open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Етим Мелик

**Етим Мелик** — лезги шаир. Етим Эминан хайи стха я. Ада, чӀехи стхади хьиз, къунши хуьрерин медресайра чирвилер къачуна. Вини Ярагъдал Гьажи Исмаил-эфендидин сухта хьана. Стха азарлу хьайила, Мелика ЯлцӀугърин къазивилин везифаяр тамамарна. Мелика (адан шиирра "Етим Мелик" ва "Етим къази" тӀварар дуьшуьш жезва) шиирар лезги чӀалал теснифна. Етим Мелик цӀийи фикиррал алай, лезгияр урусрихъ галаз ис-лягьвилелди уьмуьр авуна кӀанзавай инсан тир. Ада вичин са шиирда Куьре магьалдин цӀийи начальник мубаракзава. Етим Меликан ирс жагъун тавуна ама.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр».*
Ялахъ Рамазан

**Ялахъ Рамазан** — Етим Эминан девирдин лезги шаиррикай сад. Самур магьалдин Ялахърин хуьре дидедиз хьанай. Ада вичин эсерар ("За вуч ийин?", Жедани?", "Савадсуз фекьияр" ва мсб.) лезги, азербажан ва араб чӀаларал теснифна. Ялахъ Рамазана Яламада дуванханадин катибвал ва къазивал авуна, ада гзаф йисара Къуба магьалдин Хан-убада уьмуьрна. Шаирди вичикай са шиирда кхьенвайвал, ам Шекида, Ширванда, Иранда, Табасаранда хьана ва "идавай-адавай элиф-бей чирна".
Рамазанан гзаф чӀалар гъилин ктабра ава, абур вири алай девирдин кӀелзавайдав ахгакьнавач. Шаир хайи Ялахъа рагьметдиз фена.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр».*
Ибрагьимов Нариман Меликан хва

**Ибрагьимов Нариман Меликан хва** — лезги шаир, кхьираг ва журналист. «Дагъустандин медениятдин кардар» я.

Ибрагьимов Нариман 1951 йисан 10 октябрдиз Кьурагь райондин Хпеж хуьре дидедиз хьана. Ада хуьруьн мектеб ва Дагъустандин университетдин филологиядин факультет куьтягьна. Гзаф йисара «Лезги газетдин» редакцияда кӀвалазава. Н. Ибрагьимов са жерге очеркрин, гьикаяйрин ва ктабрин (*«Къуьлуьн кьилер», «Арсен Байрамов», «Зун итим я, итим»* ва мсб.) автор я.
Кхьирагди драмадин эсерарни теснифзава. Адан къелемдикай *«Гележегдин нурар», «Саидни Саяд» ва «Гьакимрин папар»* пьесаяр хкатнава.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр».*
Гьажи Ибрагьим-эфенди

**Гьажи Ибрагьим-эфенди**, гьакӀни **Ялахъ Гьажи Ибрагьим** — XIX виш йисан юкьвара уьмуьр авур лезги алим ва шаир. 

Ам Самур магьалдин Ялахъ хуьре дидедиз хьана. ТӀвар-ван авай алим Ялахъ Исмаил-эфендидин хва Ибрагьима вичин бубадин рехъ кьуна. Гьажи Ибрагьима эдебиятдин эсерар: шиирар, къасидаяр, мерсияр ва мсб. лезги, араб ва туьрк чӀаларал теснифна. Абур, харусенятдин жигьетдай вини дережада аваз, дерин ва хару гьиссер кваз, чӀалан вири такьатар кардик кутуна, туькӀуьрнава. Ялахъ Гьажи Ибрагьиман ирс кӀватӀ тавуна ама.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр».*
Мехкергъви Шихмегьамед

**Мехкергъви Шихмегьамед** — XIX виш йисан кьведлагьай паюна уьмуьр авур лезги шаир ва диндин алим. 

Ам Куьре магьалдин Мехкергъ хуьре дидедиз хьана. Лезги, араб ва туьрк чӀаларал савадлу жегьилдикай фекьи хьана. Советрин девирда ам дустагъда туна, гьана рагьметдиз фена. Мехкергъви Шихмегьамеда вичин эсерар дуьньядикай («Дуьньядиз» ва мсб. ), диндикай («Ша, жемят» ва мсб. ) ва уьмуьрдин жуьреба-жуьре патарикай («Дустуниз», «Малла-Алидиз» мсб.) теснифна. И эсеррай М. Шихмегьамед устад зари тирди аквазва. М. Шихмегьамедан шиирар чапдиз акъудуник кхьираг Абдулбари Магьмудова вичин пай кутуна.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр».*
Магьмудов Абдулбари Агьмедан хва

**Магьмудов Абдулбари Агьмедан хва** (1930—2014) — тӀвар-ван авай лезги кхьираг, драматург ва публицист. 

1930 йисан 13 февралдиз Кьурагь райондин Агъа Макьар хуьре дидедиз хьана. Ада хуьруьн мектеб ва Дагъустандин пединститут куьтягьна. Гзаф йисара милли мектебра ва «Коммунист» газетдин редакцийра кӀвалахна. А. Магьмудован очеркар ва гьикаяяр 60-йисара чапдиз акъатиз эгечӀнава. Ам гьикаяйрин ва повестрин кӀватӀалрин: *«Цуькверин кӀунчӀ», «Къавахар», «Чун стхаяр я», «Пака хъша», «ЦӀийи кьилелай башламишна», «Тараз якӀв язава»* ва мсб. автор я. Зариди драматургиядин эсерарни теснифзава. Адан «Къалаблух квай гатфар», «Фур атӀайди» ва «Вахар» пьесаяр Лезги театрди сегьнеламишнава.

Абдулбари Магьмудов Лезги кхьирагрин садвалдин член я. Ада 1990-1999 йисара ЛПС-дин СтӀал Сулейманан райондин отделениядин председателвилин везифияр тамамарна, ам «ДР-дин медениятдин лайихлу кардар» я.

Зариди ЦӀийи Макьар хуьре уьмуьрзава.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан. Абдулбари Магьмудов // *«Лезги зарияр».*
*
Муьгъверганви Али

**Муьгъверганви Али** — лезги шаир. 

Зари Али 1858 йисуз Самур магьалдин Вини Муьгъверган хуьре дидедиз хьана. Хци зигьин авай жегьилди медресада диндин илимар ва РагъэкъечӀдай патан чӀалар чирна. Ада хайи хуьре фекьивал ва Советрин девирда гъвечӀи къуллугъар авуна. 1937 йисан буьгьтенрик акатна. М. Алидин шиирар уьмуьрдин вакъиайриз, вичин кьилел атай дуьшуьшриз ва хуьре хьайи агьвалатриз талукь я. Адан «Самур», «КьепӀир», «Артель» ва маса чӀалар чи йикъарани яшлу инсанрин рикӀел алама. Муьгъверган Алидин чӀалар алимар тир А. Гуьлмегьамедова ва Гь. Рамалданова сифте чапдиз акъудна. Шаирдин эсеррин «И дуьнья» тӀвар алай кӀватӀал анжах 1994 йисуз Магьачкъалада чапдай акъатна. М. Али 1937 йисуз рагьметдиз фена.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр».*
КьепӀир Айисат

**КьепӀир Айисат** — XIX виш йисан эхирда уьмуьр авур лезги шаир ва мазан.

Ам Куьре магьалдин КьепӀир хуьре дидедиз хьана. Айисатан манияр халкьдин къайдада теснифнавай бейтер я. Абур уьмуьрдин хъсан ва пис патарикай, сад-садаз кьисмет тахьай жегьилрикай, михьи кӀанивиликай суьгьбетзавай куьруь эсерар я. КьепӀир Айисатан манияр Ш. Исаева кӀватӀ хъувуна.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр».*
ЧӀилихъ Абдулгьамид

