open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Чахчах

**Чахчах**, **Вини Чахчах**, **ЦӀуру Чахчах** () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай тунвай хуьр.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин рагъакӀидай пата, Азербайжандин КцӀар райондихъ галаз сергьятдин лап мукьвал, Кьулан вацӀун чапла кьерел ала.

## Тарих
XIX виш йисан 1864 йисуз Чахчах хуьр вири Куьредин ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьредин округдин Хъутур-Куьредин наибвалдиз талукь тир. Хужадхуьр ва ГазардкӀам хуьрерихъ галаз Чахчах хуьруьнжемятдик акатзавай.

1944 йисуз Чахчахра са сифте кьилин мектеб эцигнай. Гьа а йисузни хуьре тамам тушир юкьван мектеб кардик кутунай.

Ватандин ЧӀехи дяведин йисара хуьре тек са кьуьзекарни аялар амукьнай. Абуру фронтдиз куьмек гун ва гьа вахтунда чпин кьил хуьн патал тежер хьтин четин кӀвалахар ийизвай, зегьметар чӀугузвай.

1967 йисуз хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин рагъэкъечӀдай патаз, арандиз куьч хьана Чахчах Къазмаяр хуьр кутунай.

## Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалийрин кьадар 463 тир. 

Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Чахчахрин юкьван мектебдин тарих
ЦӀуру Киркар

**ЦӀуру Киркар**, **Вини Киркар** () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай тунвай хуьр.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин рагъакӀидай пата, сувал, тамун къвалав гала.

## Тарих
XIX виш йисан 1866 йисуз Киркар хуьр вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Хуьрел ва Муьгъверган хуьрерихъ галаз Киркарин хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.

Хуьр къулай уьмуьр гьализ виже текъвер гьалариз атанвайвиляй Киркарин эгьлияр сувалай агъаниз куьч хьана ЦӀийи Киркар хуьруьн бине кутунвай.

Хуьре, Гьажийрин Айисата туьхкӀуьр хъувунай Бинет бубадин пӀир ала. КӀвалер чкӀана харапӀайриз элкъвенвайтӀани хуьре кьве сур ава. Абурукай сад таму ва валари кьуна кӀевирна. И сурал, гьеле мусурманвал диндин виликан вахтара, лезгийрин дин христианвал хьайи чӀавуз кьенвай киркарвийрин улу-бубаяр кучуднавайди я.

## Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни - мусурманар тир. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Киркар хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 612 кас тир. 

Хуьре пуд асул сихилар авай, ибур: *Беган сихил* (чкадинбур), *Миграгъар* ва *Яхулар* я. И пуд сихил цӀийи хуьре гилани сад садан мукьвал, юкьван куьчеда уьмуьр гьалзавайди я.

Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Киркарин тарих
Агъа Арагъ

**Агъа Арагъ** () — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай тунвай хуьр.

## География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин юкьван пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 3,5 км яргъал ала. 

## Тарих
XIX виш йисан 1864 йисуз Агъа Арагъ хуьр вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир ва кьилдин Агъа Арагърин хуьруьнжемят туькӀуьрзавай.

1966 йисуз агьалидин чӀехи пай Кьасумхуьруьз куьч хьанай. 1970 йисуз хуьре гьеле 17 кӀвални 20 кас авай.

## Агьалияр
Куьч жедалди агьалидин вири чувударни лезгияр тир. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Агъа Арагъ хуьруьн агьалидин кьадар, вири чувудар яз 713 кас тир .

## Баянар

## ЭлячӀунар
* СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна Хтун хуьруькай куьруь малуматар
КӀири Буба

**КӀири Буба** — абрек, лезги халкьдин кьегьал, Кеферпатан Къавкъазда “лезги Робин Гуд” лакӀабдалди машгуьр тир. Ада гьахъвилин пад кьазвай, зайифбуруз гъиляй къведай куьмекар гузвай, къаних ва чӀуру къилихрин инсанрин аксиниз экъечӀзавай, шкьакь девлетлубур тарашна пулар - девлетар кесибриз арада пайзавай.

## Уьмуьрдикай

## КӀири Буба зариятда
Лезги зариятда КӀири Бубадин амалрин ва вичин тарифар ийизвай гзаф шийирар ава, месела Билал Адилован «Дамах ая» шиирдин кьатӀ:

“Ваз чидани КӀири буба вуж ятӀа 
И кьегьал кас  адалатдин женг чугур?
Бубадин тӀвар къе мецерал алатӀа
Са чӀавузни лезгидин  юкь жеч какур !”

Халкьдин туькӀуьрай сивин эсеррикай аквазвайвал, КӀири Бубадин къамат кесиб къатар патал камалэгьлидин, кьегьалдин, гьахъвилиз къуллугъзавай ватандашдинди тир .

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Кири Буба – лезгинский «Робин Гуд»
* КӀири Бубадин биография
Гергебиль район

**Гергебиль район** () — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Гергебиль хуьр я.

## География
Район Дагъустан Республикадин юкьван пата ала. Гергебиль район Унцукул, Леваши, Гуниб ва Хунзах районрихъ галаз са сергьятра ава.

Райондин чилерин майдан — 341,9 км² я.

## Тарих
РСФСР-дин Лап Вини Советдин Президиумдин 30.08.1944 тарихда кьабулай къарардалди, Гуниб, Леваши, Унцукул ва Хунзах районар гъвечӀи паяриз пай авуна Гергебиль район арадал гъанвай. ПВС ДАССР-дин 14.09.1960 тарихдин къарардалди, и райондик терг авунай Унцукул райондин чилерни кутунай. 1963 йисуз райондин тӀвар Унцукул хуьруьн райондиз дегишарнай. 12.01.1965 тарихда Унцукул хуьруьн район терг авунай ва адан чилер Гергебил ва Унцукул районрин арада апайнай.

## Агьалияр
Йисариз килигна Гергебиль райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2002 йисан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Гергебиль райондин миллетрин сиягь :

## Администрациядин паюнар
Райондик 10 муниципалитетдин образование (хуьруьнсовет) акатзава .

Гергебиль райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (**яцӀу** шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);

## Экономика
Районда республикадин виридалайни цӀуру ЦЭС — Гергебиль ЦЭС ава .

## ТӀвар-ван авай ксар
* Абдурахманов, Осман (1912, Кикуни — 1969) — зурба жендек ва гзаф къуват авай машгьур инсан, кьуршахар кьадайди.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Районы Дагестана, их центры и численность населения
* Образовательные учреждения района
* Гергебильский район: фотографии
Гьажи Дауд

**Гьажи Дауд Муьшкуьрви** ятIа **Лезги Гьажи Дауд** — Ширвандин имам , лезги чилер кӀватӀна са гьукумат туькӀуьрай кас, лезгийрин тарихда ва Кьиблепатан Къавкъазда гьукуматдин зурба кӀвалахдар, ирандин аксиниз къарагъун тешкил авур кас ва адан регьбер.

## Уьмуьрдикай
Имам Гьажи Давуд Къуба уезддин Муьшкуьр магьалдин Дедели хуьре дидедиз ханвай. Дидедиз хайивиликай малуматар авачирвиляй, ам хайи тарих малум туш. Гила Дедели хуьр Азербайжандин Хъачмаз районда ава. Вилик ам лезги хуьр тиртӀа гила ана уьмуьр гьалзавайбур цӀапариз элкъвенвай лезги несилар я ва татар я. Абуру чпи чеб цӀапар хьиз кьатӀанвайди я ва жегьил несилриз чпин улу-бубаяр са мус ятӀа лезгияр тир чӀал чизвач.

