open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хуьруьн майишат

**Хуьруьн майишат** — экономикадин хел. Хуьруьн майиштар дуьньядин гьар гьукуматда авайди я.

Советрин девирда хуьруьн майишат пара вилик фенвай. Хуьруьн колхоз, миллионер тӀвар къачуна, вири Советрин ГалкӀда машгьур хьанвай.

## Хуьруьн майишатдин структура
* набататар цунин кар
* къарникъузар цунин кар
* малдарвал

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* FAO Statistical Yearbook 2012
Муьршуьдуба

**Муьршуьдуба** — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр. И муниципалитетдик вич Муьршуьдуба хуьр ва Сабируба хуьр акатзава.

## Агьалияр
Хуьруьн агьали — 1,672 касди туькӀуьрзава. Бязи чешмейра хуьре лезгияр, азербайжанвиярни татар яшамиш жезва.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Хъачмаз райондин официал сайт
*
Муьшкуьр (Хъачмаз район)

**Муьшкуьр**, 1999 - й йисал кьван **Павловка** — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр. И муниципалитетдик вич Муьшкуьр хуьр, Муьзефферуба ва Муьшвиг хуьрер акатзава. 

1999 - й йисуз, къвалав чка кьунвай Гасабовка ва Екатериновка хуьрер Муьшкуьр хуьруьк акахьна сад хьанвай. 

## Агьалияр
Хуьруьн агьали —  3,020 касди туькӀуьрзава.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Хъачмаз райондин официал сайт
*
Ниязуба

**Ниязуба**, вилик **Низовая**, **Михайловка** — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр.

1992 - й йисал кьван — **Низовая** хуьр Низовинский хуьруьн советдин юкь тир.

## География
### Алай чка
Хуьр Самур - Девечи кьулувалда, Хъачмаз шегьердилай рагъэкъечӀдай пата Кудиал вацӀун сиве чка кьунвайди я.

## Агьалияр
Хуьруьн агьали — 1,352 касди туькӀуьрзава. Миллетар: азербайжанар, татар, урусар ва муькуьбур.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Хъачмаз райондин официал сайт
*
Нережан

**Нережан** — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр.

## География
### Алай чка
Хуьр КцӀарвацӀ вацӀун эрчӀи къерехда чка кьунвайди я.

## Агьалияр
Хуьруьн агьали — 2,692 касди туькӀуьрзава. Хуьре азербайжанарни татар амукьзавайди я.

## Экономика
Хуьруьн кьене бегьем кьадарда туьквенар, чайдин кӀвалер, кьве аптека, гъуьр гьасилзавай фабрика, чӀарар кьадай кӀвал, якӀун магазин ва хуьруьн экономикадиз талукь тир муькуь хилерни кардик ква.

## Чирвилер
2009 - й йисуз ина Жабиев Жавидан тӀварунихъ галай цӀийи мектеб эцигнавайди я.
## ЭлячӀунар
* Хъачмаз райондин официал сайт
*
Падар (Хъачмаз)

**Падар** — Азербайжандин Хъачмаз районда авай, Армудпадар муниципалитетдик акатзавай хуьр.

## География
### Алай чка
Хуьр Самур - Девечи кьулувалда, Хъачмаз шегьердилай кьиблединни - рагъакӀидай пата чка кьунвайди я.

## Агьалияр
### Миллетар
Гзаф миллетрин хуьр я, ина азербайжанар, татар, лезгияр ва муькуьбур санал уьмуьр гьалзава.

### Динар
Диндал гьалтайла, хуьруьн агьалидин чӀехи пай (азербайжанвияр, татар) шийи - мусурманар, гъвечӀи пай (лезгияр, кърызар, ва муькуьбур) — суьнни - мусурманар я.

## ЭлячӀунар
* Хъачмаз райондин официал сайт
*
Сабируба

**Сабируба** — Азербайжандин Хъачмаз районда авай, Муьршуьдуба муниципалитетдик акатзавай хуьр.

## ЭлячӀунар
* Хъачмаз райондин официал сайт
*
Гымылхъишлах (Хъачмаз)

**Гымылхъишлах** — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр. И муниципалитетдик вич Гымылхъишлах хуьр, Мирземугьаммадхъишлах ва Шихар хуьрер акатзава.

## Агьалияр
Хуьруьн агьалияр — 2,790 касди туькӀуьрзава.

## ЭлячӀунар
* Хъачмаз райондин официал сайт
*
Гыраглы (Хъачмаз)

**Гыраглы** — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Агъаширинуба муниципалитетдик акатзава.

## ЭлячӀунар
* Хъачмаз райондин официал сайт
*
ЦӀийикъазма

**ЦӀийикъазма**, гьакӀни **СтӀуркъазма** — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. 

## ЭлячӀунар
* Хъачмаз райондин официал сайт
*
Гьасанкъужа

**Гьасанкъужа** — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. 

## ЭлячӀунар
* Хъачмаз райондин официал сайт
*
3-лагьай Ялама

**3-лагьай Ялама**, **Шимал** — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. Набран муниципалитетдин пай.

## ЭлячӀунар
* Хъачмаз райондин официал сайт
*
КьепӀир Къазмаяр

**КьепӀир Къазмаяр** () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «КьепӀир Къазмайрин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.

## География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин кьиблединни-рагъэкъечӀдай пата, Азербайжандихъ галаз сергьятдин мукьвал, Самур вацӀун эрчӀи кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 22,3 км яргъал, Каспи гьуьлелай 16 км яргъал ала. КьепӀир Къазмаяр, Кучун Къазмаяр ва ГазардкӀам Къазмаяр хуьрер сад-садахъ гилиг хьана сад хьанвайди я. Хуьруьн чилерин майдан — 29 км² я.

## Тарих
КьепӀир Къазмайрин тарих вичин бинедин КьепӀир хуьруьхъ галкӀанва.

Хуьруьн бине, 1878 йисалай 1930 йисал кьван Кьурагь райондин суван КьепӀир хуьряй арандиз куьч хьанвай эгьлийри кутунай. КьепӀир Къазмайрилай гъейри, кьепӀирвийри Ярукьвалар хуьрни арадал гъанвай. 1966 йисан чукӀурдай чилин зурзунрилай кьулухъ иниз Кьурагь райондин Хуьрехуьруьн са пай куьч хьанвай. Гила хуьре кьепӀирвийрилай гъейри Кьурагь райондин Хуьрехуьруьнни Кукваз хуьруьн, Докъузпара райондин КӀама Кучун хуьруьн ва Рутул райондин Вруш хуьруьн (рутулар) эгьлиярни ава. 

1936 йисуз хуьре пуд классрин кабинетар авай сифте кьилин мектеб эцигнай. 1948 йисуз и мектеб сифте ирид йисан мектебдиз, гуьгъуьнлайни юкьван мектебдиз элкъуьрнай 

1966 йисуз КьепӀир Къазмаяр, Кучун Къазмаяр ва ГазардкӀам Къазмаяр «Яру Октябрь» колхоздин составдик акатнай. Гьа а йисузни «Яру Октябрь» колхоз цӀийикӀа туьхкӀуьрна «Мирный» колхоз арадал гъанвай. А чӀавуз хуьр электричестводив таъмин хьанай, радио кӀвалахзавай.

