open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Самур (КцӀар район)

**Самур**, **СДК** () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай посёлок. «Самур» хуьруьнсовет акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. Посёлокдин статус 1975 йисуз къачунай.

## География
Хуьр КцӀар райондин кефер пата, Самур вацӀун кьерел, Дагъустандихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 15 км яргъал ала.

Хуьре Сергьятдин Таможнядин Пункт кардик ква.

## Тарих

## Агьалияр
Йисариз килигна Самур хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2011 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 2 100 касди уьмуьр ийизвай. Вири лезгияр, суни-мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Суважал

**Суважал** () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай кьакьан суван хуьр. «Хурай» хуьруьнсоветдик акатзава.

## География
Хуьр КцӀар райондин кьибле пата, КцӀар вацӀун кьерел, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 26 км яргъал ала. 

Суважал хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): *Вини мягьле, Агъа мягьле, Къуза мягьле, МискӀин мягьле.*

## Тарих

## Агьалияр
Агьалидин чӀехи пай азербайжанар, тӀимил пайни лезгияр я, суни ва шии-мусурманар я. 

Суважал хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: *КӀелехудатар, Куркунар, Муругъар, Шабранар .*

## Баянар

## ЭлячӀунар
СтӀур

**СтӀур** () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай кьакьан суван хуьр. «СтӀурин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. 

## География
Хуьр КцӀар райондин рагъакӀидай пата, Докъузпара райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, ЧӀехи Къавкъаздин хушарал, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 102 км яргъал ала. Хуьруьхъ гзаф иер тӀебият ква. Ам инсандин гъил агакь тийизвай чкадал ала. КцӀарилай акьванни яргъал алачиртӀани, шегьердилай хуьрел кьван авай рехъ пуд сят яргъи жезва. Умуми яз, КцӀар райондин СтӀурар, Къутургъан, Кьуьхуьр, Яргъи КӀек ва маса ихьтин сувун хуьрериз тухузвай дуьз рехъ авачирди лагьайтӀани жеда. Рекьерин чкадал жигъирарни гелер я. И хуьрериз анжах сувун машинрал алаз (джипар) хкаж хьун мумкин я. ХъуьтӀуьз жив къвадайла и жигъирайтӀуз уьцӀуьзвай живедин маргъалрин гъиляй гьич физ жезвач ва хуьрер инсаниятдин цивилизациядилай лап атӀанвай хьиз жезва.

СтӀур хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): *Далагьар мягьле, Садиррин мягьле.*

## Тарих
Хуьруьн эгьлийри арандиз куьч хьана СтӀуруба хуьр арадал гъанай.

## Агьалияр
Агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я. Хуьурьунэгьлияр асул гьисабдалди малдарвилел алахънавайди я.

СтӀур хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: *Батар, Аскерар, ЧӀамбулар, Дахарар, Мемехар .*

## ТӀвар-ван авай ксар
* СтӀур Далагь — XII-XIII виш йисара уьмуьр авур ва 100 йисалай пара уьмуьр гьалай лезги мазан ва зари. Ада туькӀуьрай чӀалара гилан лезги лексикондай квахьнавай дегь лезги гафар гьалтзава. 
* Селимрин Байрам Наврузбеган хва — «Дагъустандин Халкьдин Зари» тӀваруниз лайих хьай лезги зари.
* Шагьмурадрин Алимурад Бубадин хва — лезги зари.
* Келентеррин Келентер Шихкериман хва — лезги зари.
* Наврузбегрин Шакир Жигерханан хва — лезги зари.
* Кьасумова Зерифа — лезги шаир ва муалим.
* Билал Адилов — лезги шаир.

## Баянар

## ЭлячӀунар
ТӀигьирар

**ТӀигьирар** () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «ТӀигьиррин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.

## География
Хуьр КцӀар райондин кефер пата, Гъенер вацӀун чапла кьерел, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 71 км яргъал ала.

ТӀигьир хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): *Кьуртун мягьле, Кутан мягьле, Булах мягьле, Куташан мягьле, Сурарин мягьле.*

## Тарих
Хуьре 3 чкадал сурар ала.Хуьруьн тарих дегь ч|авариз фена акъатзава.Хуьруьн кьуьзуьбуру лугьузвай гафариз килигайта , хуьр 5-6 виш йис вилик Тагьир твар алай касди туькуьрнава.

## Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.

ТӀигьир хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: *ЧӀухар, Туькьуьлар, Чувалар, КьепӀирар ([[Кьурагь район]]дин [[КьепӀир]] хуьряй атанвайбурун несилар), Фекьияр .*
## ТӀвар-ван авай ксар
* Беделов Фейруз Абумуслиман хва — тӀвар-ван авай лезги зари ва алим.
## Баянар

## ЭлячӀунар
КӀурхуьр

**КӀурхуьр** () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Мучугъ» хуьруьнсоветдик акатзава.

## География
Хуьр КцӀар райондин кефер пата, КӀур вацӀун кьерел, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 26 км яргъал ала.

## Тарих

## Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.

## ТӀвар-ван авай ксар
* Беделов Агъамегьамед ТӀаибан хва — лезги шаир.
## Баянар

## ЭлячӀунар
Уьзденуба

**Уьзденуба** () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Ширвановка» хуьруьнсоветдик акатзава.

## География
Хуьр КцӀар райондин кефер пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 40 км яргъал ала.

## Тарих
Хуьруьн тӀвар дегь Уьзден хуьруьн тӀварцӀихъ галаз алакъалу тирди шак алачиз я. Ва гилан Уьзденубадин эгьлияр дегь Уьзден хуьруьн эгьлийрин несилар тирдал гиман ала. Урусатдин дяведин архивдин материалра къалурнавайвал, 1837 йисуз Къубадин гъулгъула къаткурдайла урус генералри лезгийрин цӀудралди хуьрер чукӀурнай. Уьзден, Тагьар, КӀуф, Маши, Харах хьтин дегь лезги хуьрерин гелер гьа чӀавалай квахьна.

## Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.Сихилар. Макьияр.Сфияр.Султанан гадаяр.Ч|уьтер.Мугъуяр.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Уьнуьгъуба

**Уьнуьгъуба**, **Уьнуьгъ хъишлах** () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Кьуьхуьруба» хуьруьнсоветдик акатзава. 

## География
Хуьр КцӀар райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 28 км яргъал ала.

## Тарих
Хуьруьн бине Вини Уьнуьгърилай арандиз куьч хьанвайбуру кутунай.

## Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Уьнуьгъ

**Уьнуьгъ** () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай кьакьан сувун хуьр. «Уьнуьгърин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.

## География
Хуьр КцӀар райондин кьибле пата, КцӀар вацӀун кьерел, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 28 км яргъал ала. 

Уьнуьгърин мягьлейрин тӀварар (ойконимар): *Майдан мягьле, МискӀин мягьле, Къурт мягьле, ЧӀурал мягьле, ЦӀийихуьр мягьле.*

## Тарих
Уьнуьгъар Лезгистандин виридалайни дегь хуьрерикай сад тирди тестикьарзавай делилар пара ава. 

Хуьре IX-XIII виш йисариз талукь тир «Уьнуьгъ» кӀеле ава.

Хуьруьн эгьлийри арандиз куьч хьана Уьнуьгъуба хуьр арадал гъанай.

## Агьалияр
Агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я. 

Уьнуьгъ хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: *Айдаяр, Арабар, Чакъалар, Фекьияр, Гьажиханар, Пиемар, Татлаяр, ТӀигьирар, Мискискар, Къарабагъвияр, Эгрияр, Кесдияр, Абукарар .*

## Баянар

## ЭлячӀунар
Къутургъан

**Къутургъан ** () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай кьакьан сувун хуьр. «СтӀурин» хуьруьнсоветдик акатзава. 

