин хилер

### Макроскопик физика
* Механика
** Классик механика
** Релятивист механика
** Механика сплошных сред
*** Гидродинамика
*** Акустика
* Термодинамика
* Оптика
** Физикадин оптика
** Кристаллооптика
** Молекуляр оптика
** Нелинейная оптика
* Электродинамика
** Электродинамика сплошных сред
** Магнитогидродинамика
** Электрогидродинамика

### Микроскопик физика

* Статистикадин физика
** Статистикадин механика
* Физика конденсированных сред
** Физика твёрдого тела
** Физика жидкостей
** Физика атомов и молекул
** Физика наноструктур
* Квантовая физика
** Квантовая механика
** Квантовая теория поля
** Квантовая электродинамика
** Квантовая хромодинамика
** Теория струн
* Ядерная физика
** Физика гиперядер
* Физика высоких энергий
* Физика элементарных частиц

### Разделы физики на стыке наук
* Агрофизика
* Акустооптика
* Астрофизика
* Биофизика
* Геофизика
* Космология
* Математическая физика
* Материаловедение
* Медицинская физика
* Радиофизика
* Техническая физика
* Теория колебаний
* Теория динамических систем
* Химическая физика
* Физика атмосферы
* Физика плазмы
* Физическая химия
* Физика Земли

## Виридалай метлеб авай журналар
Урусатдин
* Успехи физических наук (УФН)
* Журнал экспериментальной и теоретической физики (ЖЭТФ)
* Письма в ЖЭТФ
* Теоретическая и математическая физика

Гъурбатдин
* Nature Physics
* Журналы Американского физического общества
** Physics — короткие обзорные статьи по результатам, опубликованным в других журналах общества.
** Reviews of Modern Physics (RMP) Публикует обзорные статьи по большим разделам физики
** Physical Review Letters (PRL) Наиболее престижный (после Nature и Science) журнал: короткие статьи по новейшим исследованиям
** Physical Review (A,B,C,D,E) Статьи разного формата, более подробные, но менее оперативно публикуемые, чем в Phys. Rev. Lett.
** Annals of Physics
* Журналар Американского института физики
** Physics Today
** Applied Physics Letters (APL)
** Journal of Applied Physics
* Европадин журналар
** Journal of Physics (A, B, C …)
*** Journal of Physics A: Mathematical and Theoretical
*** Journal of Physics: Condensed Matter
** New Journal of Physics
** Physica (A, B, C …)
*** Physica A
** Physics Letters A
** Europhysics Letters
** Zeitschrift für Physik Именно в этом журнале публиковались Эйнштейн, Гейзенберг, Планк…
** Nuovo cimento (A, B, C …)
** Foundations of Physics
* Макитдин (илимдин) журналар
** Квант
** Physics World
Магьатма Ганди

**Могьанда́с Карамча́нд «Магьа́тма» Га́нди** ( — ) — Индиядин политикни философ, Индиядин Халкьдин Конгресс партиядин кьил.

## Эдебият
*  

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Библиотека  
* Биография
Теодор Киттелсен

**Теодор Северин Киттелсен** (,  — ) норвеж художник, график ва иллуьстратор, жуван пейжазривни мифологиядиз аид шикилирийни галаз машгуьр я. Садлагьай чкада троллирин шикилар я.

## Шикилар

Файл:Kittelsen - Nøkken (Nasjonalmuseet)2.jpg|*Nøkken*, 1887-92
Файл:Theodor Kittelsen - Sjøtrollet, 1887 (The Sea Troll).jpg|*Sjøtrollet*, 1887
Файл:Theodor Kittelsen - Røst, 1890 (From the Island Roest).jpg|*Røst*, 1890
Файл:Theodor Kittelsen - Det rusler og tusler rasler og tasler, 1900 (Creepy, Crawly, Rustling, Bustling).jpg|*Det rusler og tusler rasler og tasler*, 1900
Файл:Theodor Kittelsen - Kornstaur i måneskinn, ca 1900 (Stooks of Corn in Moonlight).jpg|*Kornstaur i måneskinn*, ca. 1900
Файл:Theodor Kittelsen - Skogtroll, 1906 (Forest Troll).jpg|*Skogtroll*, 1906
Файл:Theodor Kittelsen - Hakkespett, 1912 (Woodpecker).jpg|*Hakkespett*, 1912


## ЭлячӀунар
*
Атлухан

**Атлухан** () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Кузун хъишлахрин» хуьруьнсоветдик акатзава. 

## География
Хуьр КцӀар райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 9 км яргъал ала.

## Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.

## Тарих

## Баянар

## ЭлячӀунар
Бала КцӀар

**Бала КцӀар** () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Бала КцӀарин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.

## Жугърафия
Хуьр КцӀар райондин кьибле пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 1 км яргъал ала.

Бала КцӀарин мягьлейрин тӀварар (ойконимар): *Агъа мягьле, Вини мягьле, МискӀиндин пад.*
## Тарих
## Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири азербайжанар, шии-мусурманар я.

