open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кьвепеле район

**Кьвепеле район** — Азербайжанда авай муниципалитетдин район.

Кьилин шегьер ва администрациядин юкь — Кьвепеле шегьер я.

## География
Район Азербайжандин кефер пата чка кьунвайди я. Кефер патай Дагъустан ва КцӀар райондихъ гагаз, рагъэкъечӀдай патай Къуба ва Исмаиллы районрихъ галаз, кьибле патай Гекчайни Агъдаш районрихъ галаз, рагъакӀидай патайни Огъузни Шеки районрихъ галаз са сергьятра ава.

Райондин кефер пад ЧӀехи Къавкъаздин сувари кьунва, юкьван пад Алазан ва Гьафтеран вацӀарин дугундал ала я.

## Тарих
XVIII виш йисуз гилан райондин чилерал Куткашендин султӀанат — феодалвилин гьукумат арадал атанвай. Са тӀимил вахтунилай и султӀанат Шеки ханвалдик акатнавай ва шекидин ханри тайинарнавай наибрин регьбервилик квай.

Шекидин ханвал терг хьайидилай кьулухъ, Куткашен са область хьиз Шекидин уезддик акатнавай. 1930 йисуз Куткашен район арадал атанвай. 1991 йисуз райондин тӀвар дегь Кьвепеле шегьердин гьуьметдай «Кьвепеле район» — диз масакӀа хъувунвай.

## Агьалияр
Райондин агьалийрин вири санлай кьадар 95 133 кас туькӀуьрзава. Азербажандин официальный 2009 йисан переписда къалурнавай малуматдай райондин миллетрин состав гуьгъуьнинди я: 73 235 азербайжанар (77 %), 15 649 — лезгияр (16,4 %), 4 640 — удияр (4,9 %), 209 — туьрквер (0, 21 %), 37 — масабур. Анжах этнографрин малуматрай ин районда лезгирин кьадар 50% я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Azerbaijan сайтда авай
Николай Коперник

**Николай Коперник** (, , ; , Торунь, Королдин Пруссия, Польша — , Фромборк, Вармий княздин епископство, Польша) — польшадин зурба астроном, математикни экономист я. Рагъ-юкьван система бине эцигай кас.

ЧӀехи кхьей затӀ:
* *N.C. Meditata XV. Augusti anno domini MDXVII.*, 1517
* *Tractatus de monetis*, 1519
* *Monetae cudendae ratio*, 1528
* *De Revolutionibus Orbium Coelestium* — Нюрнберг, Германия: 1543

## Эдебият
* 
* 
* 
* Schmauch, Hans (1957) (in German). «Copernicus, Nicolaus». In Neue Deutsche Biographie (NDB). 3. Berlin: Duncker & Humblot. pp.&nbsp;348–355. 

## ЭлячӀунар
* 
* Nicolaus Copernicus
Гьайдарабад

**Гьайдараба́д** — топоним я.

* Гьайдарабад — шегьер Индияда.
* Гьайдарабад — округ Индияда.
* Гьайдарабад — 1724—1950-й йисан пачагьвал Индияда.
* Гьайдарабад — 1950-й цӀуд йисан штат Индияда.
* Гьайдарабад — шегьер Пакистанда.
* Гьайдарабад — шегьер Иранда.
Къарасу

**Къарасу** — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай, Бум хуьруьн муниципалитетдик акатзавай хуьр.

## География
Хуьр Кьвепеле райондин рагъакӀидай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 8,3 км яргъал чка кьунва.

## ЭлячӀунар
* Азербайжандин къанунар
Меликли

**Меликли** — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.

## География
Хуьр Кьвепеле райондин кьиблединни - рагъэкъечӀдйа пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 38 км яргъал чка кьунвайди я.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 560 кас яшамиш жезва. Агьалийрин саки вири лезгияр, суни — мусурманар я.

Хуьруьн эгьлияр лезги чӀалан ахцегь нугъатдал рахазва, амма азербайжандин гьукуматди лезги чӀал вилик тухудай ихтияр гузвачирвиляй ва лезгияр азербайжанарихъ галаз акадрунин политикадин куьмекдалди хуьре лезги чӀалан гьалар йисар къвердавай канда жезва.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Məlikli: Azerbaijan
Мирзебегли

**Мирзебегли** — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет. И муниципалитетдик вич Мирзебегли хуьр ва Жорлу хуьр акатзава.

## География
Хуьр Кьвепеле райондин юкьван пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 20 км яргъал чка кьунва.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 2 381 кас яшамиш жезва. Агьалий азербайжанарни лезгияр я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Mamaylı: Azerbaijan
Ногьурхъишлах

**Ногьурхъишлах** — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.

## География
Хуьр Кьвепеле райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 7 км яргъал чка кьунвайди я. Ногьур вирин мукьув ала.

## Тарих
Ногьурхъишлах Кьвепеле райондин жегьил хуьрерикай я, ва тахминан 17 виш йисан эхирда — 18 виш йисан сифте кьилера арадал атанва. Вилик хуьруьн чилер иниз лапагар гьална кьуьд акъуддай чкаяр тир, гуьгъуьнлай иниз мукьвал алай хуьрерай ксар куьч хьана ацукьунин нетижада гилан хуьр арадал атанва.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 2 780 кас яшамиш жезва. Агьалийрин саки вири азербайжанар я.

## ИнфратуькӀуьрун
Хуьре са кьулан мектеб, са аялрин бахча кӀвалахзава.
## ЭлячӀунар
* Nohurqışlaq: Azerbaijan
Овжулу

**Овжулу** — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай, Мамайлы хуьруьн муниципалитетдик акатзавай хуьр.

## География
Хуьр Кьвепеле райондин кьибле пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 20 км яргъал чка кьунвайди я.

## ЭлячӀунар
* Nohurqışlaq: Azerbaijan
Мегьамадагъалы

**Мегьамадагъалы** — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет. И муниципалитетдик вич Мамайлы хуьр ва Овужлу хуьр акатзава.

## География
Хуьр Кьвепеле райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 20,5 км яргъал чка кьунва. Исмаилли райондихъ галаз сергьятдин мукьув ала.

## Тарих
Хуьруьн къене и чӀавалди дегьнедилай чирна - жугъурунрин кӀвалахар гьеле кьиле тухванвайди туш, амма хуьре дуьздал акъуднавай къванцин винел алай алпан девирдин кхьинри, и хуьруьн дегьвал субутарзава.

### Тарихдин имаратар
Хуьруьн къерехда дегь Пекдин рекьел экъечӀнавай ракьун тарарин там ала, гьакӀни алпан девирдин кхьинар алай къван ва алпан клисадин харапӀаяр амукьнава.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 514 кас яшамиш жезва. Агьалийрин саки вири азербайжанар я.

## ИнфратуькӀуьрун
Хуьре са кьулан мектеб кардик ква.

## ЭлячӀунар
* Məmmədağalı: Azerbaijan
Сырт-Енгиже

**Сырт-Енгиже** — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.

## География
Хуьр Кьвепеле райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 15 км яргъал чка кьунва.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 400 кас яшамиш жезва. Агьалийрин чӀехи пай азербайжанар, тӀимил пай лезгияр я.

## ЭлячӀунар
* Sırt Yenigicə: Azerbaijan
Тиканлы

**Тиканлы** — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет. И муниципалитетдик вич Тиканлы хуьр ва Дандиг хуьр акатзава.

## География
Хуьр Кьвепеле райондин кефердинни - рагъакӀидай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 10 км яргъал чка кьунва. Хуьр кьве Тиканлычай ва Къарачай вацӀарин арада алайди я.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 1 850 кас яшамиш жезва. Агьалийрин саки вири азербайжанар я.

## Чирвилер
Хуьре кьве мектебни са аялрин бахча кӀвалахзава.
## ЭлячӀунар
* Tikanlı: Azerbaijan
Туьнтуьл

**Туьнтуьл** — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.

## География
Хуьр Кьвепеле райондин кьиблединни - рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 29 км яргъал чка кьунва. Хуьруьн рагъэкъечӀдай пата Вандам вацӀ, рагъакӀидай патайни Демирапаран вацӀ авахьзава.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 2 500 - елай пара кас яшамиш жезва. Агьалийрин саки вири азербайжанар я.

