open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аль-Ахли (футболдин клуб, Доха)

**«Аль-Ахли»** (араб. نادي الاهلي القطري) - къатардин пешекарвилин футболдин клуб, Доха шегьердай я. Гилан чӀавуз «Старс-Лигада» экъечӀзавайди я.

## Тарих

Клуб 1950-лагьай йисуз диб эцигнава. Адан сифтедин тӀвар «Аль-Нагах Спорт Клуб» тир. Къатарда «Аль-Ахли» виридалайни цӀуру спортклуб хьиз гьисабзавайди я. 1972-лагьай йисуз «Аль-Нагах» маса спортклубдихъ галаз сад хьана ва гилан тӀвар «Аль-Ахли» къачуна. «КӀвалин» къугъунар клубди «Халифа» (50000 кас гьакьзава) стадиондал тухузва. Ам уьлкведин кьилин спортдин арена хьиз гьисабзавайди я. Клубдин рангар лацуди ва къацуди я.

## Агалкьунар

* **[[Къатардин Эмиран Кубок]]**:
: **Винел пад къачурди** (4): 1973, 1981, 1987, 1992
: **Финалист** (5): 1975, 1984, 1985, 1998, 2003

* **[[Ясим шейхдин Кубок]]**:
: **Финалист** (2): 1999, 2006.

## Азиядин кубокра иштираквал

* **[[Азиядин Кубокрин иесийрин Кубок]]**: 2 иштираквал
   
:: 1992/93: Садлагьай раунд
:: 1998/99: Кьведлагьай раунд

## ТӀвар-ван авай къугъвадайбур
*  Фабиано Эллер
*  Эвертон
*  Кваме Айю
*  Агеман Опоку
*  Рахман Резаи
*  Дьоко Калуйитука
*  Хишам Абушеруан
*  Ламин Дьятта
*  Оливье Капо
*  Кристиан Вильхельмсон
*  Хосеп Гвардиола

## ТӀвар-ван авай тренерар
*  Иво Вортманн
*  Илия Петкович

## ЭлячӀунар

* * Клубдин официал сайт
Аль-Муайдар

«Аль-Муайдар» (араб. معيذر‎‎) — вич Доха шегьердай тир къатардин футболдин клуб я. 1996-лагьай йисуз клубдин диб эцигна. Гилан чӀавуз «Старс-Лигада» экъечӀзавайди я. «КӀвалин» къугъунар клубди «Аль-Гарафа» (25000 кас гьакьзава) стадиондал тухузва. Клубдин рангар лацуди ва шуьтруьди я.

## Тарих

Клубдин диб 1951-лагьай йисуз *«Аль-Шабаб»* тӀваруник эцигна. Къатардин олимпиядин комитетди клубдиз тӀвар дегишун эмир авуна, гьавиляй 2004-лагьай йисуз кӀеретӀди гилан «Аль-Муайдар» тӀвар къачуна. 2013-лагьай йисал кьван абуру кьилди са кьведлагьай дивизионда къугъвазвай тир.

Плей-оффда абурун садлагьай тежриба 1999/2000 сезонда хьана, кӀеретӀди «Къатар СК-дихъ» галаз къугъвана.

2004-лагьай йисуз «Аль-Муайдар» [Ясим шейхдин Кубок|Ясим шейхдин Кубокда]] винел пад къачуна. Тарихда садлагьай сеферда кьведлагьай дивизиондин векилди и трофей къачуна.

2012 ва 2013 сезонрин нетижада «Аль-Муайдарди» ккӀай матчра иштираквал ийиз ихтияр къачуна. И къугъунрин винел пад къачурди къведай сезондин къене Къатардин садлагьай дивизионда къгъвадайди я. А ккӀай матчрал акъажзавай клубар Умм-Салаль ва Аль-Араби тир. Кьве къугъундани «Аль-Муайдар» «артухан чӀавуз» кӀаник акатна.

«Аль-Муайдар» — «Умм-Салаль» — 0:1 (2012)
«Аль-Муайдар» — «Аль-Араби» — 1:1 (2013)

КӀеретӀдин чӀехиди, Салегь Аль-Аджи, «Аль-Араби» къайда чӀурай клуб я лугьуз («Аль-Муайдардин» векилрин фикирдалди гьа къугъуна «Аль-Арабидин» патал матчдин вилик кхьидай протоколда авачир Мобелла Баба Кейта экъечӀна) ва ккӀай матчдин нетижадал рази тахьана апелляция гана. Амма Къатардин футболдин Ассоциацияди Салегь Аль-Аджидин апелляция таъмин авунач.

