open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бутандин шегьерар

## ЦӀуд виридалайни чӀехи шегьер
# Тхимпху — 62 500
# Пхунчхолинг — 60 400
# Пунакха — 21 500
# Самдруп-Джонгхар — 13 800
# Гелепху — 6 700
# Паро — 4 400
# Трашиганг — 4 400
# Вангди-Пходранг — 3 300
# Дагана — 3 100
# Тронгса — 2 300

## [[Бутан]]дин шегьеррин сиягь алфавитдин къайдада
* Вангди-Пходранг — Вангди-Пходранг дзонгхагдин административ юкь я.
* Гаса — Гаса дзонгхагдин административ юкь я.
* Гелепху — Сарпанг дзонгхагда авай шегьер я.
* Дагана — Дагана дзонгхагдин административ юкь я.
* Дампху — Циранг дзонгхагдин административ юкь я.
* Деотханг
* Джакар — Бумтанг дзонгхагдин административ юкь я.
* Жемганг — Жемганг дзонгхагдин административ юкь я.
* Лхунце — Лхунце дзонгхагдин административ юкь я.
* Мебиса
* Монгар — Монгар дзонгхагдин административ юкь я.
* Паро — Паро дзонгхагдин административ юкь я.
* Пемагацел — Пемагацел дзонгхагдин административ юкь я.
* Пунакха — Пунакха дзонгхагдин административ юкь я.
* Пхунчхолинг
* Самдруп-Джонгхар — Самдруп-Джонгхар дзонгхагдин административ юкь я.
* Самце — Самце дзонгхагдин административ юкь я.
* Сарпанг — Сарпанг дзонгхагдин административ юкь я.
* Трашиганг — Трашиганг дзонгхагдин административ юкь я.
* Трашиянгце — Трашиянгце дзонгхагдин административ юкь я.
* Тронгса — Тонгса дзонгхагдин административ юкь я.
* Тхимпху — Тхимпху дзонгхагдин административ юкь я.
* Хаа — Хаа дзонгхагдин административ юкь я.
* Цимашам — Чукха дзонгхагдин административ юкь я.

## ГьакӀни килиг
* Бутан

## ЭлячӀунар
* Bhutan_ Districts, Major Cities & Towns — Statistics & Maps on City Population
Омандин шегьерар

Им **[[Оман]]дин шегьеррин сиягь я**

## Шегьеррин сиягь

**¹** — Гьакъикъатда уьлкведин меркез тир Маскатдин агломерациядин пай язва.

## Эдебият
* 

## ЭлячӀунар
* world-gazetteer.com
Рагар авай сувар

**Рагар авай сувар** () Кеферпатан Америкадин Кордильеррин сувайрин системадин кьилин пад, Канададинни АСШдин къене 4500-5000 км яргъивал аваз. Сеьрра-Невадада авай каскадрин цӀиргъер абурук квач. Колорадода авай 4401 метр кьакьан Маунт Эльберт Рагар авай суварин виридалайни кьакьан кьил я. Рагар авай сувар ЦӀайдин Чилелай Аляскадал физавай Кордилльеррин суван системадин пай я. Абура ава чӀехи важибвал авай Йеллоустоун-паркни спортвилин юкьвар. ГьакӀни а сувара пара чилин ресурсар ава. Рагар авай сувар алай штаатриз АСШда Суван Штатар лугьузвайди я.

## География
Рагар авай суварин чӀехи пай метаморфвилин къванерикайни магмадикай жезвай къванерикай хьанвайди я. Рагар авай суварин кьибле патан къерехрал известняквилин къванерни ава. Гьяркьуьвал (РагъэкъечӀдай-РагъакӀидай патахъ) пара дегиш жезвайди я. Виридалайни гьяркьуь чкаяр (500—600 км) Колорадо штатда авайди я. Йеллоустоун дуьзендилай кефер патахъ абур са шумуд цӀиргъел пай жезвайди я, са чкайра 50-120 км гьяркьуьвал авай.

Рагар авай суварин кьулан кьакьанвал 2000-3000 метр я. Виридалайни кьакьан сувар Колорадодани гьадан патаг гвай штатра авайди я, 4000 метрдилай винихъ кьакьанвал авай. Халкьдин парк Глейшердилай кефер патахъ суварин кӀукӀар муркӀади кьунва.

## ВацӀар
Рагар авай суварин цӀарцӀай Кеферпатан Америкадин цин сергьят физава. Рагар авай сувара кьил къачузавай вацӀарин эхир пуд окенра ава: Атлантик, Ласни Кеферпатан МуркӀарин океандиз. 2444 метр кьакьан кӀукалай пуд патахъ ятар физава.

## Климат
Рагар авай сувара рагъакӀидай патан къаяр авайди я. Гьабуру Лас океандилай Рагар авай суварал цифер гъиз марфар къвазва. Гьавиляй Лас океандин пад галайвал чилер пара кьеженава. Чеб суварни пара мукьвал цифери кьунваз жезва. Кьилди са Йеллоустоун паркда вичин жуьре климат авайди я, амай чкайриз килигайла хъсан гьаваяр авай. Йисан кьулан температура 6 °C я. Виридалайни чими варз июль я, 28 °C аваз. Виридалайни микьи варз январь я, −14 °C аваз. Йисан марфарин дережа 36 см я.

### Векьер
Рагар авай суварин векьер са шумуд, кьакьанвилелай аслу, жуьрейрал пай жезва. Кьве сифте жуьреяр къумдик ацӀанва, марфар ана 500 мм дережадал ала. Тамар ана тӀимил ала, абурун чкадал чеб чпиз авай тарар ава. Лап агъа дережадал, 1500—2000 метрдал алай тайгавилин тарар ава. 1800—2400 дережада субальпайрин жеьредин пешеринтарар ава.

## Инсанрин Уьмуьр
Америкадин индейцари Рагар авай сувара МуркӀар алат авурла яшамиш жез эгечӀ авурди я. Европави колонистри и сувар из атайла ана гуьгъуьнин халкьар авай: Абсароки, Апачар, Арапагьо, Баннок, Блакфут, Шайен, Флатхед, Дакота, Шошонни Юта. Садбур гьамиша ана Шамиш жезавай, масадбур къвез-хъфиз. Гьабурукай парабур зулузни хъуьтӀуьз дуьзен чкайрал физвай. Гьана абуру бизонарни мама вагьши гьайванар незвай. Гатфаризни гатуз абур суваз хъфиз кӀизрияр нез, ямишар кӀватӀ ийизавай.

## Шикилар

File:Utah_AA137_LHR-LAX_010707.jpg|Цавай
File:RockyMountainsLocatorMap.png|Карта
File:Longs_Peak.jpg|Лонгс Пик сув
File:Colorado_rocky_mtns.JPG|Колорадо штатда


## Баянар

## ЭлячӀунар
* Peakware.com
* 
* 
* 
*
Севан

**Сева́н** - Арменияда авай 1900 метр кьакьан чкадал алай вир, Кавказдин виридалайни чӀехи вир я.

Майдан — 1240 км² я, кьулан диринвал 26,8 м, виридалайни дирин чка 80 м. Яргъивал 78 км, гьяьркьувал 56 км. Вире 37,9 м³ яд ава.

## Баянар
ABBA

**ABBA** — швециядин зурба музыкадин (поп, диско, европоп, поп-рок, кьуьл музыка ва мас.) кӀеретӀ Стокгьольм шегьердай. Адан бине 1972-лагьай йисуз кутунва.

Адан ибаратдик **А**гнета Фельтског, **Б**ьорн Ульвеус, **Б**енни Андерссон ва **А**нни-Фрид Лингстад квай тир.

## Дискография
### Албомар
* 1973 — *[[Ring Ring]]*
* 1974 — *[[Waterloo (албом)|Waterloo]]*
* 1975 — *[[ABBA (албом)|ABBA]]*
* 1976 — *[[Arrival]]*
* 1977 — *[[The Album (ABBA-дин албом)|The Album]]*
* 1979 — *[[Voulez-Vous]]*
* 1980 — *[[Super Trouper]]*
* 1981 — *[[The Visitors]]*
* 2021 — *[[Voyage]]*

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* Официал сайт
*
Бобби Чарлтон

Сэр **Роберт (Бобби) Чарлтон** () (, Ашингтон, Нортамберленд) — англиядин футболист, зур хуьдайдини гьужумдайди, тренер я. 1966-й йисарин дуьньядин чемпион.