Къе КьепӀир Къазмаяр, райондин вилик физвай абад хуьрерикай сад я. Хуьре хуьруьн администрациядин мукьвал кирпичар атӀузвай завод, чехирдин завод, идарадин азархана, 400 кас гьакьарзавай шадвилерин кӀвал, юкьван мектеб, мискӀин, фельдшервилинни-акушервилин пункт кардик ква, кафеяр, барар туьквенар ава. Хуьруьн къваларив гегьенш чӀурар, ципицӀрин багъар, чуьхверрин, хутарин, алучайрин, ичерин мулкар, цанвай никӀер экӀя хьанва. 

2007 йисуз «Мирный» колхозди вичин уьмуьр акьалтӀарна, адан майишатар кьилдин иесийриз маса хганай. 1995 йисуз хуьруьз газдинни цин гунгар чӀугунай, кьилин куьчедиз асфальт янай.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1 982 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, КьепӀир хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 1 932 кас тир. 

Хуьре лезгийрилай гъейри, маса суван хуьрерай куьч хьанвай миллетарни ава, ибур: рутулар, агъулар, табасаранар, аварар я. Абурун виридаз лезги чӀал хайи чӀалан дережада чизва ва бинедин агьалидихъ галаз акахьна абурувай чара жезвач.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* «Lezgi-yar» сайтуна КьепӀир Къазмайрикай гегьенш малуматар
* КьепӀир Къазмайрин ЮЧМ
Хъачмаз

**Хъачмаз** — Азербайжандин кефер пата авай шегьер. Хъачмаз райондин административ юкь. Кудиал вацӀал чка кьунвайди я.

## Агьалияр
Шегьердин агьали саки 40 агъзур касди туькӀуьрзава. Ина лезгияр, татар, урусар, азербайжанвияр, туьрквер ва Шагьдагъ группадин халкьар (кърызар, жекар ва мсб.) хьтин миллетар яшамиш жезва.

## ТӀвар-ван авай ксар
* Хъачмаз Саид-эфенди — XIX виш йисуз уьмуьр авур лезги зари ва алим.

## Стхавилин шегьерар
*  Кьвевар, Урусат
*  Ялта, Урусат

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Хъачмаз ва Хъачмаз райондикай сайт 
* Хъачмаз райондин официал сайт
Азадугъли

**Гъугъанар, Агъа Гъугъан, Азадугъли** () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Азадугъли» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

## География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин кефердинни-рагъэкъечӀдай пата, дуьз Дербент райондихъ галаз сергьятдал, Кьулан вацӀун чапла кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 39,5 км яргъал ала.

## Тарих
ЛукӀар хуьруьз Дербентдай 30 лукӀ хзанар куьчарнай. Туьрк чӀалал «Кул» - «ЛукӀ» лагьай чӀал я. «Куллар» гзафвилин форма я. Голландви сиягьатхъан Ян Стрейса вичин гъилив кхьей тарихдин документра къейд ийизва хьи, девлет авай ксари, чпиз сувабар къазанмишун патал а лукӀар пулунихъ къачуна тухвана абуруз азадвал багъишзавай. Азад хьайи лукӀари чпиз мукьварал Азадугъли хуьр арадал гъанвай. Фарс чӀалал «Азад» - «Азад», туьрк чӀалал «Оглы» - «Хва» лагьай чӀал я, яни «Азад хва».

XIX виш йисан 1864 йисуз Азадугъли хуьр вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Уллу магьалдиз талукь тир. ЛукӀар, Нюгди ва Салик хуьрерихъ галаз ЛукӀарин хуьруьнжемятдик акатзавай.

## Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1707 касди уьмуьр гьалзавай . 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 1697 кас тир . 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 1656 кас тир . Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Азадугъли хуьруьн агьалидин кьадар, вири азербайжанар яз 36 кас тир.

## ТӀвар-ван авай ксар
* Агьмедханов Тажидин Жабраилан хва — лезги шаир ва публицист.
## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин официал сайт
Венесуэла

**Венесуэла** (тамам тӀвар — **Боливарвилин Республика Венесуэла** () — Кьиблепатан Америкада авай гьукумат. Латин Америкадин уьлквейрик акатзава. Венесуэла Испаниядин колония хьиз бине кьунвайди тир. Кьилин шегьер Каракас я.

## География
Гьукумат Кьибле Америкадин кефер пата чка кьунвайди я. Кефер патай Кариб гьуьлуьнни Атлантик океандин ятари кьунва, рагъэкъечӀдай патай — Гайанадихъ, кьибле патай — Бразилиядихъ ва рагъакӀидай патай Колумбиядихъ галаз сергьятарзава. Сергьятрин вири санлай яргъивал — 4993 км я (Бразилиядихъ галаз — 2200 км, Колумбиядихъ галаз — 2050 км, Гайанадихъ галаз — 743 км). Цин къерехдин зулун яргъивал 2800 км туькӀуьрзава.

## Тарих

## Административ паюнар
Административ жигьетдай Венесуэла 23 штатриз *(estados)* ччара жезва жезва.

Венесуэладин штатар: Амасонас, Ансоатеги, Апуре, Арагуа, Баринас, Боливар, Гуарико, Дельта-Амакуро, Сулия, Карабобо, Кохедес, Лара, Мерида, Миранда, Монагас, Нуэва-Эспарта, Португеса, Сукре, Тачира, Трухильо, Фалькон, Яракуй;

## Агьали
Венесуэладин агьали — 27 635 743 касди туькӀуьрзава.

Агьалидин са йисан къене гзаф хьунин коэффициэнт — 1,5 %.

Аялар хунин кьадар — 1000 — дал 20.

Уьмуьрдин юкьван яргъивал — итимрин 71 йис, папарин 77 йис.

Миллетарни расаяр: метисар — 67 %, европавияр (испанар, итальянар, португалар, немецар) — 21 %, африкавияр — 10 %, индейцияр — 2 %.

КӀел-кхьиз чирвал — агьалидин 95 % (2005—2008 йисарин малуматар).

Шегьердин агьали — 93 % (2008 йисуз).

## Кьушунар

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Венесуэладин гьукуматдин официал сайт
Бутахуьруьн Къазмаяр

**Бутахуьруьн Къазмаяр** () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Бутахуьруьн Къазмайрин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

## География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин юкьван пата, Азербайжандин КцӀар райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 10 км, Самур вацӀалай 1,6 км яргъал ала. Хуьрелай 3 км яргъал, рагъакӀидай пата Р217 «Кавказ» авто-рехъ физва.