Бала КцӀара агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: *Жанияр, Къурбалияр .*

## Баянар

## ЭлячӀунар
Бидиркъеле

**Бидиркъеле** () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Бала КцӀарин» хуьруьнсоветдик акатзава.

## Жугърафия
Хуьр КцӀар райондин кьибле пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 8 км яргъал ала.

Бидиркъеле хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): *Агъа аралух, Къарабаг мягьле, Вини мягьле, Агъа мягьле, Вини аралух.*
## Тарих

## Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.

Бидиркъеле хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: *Лагьичар, Татар, ШутӀар, ТипӀер, Тугьулар .*

## Баянар

## ЭлячӀунар
ПитӀишхуьр

**ПитӀишхуьр, ПӀитӀишкӀеле** () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. Манкъулид хуьруьнсовет  акатзава. 

## География
Хуьр КцӀар райондин юкьван пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 13 км яргъал ала.

ПитӀишхуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): *Агъа мягьле, Вини мягьле, Пелен мягьле, Кайи чин.*

## Тарих

## Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.

ПитӀишхуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: *Кенцемар, Шамшамар, Цемеяр, Хунчаяр, Перцив векь ядайбур, Мирзеханар, Кичидинбур, Кимицар .*

## ТӀвар-ван авай ксар
* Ашукь Нуьсрет — лезги мазан ва шаир. 
## Баянар

## ЭлячӀунар
Вини Калунхуьр

**Вини Калунхуьр** () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Вини Калунхуьруьнсоветдик» акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.

## География
Хуьр КцӀар райондин кефер пата, Самур вацӀун къерехдихъ, Дагъустандин Мегьарамдхуьруьн райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 40 км яргъал ала.

Вини Калунхуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): *Кьасуман мягьле, ПӀирен мягьле, ЧагьутӀан мягьле.*
## Тарих
Хуьруьн бине са кьадар агъадиз куьч хьанвай ЦӀуру Вини Калунхуьруьн эгьлийри кутунай.

## Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.

Вини Калунхуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: *Рехецар, Ханар, Таравар, Шидияр .*

## Баянар

## ЭлячӀунар
Аваран

**Аваран** () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр я. «Аваран» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.

## География
Хуьр КцӀар райондин кьибле пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 6 км яргъал ала. Аваран хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): *Регъуьн мягьле, Сирт мягьле.* 

Хуьре Фиалка тӀвар галай вир ава.

## Тарих
Хуьруьн агъсакъалрин эхтилатриз килигна, Дагъустандин Кьурагь райондин Бахцугъ хуьруьн агьалияр Урусатдин Империя чӀавуз Аварандиз куьч хьанай. Идаз субут, Аваран хуьруьнни Бахцугъ хуьруьн сихилрин тӀварар сад тирди я .

## Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.

Аваран хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: *Башар, Алияр, Хушумар, ЦӀаралар, Тумакьар .*
## ТӀвар-ван авай ксар
* Алиханов Акиф Низамединан хва — лезги шаир, публицист.
* Малла Агьмед ал Аварани — XVIII виш йисуз уьмуьр авур лезги алим, диндар ва шаир.
* Нурметова Саимат Гьамидан руш — лезги шаир.
* Шайдаев Ядуллагь — лезги шаир ва кар алакьдай муаллим.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Гьесенкъеле (КцӀар район)

**Гьесенкъеле** () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Бала КцӀарин» хуьруьнсоветдик акатзава.

## География
Хуьр КцӀар райондин кьибле пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 2 км яргъал, КцӀар вацӀун къерехдихъ гала.

## Агьалияр
Хуьруьн агьалияр лезгийрихъни азербайжанарихъ галаз акахьайди я, суни ва шии-мусурманар я.

## Тарих

## Баянар

## ЭлячӀунар
Вини Лакар

**Вини Лакар** () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Хурай» хуьруьнсоветдик акатзава.

## География
Хуьр КцӀар райондин кьибле пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 17 км яргъал, КцӀар вацӀун къерехдихъ гала.

## ТӀвар-ван авай ксар
1923 йисуз и хуьре, СССРдин кьегьал Велийрин Мирзе дидедиз хьанай .

## Баянар

## ЭлячӀунар
Кузун

**Кузун** () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай сувун хуьр. «Кузун» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.

## География
Хуьр КцӀар райондин рагъакӀидай пата, Шагь сувун ценерив, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 32 км яргъал ала.

Хуьряй КичӀен сувал хкаж жезвай альпинистрин рехъ эгечӀзава .

## Тарих
Хуьруьн эгьлияр са кьадар арандиз куьч хьана, Хъачмаз райондихъ галаз сергьятдин мукьвал Кузун хъишлах хуьр арадал гъанай.

## Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.

Кузунра агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: *Немецар, Талакар, Гьезерар, Къадияр .*

## Баянар

## ЭлячӀунар
Зинданмуругъ хъишлах

**Зинданмуругъ хъишлах** () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Кузун хъишлахрин» хуьруьнсоветдик акатзава.