## Титулар
* 1956/57, 1964/65, 1966/67-й йисан Англиядин чемпионатдин гъалиб (**3**)
* 1962/63-й йисан Англиядин кубокдин гъалиб (**1**)
* 1956, 1957, 1965, 1967-й йисан Англиядин Суперкубок гвай кас (**4**)
* 1968-й йисан Европадин чемпионрин кубокдин гъалиб (**1**)
* 1966-й йисан дуьньядин чемпион (**1**)
* 1968-й йисан европадин 3-лагьай призёр (**1**)

## Агалкьунар
* 1968-й йисан 2-лагьай Европадин виридалайни хъсан футболист
* Англиядин виридалайни хъсан футболист 1966
* Англиядин футболдай Тарифдин зал: 2002

## Баянар

## ЭлячӀунар
* «Манчестер Юнайтед» сайтда профил
Швециядин сувар

Агъадихъ **[[Швеция]]дин суваррин сиягь** гана.

Швецияда 2000-далай виниз кьакьанвал авай 12 кӀукӀ ава.
Конституция

**Конституция** — гьукуматдин дахьайтӀа гьукуматрин кӀеретӀдин ихтиярдин системадин кьулан документ. Гьадалай кьил къачуна ихтиярдин системадин амай документар акъудзавайди я. Конституцияда кхьизвайди я гьукуматдин гьал, эцигнавайвал, инсандин ихтиярни буржар, гьукуматдик квай чилерни маса кьулан важибвал авай затӀар. Конституциядин чӀехивал адаз са маса документни акси тежедайвиляй къвезвайди я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Испик

* Испик (СтӀал Сулейман район) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай хуьр.
* Испик (Къуба район) — Азербайжандин Къуба районда авай хуьр.
Кура

**Кура** - Къавкъазда авай виридалайни чӀехи вацӀ я. Ам пуд гьукуматдин къеня физава - Турция, Гуржистан, Азербайжан. ВацӀ Каспи гьуьлуьниз авахьзава. Адан яргъивал 1364 км я. ВацӀун ятар марфарикай, чилин ятарикай, гьамишан муркӀарикайни живерикай кӀватӀ жезвайди я. ВацӀ вич ругъул я. ГьакӀни вацӀухъ вичин иер акунар патал Гурждистанда чӀехи медениятдин мана ава.

## ТӀвар
Антик чӀавара вацӀун тӀвар Кирос тир. Гьа гаф гуьгъуьна урусрини рагъакӀидай Европави картографри вацӀун тӀвар хьиз кхьизвай. Урус тариххъанни чӀалархъана Дьяконова вацӀун тӀвар *Киране* гафунилай тухузвай. Ам са Урартудин пачагь Сардури IIдан тарихра кхьенвай гьукуматдин тӀвар тир. Гуржу тӀвар Мтквари (მტკვარი) Мткнари (მტკნარი) гафунихъ галайди я, лезгидал *ВерцӀи яд*.

## География
Вац|ун яргъивал 1364 км я, яд кӀватӀунин майдан 188 000 км2 я.
Кура вацӀу вичин кьил Турциядин кефер-рагъэкъечӀдай пата авай вилаят Ардагьан къачузвайди я, Ардагьан шегьердилай 50 километр кьибле патахъ. Ам Гуржистанни АзербайжандайтӀуз физва, эхирда Каспий гьуьлуьз авахьиз. Гуржистанда адан къерехрал Ахалцихе, Боржоми, Гори, Мцхета, Тбилисини амай шегьерар ала. Азербайжанда Мингечевир, Сабирабад, Нефтечала шегьерни амайбур ала. Кьилелай Карелидал ам кефер-рагъэкъечӀдай патахъ физва. Анилай ам кьибле-рагъэкъечӀдай патахъ физва Кура-Аракснин агъанагда авай чуьлериз. Адаз авахьзавай виридалайни чӀехи вацӀар Аракс, ЧӀехи Лиахви, Ксани, Арагви, Храмини Алазани я.

## Кардик кутун
Кура цин хуьнарни ГЭСар патал кардик кутазвайди я, месала 605 м2 Мингечевир цин хуьнар; гьана 359 Мегаватт къуватдин ГЭС ава. Мингечевирдилай агъадихъ 480 км корабляр физ жедатӀани са менфятни адалай къачузвач. Сифте сефер вацӀайтӀуз корабляр 1814 йисуз фейиди я. А чӀавуз авай флотилия гьич Самухдалди фена. 1846 йисуз пароход Мингечевирдалди атана. Исятда вацӀун чӀехи пай диринвал тӀимил тирвили финиз четин я. Индустриядини амай шегьеррин сервисри вацӀ пара кьацӀурзава. Марнеулидин суварин менфятдин индустрияди вацӀуз кобальт, къеле, никельни кадмий авадарзава. 
ВацӀун вини пата, Тбилисидалди атӀанвай там агъа патахъ ракъурзава. КӀизрияр вацӀун агъа пата кьазвайди я.
ВацӀ кьацӀай хьиз гьисабзавайди я. Шегьеррин сервисар аниз авадар ийизавайвили адан гьал пис я. 2008 йисуз килигайла адан цик квай пис затӀар жедай кьвандилай 2-9 сефер пара я.

## ЭлячӀунар

## Баянар
Арарат марз

**Арарат марз**, **Арарат вилаят** (эрм. Արարատի մարզ) — Эрменистандин кьиблединни рагъакӀидай пата авай вилаят я (эрм. մարզ [марз]).

РагъакӀидай пата Туьркиядихъ галаз, кьибле пата – Азербайжандинхъ галаз, кьиблединни рагъэкъечӀдай патахъ – Вайоцдзор марздихъ галаз, рагъэкъечӀдай патахъ – Гегархуник марздихъ кефердин патахъ – Котайк марздихъни меркездин округ тир Еревандихъ галаз, кефердинни рагъакӀидай патахъ Армавир марздихъ са сергьятра ава.

Майдан — 2 096 км². Агьалияр — 260 367 кас. Агьалийрин къалинвал — 124,22 кас/км².

Административ юкь — Арташат я. Маса шегьерар — Арарат, Веди, Масис я.

Гилан вилаятдин кьил Гарик Саркисян я, ам 2018-лагьай йисан 1-лагьай июндиз тайинарна .

## Шегьерни хуьрер

## География
Чилин кьадар — 2 096 км², вири уьлкведин майдандикай адал 7 % гьалтзава, и къалурзавай лишандиз килигна вилаят уьлкведин 9-лагьай чкадал ала. Ада гилан Эрменистандин

Вилаятди Арарат кьулувилин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата чка кьунва. Адан кефердин пад Йерано сувари, рагъэкъечӀдай пад — Гегам, Дахнакни Мжкатар сувари, кьибледин пад УрцӀ сувари гьакӀни рагъакӀидай пад — Аракс вацӀу кьунва. Вилаятдин юкьва Ерах сувари чка кьунва. Кьулувилерал вилаятдин чилерикай 30 % гьалтзава, амайди — сувар я.

Виридалайни кьакьан сув — Спитакасар (3560 м), ам Гегам цӀиргъиник ква. Виридалайни аскӀан чка (801 м) Аракс дугуна ава.

Вилаятда тӀуз физвай вацӀарикай кьилинбур Аракс, Раздан, Азатни Веди язва. Марздин климат лап жуьреба-жуьрединди я. Ам лап агъада авай дугунра жеда акьалтӀдай кьурагь климатдин ва кьакьанвилерал жедай жив квай мекьи климатдин арада галтад жезва.

### Хосров там

Арарат вилаятда гьукуматди хуьзвай тӀебиатдин заповедник тир Хосров таму чка кьунва. Адан чилин кьадар 23213,5 га я. Там Гегам цӀиргъинин кьиблединни рагъакӀидай патан гуьнедал, гьакӀни Еранос, Дагнак, Ириц Лерни Хосровасар цӀиргъерин гуьнейрал экӀя хьанва. Ина къавкъаздин лекьенди уьмуьрзава, лап кьериз-кьериз гьалтзавай, «яру ктабдик» кутунвай вагьши гьайван я. Эрменистанда 2019-лагьай йис къавкъаздин лекьендиз гьуьрметна.

## Тарих

Гилан Арарат марз 1995-лагьай йисан ноябрдин 7-лагьай йикъан административни территориал паюникай къанундалди арадал гъана. Ам Армениядин Арарат, Арташатни Масис районар сад авунин рекьелди туькӀуьрнава.