## Агалкьунар

* **[[Ясим шейхдин Кубок]]**:
: **Винел пад къачурди** (1): 2003

## Баянар
Эстониядин шегьерар

Къенин йукъуз Эстонияда 47 яшамишдай чкадив шегьеррин статус гва. Агъадихъ ганвай таблицада шегьердин тӀвар, шегьеррин статус мус къачунватӀа, агьалийрин кьадар (1979, 1989, 2000, 2006 йисарра) ва гьамишан агьалийрин кьадар (2012, 2013 йисарра), гьакӀни шегьер акатзавай мааконд (уезд) къалурнава.

## Галерея



Файл:Tallinn-old-town.jpg|1. Таллин
Файл:Town Hall23 2008.JPG|2. Тарту
Файл:Narva.jpg|3. Нарва
Файл:Tammiku asum 2 2008.jpg|4. Кохтла-Ярве
Файл:Parnu01.jpg|5. Пярну
Файл:In line for church (but not for mass).jpg|6. Вильянди
Файл:Rakvere, hrad.jpg|7. Раквере



## Сиягь

## Баянар
Бельгиядин шегьерар

Сиягьдик шегьеррин статус гвай Бельгиядин коммунар кутунва.

## Галерея



Stadhuisbrussel.jpg|1. Брюссель
Het Steen (Antwerp).jpg|2. Антверпен
BelfortGent.jpg|3. Гент
Charleroi - Hôtel de Ville - 2012.jpg|4. Шарлеруа
Lüttich Montagne.jpg|5. Льеж
BelfryBruges.jpg|6. Брюгге
SchaerbeekTownHall.jpg|7. Схарбек



## Сиягь
Албаниядин шегьерар

Албанияда 72 яшамишдай чкадив шегьеррин статус гва.

## Галерея


Sheshi Skenderbej 2013.jpg|1. Тирана
Durrës Albania.jpg|2. Дуррес
Elbasan 1.jpg|3. Эльбасан
Vlora general view.jpg|4. Влора
Shkodra 2.jpg|5. Шкодер


## Сиягь

**Агъадик ганвай сиягьдик 10 виридалайни чӀехи [[Албания|албаниядин]] шегьер кутунва**:

## Баянар
Нидерландрин шегьерар

Агьалийрин кьадар 2012-лагьай йисан малуматрив кьурвал гана (чешне - Нидерландрин Википедия)

## Галерея


Amsterdam airphoto.jpg|1. Амстердам
Rotterdam1.JPG|2. Роттердам
Binnenhof1.jpg|3. Гаага
Domtower Utrecht.jpg|4. Утрехт
Centrum Eindhoven.jpg|5. Эйндховен
Tilburg kerk.jpg|6. Тилбург
Skyline Almere.jpg|7. Алмере


## Сиягь

## Баянар
Шотландиядин шегьерар

И cиягьдик 15 агъзур касдилай пара авай Шотландиядин шегьерар кутунва

## Галерея



Файл:View of Glasgow from Queens Park.jpg|1. Глазго
Файл:Edinburgh Castle from the south east.JPG|2. Эдинбург
Файл:St Machar's cathedral with watch house - geograph.org.uk - 174651.jpg|3. Абердин
Файл:The Dundee Law - geograph.org.uk - 63200 (lighter ground).jpg|4. Данди
Файл:Paisley Town Hall.jpg|5. Пейсли
Файл:Parish Church, East Kilbride.jpg|6. Ист-Килбрайд
Файл:Hamilton Library 2002.jpg|7. Гьамилтон



## Сиягь

## Баянар
Ирландиядин шегьерар

Ирландияда *Local Government Act 2001* къанунди агъадихъ галай шегьер хьтин яшамишдай чкайрин жуьреяр тайинарзава:

* **City** (ирл. *cathracha*, **чӀехи (ири) шегьер**, сити) - уьлкведин 6 виридалайни чӀехи шегьер. Абурукай 5 (Дублин, Корк, Лимерик, Уотерфорд и Голуэй) административ патахъай графвилериз барабар я. Ругудлагьайди (Килкенни) са тӀвар алай графвилик акатзава, административ патахъай ам юкьван шегьерриз (*borough*) мукьва я. Виликра абуруз «county boroughs» лугьузвай тир.

* **Borough** (ирл. **buirgeanna**, **юкьван шегьер**, боро) - 4 вич-вичи идара ийизва шегьер (Клонмел, Дроэда, Слайго, Уэксфорд), гьакӀни боро тахьайтӀа сити хьиз гьисабзавай Килкенни. Виликра абуруз «municipal boroughs» лугьузвай тир.

* **Town** (ирл. baile / bailte, **гъвечӀи шегьер**, таун) – 75 вичин шегьердин  меджлис (town council) гвай шегьер. 2001-лагьай йисан актди и хилек 26 «адетдин» шегьер (абур Towns Improvement Act 1854 актди тайинарна) ва 49 «urban district» (1898-лагьай йисалай аваз тир). 1994-лагьай йисан Local Government Act актдин 62-лагьай хилев кьурвал, са тӀимил вилик 6 шегьердивай (Коллон, Фетард, Ньюкасл-Уэст, Раткил, Роскоммон, Таллоу) «адет тир шегьеррин» статус къахчуна.