## География
Хуьр КцӀар райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 30 км яргъал ала.

Зинданмуругъ хъишлахдин мягьлейрин тӀварар (ойконимар): *Вини мягьле, Агъа мягьле, Шихкъайибан мягьле.*
## Тарих
Хуьруьн бине са кьадар арандиз куьч хьанвай Зинданмуругъ хуьруьн эгьлийри кутунай.

## Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я. 

Зинданмуругъ хъишлахда агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: ''Меанар, Мегьтияр, Татахар, Якъубар, Кемечар .
'
## Баянар

## ЭлячӀунар
Къалажух (КцӀар район)

**Къалажух** () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай сувун хуьр. «Къалажух» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.

## География
Хуьр КцӀар райондин кьибле пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 17 км яргъал ала.

## Тарих

## Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.

Къалажухда агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: *Мегьтияр, Мензифар, Улуяр, Машахар, БалбутӀар, Самалчияр, Небияр, КьецӀилар, Тачанар .*

## ТӀвар-ван авай ксар
* И хуьре 1953 йисан 30-мартдиз лезги зари Керимрин Седакъет Къайинбеган руш дидедиз хьанва.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Къаратуба

**Къаратуба** () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Ширвановка» хуьруьнсоветдик акатзава. 

## География
Хуьр КцӀар райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 28 км яргъал ала.

Къаратуба хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): *Агъа пад, Вини пад.*

## Тарих

## Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.

Къаратуба хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: *Къаратар, Керимар, Мегьамедалияр .*
## Баянар

## ЭлячӀунар
Лацар (КцӀар район)

**Лацар** () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай кьакьан суван хуьр. «Кузун» хуьруьнсоветдик акатзава. Азербайжандин туризмдин хуьрерикай сад я.

## География
Хуьр КцӀар райондин рагъакӀидай пата, ЧӀехи Къавкъаздин хушарал, Гъуцар сувун ценерив, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 34 км яргъал ала. Хуьруьхъ гзаф иер тӀебият ква. Лацарин чар-чарриз килигиз республикадин вири пипӀерай къвезвайди я.

Лацар хуьре чкайрин тӀварар (ойконимар): *КӀелет-Лацар.*

## Тарих

## Агьалияр
Хуьруьн 26 кӀвале тахминан 130 касди уьмуьр ийизва. Агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я. Хуьурьунэгьлияр асул гьисабдалди малдарвилел алахънавайди я.

Лацар хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: *КӀекрез чирайбур, Шатдинбур, Хинелугъар, Тачанар, Рух калчукайбур .*

## Инфраструктура
Хуьр Кеферпатан Азербайжанда кӀвенкӀве аваз физвай туризмдин юкьварикай сад я. Лацарин кьилихъ галай ял ягъунин «Сувар» базадиз дуьньядин вири патарихъай къвезвай туристрин кьадар йисандавай пара жезва. 2012 йисан 11-12-февралдиз Лацар хуьре мурк кьунвай чар-чардиз акьахунай республикадин ахъа чемпионат кьиле фена. Акъажунра Азербайжандин, Урусатдин, Турциядин ва Ирандин 90-дав агакьна спортсменри иштиракна. Ина 20-далай виниз клубрин векилри гьуьжетарна. Кьве юкъуз кьиле фейи ахъа чемпионатда КцӀарин спортсменрини чпихъ чӀехи алакьунар авайди субутна .

Хуьре са кьуд йисан мектеб кардик ква.

Респудликадин виридалайни чӀехи тӀебиятдин парк тир Шагьдагъдин Милли Паркдиз гьахьунинни-контрольдин пост Лацар хуьре туькӀуьрнай.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Къаяхуьр

**Къаяхуьр** () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Къаяхуьруьнсоветдик» акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.

## География
Хуьр КцӀар райондин кьибле пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердин мукьув, КцӀар вацӀун муькуь патахъ гала.

Къаяхуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): *Агъа мягьле, Вини мягьле.*

## Тарих

## Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.

Къаяхуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: *Къурушар ([[Къуруш]] хуьряй куьч хьанвайбурун несилар), Къележугъар ([[Къалажух (Докъузпара район)|Къалажух]] хуьряй куьч хьанвайбурун несилар) .*
## Баянар

## ЭлячӀунар
Донгхой

**Донгхой** () — Вьетнамдин шегьер.

Агьалияр — 108 агъзур кас.

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Нежефхуьр

**Нежефхуьр** () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Хуьлуьхърин» хуьруьнсоветдик акатзава.

## География
Хуьр КцӀар райондин кефер пата, Дагъустандихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 28 км яргъал ала.

Нежефхуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): *Агъа мягьле, Вини мягьле, Юкьван мягьле.*

## Тарих
Нежефхуьруьнвийри са кьадар арандиз куьч хьана цӀийи Нежефхуьруба хуьр кутунай.

## Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.

Нежефхуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: * Татар, Абасар, Алияр, ЦӀегьрен кӀуртар, Пуларар — Денежные, Кижер .*
## Баянар

## ЭлячӀунар