Плазма

**Плазма** ( чӀалай «раснавай», «кӀалубдиз тунвай») — са кьадар ва я тамамдаказ ионизация хьанвай, нейтрал атомрикайни (ва я молекулрикай) заряд квай кӀусарикай (ионрикайни электронрикай) туькӀуьр хьанвай газ. Плазмадин лап чӀехи метлеб авай кьетӀенвилерикай адан квазинейтралвал я, имни акӀ лагьай чӀал я хьи, ам туькӀуьрзавай заряд квай нулдикай виниз ва агъуз тир кӀусарин къенен кьадардин къалинвилер саки чеб-чпиз барабар жезва. Плазмадиз гагь-гагь веществодин кьудлагьай (газдикай, жимивидикай кӀевидикай къулухъ) агрегат гьални лугьуда.

## Плазмадин формаяр
Алай чӀаван чирвилериз килигна, каинатдин веществодин виридалайни гзаф паюнин фазадин гьал (массадиз килигна саки 99,9 %) плазма я/

## Плазмадин базадин характеристикаяр

Вири чӀехивилер Гауссдин СГС текра ганвайди я, амма ифин (температура) — eV ва ионрин масса — протондин массадин текда ганвайди я \mu = m_i/m_p; *Z* — заряддин число; *k* — Больцмандин константа; *К* — лепедин яргъивал; γ — адиабатик индекс; ln Λ — Кулондин логарифм.

### Геренвилер (частоты)
* **Электрондин [[Лармордин геренвал]]**, магнитдин чуьлдиз перпендикуляр тир кьулувиле электрондин элкъвей цӀарцӀин юзундин пӀипӀдин геренвал:
: \omega_{ce} = eB/m_ec = 1.76 \times 10^7 B \mbox{rad/s}
* **Иондин Лармордин геренвал**, магнитдин чуьлдиз перпендикуляр тир кьулувиле иондин элкъвей цӀарцӀин юзундин пӀипӀдин геренвал:
: \omega_{ci} = eB/m_ic = 9.58 \times 10^3 Z \mu^{-1} B \mbox{rad/s}
* **[[плазмадин геренвал]]** (плазмадин галтад хьунарин (колебания) геренвал):
: \omega_{pe} = (4\pi n_ee^2/m_e)^{1/2} = 5.64 \times 10^4 n_e^{1/2} \mbox{rad/s}
* иондин плазмадин геренвал:
: \omega_{pi} = (4\pi n_iZ^2e^2/m_i)^{1/2} = 1.32 \times 10^3 Z \mu^{-1/2} n_i^{1/2} \mbox{rad/s}
* электронрин галукьунрин геренвал:
: \nu_e = 2.91 \times 10^{-6} n_e\,\ln\Lambda\,T_e^{-3/2} \mbox{s}^{-1}
* ионрин галукьунрин геренвал
: \nu_i = 4.80 \times 10^{-8} Z^4 \mu^{-1/2} n_i\,\ln\Lambda\,T_i^{-3/2} \mbox{s}^{-1}

### Яргъивилер

* **Электрондин лепедин Де-Бройлдин яргъивал волны**, квантдин механикада электрондин лепедин яргъивал:
: \lambda\!\!\!\!- = \hbar/(m_ekT_e)^{1/2} = 2.76\times10^{-8}\,T_e^{-1/2}\,\mbox{cm}
* **классик дуьшуьшда мукьва хьунин минимал яргъавал**, квантдинни-механик эффектар гьисабдиз къачун тавуна, кӀусарин ифиндив кьадай сифте кьилин зарбвилел, сад-садахъ галукьунин нетижада кьве заряд квай кӀус мукьва хьун мумкинвал гудай минимал яргъавал:
: e^2/kT=1.44\times10^{-7}\,T^{-1}\,\mbox{cm}
* ** электрондин гиромагнитдин радиус**, магнитдин чуьлдиз перпендикуляр тир кьулавиле электрондин элкъвей цӀарцӀин юзунин радиус:
: r_e = v_{Te}/\omega_{ce} = 2.38\,T_e^{1/2}B^{-1}\,\mbox{cm}
* ** иондин гиромагнитдин радиус **, магнитдин чуьлдиз перпендикуляр тир кьулавиле иондин элкъвей цӀарцӀин юзунин радиус:
: r_i = v_{Ti}/\omega_{ci} = 1.02\times10^2\,\mu^{1/2}Z^{-1}T_i^{1/2}B^{-1}\,\mbox{cm}
* **плазмадин скин-къатунин кьадар **, электромагнитдин чуьллерин плазмадин къенез гьатунин мумкинвал гудай яргъавал:
: c/\omega_{pe} = 5.31\times10^5\,n_e^{-1/2}\,\mbox{cm}
* **[[Дебайдин радиус]] (Дебайдин яргъивал)**, электронрин цӀийи кьилелай пай хъувунин кьумекдалди электрик чуьллер экранироват жедай яргъавал :
: \lambda_D = (kT/4\pi ne^2)^{1/2} = 7.43\times10^2\,T^{1/2}n^{-1/2}\,\mbox{cm}