**ЧӀилихъ Абдулгьамид** — XIX виш йисуз уьмуьр авур лезги шаир.

Шаир Абдулгьамид 1873 йисуз Куьре магьалдин (гилан СтӀал Сулейманан тӀварунихъ галай район) ЧӀилихъ хуьре кесиб лежбер Демиран хизанда хана. Залан уьмуьрди гьелекнавай Демир вахтсуз рагьметдиз фена ва адан юлдаш Хатус са шумудра гъуьлуьз хъфиниз мажбур хьана. Етим хьайи Абдулгьамид, идаз-адаз кӀвалах ийиз, патал хуьрера, гъурбатра къекъвена. Амма кьисметди адаз Кьеан Агъамирзе-эфендидивай, гьакӀни Штулрин медресада ва гуьгъуьнилайни Алкьвадар Гьасанавай тарсар къачудай мумкинвал гана. Абдулгьамида вичин шиирра яшайишда, уьмьурда гьалтзавай зидвилер, къабарар дуьздал акъудзава, ада алчахриз лянет гузва, кесибрин пад кьазва, абур Аллагьдини, фекьйрини чиновникри кузвайди къалурзава («Куьмек це», «Фекьяр», «Залум дуьнья», «Авайди са гъам я, дуст», «Дустуниз» ва мсб.). ЧӀилихъ Абдулгьамидан лирикадин шиирар иллаки иербур я. Абура шаирдин вахтунин гьава ава. Агъадихъ чна абурукай са шумуд гузва. Винидихъ тӀварар кьур шиирар 1989 йисуз Дагъустандин литературадин хрестоматияда чапнава. ЧӀилихъ Абдулгьамидан чӀалар кӀватӀ хъувунин карда вичиз араб чӀал хъсандиз чидай Мегьамед Садикьа зегьмет чӀугуна. Адан ва маса юлдашрин алахъунар себеб яз, чи гъиле алай вахтунда Абдулгьамидан хейлин шиирар гьатнава.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр».*
Шамсудин Исаев

**Шамсудин Исаев** — лезги шаир, кхьираг ва публицист. 

Ш. Исаев 1935 йисуз Кьурагь райондин Кьурагь хуьре дидедиз хьана. Ада юкьван мектеб ва Дагъустандин университет куьтягьна. Гзаф йисара мектебра муаллимвиле ва райондин газетдин редакцияда кӀвалахна. Кхьирагдин гьикаяр «ГъвечӀи Чапаев», «Дагълара эквер», «Бубадин кӀвал» ва «Саф элкъвезва» уртах кӀватӀалра гьатнава. Ам са шумуд манидин, «Рехи къван», «Чинал гел» ва «Туртурдин гьарай» ктабрин автор я. Лезги кхьирагрин садвалдин член тир. 

Шаир 2006 йисан октябрьдиз рагьметдиз фена.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр».*
Шамхалов Идрис Разакьан хва

**Шамхалов Идрис Разакьан хва** (1877–1944) — Дагъустандин садлагьай драматург, режиссёр ва артист. Дагъустанда садлагьай театрдин бине эцигай кас. 

Идрис Шамхалов 1880 йисуз Ахцегьа дидедиз хьана. Хайи хуьруьн медреса кӀелна, гуьгъуьнлай Бакудин нафтӀадин мяденра кӀвалахна, ана мектеб куьтягьна ва театрдин харусенятдихъ галаз таниш хьанай, са шумуд чӀалал савадлу хьанвай ва дуьньядикай хабар авай жегьил вичин хсуси эсерар теснифунал машгъул хьана: ада 1906 йисуз Ахцегьа гьевескарар галаз жемятдиз сифте яз сегьнедилай вичи кхьенвай тамаша «Буржали» къалурна. ИкӀ Шамхалов Идриса лезгийрин милли театрдин бине кутуна. Кар алакьдай драматург Идрис Шамхалова мад са шумуд пьеса кхьена: «Периханум», «Къавкъаздин дяве», «Куругъли» ва мсб. «Периханум» драма Лезги театрдин сегьнедилай датӀана къалуриз 90 йис хьанва. 

Адан пуд хва Ватандин чӀехи дяведин фронтриз рекье гьатнай. Кьве хцин кьиникьикай хабар хьайи Разакьан хва Идрис, рикӀ пад хьунин себебдалди, 1944 йисуз хайи хуьре рагьметдиз фенай. 

И. Шамхалова вичин халкь медени хьуник чӀехи пай кутуна. Адан тӀвар Ахцегьрин халкьдин театрдал эцигнава.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр».*
Абдулкъадир Алкьвадарви

**Абдулкъадир Алкьвадарви**, тарихдин чешмейра **Абдулкъадир Алкадарский** тӀварцӀелди малум я — Дагъустандин машгьур алим ва шаир. 

Зари Абдулкъадир Алкадарский 1885 йисуз Куьре магьалдин Алкьвадар хуьре дидедиз хьана. Ада хуьруьн медреса ва Гори шегьерда муаллимрин семинарий куьтягьна, 20–30-й йисара Ахцегьрин ва Кьасумхуьруьн мектебра, Дагъустандин пединститутда тарсар гана, Дагъустандин просвещенидин министерствода ва муаллимрин тежриба хкаждай институтда кӀвалахна. Ам лезги ва урус чӀаларин учебникрин автор я. А. Алкадарский шаирни тир. Адан гзаф чӀалар («Дурна», «Гатуз», «Мастан» ва мсб.) 30–40-й йисара лезги чӀалан учебникра гьатнава. Абур "Сад, кьвед, пуд" тӀвар алай кӀватӀалда чапнава. 

Абдулкъадир Алкадарский 1943 йисуз Кьасумхуьрел тиф азардик рагьметдиз фена.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр».*
## ЭлячӀунар
* Просветители Дагестана
Шихалиев Сейфудин Шихалидин хва

**Шихалиев Сейфудин Шихалидин хва** — машгьур лезги шаир ва таржумахъан.

Шаир 1899 йисуз Самур магьалдин Ялахъ хуьре дидедиз хьана. Сейфудина Бакуда Сабунчидин I-й дережадин мектебда кӀелна, 1926 йисуз Москвада рагъэкъечӀдай патан зегьметчийрин коммуниствилин университет куьтягьна. Кьасумхуьрел, Дербентда, Белижда ва Хасавюртда партиядин ва советрин идарайра жавабдар кӀвалахарна. Гзаф йисара Магьачкъалада Союзпечатдин директорвиле, Даггиздин лезги редакторвиле, Кирован тӀварунихъ галай типографиядин директорвиле ва «Социализмдин пайдах» газетдин отделдин кьилел кӀвалахна. С. Шихалиев са жерге макъалайрин, очеркрин ва лезги чӀаланни литературадин учебникрин автор я. Ада урус кхьирагрин эсерар лезги чӀалаз таржума авуна. 1943 йисуз Советрин Союздин Кьегьал Гьасрет Алиеван кьегьалвиликай «Гьулдандин варар» тӀвар алай повесть кхьена. Сейфудин Шихалиев 1953 йисуз рагьметдиз фена ва Магьачкъалада кучукнава.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр». Магьачкъала, 2001. *
Алиев Гьасрет Агъадин хва

**Алиев Гьасрет Агъадин хва** (1922—1981) — Ватандин ЧӀехи дяведа иштиракайди, красноармеец. Советрин Союздин Кьегьал. Игьтиятдин лейтенант.

## Уьмуьрдикай
Алиев Гьасрет 1922 йисан 14 декабрдиз Самур магьалдин Хинерин хуьре лежбердин хзанда дидедиз хьанай. Миллетдай рутулви я. Дяведиз рекье гьатдалди колхозда кӀвалахзавай.

## ЭлячӀунар
* Алиев Газрет Агаевич «Герои страны» сайтунал.
Гьажиев Сейфудин Абдурагьманан хва

**Гьажиев Сейфудин Абдурагьманан хва** — лезги шаир.

Зари Гьажиев Сейфудин 1900 йисуз Куьре магьалдин Векьелар хуьре дидедиз хьана. Ада Алкьвадрал Гьасан-эфендидин медресада, Дербентдин туьрк мектебда, Буйнакскдин муаллимрин курсара кӀелна. Гзаф йисара Векьелрин, Цмуррин ва Рухунрин мектебра муаллим ва директор яз кӀвалахна, халкь ва цӀийи несилар савадлу авуник вичин пай кутуна. С. Гьажиев Ленинан ордендиз лайихлу хьанай. XX виш йисан 20-й йисарилай эгечӀна, Сейфудин Гьажиев шиирар теснифунал машгъул хьана. Адан сифте чӀалар («Муьруьдар», «Дагълар», «Кьуьд», «Колхозчи руш» ва мсб. ) 30–40-й йисарин лезги чӀаланни литературадин учебникра ва хрестоматийра гьатнава. Араб, туьрк ва азербажан чӀалар чизвай зариди милли литературадин ирс кӀватӀ хъувуник вичин пай кутуна: Етим Эминан, ЧӀилихъ Абдулгьамидан, КӀатӀрух Гьабибуллагьан ва маса шаиррин чӀалар кӀватӀ хъувунин карда М. Гьажиеваз, А. Агъаеваз ва маса алимриз куьмек гана. 70-йисара С. Гьажиев хайи хуьруьн жемятдихъ галаз Кьулан СтӀалдал куьч хьана. Сейфудин Гьажиев 1981 йисуз рагьметдиз фена ва Кьулан СтӀалдал кучукнава.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр».*
Шагьдагъви Малик