Эхир нетижада, къалурнавай 2001-лагьай йисан къанундиз килигна, Ирландияда 85 шегьер ава.

## Галерея



Файл:Dublinfromstorehouse.jpg|1. Дублин
Файл:University-College-Cork-Panorama-2012.JPG|2. Корк
Файл:St Johns Cathedral Limerick Ireland.jpg|3. Лимерик
Файл:Galway cathedral.jpg|4. Голуэй
Файл:Waterford city at night - geograph.org.uk - 1034017.jpg|5. Уотерфорд
Файл:Drogheda, Ireland.jpg|6. Дроэда
Файл:Kilkenny View from Round Tower to St Mary Cathedral 2007 08 28.jpg|7. Килкенни



## Сиягь

Агъадихъ ганвай сиягьда ирландиядин шегьерар ва абур акатзавай графвилер къалурнава. Дун-Лэаре-Ратдаун, Литрим  ва Кьиблепатан Дублин графвилера шегьерар авач.

## Умуми карта
Картадин легенда:
*  **Ирландиядин кьилин шегьер**
*  Сити
*  Боро
*  Таунар

## Баянар
Испаниядин шегьерар

**Испаниядин шегьерар** - Испаниядин чӀехи шегьерар квай сиягь я. Агъадихъ ганвай сиягьдик шегьерар чпин агьалийрин кьадар тӀимил хьунин тегьерда ва чеб акатзавай автоном жемят къалурунихъ галаз кутунва.

## Галерея



Файл:Palacio Real de Madrid.jpg|1. Мадрид
Файл:Plaça Catalunya 2419053076.jpg|2. Барселона
Файл:Plaza di la Reina, Valencia.jpg|3. Валенсия
Файл:Cathedral and Archivo de Indias - Seville.jpg|4. Севилья
Файл:Basilica of Our Lady of the Pillar and the Ebro River, Zaragoza.jpg|5. Сарагоса
Файл:Puerto de Málaga 01.jpg|6. Малага
Файл:Catedral de Las Palmas de Gran Canaria.jpg|7. Лас-Пальмас-де-Гран-Канария



## Сиягь

**Сиягьдик 200 агъзурдилай пара кас авай [[Испания|Испаниядин]] шегьерар кутунва:**

## ЭлячӀунар

* Instituto Nacional de Estadística: 2005-лагьай йисан шегьеррикай малуматар  
* Instituto Nacional de Estadística: 2011-лагьай йисан шегьеррикай малуматар
Италиядин шегьерар

**И сиягьдик 100 агъзурдилай пара кас авай [[Италия|Италиядин]] шегьерар кутунва.**
ISTAT-дин малуматар 2013-лагьай йисан 31-лагьай фундукӀдиз килигна гъанва. Абур 2011-лагьай йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижада диб кьазва, официал демографиядин малуматрив килигна дуьзар хъувунва (итал. bilancio demografico).

## Галерея



Файл:Rome Skyline (8012016319).jpg|1. Рим
Файл:Full Milan skyline from Duomo roof.jpg|2. Милан
Файл:Naples from the Castello Sant Elmo with Abbazia San Martino the port and the Vesuv.jpg|3. Неаполь
Файл:Turin monte cappuccini.jpg|4. Турин
Файл:Santa Maria del Fiore.jpg|5. Флоренция
Файл:Venice Old Town Lagoon Aerial View.jpg|6. Венеция
Файл:Bologna-vista02.jpg|7. Болонья



## Сиягь

## Баянар
Швейцариядин шегьерар

## [[Швейцария|Швейцариядин]] виридалайни чӀехи шегьерар

## Шегьерар алфавитдин къайдада

* Альтдорф
* Арау
* Базель
* Берн
* Биль
* Веве
* Вильнёв
* Винтертур
* Давос
* Женева
* Золотурн
* Кур
* Лозанна
* Локарно
* Лугано
* Люцерн
* Монтрё
* Монте
* Ньон
* Санкт-Галлен
* Сьон
* Тун
* Фрибур
* Цюрих
Словениядин шегьерар

**[[Словения|Словениядин]] шегьерар**

## ЦӀуд виридалайни чӀехи шегьер

И сиягь 2002-лагьай йисан малуматрив кьурвал туькӀуьрнава:

# Любляна — 258 873
# Марибор — 93 847
# Целе — 37 834
# Крань — 35 587
# Веленье — 26 742
# Копер — 23 726
# Ново-Место — 22 415
# Птуй — 18 339
# Трбовле — 16 290
# Нова-Горица — 13 491