## ИнфратуькӀуьрун
Хуьре Суван Къарабагъ дяведин шагьид Мушфиг Демирханан тӀварунихъ галай кьулан мектеб, са аялрин бахча, са культурадин КӀвал ва са мискӀин ава.

## ЭлячӀунар
* Tüntül: Azerbaijan
Хырхатала

**Хырхатала** — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.

## География
Хуьр Кьвепеле райондин кьиблединни - рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 29 км яргъал чка кьунва. 

## Тарих
Хырхатала Кьвепеле райондин дегь хуьрерикай сад я. Тухунвай чирна - жугъурунрин кӀвалахриз килигна хуьруьн 500 - елай пара йисар ава.

Хуьруьн тӀвар араб «хирге» (хилер алачир пек, аба) ва дегь туьрк «тала» (тамун къене ник, ахъа чка) гафарикай арадал атанва. Яни абадиз ухшар ник мана гузва.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 1 392 кас яшамиш жезва. Агьалийрин саки вири азербайжанар я.

## ИнфратуькӀуьрун
Хуьре са кьулан мектеб, са ялрин бахча, са культурадин КӀвални са улубхана кардик ква.

## ЭлячӀунар
* Xırxatala: Azerbaijan
ЦӀийихуьр (Кьвепеле)

**ЦӀийихуьр** — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.

## География
Хуьр Кьвепеле райондин кьиблединни - рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 22 км яргъал чка кьунвайди я.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 1 796 кас яшамиш жезва. Саки вири лезгияр, суни — мусурманар я.

ЦӀийихуьрвияр лезги чӀалан ахцегь нугъатдал рахазва, амма азербайжандин гьукуматди лезги чӀал вилик тухудай ихтияр гузвачирвиляй ва лезгияр азербайжанарихъ галаз акадрунин политикадин куьмекдалди хуьре лезги чӀалан гьалар йисар къвердавай канда жезва.

## Баянар
Чанагбулах

**Чанагбулах** — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр.

## География
Хуьр Кьвепеле райондин кьиблединни - рагъакӀидай пата чка кьунва.

## ЭлячӀунар
* Çanaqbulaq: Azerbaijan
Бум

**Бум** — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай шегьервилин хуьр (посёлок) ва муниципалитет. Муниципалитетдик вич Бум посёлок, Зергерли ва Къарасу хуьрер акатзава. Агьалийрин кьадардал гьалтайла Кьвепеле районда пудлагьай чкадал ала.

## География
Хуьр Кьвепеле райондин кефер пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай рагъакӀидай патахъ 5,5 км яргъал чка кьунва. Тиканлы вацӀун эрчӀи къерехда алайди я.

## Тарих
Хуьре, 1882 йисуз эцигнавай Джаме тӀвар алай цӀуру мискӀин ава. Ина, христианвал диндин садлагьай мукарикай тир — Кильседагъ клиса ва XVIII виш йисан «Говур» къеле ава.

И. Кузнецова къейд ийизвайвал, Къавкъаздиз урусар атай чӀавуз Бум хуьре чеб азербайжанар хьиз кьатӀанвай, амма удин чӀал гьеле рикӀел аламукьнавай мусурман хзанри уьмуьр гьалзавай. Абур азербайжанарихъ галаз акахьна цӀап хьанвай удинар тир.

## Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 5000-дилай пара касди уьмуьр гьалзава. Агьалийрин чӀехи пай азербайжанар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Bum: Azerbaijan
Вандам

**Вандам** — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай шегьервилин хуьр (посёлок). Агьалийрин кьадардал гьалтайла Кьвепеле районда кьведлагьай чкадал ала.

## География
Хуьр Кьвепеле райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 13 км яргъал чка кьунва. Вандам вацӀун къерехда алайди я. Вандам хуьре, суван ценера «Ирид иерди» (азер. «Йедди гуьзел») тӀвар алай чарчар ава.

## Агьалияр
2008 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайриз килигна, хуьруьн агьалияр 8,5 агъзур касди туькӀуьрзавай. Алай чӀавуз хуьре 9 000-дилай пара касди уьмуьр гьалзава. Агьалийрин чӀехи пай азербайжанар, тӀимил пай — лезгияр я.

## ИнфратуькӀуьрун
Хуьре чирвилер гудай пуд карханаяр кӀвалахзава, абурукай виридалайни чӀехиди 1883 йисуз эцигнавай № 1 мектеб я.

Малдарвал усалдиз вилик фенва, бахчахъанвал гегьенш хьанва. Цазвай набататрикай асулбур — шабалт, шуьмягъар, ичерин жуьреба — жуьре сортар, чуьхверар я. Ичерин виридалай тӀвар акъатнавай жуьре — гызылахмеди я (къизилагьмеди).

Хуьр Къавкъаздин Кьилин цӀийргъинин ценерив, иер акунар авай тӀебият авай чкадал алайвиляй хуьре туризм гзаф вилик фенва. Ина сагъардай центрни ял ядай — кӀвал «Дуйма», рикӀ аладардай центр «Семерана» кардик ква.

## Суьретар

Image:Otel Dyuma.JPG|**Ял ядай - кӀвал «Дуйма»**
Image:Duyma.JPG|**Ял ядай - кӀвал «Дуйма»**
Image:Duyma3.JPG|**Ял ядай - кӀвал «Дуйма»**
Image:Vandam Chay.JPG|**Вандам вацӀ**
Image:Vandam Chay2.JPG|**Вандам вацӀ**


## Баянар

## ЭлячӀунар

* Vəndam: Azerbaijan
Ниж

**Ниж** (уди. *НыъжӀ, НиъжӀ*) — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай чӀехи шегьервилин хуьр (посёлок). Агьалийрин кьадардал гьалтайла районда кьудлагьай чкадал ала.

## География
Хуьр Кьвепеле райондин рагъакӀидай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай кьиблединни - рагъакӀдай патахъ 40 км яргъал чка кьунва. 
 
Хуьруьн майдан тахминан 100 км² я, вири патарай цанвай чилери кьунва. Емишдин тарар цанвай кӀвалин кьилив гвай чилер авай дараматрив эцигна ацӀанва. Ниж «шакка» (эхир, кьил) лугьудай **мягьлейрикай** ибарат я: Фалчулу, Манджулу, Агъдаьлаьки, Маьликли, Фаьримли, Малбел, Ваьзири, Даьлаькли, Джирмаьлаь, Дарамаьлаь, Даьрабагъ, Къожаьбаьли, ПуьцӀуьли, Йалгашлы ва Абдаллы. Абдаллы ва Йалгашлы мягьлейра азербайжанари уьмуьр гьалзава.

## Агьалияр
2009 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайриз килигна, хуьруьн агьалияр 5 744 агъзур касди туькӀуьрзавай. Бязи малуматрив кьурвал, алай чӀавуз хуьре 7000-дилай пара касди уьмуьр гьалзава. Агьалийрин чӀехи пай удияр я.

2012 йисан малуматриз килигна агьалийрин 50 % удинри, 40 % азербайжанри, 10 % лезгийри туькӀуьрзава.

## ИнфратуькӀуьрун
1854 йисуз хуьре садлагьай удинрин мектеб эцигнавай, ана кӀвалахзавай муаллимар хуьруьнви удинар тир. КӀелунар давамариз абур Москвадиз, Горидиз (ругьани семинария), Тбилисидиз (комерциядин кьулан мектеб) физвай.

1931 — 1933 йисара мектебра кӀелунар хайи удин чӀалал тухузвай, амма 1937 йисалай цӀапдал тухуз гатӀумнавай.

Гила хуьре 5 кьулан мектебар кардик ква, абурукай пуда (школы № 1, 2, 5) кӀелунар удин чӀалал тухузва, ва кьве (школы № 3, 4) мектебда — цӀап чӀалал.

## ТӀвар - ван авай ксар
* Кечаари, Георгий Аветисович — удинни азербайжан чӀаларал эсерар кхьизвай кхьираг, халкьдин арада чирвилер, илим чукӀурдай кас, жемиятдин кархъанни алим.