## Тарих
Хуьруьн тарих вичин улу-буба тир тарихдин Бутахуьруьн тарихдихъ галкӀанва.

Бутахуьруьн Къазмайрин бине СтӀал Сулейман райондин сувун Бутахуьруьн эгьлийри арандиз куьч хьана кутунай. ГьакӀни, иниз Ахцегь райондин Чихъискар хуьруьн эгьлиярни куьч хьанай.

XIX виш йисан 1864 йисуз Бутахуьр вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьне наибвалдиз талукь тир. Зугьрабхуьр ва Хтун хуьрерихъ галаз Зугьрабхуьруьнжемятдик акатзавай.

### Археология
Хуьрелай 1 километр райгъакӀидай пата, яд тухудай «Бер-Къубудин» патав «Бутахуьруьн Къазмайрин кӀунтӀар» тӀвар алай археологиядин имарат ава. Им цӀуру сурарин виней алай 15 элкъвей кӀалубдин кӀунтӀар я .

## Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 3215 касди уьмуьр гьалзавай . 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 3182 кас тир . 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 2676 кас тир . Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Бутахуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 328 кас тир. 

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Село Бут-казмаляр
Гъебцегь

**Гъебцегь**, **ЦӀийи Гъебцегь** () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Гъебцегь» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

## География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин юкьван пата, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 5,5 км яргъал, Р217 «Кавказ» авто-рекьел ала.

## Тарих
Хуьруьн тарих, вичин улу-буба тир тарихдин ЦӀуру Гъебцегь (Вини Гъебцегь) хуьруьн тарихдихъ галкӀанва.

Гъебцегьрин бине, СтӀал Сулейман районда авай сувун ЦӀуру Гъебцегь хуьруьн эгьлийри арандиз куьч хьунин рекьелди кутунай.

XIX виш йисан 1864 йисуз ЦӀуру Гъебцегь хуьр вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур-Куьредин наибвалдиз талукь тир. ЦӀуру Филер хуьруьхъ галаз Филеррин хуьруьнжемятдик акатзавай.

1928 йисуз Гъебцегьра сифте кьилин мектеб эцигнай. 1938 йисуз и мектеб ирид йисан мектебдиз элкъуьрнай.

## Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 3547 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 3547 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 3270 кас тир. Агьалидин вири лезгияр, суни — мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, ЦӀуру Гъебцегь хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 939 кас тир.

## ТӀвар-ван авай хуьруьнвияр
* Айдунбекрин Ражив Сеферан хва — Анжи (дубль) футбол клуб патай экъечӀзавай спортсмен.
* Алискендаррин Эльдар Кухмазан хва — армрестлингдай урусатдин чемпион.
* Рамазанрин Нурдин Мирзажан хва — рок музыкант, Ампер группадин бине кутурди.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* История нашей школы
Гилияр

**Гилияр** () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Гилийрин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

## География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин юкьванни-кьибле пата, Азербайжандин КцӀар райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, Самур вацӀун чапла кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 30,5 км яргъал ала. Хуьруьн патавайтӀуз республикадин «Мегьарамдхуьр-Ахцегь-Рутул» трасса физва.

## Тарих
Хуьруьн тӀвар дегь Алпандин гелар тайифадикай арадал атанва. ЦӀуру Гилияр хуьруьн чилерал, цурцинни-кишпирдин девирдиз талукь тир инсанри уьмуьр гьалай чкайрин гелер дуьздал акъуднай (Гилийрин дегь сурар).

XIX виш йисан 1866 йисуз Гилияр хуьр вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Чепел ва Гьакьидхуьр хуьрерихъ галаз Гилияр хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.

Вилик Гилияр хуьр Самур цӀиргъинин рагъэкъечӀдай патан кьиле алай. 1960 йисуз гиливияр вини хуьряй агъаниз куьч хьана цӀийи хуьруьн бине кутунвай. Гуьгъуьнлай, 1965 йисуз Ахцегь райондин Кьехуьл хуьуруьн эгьлияр Гилийриз куьчарна ацукьарнай.

1924 йисуз драматургиядин гъвечӀи кӀватӀал хьиз туькӀуьр хьанвай Гилийрин халкьдин театрди вичин крар къенин йикъалди давамарзава. Гилийрин театрди СССРдин ЧӀехи театрдин диплом, СССРдин Кхьирагрин Садвалдин диплом ва са шумуд муькуь пишкешар къазанмишнай.

## Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 2058 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 2028 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 2016 кас тир. Агьалидин вири лезгияр, суни — мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Гилияр хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 505 кас тир.

## ТӀвар-ван авай хуьруьнвияр
* Алибегова Бикеханум Ибадулладин руш — лезги шаир ва кхьираг.
* Кичибег Мусаев — лезги шаир ва алим.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Гилияр хуьруьн тарихдикай
ГазардкӀам Къазмаяр

**ГазардкӀам Къазмаяр** () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «КьепӀир Къазмайрин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

## География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин кьиблединни-рагъэкъечӀдай пата, Азербайжандин Хъачмаз райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, Самур вацӀун эрчӀи кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 27,6 км яргъал ала. Мукьвал алай хуьрер: Кучун Къазмаяр, КьепӀир Къазмаяр, Чахчах Къазмаяр.

## Тарих
Хуьруьн тарих, вичин бинедин хуьр тир ГазардкӀам хуьруьн тарихдихъ галкӀанва.

ГазардкӀам Къазмайрин бине СтӀал Сулейман райондин сувун ГазардкӀам хуьруьн эгьлийри арандиз куьч хьана кутунай.

XIX виш йисан 1864 йисуз ГазардкӀам хуьр вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур-Куьредин наибвалдиз талукь тир. Хужадхуьр ва Чахчах хуьрерихъ галаз Чахчах хуьруьнжемятдик акатзавай.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 302 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, ГазардкӀам хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 119 кас тир. 

## Баянар
Ватикан

**Ватикан** (тамам тӀвар — **Гьукумат-шегьер Ватикан** () — дуьньядин виридалайни гъвечӀи гьукумат, вири патарихъай Италиядин (Рим) къене авай. Вичин тӀвар ада Риман къене авай, вич алай кӀунтӀунилай Mons Vaticanus кьунва. Ватикан Риман папани Рим-Католик диндин кӀвал я.

## Чилинмикит
Ватикан дуьньядин виридалайни гъвечӀи гьукумат я, адан гьяркьуьвал 0,44 кв км я. Вири патарихъай адан чил Италиядин къене ава. Вич гьукумат михьиз Рим шегьердин пай яз, адак вичик квайди туш. Ватикан михьиз Монс Ватиканус кӀунтӀал алайди я. ВацӀар, вирер, суваяр, тамар ана авач, вири кӀвалерни майданарни куьчеяр я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Билбилахуьруьн Къазмаяр

**Билбилахуьруьн Къазмаяр** () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Билбилахуьруьнсоветдик» акатзавай хуьр.

## География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин кьиблединни-рагъэкъечӀдай пата, Азербайжандихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 39 км, Каспи гьуьлелай 4,8 км яргъал ала.