## Агьалияр

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Гори

**Гори** (гурж. გორი) — Гуржистанда авай шегьер я, Шида-Картли региондин кьилин шегьер.

## География
Гори Тбилисидилай кефер-рагъакӀидай патахъ галай шегьер я, Кура вацӀуз Лиахви авахьзавай чкадал. Шегьерда 48 143 кас яшамиш жезва. Ам са яргъӀи лежбервилин региондин администрациядин, индустриядинни медениятдин юкьв я. Горидин климат юкьван дережадинди я. Йисан кьулан температура 11 °C я, йисан кьулан къвалагар 585 мм.

## Тарих
Шегьердин тӀвар исятдани амай къеле Горис-Цихедикай хьанвайди я, ам VII вишйисалай Тонтио тӀварунал тӀвар-ван авай. Гьадан кӀаник маса къеле, гьадайни дегь заман жагъанва. Гуржу пачагь IV Давидан чӀавуз шегьер лап хкаж хьанвай. Гьа чӀаварилай Гори гьамиша Гуржистандин виридалайни пара важиб авай шегьеррикай сад тир.

1818 йисуз Горида Гуржистандин сифте теологидин мектебрикай сад эцигнавай. 1872 йисуз Поти-Баку рекьел алаз адахъ ракьун рекьинихъ алакъа хьана. 1920 йисуз шегьерда пара кӀвалер залзала патал чкӀана. Шегьердин регьбервилин кӀвал немцерин кьунвай солдатри эхцигнавай.

Шегьер Кьибле Осетиядилай 25 км яргъал ала, стратегидин важибвал авай рагъэкъечӀдай патай рагъакӀидай патаз фидай рекьел S1.

## Экономика
Виридалайни чӀехи кӀвалах гудай чкаяр Горида йис туькӀуьрдай индустрияни аппаратар эцигунин идараяр я. ГьакӀни ямишар арадал гъини пара кӀвалахдай чкаяр гузава.

## Меденият
Горида ава 1856 йисуз бине кутунвай Гьукуматдин Эристави театр, медениятдин са чӀехи юкьв, кьве фольклордин, са пантомимдинни са аялрин театрдин ансамбляр авай. ГьакӀни Горида Тарихдинни Этнографиядин музей ава, чӀехи тӀвар-ван авай Иосиф Сталинан Музей. Гори гьакӀни Гуржу Православидин Клисадин са епископат я. ЧӀехи клиса хьиз виликан католиквилин клиса ава/

Горидин патаг XVI вишйисуз туьркерикай хуьн патал эцигнавай къеле Ксанис-Цихедин амукьаяр ава, медениятдин чӀехи важибвал гьакӀни ава: Кефер Къавкъаз Тбилисидихъ галкӀурдай Гуржи кьушунрин рехъ, Атени-Сиони клиса (VII вишйис), Пекинин ЧӀехи рекьел алай кьветӀ-хуьр Уплисцихе (VI вишйис ч.э.в.).

## Баянар

## ЭлячӀунар
Зугдиди

**Зугдиди** (гуржи ზუგდიდი) Гуржистанда авай шегьер, Мингрелияни Вини Сванети региондин чӀехи шегьер я. 43 агъзур кас аваз, чӀехивиляй гьукуматдин иридлагьай шегьер я. Зугдиди гьакӀни Гуржи Аполстолвилин Автокефалвилин Православ клисадин Зугдидидинни Цаиши епархиядин резиденция я.

## География
Зугдиди Гуржистандин рагъакӀидай пата авайди я, ЧӀулав гьуьлелай 30 км рагъэкъечӀдай патахъ. Тбилисидилай 318 километр рагъакӀидай пата ава, гьуьлуьн дережадилай 100—110 метр кьакьан чкадал.

Шегьер Ингури вацӀун чапла патал алайди я, Абхазиядихъ галай сергьятдин патаг. Шегьердин къеняй Ингуридиз авахьзавай вацӀ Чхоуши физава.

## Тарих
Шегьердин тӀвар *Зугдиди* гафуникай хьанвайди я, адан мана *ЧӀехи кӀунтӀ* я. Сифте сефер а тӀвар 17 вишйисан кьиле кьунвайди тир. ЯтӀани ам гьадалайни фадлай авай шегьер тир. А чӀаварин шаид 14 вишйисан кьведлагьай патан хашперес клиса я. 1803 йисалди Зугдиди Гуржистандин рагъакӀидай патан Мингрелия беквилин чӀехи шегьер тир. 1860—1890 йисара Дадиани бекри къала, клисани ботаниквилин бахча эцигна. Эцигдайди Ахилл Наполеон тир, Наполеондин вахан Каролина Бонапартан хтул тир, 1868 йисуз ада вичиз Саломе Дадиани гъана, Мингрелиядин эхиримжи бекдин руш.

1894 йисани 2000 йисуз къалада цӀаяр хьанвай, исятда ам дуьзар хъувунва. 1921 йисуз бине кутунвай Шегьердин Милли Искусствони Тарихдин Музейда Дадиани къаладин 41 000 затӀ ава. Крымдин дяведиз (1853—1856) Осман империядин Уьмер пашадин кьушунари 1855 йисуз Зугдидидал атанвай. 1855 йисан эхирдани 1856 йисан кьиле ам Мингрелиядин инсанри генерал-майор бек Григол Дадиани кьиле аваз шегьер туьркеривайни кьулухъ къахчуна. Туьркери шегьер чкӀана, къалаярни бахчаяр кваз чӀурна. ГьакӀни пара кӀвалер 1992—1993 йисан дяведа чӀур авуна.

## Медениятни экономика
Зугдидида 2005 йисуз рикӀин клиника ахъайнвай. ГьакӀни Зугдидида гуржи-француз мектеб ава.
Зугдидидилай 30 километр кефер-рагъэкъечӀдай патахъ, Джваридин патаг, Ингури вацӀ Колхидадин агъанагдиз акъатдай чкадал дуьньядин виридалайни кьакьан цин дамба ава.
ГьакӀни шегьерда пара чирвилерин юкьвар ава: Гьукуматдин Шота Месхиадин университет, Зугдидидин Европадин Академиядин Педагогикадин университет, Александр Гурцкаядин Гимназия ава.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Рустави

**Рустави** (гуржи რუსთავი) — Гуржистанда авай шегьер я. ЧӀехивиляй гьукуматда кьудлагьай чкадал ала. Гьукуматдин кьилин шегьер Тбилисидин лап патаг.

## География
Рустави Гуржистандин кьибле пата авай шегьер я. Кьилин шегьер Тбилисидилай кьибле-рагъэкъечӀдай патахъ 25 километрдал ала. Шегьердин къеняй Кура вацӀ физава. Шегьер чуьлерин арада ава. Руставидилай кьибле-рагъэкъечӀдай патахъ 20 километрдихъ Азербайжандин сергьят ава.

## Агьалияр
Руставида 125 агъзурдилай пара кас яшамиш жезва. Гьабурукай чӀехи пай гуржияр я, гъвечӀи пай азербайжанар. СССР чкӀана индустрия ават авурла шегьерда кӀвалахар квахьна 1995 йисанни 2002 йисан арада Руставидин агьалийрикай 40 агъзур кас тӀимил хьана.

## Тарих
Рустави 5ни 4й вишйиса ч.э.в. къеле хьин бине кутунвайди тир. Ам Пекинин ЧӀехи рекьин са хелдал алай. Сельджукрин къуватдин кӀаник вири агьалияр кьенвай. Къизил Ордадин Берке ханди шегьер къачурла вири шегьер чкӀана. 1883 йисуз Руставидихъ ракьун рекьихъ галаз алакъа хьана. 1940 йисарин кьула шегьерда индустрия хкаж жез хьана, Гуржистанда вирида индустриализация тухудайла. Дуьньядин Кьведлагьай дяве 1948 йисуз Руставида Къавкъаздин виридалайни чӀехи сталь ийизавай завод эцигна. 1947 йисуз Сталина Рустави цӀийи шегьер эциг ая лагьана. 2009 йисуз Руставида эхиримжи троллейбус кӀеви авуна. Гуржистандин виридалайни чӀехи важибвал аваз, Руставида 118 чӀехини кьулан заводар ава. Залан индустриядихъ региондин акъудзавай затӀарин 53 % ийизава. Шегьердин виридалайни чӀехи важибвал авайбурук квай ракьунни стальдин заводар, химиядин, цементдин заводни крандин фабрика ква.

## Медениятдни Экономика
1991 йисуз СССР чкӀайла Руставидин 65 % агьали кӀвалах амачиз амукьна. ЯтӀани Рустави амукьна индустриядин чӀехи важибвал амай шегьер хьиз.
Дуьньяда тӀвар-ван ава Руставидин хордихъ. Руставида 25 чӀехи мектеб ава, кьве пешедин мектебни Гуржистандин Техниквилин Университетдинни Тбилисидин Гьукуматдин университетдин филиалар ава.