**Гъаниев Малик**, адан лакӀаб **Шагьдагъви Малик** — лезги шаир, драматург ва чӀугвар.

Шагьдагъви Малик 1896 йисуз Самур магьалдин Ахцегь хуьре дидедиз хьана. Хуьруьн мектеб куьтягьна, ам Бакудиз фена. Ина Малика инкъилабдин гьерекатра иштиракна, «Азербажандин кесибар» газетда кӀвалахна. Ам Сураханада Лезги халкьдин театрдин тамашайра артист яз къугъвана, режиссер ва чӀугвар хьана. 1925–1928 йисара Ленинграддин университетдин РагъэкъечӀдай патан чӀаларин факультетда кӀелна. Ватандиз хтайла, «Шура Дагъустан» газетдин редактор хьана. Малик Шагьдагъвиди цӀудралди шиирар («Билбил», «Къайнар булах» *(Чими булах)*, «Дидедин сурал» ва мсб. ) ва пьесаяр («Инкъилабчи Агьмед», «Дагъдин лекьер», «Маргъал», «Тарлан» ва мсб. ) кхьена. Кхьирагдин драмадин эсерар Лезги театрдин сегьнедилай гзаф йиcара къалурна. Малик Шагьдагъви 1957 йисуз хайи хуьре рагьметдиз фена.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр»*
Капиев Эффенди Мансурович

**Капиев Эффенди Мансурович** (1909–1944) — Дагъустандин машгьур шаир, кхьираг, прозаик, эдебиятчи, публицист ва таржумахъан. Вичин эсерар урус, яхул ва къумукъ чӀаларал туькӀуьрайди я. 

## Уьмуьрдикай
Капиев Эффенди 1909 йисан 13 мартдиз Къази-Кумух магьалдин Кумух хуьре дидедиз хьанай. Миллетдай яхулви я. 

## Эдебият
* 
* 
*
Курхуьруьнви Мирзебутай

**Курхуьруьнви Мирзебутай** *(Агъамирзоев Мирзебутай)* — лезги шаир.

1900 йисуз Куьре магьалдин Курхуьрел дидедиз хьана. КӀелдай мумкинвал тахьай жегьилди Мамрачрик ва Дербентда батраквал авуна. ТӀебии алакьунар авай Мирзебутая шиирар теснифиз эгечӀна. Заридин чӀалар («Дустуниз», «ПӀинийрин сувариз», «Рушан тариф», «Векь ядайбуруз» ва мсб. ) вичиз акур агьавалатрикай, кьилел атай дуьшуьшрикай, халкьдин дуланажагъдикай ва кӀанивиликай теснифнавай эсерар я. Абур халкьдин туькӀуьрунриз мукьва я. К. Мирзебутай СтӀал Сулейманан дуст тир. Абурун арада шиирралди лагьанвай суьгьбет-сала хьана. Курхуьруьнви Мирзебутай 1947 йисуз хайи хуьре рагьметдиз фена. 

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр».*
Гьажиев Гьезерчи Серкеран хва

**Гьажиев Гьезерчи Серкеран хва**, лакӀаб **Шиназ Гьезерчи** — рутулви шаир ва мазан. 

Шиназ Гьезерчи 1890 йисуз Рутул магьалдин Шиназ хуьре дидедиз хьана. Хуьруьн медреса, Буйнакск шегьерда муаллимвилин курсар куьтягьна, ада гзаф йисара Шиназрин мектебда кӀвалахна. Шиназ Гьезерчиди вичин эсерар лезги, азербайжан, араб ва рутул чӀаларал теснифна. Адан шиирар ва поэмаяр «ЦӀийи дуьнья», «Къизил чубан» ва маса газетринни журналрин чинриз акъатна. 1928 йисуз шаирди лезги чӀалал «ЦӀуд йис» тӀвар алай поэма кхьенва ва кьилдин ктаб яз акъудна. Ам 1934 йисуз Дагъустандин кхьирагрин садлагьай съезддин делегат хьана. 1965 йисуз Магьачкъалада шаирдин эсеррин «Булах» тӀвар алай кӀватӀал лезги чӀалал акъатна. Ш. Гьезерчи ашукьни тир. Адаз лезги халкьдин мецин эсерар, алатай виш йисарин лезги шаирринни ашукьрин чӀалар хуралай чидай. Кхьираг И. Къазиева 1962 йисуз Шиназ Гьезерчидивай ХV виш йисан шаир Миграгъ Къемеран ва маса зарийрин чӀалар кхьин хъувуна. Дагъустандин эдебиятда Ш. Гьезерчи лезги ва рутул халкьарин шаир ва ашукь яз тестикь хьанва. Зари 1963 йисуз хайи хуьре рагьметдиз фена. 

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр».*
## ЭлячӀунар
* Шиназ Гезерчи
Кьурагь Афизат

**Кьурагь Афизат** — лезги шаир-дишегьли.

1900 йисуз Куьре магьалдин Кьурагь хуьре дидедиз хьана. ТӀебии алакьунар авай руш вичиз кӀанзавай гададиз кьисмет хьанач, чӀехи хажалатди адакай шаир авуна. Кь. Афизатан чӀалар («Зи яр Мегьамедаз», «Зунни туна фена зи яр дуьньядай», «Къурбаназ» ва мсб.) кьилиз тефей муьгьуьббатдикай теснифнавай агьузардин эсерар я. Афизатан шиирар гьам халкь­дин, гьамни лезги шаиррин чӀалариз ухшар я. Абуруз дерин ва гужлу гьиссер хас я. Кь. Афизатан ирс Шамсудин Исаева кӀватӀ хъийизва. Кьурагь Афизат 1920 йисуз рагьметдиз фена. 

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр».*
Эфендиев Мемей

**Эфендиев Мемей** *(Мамед-Тагьир)* — лезги шаир.

Ам 1903 йисуз Куьре магьалдин КьепӀир хуьре дидедиз хьана. Советрин девирда адаз Бакуда кӀелдай ва Тифлисдин комвуз куьтягьдай мумкинвал хьана. Хайи республикадиз хтана, ада Ахцегьа муаллимрин тежриба хкаждай курсарин зеведишвал, Магьачкъалада рабфакдин директорвал, Даггиздин директорвал, Дагъустандин кинофикациядин идарадин начальникдин эвез ва маса къуллугъар авуна. 1942 йисуз ам гуьгьуьллувилелди Ватандин ЧӀехи дяведиз фена. Мемей Эфендиеван чӀалари («Къаркьулувни тӀиб», «Иман», «Комсомолар» ва мсб. ) лезги шиират цӀийи алцумралди ва гьиссералди девлетлу авуна.

М. Эфендиев 1944 йисуз фронтда рагьметдиз фена. Ам Украинадин Одесса вилаятдин Сочевка хуьруьн сурара кучукнава.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр».*
Эфендиев Мустафа

**Эфендиев Мустафа** — лезги шаир ва кар алакьдай муаллим.

1903 йисан 20 январдиз Ахцегьа дидедиз хьана. Хайи хуьруьн мектеб ва Буйнакскдин педучилище куьтягьна, ада гзаф йисара Ахцегь ва Рутул районрин школайра муаллимвал авуна, вишералди ватанпересриз тербия ганва. Ялцугъа кӀвалахдай йисара ада Магъулахъ дередин рагарал кхьенвай эвер-гун — «Жуван хайи ватан кӀан хьухь!» гилани алама. М. Эфендиев жегьил чӀавалай шаирвилин пешедални машгъул тир. Адан цӀудралди манияр ва шиирар («Ватан», «Экуьн бере», «Хайи дереяр», «Суварин югъ», «Пакаман чиг» ва мсб.) лезги газетринни журналрин чирна чапна. 1975 йисуз заридин эсеррин кӀватӀал «Пакаман чиг» чапдай акъатна. М. Эфендиев 1974 йисуз рагьметдиз фена, хайи хуьре кучукнава.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр».*
Эфендиев Зияудин Мегьамедан хва