## Тарих
Билбилахуьруьн Къазмайрин бине СтӀал Сулейман райондин сувун Билбилахуьруьн эгьлийри арандиз куьч хьана кутунай.

XIX виш йисан 1864 йисуз Билбилахуьр вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Берекехуьр, Вини Арагъ, Кансовахуьр ва Агъа Арагъ хуьрерихъ галаз Вини Арагъ хуьруьнжемятдик акатзавай.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1847 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Билбилахуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 429 кас тир. 

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин официал сайт
Гарагъар

**Гарагъар** () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Гарагърин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

## География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин кьиблединни - рагъакӀидай пата, Азербайжандин КцӀар райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, Самур вацӀун эрчӀи кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 30,5 км яргъал ала. 

## Тарих

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 479 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 

## ТӀвар-ван авай хуьруьнвияр
* МутӀалибов Абдул — лезги шаир.
* Къарибов Къариб Алавудинан хва — лезги шаир.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* История нашей школы
Чепел

**Чепел** () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Киркарин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

## География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин юкьванни-кьибле пата, Азербайжандин КцӀар райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, Самур вацӀун чапла кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 13,5 км яргъал ала. Хуьруьн патавайтӀуз республикадин «Мегьарамдхуьр-Ахцегь-Рутул» трасса физва.

## Тарих
Гилан хуьруьн тарих вичин бинедин хуьр тир ЦӀуру Чепелрин тарихдихъ галаз алакъалу я.

XIX виш йисан 1866 йисуз Чепел хуьр вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. ЦӀуру Гилияр ва Гьакьидхуьр хуьрерихъ галаз Гилияр хуьруьнжемятдик акатзавай. 

Вини Чепел хуьр гилан хуьр алай чкадилай тахминан 3,5 км яргъал, кефер пата, сувал алай. 1960 йисуз хуьруьн эгьлияр вини хуьряй агъаниз куьч хьана цӀийи хуьруьн бине кутунвай. Гуьгъуьнлай, иниз Хуьрел хуьуруьн эгьлияр куьч хьанвай. Гила хуьурьн агьалидин тахминан 90 % хуьрелвияр я.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 690 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Чепел хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 505 кас тир. 

## Баянар
Приморск (Дагъустан)

**Приморск** () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Билбилахуьруьнсоветдик» акатзавай хуьр.

## География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин рагъэкъечӀдай пата, Азербайжандихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 39 км, Каспи гьуьлуьн дуьз кьерел ала.

## Тарих
Хуьруьн бине, XX виш йисан 30-й йисара Дондай ва Кубандай иниз куьчарнай казакри кутунай. Вилик ина авай, бакудин промышленник Ахундован гъедер кьунин ватагайрин чкадал, казакрин паталай Ворошилован тӀварунихъ галай гъедер кьунин колхоз арадал гъанвай, гьавиляй хуьру «Ворошилов» тӀвар къачунай.  1976 йисуз колхоздин чкадал «Приморский» гъедер кутунин завод эцигнай.

1960-й йисара, хуьруьн чкадал Сочи хьтин курорт — шегьер туькӀуьрунин проект авай.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 457 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни — мусурманар я. Вилик хуьруьн агьалияр вири урусар тир.

## Экономика
Приморский гъедер расунин завод.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Приморск хуьруьн тарих
Советский (Мегьарамдхуьруьн район)

**Советский** () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Советский хуьруьнсоветдик» акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я. 

## География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин рагъэкъечӀдай пата, СтӀал Сулейман райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 14 км яргъал,  «М-29 Къавкъаз» авто рекьел ала. 

## Тарих
Хуьруьн бине, суван-чувудрин дегь Мамрач ва ХенжелкӀеле хуьрер алай чкадал, суван лезги хуьрерай куьч хьанвайбуру кутунвай.  XX виш йисан 1960-й йисара чувудар хуьряй тамамвилелди куьч хьана хъфенай . Асул гьисабдалди Ахцегь ва Кьурагь райондин кьакьан суван хуьрерай иниз эгьлийрин куьч хьунар 1953 йисуз гатӀумнай. Сифте Ахцегь райондин Ялцугъ, Филискъар ва Филифар хуьрер, гуьгъуьнлайни Кьурагь райондин тек сад тир яхулрин хуьр — Бурши Макьар хуьр куьч хьанвай. Эхиримжи цӀуд йисарин къене Советский хуьруьз Мегьарамдхуьруьн райондин — Мамрач, ХенжелкӀеле, Магьмутахуьр, ЦӀелегуьн хуьрер, ва СтӀал Сулейман райондин Агъа Къартасрин агьалидин са пай ва Рутул райондин чара-чара мулкар куьч хьанвай.

## Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 4331 касди уьмуьр гьалзавай . 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 4269 кас тир . 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 3926 кас тир . Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. Хуьре урбанизациядин, яни хуьряй шегьерриз куьч хьунин процесс йигиндаказ физвайвиляй хуьруьн агьалидин кьадар йисандивай тӀимил жезва.

2002 йисан малуматрив кьурвал хуьруьн миллетрин состав :

* лезгияр — 3820 кас (97,3 %)
* урусар — 68 кас (1,7 %)
* яхулар — 19 кас (0,5 %)
* масабур — 19 кас (0,5 %)

## Экономика ва инфратуькӀуьрун
Советский хуьр Кьибле Дагъустандин виридалайни абад хуьрерикай сад я. Ам генпландив кьурвал туькӀуьрзавай, гьяркьуь ва дуьз куьчеяр, хъсан ери авай кьве гьавадин кӀвалер, дараматарни объектар. Хуьре Гьукуматдин Садхьанвай кархана «Фрунзенский» (ГУП), почтадин идара, сагърунин амбулатория, культурадин КӀвал, кьве аялрин бахчаяр, мискӀин, Республикадин краеведениедин музей ва хуьруьн виридалайни иер дарамат тир — Советский хуьруьн умуми чирвилерин юкьван мектебдин пуд гьавадин дарамат кардик ква.

Хуьре, Кьибле Дагъустанда виридалайни хъсан ва абад спорткомплекс ава. 2004 йисуз мектебдин краевединиедин музей цӀийикӀа туьхкӀуьрна Республикадин краевединиедин музей арадал гъанвай.

2008 йисан августдиз хуьре, штат 10 касдикай ибарат тир «Гьукуматдин контроль кьиле тухвайла юриспруденциядиз талукь тир ксарин ва предпринимательрин гьакьар хуьзвай региондин тешкилат» туькӀуьрнай. Идарадин кӀвалахдик Дагъустандин Агъул, Ахцегь, Хив, Кьурагь, Рутул, Дукъузпара, СтӀал Сулейман, Мегьарамдхуьруьн район, Табасаран, Дербент районар ва Дагъустандин ЦӀаяр шегьер акатзава.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Советский хуьруьн ЮЧМ 
* Евреи Восточного Кавказа
Гуьлгери вацӀ

**Гуьлгери вацӀ** () — СтӀал Сулейман ва Мегьарамдхуьруьн районрин ччилерайтӀуз авахьзавай вацӀ.

## География
Чирагъ ва Кьурагь вацӀарин сад - садахъ акахьунин нетижада арадал атанва. Самур вацӀун ГъвечӀи Самур хилез авахьзава. Вилик Гуьлгери вацӀ Каспий гьуьлуьз авахьзавай, амма 1934 - 1935 - й йисара гьуьлелай 3,5 яргъал, вацӀун кьер накьвадин дамбадив атӀанвай ва яд ГъвечӀи Самурдиз ракъурнавай.