1994 йисуз кьилдин ТВ канал Рустави 2 туькӀуьрнавай. Ам гьакӀни Гуржистандин виридалайни чӀехи кьилдин ТВ канал язва.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Шида-Картли

**Шида-Картли** (гуржи შიდა ქართლი) - Гуржистандин велаятрикай (гуржи *мхаре*) сад я. Велаятдин кьилин шегьер Гори я. Шида-Картли ругуд муниципалитетдал пай хьанвайди я, абурун тӀварар чпин кьилин шегьерриз талукь тирбур я - Хашури, Дзау, Гори, Карели, Каспини Цхинвали. Гьукуматдин юкьван пата авайди я. Гуржистандин Конституциядиз талукьна Шида-Картлидин пай Тбилисиди кьабул тийизавай Кьибле Осетиядин къуватдик ква.

## География
Шида-Картли Гурждистандин юкьван пата авайди я, Тбилисидинни ЧӀулав гьуьлуьн арада, ЧӀехи Къавкъаздинни ГъвечӀи Къавкъаздин арада. Шида-Картлидин рельеф Шида-Картли дуьзенини суварин цӀиргъери туькӀуьрнавайди я. Кефер пата Шида Картлиди 27,5 километрдал Россиядихъ галаз вичин сергьят пайзава. РагъэкъечӀдай пата администрациядин сергьят Мцхета-Мтианетидихъ сергьят тухузава. Кьибле патахъ Квемо-Картли гала. Кьибле-рагъакӀидай пата Самцхе-Джавахети ава. РагъакӀидай патахъ Имерети гала. Кефер-рагъакӀидай патахъ Раха-Лечхумини Квемо-Сванети гала. Велаятдин кефер пата ЧӀехи Къавкъаздин сувар ава, рагъэкъечӀдай пата сергьят Харули цӀиргъенайни Ксани вацӀай физава. Кьибле патан сергьят Триалети суварай физава. РагъакӀидай патан сергьят Лихини Рача суварай физава. Велаятдин кьулан кьакьанвал 1307 метр я. Виридалайни агъа чкадин кьакьанвал 473 метр я, ам Каспи муниципалитетда авайди я, Мтхварини Ксани вацӀар сад садак акахьдай чкадал. Виридалайни кьакьан чка Лагзцити сув я (3877 м) - ам Кьибле Осетияда ава. Тбилисидин гъилик квай Шидла-Картлидин пата виридалайни кьакьан чка Арджевани сув (2757 м) я.

## Экономикани меденият
Шида-Картли Гуржистандиз логистикадай чӀехи важибвал авай велаят я. АдайтӀуз гьукуматдин кьве сад садакай хкатай кьве пад галкӀур жезва. Велаятдин кьилин шегьер Горидай автомобил рехъни ракьун рехъ физава, чеб чпихъ галаз Тбилисини Батуми мад гьабурухъ галай гьукуматдин патар галкӀурзавай. Велаятда тарихвилин пара машгъур гъидай зтӀар авайвили Шида-Картли туризм патал пара важибвал авай чка я. Гьа зтӀарик ква Кватахеви монастырь, кьветӀ-шегьер Уплисцихе, кафедрал клиса Самтависи, Эртацминда клиса, Риони муьгъ, Метехидин клиса, Горидинни Квемо-Чаладин къелеяр. Тарихвилин хуьр Урбниси, фейи чӀавара чӀехи шегьер тир.

## Агьалияр
2018 йисан 1 январдиз велаятда 259 251 кас гьисаб авунвай. Кьуд йис вилик, 2014 йисуз 263 382 кас авай. 2002 йисуз Тбилисидин гъилик квай пата 314 039 касдикай чӀехи пай гуржияр тир (91,8% - 288 382 кас). Осетинар 4,3% тир (13 383 кас), азербайжанар - 1,8% (5768 кас), эрменар 1,1% (3521 кас), урусар 0,6% (1946 кас). Осетинар Шида-Картлидин кьибле пата яшамиш жезва.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Ширак марз

Ширак марз, Ширак вилаят (эрм. Շիրակի մարզ) — Эрменистанда авай вилаят я (эрм. մարզ [марз]). Административ юкь Гуьмри шегьер я.

Майдан — 2 681 км² я. Агьалияр — 251 941 кас я. Агьалидин къалинвал — 93,97 кас/км² я.

Гилан вилаятдин кьил Тигран Петросян, ам 2018-лагьай йисан 6-лагьай февралдиз тайинарна.

## ТӀвар

Гилан Ширак вилаятдиз Сур Эрменистандин Айрарат тарихдин вилаятда авай Ширак кантондин гуьрметдай тӀвар эцигна, адан кьилел 3-ни-8-лагьай виш йисарин арада Камсаракан пачагь сихил алай тир.

Муса Хоренацидив кьурвал, Ширакдин тӀвар эрменийрин миллетдин кьиса тир патриарх ва бине эцигайдан хтул Шарадикай арадал атана.

Амма Ширакдин краеведиедин музейдиз килигна, пара тариххъанрин фикирдалди, адан тӀвар цӀуру урартуйрин клинописда гьатнавай Эриахи уьлкведин тӀварцӀелай я. Ана Аргишти I пачагьди Эриахи уьлкведиз гьахьуникай ахъайзва.

## География

Ширак вилаятди Эрменистандин кефердинни рагъакӀидай пата чка кьунва. Кефердин пата Гуржистандихъ галаз, рагъакӀидай пата — Туьркиядихъ, кьибледин пата — Арагацотн вилаятдихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата — Лори вилаятдихъ галаз са сергьятра ава.

Ина цин рачуниз килигна республикадин кьведлагьай вире чка кьунва — Арпи вир-ядхуьнуьхган я.

Ширак вилаятда кефердин пата Ашоцк плато (кьакьанвал 1900—2100 м) ва юкьванни кьибледин патара Ширак кьулувал (кьакьанвал: 1400—1800 м.) артух язва.

Вилаятдин зурба кьулувилер рагъэкъечӀдай пата — Базумни Памбак сувари, кефердин пата — Джавахетини Егнахах цӀиргъери, кьибледин пата — Арагац суван битавди кьуна. Ахурян вацӀу рагъэкъечӀдай пата вилаят туьркверин Карс провинциядивай чара ийизва.

Ахурян вацӀни адан ядхуьнуьхган — вилаятдин кьилин цин ресурс я.

Вилаятдин кефердинни рагъакӀидай пата чка кьунвай Арпи вирелай гъейри Ширакда мад вирер авай туш. Арпи вирен территория милли парк яз гьукуматди хуьзва.

Ширак вилаят туфдив, пемзадивни киреждин къванцив девлетлу я.

### Милли парк «Арпи»

## Тарих

Гилан Ширак марз 1995-лагьай йисан ноябрдин 7-лагьай йикъан административни территориал паюникай къанундалди арадал гъана. Ам Амасия, Ани, Артик район, Ахурян район ва Ашоцк район районар сад авунин рекьелди туькӀуьрнава.

## Экономика

Ширакской вилаятда Артикдин туфдин мяденди чка кьунва. Им дуьньядин виридалайни чӀехи вулкандин тифдин мяденрикай сад я. Адан рачар 250 млн м³ кьван я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Аджария

**Аджария** дахьайтӀа **Аджариядин Автономиядин Республика** () — Гуржистанда авай автономия авай регион я. Гьукуматдин кьибле-рагъакӀидай пата авайди я. Аджария Гуржистандин гьуьлуьн курортвилин виридалайни пара важибвал авай пад я.

Майдан — 2 899 км². Агьалияр — 333 953 кас (2014). Агьалидин чуькьуьнвал — 115,3 кас/км².

Административ юкь — Батуми я. Тарихвилелди Аджария Колхидадин пай яз гьисабзавайди я. Дегь чӀавара ина грекарни авай.

## География
Аджария рагъакӀидай патахъай ЧӀулав гьуьле чхуьзава. Кефер патайни рагъэкъечӀдай патай Гуржистандин къене патан регионрихъ галаз сергьят пайзава. Кьибле пата Турциядихъ галаз сергьят тухузава. Майдан 2,9 кв.км. Я. Яшамиш 400 000 кас жезава.