## 4 агъзурдилай пара кас авай шегьерар

Сиягьдик 4 агъзурдилай пара кас авай Словениядин шегьерар алфавитдин къайдада кутунва:

## Дегь чӀаван Римдин девирдин шегьерар

## ЭлячӀунар
Статистические данные переписи 2002 г.
Хорватиядин шегьерар

**Хорватиядин шегьерар**

Хорватияда яшамишдай чкадиз шегьеррин статус гузва, ам агъадихъ ганвай шартӀарив кьазватӀа:

# ам жупаниядин юкь ятӀа, тахьайтӀа
# 10 агъзурдилай пара кас аватӀа, тахьайтӀа
# кьетӀен шартӀаралди тайинарзава.

**Град** - općina-дин (лезгидал - *жемят*, *муниципалитет*) чкадин административ эквивалент я. Тафаватвал агъадихъ галайдакай ибарат я - адетдалди садлагьайбурук шегьеррин мягьлеяр (районар) акатзава, гьа чӀавуз, эхиримжибур хуьрерин кӀватӀалрикай ибарат я. Къейд ийин, кьведни, жемятар (муниципалитетар) ва шегьерар, мукьвал-мукьвал садалай пара яшамишдай чкадикай ибарат я, административ территория хьиз къачуртӀа граддик шегьердив гвай агъашегьерарни гъвечӀи хуьрер кутайди я. Кьилдин яшамишдай чкаяр (''Населйе'', хорв. - *Naselje*) - виридалайни гъвечӀи, Хорватиядин статистикадин бюроди гьиссаб авур, статистикадин текар я, амма абур административ текар туш - абуруз, чеб акатзавай жемятдин (муниципалитетдин) тахьайтӀа шегьердин советри, регьбервал ийизва.

1991-лагьай йисуз Хорватияда 70 шегьер ва 419 жемят (муниципалитет) авай тир, абур 21 (кьилин шегьер Загреб кваз, адав кьилдин вилаятдин статус гва) вилаятдик (''жупания'', хорв. - *županija*) акатзавай. 

2001-лагьай йисуз 122 шегьер (Загреб квачиз) ва 423 жемят (муниципалитет) авай тир. И чилин паюн 2001-лагьай йисуз агьалияр сиягьдиз къачудайла кӀвалахарзавай тир. 

2006-лагьай йисуз эхиримжи редакция хьанва. Адав кьурвал, Хорватияда 127 шегьерни 429 жемят (муниципалитет) авай тир. И административ паюн эхиримжи (2011 йис) агьалияр сиягьдиз къачунин патал кӀвалахарзавай тир. 

2013-лагьай йисуз Поповачадин жемятди (муниципалитет) шегьеррин статус къачунва. Идан нетижада, шегьеррин виридан сиягь 128 кьадардал кьван ва жемятрин (муниципалитет) виридан кьадар 428 кьадардал кьван агакьна. 

## Виридалайни чӀехи шегьерар

И сиягьдик вири 20 агъузурдилай пара кас авай Хорватиядин шегьерар кутунва:

## Хорватиядин шегьеррин тамам сиягь

## Литература
* Словарь современных географических названий. — Екатеринбург: У-Фактория. Под общей редакцией акад. В. М. Котлякова. 2006.
* Географические названия мира: Топонимический словарь. — М: АСТ. Поспелов Е.М. 2001.
* Энциклопедия: города и страны. 2008.

## ЭлячӀунар

## Баянар
Венгриядин шегьерар

2009-лагьай йисан 1-лагьай чиледин малуматрив кьурвал, вири санлай къачурла Венгрияда - 3152 яшамишдай чка авайди я. Абурукай 328 шегьер (венгр.: *város*, п.к.: *városok*) ва 2824 хуьр (венгр.:*község*, п.кь.:*községek*) я. 2008-лагьай йисуз 298 шегьер авай тир. Хуьрери Президентдин къетӀъ кьабулуналди шегьеррин статус къачузва. Будапештдив - уьлкведин кьилин шегьер - кьетӀен статус гва, ам са административ текарикни акатзавайди туш. ЯтӀани, 23 шегьердив шегьер-медйе статус гва (megyei jogú város – медйейрин ихтиярар гвай шегьерар).

Кьуд шегьердиз (Будапешт, Мишкольц, Печ, Дйор) агломерацияр ава, идалай гъейри, Венгриядин статистикадин юкьва мад 17 агломерациядин акьалтӀдай тушир гьалда аваз авай территория чара ийизва.

Виридалайни чӀехи шегьер - Будапешт, виридалайни гъвечӀиди - Палгаза (1038 кас, 2010) я. Виридалайни чӀехи хуьр - Соймар (*Solymár*, агьалияр - 10 123, 2010 йис). Венгрияда 100-лай пара хуьре 100-дал кьван кас яшамишзава, 5 хуьре - 20 кас.