## ВацӀук акахьзавай маса вацӀар
Виридалай чӀехи вацӀар: Чирагъ вацӀ ва Кьурагь вацӀ.

## Зарият
Ресурсы поверхностных вод СССР том 9, Закавказье и Дагестан, вып. 3, Дагестан
ЦӀийихуьр (Мегьарамдхуьруьн район)

**ЦӀийихуьр** () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «ЦӀийихуьр» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

## География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин юкьван пата, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 13 км яргъал ала.

## Тарих

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 2442 касди уьмуьр гьалзавай. Акахьай агьалийрин хуьр я, ина: лезгийри, азербайжанари ва рутулри санал уьмуьр гьалзава, вири суни - мусурманар я. Хуьре лезгийрилай гъейри, маса миллетрин векилрин виридаз лезги чӀал хайи чӀалан дережада чизва. ЦӀапар сад-садахъ галаз чпин хайи чӀалал, лезгийрихъ галаз лезгидал рахазва.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* ЦӀийихуьруьн ЮЧМ
Уружба

**Уружба**, **Уруж уба** () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Уружба» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

## География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин юкьван пата, Самур вацӀун чапла кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 22 км яргъал ала.

## Тарих
XIX виш йисан 1866 йисуз Уружба хуьр вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьне наибвалдиз талукь тир. Фаргат хуьруьхъ галаз Уружба хуьруьнжемятдик акатзавай.

Уружба хуьруьн арадал атуникай са шумуд фикирар ава. Кьуьзуь эгьлийри рикӀел хкизвайвал, хуьре сифте кӀвалер XIX виш йисан юкьвара эцигнай ва инин садлагьай эгьлияр Хив райондин Цнал хуьряй куьч хьанвай Гьажиеврин чӀехи бубаяр ва Агъасийринни Къагьриманрин чӀехи бубаяр тир. Къагьриманрин чӀехи бубаяр иниз Кьиблепатан Лезгистандин Къуба райондай куьч хьана атанай. Бязибуру, хуьруьн бине кутунвайди Къуба райондай тир Уруж тӀвар алай кас тирди тестикьарзава. Вилик хуьруьн тӀвар *Уруж уба* тир. ЦӀап чӀалал “Уба” - *хуьр* лагьай чӀал я. Хуьруьн тарихдикай мадни дуьз малуматар чав агакьнач. Амма малум я хьи, хуьруьн сифте кӀвалер Самур вацӀун дуьз кьерел алай. Гатфариз, Гъуцар Сувал алай живер цӀрадай береда вацӀун цин дережа садлагьана хкаж хьанвай ва кӀвалер цик акатунин кичӀевилик квай. Гьавиляй хуьруьнвияр вацӀалай са кӀус яргъал, гилан Уружба хуьр алай чкадиз куьч хьанай. ЦӀуру хуьр алай чкадал цӀуру сурар къедалди амукьнава. Октябрьдин революциядилай кьулухъ хуьре вирини вири 14 кӀвал авай, абурукай кьве кӀвал кьве гьавадинбур амайбурни са гьавадин кӀвалер тир. Хуьруьнэгьлийри гзаф кесиб уьмуьр гьалзавай. Абурун асул кӀвалах лежбервал тир.

Ватандин ЧӀехи дяве чӀавуз хуьруьн чӀехи пай фронтдиз рекье гьатнай. Абурукай садбур женгера терг хьана, садбурни хабар авачиз квахьнай. Элкъвена хайи хуьруьз хтайбурун гзафбур пишкешар гваз хтанай, месела: Ибрагьимрин Алимегьамед, Гьажийри Къурбансмяли.

1965 йисуз Уружбадиз СтӀал Сулейман райондин КӀеле хуьруьн эгьлияр куьчарнай. Хуьр кьведра чӀехи хьанай. Дяведин кьулухъан йисара хуьруьнвийрин такьатралди хуьре садлагьай сифте кьилин мектеб эцигнай. 1965 йисуз, КӀеле хуьруьн эгьлияр иниз куьчарна ацукьардалай кьулухъ, и кьве хуьрерин колхозар сад-садак гилигна «Правда» совхоз арадал гъанвай. Уружба а совхоздин кьилин хуьр тир. Хуьре чӀехи гьамбархана, чехирдин завод, аялрин бахча, хьракхана (пекарня), гьайванар хуьдай комплекс эцигнай. Эхиримжи йисара хуьруз газ чӀугунай ва юкьван рекьиз асфальт янай.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1862 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Уружба хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 143 кас тир. 

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Уружба хуьруьн тарих
Хтун Къазмаяр

**Хтун Къазмаяр** () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Тигьирхуьруьн Къазмайрин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

## География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 32,5 км яргъал ала. Мукьвал алай хуьрер: Тигьирхуьруьн Къазмаяр, Бутахуьруьн Къазмаяр.

## Тарих
Хтун Къазмайрин бине, Мегьарамдхуьрелай тахминан кьуд км яргъал алай Хтун Тигьирхуьряй арандиз куьч хьанвайбуру кутунай.

XIX виш йисан 1866 йисуз ЦӀуру Хтун (Вини Хтун) вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Бутухуьруьхъни Зугьрабхуьруьхъ галаз Зугьрабхуьруьнжемятдик акатзавай.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1514 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Вини Хтун хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 277 кас тир .

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Хтун Къазмайрин тарих
Кучун Къазмаяр

**Кучун Къазмаяр** () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «КьепӀир Къазмайрин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

## География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин кьиблединни-рагъэкъечӀдай пата, Азербайжандихъ галаз сергьятдин мукьвал, Самур вацӀун эрчӀи кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 23,3 км яргъал, Каспи гьуьлелай 15 км яргъал ала. КьепӀир Къазмаяр, Кучун Къазмаяр ва ГазардкӀам Къазмаяр хуьрер сад-садахъ гилиг хьанвайди я.

## Тарих

Хуьруьн бине 1960 йисалай 1961 йисал кьван суван Кучун хуьряй арандиз куьч хьанвай эгьлийри кутунай. А йисара, вини хуьруьн эгьлийрин вири аранда кутунай хуьруьз куьч жедалди кьве Кучун хуьрер авай: гилан Кучун Къазмаяр ва Вини Кучун. Гуьгъуьнлай, Вини Кучунрин эгьлиярни арандиз куьч хьанвай.