## Суьретар

Image:Otel Dyuma.JPG|**Ял ядай - кӀвал «Дуйма»**
Image:Duyma.JPG|**Ял ядай - кӀвал «Дуйма»**
Image:Duyma3.JPG|**Ял ядай - кӀвал «Дуйма»**
Image:Vandam Chay.JPG|**Вандам вацӀ**
Image:Vandam Chay2.JPG|**Вандам вацӀ**


## ГьакӀни килиг
* Удинар

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Vəndam: Azerbaijan
Кьвепеле

**Кьвепеле** — Лезгистан республикадин Кьвепеле райондин администрациядин юкь ва кьилин шегьер. 1973 йисалди посёлок тир.

## География
Шегьер Кьвепеле райондин рагъэкъечӀдай пата, Базар-Юрт ва Туфан суварин кӀамун агъа кьиле, ЧӀехи Къавкъаздин суварин ценера, Дамирапаранчай вацӀун эрчӀи къерехда чка кьунвайди я.
 
Шегьердин майдан 1548 км² кьван я.

## Тарих
Гилан Кьвепеле шегьер тарихдин дегь Кьвепеледилай кефердинни — рагъэкъечӀдай патахъ 15 км яргъал алайди я. Са чӀавуз ам Къавкъаз Алпандин кьилин юкь тир, гуьгъуьнлай ам галай — галайвал Ширваншагьрин гьукуматдин ва Шеки ханвалдик акатнавай.

XVIII виш йисуз Кьвепеледин чилера гъвечӀи феодалвилин форма — Къуткъашендин султӀанат арадал атанвай. Са тӀимил вахтунилай и султӀанат Шеки ханвалдик акатнавай ва шекидин ханри тайинарнавай наибрин регьбервилик квай. Шеки ханвал терг хьайидилай кьулухъ и чилер Урусатдин Империядин Елизаветополь губерниядин Нуха уезддик акатнавай. Урусат Империядик квай чӀавуз шегьердин тӀвар — Къуткъашин (Куткашин), ва 1920 йисалай — Къуткъашен хьанвай. Гуьгъуьнлай, 1930 йисуз Къуткъашен район арадал гъанвай (гилан Кьвепеле район). 1991 йисуз райондин тӀвар дегь Кьвепеле шегьердин гьуьметдай «Кьвепеле район»-диз масакӀа хъувунвай.
 

## Агьалияр
1989 йисуз кьиле тухвай вирисоюздин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Кьвепеле шегьердин агьалийрин кьадар 13 190 тир.

## Экономика
Шегьерда «Гилан» тӀвар алай консерваяр расзавай завод, гьакӀни цементдин ва туьтуьндинни-ферментациадин заводар кардик ква. 2010 йисуз ина голландиядин «Beltmann» маркадин фортепианояр расзавай фабрика эксплуатациядик вуганвай.

### Туризм
Шегьердиз туризмдин гзаф чӀехи потенциал ава. Кьвепеледин къерехда «Ай ишигъы» (*Вацран экв*) тӀвар алай ял ядай зона. Тамариз, сувариз финар, гъетер кьаз ва гъуьрчехъанвал кьилиз акъудзавай экскурсиядинни — туризмдин къуллугъ «Суван турбаза» ава. «Сагьил» тӀвар алай алай ял ядай зона Нохур вирин къерехда, Кьвепеле — Баку шосседилай 5 км яргъал алайди я. Туристривай, ина авай чарчарриз, тарихдинни — архитектурадин имаратриз килигиз ва муькуь иер чкайриз финар кьиле тухуз жеда.

### Радиолокациядин станция
Кьвепеле шегьердилай тахминан 16 км кьибле пата Кьвепелпдин РЛС «Дарьял» ава. Им ракетайрин вигьирникай виликамаз хабар гузвай система я. Вилик Урусатдин арендадик квай.

## Спорт
Шегьердин патай къугъвазвай, Азербайжандин чемпионрин премьер — лигада экъечӀзавай, «Кьвепеле» футболдин клуб ава. Клубдин бине 1995 йисуз кутунвай, алай чӀавуз клубдин кьилин тренер Англиядин кӀватӀал командадинни «Арсенал» клубдин виликан къугъвархъан Тони Адамс я.

## ТӀвар — ван авай ксар
Исмаил бек Куткашенский — Урусат Империядин Армиядин генерал-майор, Пак Георгий ордендин садлагьай азербайжанви кавалер, зари.
Ибрагим бек Мусабеков — тӀвар-ван авай зари.

## Суьретар

Image:MosinQab.JPG|
Image:Qabala1082.jpg|
Image:Qabala102.jpg|
Image:Qabala153.jpg|
Image:Qabala080.jpg|


## Баянар

## ЭлячӀунар
* Qabala: Azerbaijan
Фридрих Ницше

**Фри́дрих Ви́льгьельм Ни́цше** (; , Рёккен, Германия ГалкӀ — , Веймар, Германия империя) — германиядин зурба философ, классик тушир немец философиядин бине кутурбурукай сад.

Кхьей зурба эсерар:
* «Трагедиядин хун, ва я Эллинствони пессимизм» (*Die Geburt der Tragödie*, 1871)
* «Вахтунда тахьай фикирар авун» (*Unzeitgemässe Betrachtungen*, 1872—1876)
* «Инсанвилин, са артух инсанвилин. Азад акьулаз улуб» (*Menschliches, Allzumenschliches*, 1878).
* «Экуьнан ярар, ва я эдебдин мавгьуматаркай фикирар» (*Morgenröte*, 1881)
* «Шад илим» (*Die fröhliche Wissenschaft*, 1882, 1887)
* «И тегьерда Заратустра рахун» (*Also sprach Zarathustra*, 1883—1887)

* «Казус Вагнер» (*Der Fall Wagner*, 1888)
* «Идолар хурушум» (*Götzen-Dämmerung*, 1888)
* «Антихрист. Хашпара динди лянет» (*Der Antichrist*, 1888)
* «Ecce Homo» (*Ecce Homo*, 1888)
* «Гьукуматав къаст» (*Der Wille zur Macht*, 1886—1888, 1-й изд. 1901, 2-й изд. 1906).

## Эдебият
* *Ницше Ф.* Полное собрание сочинений: В 13 томах: Т. 12: Черновики и наброски, 1885—1887 гг. — М.: Культурная революция, 2005. — 556 с. — ISBN 5-902764-07-6 
* *[[:ru:Бугера, Владислав Евгеньевич|Бугера, В. Е.]]* Социальная сущность и роль философии Ницше. — Москва: КомКнига, 2010. — ISBN 978-5-484-01062-2.

## ЭлячӀунар
* Урус чӀалан сайт 
* Библиотека 
* Библиотека
Кавал

**Кавал** — хпен исарикай ийизвай лезгийрин алукьун.

## ЭлячӀунар
* Всё о мехах и шубах
Элвис Пресли

**Элвис Пресли** (), тамам тӀвар — **Э́лвис Ааро́н Пре́сли** ( — ) — америкадин зурба манидар ва актёр.

## Альбомар

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт 
* Internet Movie Database сайтда профил 
* Elvis Presley Яндекс сайтда профил
1949 йис

**1949 йис** *(са агъзурни кӀуьд вишни яхцӀурникӀуьд лагьай йис)* — григорийдин календарьдал гьалтайла гьяддиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1949-лагьай йис ва XX виш йисан 49-лагьай йис я.

## Вакъиаяр
* Китайдин Халкьдин Республикадин яракьвилин къуватри Китайда хьайи гражданвилин дяведа гъалибвал къачуна.

## [[Нобелдин премия]]
* Физика — Чандрасекхара Венката Раман
* Химия — Вилиам Фрэнсис Джиок
* Медицинани физиология — Антониу Эгаш Мониш
* Зарият — Вилиам Фолкнер
* Ислагьвилин премия — Джон Бойд Орр

## ЭлячӀунар
Гарринча

**Гарринча** ва я **Мануэ́л («Манэ́») Франси́ско дос Са́нтос** () (, Пау-Гранди, Рио-де-Жанейро — , Рио-де-Жанейро) — Бразилиядин зурба футболист, XX виш йисан чӀехи эрчӀи вигьиндайди я. 1958, 1962-й йисарин дуьньядин чемпион.