**Эфендиев Зияудин Мегьамедан хва** — машгьур лезги кхьираг, гьикаятчи, драматург ва таржумахъан.

Эфендиев Зияудин 1903 йисуз Куьре магьалдин Цмур хуьре дидедиз хьана. Ада Советрин гьукум патал женгера иштиракна. Дагъустандин партиядин обкомда, «ЦӀийи дуьнья» газетдин редакторвиле, просвещенидин министрдин заместителвиле кӀвалахна. 1920 йисалай З. Эфендиева гьикаяяр ва очеркар кхьиз эгечӀна. Адан сифте ктаб «Социализмдин маканар» 1932 йисуз чапдай акъатна. Гуьгъуьнин йисара кхьирагдин къелемдикай гьикаяяр, повестар, романар ва абурун кӀватӀалар (*"Муькъвел гелер", "Булахдал", "Гьуьлуьн лепеяр", "Яру-цӀару кӀватӀар", "Муьгьуьббатдин цӀелхем"* ва мсб.) хкатна. З. Эфендиева драмадин эсерарни (*"Гуьлзада", "Сенгердал пакама", "Къазимегьамед"* Б. Айдаевахъ галаз) туькӀуьрна. Урус кхьирагрин: М. Лермонтован, В. Короленкодин, Н. Гоголан, Б. Горбатован ва мсб. эсерар лезги чӀалаз таржума авуна. Зияудин Эфендиеван гьикаятдин эсеррай кӀелзавайдаз лезги халкьдин 20-70-йисарин уьмуьр аквазва. Кхьираг 1947 йисалай СССР-дин кхьирагрин союздин член тир. Ам 1980 йисуз Магьачкъалада рагьметдиз фена.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр».*
Къазиев Къази Букаран хва

**Къазиев Къази Букаран хва** — лезги шаир ва журналист. 

Шаир Къази 1906 йисуз Куьре магьалдин КӀири хуьре дидедиз хьана. Алакьунар авай жегьилди четин шартӀара кьилин чирвилер къачуна, са жерге жавабдар къуллугъар: «Коммунист» газетдин редакторвал, Дагучпедгизда кьилин редакторвал ва мсб. авуна.
Къ. Къазиева цӀудралди цӀай квай макъалаяр ва очеркар, гьикаяяр ва повестар кхьена. «Фекьи ва уьмуьр» гьикаяйрин кӀватӀал, «ЧӀурун паб» ва «КӀири буба» повестар чапдай акъудна. Кхьирагди лезги публицистика ва гьикаят вилик тухуниз вичин къиметлу пай кутуна. Къази Къазиев 1983 йисуз Магьачкъалада рагьметдиз фена. 

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр».*
Румыния

**Румыния** () — Европадин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата авай гьукумат.

## География
Кьиблединни-рагъакӀидайдан пата Венгриядихъ галаз, кефер ва рагъэкъечӀдай пата Украинадихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата Молдовадихъ галаз, кьибле пата Болгариядихъ галаз, рагъакӀидай пата Сербиядихъ галаз са сергьятра ава. РагъэкъечӀдай патарай ЧӀулав гьуьлуьн ятари кьунва.

Румыния — унитар республика я; 41 жедецар (județ) ва 1 муниципий акатзава.

## ЭлячӀунар
* Misiunea Permanentă A României Pe Lângă Organizaţia Naţiunilor Unite
* Статистика
МутӀалибов Абдул

**МутӀалибов Абдул** — лезги шаир.

Шаир Абдул 1906 йисуз Самур округдин Гарагъ хуьре дидедиз хьана. Октябрдин инкъилабдилай гуьгъуьниз адаз кӀелдай мумкинвал хьана: Абдула КцӀарин муаллимрин техникум, Бакуда Азербажандин гьукуматдин университет куьтягьна. Гзаф йисара Ахцегь ва Докъузпара районрин мектебра ва цӀувад йисуз Дербентдин педучилищеда дидедин чӀалан ва литературадин тарсар гана. А. МутӀалибова гьеле мектебда амаз шиирар теснифиз эгечӀна. Адан эсеррай цӀийи уьмуьрдин шикилар, хайи халкьдин ацукьун-къарагъун аквазва. А. МутӀалибова аялар патални гзаф эсерар кхьена. Шаирдин шиирар, манияр, поэмаяр ва гьикаяяр цӀудалай виниз кӀватӀалра гьатнава: *"Экуьн ярар", "Бахтавар я чун", "РикӀин гафар", "ВикӀегь Расул", "Гьим хъсан я?", "Гатфар", "Гелер" *ва мсб. Абур мектебра ва институтра чирзава. Абдул Муталибова лезги шиират цӀийи везинралди ва фикирралди девлетлу авуна. А. МутӀалибов 1986 йисуз рагьметдиз фена, ам Дербентда кучукнава.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр».*
Миграгъ Угълангерек

**Миграгъ Угълангерек** — лезги шаир-дишегьли.

Зари Угълангерек 1906 йисуз Самур магьалдин Миграгъ хуьре дидедиз хьана. Аялзамаз етим хьайи руша нянин курсар куьтягьна.

Угълангерекан шиирар ва манияр вичин залан кьисметдикай, уьлкведа ва хуьре хайи агьватлатрикай, дуьшуьшрикай теснифнава. *«Жувакай», «Дишегьлидин шел»* ва маса шииррай аквазвайвал, Угълангерек устадвал авай шаир тир. Адан эсерар газетра ва «Миграгърин булахар» кӀватӀалда чапнава. Миграгъ Угълангерек 1981 йисуз Самур хуьре рагьметдиз фена, гьана кучукнава.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр».*
Билалов Альдер

**Билалов Альдер** — машгьур лезги шаир, кхьираг ва муаллим. 

Шаир Альдер 1907 йисуз Куьре магьалдин Агъа СтӀал хуьре дидедиз хьана. Бубадивай элифар чирна, Альдер 1919 йисуз хайи хуьре ахъайнай советрин мектебдиз гьахьна. Гуьгъуьнилай муаллимвилин курсара кӀелна, Дербентдин педтехникум куьтягьна, вири уьмуьр несилриз дидедин чӀал чируниз, хайи халкь савадлу авуниз бахшна. Илимдар муаллимди вичин зегьметдалди «Дагъустандин лайихлу муаллим», «РСФСР-дин лайихлу муаллим» тӀварар ва орденарни медалар къазанмишна. Альдер Билалов са жерге учебникрин ва методикадин ктабрин автор я: "Дидедин чӀал", I-класс (1963); "Дидедин чӀал", 2-класс (1972); "Лезги чӀал чирунин методикадин месэлаяр" (1960); Изложенийрин кӀватӀал, I-IV классар (1975) ва мсб. Альдер Билалов шиирар теснифунални машгъул тир. Адан эсерар 1965 йисуз "Шад я чун" тӀвар алай кӀватӀал яз чапдай акъатна.
А. Билалов 1985 йисуз Кьасумхуьрел рагьметдиз фена, гьана кучукнава.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр».*
Гьажиев Агъалар

**Гьажиев Агъалар** — чӀехи лезги шаир, фольклорист ва таржумахъан. 

Зари Агъалар 1907 йисуз Самур магьалдин Хуьруьг хуьре дидедиз хьана. Ада Ахцегьрин мектебда, Буйнакскдин ва Дербентдин педтехникумра, Азербайжандин пединститутда кӀелна, вичиз араб, фарс, туьрк, азербажан, урус чӀалар ва эдебиятар чирна. Жегьил пешекарди Табасаран райондин мектебра муаллимвал авуна, Дагъустандин тарихдин, чӀалан ва эдебиятдин институтда ва Дагъустандин кхьирагрин садвалда кӀвалахна. Агъалар Гьажиева хайи халкьдин мецин эсерар (манияр, махар, кьисаяр, "Шарвили" эпосдин риваятар, мисалар ва мискӀалар) кӀватӀ хъувуна ва 1941 йисуз абурукай ибарат кӀватӀал «Лезгийрин фольклор» чапдай акъудна. А. Гьажиева цӀудралди шиирар ва гьикаяяр кхьена, урус шаиррин (А. Пушкинан, М. Лермонтован ва мсб. ) ва Низами Генжевидин шиирар лезги чӀалаз таржума авуна. Агъалар Гьажиев 1943 йисуз Ватандин ЧӀехи дяведин фронтда кьегьалвилелди рагьметдиз фена. 