Дуьз 1950-й йисарал кьван Кучун Къазмаяр 20-далай пара куьчеяр авачир гъвечӀи къазмаяр тир. Кьуьзуь несилрин эхтилатрикай, и къазмаяр XX виш йисан 10-й йисара вини хуьряй куьч жезвай са-кьве хзанри арадал гъанвайди малум хьанва. Вилик и чилер валари, нацӀари кьунвай баябан чкаяр тир. Иниз вини хуьряй чпин малар хуьз чубанар эвичӀзавай, абур чиликай атӀанвай кӀвалера (къазмайра) амукьзавай, ва маларизни лапагриз махсус парахар эцигзавай. Вини ва ЦӀийи хуьрерин арада даим алакъа авай.

60-й йисарин сифте кьилера Кучун Къазмайра кьве гьавадин кӀвалерин эцигунар йигиндаказ гатӀумнай. Кучун Къазмаяр, КьепӀир Къазмаяр ва ГазардкӀам Къазмаяр «Яру Октябрь» колхоздин составдик акатнай. 1964 йисуз хуьре сифте кьилин мектебдин цӀийи дарамат эцигнай, 1966 йисуз муьжуьд йисан мектеб ахъайнай. Идалай вилик аялар КьепӀир Къазмайрин мектебдиз кӀелиз физвай. Гьа а 1966 йисуз «Яру Октябрь» колхоз цӀийикӀа тӀуьхкӀуьрна «Мирный» колхоз арадал гъанвай. А вахтунда хуьр электричестводив тамамдаказ таъмин хьанай, радио алакъа туькӀуьрнай.

Алай чӀавуз хуьре са шумуд туьквенар, улубхана, ФАП, юкьван мектеб, колхоз «Садвал» кардик ква. Хуьр газдив, цив таъмин я, юкьван куьче асфальтдив кӀевнава.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 650 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Вини Кучун хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 261 кас тир. 

## Баянар

## ЭлячӀунар
* “Чи хайи хуьруьн тарих”
Садвал

Садвал — лезги миллетрин ихтиярар паталай женг чӀугур тешкилат тир.

## ЭлячӀун
* Chronology for Lezgins in Russia
Тигьирхуьр

**Тигьирхуьр** () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Мегьарамдхуьруьнсоветдик» акатзавай хуьр.

## География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин юкьван пата, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 3 км яргъал ала.

## Тарих
XIX виш йисан 1866 йисуз ЦӀуру Тигьирхуьр (Вини Тигьирхуьр) вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. ЦӀуру Къуйсун ва Мегьарамдхуьруьхъ галаз Мегьарамдхуьруьнжемятдик акатзавай. 

Тигьирхуьруьн бине, кӀунтӀал алай ЦӀуру Тигьирхуьряй агъаниз куьч хьанвайбуру кутунай. Вини хуьр, винел пад кьулу кӀунтӀал, чӀехи тамун агъа кьиле алай. Хуьруьн кьибле пата алгъай там ала. Вини хуьр гилан хуьрелай тахминан 550 метр кефер пата ала. Гила ЦӀуру Тигьирхуьруьн чкадал анжах кӀвалерин харапӀаяр ва кьулухъ чӀехи сур амукьнава. Хуьруьн тӀвар, адан бине кутур Тагьир тӀвар алай касдихъ галаз алакъалу я (Тагьиран хуьр). Гзаф дегь ва гъвечӀи хуьр тир, ина вирини вири 60-70 кӀвалер авай. Хуьруьн кьулухъ пара гегьенш сур ала, а сурал араб чӀалал эпиграфиядин шикилар ва кхьинар алай сурун кьилин къванер ама. Са тӀимил вилик вахтунда хуьре, цларал араб чӀалал кхьинар алай цӀуру мискӀин амукьнай, амма гуьгъуьнлай амни чкӀана. Тигьирхуьруьнвийрин рикӀел цӀуру хуьре кьилдин чӀурарин, мулкарин ва багърин тӀварар къедалди амукьнава, ибур: «Загьиран чӀур», «Загьиран никӀер», «Къафланан багъ», «Къафланан ник» тӀварар тир. Хуьруьн гьар са кӀвалин кӀане къуьл хуьдай фур авай. Совет береда хуьре сифте кьилин мектебдин дарамат эцигнай. 

1958 йисалай гатӀумна хуьруьн эгьлияр хуьруьн агъана авай дигизвай чилериз куьч жез эгечӀнай. ЦӀийи чкадал садлагьай кӀвал Фергьатрин Барзухана эцигнай. Гьугъуьнлай иниз амай эгьлиярни куьч хьана ацукьнай. Гьа икӀ гилан Тигьирхуьр арадал атанвай. ЦӀийи хуьре, хуьруьн эгьлийринни колхоздин куьмекдалди мектебдин дарамат эцигнай. И мектеб гилалди ама. А чӀавуз колхоздин председатель Саруханов Сарухан тир. Мектебдин кьилерни директорар Абдурагьманрин Абдуллагь (1958-1960 йисара), Къадимрин Гьейдар ( 1960-1974 йисара), Абдулмежидрин Абдулмежид (1974-2007 йисара). 2007 йисалай къедалди мектебдин директорвилин везифадал Амирханрин Гьадижат ала.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 321 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Вини Тигьирхуьр хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 465 кас тир. 

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Тигьирхуьруьн тарихдикай
ЦӀелегуьн

**ЦӀелегуьн** () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «ЦӀелегуьн» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

## География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин юкьванни-кефер пата, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 7 км яргъал ала. 

## Тарих
Гилан хуьруьн тарих вичин бинедин хуьр тир ЦӀуру ЦӀелегуьнрин (Вини ЦӀелегуьн) тарихдихъ галаз алакъалу я.

XIX виш йисан 1866 йисуз ЦӀелегуьн хуьр вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Енгиже, Магьмутахуьр ва Салиян хуьрерихъ галаз Магьмутахуьруьнжемятдик акатзавай.

1966 йисуз, къати чилин зурзунрин себебдалди Вини ЦӀелегуьн, Магьмутахуьр ва Агъа Ярагъ хуьруьн эгьлияр арандиз куьч хьана гилан ЦӀелегуьн хуьр кутунай.

## Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1747 касди уьмуьр гьалзавай . 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 1801 кас тир . 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 1726 кас тир . Агьалияр лезгийрикайни агъулрикай ибарат я, вири суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, ЦӀуру ЦӀелегуьн хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 615 кас тир. 

## Баянар

## ЭлячӀунар
*  ЦӀелегуьн хуьруьн тарих
ЦӀийи Филер

**ЦӀийи Филер**, **Филер** () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Филерин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. 

## География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин кьибле пата, дуьз Азербайжандихъ галаз сергьятдин мукьвал, Самур вацӀун эрчӀи кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 19 км яргъал ала. Мукьвал алай хуьрер: Хужадхуьруьн Къазмаяр ва КцӀар райондин Ширвановка, Кьведлагьай ЦӀехуьлуба.