## Титулар
* 1957, 1961, 1962-й йисан Лига Паулиста чемпион (**3**)
* 1962, 1964, 1966-й йисан Рио-Сан-Паулудин чемпионатдин гъалиб (**3**)
* 1958, 1962-й йисан дуьньядин чемпион (**2**)
* 1957, 1959-й йисан Кьиблепатан Америкадин чемпионатдин гимиш
* 1955, 1959, 1961-й йисан О’Хиггинсдин Кубок гвай кас (**3**)
* 1958, 1961, 1962-й йисан Освалдо Круздин Кубок гвай кас (**3**)
* 1960-й йисан Рокадин Кубок гвай кас (**1**)

## Литература
* 
* 
* 

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* O mágico sai de campo
АСШ-дин граждан дяве

**АСШ-дин граждан дяве** *(Кеферпатанни Кьиблепатан дяве;* ) — 1861—1865 йисара хьайи лукӀариз иесивал тийизвай АСШ-дин 20 ва иесивал ийизвай 4 кеферпатан штатрин ва лукӀариз иесивал йизвай кьиблепатан 11 штаррин арада хьайи гражданвилин дяве.

Дяведин гьерекатар 1861 йисан 12 апрельдиз, форт Самтердиз вигьин авурдилай кьулухъ гатӀумнавай. Дяведин финифда кьве агъзур кьван ягъунар хьанвай. И дяведа кьейи АСШ-дин эгьлийрин кьадар, АСШ иштирак авунвай муькуь дявейра кьейи ксарин кьадардилай пара я. Дяве 1865 йисан 23 июньдиз, Кьиблепатан кьушунрин амукьаяр генерал Уэйти Стендан регьбервилик Кеферпатан кьушунриз вугунивди куьтягь хьанвай.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Statistical Summary of America’s Major Wars
* Statistics of Wars, Oppressions and Atrocities of the Nineteenth Century (the 1800s). American Civil War (1861—65)
* *Соколов Б. В.* Гражданская война в США (1861—1865 годы)
* *Борисковский Михаил* Гражданская война в США 1861—1865 годов — Кавалерия конфедерации
Валенсия (мана)

**Валенсия** () — испан тӀвар ва я фамилия.

## Географияни тарих
* Валенсия — Испаниядин шегьер.
* Валенсия (Венесуэла) — Венесуэладин шегьер.
* Валенсия вир — Венесуэладин вир.
* Валенсия (автоном сообщество) — испаниядин чӀехи административ сад.
* Валенсия (провинция) — испаниядин гъвечӀи административ сад.
* Валенсия (Королвал) — XIII—XVIII виш йисан королвал испанияда авай.
* Валенсия (тайфа) — XI—XIII виш йисан мусурманрин гьукумат испанияда авай.

## Ксар
* Хосе Даниэль Валенсия (1955-й йисан дидедиз) — аргентинадин футболист, 1978-й йисан дуьньядин чемпион.
* Адольфо Валенсия (1968-й йисан дид.) — колумбиядин футболист. 
* Эстебан Валенсия (1972-й йисан дид.) — чилидин футболист. 
* Хосе Луис Валенсия Мурильо (1982-й йисан дид.) — эквадордин футболист. 
* Антонио Валенсия (1985-й йисан дид.) — эквадордин футболист.

## Тешкилатар
* Валенсия (футболдин клуб) — испаниядин футболдин клуб.
* Валенсия (баскетболдин клуб) — испаниядин баскетболдин клуб (1987—2009 — «Памеса»).
Демократиядин Республика Конго

**Демократиядин Республика Конго**, **ДРК** (), 1971—1997 йисуз — **Республика Заир**, 1960—1964 йисуз — **Республика Конго** — юкьван патан африкада авай гьукумат.

## ТӀвар
ДРК-дин тамам тӀварар:

République Démocratique du Congo — француз чӀал
Republíki ya Kongó Demokratíki — лингала чӀал
Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi — конго чӀал
Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo — Суахили чӀал


## Провинцияр
ДРК — унитар республика я; 11 провинцияр () акатзава.

## ДРК-дин чӀехи шегьерар

## Шикилар

Файл:First train in Kindu, DRC.jpg|Кинду


## ЭлячӀунар
* 
* Mission Permanente de la République Démocratique du Congo auprès des Nations Unis
* Статистика
Дегь Греция

**Дегь Греция** — Грециядин тарихда, чи. э. в. III агъзур йисалай чи. э. в. II виш йисуз Римди Греция къачудалди яргъи хьанвай девир. Грекри чпи къенин йикъалди чпин уьлкведиз *Эллада* ва чпиз *эллинар* лугьузвайди я. «Греция» тӀвар чал Дегь Римдин вахтарилай атанвайди я. Тариххъанрин гзафбуру адаз, дуьньяда рагъакӀидай патан цивилизациядин культурадин бине кутур уьлкведиз хьиз килгзава, дуьньядин демократия, рагъакӀидай патан философия, архитектурадин асул принципар, скульптура, зарият, ва гьакӀни физикадинни — математикадин илимар, театрдин харусенят, Олимпиядин къугъунар арадал гъанвай ватан яз гьисабзава. Европадин саки гьар са халкьдиз вичин культура агакьарнавай Рим Империядиз грек культуради гзаф къуват авай таъсир авунвай.

«Дегь Греция» термин са гилан Грецияди кьунвай чилер къалурун патал ваъ, и термин гьакӀни, дегь чӀавуз грек халкьди уьмуьр гьалзавай ЧӀехи Греция тӀварцӀив машгьур хьанвай Кипр, Къавкъаз, Крым, Иония (Турциядин рагъакӀидай кьер), Сицилия ва Италиядин кьибле пад хьтин регионар, ва Аравилин, ЧӀулав ва Азов гьуьлерин кьерейра гьарнал чкӀанвай, грекар уьмуьр гьалзавай чкаяр къалурун патал кардик квайди я.

## География
Дегь Грециядин чилерин юкь — Балкан зур островдин кьибле пад, гьакӀни адан мукьув галай островар ва ГъвечӀи Азиадин кьер я.

## Урус чӀалал литература
* Ю.В. Андреев  ''Цена свободы и гармонии: Несколько штрихов к портр. греч. цивилизации'' СПб.: Алетейя, 1998.
* «Древняя Греция»  Миронов В. Б., 2006
* П.О. Карышковский Монеты Ольвии. Киев, 1988.  ISBN 5-12-000104-1.
* Расширение греческого мира. VIII—VI вв. до н. э. (Кембриджская история древнего мира. Т. III, ч. 3). М.: Ладомир, 2007. ISBN 978-5-86218-467-9

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Грециядин тарих 
* Къванцин, Кишпирдин виш йис 
* Дегь Грециядин культура, тарих, харусенят, мифар ва ксар
* Библиотека литературы об истории и культуре
* Спарта — дегь Греция 
* Афинадин демократия
Илим

**Илим** — гьакъикъатдикай объектив тир чирвилерин гьасил авунин ва теориядин систематизация кьиле тухузвай инсандин крарин сфера я.

Гегьенш манада илимдиз агъадихъ галайбур гьатзава:
* илимдин кардин паюн ва кооперация;
* илимдин учрежденияр, экспериментдин ва лабораториядин аваданлух;
* илимдинни-ахтармишунин методар;
* манадин ва категориал аппарат;
* илимдин информациядин система;
* виликди кӀватӀнавай вири идимдин чирвилерин жем.

**[[Илимчирвал]]** — илим чирзавай илим я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
*
Спорт

**Спорт** () — гекъигна килигун патахъай бедендин ва я акьулдин алакьунарин инсандин крарин сфера я.

Бедендин сагъламвал ва адан къенивал хуьн патал ийидай упражненийрин кӀватӀал.

Спорт — акъажунардин кӀвалах ва гьазурун я. Физикадин культурадин пай я.