## География
Хуьр КцӀар райондин рагъакӀидай пата, ЧӀехи Къавкъаздин хушарал, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 62 км яргъал ала. Хуьр инсандин гъил агакь тийизвай чкадал ала. КцӀарилай акьванни яргъал алачиртӀани, шегьердилай хуьрел кьван авай рехъ пуд сят яргъи жезва. Умуми яз, КцӀар райондин гьа и Къутургъан, СтӀур, Кьуьхуьр, Яргъи КӀек ва маса ихьтин сувун хуьрериз тухузвай дуьз рехъ авачирди лагьайтӀа гъалатӀ жедач. Рекьерин чкадал жигъирарни гелер я. И хуьрериз анжах сувун машинрал алаз (джипар) хкаж хьун мумкин я. ХъуьтӀуьз жив къвадайла и жигъирайтӀуз уьцӀуьзвай живедин маргъалрин гъиляй гьич физ жезвач ва хуьрер инсаниятдин цивилизациядилай лап атӀанвай хьиз жезва.

Хуьруьн ва адан къвалив гвай чкайрин тӀебиатдин, кьакьан суварин, къацу чӀурарин ва чарчаррин тикрариз тежедай иервили инсандин вилер чӀугуда.

Къутургъан хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): *ТӀакь мягьле.*

## Тарих

## Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.

Къутургъан хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: *ТӀампӀулар, ЧӀамбулар, Гьетемар .*

ЧӀурарин ва векьин чкайрин булвилиз килигна хуьруьн эгьлияр асул гьисабдалди малдарвилел алахънава.

## Баянар

## ЭлячӀунар
ЦӀехуьл (КцӀар район)

**ЦӀехуьл** () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Вини Калунхуьруьнсоветдик» акатзава. 

## География
Хуьр КцӀар райондин кефер пата, Самур вацӀун кьерел, Мегьарамдхуьруьн райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 87 км яргъал ала. ЦӀехуьл хуьруьн кӀунтӀарилай Дагъустан пата авай лезги хуьрер акваз жеда.

ЦӀехуьл хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): *Шабан мягьле, Тамнаян мягьле, Чагъуран мягьле, Ширерин мягьле, Лянкъа, Маллайрин мягьле, Алижанрин мягьле, Къунагъар.*

## Тарих
ЦӀехуьлвийри са кьадар арандиз эвичӀна кьве ЦӀехуьлуба хуьрер арадал гъанай, абурукай сад КцӀар районда, муькуьдни Хъачмаз районда ава.

## Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Вини ЦӀийихуьр

**Вини ЦӀийихуьр ** () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Вини ЦӀийихуьруьнсоветдик» акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.

## География
Хуьр КцӀар райондин кефер пата, Дагъустандин Мегьарамдхуьруьн райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, Самур вацӀун къерехдихъ, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 47 км яргъал ала.

## Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.

## Тарих

## Баянар

## ЭлячӀунар
ЧӀакӀар

**ЧӀакӀар** () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Кузун» хуьруьнсоветдик акатзава.

## География
Хуьр КцӀар райондин кьибле пата, КцӀар вацӀун кьерел, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 27 км яргъал ала. 

## Тарих
Хуьруьн эгьлийри арандиз куьч хьана ЧӀакӀар хъишлах хуьр арадал гъанай.

## Агьалияр
Агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я. 

ЧӀакӀар хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: *Незерар, Везирар, Маллаяр, Къежелар, Сарахар, Кьасумар, Агьасар, Алхасар, Югьдияр, Къурушар, ЦӀарахар, Гъегъеяр .*

## Баянар

## ЭлячӀунар
ЦӀуру Худатдин Къазмаяр

**ЦӀуру Худатдин Къазмаяр** () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Бала КцӀарин» хуьруьнсоветдик акатзава.

## Жугърафия
Хуьр КцӀар райондин кьибле пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 7 км яргъал ала.

ЦӀуру Худатдин Къазмайрин мягьлейрин тӀварар (ойконимар): *Агъа мягьле, Вини мягьле, Куьре мягьле, Гьакъудин кӀам, Агьмедан гуьне, КӀамун мягьле.*

## Тарих

## Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.

ЦӀуру Худатдин Къазмайра агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: *Игъирар, Чахчар, Багъияр, Агъарзаяр, КъепӀирар, Микрагьар, Текияр, Угъулар, Ахцегьар, ТӀигьиржалар, КӀелетар  .*
## Баянар

## Сагърай Азербайжан уьлкве
## Сагърай Лезгияр
Чпир

**Чпир** () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Пирал» хуьруьнсоветдик акатзава.

## География
Хуьр КцӀар райондин кефер пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 27 км яргъал ала. 

## Тарих

## Агьалияр
Агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я. 

Чпир хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: *Абдуллагьар, ЛукӀар, Юва, КӀамаъар, Ягъияр, Гьесенар .*

## ТӀвар-ван авай ксар
* Гуьлалиев Эйваз Теймуран хва (лакӀаб Эйваз Марвар) — лезги шаир ва публицист.
* Ярагьмедов Сархан — лезги шаир.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Яргун

**Яргун** () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай сувун хуьр. «Яргунрин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. Яргун хуьр маса лезги хуьрерин арада шии мезгьебдалди ибадат ийизвай лезги агьалидив тафаватлу я. Ихьтин хуьрерикай садни Докъузпара районда авай Мискискар я.

## География
Хуьр КцӀар райондин кефер пата, КӀур вацӀун кьерел, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 53 км яргъал ала.

Яргун хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): *Тегъвер, Карвансара, Къурт, Калал пад, Агъа мягьле, Вини мягьле.*

## Тарих
Са кьадар арандиз куьч хьана яргъунвийри Яргунуба хуьр арадал гъанай.

Хуьре Шейгь Жуьнейддин мавзолей авай.

## Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни ва шии мусурманар я.

Яргун хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: *Яцкаяр, ЦӀинкьилар, Камуяр, Шиияр, Келбияр, Мегьамедалияр, Фекьияр .*

## ТӀвар-ван авай ксар
* Рустамов Мирзали — лезги кхьираг, драматург ва кар алакьдай муаллим.
## Баянар

## ЭлячӀунар
Ясаб

**Ясаб** () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Ясаб» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. 

## География
Хуьр КцӀар райондин кефер пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 22 км яргъал ала.

Ясаб хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): *Игъирар, Югьвар, Вини мягьле, Агъа мягьле, Кереяр.*

## Тарих
Са кьадар арандиз куьч хьана ясабвийри Ясабуба хуьр арадал гъанай.

## Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.

Ясаб хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: *Фарухар, Къазахар, Кабчаяр, ЦӀияпӀар, Секуьлар, Филифар, Гъетегьар, Рагьманар, Дандасар, Кулар .*

## Баянар

## ЭлячӀунар
Ясабуба

**Ясабуба** () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Кьуьхуьруба» хуьруьнсоветдик акатзава.

## География
Хуьр КцӀар райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 30 км яргъал ала.

## Тарих
Хуьруьн бине са кьадар арандиз куьч хьанвай Вини Ясабрин эгьлийри кутунай.

## Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Ширвановка

**Ширвановка** ва я **ШабукӀа** (, ) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Ширвановка» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. Хуьруьн вини кьиле Урусатдинни-Азербайжан уьлквейрин таможнядин «ЦӀийи Филер-Ширвановка» пост кардик ква.

## География
Хуьр КцӀар райондин кефер пата, Самур вацӀун кьерел, Мегьарамдхуьруьн райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 43 км яргъал ала.

Ширвановка хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): *Уьлчуь, ВацӀун яха.*

## Тарих

## Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.

Ширвановка хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: *Сирияр, Пустуяр, Ханацар, Шабранар, Чубанар, Текеяр, Куцар, ШабукӀаяр.*

## ТӀвар-ван авай ксар
* Оружев Фехреддин — лезги шаир.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Набран

**Набран** — Азербайжандин Хъачмаз райондин кефер пата, Каспий гьуьлуьн къерехда чка кьунвай лезги хуьр. Хуьруьн гуьлуьн къерехдив гвай зул ял ядай зона я.

## География
Хуьр Хъачмаз райондин кефер пата, Каспий гьуьульн къерехда чка кьунвайди я.

Набран гугурт квай водороддин чилин кӀанин ятарив бул я.