Региондин тӀебиат кьвенал пай хьанвайди я: гьуьльун патаг гвайдини суванди. Гьуьлуьк квай пай субтропикриг акатзава. Суван патан Аджарияда ЧӀулав гьуьлуьн таъсир тӀимил я, вучиз лагьайтӀа анин гьавайриз сувари рехъ атӀузава, гьавиляй гьаваяр сувара кьуру я. Суварин кьулан кьакьанвал 2000-3500 метр я.

Аджариядин халкьдин чӀехи пай аджарар я — абур гуржи халкьдин пай я, дегь замана ислам кьабулнавай.

## Ятар
Аджариядин вири вацӀар ЧӀулав гьуьлуьк акатзавайди я. Виридалайни ацӀайди Чорох вацӀ я, гьакӀни адахъ акатзавай вацӀар ава — Аджарисцкалини Мачахела. Чеб чпиз ЧӀулав гьуьлуьк акатзавайди я вацӀар Кинтриши, Чаквисцкали, Королисцкали. Суван вацӀарихъ гидроэнергиядин чӀехи къуват (1,2 млрд КВтдалди.).

## Агьалияр
Аджарияда 346 300 кас яшамиш жезва. 2014 й1исуз республикада 333 953 кас гьисаб авунвай. 2002 йисуз — 376 016 кас. Гьабурукай 96,04 % — гуржияр (аджарар), 1,64 % — эрменар, 1,10 % — урусар, 0,24 % — Украинар, 0,17 % — грекар, 0,8 % — амайбур). Аджарияда хашпересарни мусурманар яшамиш жезва. Осман империядин девирда аджарри хашперс диндинни мусурманрин къанунарни адетар акахьарзавай. 1990—2000 йисара лап пара мусурманар хашпересвилиз элкъвена. Месала, 1980 йисара Аджариядин халкьдин 70 % мусурманар тиртӀа гила хашпересар 60 % я, мусурманар 30 %.

## ЭлячӀунар
* Официал сайт 

## Баянар
Самцхе-Джавахети

**Самцхе-Джавахети** () — Гуржистанда авай велаят я. Майдан — 6 413 км². Агьалияр — 160 504 кас (2014). Агьалидин чуькьуьнвал — 25 кас/км². Административ юкь — Ахалцихе я.

## География
Велаятди Гуржистандин кьиблепата чка кьунва. Ам ругуд муниципалитетдал пай жезвайди я. Велаятдин кьибле-рагъэкъечӀдай пата авай региондин тӀвар Джавахети я. Кефер-рагъакӀидай пата авайди Месхети (гурж. Самцхе) я. Кефер-рагъэкъечӀдай пата авай регионгдин тӀвар Боржоми я. Велаятдин кьибле патай къваншивилин гьукумат Армениядихъ галаз сергьят физава. Гьа арайра Джавахети Милли парк ава. Кефер пата Боржоми-Чарагаули Милли паркдин пай ава. Виридалайни чӀехи шегьерар Ахалцихе (17 903 кас), Боржоми (10 546 кас), Ниноцминда (5 144), Вале (3646).

## Экономикани меденият
Самцхе-Джавахетида пара медениятдин важибвал авай акунар ава. Гьабурукай клисаяр, къелеяр, кьветӀарни мсб. Пара тӀвар-ван ава иер акунар авай Рабати къеледихъ. ГьакӀни пара тӀвар-ван рагарикай авунвай шегьер Вардзиа я. Ам гьуьлуьн дережадилай 1300 метр кьакьан я. Самцхе-Джавахетида ракьун рехъ ава, автомобил рекьин алакъа. Велаятдин экспортдик ква минерал яд Боржоми, кӀарас, картуфар, якни масадбур. Велаятдай нафтдин рехъ Баку-Тбилиси-Джейхун, мадни Кьибле газопровод. ГьакӀни велаятда Гуржистанди виридалайни пара важибвал авай банкари кӀвалахзава.

## Агьалияр
Самцхе-Джавахети, Абхазия хкудна, Гуржистандин авай са пай я, гуржийрихъ виридалайни пара кьадар авачир. 2014 йисуз авунвай гьисабунди эрменияр виридалайни пара авай миллет хьиз къалурна — абурухъ 50,5 % ава, гуржияр 48,3 % я. 2002 йисуз абурухъ 54,4 % авай. Кьибле-рагъэкъечӀдай патарин муниципалитетра Ахалкалакидани Ниноцминдада эрменияр 90 % ава. Ахалцихедани Аспиндада са пудни са ругуд ава. ЯтӀани эрмени чӀалахъ велаятда официал статус авач — вири гьукуматда кьилди гуржи чӀалахъ а статус авайди я. ГьакӀни са тӀимил урусар, грекар, осетинарни масадбур ава. Эрменияр иниз кьве саягъ акъатнавайди я. Сифтеди урус-туьрк дяведиз 1878—1878 й, кьведлагьайди 1915 йисан эрменийрин геноцид хьайила.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Алазани

**Алазани** (гуржи ალაზანი, азер. Qanıx) - Кьибле Къавказда авай вацӀ я. Кура вацӀуз авахьзавай вацӀарикай виридалайни чӀехибурукай я. Гуржистандин чӀехивиляй кьведлагьай вацӀ я - Курадин гугъуьна. Адан яргъивал 391 км я, вичин агъа пата адакай Гуржистандинни Азербайжандин сергьят жезва. Мингечевир цин гьамбарханада Алазани Курадиз авахьзава. Страбонди адал *Алазониус* лугьузвай, Плинийди *Алазон*. Плутархди адаз *Абас вацӀ* лугьузвай.

## География
ВацӀ ЧӀехи Къавкъаздин сувара кьве гъвечӀи вацӀар садаз акахьзавай чкадилай эгечӀзавайди я, абурун кьил 2837 метр кьакьан сув Барбалодилай эгечӀзавайди я. Кьилин кьатӀдал вацӀун тӀвар Циплованисхеви я. Вини пата авай Биркиани хуьруьн патаг Алазани шкӀуь таман камун кӀанай физавай суван вацӀ я, чӀехи къванер тухузвай. Са чкайралди адан аватун 9 - 10 м/км я. Ахпа ам Панкиси камай акъатна къванцӀин кьердай авахьзава. Гуьгъуьна ам кьибле патахъ Ахмета шегьердалди физава. Ахпа вацӀ вичин тӀварунихъ галай Гуржистандин чехир акъудзавай важиб чка Алазани-дигедай физава. ХъуьтӀуьз Алазани кьуркьазава. Йисан кьиле ам сувара цӀразвай живерикай хкат ийиз пара мукьвал-мукьвал чилер ятарик ацӀурзава. Ятар кӀватӀунин майдан 10 800 км² я. Цин кьулан харж 98 м3/сек я. Виликра вич вичиз вацӀ Кура вацӀуз авахьзавай, советрин девирда абур акахьзавай чкадал Мингечевир цин гьамбархана эцигна. Алазанидин яргъивилин 104 км Грузияда ава, 282 км кьве гьукуматдин сергьятдал ала, 5 км Азербайжандин къене ава. Ятар кӀватӀдай чкадин майдан 11455 м² я, гьабурукай 6700 км² (58,5%) Гуржистанда, 4755 м² (41,5%) Азербайжанда ава. ВацӀун йисан кьулан авахьун 2999,5 млн м³ я.
Виридалайни акахьзавай вацӀ Катехчай я, ам Азербайжанда авайди я, Гуржистандин сергьятдин патаг. 

## Экономика
Алазани пара гуржи чехиррин тӀварцӀик квай гаф я, гьабурукай Марани Алазани Диге, ЦӀуру Тбилиси Алазани, Бинехи Алазани Диге. Гьабурулай гъейри чехирдин цӀийи жуьреярни акъатзава, месала лацу чехир Цинандали. ЧӀехи пай ам салариз ятар гунизни хъвадай циз кардик кутазвайди я. ВацӀун рекьел Китайдин инвесторри 1990 йисара Алазанидин ятарин фад фидай цел гьар жуьре гъвечӀи ГЭСар эцигна. Туризм патал Алазани рафтингдиз машгъур я. ВацӀун къерехрал гьар жуьре курортар ала, гьабурукай сад Лагодехи я. ГьакӀни вацӀал кӀизрияр кьазвайди я - судак, лещ, воблани амайбур. 

## Экология
Шегьеррин сервисрини лежбервилин карханайри Алазани пара кьацӀурзава. Виридалайни цин гьал Кварелидани Лагодехида пис я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Гурия

**Гурия** край () — Гуржистанда авай велаят я. Майдан — 2 033 км². Агьалияр — 110 524 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 56 кас/км². Административ юкь — Озургети я. Чилин чӀехивиляй Гуржистандин велаятрикай 10-й чка кьазва.