## Спортдин жуьреяр
* Олимпиядин спортдин жуьреяр
*: Гатун Олимпиядин спортдин жуьреяр
*: ХъуьтӀуьн Олимпиядин спортдин жуьреяр
* Олимпиядин авачир спортдин жуьреяр
*: Гатун жуьреяр
*: ХъуьтӀуьн жуьреяр

## ЭлячӀунар
* 
* Халкьаринарадин Олимпиядин комитет 
* А. Г. Гюльмагомедов. «Словарь лезгинского языка». Магьачкъала, 2003.
Агъдам район

**Агъдам район** () — вилик Азербайжанда авай муниципалитетдин район. 1993 йисан гаталай райондин 77 % пай, кьиблединни — рагъакӀидай пад, кьабул тахьанвай Суван Къарабагъдин Респубдикадин гъилик акатнава. Гила и райондин чилер административвилелди СКъР-дин Аскеран райондин чилерал ала. Амай 23 % пайни Азербайжанда ава.

Администрациядин юкь — Агъдам шегьер тир, Азербайжан пата гила вахтуналди яз посёлок Кузанлы я.

## География
Район Къарабагъдин юкьван пата, Къарабагъдин суван цӀиргъинин кефердинни — рагъэкъечӀдай пата, Куьре-Аракс арандин рагъакӀидай пата алайди я.

Гьуьлуьн дережадилай 410 м кьакьанда ала, виридалай кьакьан чка — 1365 метр я. Климат асул гьисабдалди юкьван дережадин чими, субтропик кьурагь я. Кьакьандиз хкаж хьунивай гьава хъуьтуьл жезва. Райондин чилерайтӀуз Каркарчай ва Хачинчай вацӀар авахьзава.

## Тарих

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Агдамский район на сайте консульства Азербайджана в Санкт-Петербурге 
* Репортаж Дмитрия Писаренко о Карабахском конфликте 
* Изменения административно-территориального деления стран СНГ
Барселона (мана)

**Барсело́на** (*Barcelona*) — испан ва каталан тӀвар.

## Географияни тарих
* Барселона — Испаниядин шегьер, Каталониядин административ юкь.
* Барселона (Венесуэла) — Венесуэлада шегьер, Ансоатеги штатдин административ юкь.
* Барселона (провинция) — Испанияди провинция.
* Барселона — Эль-Прат — Барселонадин аэропорт.
* Барселона (графство) — IX—XII виш йисан графвал.
* (945) Барселона — астероид.

## Культура
* Barcelona (альбом) — Фредди Меркьюридин ва Монсеррат Кабальедин 1988-й йисан альбомни мани.

## Организацияяр
* Барселона (футболдин клуб) — испаниядин футболдин клуб.
* Барселона (футболдин клуб, Гуаякиль) — эквадордин футболдин клуб.
* Барселона (баскетболдин клуб) — испаниядин баскетболдин клуб.
* Барселона (гвечӀи-футболдин клуб) — испаниядин гвечӀи-футболдин клуб.
Гьуьсейнов Абдусалам Абдулкериман хва

**Гьусейнов Абдусалам Абдулкериман хва** (дидедиз хьана. 8 март 1939, Алкьвадар хуьр, Касумкент район, Дагъустандин АССР) — советрин ва Урусатдин философ, Урусатдин Илимрин Академиядин академик (2003), философиядин илимрин доктор (1977), М. В. Ломоносован тӀварунихъ галай Москвадин Гьукуматдин Университетдин профессор (1982), М. В. Ломоносован тӀварунихъ галай Москвадин Гьукуматдин Университетди этика кафедрадин кьилевайди, Школьникрин олимпиадайрин Урусатдин советдин тир социал ва гуманитар предметрин комплексрин эксперт комиссиядин член. С 2006 ийсалай — Урусатдин Илимрин Академиядин Философиядин Институтдин директор. Санкт-Петербургдин профсоюзрин гуманитар университетдин Лайихвилер авай доктор (2008).

## Эдебият
* Этика: новые старые проблемы. К 60-летию А. А. Гусейнова. М., 1999.
* Философия и этика: сборник научных трудов к 70-летию академика А. А. Гусейнова. — М.: Альфа-М, 2009.
* 
* Абдусалам Абдулкеримович Гусейнов / сост. С. Н. Корсаков, М. А. Корзо, Н. М. Ансерова. М., 2014. (Материалы к биобиблиографии учёных. Философия. Вып. 10)

## Баянар

## ЭлячӀунар
* А. Гьусейнован сайт
* Профил  ИФ РАН сайтда
* Профил  МГьУ-дин Философиядин факультетдин сайтда
Атом

**А́том** ( чӀалай— пай тежедай) — веществодин микроскопик тир кьадарринни массадин кӀус, химиядин элементдин кьетӀенвилер гвай адан виридалайни гъвечӀи пай.

Атом атомдин хвехуьникайни электрондика ибарат я. Протонрин кьадар электронрин кьадардиз барабар ятӀа, атом санлай къачурла электрик жигьетдай нейтрал жезва. ТахьайтӀа, адаз са бязи нулдилай виниз тир (положительный) ва я нулдилай агъуз тир (отрицательный)заряд жезва, ва адаз ион лугьузва.

## Эдебият

## Баянар

## ЭлячӀунар
*
Михаил Васильевич Лезгинцев

**Лезгинцев Михаил Васильевич** (*Мегьамед Гьуьсейнов*) (1893 - 1941) — пешекар революционер, Владимир Ленинан соратник, Октябрдин революциядин гьевес квай иштиракчи, армиядин генерал, Урусатдин Реввоенсоветдин финансрин идарадин кьил, Халкьдин Комиссаррин Советда хуьнуьхин министерстводин патай векил. 

Миллетдай лезги тир.

## Аялвал
М.Гьуьсейнов 1893 йисан 28 январдиз Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь волостдин Штулрин хуьре дидедиз хьана. Вахтар ахьтинбур тир хьи, хзандин агьваллувал хкажун, ризкьи артухарун патал сувавияр зегьмет чӀугваз маса чкайриз физвай. Штулви Гьуьсейнован хзанни чӀехиди тир. Гъилиз ирид лагьай велед атайла, абур хуьн регьят акъвазнач. Гьуьсейн вичин хзанни галаз виликдай кӀвалахай Астрахан шегьердиз фена. Ина фадлай адан стха Къилижни яшамиш жезвайди тир. И чӀавуз Мегьамедан 11 йис хьанвай. Астраханда гъетерхъанвилин майишат вилик фенвайди тир. Мегьамеда дахдихъ, стхайрихъ галаз гъетерхъанвилин карханайра кӀвалахна. 

## Революциядилай вилик

## Лезгинцев - финансрин отделдин кьилеайди
## Тапан тахсирар
## Михаил Лезгинцеван аялар
* Лезгинцев Георгий Михайлович — чӀехи лезги алим ва шаир.

## М.Лезгинцев рикӀера амукьдайвал авун
* Лезгинцеврин фонд туькӀуьрна
* Михаил Лезгинцевазни адан рухвайриз Махачкъала шегьерда памятник эцигун патал зегьметар чӀугвазва
* Магьачкъаладин юкьва са куьчедиз Лезгинцеван тӀвар ганва
* Кьурагь хуьруьн кьилин куьчедал Лезгинцеван тӀвар ала.

## Эдебият
## Баянар

## ЭлячӀунар
Амстердам

**Амстердам** () — Нидерландрин кьилин ва виридалайни чӀехи шегьер, Кеферпатан Голландия вилаятдин администрациядин юкь. Уьлкведин рагъакӀидай пата Амстел ва Эй вацӀарин арада чка кьунвайди я.

2012 йисан 1 январьдиз Амстердам муниципалитетдин агьалийрин кьадар 790 044 кас тир, шегьердин агломерациядин агьалияр — 2,3 млн кас.

Шегьердин тӀвар кьве: «Амстел» ва «дам» гафарикай арадал атанвайди я. Амстел шегьер алай вацӀун тӀвар я, «дам» таржумада «банд» я. XII виш йисуз им гъетерхъанвилин гъвечӀи хуьр тир, амма Нидерландрин Къизилдин виш йисан чӀавуз Амстердам дуьньядин виридалайни пара метлеб авай портарикай сад хьанвай ва уьлкведин савдагарвилин зурба юкь.