## Тарих
Хуьруьн бине, 1900-й йисуз Баку губерниядин Къуба уездда, иниз куьч хьанвай урусри кутунвай.

## ЭлячӀунар
* Набран ял ядай зонадин официал сайт
Турин

**Турин** (итал. Torino, пьем. Turin) — Италиядин кефердинни - рагъакӀидай пата авай, Пьемонт региондин ва сад хьтин тӀвар алай провинциядин кьилин шегьер я. ЧӀехивилел гьалтайла, Италиядин Рим, Милан ва Неаполь шегьеррилай кьулухъ кьудлагьай шегьер я.

Агьалияр — 910 агъзур кас туькӀуьрзава (2008 - й йисан малуматар). Шегьер, По вацӀуз Дора-Рипария вацӀ авахьзавай чкада, РагъакӀидай Альп суварин кӀанив алай Падан кьулувалдал, Альп суварин кьилелай элячӀдай гирведал агатдай чкайрал чка кьунвайди я.

Шегьер, Пак Ягья Крестительдин (итал. San Giovanni Battista) лувак алайди я. Шегьердин сувар — 24 кьамугдиз (июнь) кьиле тухузвайди я.

## Тарих
## Экономика
## Килигуниз лайих авай чкаяр
## Стхавилин шегьерар

## Ссылки
* Официальный сайт города
* Сайт о Турине на русском языке
Милан

**Милан** — Италиядин кефер патан асул шегьер, Италиядин виридалай чӀехи регион тир Ломбардия областьдин административ юкь ва чӀехивиляй Италиядин кьвед лагьай чкада физвай шегьер я. Уьлкведин финансринни экономикадин юкь я. Милан дуьньядин модадин кьилин шегьер хьиз гьисабзава.

Шегьерда 1,3 млн кас яшамишзава.

Милан ПӀир Медиоланумви Амвросийдин лувак ава, адан гуьрметдай гьар 7 декабрьдиз шегьердин йугъ сувар кьиле тухузва.

## ЭлячӀунар
* Муниципал советдин официал сайт  
* Милан — достопримечательности, фото, карта, погода
Барселона

**Барселона** — Испаниядин чӀехивилел гьалтайла кьведлагьай шегьер я. Каталония тӀвар алай автономия авай областьдинни провинциядин кьилин шегьер. Франциядин сергьятдикай вишни къад километрдин арадал Средиземный гьуьлуьн кьерехдал алай Порт. Испаниядин виридалайни чӀехи алишверишдинни промышленостдин юкь. Европадин виридалайни чӀехи дережа авай туристдин чкайрикай сад я.

## География
Барселонада 1,615 млн кас яшамишзава. Ин лишандихъай ам Испаниядин кьведлагьай шегьер я, Мадриддин гуьгъуьнал; Европадин союздинни чӀехивилел гьалтайла цӀудлагьайди я. Шегьердин арайра 3,186 млн.кас яшамизава, Барселона тӀвар алай провинциядани — 5,348 млн.кас.

1992 йисуз Барселонада гатун олимпиададин къугъунар кьабулнавай тир. 2004 йисуз Барселонада Вири дуьньядин культурадин кӀватӀyн (форум) кьиле тухванвай тир. 2010 йисан мартда Барселона Средиземный гьуьлуьн союздин кьилин шегьер хьана.

## Стха-шегьерар

*  Агъа Новгород, Урусат (2009)
*  Антверпен, Бельгия (1997)
*  Афинар, Греция (1999)
*  Бостон, АСШ (1983)
*  Вальпараисо, Чили (2001)
*  Газа, Палестина (1998)
*  Гданьск, Польша (1990)
*  Гьавана, Куба (1993)
*  Дубай, АСЭ (2006)
*  Дублин, Ирландия (1998)
*  Истамбул, Турция (1997)
*  Исфахан, Иран (2000)
*  Кёльн, Германия (1984)
*  Кобе, Япония (1993)
*  Монпелье, Франция (1963)
*  Монтевидео, Уругвай (1985)
*  Монтеррей, Мексика (1977)
*  Пусан, Республика Корея (1983)
*  Рио-де-Жанейро, Бразилия (1972)
*  Санкт-Петербург, Урусат (1985)
*  Сан-Паулу, Бразилия (1985)
*  Сан-Франциско, АСШ (2009)
*  Санта-Крус-де-ла-Сьерра, Боливия (2008)
*  Сараево, Боснияни Герцеговина (2000)
*  Себу, Филиппинар (2009)
*  Тель-Авив, Израиль (1998)
*  Хошимин, Вьетнам (2009)
*  Шанхай, Китай (2001)


## ЭлячӀунар
* Барселонадин официал сайт
Неаполь

**Неаполь** (дегь.-грек. *Νέα Πόλις* — цӀийи шегьер; итал. *Napoli*, неап. *Napule*, лат. *Neapolis*) — чӀехивияй Италиядин пуд лагьай шегьер я. Италиядин кьибле патан виридалайни чӀехи ва асул шегьер ва Кампания тӀвар алай областьдин кьилин шегьер я. Неапольда 963 агъзур кас яшамиш жезва. Шегьер тӀвар-ван авай Везувий вулкандин мукьув галайди я. Ина дуьньядин халкьарин арадин аэропорт ва Тиррена гьуьлуьн кьерехдал чӀехи гьуьлуьн порт авайди я.

## ЭлячӀунар
* Panorama of Naples by Google Earth
* Неапольдин шикилар
Мерсисайд

**Мерсисайд** (ингл. Merseyside, /ˈmɝːzisaɪd/) — Англиядин рагъакӀидай пата авай церемониядинни метрополиядин графвал. Кефердинни РагъакӀидай Англия региондик акатзавай графваларикай сад я. Гьакъикъи яз ам, Ливерпульдикай ва мукьв галай Мерси вацӀун кьве къерехдани авай инсанар яшамиш жезвай чкаярикай ибарат тир конурбация я.
Виридалайни чӀехи шегьер — Ливерпуль я.
Агьалияр — 1,35 млн. кас туькӀуьрзава. 

## География
Чилерин умуми майдан — 645 км². 

## Тарих
Графвал 1974 - йисуз бине кьунвай.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Список мест, городов и деревень Мерсисайда
* Merseyside Police Authority website
* Merseyside Fire and Rescue website
* Merseyside.com local guide, A-Z, street index
Ялама

**Ялама** - Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр. И муниципалитетдик вич Ялама хуьр,3-лагьай Ялама ,
Дуьзтагьируба, Селимуба, Ортауба, Укуруба, Якъубуба, ЦӀехуьлуба ва Хануба хуьрер акатзава.

## География
Хуьруь Хъачмаз райондин лап кефер пата, Дагъустандихъ галаз сергьятдал чка кьунва. Хуьре таможнидин контрольдин пост ава.

## Агьалияр
Хуьруьн агьалияр лезгияр я.

## ЭлячӀунар
* Хъачмаз райондин официал сайт
*
Мерси

**Мерси**() — Англиядин кефердинни рагъакӀидай пата авай вацӀ я. Стокпортдин (ЧӀехи Манчестер) арадлай, Этероуни, Гойтни Тэйм тӀвар алай пуд гъвечӀи вацӀ сад жезвай чкадилай авахьна физ эгечӀзава. Ам ЧӀехи Манчестерни, Чеширни и Мерсисайд тӀвар алай графвалардай тӀуз авахьна физва. Ливерпульдин заливдай тӀуз Ирландиядин гьуьлуьз авахьзава.

## Этимология

ВацӀун тӀвар ингилиснисаксондин Mǽres-ēa(сергьятда авай вацӀ) гафуникай яз хьанвай форма я; виридалайни мумкин гьа виляй тирди ам Мерсияни Нортумбриядин арадал авай сергьят тир.

## Чилинмикит
Яргъивал — 112 км. ВацӀун бассейдин кьадар — 4 680 км²
Ливерпульдин агломерация

**Ливерпуль (шегьердин агломерация)** — Кефердинни РагъакӀидай Англия региондин чӀехивилел гьалтайла кьведлагьай, ЧӀехи Манчестердин гуьгъуьнал алай шегьердин агломерация. Агломерациядин асул шегьер Ливерпуль я. Англиядин Гьисабдин Министрвилин малуматриз килигна (Office for National Statistics), 2001 йисуз Ливерпуль агломерациядик 7 шегьер акатзавай.

Агьалияр — 816 агъзур кас я.