## Тарих

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 6.2. ХАДЖИ-ДАУД-БЕК МЮШКЮРСКИЙ И ВОССТАНОВЛЕНИЕ ЛЕЗГИНСКОГО ГОСУДАРСТВА
* Найден проект памятника великому Хаджи-Давуду
* Хаджи-Давуд – герой, имам и полководец
* Архив Али Каяева и фетва Хаджи-Давуда
* Хаджи-Давуд Мюшкюрский
Буйнакск район

**Буйнакск район** — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Буйнакск шегьер я.

## География
Район Дагъустандин юкьван пата ала ва Кизилюрт, Кумторкъала, Къарабудахкент, Леваши, Унцукул, Гьумбет ва Къазбек районрихъ галаз са сергьятра ава.

Райондин майдан 1842,09 км² я.

## Тарих
ЦИК ДАССР-дин Президиумдин 1923 йисан 22 ноябрьдин къарардалди, виликан Темир-Хан-Шурадин округдин тӀвар дегишуналди Буйнакск район арадал гъанвай.

1934 йисан 1 сентябрьдиз ВЦИК Президиумди, «Буйнакск райондин Ахкент, Кулецмин, Урми ва Ухли хуьруьнсоветар Леваши райондик кутун» къарардиз къачунвай .

ВС РСФСР-дин Президиумдин 25.06.1952 тарихдин къарардалди, район Буйнакск округдиз дегишарнай ва райондин юкь Агъа Казанище хуьруьз тухванвай. 1953 йисуз район гуьнгуьна кухтунвай. 1963 йисуз мад терг авуна чилер Къарабудахкент райондин чилерик кутунай. 1965 йисуз район цӀийи кьилелай гуьнгуьна кухтунвай.

## Агьалияр
Йисариз килигна Буйнакск райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2002 йисан Вириурусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Буйнакск райондин миллетрин сиягь: 

## Администрациядин паюнар
Райондик, вичик 30 хуьр квай 20 муниципалитетар акатзава (**къалин** шрифтдив, са шумуд хуьрерин арадай администрациярин юкьвар къалурнава);

## Экономика
Райондин экономикадин асул хилерикай сад хуьруьн майишат я. Пахлаяр, гьажикӀаяр ва салан майвайрин магьсулар цазвайди я.

## ТӀвар-ван авай ксар
* Мурадова, Барият Солтан Меджидовна (1914—2001) — театрдинни кинодин актриса, СССР-дин халкьдин артистка (1960).
* Бекмурзаев, Бекмурза Абдулхакимович (род. 1950) — Дагъустандин гьукуматдин министр.
* Гамидов, Анвар Гамидович (1924—2000) — къумукьрин зари, чӀалар таржума ийидайди ва муаллим.
* Ирчи Казак — къумукьрин цӀийи аямдин литературадин бине кутур кас.
* Аскеров, Аскер Магомедаминович — Урусатдин кьегьал.
* Осман Губе (Саиднуров) — Германиядин дяведин разведкадин куратор.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Буйнакский район в цифрах и фактах
* Буйнакский район — лакомый кусочек Дагестанской Земли 
* Буйнакский район: фотографии
Гьумбет район

**Гьумбет район** (, ) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Мехельта хуьр я.

## География
Район Дагъустан Республикадин юкьван пата ала. Гьумьбет район Къазбек, Буйнакск, Унцукул, Хунзах ва Ботлих районрихъ галаз са сергьятра ава. Кефер патай Чечня Республикадихъ галазни сергьятарзава.

Райондин чилерин майдан — 730 км² я.

## Тарих
ДагЦИК-ан 22.11.1928 тарихдин 4-й сессиядин къарардалди, виликан Анди округдин чилерал, Ботлих кантондиз талукь тир Гьумьбет подкантон арадал гъанвай. ВЦИК-ан 25.12.1930 тарихдин къарардалди, подкантон райондиз элкъуьрнай. 1963 йисуз район терг авуна адан чилер Къазбек ва Ботлих хуьруьн районрихъ гилигнай. ПВС РСФСР-дин 12.01.1965 тарихдин къарардалди, район виликан сергьятра гуьнгуьна кухтунвай.

## Агьалияр
Йисариз килигна Гьумьбет райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2010 йисан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Гьумьбет райондин миллетрин сиягь :

## Администрациядин паюнар
Райондик 15 муниципалитетдин образование (хуьруьнсовет) акатзава .

Гьумьбет райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (**къалин** шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);

# «Арадирих» хуьруьнсовет — **[[Кьулан Арадирих]]**, Вини Арадирих, Агъа Арадирих
# «Аргвани» хуьруьнсовет — **[[Аргвани]]**, ЦӀийи Аргвани, Нанибика
# «Вини Инхо» хуьруьнсовет — **[[Вини Инхо]]**
# «Гадари» хуьруьнсовет — **[[Гадари]]**
# «Данух» хуьруьнсовет — **[[Данух]]**, ЦӀийи Данух
# «Игали» хуьруьнсовет — **[[Игали]]**, Кунзах, Тантари, Цанатль
# «Ингиши» хуьруьнсовет — **[[Ингиши]]**
# «Килятль» хуьруьнсовет — **[[Килятль]]**
# «Мехельта» хуьруьнсовет — **[[Мехельта]]**, Старый Сивух, Нарыш
# «Агъа Инхо» хуьруьнсовет — **[[Агъа Инхо]]**
# «Тлярата» хуьруьнсовет — **[[Тлярата (Гьумьбет район)|Тлярата]]**
# «Цилитль» хуьруьнсовет — **[[Цилитль]]**, Цияб-Цилитли
# «Чирката» хуьруьнсовет — **[[Чирката]]**
# «Читль» хуьруьнсовет — **[[Читль]]**
# «Цунди-Шабдух» хуьруьнсовет — **[[Шабдух]]**, Ичичали, Цунди

## Экономика
Районда 11 колхозар, 270 лежбервилинни-фермеррин майишатар ва 653 кьилдин майишатар ава. 18 гъвечӀи бизнесдин кеспиятар, Чирката хуьруьн консерврин завод, типография, 11 хьракхана (пекарня) ва са дараматар эцигдай предприятие кӀвалахзава.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дагъустан Республикадин президентдин сайтуна Гьумьбет райондикай малуматар
* Образовательные учреждения района
Къайтагъ район

**Къайтагъ район** (, ) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Маджалис хуьр я.

## География
Район Дагъустан Республикадин кьибле пата ала ва Къаякент, Табасаран, Дербент, Агъул, Сергокъала ва Дахада районрихъ галаз са сергьятра ава.

Райондин чилерин майдан — 678.24 км² я.

## Тарих
ДагЦИК-ан 22.11.1928 тарихдин 4-й сессиядин къарардалди, виликан Къайтагъ-Табасаран округдин чилерал Къайтагъ район арадал гъанвай. 1963 йисуз райондин чилерик терг авунвай Дахада райондин чилер кутунвай. 1965 йисуз район виликан сергьятра гуьнгуьна хутунай.

## Агьалияр
Йисариз килигна Къайтагъ райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Райондин агьалидин асул пай дарги халкьарин группадик акатзавай къайтагъар, тӀимил пайни къумукьар я.