Шегьер жуьреба — жуьре культураяр кӀватӀ хьанвай чка я, 2009 йисан апрельдиз ина 177 кьван миллетрин векилри уьмуьр гьалзавай.

ГьакӀни Амстердам Нидерландрин финансринни культурадин кьилин шегьеррикай я. Ина дуьньядин виридалайни зурба 500 компанияррин 7 штаб — кӀвалер ава, месела, Philips ва ING Groep N.V.. Шегьердин юкьва дуьньяда виридалайни цӀуру фондунин биржа ала.

Амстердамда Гринписдин кьилин офис алайди я.

Шегьерда авай Рейксмюзеум, Винсент Ван Гоган Музей, Шегьердин музей, Амстелдал алай Эрмитаж, яру фанусрин мягьле хьтин килигуни лайихвилер авай машгьур чкайри, гьар йисуз шегьердиз 4,2 миллион кьван туристар чӀугвазва.

## География

## Улакьар

## Спорт
## ТӀвар — ван авай эгьлияр
* Рембрандт Харменс ван Рейн (1606—1669) — нидерландрин чӀугвар, шикилар чӀугвадайди ва атӀана нехишар ийидай устӀар, экунинни — хъендин зурба устӀар, Голландиядин Къизилдин виш йисан виридалай зурба векил.
* Гузье Недерхорст (1969—2004) — нидерландрин актриса, манидар ва аялрин кхьираг.
* Луис Хриспейн (1854—1926) — голландиядин актёр, кхьираг ва кинорежиссёр, голландиядин кинематографиядин бине кутур ксарикай сад.
* Бенедикт Спиноза (1632—1677) — нидерландрин философ-рационалист, натуралист, ЦӀийи чӀаван философиядин кьилин векилрикай сад.
* Эйми, принцесса Оранская-Нассау (род.1977).

## Стхавилин шегьерар

*  Пекин (), Китай (29 октябрь 1994)
*  Каир (), Мисри
*  Монреаль (, ), Канада
*  Рига (), Латвия
*  Вашингтон, Округ Колумбия, АСШ
*  Нью-Йорк, Нью-Йорк (штат), АСШ
*  Майами, Флорида, АСШ
*  Чикаго, Иллинойс, АСШ
*  Лос-Анджелес, Калифорния, АСШ
*  Сан-Франциско, Калифорния, АСШ

## Бенилюкс
*  Брюссель, Бельгия
*  Антверпен, Бельгия
*  Люксембург (шегьер), Люксембург
*  Роттердам, Нидерландар
*  Гаага, Нидерландар

## Баянар

## ЭлячӀунар

* 
* I Amsterdam
* Шегьердин сайт
* FM радио из Амстердама
* Amsterdam Hotspots
Буэнос-Айрес

**Буэнос Айрес** () — Аргентинадин кьилин шегьер, виридалайни чӀехи шегьер я. Кьибле патан Америкадин виридалайни шегьеррикай сад я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* Буэнос-Айрес официал гьукуматдин сервер
Метр

**Метр** (лезги лишан: **м**; халкьаринарадин: **m**;  &nbsp; — алцум, алцумдайди)&nbsp;— Хадкьаринарадин текрин системада (СИ) яргъивални мензил алцумдай тек, СИ системадин ирид асул текрикай сад. Метр эквуьн вакуумда \frac{1}{299\,792\,458} секунддиз барабар тир вахтунин къене физвай мензилдиз барабар я.

## Маса алцумдай текрихъ галаз гекъигун

## Эдебият

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Brief history of the SI
Метаболизм

**Метаболи́зм** ( — «элкъуьн, масакӀа хьун»), ва я  **веществойрин дегишрун** — чан алай организмда физвай умуьр хуьн патал химиядин реакцийрин кӀватӀал. Ии процессар чан алай организмриз чӀехи хьун ва аладна гзаф хьун, чпин структураяр хуьн ва элкъвена къваларив гвай гьалар ва затӀарин таъсирдиз жаваб гун мумкинвал гузва. Метаболизм кьве патаз пай жезва: катаболизм - са шумуд затӀуникай ибарат тир органик веществояр гьакӀан веществойриз деградация жезва; анаболизм - энергиядин харжинин куьмекдалди ладзар, шекерар, липидар ва нуклеин цурувилер хьтин веществояр синтез жезва.

## ЭлячӀунар
## Эдебият
## Баянар
Литр

**Литр** (лезги лишан: **л**; халкьаринадин: **L, l**) — къенен кьадардин СИ системдилай къеце авай метрик алцумдай тек. Литр  СИ системдин текриз талукь туш, амма сят ва сутка галаз гьа СИ системдилай къеце авай текриз гьатнава хьи, а тек гьар са чӀава СИ системдин текерихъ галаз кардик кутаз жеда . СИ системада къенен кьадардин тек кубдин метр (м³) я.

## Эдебият
## ЭлячӀунар
## Баянар
Рио-де-Жанейро

**Рио-де-Жанейро** () — Бразилиядин кьведлагьай шегьер чӀехивиляй, Сан-Паулудин гуьгъуьна. Гьа тӀвар алай штатдин административ юкьв. 1764—1960 йисара Бразилиядин кьилин шегьер тир.

## Спорт
Рио-де-Жанейро — чӀехи бразилиядин спорт юкь я. Кьилин спортдинни футболдин клубар:
* Регатадин клуб «Фламенго»;
* Регатадин клуб «Васко да Гама»;
* «Флуминенсе» футболдин клуб;
* Футболдинни регатадин клуб «Ботафого».
Рио-де-Жанейро 2016 Гатун Олимпия къугъунар кьилин шегьер.

## [[Стхавилин шегьерар]]

;Америка
*  Атланта, АСШ
*  Сан-Боржа, Бразилия
*  Богота, Колумбия
*  Буэнос-Айрес, Аргентина
*  Ванкувер, Канада
*  Гьавана, Куба
*  Каракас, Венесуэла
*  Куско, Перу
*  Ла-Пас, Боливия
*  Майами, АСШ
*  Манагуа, Никарагуа
*  Мехико, Мексика
*  Монреаль, Канада
*  Натал, Бразилия
*  Нью-Йорк, АСШ
*  Оклахома-Сити, АСШ
*  Пуэрто-Варас, Чили
*  Сантус, Бразилия
*  Сан-Паулу, Бразилия

;Европа
*  Амстердам, Нидерландар
*  Барселона, Испания
*  Бухарест, Румыния
*  Варшава, Польша
*  Вила-Нова-ди-Гая, Португалия
*  Гимарайнш, Португалия
*  Истамбул, Турция
*  Киев, Украина
*  Ливерпуль, ЧӀехибритания
*  Лиссабон, Португалия
*  Мадрид, Испания
*  Монпелье, Франция
*  Санкт-Петербург, Урусат
*  Санта-Крус-де-Тенерифе, Испания
*  Санту-Тирсу, Португалия

;Азия
*  Батангас, Филиппинар
*  Бейрут, Ливан
*  Джидда, Сауди Арабистан
*  Кобе, Япония
*  Мумбаи, Индия
*  Пекин, КХР
*  Самарканд, Узбекистан
*  Сеул, Республика Корея
*  Иерусалим, Израиль

;Африка
*  Дурбан, КьАР
*  Касабланка, Марокко
*  Лагос, Нигерия
*  Руфиске, Сенегал
*  Тунис, Тунис

;Австралияни Океания
*  Сидней, Австралия


## Баянар

## ЭлячӀунар
* Шегьердин сайт
Ракь

**Ракь** — Д. И. Менделееван химиядин элементрин девирдин системадин кьудлагьай девирдин муьжуьдлагьай кӀеретӀдин къерехдин агъакӀеретӀдин, 26 атомдин номер авай химиядин элемент. **Fe** () символдив тайин жезва. Чилин чкалда алюминийдилай кьулухъ виридалайни гзаф гегьенш хьанвай металлрикай сад я.