## Инсанар яшамиш жезвай чкаяр алай сиягъ

Инсанар яшамиш жезвай чкаяр тӀимил жез са-сад гуьгъуьнлай галай-галайвал ава

* Ливерпуль- 469 017 кас
* Сент-Хеленс — 102 629 кас
* Бутл — 59 123 кас
* Хайтонни Роби- 54 766 кас
* Кросби — 51 789 кас
* Прескот — 39 695 кас
* Литерленд — 22 242 кас
Агъа Лакар (Хъачмаз район)

**Агъа Лакар** — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр.

## ЭлячӀунар
* Хъачмаз райондин официал сайт
Далгъалы

**Далгъалы** — Азербайжандин Хъачмаз райондин кефер пата авай, Набран муниципалетдик акатзавай хуьр.

## ЭлячӀунар
* Хъачмаз райондин официал сайт
Шоллар

**Шоллар** — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалет ва хуьр. И муниципалитетдик Чахчахлу хуьр ва Шоллар вич акатзава. 

## ЭлячӀунар
* Хъачмаз райондин официал сайт
СамурвацӀ (Хъачмаз)

**СамурвацӀ**, **Самурчай** — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалет ва хуьр.

## ЭлячӀунар
* Хъачмаз райондин официал сайт
Сагьилляр

**Сагьилляр** — Азербайжандин Хъачмаз районда авай Сейидликентйери муниципалетдик акатзавай хуьрерикай сад. 

## ЭлячӀунар
* Хъачмаз райондин официал сайт
Къусарчай (Хъачмаз)

**КцӀарвацӀ**, **Къусарчай** — Азербайжандин Хъачмаз районда авай, КцӀарвацӀ вацӀал чка кьунвай хуьр.
Агьалияр — 4 776 кас я. Хуьре са шумуд миллетрин векилри уьмуьр гьалзавайди я, агьалидин гзафни — гзаф пай лезгийри, татари ва азербайжанри туькӀуьрзавайди я.

## ЭлячӀунар
* Хъачмаз райондин официал сайт
Самур (Мегьарамдхуьруьн район)

**Самур** () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Самур хуьруьнсоветдик» акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я. Агьалийрин кьадардиз килигна, Самур хуьр районда пудлагьай чкадал ала.

## География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин рагъэкъечӀдай пата, Самур вацӀун мукьвал, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 33,5 км, Каспи гьуьлелай  8 км яргъал, «Самур» ракьун рекьин станциядал ала. Хуьруьн къвалав, Урусатдин Федерацияда тек сад тир субтропикдин лиана тарарин там экӀя хьана. 

## Тарих
Хуьруьн бине, асул гьисабдалди Кьурагь ва СтӀал Сулейман районрин Бахцугъ, Пиперхуьр, Цилинг ва маса суван хуьрерин эгьлийри арандиз куьч хьана кутунай.

## Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 3400 касди уьмуьр гьалзавай . 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 3417 кас тир . 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 3484 кас тир . Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. Хуьре урбанизациядин, яни хуьряй шегьерриз куьч хьунин процесс йигиндаказ физвайвиляй хуьруьн агьалидин кьадар йисандивай тӀимил жезва.

## Инфраструктура
Хуьре кьве мектеб ава: Самурдин юкьван чирвилерин мектеб ва сифте кьилин мектеб.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Самур хуьруьн ЮЧМ
Хуьрел

* Хуьрел — Азербайжандин КцӀар районда хуьр.
* Хуьрел — Дагъустандин Мегьарамдхуьруьн районда хуьр.
Ливерпуль

**Ливерпуль** ва я **Ливерпул** — () ЧӀехибританияда авай, Мерсисайд конурбациядик акатзавай шегьер я. Англиядин кефердинни — рагъакӀидай патан цин кьерехдал, Мерси вацӀун сиве чка кьунвай порт я. ЧӀехибританияда чӀехивиляй вадлагьай шегьер (Англия корольвалда — кьудлагьайди я).

Агьали — 441 агъзур кас я. Ливерпульдин агломерациядин агьалидин кьадар 800 агъзур кас туькӀуьрзава. 1930 — й йисарилай 2000 — й йисаралди шегьердин агьалидин кьадар кьведра тӀимил хьанвай.

## Ливерпулда хайи тӀвар-ван авай ксар
**Спортсменар**

* Джерри Берн (1938—2015) — ингилис футболхъан, хуьдайди я. Вири вичин кариера ада Ливерпулда тухвана. Дуьньядин чемпион (1966).

* Робби Фаулер — ингилис футболдин «гъед» я. Ингилис премьер-лигада ада 163 гол яна.

**Музикантар**

* Джон Леннон — британ рок-музикант, манияр ягъизвайди, шаир, композитор, художник, кхьираг я. The Beatles цӀвал бине кутурбурукай сад я.

* Ринго Старр — британ музикант, манияр кхьизвайди, актер я. The Beatles цӀвалин далдамхъан я.

* Пол Маккартни — британ музикантни композитор я. The Beatles цӀвал бине кутурбурукай сад я. 16 сеферда «Грэмми» премиядин сагьиб я, рицар-бакалавр ва Британиядин империядин орден кавалер я(MBE).

## Баянар
Пекин

**Пекин** (кит. 北京, гафба-гаф «Кеферпатан кьилин шегьер») — Халкьдин Республика Китайдин кьилин шегьер я. Шегьер пуд патай Хэбэй провинцияди элкъвена кьунва ва кьиблединни — рагъэкъечӀдай пата Тяньцзинь провинциядихъ галаз сергьятарзава.

Пекин — агьалидин кьадардай Китайда, Шанхайни Чунцина шегьеррилай кьулухъ, 3-й чкадал ала. Им, ракьун-рекьин, авто-рекьин ва гьава-рекьерин, уьлкведа виридалай чӀехи кар алай пунктрикай я. Идалайни гъейри, Пекин, Китайдин политикадин, чирвилерин ва культурадин юкь я, гьакӀ ятӀани экономикадин юкьвар Шанхайни Гонконг я.

Пекин Китайдин кьуд дегь кьилин шегьеррин сиягьдик ква. 2008-й йисуз ина Гатун Олимпиядин къугъунар кьиле тухванвай.

## ТӀвар
Пекин (лугьунин тегьерда — *Бейдзин*, кит. 北京, пиньинь: *Běijīng*) гьарфба — гьарф «Кеферпатан кьилин шегьер» мана гузва. РагъэкъечӀдай Азиядин уьлквейрин виридаз талукь тир адетдив кьурвал, кьилин шегьердин статус гьа шегьердин тӀварцихъ вичин эсер дуьздал акъудзава. Мисал паталай, шегьер уьлкведин кефер пата аватӀа, адаз «Кеферпатан кьилин шегьер» тӀвар эцигзавайди я. И тегьерда тӀварар къачунвай муькуь шегьерар: Китайдин Нанкин (南京 — «Кьиблепатан кьилин шегьер»), Япониядин Токио (яп. 東京 «РагъэкъечӀдайпатан кьилин шегьер». Япониядин муькуь Киото (京都) шегьердин тӀвар гьакӀ «кьилин шегьер» лагьай чӀал я.

*Пекин* тӀвар, гилан китай чӀалан лугьунин тегьердив кьазвач. Китай чӀалан официал путунхуа нугъатдал шегьердин тӀвар *Бейдзин* лугьузвайди я.

## Тарих

## Георафия

### Климат

## Административ паюнар

### Традициядин паюнар

Пекиндин шегьердин зона гуьгъуьнин районриз пай жезва:

* Аньдинмэнь 安定门
* Бэйюань 北苑
* Чаоянмэнь 朝阳门
* Дунчжимэнь 东直门
* Фанчжуан 方庄
* Фучэнмэнь 阜成门
* Фусинмэнь 复兴门
* Гомао 国贸
* Хэпинли 和平里
* Ванцзин 望京
* Ванфуцзин 王府井
* Удаокоу 五道口
* Сидань 西单
* Сичжимэнь 西直门
* Яюньцунь 亚运村
* Чжунгуаньцунь 中关村

Чкайрин гзафбурун тӀварар, «варар» мана гузвай *мэнь* диз куьтягь жезва. Вучиз лагьайтӀа, и районра шегьердин са тӀварцин къеледин цлан варар авай.