## География
Велаятди Гуржистандин кьиблединни рагъакӀидайпата чка кьунва. Кефер-рагъакӀидай пата Мингрелиядихъ галаз сергьят тухузава. Кефер-рагъакъатдай пата Имеретиядихъ галаз сергьят тухузава, рагъакӀидай пата Самцхе-Джавахетидихъ галазни кьибле пата Аджариядихъ галаз. Гурия пуд муниципалитетдал пай жезава, чпин кьилин шегьеррин тӀварар алай: Ланчхути, Озургети, Чохатаури.

## Тарих
Сифте сефер Гурия тӀвар гуржи чӀалал 8 вишйисан документда кьунвай. Са тариххъанари Гурия тӀвар дегь чӀаварин гьукумат Урартудин делилрай атана хьун мумкин я лугьузава. 10 вишйисан эхирда Гуржи пачагьвал туькӀуьр хьайила Гурия гьадан пай тир. Монголри гьукумат кьунвайлани Гурия рагъакӀидай патан Гуржистанда азаддаказ амай. 15 вишйисуз гьамни чкӀайла 1466 йисуз Гурия Гуриели династиядин къуватдик гваз вич вичиз пачагьвал хьиз авай. 16 вишйисуз Гуриядикай османрин вассал хьана. Гуриядин пачагьривай Гиорги III Гуриелидивайни Мамиа IIIдивай Имеретиядин пачагьар жез хьана. 18 вишйисуз Гурия пара сефер РагъакӀидай Гуржистандиз кӀанивал хьана пай авунвай. ГьакӀа хьана Гуриядикай Аджарияни Агъа Гуриядин са чилер хкатна Осман империядиз фена, гьавиляй а чилера исламвал гегьеншар хьана. 1810 йисан 19 июндиз Гуриядин пачагь Мамиа Vда Гурия Россиядин империядиз гана. 1840 йисуз ам гьич империядин къенин пай авуна. 1918 йисуз Гурия Демократиядин Республика Гуржистандин пай хьана, 1921 йисалай советрин къуватдик фена. 1991 йисалай мад азад Гуржистанда хьана. Гуржистандин велаят хьиз Гурия 1995 йисуз туькӀуьрнавай.

## Агьалияр
2018 йисан 1 январдиз велаятдин агьалийрик 110 524 кас квай. Гуриядин халкьдин чӀехи пай гуржияр я, чебни гуривияр (гурулеби).

## Экономика
Субтропик арада авай лежбервилин кӀвалахни туризм и чкадин экономикадин важиб авай пешеяр я. ГьакӀни чӀехи мана авай минерал ятарни чайдин плантацияр ава.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Имеретия

**Имеретия** () — Гуржистанда авай велаят я. Майдан — 6 552,3 км². Агьалияр — 533 906 кас (2014). Агьалидин чуькьуьнвал — 77,38 кас/км². Административ юкь — Кутаиси я.

## География
Велаятди Гуржистандин рагъакӀидайпата чка кьунва. Ам 11 муниципалитетдикайни са шегьер Кутаисидикай кӀватӀ хьанвайди я. Имеретиядай Риони вацӀ физава. Ина пара реликтвилин тамарни иер ядгургурар ава. ВацӀун агъанагар Месхетидин сувари, РагъэкъечӀдай патан Лихтини ЧӀехи Къавкъаздин сувари элкъвена кьунва. Имеретиядин лап кьула дуьзен чка ава, гьадайтӀуз Риони вацӀ физавайди я. И велаятда маса Гуржистандин патариз ухшар авачиз субтропиквилин кьежей климат ава: микьи тушир хъуьтӀерни пара чими гатар. Гьукуматдин кьула аваз, Имеретияди Гуржистандин кьве пай галкӀурзава — рагъакӀидай патанни рагъэкъечӀдай патан.

## Тарих
Имеретия виликра Колхидадинни Лазикадин патар тир. РагъэкъечӀдай пата авай са гъвечӀи патар гьакӀни Ибериядик акатнавай патар авай. Къавкъаздал арабар атана Лазика чкӀайла Имеретия Эгризисдин пай хьана, гуьгъуьна Абхазиядин пай хьайи. 975 йисуз Имеретиядикай садхьанвай Гуржистандин пачагьвилин пай хьана. 1466 йисуз Имеретия мад азад хьана Гуржистандин пуд паярикай сад хьана. Гуьгъуьна адакай Осман империядин пай хьана. 1810 йисуз Имеретия Россияди къачуна и чилерикай Кутаиссидин губерния хьана. 1918—1921 йисара Имеретия Гуржистан Республикадин пай тир. 1922—1991 йисара Имеретия СССРдик квай. Имеретияда авай вири муниципалитетрин юкьвар совет девирда туькӀуьрнавай индустриядиз талукь гъвечӀи шегьерар я. 1991 йисалай эгечӀна Имеретия азад Гуржистандин пай я. Имеретияда пара акунар ава: милли паркар, къелеяр, хашперес клисаяр, кьветӀер, чехир ийидай чкаярни пара масадбур. ЧӀехи музей Кутаисида ава.

## Агьалияр
Имеретиядин агьалияр гуржи чӀалан чпин нугъватдал рахазава. 523 йисуз Лазикади хашпересвал кьабул авурла кьулухъ къенин йикъал инин халкьдин дин хашпересвал я. Имеретиядин агьалийрин чӀехи пай хуьруьн чкада яшамиш жезватӀани, велаятдин административ юкьв — Кутаиси — чӀехивиляй Гуржистандин кьведлагьай шегьер я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Поти

**Поти** (гуржу ფოთი) — Гуржистанда авай ЧӀулав гьуьлуьн къерехдал алай, Мингрелия регионда авай шегьер я. Ана 41 465 кас яшамиш жезва (2014-й). Шегьердин къене Колхидадин дигедай физавай вацӀ Риони ЧӀулав гьулуьз авахьзава.

## География
Поти Гуржистандин кьилин шегьер Тбилисидилай 312 километр рагъакӀидай патахъ галайди я, Риони вацӀал ам ЧӀулав гьуьлуьз авахьзавай чкадал я. Шегьер кьакьанвилин 2 метрдин дережадал ала. Шегьер Колхети Милли паркдин кьула ава. Адан кьибле-рагъэкъечӀдай пата гъвечӀи вацӀ Капарачина физава, кьибле-рагъакӀидай пата Палиастоми вир ава. Вад километр кьибле патахъ Малтаква хуьр ава, пляжрал тӀвар-ван авай. Шегьердин климат ламу я, субтропик гьалдин, микьи хъуьтӀерни чими гатар аваз. Кьулан йисан температура 14,3 °C январдиз мад 22,8 °C июльдиз я. Кьулан йисан къвалаг 1 685 мм я.

## Тарих
Поти грекрин антик шегьер Фазис алай чкадал эцигнавайди я. 1578 йисуз Поти туьркерин Осман империяди къачунвай. Сад хьанвай гуржи пачагьрин кьушунри Поти кьулухъ 1640 йисуз къахчуна. 1723 йисуз шегьер туьркери мад кьулухъ къахчуна.

Поти Россиядин империяди 1828 йисуз къачунвай. Исятда авай шегьер 1880 йисариз вилик физ эгечӀна, 1872 йисуз адахъ Тбилисидал тухузвай ракьун рехъ эциг авурла. 1876 йисуз Потида 3026 кас яшамиш жезвай. XX вишйисан кьиле шегьер лап фад вилик физвай марганецдин элвер патал. А чӀавуз Гуржистан дуьньядин кьведлагьай залан индустриядиз важибвал авай марганец гузвай чка тир. 1918—1921 йисара Поти Гуржистандин Европадиз дакӀар тир. Советрин девирда Потида флот авай. 1770 йисарилай эгечӀна Россиядизни рагъакӀидай патан Гуржистан, Потини галаз, туьркеривай къахчуз кӀанзавай.

## Экономика
Сервисни тӀуьнар Потидин экономикадин виридалайни пара важибвал авай чкаяр я. Потидин портди йисуз 7,7 млн тонн затӀар тухузава. Тбилисидихъ галаз галкӀурзавай ракьун рекьини Потидикай виридалайни кардик кутуниз хъсан гьуьлуьн порт ийизава.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Квемо-Картли

**Квемо-Картли** край () ва я **Агъа Карталиния** — Гуржистанда авай велаят я. Майдан — 6 527,6 км². Агьалияр — 432 264 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 65 кас/км². Административ юкь — Рустави я.