2002 йисан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Къайтагъ райондин миллетрин сиягь :

## Администрациядин паюнар
Райондик 16 муниципалитетдин образование (хуьруьнсоветар) акатзава .

Къайтагъ райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (**къалин** шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);

# «Агьмедкент» хуьруьнсовет — **[[Агьмедкент]]**, Иричи, Сурхачи ва Чахдикна
# «Баршамай» хуьруьнсовет — **[[Баршамай]]**, Газия
# «Варсит» хуьруьнсовет — **[[Варсит]]**, Бажлук ва Сурхавкент)
# «Гулли» хуьруьнсовет — Гулли
# «Джавгат» хуьруьнсовет — **[[Джавгат]]**, Рука
# «Джибахни» хуьруьнсовет — **[[Джибахни]]**, Кулегу, Машаты ва Хадаги
# «Джинаби» хуьруьнсовет — **[[Джинаби]]**
# «Джирабачи» хуьруьнсовет — **[[Джирабачи]]**, Гульды, Лища, Дакниса ва Сургия
# «Карацан»  хуьруьнсовет — **[[Карацан]]**, Карталай
# «Кирки» хуьруьнсовет — **[[Кирки (Дагъустан)|Кирки]]**, Турага ва Шиланша
# «Кирцик» хуьруьнсовет — **[[Кирцик]]**, Пиляки ва Шурагат
# «Маджалис» хуьруьнсовет — **[[Маджалис]]**, Хунгия ва Родниковый
# «Санчи» хуьруьнсовет — **[[Санчи (Дагъустан)|Санчи]]**
# «Чумли» хуьруьнсовет — **[[Чумли]]**
# «Шиляги»  хуьруьнсовет — **[[Шиляги]]**, Джигия, Дуреги, Кулиджа, Адага ва Мижигли
# «Янгикент» хуьруьнсовет — **[[Янгикент (Дагъустан)|Янгикент]]**, Маллакент, ЦӀийи Барша ва Тумеллер

Абдашка, Биркли, Гурмиша, Цибарчи ва муькуь хуьрерин эгьлияр, чеченар депортация авурдалай кьулухъ 1944 йисуз Шурагат райондиз куьчарнай. Чеченриз элкъвена ватандиз хкведай ихтияр гайила кьулухъ, 1957 йисуз даргияр элкъвена чпин чилерал хтанвай амма и хуьрер цӀийи кьилелай туьхкӀуьр тавуна гадарнай.

## Килигиз лайихвал авай чкаяр
Райондин чилерал аялриз ял ядай пуд лагеряр, 64 архитектурадин имарат, 44 тарихдин имарат, 26 харусенятдин ва культурадин имаратар ва 49 археологиядин имаратар ава. Район, тарарин къимет авай жуьреяр экъечӀзавай тамарив девлетлу я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дагъустан Республикадин президентдин сайтуна Къайтагъ райондикай малуматар 
* Къайтагъ райондин официал сайт 
* Къайтагъ райондин шикилар
Къарабудагъкент район

**Къарабудахкент район** () — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Къарабудахкент хуьр я.

## География
Район Дагъустан Республикадин рагъэкъечӀдай пата, Каспи гьуьлуьн къерехдал ала. Къаякент, Леваши, Сергокъала, Буйнакск ва Кумторкъала районрихъ галаз са сергьятра ава.

Райондин чилерин майдан — 1460 км² я.

## Тарих
20.01.1921 тарихда ВЦИК-а кьабулай къарардалди, виликан Темир-Хан-Шура округдин Къарабудахкент участокдин чкадал Къарабудахкент район арадал гъанвай.

## Агьалияр
Йисариз килигна Къарабудахкент райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2002 йисан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Къарабудахкент райондин миллетрин сиягь :

## Администрациядин паюнар
Райондик 14 муниципалитетдин образование (хуьруьнсоветар) акатзава .

Къарабудахкент райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (**къалин** шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);

# посёлок Манас
# посёлок Ачи-Су
# «Аданак» хуьруьнсовет — **[[Аданак]]**
# «Гели» хуьруьнсовет — **[[Гели (хуьр)|Гели]]**
# «Губден» хуьруьнсовет — **[[Губден]]**, Сираги, Джанга ва Ленинкент
# «Гурбуки» хуьруьнсовет — Гурбуки
# «Доргели» хуьруьнсовет — **[[Доргели]]**
# «Зеленоморск» хуьруьнсовет — **[[Зеленоморск]]**
# «Карабудахкент» хуьруьнсовет — **[[Карабудахкент]]**
# «Кака-Шура» хуьруьнсовет — **[[Кака-Шура]]** ва Какамахи
# «Параул»  хуьруьнсовет — **[[Параул]]**
# «Уллубийаул» хуьруьнсовет — **[[Уллубийаул]]**
# «Агачаул» хуьруьнсовет — **[[Агачаул]]**
# «Манаскент» хуьруьнсовет — **[[Манаскент]]**

## ТӀвар-ван авай ксар
* Абдурагимов, Магомедшамиль Магомедович (1980, Какамахи — 2005) — урусатдин Кьегьал.
* Мусаил Алаудинов — урусатдин спортсмен, самбо ва кикбоксинг хьтин сад садан къаншардиз экъечӀна ийидай акахьай женгера экъечӀзавай.
* У. Д. Буйнакский — Дагъустандин революциядин кӀвалахдар.
* А. А. Ширавов — ВЧӀД-да иштирак авур кас, «Баркаллувилин Лишандин» там кавалер.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дагъустан Республикадин президентдин сайтуна Къарабудахкент райондикай малуматар 
* Къарабудахкент райондин шикилар
Къаякент район

**Къаякент район** () — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — ЦӀийи Къаякент хуьр я.

## География
Район Дагъустан Республикадин рагъэкъечӀдай пата, Каспи гьуьлуьн къерехдал ала. Дербент, Къайтагъ, Сергокъала ва Къарабудахкент районрихъ галаз са сергьятра ава.

Райондин чилерин майдан — 640 км² я.

## Тарих
ДАССР ВЦИК-дин 23.01.1935 тарихдин къарардалди, Магьачкъала, Дербент ва Коркмаскъала районрин чукӀарикай, администрациядин юкь яз Къаякент хуьр тайин авуна Къаякент район арадал гъанвай. 1957 йисуз райондин юкь Избербаш шегьер хьанвай. 1965 йисуз райондин администрациядин юкь ЦӀийи Къаякент хуьруьз тухванай.

## Агьалияр
Йисариз килигна Къаякент райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2002 йисан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Къаякент райондин миллетрин сиягь :

## Администрациядин паюнар
Райондик 14 муниципалитетдин образование (хуьруьнсоветар) акатзава .

Къаякент райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (**къалин** шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);

# «Алхаджакент» хуьруьнсовет — **[[Алхаджакент]]**, Гаша
# «Башлыкент» хуьруьнсовет — **[[Башлыкент]]**
# «Герга» хуьруьнсовет — **[[Герга]]**
# «Джаванкент» хуьруьнсовет — Джаванкент
# «Дружба» хуьруьнсовет — **[[Дружба (Дагъустан)|Дружба]]**
# «Капкайкент» хуьруьнсовет — **[[Капкайкент]]**
# «Каранайаул» хуьруьнсовет — **[[Каранайаул]]**
# «Каякент» хуьруьнсовет — **[[Каякент]]**, Кулкам
# «ЦӀийи Викри»  хуьруьнсовет — **[[ЦӀийи Викри]]**, Викри
# «ЦӀийи Къаякент» хуьруьнсовет — **[[ЦӀийи Къаякент]]**,Инчхе
# «Первомайское» хуьруьнсовет — **[[Первомайское (Къаякент район)|Первомайское]]**
# «Сагаси-Дейбук» хуьруьнсовет — **[[Сагаси-Дейбук]]** и Дейбук
# «Усемикент» хуьруьнсовет — **[[Усемикент]]**
# «Утамыш»  хуьруьнсовет — **[[Утамыш]]**

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дагъустан Республикадин президентдин сайтуна Къаякент райондикай малуматар
Къазбек район

**Къазбек район** (, ) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Дылым хуьр я.

## География
Район Дагъустан Республикадин рагъакӀидай пата, Чечнядихъ галаз сергьятдал ала. Къазбек район Гьумбет, Буйнакск, Кизилюрт, Хасавюрт ва ЦӀийи Лак районрихъ галаз са сергьятра ава.

Райондин чилерин майдан — 560 км² я.

## Тарих
1928 йисан 22 ноябрьдиз ЦИК ДАССР-дин 6-й кӀватӀалдин 4-й сессияда республика районриз паюнин цӀийи проект кьабулнай. Адав кьурвал, виликан Хасавюрт округдин Къазбек участокдикай Къазбек подкантон арадал гъанвай. ЦӀийи подкантон Хасавюрт кантондин гъилик квай. ВЦИК-ан 25.12.1930 тарихди къарардалди, администрациядин юкь Дылым хуьр тайин авуна Къазбек район арадал гъанвай.

1944 йисуз Аух районда авай чеченар депортация авурдалай кьулухъ Къазбек райондин составдик кьве чечен хуьрер акатнай: Юрт-Аух ва Акташ-Аух хуьрер, гуьгъуьнлай и хуьрериз аварар куьчарна абурун тӀварар масакӀа хъувуна Калининаул ва Ленинаул эцигнай.

## Агьалияр
Йисариз килигна Къазбек райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2002 йисан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Къазбек райондин миллетрин сиягь:

## Администрациядин паюнар
Райондик 12 муниципалитетдин образование (хуьруьнсовет) акатзава, абурукай 11 хуьруьнсоветар ва 1 шегьервилин посёлок я.

Къазбек райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (**къалин** шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);

# «Алмак» хуьруьнсовет — **[[Алмак]]**
# «Артлух» хуьруьнсовет — **[[Артлух]]**, Ахтачикан, Иманалиросо, Ахсу ва ЦӀийи-Артлух
# «Буртунай» хуьруьнсовет — **[[Буртунай]]**
# «Гертма» хуьруьнсовет — **[[Гертма]]**
# «Гостала» хуьруьнсовет — **[[Гостала]]**
# «Гуни» хуьруьнсовет — **[[Гуни (Дагъустан)|Гуни]]**
# «Дылым» хуьруьнсовет — **[[Дылым]]**
# «Инчха» хуьруьнсовет — **[[Инчха]]**
# «Калининаул» хуьруьнсовет — **[[Калининаул (Къазбек район)|Калининаул]]**
# «Ленинаул» хуьруьнсовет — **[[Ленинаул (Къазбек район)|Ленинаул]]**
# «Хубар» хуьруьнсовет — **[[Хубар]]**, Иха
# Дубки посёлок

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дагъустан Республикадин президентдин сайтуна Къазбек райондикай малуматар 
* Къазбек райондин официал сайт 
* Къазбек райондин шикилар
Гуниб район

**Гуниб район** (, ) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Гуниб хуьр я.

## География
Район Дагъустан Республикадин юкьван пата ала. Гуниб район Гергебиль, Леваши, Лак, Чарода, Шамил ва Хунзах районрихъ галаз са сергьятра ава. 

Райондин чилерин майдан — 609,5 км² я.

## Тарих
ДагЦИК-ан 22.11.1928 тарихдин 4-й сессиядин къарардалди, виликан Гуниб округдин чилерал, виликан Лак округдин Бухты хуьруьнсовет гилигуналди, кьилин хуьр Гуниб хуьр яз Гуниб кантон арадал гъанвай. ВЦИК-ан 3.06.1929 тарихдин къарардалди, кантон райондиз элкъуьрнай. 1937 йисуз райондин юкь Ругуджа хуьруьз, гуьгъуьнлайни 1944 йисуз Чох хуьруьз тухванай. ПВС РСФСР-дин 1.02.1963 тарихдин къарардалди, терг авунвай Чарода райондин чилер Гуниб райондихъ гилигна, кьилин хуьр Гуниб хуьр яз Гуниб хуьруьн район арадал гъанвай. ПВС РСФСР-дин 12.01.1965 тарихдин къарардалди, Гуниб район виликан сергьятра гуьнгуьна кухтунай.

## Агьалияр
Йисариз килигна Гуниб райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2002 йисан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Гуниб райондин миллетрин сиягь :

## Администрациядин паюнар
Райондик 18 муниципалитетдин образование (хуьруьнсовет) акатзава .

Гуниб райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (**къалин** шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);

# «Бацада» хуьруьнсовет — **[[Бацада]]**, Кулла
# «Бухты» хуьруьнсовет — **[[Бухты]]**
# «Гонода» хуьруьнсовет — **[[Гонода]]**
# «Гуниб» хуьруьнсовет — **[[Гуниб]]**
# «Кегер» хуьруьнсовет — **[[Кегер]]**, Агъа Кегер
# «Корода» хуьруьнсовет — **[[Корода]]**, Карадах
# «Кудали» хуьруьнсовет — **[[Кудали]]**, Силта
# «Мегеб» хуьруьнсовет — **[[Мегеб]]**
# «Обох» хуьруьнсовет — **[[Обох]]**
# «Ругуджа» хуьруьнсовет — **[[Ругуджа]]**, Мадала, Мучула, Ункида, Хопор
# «Салта» хуьруьнсовет — **[[Салта]]**
# «Согратль» хуьруьнсовет — **[[Согратль]]**, Наказух
# «Тлогоб» хуьруьнсовет — **[[Тлогоб]]**, Агада, Урала, Ала, Балануб, Большой Урала, Амуариб, Асхабиль-Кули, Балдутль, Басар, Бацикварих, Газилала, Годобери, Гарбилазда, Зазилькала, Мачада, Умайласулазда, Хенда, Чарах, Шубада, Малый Урала, Дадулазда, Ивайлазда, Кукер , Лахчайда, Мугдаб, Обонуб, Росутль, Сех, Хамагиб, Хацуноб, Хебдиб, Цамла, Цалада, Чоноб, Эгеда ва Энсеруда
# «Хиндах» хуьруьнсовет — **[[Хиндах]]**
# «Хоточ» хуьруьнсовет — **[[Хоточ]]**
# «Чох» хуьруьнсовет — **[[Чох]]**, Коммуна ва Гамсутль
# «Шангода» хуьруьнсовет — **[[Шангода]]**, Шитли
# «Шулани» хуьруьнсовет — **[[Шулани]]**, Унты

## Экономика
### Хуьруьн майишат
Гуниб район хуьруьн майишатдин продукция гьасилунин кьадардай Дагъустанда виридалайни кӀвенкӀве аваз физва.

### Кеспият
Райондин кеспиятдин предприятияяр:

* ОАО «Дружба» къуват 7000 туб.
* Гуниб ЦЭС къуват 15 МВт, Къаракойсу вацӀал ала.
* Хьракханаярни рекъвер.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дагъустан Республикадин президентдин сайтуна Гуниб райондикай малуматар
* Официальный сайт Гунибского района 
* Гунибский район: фотографии
Кизилюрт район

**Кизилюрт район** () — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Кизилюрт шегьер я.

## География
Район Дагъустан Республикадин юкьван пата ала. Хасавюрт, Бабаюрт, Кумторкъала, Къазбек ва Буйнакс районрихъ галаз са сергьятра ава.

Райондин чилерин майдан — 524 км² я.

## Тарих
ДАССР-дин Лап кьилин Советдин Президиумдин 5.07.1944 тарихдин къарардалди, Кумторкъала райондин тӀвар дегишарна, администрациядин юкь Кизилюрт шегьердиз тухуналди ва Капчугайни Экибулак хуьруьнсоветар Буйнакск райондив вугуналди Кизилюрт район арадал гъанвай. 1963 йисуз район терг авуна чилер Хасавюрт райондик кутунай. 1966 йисуз район виликан сергьятра гуьнгуьна хутунай. 1992 йисуз райондин рагъэкъечӀдай пад чара авуна Кумторкъала район арадал гъанвай.

## Агьалияр
Йисариз килигна Кизилюрт райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика (Кизилюрт шегьер квачиз):

2002 йисан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Кизилюрт райондин миллетрин сиягь :

## Администрациядин паюнар
Райондик 13 муниципалитетдин образование (хуьруьнсоветар) акатзава .

Кизилюрт райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (**къалин** шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);

# «Акнада» хуьруьнсовет — **[[Акнада (Кизилюрт район)|Акнада]]**
# «Гельбах» хуьруьнсовет — **[[Гельбах]]**
# «Кироваул» хуьруьнсовет — **[[Кироваул]]**
# «Комсомольское» хуьруьнсовет — Комсомольское
# «Кульзеб» хуьруьнсовет — **[[Кульзеб]]**
# «Миатли» хуьруьнсовет — **[[Миатли]]**
# «Агъа Чирюрт» хуьруьнсовет — **[[Агъа Чирюрт]]**
# «ЦӀийи Чиркей» хуьруьнсовет — **[[ЦӀийи Чиркей]]**
# «Султан-Янги-Юрт»  хуьруьнсовет — **[[Султан-Янги-Юрт]]**
# «Чонтаул» хуьруьнсовет — **[[Чонтаул]]**
# «Зубутли-Миатли» хуьруьнсовет — **[[Зубутли-Миатли]]**, ЦӀийи Гадари
# «Нечаевка» хуьруьнсовет — **[[Нечаевка (Дагъустан)|Нечаевка]]**, Мацеевка
# «Стальское» хуьруьнсовет — **[[Стальское]]**, Шушановка

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дагъустан Республикадин президентдин сайтуна Кизилюрт райондикай малуматар
Кули район

**Кули район** (, ) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Вачи хуьр я.

## География
Район Дагъустан Республикадин юкьван пата ала ва Лак, Акуша, Дахада, Агъул ва Рутул районрихъ галаз са сергьятра ава.

Райондин чилерин майдан — 649 км² я.

## Тарих
ЦИК ДАССР-дин 4-й сессияди 1935 йисан 29 мартуна кьабулай къарардалди, администрациядин юкь Кая хуьр тайин авуна Кули район арадал гъанвай. 1940 йисуз райондин юкь Вачи хуьруьз тухванай.

РСФСР-дин Лап Вини Советдин Президиумди 1963 йисан 1 февральда кьабулай къарардалди Кули район терг авуна адан чилер Лак райондик кутунай. 1964 йисуз кьилдин Кули хуьруьн район туькӀуьрнай ва 1965 йисуз хуьруьн район гилан сергьятра авай Кули райондиз элкъуьрнай.

## Агьалияр
Йисариз килигна Кули райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2002 йисан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Кули райондин миллетрин сиягь :

## Администрациядин паюнар
Райондик 12 муниципалитетдин образование (хуьруьнсоветар) акатзава .

Кули райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (**къалин** шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);

# «Вачи» хуьруьнсовет — **[[Вачи]]**
# «Вихли» хуьруьнсовет — **[[Вихли]]**, Сукиях
# «Кани» хуьруьнсовет — **[[Кани (Дагъустан)|Кани]]**
# «Кая» хуьруьнсовет — **[[Кая (Дагъустан)|Кая]]**, Хойми
# «Кули» хуьруьнсовет — **[[Кули (Кули район)|Кули]]**
# «Сумбатль» хуьруьнсовет — **[[Сумбатль]]**
# «Хойхи» хуьруьнсовет — **[[Хойхи]]**
# «Хосрех» хуьруьнсовет — **[[Хосрех]]**
# «Цовкра-1» хуьруьнсовет — **[[Цовкра-1]]**
# «Цовкра-2» хуьруьнсовет — **[[Цовкра-2]]**
# «Цущар» хуьруьнсовет — **[[Цущар]]**
# «Цыйша» хуьруьнсовет — **[[Цыйша]]**

## ТӀвар-ван авай ксар
* Израилов, Танхо Селимович (1917 - 1981) — совет бедередин кьуьл ийидайди, балетмейстер, СССР-дин халкьдин артист.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дагъустан Республикадин президентдин сайтуна Кули райондикай малуматар
Кумторкъала район

**Кумторкъала район** () — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Коркмаскъала хуьр я.

## География
Район Дагъустан Республикадин рагъэкъечӀдай пата, Каспи гьуьлуьн къерехдал ала. Буйнакск, Бабаюрт, Кизилюрт ва Магьачкъала шегьердин Киров районрихъ галаз са сергьятра ава.

Райондин чилерин майдан — 1270 км² я.

## Тарих
ДАССР ВЦИК-дин 19.03.1935 тарихдин къарардалди, виликан Магьачкъала райондин ва Буйнакск райондин Капчугай ва Экибулак хуьруьнсоветрин чкадал, администрациядин юкь Кумторкъала хуьр тайин авуна Кумторкъала район арадал гъанвай.

## Агьалияр
Йисариз килигна Кумторкъала райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2002 йисан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Кумторкъала райондин миллетрин сиягь :

## Администрациядин паюнар
Райондик 7 муниципалитетдин образование (хуьруьнсоветар) акатзава .

Кумторкъала райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (**къалин** шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);

# «Аджидада» хуьруьнсовет — **[[Аджидада]]**
# «Алмало» хуьруьнсовет — **[[Алмало]]**
# «Коркмаскъала» хуьруьнсовет — **[[Коркмаскъала]]**, Дахадаевка
# «Темиргое» хуьруьнсовет — Темиргое
# «Учкент» хуьруьнсовет — **[[Учкент]]**
# «Шамхал-Янгиюрт» хуьруьнсовет — **[[Шамхал-Янгиюрт]]**
# Тюбе посёлок

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дагъустан Республикадин президентдин сайтуна Кумторкъала райондикай малуматар
Лак район

**Лак район**, **Яхул район** (, ) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Кумух хуьр я.

## География
Район Дагъустан Республикадин кьибле пата ала. Рутул, Чарода, Леваши, Акуша,  Кули ва Гуниб районрихъ галаз са сергьятра ава.

Райондин чилерайтӀуз авахьзавай кьилин вацӀ — Къазикъумух Койсу я.

Райондин чилерин майдан — 740 км² я.

## Тарих
  

1820 йисуз Урусат империядик акатай Къазикъумух ханвал 1859 йисуз Дагъустан вилаятдин Къазикъумух округдиз элкъуьрнай. 1922 йисуз и Къазикъумух округ Лак округдиз элкъуьрнай ва гуьгъуьнлай, 1935 йисуз Яхул округ гилан Лак ва Кули районриз апайнай. 

1944 ийсуз яхулрин са пай хайи чилерай акъудна, Юкьван Азиядиз дугурнавай аккин—чеченрин чилерал гужалди куьчарна ана ЦӀийи Лак район арадал гъанвай.

## Агьалияр
Йисариз килигна Яхул райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2002 йисан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Яхул райондин миллетрин сиягь :

## Администрациядин паюнар
Райондик 19 муниципалитетдин образование (хуьруьнсоветар) акатзава .

Лак райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (**къалин** шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);

# «Бурши» хуьруьнсовет — **[[Бурши]]**, Арцалу
# «Камахал» хуьруьнсовет — **[[Камахал]]**, Палисма ва Сангар
# «Караша» хуьруьнсовет — **[[Караша (Дагъустан)|Караша]]**, Арусси ва Гуйми
# «Кара» хуьруьнсовет — **[[Кара (Дагъустан)|Кара]]**
# «Куба» хуьруьнсовет — **[[Куба (Дагъустан)|Куба]]**, Турзин
# «Кубра» хуьруьнсовет — **[[Кубра (Дагъустан)|Кубра]]**, Гущи
# «Кулушац» хуьруьнсовет — **[[Кулушац]]**, Чуртах, Читур ва Лугувалу
# «Кума» хуьруьнсовет — **[[Кума (Дагъустан)|Кума]]**, Багикла
# «Кумух» хуьруьнсовет — **[[Кумух]]**, Убра ва Дилчу
# «Кунды» хуьруьнсовет — **[[Кунды]]**, Шахува ва Харазма
# «Куркли» хуьруьнсовет — **[[Куркли]]**, Чукна
# «Унчукатль» хуьруьнсовет — **[[Унчукатль]]**, Камаша ва Баласма
# «Ури» хуьруьнсовет — **[[Ури (Дагъустан)|Ури]]**, Мукар
# «Хуна» хуьруьнсовет — **[[Хуна (Дагестан)|Хуна]]**, Турци, Лахир, Курла, Вираты, Шуни ва Иниша
# «Хури» хуьруьнсовет — **[[Хури]]**, Хурукра, Хуты ва Кукни
# «Хурхи» хуьруьнсовет — **[[Хурхи]]**, Кундах
# «Шара» хуьруьнсовет — **[[Шара (Дагъустан)|Шара]]**
# «Шовкра» хуьруьнсовет — **[[Шовкра]]**, Говкра ва Тулизма

## ТӀвар-ван авай ксар
* Чаринов, Муэддин (1893—1936) — яхулви зари.
* Дандамаев, Мухаммад Абдулкадырович (1928) — советрин ва урусатдин алим-тарихдар, Ирандинни Месопотамиядин тарихдин зурба специалист.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дагъустан Республикадин президентдин сайтуна Лак райондикай малуматар
Бабаюрт

**Бабаюрт** () — Дагъустан республикадин Бабаюрт районда авай хуьр. Райондин администрациядин юкь я.

## География
Хуьр Бабаюрт райондин юкьван пата, Астрахань-Магьачкъала федерал трассадал, Магьачкъала шегьердилай 90 км яргъал ала.

## Тарих

## Агьалияр
Йисариз килигна Бабаюрт хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Бабаюрт вилик къумукь хуьр тиртӀа, гила гзафмиллетрин хуьруьз элкъвена. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьн агьалидин миллетрин состав :

## ТӀвар-ван авай ксар
* Шпигун, Геннадий Николаевич (1947—2000) — урусатдин гьукуматдин кӀвалахдар, милициядин генерал-майор.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Адиль-Янгиюрт

**Адиль-Янгиюрт** — Дагъустан республикадин Бабаюрт районда авай хуьр. «Адиль-Янгиюрт» хуьруьнсоветдик акатзава.

## География
Хуьр Бабаюрт райондин кьиблединни-рагъакӀидай пата, Аксай цин гьамбарханадин мукьвал, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 15,5 км яргъал ала.

## Тарих
Къумукьрин версиядив кьурвал, хуьруьн бине Адил-бег Капланован чилерал кутунвайди я ва тӀварни адан гьуьрметдай эцигнавай (къумукь чӀалай таржумада «Адиль-Янгиюрт» — *Адилан ЦӀийи хуьр* лайгьай чӀал я) . 

Чеченрин версиядив кьурвал, хуьруьн бине акки-чеченри кутунай ва адан виликан тӀварцӀикай малуматар авач .

## Агьалияр
Йисариз килигна Адиль-Янгиюрт хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьн агьалидин миллетрин состав :

## Баянар

## ЭлячӀунар
Алимпашаюрт

**Алимпашаюрт**, **Тупкутан** — Дагъустан Республикадин Бабаюрт районда авай хуьр. «Геметюбе» хуьруьнсоветдик акатзава.

## География
Хуьр Бабаюрт райондин юкьван пата, Астрахань-Магьачкъала федерал трассадин мукьвал, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 3 км яргъал ала.

## Тарих
Хуьруьн сифтегьан тӀвар *Тюп-кутан* тир. Дагъустан Республикадин Халкьдин кӀватӀалдин 30.09.1998 тарихдин къарардалди, машгьур хуьруьнви тир Алимпаша Алакаеван гуьрметдай хуьруьн тӀвар дегишарна *Алимпашаюрт* эцигнай .

## Агьалияр
Йисариз килигна Алимпашаюрт хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 693 касди уьмуьр ийизвай. Агьалидин чӀехи пай къумукьар, гъвечӀи пай нугъаяр я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Тепло родительского дома
Геметюбе

**Геметюбе** () — Дагъустан Республикадин Бабаюрт районда авай хуьр. «Геметюбе» хуьруьнсоветдик акатзава.

## География
Хуьр Бабаюрт райондин юкьван пата, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 10 км яргъал ала.

## Тарих

## Агьалияр
Йисариз килигна Чанкаюрт хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1 516 касди уьмуьр ийизвай. Вири нугъаяр, суни - мусурманар я.
## Баянар

## ЭлячӀунар
* В Геметюбе отмечают день села
Новая Надежда (Дагъустан)

**Новая Надежда** (, ) — Дагъустан Республикадин Бабаюрт районда авай, статус тайин тушир хуьр.

## География
Хуьр Бабаюрт райондин юкьван пата, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 24,5 км яргъал ала.

## ТӀварцӀикай
Хуьруьн сифтегьан тӀвар немец чӀалал Neu-Hoffnung (Ней-Гьоффнунг) тир, яни *ЦӀийи Умуд*, вучиз лагьайтӀа иниз куьч хьанвай ксари чпин уьмуьр хъсан жеда лагьана умуд кутунай.

## Тарих
Хуьруьн бине, иниз куьч хьанвай люцеран-немецар тир — швабри XX виш йисуз хьиз кутунай. Хуьруьн къваларив немецрин муькуь колониярни гвай — Эйгенгейм (гила Татаюрт) ва Шпренгель. Куьруь муьгьлетдин къене хуьр вилик фенвай хуьруьн майишатдин юкьваз элкъвенай. Терек вилаятда сифте сефер яз гьа и хуьруьн немецри некӀедин хъсан бегьер гудай карч алай чӀехи малар тунвай. 1934 йисуз хуьре Горбунован тӀварунихъ галай колхоз арадал гъанвай. НикӀериз яд гана хъсан бегьер кӀватӀун патал хуьруьнэгьлийри хуьруьз Аксай ва Терек вацӀарай цин къубуяр чӀугунай. 1941 йисуз хуьре 83 немец хзанри уьмуьр гьалзавай.

ГКО-дин «Дагъустандин ва Чечнядинни-Ингуш АССР-ра авай немецар куьчарун» № 827 чинебан къарардалди, 1941 йисан 22 октябрьда Дагъустанда авай вири немецар, абурук и Ней-Гоффнунг хуьруьн немец эгьлиярни кваз, акъудна Сибирдиз ва Къазахстандиз дугурнай. 

Гуьгъуьнлай йисара, иниз къуншидал алай хуьрерин эгьлияр куьчарна ацукьарзавай, асул гьисабдалди ногъаяр. 1950-й йисарин юкьвара Новая Надежда хуьруьз къвезмай аямда хъсан умудар авачир хуьр я лагьана терг авунай ва эгьлияр къуншидал алай чӀехи хуьрериз куьчарнай.