Регьятдиз гатаз жедай, гимишдинни лацувилин акахьай рангунин, химиядин реакцийриз гьатунин чӀехи алакьунар авай гьакӀан вещество я. Ахъа гьавада ракь чӀехи температурадалди ва я чӀехи ламувиле фад коррозия жезва. Михьи кислородда ракь кузва, гъвечӀи дисперс тир гьалара хьаназ хьуй ам ахъа гьавадани вичи-вичиз цӀаю кьуна кузва.

ТӀебиатда ракь михьи гьалда кьериз гьалтзава, фад-фад ам ракьни-никель акахьай метеоритрин къене гьалтзава.

Ракь чилин хвехуьнин чӀехи пай туькӀуьрзавайди лугьуда.

## Тарихда
Алатрин материал хьиз ракь лап дегь чӀаварилай малум я. Архелогиядин затӀар хкудиз ийидай эгъуьнрин нетижада жагъанвай ракьуникай раснавай затӀар чи эрадай 4 агъзур ийсарин тарихдинбур я ва дегь шумер ва дегь мисри цивилизацийриз талукь я.

## Изотопар
Ракь кьуд стабил тир изотоприкай ибарат я: 54Fe (5,845 %), 56Fe (91,754 %), 57Fe (2,119 %) и 58Fe (0,282 %).

## ЭлячӀунар

## Эдебият

## Баянар
Октавиан Август

**Гай Ю́лий Це́зарь А́вгуст** (, хайила ганвай тӀвар — **Гай Октавий Фурин**, *Gaius Octavius Thurinus*; , Рим —  , Нола) — римдин политикадин кархъан, принципиатдин бине эцигай кас, чи э.в. 12 йисалай ЧӀехи понтифик, чи э.в. 2 йисалай Ватандин дах. Цезардин хтул.

## ЭлячӀунар
* 
* Октавиан Август
Аладаш

**Хпеж** (**Аладаш, Агъа Хпеж,** ) — Дагъустан республикадин Дербент райондин чилерал алай Кьурагь райондин хуьр. «Аладаш хуьруьнсовет»дин юкь ва сад тир хуьр.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин Каспий гьуьлуьн кьерин кьулувиле, Дербент райондин кьибле пата, Рубас вацӀал, Дербент шегьердилай 17 км кьибле пата чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Агълаб, Рубас.

## Тарих
1932 йисуз Дербент райондин «Аладаш» тӀвар алай чкадин 1500 гектар чил Кьурагь хуьруьн Микоянан тӀварунихъ галай колхоздихъ гилигнай ва колхозникрикай ибарат тир гъвечӀи хуьр арадал атанвай. Ина къуьл цазвай, хъуьтӀуьн береда мал - лапаг хуьзвай. 1944 ийсуз Кьурагь райондин Хпеж хуьряй иниз Ирзи тӀвар алай кьилди тир дишегьли вичин бицӀи аялрихъ галаз атана, чиликай атӀанвай кӀвале ацукьна секин хьанвай. Ада гьа колхоздин малдарриз, лежберриз фу чразавай, ва муькуь кӀвалахар ийизвай. Гьа и тегьерда хзандин кьил хуьзвай. Гъуьгъуьнлай, 1950-й йисарилай кьулухъ иниз муькуь лезги хуьрерай куч хьана ацукьзавайбур арадиз акъатнай. 1960 йисуз ина 15 майишатар авайдт тир. 1961 йисуз хуьре садлагьай мектеб ахъайнай. 1969 йисуз Аладаш «Курахский» совхоздин хилерикай сад хьанвай.

20 йисалай кьулухъ и хел чара «Аладашский» совхоздиз масакӀа хъувунай. 1966 йисан чилин зурзунрилай кьулухъ иниз Кьурагь ва Хив райондин чукӀурунар галукьнавай хуьрерин пара кьадарда эгьлияр куч жез гатӀумнай. Гилай хуьре 246 кьван майишатар ава, ва агьалийрин кьадар 1215 кас я. Хуьре медпункт, ветеринариядин идара, почтадин идара, культурадин КӀвал, АТС, спортдин майдан кардик ква. Аладашвийриз чпин футболдин командани авайди я. Официалвилелди «Курахский» совхоздикай чара хьун, хуьруьн статус ва тӀвар Аладашди 1979 йисуз къачунвай. ЦӀуд йисалай ина хуьрунсоветни арадал гъанвай.

## Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1053 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я .

## Баянар

## ЭлячӀунар
* «Лезгияр» сайтуна Аладаш хуьруькай малуматар
Арабляр

**Арабляр** () — Дагъустан республикадин Дербент райондин чилерал алай Кьурагь райондин хуьр. Муллахуьруьхъ галаз «Муллахуьруьнсовет»дик акатзава.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин Каспий гьуьлуьн кьерин кьулувиле, Дербент райондин кьибле пата, Рубас вацӀал, Дербент шегьердилай 16 км кьибле пата чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьр: Муллахуьр.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 549 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин чӀехи пай лезгияр, тӀимил пай азербайжанар я, суьнни - мусурманар я .

## Баянар

## ЭлячӀунар
Муллахуьр

**Кутулар (Муллахуьр)** () — Дагъустан республикадин Дербент райондин чилерал алай Кьурагь райондин хуьр. Арабляр хуьруьхъ галаз «Муллахуьруьнсовет»дик акатзава.

Хуьруьнсоветдин юкь я.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин Каспий гьуьлуьн кьерин кьулувиле, Дербент райондин кьибле пата, Рубас вацӀун сивел, Дербент шегьердилай 17 км кьибле пата чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьр: Арабляр.

## Тарих
1895 йисуз Муллахуьр Куьре округдин Уллу магалдин Аглоби хуьруьнжемятдик квай гъвечӀи азербайжан хуьр тир. Хуьруьн 7 кӀвале 36 касди уьмуьр гьалзавай . XX виш йисан 1920-й йисарай гатӀумна иниз Кьурагь райондин Кутул хуьруьн эгьлияр къвез - къвез куьч жезвай . ЦӀуру эгьлийрин эхтилатралди, хуьруьз сифте куьч хьанвай ксар 19 виш йисан, тахминан 1880 йисуз, арадал акъатнай. Къе хуьре кутулвийрилай гъейри, гьакӀни эхнигвияр, штулвияр ва муькуь хуьрерин эгьлийрини уьмуьр гьалзавайди я.

Хуьре кьулан мектеб, культурадин КӀвал, клуб, 10 тахтунин идарадин начагъхана, улубхана, аялрин бахча ва администрациядин дараматар авайди я. Вири хуьр газдив таъмин я, гила рекьериз асфальт чӀугунин кӀвалахар гатӀумнавайди я. Халкьдин «Образование» проэктдин куьмекдалди хуьре 240 чка гьакьарзавай, вири къулайвилер авай мектеб эцигнава.

Кьве вишелай пара ксариз вини дережадин чирвилер ава. Мирзоев Аллагьверди, Хаметов Сабир ва Нагиев Рамазан хьтин ксар — докторар ва илимрин кандидатар, ибур хуьруьн дамах я. Эхиримжи йисара, бизнесдал алахънавай ксарни пара хьана, абурукай Мирзоев Мирза, Алиев Нурмет хьтин бизнесменар хуьруьн социалвилинни - экономикадин ва культурадин уьмуьрда активдаказ иштирак ийизвайди я. Абурун такьатрин куьмекдалди хуьре цӀийи мискӀиндин эцигунар кьилиз акъатзава.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 978 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я . 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайриз килигна, 1886 йисуз хуьре 40 касди уьмуьр гьалзавай, вири азербайжанар тир.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* «Лезгин» сайтуна Муллахуьруькай малуматар
Гелхен хуьруьнсовет

**«Гелхен» хуьруьнсовет** () — Дагъустан Республикадин Кьурагь райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).

Административ юкь — Гелхен хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Гелхен, Квардал.