## География
Крайди Гуржистандин кьиблепата чка кьунва. Ам гьукуматдин кьибле пата авайди я, кьилин шегьер Тбилисидилай кьибле патахъ, Азербайжандинни Армениядин сергьятдин патаг. Квемо-Картлиди гуьгъуьнин чкайрихъ галаз сергьятар тухузава: Тбилиси, Шида-Картли, Мцхета-Мтианети кефер пата; Самцхе-Джавахети рагъакӀидай пата; Кахети рагъэкъечӀдай пата; кьибле пата Арменияни Азербайжан ава. Велаят са вич вичиз авай шегьер Руставидални ругуд муниципалитетдал пай жезва: Болниси, Дманиси, Гардабани, Марнеули, Тетри-Цкаро, Цалка. 6528 км² майдан аваз Квемо-Картли Гуржистандин велаятрикай чӀехивиляй кьудлагьайди я.

## Тарих
Квемо-Картли Гуржистандин тарихвилин регион Картлиядин пай я. Гьар девирда иниз Римдин империядин кьушунарни атайди я, арабар, монголар, Тамерлан, Персияни туьркер. Велаятдин кефер пата авай чкайрин тӀвар Триалети я. И чил гьамиша Гуржистандинни Армениядин арада аваз кьве гьукуматди чпиз къачуз кӀанз женг физавай. 11 вишйисалди ина эрменрин пачагьвал Ташир-Дзорагет авай. 19 вишйисани кьиле вири Гуржистан хьиз Квемо-Картлини Россиядин империядин пай хьана.

## Агьалияр
Квемо-Картлида 497 000 кас яшамиш жез, халкьдин кьадардай Гуржистандин пудлагьай регион я. Административ юкьв Руставида 116 агъзур кас яшамиш жезва. Велаятдин агьалийрин пай азербайжанар я (45,1%), Амай кьатӀ гуржияр я (44,7%). Мадни ава эрменияр (6,4%). ГьакӀни ана Понтви грекарни (1,5%) урусар (1,3%) яшамиш жезава. Велаятдин халкьдин 55% хашпересар я, мусурманар 45.4% я.

## Экономика
Квемо-Картли Гуржистандин велаятрикай экономикадай Тбилисидилай кьулухъ кьведлагьай чкадал ала. Са шумуд велаятдинни гьукуматдин арада аваз Квемо-Картлидихъ логистикадин чӀехи важибвал ава. Гьанай Гуржистан Азербайжандихъни Армениядихъ галкӀурзавай рекьер физава. Индустриядай виридалайни пара важибвал авай шегьерар Руставини Марнеули я. Велаятда Гуржистанди акъудзавай затӀарин 20% туькӀуьрзава.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Армавир марз

**Армавир вилаят**, **Армавир марз** (эрм. Արմավիրի մարզ) — Эрменистандин кьиблединни рагъакӀидай пата авай вилаят (эрм. մարզ [марз]) я.

Чилин кьадар — 1 241 км² я. Агьалияр — 265 770 кас я. Агьалидин къалинвал — 214,15 кас/км² я.

Кьилин шегьер — Армавир я.

Гилан вилаятдин кьил Амбарцум Матевосян я, ам 2018-лагьай йисан 16-лагьай октябрдиз тайинарна.

## ТӀвар
Вилаятдин тӀвар вичин меркездин тӀварцӀихъ галаз галкӀанвайди я. Вичел атайла шегьердин тӀвар Эрменистандин 13 тарихдин меркездикай садан гьуьрметдай эцигайди я. Муса Хоренацидин гафарив кьурвал, сур Армавир арамийри эцигна, Тарондай Араратдин кьулувилел куьч хьанвай Айкан хтул.

## География
Армавир марздин чилин кьадар — 1242 км² (вири уьлкведин майдандикай адал 4,2 % гьалтзава), и къалурзавай лишандив кьурвал им Эрменистандин виридалайни гъвечӀи вилаят я.

Ам Туьркиядин Карсд вилаятдихъ галаз рагъакӀидай пата ва Идгир вилаятдихъ галаз са сергьятра ава. Сергьятдин яргъивал 130,5 км, Арас вацӀу Эрменистан Туьркиядивай чара ийизва.

Уьлкведин къене ам Арагацотн вилаятдихъ кефердин пата, Арарат вилаятдихъ галаз рагъэкъечӀдай пата, меркез тир Еревандихъ галаз кефердинни рагъэкъечӀдай пата са сергьятра ава.

Тарихдалди, гилан вилаятдин чил Сур Эрменистандин Айрарат вилаятдин Арагацотн регионди, ва гьакӀни Аршаруникни Масяцотн регионрин чӀехи тушир паяри кьунва.

Вири вилаятди хуьруьн майишатдин чилерикай ибарат тир Арарат кьулувилин юкьни-юкьвал чка кьунва. Абурун юкьван гьалдин кьакьанвал — 850 метр гьулуьн дережадилай вине, са бязи кьулувилер 1200 метрдив агакьзава.

Мецамор вацӀ (гьакӀни Севуьр вацӀ хьиз машгьурди) вилаятда вичин сифте кьил къачузвай тек са вацӀ я.

ЧӀехи тушир Айгер вир лап кьериз гьалтзавай ятарганрикай сад я.

## Агьалияр
2011-лагьай йисан официал агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Армавир вилаятда 265 770 кас яшамишзавай тир (130 078 итим и 135 692 паб), вири Эрменистандин агьалийрикай адал 8,8 % гьалтзава. Шегьердин агьалияр 85 050 кас (32 %), хуьруьнди — 180 720 кас (68 %) я. Вилаятда 3 шегьердин ва 94 хуьруьн жемят ава.

Виридалайни чӀехи шегьердин жемят Вагаршапат (Эчмиадзин) шегьер я, ана 46 540 кас яшамиш жезва. Маса шегьердин юкьвар — Армавир ва Мецамор я.

Армавир марздин виридалайни чӀехи хуьруьн муниципалитет — Паракар язва, ана 5584 кас яшамишзава.

### Миллетар

## Вилаятдин кьилер
* Седрак Ованнисян (1996—1998)
* Альберт Героян (1998—2006)
* Ашот Каграманян (2006—2018)
* Гагик Мириджанян (2018)
* Амбарцум Матевосян (с 2018)

Алай чӀаван вилаятдин кьил Амбарцум Матевосян Гуьмри шегьерда 1992-лагьай йисуз вичин дидедиз хьана. Ада Гросмонтдин колледж (2009—2012 йй.) ва Сан-Диегодин Гьукуматдин университет акьалтӀарна (2012—2015 йй.), кьведни Калифорнияда авай кӀелдай чкаяр я. Эрменистандин Америкадин университетда гуманитарни жемятрин илимрин факультетдин менеджервиле кӀвалахна (2016—2018 йй.).

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Самегрело-Вини Сванетия

**Самегрело-Вини Сванетия** край () — Гуржистанда авай велаят я. Майдан — 7 441,5 км². Агьалияр — 330 761 кас (2014). Агьалидин чуькьуьнвал — 44 кас/км². Административ юкь — Зугдиди я. Самегрело-Вини Сванетиядик ЧӀулав гьуьлуьн рагъэкъечӀдай падни Мегрелиядин гьадак квай чилерни ЧӀехи Къавкъаздин цӀиргъен кьибле пад — Вини Сванетия. АдайтӀуз Ингури, Риони, Цхенискалини Хоби вацӀар физава. Гуржистандин виридалайни кьакьан велаят я.

## География
Велаятди Гуржистандин рагъакӀидайпата чка кьунва. Кефер пата ам Россиядихъни Абхазиядихъ сергьят тухузава. Адак тарихвилин Мингрелиядин виридалайни чӀехи пайни Сванети региондин кефер пад ква.

Ам муьжуьд муниципалитетдал пай жезва, чпин административ юкьвариз талукь тӀварар алай — Абаша, Хоби, Мартвили, Местиа, Сенаки, Зугдиди, Чхорозгуни Заленджиха. Административ юкьв Зугдидини кьведлагьай шегьер Поти са муниципалитетдикни квайбур туш.

Велаятдин чилин гьяьркьувал 7441 кв.км. яз, Гуржистандин майдандин 10,6 % кьунва. И патай ам Гуржистанда кьведлагьай чкадал ала. Тамари 3,01 кв.км. кьунва, велаятдин чилин 40,7 %.