Уьлкведин виридалайни чӀехи яшамишдай чка - кьилин шегьер Будапешт я. Виридалайни гъвечӀи шегьер - Пальхаза (агьалияр - 1114 кас, 2001 йис). Виридалайни чӀехи хуьр - *Solymár* (агьалияр - 10 043, 2009 йис), виридалайни гъвечӀи хуьре 20 кас яшамиш жезва.

## Виридалайни чӀехи шегьерар

Сиягьдик 50 агъзурдилай пара кас авай уьлкведин шегьерар кутунва, сиягь 2012-лагьай йисан 1-лагьай гьерен малуматрив кьурвал туькӀуьрнава.

## Алфавитдин къайдада туькӀуьрнавай шегьеррин сиягь

2009-лагьай йисан 1-лагьай чиледин малуматрив кьурвал, вири санлай къачурла Венгрияда - 3152 яшамишдай чка авайди я, абурукай 328 шегьер (*város*) ва 2824 хуьр (*község*) я. 2008-лагьай йисуз 298 шегьер авай тир.

Сиягь тамамди туш:

* Абадсалок (Abádszalók)
* Абауйсанто (Abaújszántó)
* Абонь (Abony)
* Айка
* Альбертирша
* Асод
* Аткар
* Байя
* Балатонакали
* Балатонакарати
* Балатоналига
* Балатоналмади
* Балатонендред
* Балатонкенессе
* Балатонфельвар
* Балатонфенкайяр
* Балатонфюзфе
* Балатонфюред
* Балатоншемес
* Балф
* Бекешчаба
* Биаторбадь
* Бичке
* Болванес
* Будаёрш
* Будакеси
* Будапешт
* Вац
* Верешедьхаз
* Веспрем
* Гёдёллё
* Дебрецен
* Дони-Михоляц
* Дунауйварош
* Дунафёльдвар
* Дьёндьёш
* Дьюла
* Дьёр
* Жамбек (Zsámbék)
* Заласентгрот (Zalaszentgrót)
* Залалёвё (Zalalövő)
* Залаэгерсег
* Замарди (Zamárdi)
* Зирц (Zirc)
* Казинцбарцика
* Калоча
* Капошвар
* Капувар
* Кереки
* Кестхей
* Кечкемет
* Кишкёрёш
* Киштелек
* Кишкунфеледьхаза
* Мако
* Мезёкёвешд
* Мишкольц
* Мошонмадьяровар
* Надьканижа
* Ньирбатор
* Ньиредьхаза
* Озд
* Орошхаза
* Пакш
* Папа
* Печ
* Сарваш
* Сегед
* Сегхалом
* Секешфехервар
* Сексард
* Сентендре
* Сентеш
* Сольнок
* Сомбатхей
* Тапольца
* Татабанья
* Токай
* Хайдубёсёрмень
* Хайдусобосло
* Ходмезевашархей
* Цеглед
* Чонград
* Шальготарьян
* Шарвар
* Шарошпатак
* Шаторальяуйхей
* Шерегейеш
* Шиофок
* Шопрон
* Эгер
* Эрд
* Эстергом

## Литература

## ЭлячӀунар

## Баянар
Фарер островрин шегьерар

**Им [[Фарер островар|Фарер островрин]] яшамишдай чкайрин сиягь я.**

Фарер островрин яшамишдай чкайрин сиягьдик вири, 2012-лагьай йисан 1-лагьай гьердин малуматрив кьурвал, островрал алай инсанар яшамишдай чкаяр кутунва. Сиягьди къалурзавай агьалийрин кьадарни гьа датадив кьурвал я. Вири санлай къачурла, островрал 120 инсанар яшамишдай чкая ала. Амма абурукай кьилди са *[[Торсхавн]]* ва *Klaksvík* шегьерар (фар. *býir*) хьиз гьисабзавайди я. Амайбур хуьрер (фар. *bygdir*) ва хуьрер хьтин яшамишдай чкаяр я.

Са бязи яшамишдай чкаяр кьилдин тир жемятар хьиз гьисабзава, амма абур михьиз тахьайтӀа са кьадар маса хуьрерихъ галаз ккӀана сад хьана. *Hoyvík* ва *Argir*, гьакъикъатда, Торнсхавн шегьердин сад садахъ галаз сигъдиз гилигнавай агъашегьерар я. Виликра *Nes Vagur*-дин пай тир. *Skálafjørður* жемят — 10 кмдиз яргъи хьанвай яшамишдай чкайрин галкӀ я, адак агъадихъ ганвай яшч акатзава: *Gøtueiði*, *Skipanes*, *Søldarfjørður*, *Lambareiði*, *Glyvrar*, *Saltangará*, *Runavík*, *Saltnes*, *Toftir* ва *Nes*. ЧӀехивилел гьалтайла Фарер островрин вири яшамишдай чкайрин галкӀрикай Skálafjørður пудлагьайди я. *Kambsdalur* са гьал цӀийи яшч я, адетдалди ам Фуглафьордурдик кутазвайди я.