## География
Хуьруьнсовет Дагъустандин кьибледа, Кьурагь райондин рагъакӀидай пата чка кьунвайди я.

## Агьалияр
2002 йисуз хуьруьнсоветда 774 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалияр вири лезгияр я !

## Баянар
КӀири хуьруьнсовет

**«КӀири» хуьруьнсовет** () — Дагъустан Республикадин Кьурагь райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).

Административ юкь — КӀири хуьр. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: КӀири, Бахцугъ, Ругун, Сараг.

## География
Хуьруьнсовет Дагъустандин кьибледа, Кьурагь райондин рагъэкъечӀдай пата чка кьунвайди я.

## Агьалияр
2002 йисуз хуьруьнсоветда 1879 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.

## Баянар
Аладаш хуьруьнсовет

**«Аладаш» хуьруьнсовет** () — Дагъустан Республикадин Кьурагь райондик акатзвай муниципалитет (хуьруьнсовет).

Административ юкь ва сад тир хуьр — Аладаш хуьр.

## География
Аладаш хуьруьнсовет Дагъустандин кьибледа, Дербент районда, Каспий гьуьлуьн кьере, Рубас вацӀал чка кьунвайди я.

## Агьалияр
2010 йисуз хуьруьнсоветда 1053 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.

## Баянар
Муллахуьруьнсовет

**«Муллахуьруьнсовет»** () — Дагъустан Республикадин Кьурагь райондик акатзвай муниципалитет (хуьруьнсовет).

Административ юкь — Муллахуьр хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Муллахуьр, Арабляр.

## География
Аладаш хуьруьнсовет Дагъустандин кьибледа, Дербент районда, Каспий гьуьлуьн кьере, Рубас вацӀун сивел чка кьунвайди я.

## Агьалияр
2002 йисуз хуьруьнсоветда 1527 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин саки вири лезгияр я, тӀимил пай азербайжанарни авайди я, вири суни - мусурманар я.

## Баянар
Усугъ хуьруьнсовет

**«Усугь» хуьруьнсовет** () — Дагъустан Республикадин Кьурагь райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).

Административ юкь — Усугь хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрар: Усугь, Хвередж, Уккуди.

## География
Хуьруьнсовет Дагъустандин кьибледа, Кьурагь райондин кефердинни - рагъакӀидай пата чка кьунвайди я.

## Агьалияр
2002 йисуз хуьруьнсоветда 609 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири агъулар, суни - мусурманар я.

## Баянар
Бугъда тепе

**Бугъда тепе**, ва я **ЦӀийи Кьуьчхуьр** () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин чилерал алай Кьурагь райондин хуьр. Кьуьчхуьруьхъ галаз "Кьуьчхуьруьнсовет"дик акатзава.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин кефердинни — рагъэкъечӀдай пата, Гуьлгери вацӀун кьере чка кьунвайди я.

## ТӀвар
Хуьруьн виликан тӀвар **«ЦӀийи Кьуьчхуьр»** тир, гуьгъуьнлай адаз *Къуьлуьн кӀунтӀ* мана гузвай цӀап чӀалан **«Бугъда тепе»** тӀвар эцигнавай.

## Тарих
Тарихдин малуматри шагьидвалзавайвал, 1935 йисуз Кьуьчхуьре совхоз арадал гъанвай, ва 1937 йисуз Мегьарамдхуьруьн районда Гуьлгери вацӀун мукьвал кьуьчхуьрвийриз никӀериз ва тӀулариз цӀийи чилер чара авунвай. И чилел Самур вацӀунни Гуьлгери вацӀун юкьва авай чӀехи кӀунтӀал алай. Инлай мукьвал алай хуьрериз тухудай рекьер авачир. Чилер валари тамарин массиври кьунвай. Амма абурун арада авай ахъа чкайра кьуьчхуьрвийри гьажибугъда цазвай. Сувавийриз и чкадикай хуш атанвай. Куьруь муьгьлетдин къене абуру чилер валарикайни эчӀелин хъчарикай михьна, къуьл ва цил цадай накьв раснавай. 1938 йисан хъуьтӀуьз абуру Кьуьчхуьрдай иниз чпин маларни лапагар гьалнавай. Пара четин вахтар тир, кьетӀендаказ гатуз. Гатун зегьемдив вердиш тахьанвай сувавияр цӀай азардикай хажалатар чӀугузвай, телефвилерни тӀимил тушир. Амма къвез къвез абур цӀийи климатдив вердиш хьанвай. 1957 йисуз Эхмед тӀвар алай кьуьчхуьрвиди ина садлагьай кӀвал эцигнавай. Адан гуьгъуьнаваз иниз муькуь кьуьчхуьрвиярни куьч хьана ацукьнавай. Алай чӀавуз хуьре 300 кьван майишатар ва 716 — далай пара касди уьмуьр гьалзава.

Хуьре кьулан мектеб, алакъадин идара, фельдшервилинни — акушервилин идара, рахунрин идара, клуб, улубхана кардик ква. Хуьруьн эгьлияр электричестводив, газдив ва са кьадар цив таъмин я. Гуьлгери вацӀал муьгъ эцигнавайди я.

Бугъда тепеда кьуьчхуьруьн эгьлийрилай гъейри, Ахцегь райондин хуьрерай атайбурни авайди я.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 706 касди уьмуьр гьалзавай. Вири лезгияр, суни — мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Бугъда-тепе хуьруькай малуматар
Гонконг

**Гонконг** (, кант. *Heūnggóng*, пут. *Xiānggǎng*) — Китайдин кьибле пата авай административ район.

## География

### Административ паюн
Гонконг 18 округар акатзава:

Гонконг чилгьуьле (Hong Kong Island, 香港島) — агьали: 1,268 млн кас, майдан: 79,68 км².
* Юкьванни РагъакӀидай патан (Central and Western, 中西區) — агьали: 250 агъзур кас, майдан: 12,44 км².
* Ваньчай (Wan Chai, 灣仔區) — агьали: 155 агъзур кас, майдан: 9,83 км².
* РагъэкъечӀдай патан (Eastern, 東區) — агьали: 588 агъзур кас, майдан: 18,56 км².
* Кьиблепатан (Southern, 南區) — агьали: 275 агъзур кас, майдан: 38,85 км².

Коулун (Цзюлун) (Kowloon, 九龍) — агьали: 2,022 млн кас, майдан: 46,93 км².
* Яучиммон (Yau Tsim Mong, 油尖旺區) — агьали: 281 агъзур кас, майдан: 6,99 км².
* Самсёйпоу (Sham Shui Po, 深水埗區) — агьали: 366 агъзур кас, майдан: 9,35 км².
* Коулун-Сити (Kowloon City, 九龍城區) — агьали: 363 агъзур кас, майдан: 10,02 км².
* Вонтайсинь (Wong Tai Sin, 黃大仙區) — агьали: 424 агъзур кас, майдан: 9,3 км².
* Куньтон (Kwun Tong, 觀塘區) — агьали: 588 агъзур кас, майдан: 11,27 км².

ЦӀийи Ччилар (New Territories, 新界) — агьали: 3,576 млн кас, майдан: 952,64 км².
* Кхуайчхин (Kwai Tsing, 葵青區) — агьали: 524 агъзур кас, майдан: 23,34 км².
* Чхюньвань (Tsuen Wan, 荃灣區) — агьали: 289 агъзур кас, майдан: 61,71 км².
* Тхюньмунь (Tuen Mun, 屯門區) — агьали: 502 агъзур кас, майдан: 82,89 км².
* Юньлон (Yuen Long, 元朗區) — агьали: 534 агъзур кас, майдан: 138,46 км².
* Кеферпатан (North, 北區) — агьали: 281 агъзур кас, майдан: 136,61 км².
* Тайпоу (Tai Po, 大埔區) — агьали: 294 агъзур кас, майдан: 136,15 км².
* Сатхинь (Sha Tin, 沙田區) — агьали: 608 агъзур кас, майдан: 68,71 км².
* Сайкун (Sai Kung, 西貢區) — агьали: 407 агъзур кас, 129,65 км².
* Айлендс (Islands, 離島區) — агьали: 137 агъзур кас, майдан: 175,12 км².

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* Гьукуматдин сайт
* Туристдин сайт