РагъакӀидай патахъай велаятди Абхазиядихъни ЧӀулав гьуьлуьхъ галаз сергьят тухузва. Кефер пата Къавкъаздин ЧӀехи цӀиргъенихь галаз. Кефер-рагъакъатдай патани рагъакӀидай пата Рача-Лечхуми-Агъа Сванетиядихъ галаз, кьибле-рагъакӀидай пата Имеретиядихъ галазни кьибле пата Гуриядихъ галаз.

Вини Сванетия Гуржистандин виридалайни кьакьан пад я. Адан майдандин 96 % 1000 метр кьакьанвилин дережадилай вине ава. 65,8 % 2000 метрдилай винихъ.

## Агьалияр
2014 йисан велаятда 330 761 кас яшамиш жезвай. Гьабурукай 328 662 кас (99,37 %) гуржияр я, 1 173 кас (0,35 %) — урусар, гьакӀни украинвияр (312 кас), эрменарни (143 кас).

Самегрело-Вини Сванетиядал яшамиш жезвай гуржияр мингрелрални (97 % далди) сванрал (3 % далди) пай жезва. Сванар велаятдин кефер пата авай Сванетиядик квайбур я.

Агьалийрин 98,58 % православ хашпересар я. Мусурманар велаятдин агьалийрин 0,23 % я. ГьакӀни гьабурукай гъейри Армени хашпересвиликни Рим-католиквилик квайбур ава.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Арагацотн марз

** Арагацотн вилаят**, ** Арагацотн марз** (эрм. Արագածոտնի մարզ) — Эрменистандин кефердинни рагъакӀидай пата авай вилаят (эрм. մարզ [марз]) я.

Чилин кьадар — 2 755 км² я. Агьалийрин кьадар — 132 925 кас я. Агьалийрин къалинвал — 48,2 кас/км² я.

Административ юкь — Аштарак шегьер я.

Гилан вилаятдин кьил Давид Геворгян я, ам 2018-лагьай йисан 16-лагьай октябрдиз тайинарна.

## ТӀвар
Вилаятдин тӀвар адаз Айрарат ашхардин Арагацотн гавардин ирсиналай амукьнавайди я. Арагацотн — «Арагацдин кӀан» (Эрменистандин виридалайни кьакьан сув) лугьудай чӀал я.

## География
Арагацотн вилаятди Эрменистандин кефердинни рагъакӀидай пата чка кьунва, адан чилин кьадар 2756 км² (вири уьлкведин майдандикай адал 9,3 % гьалтзава). Ам кефердин пата Ширак вилаятдихъ галаз, кефердинни рагъэкъечӀдай пата Лори вилаятдихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата Котайк вилаятдихъ галаз, кьибледин пата Армавир вилаятдихъ галаз, кьиблединни рагъакӀидай пата Ереван шегьердихъ къене патан са сергьятра ава. РагъакӀидай пата Ахурян вацӀу Арагацотн вилаят Туьркиядин Карс вилаятдивай чара ийизва.

Тарихдалди, гилан вилаятдин чили сул гьисабдалди Сур Эрменистандин Айрарат вилаятдин Арагацотн, Ниг ва Ширак гаваррин паяр кьунва.

Вилаятдин кефердин пата Арагац сувун цӀиргъ . Кефердинни рагъэкъечӀдай ва рагъэкъечӀдай патара ам Памбак ва Цахкуняц суварив мукьув жезва. Артени суварри вилаятдин кефердинни рагъэкъечӀдай ва юкьванни рагъэкъечӀдай патара .

БицӀи Ахурян дугунди Арагацотн марздин рагъэкъечӀдай къерехар кьунва.

Арагацотн марздин кьибледин ва кьиблединни рагъэкъечӀдай патарал Арарат кьулувилин кеферддин рагъакӀидай пай гьалтзава.

Вилаятдин кьакьанвал гьуьлуьн дережадилай 950 — 4090 метрдин арада галтад жезва.

Арагац сув (4090 м.) — Арагацотн марздинни Эрменистан республикадин виридалайни кьакьан кӀукӀ я.

Ахурян вацӀалай гъейри, гьакӀни Касах, Гегарот ва Амберд вацӀар вилаятдин асул цин ресурсар язва. Суван вирер, Кари, Лессинг, Амберд, Тагавор ва Курахбюр вирер кваз, Арагац сувал ала. 1962—1967 йисариз Касах вацӀал Апаран ядхуьнуьх эцигнава.

Региондин кьакьанвилерин гегьенш диапазондин гъиляй Арагацотн марздиз лап жуьреба-жуьре климат хас я. Йисан къваларин дережа лап галтад жезва: 400 мм (16 дуьйм) агъа чилерал ва 1000 мм (39 дуьйм) суван чилерал.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Вайоц Дзор марз

**Вайоц Дзор вилаят**, **Вайоц Дзор марз** (эрм. Վայոց Ձորի մարզ) — Эрменистандин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата авай вилаят (эрм. մարզ [марз]) я.

Чилин кьадар — 2 406 км². Агьалийрин кьадар — 52 324 кас я. Агьалийрин къалинвал — 21,74 кас/км² я.

Административ юкь — Ехегнадзор шегьер я.

## ТӀвар
Вилаятдин тӀвар адаз Суьник ашхар (Сур Эрменистандин кӀуьдлагьай вилаят) Вайоц Дзор кантондин ирсиналай амукьнавайди я. Халкьдин этимологиядалди, им «ишел-хвал авунин дугун», «угь авунин дугун», «ишел-хвал авунин кӀам» лугьудай чӀал я. Суьник Суьни династиядин гъилик квай тир.

Муькуьн патахъай, лингвист Григорий Капанцянан фикирдалди, Вайоц Дзор Vay-oc (талукьвилин падеж, гзафвилин кьадар) — «вайрин кӀам» (вай бицӀхалкьдин тахьайтӀа тайифадин кӀам) хьиз элкъуьрна кӀанзва.

## География
Марзди гилан Эрменистандин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата чка кьунва, адан чилин кьадар 2 308 км² (вири уьлкведин майдандикай адал 7,8 % гьалтзава) я. Им уьлкведин виридалайни тӀимил агьалияр авай вилаятрикай сад я.

РагъакӀидай пата ам Азербайджандин эксклав тир Нахичевандихъ галаз ва рагъэкъечӀдай пата Суван-Къарабагъдин Республикадин Шаумянан вилаятдихъ галаз са сергьятра ава.

Уьлкведин къене адаз кефердин пата Гегаркуник вилаятдихъ галаз, кефердинни рагъакӀидай пата Арарат вилаятдихъ галаз ва кьиблединни рагъэкъечӀдай пата Суьник вилаятдихъ галаз умуми сергьятар ава.

Вайоц Дзор — суван чил я. Асул гьисабдалди ам пуд суван цӀиргъиниз пай жезва: кефердин пата Варденис цӀиргъ, юкьва Арпа цӀиргъ ва Вайк цӀиргъ кьибледин пата. Марздин виридалайни кьакьан кӀукӀ — кефердин пата авай Варденис вулкан (3522 метр), виридалайни агъа чка — Арени дугун я (850 метр). Вулкандин конус тир Вайоц Сар (2586 метр) провинциядин саки юкьни-юкьва ала.

Вайоц Дзор марзда пара вацӀар, суван чешмеярни минерал ятар ава. Виридалайни зурба метлеб квайди Арпа вацӀ я, вичин яргъвиликай Вайоц Дзор марздал 92 км гьалтзава. ВацӀу Вайоц Дзорда авай Суьник платодин кефердинни рагъакӀидай пата, 3260 метрдин кьакьандал вичин сифте кьил къачузва, эхирдай вич Аракс вацӀуз авахьзава. Вичик пара агъавацӀар ква, абуру чарчарар туькӀуьрзава, мисал патал Джермук ва Херхер я.

Арп вацӀун кьилин агъавацӀ Ехегис я, ам гьукуматди заповедник хьиз хуьзвай дугуниз авахьзава.

ВацӀарин чӀехи паюниз фад авахьун, дерин аватунни алгъун хас я. Шурайрин чӀавуз Арпа вацӀун яд Севан вирез тухунин зурба проект кьилиз акъудна. Месэла, 1981-лагьай йисуз вич Кечут ядхуьнуьхгандилай гатӀум жезвай, Арпа вацӀун авахьун Севан вирез рахкур хъувун патал чилик квай цин туннел ахъайнава.

Гергер вацӀун дугуна са шумуд бицӀи вир ава.

## Тарих

Гилан Вайоц Дзор 1995-лагьай йисан ноябрдин 7-лагьай йикъан административни территориал паюникай къанундалди арадал гъана. Ам Вайдин ва Ехегнадзор районар сад авунин рекьелди туькӀуьрнава.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт