КъирицӀ чӀал

**КъирицӀ чӀал** — къирицӀ халкьдин хайи чӀал. Нах-дагъустандин чӀаларин хзандин лезги чӀаларин группадин кьибле патан лезги чӀаларик акатзава. Анжах хзандин къене рахазвай чӀал хьиз Азербайжандин Къуба, Исмаиллы ва Хьачмаз районрин са шумуд хуьрера гегьенш я. И чӀалал рахазвайбурун кьадар, чара-чара малуматрив кьурвал 5-8 агъзур кас я.

КъирицӀ чӀалаз виридалайни мукьва — ергуьж, гьапут, жекни элик чӀалар я. Лингвистикадин алимри и кьуд чӀал къирицӀ чӀалан нугъатар тирди лугьузва. Амма им гьакъикъатдив кьазвай кар туш. И чӀаларин векилри сада-сад са жизви кьванни гъавурда акьазвайтӀани ибур дегь алпандин кьилдин мукьва чӀалар я.

Дуьньядин терг жезвай чӀаларин сиягьидик ква.

## Рахазвайбурун кьадар ва чӀалан ареал
«Этнолог» журналдин 1975 йисан малуматрив кьурвал, къирицӀ чӀалал рахазвайбурун кьадар 6 000 кас тир.

КъирицӀ чӀал Азербайжандин Къуба ва Хъачмаз районрин са шумуд хуьре гегьенш я.

## ЧӀалан гьалар
П. В. Котляревскийди малумат гузвайвал, XIX виш йисан 80-й йисарал къведалди лезгийрин Муьшкуьр магьалда къирицӀрин 61 уба арадал атанай. И убайра 6 137 касди уьмуьр гьалзавай. Гуьгъуьнлай, 2001 йисуз кьиле тухвай социолингвистикадин чирна-жугъурунри къалурнавай хьи, Къуба районда къирицӀ чӀалал рахазвайбурун кьадар тахминан 1-2 агъзур кас тӀимил хьанвай.

Азербайжан республикади тухузвай, бинедин халкьар ассимиляция авуна азербайжанариз элкъуьрунин политикадин нетижада къирицӀ чӀал терг хьунин кичӀевилик ква. Мектебра къирицӀ чӀалал тарсар гузвач, аялриз «Дидед чӀал» тарсуна азербайжан чӀални литература чирзава.

КъирицӀрин Къуба ва Хачмаз районра 26 кьван хуьрер авайтӀани, къирицӀ чӀалал Къуба районда авай анжах 2-3 хуьрера рахазва. Амай хуьрера къирицӀ эгьлияр хайи чӀал квадарна гьатта кӀвалени хзандин арада азербайжан чӀалал рахазва. Хъачмаз районда пара кьадарда авай, азербайжанарикай, лезгийрикай, хъирицӀрикай ва будугърикай ибарат тир акахьай агьалияр авай хуьрерин алакъадин чӀал — азербайжан чӀал я. Кхьинра къирицӀри азербайжан чӀалакай менфят къачузвайди я.

## ЧӀалан лексикадикай
Будугъ чӀалав гекъигайла къирицӀ чӀала вичин асул гафар мадни пара хвенва. КъирицӀви алим, филологиядин илимрин кандидат, Бакудин Славян Университетдин доцент Вели Хидирова лугъузвайвал, алай чӀавуз къирицӀ чӀала тахминан 4 агьзур кьван асул къирицӀ гафар ама. Бес будугъ чӀалаз виридалайни мукьва тир къирицӀ чӀалавай и гафар хуьз гьикӀ алакьна? Кьилин себебар къирицӀрихъ мадни пара хуьрер хьун ва абуру лезги чӀалакай мадни гегьеншдиз менфят къачун я.

Алай чӀавуз Къуба ва Хачмаз районра абурун 30-дав агакьна хуьрер ама. И хуьрера къирицӀ чӀалакай тӀимил менфят къачузва. Пара хуьрерин агьалияр азербайжан чӀалалди, бязи хуьрерин агьалияр лагьайтӀа, лезгидалди рахазва. XX виш йисан юкьвара къирицӀ чӀалалди 6000 кас рахазвайтӀа гила абурун кьадар генани тӀимил хьанва.

Тарихдин чешмейра къалурнавайвал, будугъар, хинелугъар, жекар, эликар, гьапутар хьиз, къирицӀарни лезгияр тир ва абур вири виликан виш йисара лезги чӀалалди рахазвай .