### Зарбвилер (скорости)
* **электрондин чимивилин зарбвал **, Максвеллдин пай хъувунин электронрин зарбвилиз къимет гудай формула. Юкьван зарбвал, виридалайни мумкинвал авай тир зарбвал ва юкьванквадратик зарбвал а формуладикай анжах текдин дережадин множителдихъ тавафат жезва:
: v_{Te} = (kT_e/m_e)^{1/2} = 4.19\times10^7\,T_e^{1/2}\,\mbox{cm/s}
* **иондин чимивилин зарбвал**, Максвеллдин пай хъувунин ионрин зарбвилиз къимет гудай формула:
v_{Ti} = (kT_i/m_i)^{1/2} = 9.79\times10^5\,\mu^{-1/2}T_i^{1/2}\,\mbox{cm/s}
* **иондин ванцин зарбвал**, яргъивилихъди авай иондинни-ванерин лепейрин зарбвал:
: c_s = (\gamma ZkT_e/m_i)^{1/2} = 9.79\times10^5\,(\gamma ZT_e/\mu)^{1/2}\,\mbox{cm/s}
* **Альфвендин зарбвал**, Альфвендин лепейрин зарбвал:
: v_A = B/(4\pi n_im_i)^{1/2} = 2.18\times10^{11}\,\mu^{-1/2}n_i^{-1/2}B\,\mbox{cm/s}

### Кьадаравачир чӀехивилер
* электрондинни протондин массайрин гекъигундикай квадратдин пун:
: (m_e/m_p)^{1/2} = 2.33\times10^{-2} = 1/42.9
* Дебайдин сферада кӀусарин число:
: (4\pi/3)n\lambda_D^3 = 1.72\times10^9\,T^{3/2}n^{-1/2}
* Альфвендин зарбвилин эквуьн зарбвилиз гекъигун
: v_A/c = 7.28\,\mu^{-1/2}n_i^{-1/2}B
* Электрондин плазмадинни лармордин геренвилерин гекъигун
: \omega_{pe}/\omega_{ce} = 3.21\times10^{-3}\,n_e^{1/2}B^{-1}
* Иондин плазмадинни лармордин геренвилерин гекъигун
: \omega_{pi}/\omega_{ci} = 0.137\,\mu^{1/2}n_i^{1/2}B^{-1}
* Чимивилиндинни магнитдин энергийрин гекъигун
: \beta = 8\pi nkT/B^2 = 4.03\times10^{-11}\,nTB^{-2}
* магнитдин энергиядин иондин секинвилин энергиядиз гекъигун
: B^2/8\pi n_im_ic^2 = 26.5\,\mu^{-1}n_i^{-1}B^2

### Масабдур
* Диффузиядин Бомдин коэффициент
: D_B = (ckT/16eB) = 5.4\times10^2\,TB^{-1}\,\mbox{cm}^2/\mbox{s}
* Спитцердин гьяркьуьвилихъди авай аксивал
: \eta_\perp = 1.15\times10^{-14}\,Z\,\ln\Lambda\,T^{-3/2}\,\mbox{s} = 1.03\times10^{-2}\,Z\,\ln\Lambda\,T^{-3/2}\,\Omega\,\mbox{cm}

## Алай чӀаван къекъуьна чирунар
* Плазмадин теория
** Плазмадин мягькемвилин проблема
** Плазмадин лепейрихъни кӀунчӀрихъ сада-садахъ галаз алакъалу яз кар авун
** диффузия, тухун ва плазмада жезвай маса кинетик вакъиаяр
** Адиабатик инвариантар
** Дебайдин къатар
** Кулондин галукьунар
** разрядрн жуьреяр
*** кутӀунзавай разряд
*** цӀелхемдин разряд
*** таждин разряд
*** дугадин разряд
** магнитогидродинамика
* ТӀебиатда плазма
** Ччилин ионосфера
** Комосда плазма, мисал яз Ччилин плазмосфера (магнитосферадн къенен пад)
* Плазмадин чешмеяр
* Плазмадин диагностика
** Томсондин чукӀурун
** Ленгмюрдин зондар
** Спектроскопия
** Интерферометрия
** Ионосфер ифирун
* Плазма кардик кутун
** МГД генератор
** магнетрон
** плазмадин антенна
** Спектроскопик методра пробайрин атомизация ва ионизация патал плазма
** Термохвехуьнин синтез
*** Магнитдин желейра кьуна акъвазрун — токамак, стелларатор, элкъвена хкведай пинч, пробкотрон
*** Инерцион термохвухуьнин синтез
** Заряд квай кӀусарин ийгинвал кутадайбур
*** Кильватер ийгинвал
** Индустриядин плазмаяр
*** плазмохимия
*** плазадин расун
*** плазмадин дисплеяр

## Эдебият
* 
* 

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* 
* 
*