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр».*
Къуруш Мегьамед

**Къуруш Мегьамед** *(Гьажиев Мегьамед)* — лезги шаир ва драматург.

Зари Мегьамед 1907 йисуз Самур магьалдин Къуруш хуьре дидедиз хьана. Дербентдин педучилище куьтягьна, 1930 йисалай пенсиядиз экъечӀдалди ада хайи хуьруьн мектебда дидедин чӀаланни эдебиятдин муаллимвиле кӀвалахна, абурукай 23 йисуз директор хьана. М. Къуруша вичин шиирар (*«Зи чуьнгуьр», «Ша, чи кӀвализ ша», «Экуьнин яр ядай чӀавуз»* ва мсб. ) халкьдин уьмуьрдикай, вичин гьиссерикай теснифнавай эсерар я. Гзаф шиирар шаирди аялризни бахшна. Абур 60-70-йисара ихьтин кӀватӀалра гьатна: *«Дидедин мани», «Мурадар авай руш» ва «Гьарфарикай гафар»*. Зариди са шумуд пьесани кхьена, абурукай «Ихтибар» ва «Къалп муьгьуьббат» чапдиз акъатна. Зариди халкьдин мецин эсерар ва Лезги Агьмедан ирс кӀватӀ хъувуна. Мегьамед Гьажиев 1990 йисуз рагьметдиз фена ва ЦӀийи Къурушдал кучукнава.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр».*
Арагъ Ярагьмед

**Арагъ Ярагьмед** — лезги шаир.

Зари Ярагьмед 1907 йисуз Куьре магьалдин Вини Арагъ хуьре дидедиз хьана. Хуьруьн мектеб куьтягьай гада сифте Дербентдиз, анайни Бакудиз акъатна. Ада нафтӀадин мяденра кӀвалахна. Арагъ Ярагьмеда лезги ва азербайжан чӀаларал шиирар теснифна. «Жедач», «Дилбер» ва маса шииррай аквазвайвал, абур устадвилин дережада аваз кхьенва. Зари 1955 йисуз нафтӀадин буругъда бахтсуз дуьшуьшдик акатна, рагьметдиз фена. Ам Бакуда кучукнава.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр».*
Эфендиев Насруллагь Нуридин хва

**Эфендиев Насруллагь Нуридин хва**, лакӀаб **Насруллагь Нури** — лезги шаир.

Зари Насруллагь 1908 йисуз Самур магьалдин Къара-Куьре хуьре дидедиз хьана. Адан бубади ина, Ахцегь магьалдин Ялцугъ хуьряй атана, фекьивал ийизвай. Дербентда кьве йисан курсар куьтягьна, Насруллагьа 1927 йисалай пенсиядиз экъечӀдалди Ялцугърин мектебда муаллимвал авуна. 1953 йисуз жемятдихъ галаз арандиз куьч хьана, Советский хуьре кӀвалахун давамарна. Н. Нуридин "КӀелуниз тади" тӀвар алай сифте шиир 1928 йисуз «ЦӀийи дуьнья» газетдиз акъатна. Шаирди Советрин девирдикай, Ватандин ЧӀехи дяведикай, ислягь зегьметдикай, тӀебиатдикай цӀудралди шиирар (*"Сифте гаф", "ЧӀехи диде", "Рагъ", "Дагълаpa" *ва мсб. ) кхьенва ва «ЦӀирер» тӀвар алай кӀватӀал чапдай акъудна. Заридин лап хъсан эсерар учебникра ва хрестоматийра гьатнава, мектебра чирзава. Насруллагь Нури 1973 йисуз рагьметдиз фена, Советский хуьре кучукнава.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр»*
1800 йис

**1800 йис** (*са агъзурни муьжуьдвишлагьай йис*) — чи эрадин 1800-лагьай йис. XVIII виш йисан 100-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1701 йис

**1701 йис** (*са агъзурни иридвишни садлагьай йис*) — чи эрадин 1701-лагьай йис. XVIII виш йисан 1-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1702 йис

**1702 йис** (*са агъзурни иридвишни кьведлагьай йис*) — чи эрадин 1702-лагьай йис. XVIII виш йисан 2-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1703 йис

**1703 йис** (*са агъзурни иридвишни пудлагьай йис*) — чи эрадин 1703-лагьай йис. XVIII виш йисан 3-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1704 йис

**1704 йис** (*са агъзурни иридвишни кьудлагьай йис*) — чи эрадин 1704-лагьай йис. XVIII виш йисан 4-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1705 йис

**1705 йис** (*са агъзурни иридвишни вадлагьай йис*) — чи эрадин 1705-лагьай йис. XVIII виш йисан 5-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1706 йис

**1706 йис** (*са агъзурни иридвишни ругудлагьай йис*) — чи эрадин 1706-лагьай йис. XVIII виш йисан 6-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1707 йис

**1707 йис** (*са агъзурни иридвишни иридлагьай йис*) — чи эрадин 1707-лагьай йис. XVIII виш йисан 7-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1708 йис

**1708 йис** (*са агъзурни иридвишни муьжуьдлагьай йис*) — чи эрадин 1708-лагьай йис. XVIII виш йисан 8-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1709 йис

**1709 йис** (*са агъзурни иридвишни кӀуьдлагьай йис*) — чи эрадин 1709-лагьай йис. XVIII виш йисан 9-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1710 йис

**1710 йис** (*са агъзурни иридвишни цӀудлагьай йис*) — чи эрадин 1710-лагьай йис. XVIII виш йисан 10-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
Агьмедов Назир Агъабеган хва

**Агьмедов Назир Агъабеган хва** — лезги алим ва шаир.

1910 йисуз Самур магьалдин Ахцегь хуьре дидедиз хьана. Ада Дербентдин педучилище ва Дагъустандин пединститут куьтягьна, Ахцегьрин ва Магьачкъаладин мектебра муаллим ва директор яз кӀвалахна. Гзаф йисара Дагъустандин школайрин илимдин жагъурунрин институтда къуллугъна: лезги чӀалан ва эдебиятдин программаяр, учебникар, хрестоматияр туькӀуьрна, милли мектебра дидедин чӀал чирунин месэлаяр жагъурна ва методикадин ктабар чапдай акъудна. Педагогикадин илимрин кандидатвилин дережа ва «Дагъустандин лайихлу муаллим» тӀвар къазанмишна. Кхьирагвилин рехъ Н. Агьмедова журналиствилелай эгечӀна: ада хейлин йисара "Дагъустан фукъараси", "ЦӀийи дуьнья" ва "Социализмдин пайдах" газетрин редакцийра кӀвалахна. Назир Агьмедов са жерге гьикаяйрин ва пьесайрин (*"Сифте къван" ва "Цуькверин сувар"*) автор я. Гьикаяяр «Кьве рикӀин хиялар» (1961), «Фаргьад буба рахазва» (1964) ва «Ватанда къванер» (1971) кӀватӀалра гьатнава. И эсерра авторди ватанпересвилин, дуланажагъ хкажунин ва марифатдин месэлаяр къарагъарнава. Кхьирагди халкьдин мецин эсерар ва Етим Эминан, СтӀал Сулейманан, Алибег Фетягьован ирс кӀватӀ хъувуник вичин пай кутуна.

Назир Агьмедов 1970 йисуз Магьачкъалада рагьметдиз фена.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр».*
Вагьабов Исмаил

**Вагьабов Исмаил** — лезги кхьираг, шаир ва журналист.

1910 йисуз Самур магьалдин Ахцегь хуьре дидедиз хьана. Советрин девирда ада хуьре, Магьачкъалада ва Москвада кӀелна, акьалтӀай чирвилер къачуна, лезги районра ва Магьачкъалада жавабдар къуллугъар авуна. И. Вагьабова 50-йисара лезги чӀалал акъатзавай «Социализмдин пайдах» газетдин редакторвал авуна, ам, хци фельетонар кхьидай зари яз, машгьур хьана. Кхьирагдин гьикаяяр ва фельетонар "Чирхчир" тӀвар алай кӀватӀалда гьатнава. Исмаил Вагьабов 1964 йисуз Магьачкъалада рагьметдиз фена.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр»*
Гашаров Рамазан Магьараман хва

**Гашаров Рамазан Магьараман хва** — лезги шаир ва кхьираг.

1910 йисан 29 январдиз Ахцегьа дидедиз хьана. Хуьруьн медреса, светский школа ва Дербентдин педучилище куьтягьна, ада 1941–1945 йисара Ватандин ЧӀехи дяведа иштиракна. 1945 йисуз Ахцегь райондин мектебра муаллимвал авуна. Рамазан Гашаров гзаф йисара прозадин эсерар: очеркар, гьикаяяр, повестар ва роман кхьинал машгъул хьана. Лезги халкьдин уьмуьрдин жуьреба-жуьре патар къалурзавай чӀехи эсерар: "РикӀел чӀахутӀар" повесть Бакуда печатдай акъатна, "Шадвилин накъвар" романдин чӀукар «Самур газет»да чапнава. 

Зари 2000 йисуз хайи хуьре рагьметдиз фена.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр».*
Гашаров Гьажи Гьуьсейнан хва

**Гашаров Гьажи Гьуьсейнан хва** — лезги эдебиятчи-критик, ДГьУ-дин профессор. Лезги эдебият чирна-жагъурунин рекье чӀехи пай кутур алим-филолог.