ЧӀалан илимди фадлай субутнавай месэла гила масакӀа къелемдиз гуз алахъзавай ксариз бязи вакъиайрикай менфят къачуз кӀанзава. Малум тирвал советрин девирда маса лезги чӀалар хьиз, къирицӀ чӀалан кьилелни чӀехи мусибатар атана. И чӀал маса чӀаларай, иллаки азербайжан чӀалай гзафни-гзаф гафар къачуз мажбур хьана. Гьа и кар себеб яз чӀала вишералди асул къирицӀ гафар амукьнач ва бязи ксари къирицӀ чӀал маса чӀал хьиз къелемдиз гуз алахъна. Гьа инал лугьун хьи, къирицӀ чӀал лезги чӀаларин группадик акатзавайди винидихъ тӀварар кьур алимрилай гьейри алай девирдин къецепатан уьлквейрин алимрини, месела, урусрин алим М. Е. Алексеева, французрин алим Ж. Отьеди ва масабуруни чпин илимдин кӀвалахра бинелудаказ тестикьарзава. Ж. Отьеди къирицӀ чӀалай хвейи докторвилин диссертацияда къирицӀ чӀал лезги чӀаларин группадик акатзавай чӀехи чӀаларикай тирди къалурнава.

ЧӀалан материал къирицӀар лезги халкьарикай тирди субутзавай виридалайни кьетӀен, асул кар алай делил я. Гьа и фикир бине яз къачуна лезги ва къирицӀ чӀаларин умуми лексикадик акатзавай гафариз вил вегьен. Агъадихъ чна и чӀалара сад хьиз менфят къачузвай вишералди гафарикай са кьадарбур кӀелдайбурув агакьарзава.

### Лезги ва къирицӀ чӀаларин умуми лексикадиз талукь тир гафар

И сиягьда лезги ва къирицӀ чӀаларин умуми лексикадиз талукь 270 гаф гьатнава. Амма ихьтин гафар мадни пара ава. И гафар чна вич къирицӀви тир чӀалан алим, Бакудин Славян Университетдин доцент Вели Хидировахъ галаз санал къелемдиз къачуна. Ада лугьузвайвал, исятда къирицӀ чӀала лезги ва къирицӀ чӀаларин умуми лексикадиз талукь 500—600 гаф хьунухь герек я. Алимди гьакӀни къирицӀ чӀалаз маса чӀаларай, иллаки азербайжан чӀалай гзафни-гзаф гафар атанвайди ва и процесс къени давам жезвайди къейд ийизва. Гьеле яхцӀур йис идалай вилик и фикирдал атай лезги алим, филологиядин илимрин доктор Шемседдин Саадиева кхьенай: «КъирицӀ чӀалан лексика лезги чӀаларин группадин лексикадик акатзава. Идахъ галаз санал, маса мукьва чӀалара хьиз, къирицӀ чӀалан лексикадани араб, фарс ва туьрк чӀаларай атай гафари хейлин чка кьазва. И чӀала гьакӀни тат чӀалай атай гафар дуьшуьш жезва. Им мус ятӀани са кьадар тат агьалияр къирицӀвийрик акахьунин нетижа я жеди. КъирицӀ чӀала виридалайни пара гафар къачузвай чешме азербайжан чӀал я».