## Агьалияр
Агьалидин вири ногъаяр, суни - мусурманар я.

## Экономика
Хуьре, дуьгуь гьасилунин техникаяр авай майишатрин арадин МТС «Новонадеждинская» ава.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Энциклопедия «Поселения Российских немцев»
Шахбулатотар

**Шахбулатотар** — Дагъустан Республикадин Бабаюрт районда авай, «Хасанай» хуьруьнсоветдик акатзавай саки тунвай хуьр.

## География
Хуьр Бабаюрт райондин кьибле пата, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 7,3 км яргъал ала.

## Тарих

## Агьалияр
Йисариз килигна Шахбулатотар хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 12 касди уьмуьр ийизвай. Агьалидин чӀехи пай нугъаяр я, вири суни - мусурманар я. 1926 йисуз хуьруьн агьалидин кьадар вири чеченар яз 35 кас тир.
 
## Баянар

## ЭлячӀунар
Хамаматюрт

**Хамаматюрт** () — Дагъустан республикадин Бабаюрт районда авай хуьр. «Хамаматюрт» хуьруьнсоветдик акатзава.

## География
Хуьр Бабаюрт райондин рагъакӀидай пата, Терек вацӀун эрчӀи къерехдал, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 19,5 км яргъал ала.

## Тарих
Къумукьрин версиядив кьурвал, хуьр царьдин кьушунрин полковник тир Ханмагомед-бег Солтанбекован Аксай иесидин кӀвалер авай чкадал арадал атанвай .

Чеченрин версиядив кьурвал, XIX виш йисуз хуьруьн тӀвар *Убийхажиотар* тир ва Терек вацӀун мукьвал, Бабаюрт хуьруьн рагъакӀидай пата алай. Яд акьалтунилай кьулухъ хуьр цӀийи чкадиз тухванай ва тӀвар авайвал амукьнай .

## Агьалияр
Йисариз килигна Хамаматюрт хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2015 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 4 870 касди уьмуьр ийизвай. Агьалидин чӀехи пай къумукьар я, вири суни - мусурманар я. 

2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьн агьалидин миллетрин состав :

## Баянар

## ЭлячӀунар
Бутахуьруьн Къазмайрин хуьруьнсовет

**«Бутахуьруьн Къазмайрин» хуьруьнсовет** () — Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондик акатзавай муниципалитет.

Администрациядин юкь ва тек сад тир хуьр — Бутахуьруьн Къазмаяр хуьр я. 

## География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин юкьван пата, Азербайжандин КцӀар райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 10 км, Самур вацӀалай 1,6 км яргъал ала.

## Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 3 215 касди уьмуьр гьалзавай . 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 2 676 кас тир . 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 2 676 кас тир . Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Cельское поселение Село Бут-Казмаляр
ЦӀийихуьруьнсовет

**«ЦӀийихуьруьнсовет»** () — Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондик акатзавай муниципалитет.

Администрациядин юкь — ЦӀийихуьр хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: ЦӀийихуьр, Кличхан, Храхуба. 2010 йисуз Мегьарамдхуьруьн райондин кьве лезги хуьрер, лезгийрин ихтияр галачиз Храхуба ва Урьянуба азербайжанариз маса ганай.

## География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин юкьван пата, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 13 км яргъал ала.

## Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 3 593 касди уьмуьр гьалзавай . 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 3 618 кас тир . 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 3 226 кас тир . Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Cельское поселение Новоаульский сельсовет
Адиль Янгиюрт хуьруьнсовет

**«Адиль Янгиюрт» хуьруьнсовет** () — Дагъустан Республикадин Бабаюрт райондик акатзавай муниципалитет.

Администрациядин юкь — Адиль-Янгиюрт хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Адиль-Янгиюрт, Чанкаюрт.

## География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Бабаюрт райондин кьиблединни-рагъакӀидай пата, Аксай цин гьамбарханадин мукьвал, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 15,5 км яргъал ала.

## Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 4 267 касди уьмуьр гьалзавай . 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 4 303 кас тир .

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Cельское поселение Адиль-Янгиюртовский сельсовет
Львовское № 1 хуьруьрсовет

**«Львовское № 1» хуьруьнсовет** () — Дагъустан Республикадин Бабаюрт райондик акатзавай муниципалитет.

Администрациядин юкь ва тек сад тир хуьр — Львовское № 1 хуьр я. 

## География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Бабаюрт райондин кьибле пата, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 38 км яргъал ала.

## Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1 305 касди уьмуьр гьалзавай . 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 1 278 кас тир .

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Cельское поселение Село Львовское № 1
Аликазган

**Аликазган** () — Дагъустан республикадин Бабаюрт районда авай гадарнавай хуьр.

## География
Хуьр Бабаюрт райондин кефердинни-рагъакӀидай пата, Терек вацӀун эрчӀи къерехдал ала.

## Тарих
Хуьруьн бине XIX виш йисуз иниз куьч хьана атанвай урусри кутунай. Аквадай гьалара, абуру хуьр кутудай чка ина Терек вацӀун ва Аграхан заливда пара кьадарда гъетер авайвиляй хкянай. XX виш йисан сифте кьилерай гатӀумна хуьруьз ногъаяр кучь жез эгечӀнай. 1940-й йисара Аликазган чӀехи, майишат вилик фенвай хуьр тир. Амма 50-й йисара Терек вацӀун цин дережа кхаж хьунин нетижада хуьр цик акатна чкӀанвай. Хуьр цӀийи кьилелай гуьнгуьна хутунвачир ва эгьлияр мукьвал алай хуьрериз куьчарнай.

## Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалияр урусрикайни ногъайрикай ибарат тир.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Остриковка (Дагъустан)

**Остриковка** (, ) — Дагъустан республикадин Бабаюрт районда авай гадарнавай хуьр.

## География
Хуьр Бабаюрт райондин юкьван пата, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 22,3 яргъал, Страхов къубудал ала.  

## Тарих
Хуьруьн бине 1900 йисуз иниз куьч хьанвай немецри кутунай. Урусатда гражданвилин дяведин береда хуьр тарашнай, агьалидин чӀехи пай катнай. XX виш йисан 30-й йисара хуьр тамамдаказ гадарнай.

Хуьруьн сифтегьан тӀвар немец чӀалал *Фридгейм* тир (Кузвай КӀвал). Дуьньядин садлагьай дяведин береда хуьруьз цӀийи тӀвар эцигнай — *Остриковка*.

## Агьалияр
1914 йисуз хуьре 46 касди уьмуьр гьалзавай, агьалдин вири немецар, лютеранар тир.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Энциклопедия поселения немцев в СССР
ЦӀийи Лак район

**ЦӀийи Лак район**, **ЦӀийи Яхул район**, **Новолакский район** () — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Новолакское хуьр я.

## География
Район Дагъустан Республикадин рагъакӀидай пата ала. Кефердинни-рагъэкъечӀдай патай Хасавюрт райондихъ галаз, кьиблединни-рагъэкъечӀдай патай Къазбек райондихъ галаз ва рагъакӀидай патайни Чечня Республикадихъ галаз са сергьятра ава. 

Райондин чилерин майдан — 218.2 км² я.