## ЭлячӀунар
* Гашаров - ликвидатор "белых пятен"
Эюбов Насир

**Эюбов Насир** — лезги драматург ва шаир.

1910 йисуз Самур магьалдин Ахцегь хуьре дидедиз хьана. Бакуда университет куьтягьна ада математикадин муаллим яз гзаф йисара Ахцегь, Докъузпара ва Рутул районрин мектебра кӀвалахна. Н. Эюбова вичин вири уьмуьр Ахцегьрин халкьдин театрдихъ ва драматургиядихъ галаз алакъалу авуна. Зариди цӀудралди чӀехи ва гъвечӀи пьесаяр (*"Бахтияр", "Гьейран", "Элкъуьр хъувур тупӀал"* ва мсб.) кхьена ва абур сегьнеда эцигна. Бязи эсерар чапдиз акъатна ва Дагъустандин халкьдин туькӀуьрунрин кӀвалин кӀватӀалра гьатнава. Зари 1974 йисуз хуьре рагьметдиз фена.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр».*
Келбиханов Рагьимхан

**Келбиханов Рагьимхан** — лезги алим, филологиядин илимрин доктор, Дагъустандин Гьукуматдин университетдин профессор.

## ЭлячӀунар
* Директор ГПК принял участие во Всероссийской научно-практической конференции «Духовно-нравственные ценности в исламской культуре»
Гьуьсейнов Ибрагьим Келбиханан хва

**Гьуьсейнов Ибрагьим Келбиханан хва** (1935–2014) — машгьур лезги шаир, публицист, драматург ва таржумачи.

Вичин уьмуьрдин эхиримжи йикъалди ада туькӀуьрунрин рекье бегьерлудаказ зегьмет чӀугуна. Адан къелемдикай цӀудралди ктабар, очеркар, критикадинни публицистикадин макъалаяр хкатна. Шаирдин эсерар Дагъустандин халкьарин ва урус чӀалариз таржума авунва. Лезги шииратда ада кӀвенкӀвечи чкайрикай сад кьазва. Ибрагьим Гьуьсейнован туькӀуьрунрин алем таъсирлу лирикадалди, цӀийи темайралдини месэлайралди, жанрайралдини строфический композициядин кӀалубралди, фасагьат чӀалалди девлетлу я. Устадди жегьил шаирриз куьмекар гузвай, мукьвал-мукьвал Лезгистандин хуьрериз мугьман жезвай, чкадин агьалийрихъ галаз гьалтзавай, абуруз вичин ва маса шаиррин эсерар кӀелзавай, лезги шииратдин агалкьунрикай суьгьбетзавай

## Уьмуьрдикай
Ибрагьим Гьуьсейнов 1935 йисуз СтӀал Сулейманан райондин Алкьвадрин хуьре дидедиз хьана. Хуьруьн юкьван мектеб акьалтӀарай жегьил ДГьУ-дин филологиядин факультетдик экечӀна. Кьилин чирвилер къачурдалай кьулухъ ада са йисуз хайи хуьруьн юкьван мектебда урус ва лезги чӀаларин муаллим яз кӀвалахна. 1960–1962 йисара Советрин Армиядин жергейра къуллугъна. Гуьгъуьнлай ада жуьреба-жуьре йисара лезги чӀалал акъатзавай “Дуствал” альманахдин, Даградиокомитетда эдебиятдин гунугрин редактордин ва лезги вещаниедин чӀехи редактордин везифаяр тамамарна. 1951 йисалай вичин эсерар чапдиз акъудиз гатӀунай И. Гьуьсейнов 1960 йисуз СССР-дин кхьирагрин Садвалдиз кьабулна. Ибрагьим Гьуьсейнован туькӀуьрунрикай хейлин алимри, критикри чпин фикирар лагьанва, макъалаяр кхьенва. Кьилди къачуртӀа, абурун жергейра филологиядин илимрин доктор Рагьимхан Келбиханов, ДГУ-дин профессор Гьажи Гашаров, педагогикадин илимрин кандидат Исламудин Гьуьсейнов, филологиядин илимрин кандидат Халидин Эльдаров, филологиядин илимрин доктор Гуьльнара Темирханова, Дагъустандин халкьдин шаирар тир Расул Гьамзатов, Шагь-Эмир Мурадов ва хейлин масабур ава. Амма шаирдин туькӀуьрунриз гегьенш анализ Мадина Келбихановадин 1999 йисуз чапдай акъатнавай “Ибрагьим Гьуьсейнован лирика” диссертацияда ганва. Са шумуд кьиликай ибарат и кӀвалахда алимди шаирди арадал гъанвай образар, шиирра къарагъарнавай месэлаяр, лирика, сатира, композициядин кьетӀенвилер ва маса патар жагъурнава. 

Ибрагьим Гьуьсейнов вичин уьмуьрда гьамиша халкьдин пад хвейи, писни-хъсан чинал лугьудай, Лезгистан вири патарихъай виликди финихъ тамарзлу чӀехи ватанперес тир. Аллагьдин патай ганвай кьетӀен алакьунрикай менфят къачуна, ада шиирралди, СтӀал Сулеймана хьиз, девирдин гьахъсузвилер, нукьсанар русвагьнай, сувавийриз инсанвилин ерияр гьамиша вине кьуниз эвер ганай.

## Эдебият
* «Лезги газет» — *"ТӀвар несилрин мецел жеда"*.
Искендеров Абдуллагь Гьажимурадан хва

**Искендеров Абдуллагь Гьажимурадан хва** (1911–1983) —  чӀехи лезги шаир ва кхьираг. 

Шари 1911 йисан 16 майдиз Куьре магьалдин Мегьарамдхуьре дидедиз хьана. Советрин девирда ада Бакуда кьилин чирвилер къачуна, гзаф йисара хайи хуьруьн мектебда, тарихдин муаллим ва директор яз, кӀвалахна. «ДАССР-дин мектебрин лайихлу муаллим» тӀвар ва кьве орден къазанмишна. И вири йисара ам гьикаятдин эсерар: "Элдин хва", "Къиргъин" ва мсб. кхьинални машгъул тир.

А. Искендеров «Самур» тӀвар алай чӀехи романдин автор я: и эсер кьве паюникай ва пуд ктабдикай ибарат я. Романда лезги халкьдин XIX–XX виш йисарин уьмуьрдин гегьенш шикилар ганва, Октябрдин инкъилабдин ва Советрин девирдин сифте йисар къалурнава. Ам Даггизда 1964, 1968 ва 1976 йисара чапдай акъатна.
А. Искендерова лезги гьикаятдик вичин пай кутуна. Адан туькӀуьрунар тамамвилелди жагъун тавуна ама.
А. Искендеров 1983 йисуз Мегьарамдхуьре рагьметдиз фена.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр».*
Мингьажев Серкер Субгьанвердидин хва

**Мингьажев Серкер Субгьанвердидин хва** (1912–1996) — лезги шаир ва журналист.

Шаир 1912 йисуз Самур магьалдин Текипиркент хуьре дидедиз хьана. Ада агалкьунралди Миграгърин мектебда, Дагъустандин чилерин техникумда ва Краснодардин партийный школада кӀелна. Агъул ва Докъузпара районра жавабдар къуллугъар авуна. Зари гзаф йисара Лезги радиодин редактор ва "Коммунист" газетдин редактордин заместитель хьана. Ватандин ЧӀехи дяведа иштиракна, ам пуд ордендизни медалриз, «Дагъустандин культурадин лайихлу работник» тӀварцӀиз лайихлу хьана. С. Мингьажев цӀудралди хци макъалайрин ва очеркрин автор я. Зари 80-йисара гьикаятдин эсерар теснифунал элячӀна, ада са шумуд повесть чапдай акъудна: *"Уьмуьрдин гелер", "Ялавлу уьмуьр", "Лахта тахьай иви", "Кьисасчияр", "ГъвечӀи разведчик" ва "РикӀел цвалар"*. Абур лезги хуьруьн уьмуьрдикай ва Ватандин ЧӀехи дяведикай кхьенвай эсерар я. Серкер Мингьажев 1996 йисуз Магьачкъалада рагьметдиз фена.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр».*
СултӀанов Балакъардаш СултӀанан хва

**СултӀанов Балакъардаш СултӀанан хва** (1913–1942) — лезги шаир ва кхьираг. 

Шаир Балакъардаш 1912 йисуз Куьре магьалдин Къартас хуьре дидедиз хьана. Адан бубадин тӀвар СултӀан, дидедин — Бисен тир. Фад етим хьайи Балакъардаша батраквал авуна. Хуьруьн мектеб ва Дербентдин педтехникум куьтягьна, Агъа СтӀалрин мектебда муаллимвиле кӀвалахна. Адан паб Нисеханум тир, чпиз пуд велед авай: Сабира, СултӀан ва Рая.

Балакъардаш жегьил йисарилай шиирар теснифунал машгьул хьана. И карда ада СтӀал Сулейманавай тарсар къачуна. Сифте шиирар ("Зи вахаз", "Пионерар" ва мсб. ) райондин «Колхоздин пайдах» ва республикадин «ЦӀийи дуьнья» газетриз акъатна.

Б. Султанован туькӀуьрунрин арада «Батрак Агьмедан кьиникь» поэмади чӀехи чка кьазва. ЦӀийи уьмуьр туькӀуьрзавай йисариз бахшнавай эсерди Б. Султанован тӀвар лезги шаиррин арада тестикьарна.
Ватандин ЧӀехи дяве гатӀун хьайила, Б. Султанов гуьгьуьллувилелди фронтдиз фена. Зари 1942 йисуз дяведа кьегьалвилелди рагьметдиз фена.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр».*
## ЭлячӀунар
* Ветераны Великой Отечественной войны
Эфендиев Осман Мамедан хва

**Эфендиев Осман Мамедан хва** — лезги шаир ва алим. 

Алим 1912 йисуз Куьре магьалдин Штул хуьре дидедиз хьана. Ада сифте вичин буба Мегьамедавай кӀелиз-кхьиз чирна, ахпа хуьруьн мектебда, Дербентдин педтехникумда, Азербайжандин пединститутда кӀелна. Москвада аспирантура куьтягьна, гзаф йисара меркездин институтра кӀвалахна, философиядин илимрин кандидатвилин ва докторвилин дережаяр къачуна. Вишелай виниз илимдин макъалаярни ктабар кхьена ва чапдай акъудна. ЦӀийи несилриз дерин чирвилер ва тербия гана. Алимдиз лезги, урус, араб, туьрк, азербайжан, инглис, фарс ва немец чӀалар чидай. Осман Мегьамедович жегьил вахтарилай шиирар, гьикаяяр ва повестар теснифунал машгъул хьана: «Дагъустандин кесибар» газетдиз макъалаяр, гьикаяяр ва "Дагълара бунт" повесть акъудна. И газетдин къуллугъчи яз, Осман Мегьамедовича Дербентда тарихда сифте яз лезги кхьирагрин ассоциация тешкилна ва адан жавабдар секретарвал авуна. Эфендиева лезги эдебиятдик, медениятдик ва илимдик вичин пай кутуна. Мегьамедан хва Осман 1972 йисуз Москвада рагьметдиз фена, гьана кучукнава.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр».*
Асваров Муьгьуьдин Рустаман хва

**Асваров Муьгьуьдин Рустаман хва** (1912–1938) — лезги шаир. 

1912 йисуз Самур магьалдин Чепер хуьре дидедиз хьана. Ада вичин бубадивай кӀел-кхьин ва илимрин дибар чирна, Ахцегьа ШКМ-да кӀелна ва Бакуда муаллимвилин курсар куьтягьна. Гзаф йисара Азербайжандин ва Дагъустандин мектебра кӀвалахна.
М. Асварован сифте шиирар 30-йисара лезги ва азербажан чӀаларал «ЦӀийи дуьнья» ва «Ени гьеят» газетриз акъатиз эгечӀнава. Жегьил зариди хайи хуьруькай, иер тӀебиатдикай ва Советрин девирдикай гьевеслу чӀалар туькӀуьрна. "Лезги руш", "Мектебдиз ша кӀелиз" ва маса шиирар лезги эдебиятдин хрестоматийра гьатна. Адан ирс кӀватӀунал Касбуба Азизханов машгъул я.

Муьгьуьдин Асваров 1938 йисуз жегьилзамаз рагьметдиз фена.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр».*
Азизханов Касбуба Лукьманан хва

**Азизханов Касбуба Лукьманан хва**, лакӀаб **Чепер Касбуба** — тӀвар-ван авай лезги шаир ва публицист.

Чепер Касбуба 1928 йисан 5 февралдиз Ахцегь райондин Чепер хуьре дидедиз хьана. Ада Ахцегьрин юкьван мектеб, Москвада вири кьилин партийный школа куьтягьна. Гзаф йисара Агъул, Ахцегь районрин ва республикадин "Коммунист" газетрин кьилин редакторвиле кӀвалахна, КПСС-дин Ахцегь райкомдин 2-секретарвилин везифаяр тамамарна. Гьукуматдин пишкешар ва «ДР-дин медениятдин лайихлу кардар» тӀвар къазанмишна. Азизханован шиирар, "Чепер Касбуба" тӀвар алаз, 1946 йисалай чапдиз акъатзава. Зари цӀудралди шиирин, манийрин, поэмайрин автор я. Абурукай шаирдин *"Девирдин зенг", "Суван цуьквер" ва "Зи зираят"* ктабар ибарат хьанва. Чепер Касбуба хайи ватандал, ва тӀебиатдал, ашукь шаир я. «Зи зираят» шиирда зариди вичин зиярат хайи ватан Чеперин хуьр яз гьисабзава.
Чепер Касбуба «Лезги кхьирагрин садвалдин» член тир.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр».*
1712 йис

**1712 йис** (*са агъзурни иридвишни цӀикьведлагьай йис*) — чи эрадин 1712-лагьай йис. XVIII виш йисан 12-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1713 йис

**1713 йис** (*са агъзурни иридвишни цӀипудлагьай йис*) — чи эрадин 1713-лагьай йис. XVIII виш йисан 13-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1714 йис

**1714 йис** (*са агъзурни иридвишни цӀикьудлагьай йис*) — чи эрадин 1714-лагьай йис. XVIII виш йисан 14-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1715 йис

**1715 йис** (*са агъзурни иридвишни цӀувадлагьай йис*) — чи эрадин 1715-лагьай йис. XVIII виш йисан 15-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1716 йис

**1716 йис** (*са агъзурни иридвишни цӀиругудлагьай йис*) — чи эрадин 1716-лагьай йис. XVIII виш йисан 16-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1718 йис

**1718 йис** (*са агъзурни иридвишни цӀемуьжуьдлагьай йис*) — чи эрадин 1718-лагьай йис. XVIII виш йисан 18-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
Юсуфов Рамазан Юсуфан хва

**Юсуфов Рамазан Юсуфан хва** — лезги алим ва шаир. Тарихдин илимрин доктор.

Алим 1912 йисуз Куьре магьалдин Гъетягърин хуьре дидедиз хьана. Ада хайи хуьруьн мектебда, Дербентдин педтехникумда, Дагъустдндин пединститутда ва Москвада вини кьилин партийный школада кӀелна. 40-50-йисара Докъузпара, Кьасумхуьруьн, Хив районрин ва Каспийск шегьердин советско-партийный идарайра жавабдар къуллугъар авуна, Дагъустандин Министррин Советдин председателдин заместитель хьана. Гзаф йисара Дагъустандин мектебрин илимдинни-жагъурунрин институтдин директордин заместителвиле кӀвалахна. Тарихдин илимрин кандидатвилин ва докторвилин дережаяр къазанмишна, вишелай виниз илимдин макъалаяр ва ктабар чапдай акъудна.

Рамазан Юсуфова аял вахтарилай шиирар теснифзавай, абур 30-йисара чапдиз акъатиз эгечӀнава. Зариди аялар патал теснифнавай кӀватӀалар *(«Зи дустарин хиялар» ва «ЦӀелхемрин яла»)* печатдай акъудна.

Р. Юсуфов 1992 йисуз Магьачкъалада рагьметдиз фена.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр».*
1711 йис

**1711 йис** (*са агъзурни иридвишни цӀусадлагьай йис*) — чи эрадин 1711-лагьай йис. XVIII виш йисан 11-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1719 йис

**1719 йис** (*са агъзурни иридвишни цӀекӀуьдлагьай йис*) — чи эрадин 1719-лагьай йис. XVIII виш йисан 19-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
1720 йис

**1720 йис** (*са агъзурни иридвишни къадлагьай йис*) — чи эрадин 1720-лагьай йис. XVIII виш йисан 20-лагьай йис я.

## Вакъиаяр

## ЭлячӀунар
Нажмудин Самури

**Нажмудин Самури** *(Къазиев Нажмудин)* — лезги шаир.

1913 йисуз Куьре магьалдин Муьгъверган хуьре дидедиз хьана. Мектеб куьтягьай жегьилди хуьруьн Советдин секретарвиле кӀвалахна. 1939 йисуз Яру Аскердиз фена, ада финнрихъ галаз хьайи ва Ватандин ЧӀехи дяведин женгера иштиракна. Есирда гьатай аскер Германиядиз, анай Турциядиз акъатна, Измир шегьерда бинелу хьана.