## Сиягь

## ЭлячӀунар
* Hagstova Føroya
* FaroeIslands.dk

## Баянар
Словакиядин шегьерар

**[[Словакия]]дин шегьерар** — официал шегьеррин () статус гвай Словакиядин яшамишдай чкаяр. Словакия Республикадин Конституциядин 70-лагьай макъалади, къанунралди къайдада гьатдай тегьерда, жемятриз шегьеррин статус гунугин мумкинвал кӀвачихъ гилигзава. И тегьер 369/1990 Zb «Муниципалитетрикай» къанундин тартибдалди къайдада гьатзава.

§ 22-див кьурвал, шегьеррин статус чеб экономикадин, административ, мединиятдин, туриствилин тахьайтӀа курортдин юкь яз авай; патав гвай жемятрин игьтияжар бегьемерзавай; патав гвай муниципалитетрихъ галаз улакьдин алакъаяр авай; шегьердин жуьреда кӀвалер-дараматар эцигунин къайда авай; 5 агъзур касдилай пара агьалияр авай яшамишдай чкайрив гва. Жемятдивай шегьеррин статус и яшамишдай чкадин агьалийрин арада референдум тухудалай кьулухъ ва Словакиядин Парламентдин къетӀъ авуналди (муниципалитетди ганвай малуматрихъай) къачуз жезва.

Санлай къачурла Словакияда 138 шегьер ава, уьлкведин шегьеррин агьалийрин виридан кьадар — 2 939 180 кас я (вири гьукуматдин агьалийрикай 54,38 %). ЧӀехи пай 10 агъзур касдилай тӀимил авайбур я — 66 шегьер; 10-30 агъузур кас авайбур — 51 шегьер; 30-50 агъзур кас авайбур — 11 шегьер; 50-100 агъзур кас авайбур — 8 шегьер; 100 агъзур касдилай пара авайбур — 2 шегьер. Виридалайни чӀехи шегьер — Братислава (413 192 кас).

Агъадихъ ганвай сиягьда вири Словакиядин шегьерар алфавитдин къайдада къалурнава. Сиягьдик агьалийрин кьадардикай, майдандикай, шегьер диб эцигай йисакай малуматар, координатарни шикилар ква. Крайрикай кӀватӀна сад авунвай статистика ва шегьерар картадал алай чкая чараз гана.

## Шегьеррин сиягь

## Краяр

## Карта

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Ústava Slovenskej republiky  Ministerstvo zahraničných vecí a európskych záležitostí Slovenskej republiky
* Zákon o obecnom zriadení — Zákon č. 369/1990 Zb Vyvlastnenie.sk
* Štatistický úrad Slovenskej republiky 
* Mestská a obecná štatistika
Чехиядин шегьерар

**[[Чехия]]дин шегьеррин сиягь**

## 30 виридалайни чӀехи Чехиядин шегьер квай сиягь
Прагьа

**Прагьа** гьакӀни **Прага** (чех *Praha* [ˈpraɦa])) — Чехиядин кьилин шегьер; Юкьван Чехиядин Вилаятдин ва адак акатзавай Прагьа-РагъакӀидайпад ва Прагьа-РагъэкъечӀдайпад районрин административ юкь я. Уьлкведин кьилдин административ тек арадал гъизва.

Агьалияр — 1, 243 млн кас я (01.01.2014), чӀехивилел гьалтайла шегьер Европада цӀукьудлагьайди я. Влтава вацӀун къерехрал, ам вич Эльбадиз авахьундалди 40 километрдин яргъалвиле ала.

Чехиядин кьилин политикадин, экономикадинни мединиятдин юкь я. Европадин чӀехи туриствилин юкь я — 2012-лагьай йисуз Чехиядиз фейи туристрин кьадар 5,4 млн касдилай пара хьанвай.

X-лагьай вишйисалай гуьгъуьниз Чехиядин гьукуматдин кьилин шегьер тир; 1526-1918-лагьай йисарин арада Габсбургрин агъавилик квай Богемиядин кьилин шегьер тир; 1918-лагьай йисалай 1992-лагьай йисал кьван Чехословакиядин кьилин шегьер тир; 1993-лагьай йисалай инихъ — Чехия Республикадин кьилин шегьер я. Прагьадин тарихдин юкьван мягьлеяр ЮНЕСКОдин Виридуьньядин Ирсинин сиягьдик акатзава.