### Шегьервилин хуьрерни шегьерар
Шегьердилай къеце пата гуьгъуьнин шегьерарни шегьервилин хуьрер авайди я:

* Чанпин 昌平
* Хуайжоу 怀柔
* Миюнь 密云
* Лянсян 良乡
* Люлимяо 琉璃庙
* Тунчжоу 通州
* Ичжуан 亦庄

### Официал паюнар
Пекиндин административ ччилер 14 районриз ва 2 уездиз пай жезва.

Эхиримжи 10 йисан къене Пекин шегьердин кьве юкьван районрин агьалияр 2 % (0,05 млн кас) — диз пара хьана, мукьув галай гъвечӀи шегьеррин агьали 50 % (3,17 млн кас) — диз пара хьана, яргъал алай гъвечӀи шегьерин агьалияр 72 % (2,64 млн кас) — диз пара хьана ва къерехрихъ галай районрин агьалияр 13 % (0,19 млн кас) — диз пара хьана.

Пекиндин 16 районни уездар гуьгъуьнин 273 административ текриз пай жезва: 119 шегьервилин хуьр, 24 волостяр, 5 халкьдин волостяр ва 125 куьчедин комитетар.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* О Пекине на сайте Пекин.ру 
* Туристическая карта Пекина 
* Описание Пекина на muhranoff.ru 
* Пекин 
* Пекин на сайте Русско-китайского клуба 
* Александр Васильевич Верещагин. «В Китае»: «Пекин», «Монгольская кумирня»
Акбар ЧӀехи

**Акбар, Джелал-ад-Дин Мугьаммад** гьакӀни **ЧӀехи Акбар** (1542, 14 баскӀум (октябрь) — 1605, 17 баскӀум (октябрь)) — ЧӀехи Моголрин династиядин пудлагьай падишагь, тимуридрикай сад, Бабурдин хтул, Тамерландин сихилдикай тир кас. Акбарди Могол династиядин къуват кӀеви авунай ва чара гьукуматар дяведалди къачунрин рекьелди вичин гьукуматдин сергьятар мадни гегьеншарнай.

## Уьмуьрдикай
ЧӀехи Акбар, Хумаюн императордин хва тир. 1542-й йсан 14 баскӀумдиз (октябрьдиз), Инд вацӀун дугунда авай гила Пакистандин Синд провинциядин Амаракот шегьерда хайиди я, гьина вичин уьмуьрдин 12 йис гьалнай. 1555-й йисуз ам вичин дах Хумаюндихъ галаз, литературадинни художестводин юкь тир Дели шегьердиз куьч хьанвай.

1556-й йисуз Хумаюн кьенвай, ва 14 йис авай Акбарди гьакимвилин кьенерар вичин гъилиз къачунвай. Кьуд йисалай ада регент тир Байрам хан чукурна ва са шумуд бунтар гужалди терг авуна, гьабрун арада вичин стха Гьакимахъ галаз чуькьвена ласарнай къарагъунарни авайди тир, адаз империядикай ирс яз амукьнавай ччилерин сергьятар гегьенш ийиз гатӀуннай. Акбара, Раджпутана, Гуджарат, Бенгалия ва Кашмир сад авунай. Адан яргъи муьгьлетдин гьакимвилин асул пай, Кеферпатан Индиядин муьтӀуьгъ тежер гьакимар вичиз табийруниз ва уьлкведа кӀеви ислягьвал тваз акъуднай.

## ЭлячӀунар
* Абу-л-Фазл Аллами. Акбар-наме
* Акбар Джелаль-ад-дин
*
Джеймс Кук

**Джеймс Кук** (; , Мартон, Йоркшир, Англия — , Гавайи) — инглисви дяведин гьуьлуьхъан, чирна-жугъурзавайди, картаяр туькӀуьрайдини цӀийи чилер ахъагъайди, Королдин жемятдин уртах ва Королдин ВМСрин капитан тир.

## ЭлячӀунар
Салвадор Дали

**Сальвадо́р Дали́** (тамам тӀвар **Сальвадор Доме́нек Фелип Жасинт Дали и Доме́нек, маркиз де Пуболь**, исп. *Salvador Domènec Felip Jacint Dalí i Domènech, Marqués de Dalí de Púbol*; 1904 — й йисан 11 тӀулуз (май) — 1989 — й йисан 23 гьериз (январь)) — испаниядин чӀугвар, живописец, график, скульптор, режиссёр, эсерар кхьдайди. Сюрреализмдин виридалайни тӀвар — ван авай векилрикай сад.

Ада гьугъуьнин фильмрин винел кӀвалахна: «Андалузиядин кицӀ»; «Къизилдин виш йис»; «ИцитӀ хьайиди». «Дали Сальвадоран чинебан уьмуьр»; «Са генийдин йкъан дафтар»; «Oui: The Paranoid-Critical Revolution» (1927-33) улубрин ва «Милле Анджелюсан трагедиядин мах» эсердин кирам я.

## Уьмуьрдикай

### Аял тир чӀав
Сальвадор Дали, 1904 — й йисан 11 тӀулуз (майдиз) Испаниядин Херона провинциядин Фигерасе шегьерда, агьвал авай нотариусдин хзанда хайиди я. Миллетдай каталонви тир, ва вичин и кьетӀенвилелди дамахарзавай. Адаз са вах ва аял чӀавуз минингитдикай кьенвай чӀехи стха авай (1901 — й йисан 12 баскӀумдиз (октябрь) — 1903 — йисан 1 пахуниз (август)).

### Жегьилвал
### Жегьилвилин йисар

## Бязи эсерар
## Далидин скульптураяр

## РикӀ аладардай фактар
## Киномотографияда Далидин образ

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Сальвадор Дали — о жизни и творчестве художника 
* Картины и творчество Сальвадора Дали 
* Картины Сальвадора Дали
* 
* Иллюстрированный путеводитель по Театру-музею Дали
* Сальвадор Дали: XX век глазами гения 
* Тайная жизнь Сальвадора Дали, расказанная им самим
* Сальвадор Дали
Slayer

**Slayer** (, лезги: *рекьизвади*) - америкадин метал группа я. Ин групп 1981 ййиса Калифорнияда Джефф Ханнемандивни, Керри Кингди тӀукуьрна. Slayer, Reign in Blood альбом акъатайла агьпа, америкадин Трэш-Метал маани гьерекеддин кьиль къуна.
Гаф

**Гаф** — затӀариз, абурун ерийризни хесетриз, сада — садаз эсер авуниз ва гьакӀни гъакъикъатда авачир, инсандин хиялди арадал гъизвай абстракт тир манайриз тӀварар гузвай чӀалан тек.

Гафунин туькӀуьр хьунин тегьер чирун патал, гилан чӀаван макитди (илимди) кьилди тир морфология тӀвар авай макит (илим) арадал гъанва. Вири санлай гафар кьве типдиз чара жезва:

* кьилди мана авай гафар — тайин тир мана къалурзавай гафар,
* куьмек ийидай гафар — гафарин сад — садахъ галаз алакъа хуьн патал герек тир гафар.

Грамматикадин манадиз гьалтайла, гафар чӀалан паяр хьиз классриз ччара жезва:

* кьилди мана авай гафар — существительное, прилагательное, глагол, наречие;
:* агъаклассар — числительныяр, тӀварцӀин эвезар ва междометияр;
* куьмек ийидай гафар — союз, предлог, кӀус, артикль ва мсб.

## ЭлячӀунар
* Лезги чӀалан дегь ва кьеридиз кардик кутазвай гафар 
* Лингвистикадинни энциклопедиядин гафалаг (1990) / Гаф
Дунчэн (Пекин)

**Район Дунчэн** (кит. 东城区, пиньинь: Dōngchéng Qū) — Китайдин Халкьдин Республикадин Пекин шегьердин гъилик квай район. Шегьердин тӀвар «рагъэкъечӀдайпатан шегьер» мана гузва.
Китайдин кьилин шегьердин и районда, Пекиндин вокзал ва Кьведлагьай уьнуьгдин авторекьин кеферни - рагъэкъечӀдай пад хьтин метлеб авай объектар авайди я.