Гьакъикъатдани икӀ я. Эхиримжи 50-60 йисуз къирицӀ чӀалаз азербайжан чӀалай лап пара гафар атанва. Азербайжан чӀалан гафари къирицӀ чӀалан къайдадин числительнияр, союзар ва наречияр тамамвилелди арадай акъуднава. Гьавиляй къирицӀвийри алай вахтунда къайдадин числительнияр анжах азербайжан чӀалалди лугъузва. Месела: биринджи «сад лагьай», икинджи «кьвед лагьай», уьчуьнджуь «пуд лагьай», дуьрдуьнжуь «кьуд лагьай», бешинджи «вад лагьай», алтынджы «ругуд лагьай» ва икӀ мад. КъирицӀви алим Вели Хидирова лугьузвайвал, эхиримжи 60-70 йисуз къирицӀ чӀала лезги чӀалан цӀуру къатариз талукь цӀудралди гафарни квадарнава. Мисал яз *«ахъа»*, *«вак»*, *«ван»*, *«къав»*, *«кьезил»*, *«кьенер»*, *«кӀанчӀ»*, *«патахь»*, *«пурар»*, *«ракь»*, *«чар»*, *«чам»*, *«чӀав»*, *«чӀул»*, *«чӀиж»*, *«хъел»*, *«цуьк»*, *«цӀар»*, *«экв»*, тӀимил ва маса гафар къалуриз жеда. Алай чӀавуз будугъ чӀала хьиз, къирицӀ чӀалани асул къирицӀ чӀалан гафар тӀимил туькӀуьр жезва. Гафар арадал гъизвай суффиксар *«-чи»*, *«-ваьл//иваьл»*, *«-лаьгӀаь»*, *«-сузаь»* гила саки бегьер квачиз хьанва. Абурукай маса чӀаларай атанвай гафарикай цӀийибур туькӀуьрдайла кьериз-цӀаруз менфят къачузва: *«наьхирчи»*, *«адмиваьл»*, *«чаытиниваьл»*, *«абурсузаь»* ва икӀ мад. КъирицӀ чӀалан гафарикай цӀийи гафар ва гафарин формаяр арадал гъизвай асул къирицӀ суффиксрин бегьерлувал квахьнавайвиляй маса чӀаларай гафар къачун адетдин кардиз элкъвенва. Къачунвай гафари къирицӀ чӀалан тахминан 60-65 % процент туькӀуьрзава. Гьайиф къведай кар ам я хьи, жегьилриз гзафни-гзаф асул къирицӀ гафар чизмач. И гафарикай са кьадарбур анжах яшлубурун меце ама. В. Хидирова къейд ийизвайвал, асул къирицӀ чӀалан фонд туькӀуьрнавай лексемрин чӀехи пай амач ва абур арадал хкун мумкин туш.

## КьетӀенвилер
Муькуь лезги чӀаларив гекъигайла къирицӀ чӀал са кьадар вилик фенвай вокализмдив, яни ахъа ванерин системадив, абруптиврин тӀимилвилив ва ахъа тушир ванерин лабиал вариантар авачирвилив тафаватлу я. ЧӀалан грамматикада, лексикада ва фонетикада азербайжан чӀалан гзаф къуватлу таъсир акваз жеда.

## ЧӀал чирунин тарих
ЧӀалан делилрал атайла, гьеле сифте яз XIX виш йисан эхирра ва XX виш йис сифте кьилера «Жек чӀал» тӀвар алаз къирицӀ чӀалакай малуматар гайи машгьур алимар А. Дирра ва Р. Эркерта къирицӀ чӀал лезги чӀаларин группадик акатзавач лагьанвач. Абурулай алатайла 1937 йисуз Р. М. Шаумяна будугъ чӀал хьиз, къирицӀ чӀални лезги чӀалаз лап ухшар я лагьанва. XX виш йисан юкьвара сифте яз къирицӀ чӀал илимдин рекьяй чириз эгечӀай, къирицӀ чӀалай филологиядин илимрин кандидатвилин ва докторвилин диссертацияр хвейи машгьур лезги алим Шемседдин Саадиева ва къирицӀви алим Вели Хидирова чпин къимет авай чирна-жугъурунра къирицӀ чӀал лезги чӀаларин группадик акатзавайди мад гъилера субутна.

«Жек чӀалакай» (гилан къирицӀ чӀал) акьван дикъет таганвай малуматар А. Дирран кӀваларха ава. Немецви этнограф Р. Эркерта къавкъаздин чӀалар сад-садав гекъигнавай гафарганда «жек чӀалан» 535 гаф ва 60 фразаяр гъанвай, ва гьакӀни чӀалан грамматикадин характеристикадикай куьруь малуматар ганвай. КъирицӀ чӀалан гафарикай гъвечӀи материал Р. М. Шаумяна гузва. Гьа адан паталай 1940 йисуз къирицӀ чӀалан грамматикадин туькӀуьр хьунин тегьердикай сифте тир малуматар гъанвай.

КъирицӀ чӀалан грамматикадин туькӀуьр хьунин тегьердикайни лексикадикай там чирна-жугъурунар 1972 йисуз Ш. М. Саадиева вичин диссертацияда авунай.

Къавкъаз чирзавай жегьил французви алим Жиль Отьеди 2004 йисуз Париж VII Университетда къирицӀ чӀлан гьалар къалуруникай докторвилин диссертация хвенай. 2009 йисуз Парижда француз чӀалал элик чӀалан грамматика басмадай акъатнай.

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 

## Баянар