## Тарих

ЦӀийи Филерин бине, иниз Докъузпара райондин Къара Куьре хуьруьвай къакъатна куьч хьанвай киривийри кутунай. Гуьгъуьнлай, 1966 йисуз къати чилин зурзунрин нетижада иниз Мегьарамдхуьруьн райондин лап рагъакӀидай пата авай суван ЦӀуру Филер хуьруьн эгьлиярни эвичӀнай. Амма куьревийрилай филивияр пара авайвиляй хуьруьн тӀварни гзаф авайбурун гуьрметдай ЦӀийи Филер эцигнай. 

XIX виш йисан 1864 йисуз Вини Филер хуьр вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур-Куьредин наибвалдиз талукь тир. Вини Гъебцегь хуьруьхъ галаз Филерин хуьруьнжемятдик акатзавай.

## Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 2419 касди уьмуьр гьалзавай . 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 2427 кас тир . 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 2757 кас тир . Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, ЦӀуру Филер хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 3270 кас тир .

Филивияр агъадихъ галай сихилриз пай хьанва: *Гачалар, Иридар, Мундугъар, КӀвахъар.*

Хуьре урбанизациядин, яни хуьряй шегьерриз куьч хьунин процесс йигиндаказ кьиле физвайвиляй ЦӀийи Филерин агьалийрин кьадар йисандивай тӀимил жезва.

## Шикилар

Image:Объявление.jpg|Хуьруьнсоветдин ракӀарал лезги чӀалал малумат
Image:Кьведлагьай мягьле.jpg|Асфальт алай кьведлагьай мягьле
Image:Юкьван мектеб.jpg|Филерин Юкьван мектеб
Image:Юкьван мектеб1.jpg|Филерин Юкьван мектеб
Image:Филерин ю.мектеб.jpg|Филерин Юкьван мектеб
Image:Сифте кьилин мектеб.jpg|Филерин Сифте кьилин мектеб
Image:ВЧӀД-да кьенвайбуруз тимтал.jpg|ВЧӀД-да рагьметдиз фейи аскеррин тимтал
Image:Хуьруьнсовет.jpg|Хуьруьнсовет


## Баянар

## ЭлячӀунар
* ЦӀийи Филер хуьруьн тарих
Хужадхуьруьн Къазмаяр

**Хужадхуьруьн Къазмаяр** () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Хужадхуьруьн Къазмайрин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

## География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин кьиблединни-рагъэкъечӀдай пата, Самур вацӀун чапла кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 17 км яргъал ала. 

## Тарих
Хуьруьн тарих, вичин бинедин хуьр тир Хужадхуьр хуьруьн тарихдихъ галаз алакъалу я.

Хужадхуьруьн Къазмайрин бине СтӀал Сулейман райондин сувун Хужадхуьр хуьруьн эгьлийри арандиз куьч хьана кутунай.

XIX виш йисан 1864 йисуз Хужадхуьр хуьр вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур-Куьредин наибвалдиз талукь тир. ГазардкӀам ва Чахчах хуьрерихъ галаз Чахчах хуьруьнжемятдик акатзавай.

## Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1449 касди уьмуьр гьалзавай . 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 1459 кас тир . 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 1069 кас тир . Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Хужадхуьр хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 463 кас тир .

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Хужадхуьруьн Къазмайрин хуьруьн юкьван мектебдин тарих
Ярагъ Къазмаяр

**Ярагъ Къазмаяр** () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Ярагъ Къазмайрин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

## География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин кьибле пата, Азербайжандин КцӀар райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, Самур вацӀун чапла кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 7 км яргъал ала. 
## Тарих
Хуьруьн тарих вичин бинедин хуьрер тир Агъа ва Вини Ярагърин тарихдихъ галаз алакъалу я.

Ярагъ Къазмайрин бине, сувун Агъа ва Вини Ярагъ хуьрерин эгьлийри арандиз куьч хьана кутунай.

## Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 2980 касди уьмуьр гьалзавай . 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 2989 кас тир . 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 2846 кас тир . Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Ярагъ Къазмайрин тарих
Киркар

**Киркар ** () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Киркарин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

## География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин юкьванни-кефер пата, СтӀал Сулейман райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, Самур вацӀун чапла кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 16 км яргъал ала. ХуьряйтӀуз республикадин «Мегьарамдхуьр-Ахцегь-Рутул» трасса физва.

## Тарих

Гилан хуьруьн тарих вичин бинедин хуьр тир ЦӀуру Киркарин (Вини Киркар) тарихдихъ галаз алакъалу я.

XIX виш йисан 1866 йисуз Киркар хуьр вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Хуьрел ва Муьгъверган хуьрерихъ галаз Киркарин хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.

Вини Киркар хуьр гилан хуьр алай чкадилай тахминан 1,8 км яргъал, кефер пата, сувал алай. Хуьруьн эгьлияр вини хуьряй агъаниз куьч хьана цӀийи хуьруьн бине кутунвай.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1357 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Киркар хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 612 кас тир. 

## ТӀвар-ван авай ксар
* Мурад Бегов — лезги шаир.
## Баянар

## ЭлячӀунар
* Г. А. Аликберован тӀварунихъ галай Киркарин юкьван чирвилерин мектеб
Калук

**Калук** () — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай хуьр. «Калукрин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.

## География
Хуьр Ахцегь райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 5 км яргъал ала. Самур ва ГелмецӀ-Ахцегь цӀиргъерин арада, Мегьарамдхуьр-Ахцегь-Рутул трассадал чка кьунва. Къутунхъ кӀаму хуьр кьве пайзава.

Тарихдал гьалтайла хуьр гуьгъуьнин мягьлейриз чара жезва: *Кал, Агъа мягьле, КӀварар, Латар*.

Хуьруьн мукьув гвай тӀебии сергьятар: *Эрех кӀам, Балха, Тартар, Нажмудинан къурухар, ГъвечӀи йогъв, ЧӀехи йогъв, ЧӀуру хуьр*.

## Тарих
Хуьруьн тӀвар **Калук**, *чӀур* мана гузвай дегь чӀаван **Кал** гафуникай арадал атанвайди я.

Хуьруьн бине 300 йис идалай вилик Ахцегьрин «МакӀатар» сихилдин векилри кутунай. Алай чӀавузни хуьруьн агьалидин 70 — 80 % гьа и сихилдин несилдикайбур я. Гьатта са тӀимил вилик вахтара калуквийри купӀар Ахцегь хуьруьн жуьме мискӀинда ийизвай ва кьейибур Ахцегьрин сурара кучукзавай.

1929 йисуз хуьре садлагьай мектеб кардик кутунай. Анин садлагьай муаллимар Мурадрин Чергес ва Макатрин Тажидин тир. 1936 йисуз «Калукрин» колхоздин бине эцигнай. А колхоздин садлагьай председатель Шихзадайрин Шихзада хьанвай. 1961 йисуз и колхоз Мукьтедиран тӀварунихъ галай колхоздихъ галаз сад авунай, ва жемятдин умуми майишатдихъ 131 карч алай чӀехи малар, 1066 лапагар, 152 гектар къуьл цанвай чилер, 89 гектар багъар квай. Хуьруьн садлагьай администрация 1990 йисуз тешкилнай ва адан садлагьай председатель Сейидрин Сафидин тир. 2003 йисуз адан чкадал Макатрин Исамудин атанай. Алай чӀавуз хуьруьн регьбервал Самедрин Абдулкагьир Абдуселиман хцин гъилик ква. Хуьруьнвийрин асул кӀвалахар малдарвал ва лежбервал я.