## Стхавилин шегьерар

Прагьадив агъадихъ ганвай стхавилин шегьерар гва:

*  Афинар, Греция
*  Бамберг, Германия
*  Барселона, Испания
*  Берлин, Германия (1995)
*  Бильбао, Испания
*  Брюссель, Бельгия
*  Буэнос-Айрес, Аргентина
*  Гамбург, Германия
*  Каир, Египет
*  Киото, Япония
*  Москва, Урусат
*  Нюрнберг, Германия
*  Париж, Франция (шегьер-партнёр)
*  Лиссабон, Португалия
*  Санкт-Петербург, Россия (1992)
*  Тайбэй, Китай Республика
*  Финикс, США
*  Франкфурт-ам-Майн, Германия
*  Чикаго, Иллинойс, США (1990)
*  Ясло, Польша


Официал Кремльдин политикадин гъиляй 2014-лагьай йисан 3-лагьай марадиз Прагьадин Шегьердин советди Москвадихъни Санкт-Петербургдихъ галаз санал кӀвалахун акъвазарнава, гила абуруз Кийивдихъ галаз официал дережада санал кар тухуз кӀанзава.

## Шикилар

Prag-3900-Hradschin-vom Petřín-Aussichtsturm-2008-gje.jpg
Prag-5830-Karlsbruecke nach Sueden-Altstaedter Wasserwerk-2008-gje.jpg
Prag-5960-Salvatorkirche-2008-gje.jpg
Prag-5210-Haus-2008-gje.jpg
Prag-5240-vom Pulverturm-Altstadt-2008-gje.jpg
Prag-5320-vom Pulverturm-Repraesentationshau-2008-gje.jpg
Prag-5440-Repraesentationshaus-Cafe-2008-gje.jpg
Prag-7340-Hubertushirsch-2008-gje.jpg
Prag-7310-Schlossstiege-2008-gje.jpg
Prag-3800-Hradčany-vom Petřín-Aussichtsturm-2008-gje.jpg


## Баянар
Словакия

**Слова́кия** (), **Словакиядин Республика** () — юкьван европада авай гьукумат.

Кефердинни рагъакӀидай пата Чехиядихъ галаз, кефер пата Польшадихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата Украинадихъ галаз, кьибле пата Венгриядихъ галаз, рагъакӀидай пата Австриядихъ галаз сергьятра ава.

## География
Словакия — унитар республика я; 8 краяр () ва 79 районар () акатзава.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Гьукуматдин официал сайт
* Президентдин официал сайт
* Národná Rada — Парламентдин официал сайт
* Статистика
Эстония

**Эстония** (эст *Eesti*), официал тӀвар — **Эст Республика** (эст *Eesti Vabariik*) — Кеферпатан Европада авай гьукумат я. Кьибледин патахъ Латвиядихъ(сергьятдин яргъивал — 339 км) ва рагъэкъечӀдай патахъ Урусатдихъ (сергьятдин яргъивал — 294 км) галаз сергьятрал ала. Кефердин патай Финн заливдин ятари кьунвайди я, рагъакӀидай патай — Балтик гьуьлуьн ва Рига заливдин ятари кьунвайди я. Гьукуматдин чилин майдан — 45 226 км², кьилинни виридалайни чӀехи шегьер — Таллин я.

Эстония — демократиядин парламентдин республика, 15 вилаятдиз чара жезвайди я. Агьалийрин кьадар — 1, 286 млн кас (2013-лагьай йис), и къалурдай лишандал гьалтайла ам Европа ГалкӀдин, НАТО-дин, Еврозонадин виридалайни гъвечӀи гьукумат я.

Эстонияди СМТ-да, ХавВФ, ВМТ, Европа ГалкӀда, НАТО-да, Еврозонада, Шенгезонада, ЕХСТ-да ва маса тешкилатра иштараквал ийизвайди я.

Виликан Совет ГалкӀдин республикайрин арада Эстоянидив виридалайни чӀехи агьалийрин са касдиз аватзавай Къенепатан вири бегьер гва.

## ЭлячӀунар

## Баянар
Чехия

**Че́хия** (, МФА [ˈʧɛskɔ]), официал тӀвар **Чех Республика** (аббревиатура ЧР;  (аббревиатура ČR), МФА: [ˈʧɛskaːˈrɛpuˌblɪka]) - Юкьван Европада авай гьукумат. Кефердин патахъ Польшадихъ (сергьятдин яргъивал - 658 км), кефердинни рагъакӀидай ва рагъакӀидай патарихъ Германиядихъ галаз (сергьятдин яргъивал - 646 км), кьиблепатахъ Австриядихъ галаз (сергьятдин яргъивал - 362 км) ва рагъэкъечӀдай патахъ Словакиядихъ галаз (сергьятдин яргъивал - 214 км) сергьятдал ала. Чилин виридан яргъивал - 1880 км я. Гьукуматдин тӀвар чехар халкьдин этнонимдикай арадал акъатна.