## Тарих
Феодал чӀавара ина уьлкведин гзафни - гзаф девлет ва кесер авай ксар амукьзавай. Цин династия гьукум тухузвай береда и чка Дасин уезддиз талукь тир. Синьхай революциядилай ва Китай республика арадал атайла кьулухъ и ччилер Садлагьай ва Пудлагьай къенепатан районрин гъилик квай.

Китай Халкьдин Республика туькӀуьр хьайила кьулухъ, 1952 - й йисуз Дундань (东单区) ва Дунсы (东四区) районрин бине кутунвай. 1958 - й йисуз и кьве район сад хьанвай, ва цӀийиз арадал атанвай райондиз *Дунчэн* тӀвар эцигнай. 2010 - й йисуз Дунчэн райондик Чунвэнь район акатнай.

## Административ паяр
Район 17 куьчедин комитетриз пай жезва.

## Килигуниз лайих авай чкаяр
* Къадагъа тир шегьер
* Ванфуцзин
* Юнхэгун
* Конфуцийдин капӀ-тӀят кӀвал
* Гоцзыцзянь
* Тяньаньмэнь майдан
* Китайдин миллетдин музей
* Ччилин капӀ-тӀят кӀвал
* Цавун капӀ-тӀят кӀвал
* Куркурдинни далдамдин капӀ-тӀят кӀвал

## ЭлячӀунар
Официал сайт
Сичэн (Пекин)

**Район Сичэн** (кит. 东城区, пиньинь: *Dōngchéng Qū*) — Китайдин Халкьдин Республикадин Пекин шегьердин гъилик квай район. Шегьердин тӀвар «рагъакӀидайпатан шегьер» мана гузва.

Райондин майдан 32 км² ва агьали 706. 691 касди туькӀуьрзава.

Район, Кьведлагьай уьнуьгдин авторекьин цӀарцӀин къене аваз, цӀуру шегьердин гзафни - гзаф пай кьунвайди я, гьавиляй Пекин шегьердин чӀехи метлеб авай тарихдинни культурадин объектрин чӀехи пай гьа и райондин майданда чка кьунвайди я. Ина тӀвар - ван авай коммерциядин район Сидань (кит. 西单), Финансрин куьче (кит. 金融街), Парк Бэйхай, Чжуннаньхай ва муькуь килигуниз лайих авай чкаяр авайди я.

## Тарих
1950 - й йсан 18 навадиз (апрельдиз) КХР - дин гьукуматдин советди, Пекиндин майдан 16 районриз паюнин къарардал атанвай. 1958 - й йисан тӀулуз (майдиз) Сидань ва Сисы районар сад хьанвай, ва цӀийиз арадал атанвай районди *Сичэн* тӀвар къачунвай. 2010 - й йисуз Сичен райондик Сюаньу район агалт хьанвай.

## Административ паяр
Район 15 куьчедин комитетриз пай жезва.

## Килигуниз лайих авай чкаяр
* Гун князьдин кӀвал
* Мяоин капӀ-тӀят кӀвал
* Пекиндин зоопарк
* Мэй Ланьфанан кӀвал - музей
* Ци Байшан кӀвал - музей
* Цавун капӀ-тӀят кӀвал
* Нюцзе мискӀин
* Фаюань капӀ-тӀят кӀвал
* Люличан
* Чанчунь капӀ-тӀят кӀвал

## ЭлячӀунар
Официал сайт
Чаоян (Пекин)

**Район Чаоян** (кит. 朝阳区, пиньинь: Cháoyáng Qū) — Китайдин Халкьдин Республикадин Пекин шегьердин гъилик квай район. Шегьердин тӀвар «ччин ракьинихъ элкъуьрун» мана гузва.

Кьведлагьай уьнуьгдин авторекьин рагъэкъечӀдай патан рагъэкъечӀдай пата чка кьунвайди я. Иниз, Пекиндин къеледин цлан Чаоянмэнь вар экъечӀзавай.

Чаоян район Пекиндин виридалай фад вилик физвай районрикай сад я, Пекиндин кардин Юкьван район гьа ина чка кьунвайди я, гьакӀни, район вичин багьа ва чӀагай баррив ва ресторанрив чир я. Урусатдин туристризни бизнесменриз и район адав чир я хьи, ина пара кьадарда урусар амукьзавай Ябаолу куьче авайди я, ва инглис чӀалан газетра и куьчедин тӀвар «Russiatown» () хьиз фад - фад кьазвайди я.

## Тарих
Императорри гьукум гьалзавай чӀавара и ччилер Дасин (大兴县) уездик акатзавай. 1925 - й йисуз ина РагъэкъечӀдай патан шегьер арадал гъанвай. 1958 - й йисуз РагъэкъечӀдай патан шегьердин тӀвар *Чаоян район* - диз масакӀа хъувунай.

## Административ паяр
Район 24 куьчедин ва 19 чкадин комитетриз пай жезва.

## Гьукуматдин идараяр
Районда КХРдин ччара уьлквейрин крарин министерстводин ва КХРдин культурадин министерстводин кьилин идараяр авайди я.

## Килигуниз лайих авай чкаяр
* Дунъюэдин капӀ-тӀят кӀвал
* Ракьинин капӀ-тӀят кӀвал

## ЭлячӀунар
* Чаоян райондин сайт 
* Чаоян райондин интернациональный сайт
Ятагуба

**Ятагуба** — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитер хуьр. И муниципалитетдик вич Ятагуба хуьр, Красный Хутор ва Мечитуба хуьрер акатзава.

## Агьалияр
Агьалияр — 1,045 кас я. 

## ЭлячӀунар
* Хъачмаз райондин официал сайт
ЧӀал

**ЧӀал** — инсанрихъ авай алакьун, чпин фикирар масадбурун гъавурда тун патал, масадбуруз хабар гун патал.

## Кавказдин чӀалар

* Картвел чӀалар
** Пракартвел чӀал †
** Гуржу чӀал
** Мегрел чӀал
** Лаз чӀал
** Сван чӀал
* Кеферпатанкавказдин чӀалар
** Абхаз-адыге чӀалар
*** Адыге чӀал
*** Кабарди-черкес чӀал
*** Абхаз чӀал
*** Абаза чӀал
*** Убых чӀал †
** Нах-дагъ чӀалар
*** Баркьу чӀал
*** Анди чӀалар
**** Анди чӀал
**** Ахвах чӀал
**** Багвал чӀал
**** Ботлих чӀал
**** Гъодобери чӀал
**** Карата чӀал
**** ТӀинда чӀал
**** ЧӀамала чӀал
*** Цез чӀалар
**** Бежта чӀал
**** Гинух чӀал
**** Гунзиб чӀал
**** Хварша чӀал
**** Цез чӀал
*** Нах чӀалар
**** Чечен чӀал
**** Ингуш чӀал
**** Бацби чӀал
*** Лак чӀал
*** Дарги чӀалар
**** Даргинский литературвилин чӀал
**** Муги чӀал
*** Лезги чӀалар
**** Агван чӀал †
**** Агъул чӀал
**** Арчи чӀал
**** Будух чӀал
**** ХъирицӀ чӀал
**** Лезги чӀал
**** Рутул чӀал
**** Табасаран чӀал
**** Уди чӀал
**** ЦӀахур чӀал
*** Хинелуг чӀал

## Баянар

## ЭлячӀунар
ЦӀийи СтӀур

**ЦӀийи СтӀур** — Азербайжандин Хъачмаз районда авай, ПӀиркъулууба муниципалитдик акатзавай хуьр.

## Агьалияр
Агьали — 510 кас я. Асул яз лезгияр ва тӀимил кьадарда будугъар, хиналугар ва азербайжанар яшамиш жезва. Хуьруьн агьали суван хуьрерай эвичӀнавай ксарикай туькӀуьр хьанвайди я. Лезгияр КцӀар райондин хуьрерай, будугъар Къуба райондин хуьрерай ва хиналугар Къуба райондин Хиналуг хуьряй иниз куьч хьанвайди я. 

Хуьруьн агьали асул яз хуьруьн майишатдал ва малдарвилел алахънавайди я, ина гьакӀни багъар кутунин кар гегьенш хьанвайди я.