## Тарих

## Агьалияр
Йисариз килигна ЦӀийи Яхул райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2010 йисан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, ЦӀийи Яхул райондин миллетрин сиягь :

## Администрациядин паюнар
Райондик 12 муниципалитетдин образование (хуьруьнсоветар) ва 15 хуьр акатзава .

ЦӀийи Лак райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (**къалин** шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);

# «Ахар» хуьруьнсовет — **[[Ахар (Дагъустан)|Ахар]]** (хуьр Новостройда ава)
# «Банайюрт» хуьруьнсовет — **[[Банайюрт]]**
# «Барчхойотар» хуьруьнсовет — **[[Барчхойотар]]**
# «Зориотар» хуьруьнсовет — **[[Зориотар]]**
# «Гамиях» хуьруьнсовет — **[[Гамиях (ЦӀийи Лак район)|Гамиях]]**
# «Дучи» хуьруьнсовет — **[[Дучи]]**, Ницовкра (хуьр Новостройда ава)
# «Новокули» хуьруьнсовет — **[[Новокули]]**, Чаравали
# «Новолакский» хуьруьнсовет — **[[Новолакское]]**
# «Новомехельта» хуьруьнсовет — **[[Новомехельта]]**, Отделение «Сельхозтехника»
# «Новочуртах» хуьруьнсовет — **[[Новочуртах]]**
# «Тухчар» хуьруьнсовет — **[[Тухчар]]**
# «Чапаево» хуьруьнсовет — **[[Чапаево (Дагъустан)|Чапаево]]**
# «Шушия» хуьруьнсовет — **[[Шушия]]** (хуьр Новостройда ава)
# «Ямансу» хуьруьнсовет — **[[Ямансу (хуьр)|Ямансу]]**

## Райондин гадарнавай хуьрер
* Албури-Отар
* Ханий дук
* Бурсун
* Элийбаввинчу
* Гебак-Гала

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дагъустан Республикадин президентдин сайтуна ЦӀийи Лак райондикай малуматар
Нугъай район (Дагъустан)

**Нугъай район** () — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район. Республикадин виридалайни чӀехи район.

Администрациядин юкь — Терекли-Мектеб хуьр я. 

## География
Район Дагъустан Республикадин кефердинни-рагъакӀидай пата ала. РагъэкъечӀдай патай Тарум райондихъ галаз, кефер патай Калмыкиядихъ галаз, рагъакӀидай патай Ставрополдин крайдихъ галаз ва кьибле патайни Чечнядихъ галаз са сергьятра ава.

Райондин чилерин майдан — 9000 км² я. Майдандиз килигна им республикадин виридалайни чӀехи район я.

## Тарих
ЦИК ДАССР-дин 4-й сессияди 1928 йисан 22 ноябрьда кьабулай къарардалди, виликан Кизляр округдай Къаранугъай участок чара авуналди Къаранугъай кантон арадал гъанвай ва администрациядин юкь Терекли-Мектеб хуьр тайин авунай. 1929 йисуз кантон райондиз элкъуьрнай. 

## Агьалияр
Йисариз килигна Нугъай райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2002 йисан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Нугъай райондин миллетрин сиягь :

## Администрациядин паюнар
Райондик 12 муниципалитетдин образование (хуьруьнсоветар) ва 17 хуьр акатзава .

Нугъай райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (**къалин** шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);

# «Арсланбек» хуьруьнсовет — **[[Ленинаул (Нугъай район)|Ленинаул]]**, Калининаул ва Арсланбек
# «Карагас» хуьруьнсовет — **[[Карагас (Дагъустан)|Карагас]]**, Боранчи
# «Карасу» хуьруьнсовет — **[[Къарасу (Дагъустан)|Къарасу]]**, Сулутюбе
# «Коктюбе» хуьруьнсовет — **[[Нариман (Дагъустан)|Нариман]]**, Батыр-Мурза ва Шумли-Олик
# «Кумли» хуьруьнсовет — **[[Кумли]]**
# «Кунбатар» хуьруьнсовет — **[[Кунбатар]]**
# «Ортатюбе» хуьруьнсовет — **[[Ортатюбе]]**, Уй-Салган
# «Терекли-Мектеб» хуьруьнсовет — **[[Терекли-Мектеб]]**
# «Червлённые Буруны» хуьруьнсовет — **[[Червлённые Буруны]]**
# «Эдиге» хуьруьнсовет — **[[Эдиге]]**

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дагъустан Республикадин президентдин сайтуна Нугъай райондикай малуматар
Шанхай

**Шанхай** (, пиньинь: Shànghǎi; гафба-гаф «гьуьлуьн къерех») — Халкьдин Республика Китайдин шегьер я.

Агьалийрин кьадардал гьалтайла дуьньяда виридалай зурба шегьер (23 800 000 пара). Зурба дуьньяда финансрин ва экономикадин юкь я.

Шанхай Китайдин экономикадин, чирвилерин ва культурадин юкь я, гьакӀ ятӀани экономикадин юкьвар Пекинни Гонконг я.

## Официал паюнар
Шанхайдин административ ччилер 18 районриз ва 1 уездиз пай жезва.

Шанхайдин тарихдин юкь — Пуси́ (Puxi, 浦西) («РагъакӀидай патан къерех»), 9 районар:
* Район Хуанпу ()
* Район Лувань ()
* Район Сюйхуэй ()
* Район Чаннин ()
* Район Цзинъань ()
* Район Путо ()
* Район Чжабэй ()
* Район Хункоу ()
* Район Янпу ()

Хуанпу вацӀин рагъакӀидай патан къерех — цӀийи китайдин экономикадин зона.
* ЦӀийи район Пудун () — 1992 йисуз — уезд Чуаньша

7 масади районар — шегьердин мукьув гвай чкаяр, шегьерар-спутникарни хуьруьнрайонар:
* Район Баошань () — до 1988 — уезд
* Район Миньхан () — до 1992 — уезд
* Район Цзядин () — до 1992 — уезд
* Район Цзиньшань () — до 1997 — уезд
* Район Сунцзян () — до 1998 — уезд
* Район Цинпу () — до 1999 — уезд
* Район Фэнсянь () — до 2001 — уезд

## ЭлячӀунар
* Шанхайдин туристдин сайт  
* shanghai2006.narod.ru
* Шанхайдин транспорт 
* Василий Бабуров. Уже не куколка, ещё не бабочка (статья о городском развитии Шанхая) // «Архитектурный вестник», № 5 (104) 2008 http://www.archvestnik.ru/ru/magazine/av-5-104-2008/uzhe-ne-kukolka-eshche-ne-babochka-shankhai-rvetsya-v-ligu-%C2%ABglobalnykh-gor
Холокост

**Холокост** — Германиядани адан дуствилинни гьада кьунвай гьукуматрин чилел авур чувударин куьгъуьна хьун, кьиникьар, Дуьньядин Кьведлагьай дяведин ч|авуз 1933 - 1945 йисара. Осман девлетда хьайи арменрин геноцид галаз XX вишйиса виридалайни кӀиви геноцидрик квайди я.

## Холокостдин себебар
Алимри гьар жуьре фикирар лугьузва, вучиз икьван пара инсанар рекьин вич мумкин хьанатӀа. Лап пара суалар къарагъзава, немцарин халкьди вичи а кьиникьарин пад кьазвайтӀа. Даниэль Гольхазена лугьузвай, Холокостдин сифтени-сифте себеб антисемитизм тир, а чӀавуз вири немцариз мукьвуг тир. Гьа фикирдин пад кьазва Иегуда Бауэрди, холокостдин чӀехи специалистрик квайди. Ахпа маса тӀвар-ван авай холокостдин специалист Рауль Хильберга лугьузва, себеб антисемитизм тушир. Немцарин тариххъанни журналист Гёц Алиди лугьузва, немцарин халкьди холокостдин политикадиз куьмек гузвай, вучиз лагьайтӀа чувудривай къакъудзавай зтӀар немцариз гузвай.

## Баянар

## Эляч|унар