Н. Самуриди вичин шиирар лезги ва туьрк чӀаларал кхьизва.

"Лезги, вавай жузан за", "Гаф атайла рахан герек", "Мусурманар стхаяр я" ва маса шииррай хайи ватандихъ рикӀ кузвай шаир аквазва. Нажмудин Самуриди Турциядин Измир шегьерда уьмуьрзава, ада хайи ватандихъ галаз алакъаяр хуьзва.

## Эдебият
*Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр».*
Лезгинцев Георгий Михайлович

**Лезгинцев Георгий Михайлович** — чӀехи лезги алим ва шаир, машгьур инкъилабчи Михаил Лезгинцеван чӀехи хва я.

Ам 1914 йисуз Москвада дидедиз хьана. Кар алакьдай гадади 1937 йисуз агалкьунралди Ленинграддин сувун институт куьтягьна, гзаф йисара Сибирда къизилдин мяденра инженер-геологвиле кӀвалахна. Ахпа ада яргъал йисара Москвада СССР-дин «Гипрозолотоцветметпроект» институтдин директорвал авуна. Г. Лезгинцев геологиядин илимрин докторвилин, профессорвилин ва адмиралвилин дережайрив агакьна. Адан илимдин кӀвалахри къецепатан уьлквейрани чӀехи къимет ва машгьурвал къазанмишна.

Георгий Лезгинцев алакьунар авай кхьирагни тир, адан къелемдикай са шумуд роман: *«Кефер пата», «Северцев инженер», «Чилин сирер чидайбур», «Дагъларай тир инсан»* ва маса эсерар хкатнава. Абур УФ-дин гзаф халкьарин чӀалариз таржума авунва. Заридин эхиримжи роман «Дагъларай тир инсан» (ам авторди вичин бубадикай кхьенва) лезги чӀалаз Ш. Юсуфова элкъуьрна ва 1984 йисуз кьилдин ктаб яз акъудна.

Г. Лезгинцева бубадин ватандихъ галаз алакъаяр хуьзвай. Ам са шумудра Дагъустандиз илифна: Штула, Кьурагьа, Ахцегьа, Къурушдал ва маса лезги хуьрера хьана.

Зари СССР-дин кхьирагрин садвалдин член тир. Ам 1994 йисуз рагьметдиз фена, Москвада кучукнава.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр».*
Гьасанбегов Мусайиб Сулейманан хва

**Гьасанбегов Мусайиб Сулейманан хва**, лакӀаб **СтӀал Мусайиб** — лезги шаир, Ватандин ЧӀехи дяведин иштиракчи.

Зари 1914 йисуз Куьре магьалдин Агъа СтӀал хуьре дидедиз хьана. Хуьруьн мектеб, Дербентдин педучилище ва Дагъустандин пединститут куьтягьна, ада Кьасумхуьруьн партиядин райкомда кӀвалахна, шаир бубадин секретарвал авуна. 1937 йисуз ам РСФСР-дин Вини Кьилин Советдин депутатвиле хкяна.
Шиирар кхьинал Мусайиб 30-йисарилай машгъул хьана. 1940 йисуз адан сад лагьай ктаб — "Хкягъай эсерар" чапдай акъатна. И йисуз ам СССР-дин кхьирагрин садвалдин членвиле кьабулна.

СтӀал Мусайиб гуьгьуьллувилелди Ватандин ЧӀехи дяведиз фена ва 1943 йисуз Сталинграддин ягъунра кьегьалвилелди рагьметдиз фена.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр»*.
Хуьруьг Лукьман

**Хуьруьг Лукьман** *(Алискеров Лукьман)* (1921–1988) — лезги шаир.

Ам 1921 йисан 13 июндиз Ахцегь райондин Хуьруьг хуьре дидедиз хьана. Юкьван мектеб куьтягьна, сагъсузвал себеб яз, Лукьман хуьре лежбервилел ва устӀарвилел машгъул хьана.

X. Лукьмана жегьил вахтарилай шиирар кхьизвай. Адан къелемдикай жуьреба-жуьре жанрайрин эсерар (*"Яру кӀек", "ХьанайтӀа", "Автобусда", "Келемар", "Зи ктабдиз" *ва мсб. ) хкатнава. Абур газетриз ва журналриз, «Рагъ» тӀвар алай ктаб яз акъатна. Заридин туькӀуьрунриз Хуьруьг Тагьиран эсерри чӀехи таъсир авуна.

X. Лукьман 1988 йисуз яргъалди чӀугур залан азардик рагьметдиз фена, хайи хуьре кучукнава.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр».*
Хкем Жамалдин

**Хкем Жамалдин** *(Алижанов Жамалдин)* — лезги шаир.

Ам 1922 йисуз Ахцегь райондин Хкем хуьре дидедиз хьана. Вири уьмуьрда ада хайи мектебда муаллимвал авуна ва шиирарни кхьиз хьана. X. Жамалдинан эсерар «ЦӀийи дуьнья», «Социализмдин пайдах», «Коммунист» газетрин ва «Дуствал» альманахдин чинриз акъатна. Абур "Дурнаяр", "Яру цуьквер", "Чилиз икрам", "Кхьихь, зи дуст!" ктабра гьатнава.

Зари 1988 йисуз хуьре рагьметдиз фена.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр».*
Шабанов Нажмудин Шабанан хва

**Шабанов Нажмудин Шабанан хва** — лезги шаир.

Шабанов Нажмудин 1914 йисуз Самур магьалдин Ахцегьа дидедиз хьана. Хуьруьн мектеб ва Бакудин рабфак куьтягьна, ада Ахцегьа партиядин ва советрин идарайра кӀвалахна. Дяведин гуьгъуьнин йисара Магьачкъаладин совпартшколада кӀелна, Ахцегь райондин судья ва гзаф йисара Ахцегьрин райкомдин жавабдар къуллугъчи хьана.

Эдебиятдин эсерар Н. Шабанова жегьил чӀавалай теснифизавай. Адан сифте шиирар 1950 йисуз «ЦӀийи дуьнья» газетдин чинриз акъатна, ахпа абур «Коммунист» газетдиз ва «Дуствал» альманахдиз акъатиз гатӀунна.
Н. Шабанован шииррин кьилин тема хайи ватан ва халкь я. Гзаф эсерриз сатира ва юмор хас я. 1964 йисуз шаирдин "Къаш" тӀвар алай ктаб акъатна.

Зари 1986 йисуз рагьметдиз фена, Ахцегьа кучукнава.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр».*
Къурбалиев Абдурагьман Нуралидин хва

**Къурбалиев Абдурагьман Нуралидин хва** — лезги шаир.

Шаир 1922 йисуз Докъузпара райондин Миграгъ хуьре дидедиз хьана. Ада юкьван мектеб ва Азербайжандин пединститут куьтягьна, гзаф йисара Дагъустандин Докъузпара, Азербайжандин КцӀар районрин ва Магьачкъаладин мектебра лезги ва урус чӀаларин тарсар гана.
А. Къурбалиева мектебда кӀелзавай йисара шиирар кхьиз эгечӀна. Ада ватандикай, тӀебиатдикай ва муьгьуьббатдикай кхьенвай эсерар газетрин ва журналрин чинра чапзава. 1996 йисуз заридин "КӀанда рикӀиз" ва 2000 йисуз "Руьгьдин гьарай" ктабар чапдай акъатна.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр».*
Рагьимов Рагьим

**Рагьимов Рагьим** — лезги шаир.

Шаир 1922 йисуз Самур магьалдин Макьар хуьре дидедиз хьана. Ада хуьруьн мектеб ва Дербентдин педтехникум куьтягьна, Ватандин ЧӀехи дяведа иштиракна ва гзаф йисара хайи Макьарин, Къуйсунрин (иниз 1966 йисуз Макьар куьч хьана) мектебра дидедин чӀаланни эдебиятдин муаллимвиле кӀвалахна. Р. Рагьимова жегьил вахтарилай шиирар теснифзава. Адан эсерар (*"Сабур", "Мегьамед Эмин", "Вич кьацӀана"* ва мсб.) газетринни журналрин чинриз акъатзава. Абуру кӀелзавайдаз ватанпересвилин ва инсанпересвилин тербия гузва.

## Эдебият
* Гьаким Къурбан *«Лезги зарияр»*.