## Агьалияр
Йисариз килигна Калук хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 1 267 касди уьмуьр ийизвай. Агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.

Тарихдал гьалтайла Калуквияр агъадихъ галай сихилриз пай жезва: *МакӀатар, Айдемирар, Гьезрединар, Мердалияр, Велиханар, Дустабур, Лялияр, Керемар, Ушурар*.

## Инфраструктура
Хуьре юкьван мектеб кардик ква.

## ТӀвар-ван авай ксар
* Атлуханрин Мегьамеджериф эфенди — араб илимдин алим. Ахцегьрин жуьме мискӀиндин имам тир.
* Абдулкеримви Хайир — медицинадин илимрин кандидат.
* Асваррин Назир — бизнесмен, хуьре Машгьурвилин обелиск эцигай кас.
* Гьабибуллайрин Азад — бизнесмен, вичин такьатралди хуьре мискӀни эцигнай.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Ахцегь райондин сайт
* Ахцегь райондин сайтуна Калукрин хуьруьнсоветдикай малуматар
Къутунхъар

**Къутунхъар** () — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай кьакьан сувун хуьр. «Ахцегьрин» хуьруьнсоветдик акатзава.

## География
Хуьр Ахцегь райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 8 км яргъал, Гельмец-Ахцегь цӀиргъинин кеферпатан гуьнедал ала. Къутунхърай агъада авай КьакӀар, Калук, Луткун, Хуьруьг, Цуругъ хуьрер акваз жеда. 

Хуьруьн кьилихъ Несен-пел сув (1870 м) хкаж жезва. Къутунхърилай рагъакӀидай пата, тамари кӀевнай ва гзаф булахарни чешмеяр авай, чкадин эгьлийри *Мисув* лугьудай сув ава. Хуьрелай рагъэкъечӀдай пата *Югъвал мигьий* лугьудай мублагь суван чка ава. Адетдалди и чилерал техилдин магьсулар цазвайди я.

Хуьре ва адан къваларив гвай чкаяр:

* Булахар: Ужан, Верхьер, Кьулаж, КӀанажв, ЛуьртӀуь, Яргъар, Къайи ятарин булах, ШайтӀан булах.
* ТӀебиатдин сергьятар: ЧӀуру хуьр, Сув, Мигьий.
* КӀамар: ЧӀехи кӀам, ШайтӀан кӀам, Къулух кӀам, Эрех кӀам, ЖуртӀаман кӀам, Верхер кӀам. Ва гьакӀни суван кӀукӀ — ЧӀутӀар кӀукӀ.

## Тарих
XIX виш йисуз Къутунхъар вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Ахцегьпара наибвалдиз талукь тир. КьакӀар хуьруьхъ галаз КьакӀарин хуьруьнжемятдик акатзавай. 

Къутунхъ райондин виридалайни дегь хуьрерикай я, 2005 йисуз ина хуьруьн 1000 йис тамам хьайи вахт къейднай.

## Агьалияр
Йисариз килигна Къутунхърин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 400 касди уьмуьр ийизвай. Вири лезгияр, суни-мусурманар я.

Вишелай пара Къутунхъвийри хуьруьн сергьятрилай анихъ уьмуьр ийизва.

## Инфраструктура
Муниципалитетдин умуми чирвилерин мектеб ва мискӀин кӀвалахзава.

## Хуьруьнвийрин кеспияр
Агьалийрин асул кеспи малдарвал, гъилелди ли расун ва кавалар гьасил авун я.

## ТӀвар-ван авай ксар
* Агъакеримов Шихмурад — лезги шаир.
* Сулейман аль-Лакзи (XIII виш йис) — Къизил Ордадин пачагьрин кӀвале къуллугъзавай мусурманрин виридлайни зурба кардаррикай сад.
* Магьарам-эфенди ал-Ахты — XVIII виш йисан кьведлагьай паюна уьмуьр авур лезги шаир ва алим.
* Абдуллаев Мегьди — лезги шаир.
* Саидов Алирза Уьзеиран хва — СтӀал Сулейманан тӀварунихъ галай премиядин лауреат, лезги зари.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Ахцегь райондин сайт
Вахчаг

**Вахчаг** — инсандин юкьвалай кӀвачин кӀегьебрал кьван алукӀдай партал. Ятурдал ва я юкьвал алаз къекъвезвайди я. Винел пад кӀеви авун патал юкьва кутӀундай чӀул, къуьнуьн къайиш кардик кутазвайди я.

## ТӀвар
«Вахчаг» асулдай авай лезги гаф, «шалвар» бязи лезгийри лугьузвай, арабривай къачур араб гаф я.

## ЭлячӀунар
* Вахчагар. Вахчагрин арадал атунин тарих 
* Вахчагрин тарих 
* Вахчагар. Тарихдай
Мичегь

**Мичегь** () — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай хуьр. «Смугъулрин» хуьруьнсоветдик акатзава.

## География
Хуьр Ахцегь райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 10 км яргъал, ГелмецӀ-Ахцегь цӀиргъинин рагъэкъечӀдайпатан гуьнедал, Камин вацӀ Ахцегь вацӀуз акахьзавай чкадал ала.

## Тарих
КӀеви Мичегь къеледин патав 1730 йисуз ягъунар хьанвай, гьина Надир шагьдин къушунри сувавияр кӀаник кутунай. Мичегьрин сурара, 1848—1849 лагьай йисара имам Шамилан къушунри Ахцегь къеле кьун патал авур женгера рагьметдиз фейи муьрид — Алимаммат Бедиралидин хва кучуднавайди я.

1839 йисуз Мичегь хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Ахцегьпара наибвалдиз талукь тир. Смугъулар, Къучагъар ва Хълар хуьрерихъ галаз Смугъулрин хуьруьнжемятдик квай.

* Хуьруьн мукьвал, хашарин суьретар алай сурун къванер ава.

## Агьали
Йисариз килигна Мичегьрин агьалидин дегиш хьунин динамика:

2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 154 касди уьмуьр ийизвай. Вири лезгияр, суни-мусурманар я.

## Экономика
Хуьре «Миджахский» кохоз ва хуьруьн майишатдин затӀар гьасил авунин кооператив «Миджахский» кардик ква.

## Чирвилер
Мичегьрин сифте чирвилер гузвай мектеб кардик ква.

## ТӀвар-ван авай ксар
* Мамедов Юсуф — лезги шаир ва кхьираг.
## Баянар

## ЭлячӀунар
* Ахцегь райондин сайт