## ЭлячӀунар
* Хъачмаз райондин официал сайт
Эволюция

**Биологиядин эволюция** (лат. *evolutio* — «ахъаюн») — чан алай тӀебиятдин вилик финифин галаз адан генетикадин туькӀуьрун масакӀа хьунин, адаптация хьунин, тӀебиятда цӀийи жуьреяр арадал атунин ва цӀуру жуьрейрин кьиникьин процесс.

## ЭлячӀунар
* 
* 
* 
* 
* 
*
Карл Маркс

**Карл Генрих Маркс** (нем. *Karl Heinrich Marx*; 1818 — й йисан 5 тӀул (май), Трир — 1883-й 14 ибне (март), Лондон) — немецви философ, социолог, экономист, эсерар кхьидайди, политикадин журналист, жемятдиз талукь тир крарал алахънавайди. Адан кӀвалахри, философияда диалектикадин ва тарихдин материализм, экономикада — винел эхцигай кьимет, ва политикада — классрин женгинин теория туькӀуьрнай. И рекьер, коммунизмни социализм арадал гъанвай бинеяр тир ва «марксизм» тӀвар къачунай.

## Уьмуьрдикай
Карл Маркс, Трир шегьердин адвокат асулдай чувуд тир Генрих Марксдин хзанда пуд лагьай аял тир. Диде — Генриетта Маркс (нем. *Henrietta Pressburg*), асулдай Нидерландрин Неймеген шегьердай тир.

1817-й йисуз Карла Марксдин дахди, дуванханадин советник тӀвар квадар тавун патал чара авачиз христианвал кьабулнай. Ахпа адан папани хзанди, гьабурук вич Карл Маркс кваз, сад садав кьурвал 1825 — й ва 1824 — й лагьай йисара христианрин дин кьабулнай.

1830—1835-й йисара Карл Трир шегьердин Фридрих — Вильгельмдин тӀварунихъ галай гимназиядиз кьилив физвай, гьим 17 йис хьайила куьтягьнай.

## ЭлячӀунар
* Карл Маркс. Программа «Эха Москвы» из цикла «Всё так»
* Марксистская теория экономического развития капитализма
* Марксизм: не рекомендовано для обучения  — книга Бориса Кагарлицкого.
* Биография Карла Маркса
Агъарегьимуба

**Агъарегьимуба** — Азербайжандин Хъачмаз районда авай Къардашуба муниципалитетдик акатзавай хуьр. Мезарчай вацӀун къерехда чка кьунвайди я.

## Тарих
Вилик и хуьр Къуба райондин Жек хуьруьз талукь тир кьуьд акъуддай чка тир. Хуьр XIX виш йисан юкьвара арадал атанвайди мумкин я. Гьа чӀавузни жеквийрин са пай иниз куьч хьана ина ацукьнай. Нетижада кьуьд акъуддай чка хуьруьз элкъвенай.

## Агьалияр
Хуьруьн агьалидин асул пай, Шагьдагъ халкьарик акатзавай жеквийри туькӀуьрзава.

## ГьакӀни килиг
* Жек

## ЭлячӀунар
* Хъачмаз райондин официал сайт
Агъаширинуба

**Агъаширинуба** — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр. И муниципалитетдик вич Агъаширинуба хуьр, Гыраглы ва Манафуба хуьрер акатзава. 

## Агьалияр
Хуьруьн агьали — 1,541 касди туькӀуьрзава.

## ЭлячӀунар
* Хъачмаз райондин официал сайт
Гьажимугьаммадуба

**Гьажимугьаммадуба** — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр ПӀиркъулууба муниципалитетдик акатзава.

## ЭлячӀунар
* Хъачмаз райондин официал сайт
Къочахкъазма

**Къочахкъазма** — Азербайжандин Хъачмаз районда авай ПӀиркъулууба муниципалитдик акатзавай хуьр.

## ЭлячӀунар
* Хъачмаз райондин официал сайт
Агъязи Будугъ

**Агъязи Будугъ**, гьакӀни **Агъаязи Будугъ** () — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр.

## Агьалияр
Хуьруьн агьали — 1104 касди туькӀуьрзава.

## ЭлячӀунар
* Хъачмаз райондин официал сайт
Агъа Зейид

**Агъа Зейид** — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр.

## География
Хуьр райондин юкьван пата, Хъачмаз ракьун рекьин станциядилай 14 км кьибле пата, Къарачай вацӀун эрчӀи къерехда чка кьунвайди я.

## Агьалияр
Хуьруьн агьали — 908 касди туькӀуьрзава.

## ЭлячӀунар
* Хъачмаз райондин официал сайт
Чинартала

**Чинартала** — Азербайжандин Хъачмаз районда авай, Палчухуба муниципалитетдик акатзавай хуьр.

## ТӀвар
«*Чинартала*» гаф туьрк чӀалал *лацу къавах ттарарин ник* мана гузва.

## Агьалияр
Хуьруьн агьалидин асул пай кърызри туькӀуьрзава, ина гьакӀни татар, лезгияр ва азербайжанар яшамиш жезвайди я.

Динрал гьалтайла, хуьруьн лап чӀехи пайди суьнни - мусурманвал диндихъ агъазва.

## Тарих
Хуьруьн бине, XVIII виш йисуз Къуба райондин Кърыз хуьряй куьч хьана атайбуру кутунвай. 1897 - й йисуз Н. К. Зейдлицди вичин «Урусатдин Империядин Къавкъаз вилаятдин яшамиш жезвай чкайрин сиягь» улубда и хуьр кърыз хуьрерин сиягьдик кутунвай ва хуьре 20 мягьле авай тир чӀал къейд авунвай. Кърыз халкьдин муькуь хуьрер хьиз Чинарталани Кърыз жемятдик акатзавай.

1914 - й йисуз хуьр Кеферпатан Кърыз жемятдин юкь хьанвай.
## ЭлячӀунар
* Хъачмаз райондин официал сайт
*
Дедели (Хъачмаз)

**Тител** — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр. И муниципалитетдик вич Тител хуьр, ГъвечӀи Барахум ва Нагъиуба хуьрер акатзава.

## Тарих
Тител Къусарчайдилай кефер пата, Уьзден уба, Шоллар ва Урян убадихъ галаз чилерин часпарар авай дегь са хуьр я. Хуьруьн дегьвал къалурзавай факт хуьре 26 Алпан чӀаварин сурар хьун я. Дуьз я и сурарин къванерикай кхьинар алайбур Республикадин Девлетдин Тарихдин музейдин кӀвалахдарри тухванва. Амай сурар хуьруьнвийри чараз усуна туна икрамвиливди хуьзва. И сурарин са пай винел сандухдин хьиз къапах алайбур къене къизилар ава лугьузвай са тапарунал чӀалах хьанвай вандалри хана пучнава. Алпан чӀаварин сурар хьуни тестикьарзава хьи, хуьруьн тарих IV вишйисарилай вилик я.

Хуьре умуьрзавай азербайжанари и хуьруьн тӀварцӀин мана икӀ ахъайна:

1. ДЕДЕли — яни буба, дестек авайбурун хуьр.

2. ДЕГЬ дели — Дегь- фарсидал цӀуд. Яни Куругълудин делийрикай 10 кас къвазна амукьай чка.

Дагъустанви тарихдар Абдулкерим Бутаева Деделидин виликан тӀвар ТитӀел яз къалурнава.

## Агьалияр
Хуьруьн агьалияр — 1,542 касди туькӀуьрзава. Хуьре 200 — дилай пара кӀвал ава.

И хуьр Гьажи-Давуд Муьшкуьрвидин хайи хуьр я.

Деделида къенин юкъуз амай сихилар:

1. Баш къапанлылар — Турциядай атанвайбур;

2. Эрэблэр, агъ эрэблэр — тӀварци къалурзавай хьиз Арабистандай атайбур;

3. Агъалилер — ?

4. Зекериййе несли- ?

5. Ширванлылар — Ширвандин Жем — жем хуьряй атайбур;

6. Давутар — мумкин я, ибур Гьажи Давутан сихилдикай я. Хуьруьнвийри абур шихрикай я лугьузва. Ших-лезгийри гьаждал фейидаз, савад авай сейли фекьийриз гузвай титул тир;

7. Тагьиржаллылар — тӀигьиржалвияр;

8. Чепелилэр — Дагъустандин Чепер хуьряй атанвайбур-чепивияр;

9. Лезгилэр — Юрян убадай куьч хьанвай мегьерамхуьруьнвияр;

10. Аллагькъулиевар — ибур лезгияр я. Пун гьинай ятӀа малум туш;

11. Ягьяевлэр — Фетели хандин хва Шихали хандин фармандивди «бег» хьиз и хуьруьз ракъур­навай Къуба хандин эхиримжи бегдин сихил;

12. Татлар — тат миллетдиз махсусбур, сувун чувудар;

13. КъирицӀар — Къубадин КъирицӀ хуьряй атан­вайбур.

Эхиримжи виш йисара гьукуматдин, авсиятдин, базардин чӀал цӀап чӀал я лугьуз вири гьа чӀалалди рахазва. Лезгийриз чи чӀал чизмач. Ассимилияция лугьузни мез къвезвач. Яни мажбурай кас авач ва хуьруьн авсиятдин чӀалани и хуьре уьмуьрзавай вири халкьарин гафар ава. Лезгияр лагьайтӀа, абур мисал яз, чепивияр, тӀигьиржалвияр ятӀани, гьайиф хьи бубайрин ватандихъ галаз алакъаяр авач.

Хуьре авай азербайжанар XVIII асрдиз, Фатали-ханди Ардебил, Гилян, Мугъан патарай агъанвай шахсевен тӀвар алай азербайжанар я. Азербайжанар къведалди вилик михьи лезги хуьр тир.

## ЭлячӀунар
* Алам журналда Тителрикай макъала 
* Хъачмаз райондин официал сайт
*
Дигагьуба

**Чылгъыр** — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр ва виликан муниципалитет.

## Агьалияр
Хуьруьн агьали — 217 касди туькӀуьрзава.

## ЭлячӀунар
* Хъачмаз райондин официал сайт
*
Агьмедуба

**Чылгъыр** — Азербайжандин Хачмаз районда авай беледийе ва хуьр. И муниципалитетдик вич Ахмедуба хуьр, Къаражелли, Гьажиахмедуба ва Гьажикъазма хуьрер акатзава.

## Агьалияр
Хуьруьн агьали — 1,548 касди туькӀуьрзава.

## ЭлячӀунар
* Хъачмаз райондин официал сайт
*
Эбилятагъ

**Эбилятагъ** — Азербайжандин Хъачмаз районда авай, Каспий гьуьлуьн къерехда чка кьунвай муниципалитет ва хуьр.

## Агьалияр
Хуьруьн агьали — 563 касди туькӀуьрзава.

## ЭлячӀунар
* Хъачмаз райондин официал сайт
*
Азизлу

**Азизлу** — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Хаспуладуба муниципалитетдик акатзава.

## ЭлячӀунар
* Хъачмаз райондин официал сайт
*
Гьажиалибег

**Гьажиалибег** — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр. 

## ТӀвар
Хуьруьн бине, асулдай Къуба райондин Ергуьж хуьряй тир Гьажиалибег тӀвар алай касди кутунвай. Гьавиляй хуьр Гьажиалибеган тӀварунихъ гала. Вилик хуьрьун тӀвар Гьажиалибег хъишлах тир. 

## Тарих
Виликди и хуьр алай чилер Къуба райондин Ергуьж хуьрьун кьуьд акъуддай чкаяр тир. И чилерал хуьр XIX виш йисан юкьвара арадал атанвайди мумкин я. Гьа чӀавузни ергуьжар Къуба райондай хзанралди иниз куьч жез эбедидаказ ацукьнавай. Нетижада кьуьд акъуддай чка хуьрьуз элкъвенай.

## Агьалияр
Хуьруьн агьали — 2,230 касди туькӀуьрзава. Хуьре ергуьжар яшамишзава.

## ЭлячӀунар
* Хъачмаз райондин официал сайт
*
Чархы

**Чархы** — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр. Хъачмаз райондин агьалидин кьадардал гьалтайла виридалай чӀехи хуьр.

## Тарих
1918 — й йисан тӀулуз (майдиз) Чархы хуьр, Къуба уездин 122 муькуь хуьрерни хьиз, кьилел Амазапс аваз эрмени бандитрин паталай цӀай яна ккунай ва тарашнай, гьа чӀавуз чӀехи кьадарда лезгияр ва азербайжанар кьенвай. И кар, Тади Силисдин Комитетдин член тир — А. Новацкийдин докладда дуьздал акъатнай.

## Социал гьалар
Хуьр газдив, цив, экуьнив таъмин я. Почтадин идара, кьве мектеб, азархана ва гьакӀни тади куьмекдин гьукуматдин муькуь идараяр кардик ква.

## Агьалияр
Хуьруьн агьали — 7.000 касди туькӀуьрзава.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Хъачмаз райондин официал сайт
*
Монгол чӀал

**Монгол чӀал** () — Монголиядин гьукуматдин сифте чӀал я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
*
Улан-Батор

**Улан-Батор** () — Монголиядин кьилин шегьер, федерал дережадин шегьер, Туве аймаг административ юкьв.

## [[Стхавилин шегьерар]]

*  Иркутск, Урусат (1996)
*  Москва, Урусат (2001)
*  Санкт-Петербург, Урусат
*  Улан-Удэ, Урусат (1996)
*  Красноярск, Урусат (1999)
*  Токио, Япония (1999)
*  Аомори, Япония (1999)
*  Мияконодзё, Япония (1998)
*  Саппоро, Япония (1999)
*  Итабаси, Япония (1999)
*  Сеул, Республика Корея (1995)
*  Намъянджу, Республика Корея (1998)
*  Инчон, Республика Корея (1999)
*  Пекин, Чин (1994)
*  Тяньцзинь, Чин (1992)
*  Хух-Хото, Чин (1991)
*  Сан-Франциско, АСШ (1998)
*  Денвер, АСШ (2001)
*  Анкоридж, АСШ (2002)
*  Хорнингси, ЧӀехибритания
*  Лидс, ЧӀехибритания (1997)
*  Клитти, ЧӀехибритания
*  Стокгольм, Швеция (2001)
*  Стрёмсунд, Швеция (2004)
*  Адана, Туьркия
*  Анкара, Туьркия (2003)
*  Бонн, Германия (1999)
*  Берлин, Германия (1996)
*  Маарду, Эстония (2003)
*  Бангкок, Таиланд (1999)
*  Тайбэй, Тайвань
*  Гавана, Куба (2002)
*  Пхеньян, Кеферпатан Корея (2003)
*  Брюссель, Бельгия (2001)
*  Ханой, Вьетнам (1998)
*  Голд-Кост, Австралия
*  Дели, Гьиндистан (2002)
*  Мост, Чехия


## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Гьесенкъеле (Хъачмаз район)

**ГьасанкӀеле** — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр. И муниципалитетдик вич ГьасанкӀеле хуьр ва Бала КцӀар хъишлах хуьр акатзава.

## Агьалияр
Хуьруьн агьали — 1,568 касди туькӀуьрзава.

## ЭлячӀунар
* Хъачмаз райондин официал сайт
*
Хазарли

**Хазарли** — Азербайжандин Хъачмаз районда авай, Узунуба муниципалитетдик акатзавай хуьр.

## ЭлячӀунар
* Хъачмаз райондин официал сайт
*
Эрдэнэт

**Эрдэнэт** () — Монголиядин шегьер.

## [[Стхавилин шегьерар]]
Эрдэнэт стхавилин шегьерар:

*  Улан-Удэ, Урусат
*  Фэрбанкс, АСШ
*  Секешфехервар, Венгрия

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* http://maraz-m-moroz.livejournal.com/tag/Монголия.%20Эрдэнэт.
* http://wikimapia.org/#lat=49.1008473&lon=104.1215515&z=10&l=1&m=s&v=9
Кеймараз

**Кеймараз** — Азербайжандин Хъачмаз районда авай, Галагъан муниципалитетдик акатзавай хуьр.

## ЭлячӀунар
* Хъачмаз райондин официал сайт
*
Къарадагълы (Хъачмаз)

**Къарадагълы** — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Къарадагъ Будугъ муниципалитетдик акатзава.

## ЭлячӀунар
* Хъачмаз райондин официал сайт
*