Чехиядин кьилин шегьер Прага - уьлкведин виридалайни чӀехи шегьер, уьлкведин кьилин туриствилин кьетӀен чка я. Гилан чӀаван Чехия Чехословакиядин чукӀунин нетижада арадал атана. Адак агъадик галай тарихдин вилаятар акатзава - Моравия, Богемия ва Силезиядин пай.

1999-лагьай йисан 12-лагьай ибнедилай инихъ НАТО-дин уртах я, 2004-лагьай йисан 1-лагьай тӀулдикай ЕврогалкӀда иштириквал ийизвайди я.

## Литература

## ЭлячӀунар

## Баянар
Франц Кафка

**Франц Ка́фка** (, 3 чиледиз 1883, Прага, Австрия-Венгрия — 3 кьамугдиз 1924, Клостернойбург, Садлагьай Австриядин Республика) — XX-лагьай виш йисан германиядин виридалайни кьетӀен кхьирагрикай сад я. Адан кӀвалахрин чӀехи пай вич кьейидалай кьулухъ басмадай акъатна. Адан эсерар мана авачир фикирри кьунвайбур ва къецепатан дуьньядикайни чӀехи дережадин авторитетдикай кичӀевилик акатайбур тир, абурувай кӀелдай инсанрин кутугай рикӀин секин авачирвилин гьиссер къарагъариз жезва, — им виридуьньядин литературада уникал гьал я.

## Баянар
Балтик гьуьлуьн пешекарвилин галкӀрин чил

**Балтик гьуьлуьн пешекарвилин галкӀрин чил** (ингл. *The Baltic Sea Trade Union Network*) (BASTUN) — Балтик гьуьлуьн региондин пешегалкӀрин федерация, 22 тешкилатни 20 млн кас уртахар квайди.

1999-лагьай йисуз Хельсинкида диб эцигна. Тешкилатдин штаб-квартира Стокгольмда ала.

## Уртахар
Агъадихъ BASTUN-дик акатзавай уртах-уьлквеяр алфавитдин къайдада ганва:
*  Германия
*  Дания
*  Латвия
*  Литва
*  Норвегия
*  Польша
*  Урусат
*  Финляндия
*  Швеция
*  Эстония

## Эдебият
* ICTUR et al., ed. (2005). Trade Unions of the World 6th Ed. John Harper Publishing. ISBN 0-9543811-5-7.

## ЭлячӀунар
* Официал веб-сайт
Чай

**Чай** — пара жуьрейрин хъарикай гьазурдай кудай хъавадай затӀ. Чай гьазур авун патал чарасуз чай-хъчар лекерал чӀехизава. Дуьньядин виридалайни пара чай акъудзавай гьукуматрик Китайни Индия ква.

## Кьабулзавай саягъ
Чай гуна гьазурзавайди я. Чайдин векьерал кудай яд ализна акъвазна кӀанда адан дадни ранг акахь жедалди.

## Баянар

## ЭлячӀунар
*
Германиядин Демократиядин Республика

**Германиядин Демократиядин Республика** ва я **ГДР** () — юкьван Европада авай амачир гьукумат.

## Баянар

## ЭлячӀунар
*
Кения

**Кения** ва я **Республика Кения** (, ) — рагъэкъечӀдай патан Африкада авай гьукумат.

## ЭлячӀунар
* 
* Официал туристдин сайт 
* Гьамишан миссиядин сайт  
* Статистика
Анархизм

**Анархия** — жемятвилин фикир, виче пара маса фикирар кьазвай, са инсандихъ маса инсанрин винел дакӀанз къуват тахьунин цӀарцӀин мана авай. Адан чӀехи мана я, жемятар азад хьунни са инсанди масад вичин къастунриз кардик кутун тавун патал. Адан паталай анархистри инсанриз сад садахъ галаз разивилелди вири крар кьилиз акъудиз теклифзава. ГьакӀ хьайила, абурун къайдадиз килигайла, инсанри сада садаз гьамиша гъил гана кӀанда, жемятда низам хуьн патал.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Что такое анархия? (Анархия вуч я?)
Богота

**Богота́** (исп. *Bogotá*; *Са́нта-Фе-де-Богота́* исп. *Santafé de Bogotá*) — Колумбиядин кьилинни виридалайни чӀехи шегьер, Кундинамарка департаментдин административ юкь я. Уьлкведин кьилди тир административ тек — 20 райондиз пайнавай кьилин шегьердин округ — арадал гъизва.

Агьалияр — 7,4 млн кас (2011-лагьай йис), тахьайтӀа вири уьлкведин агьалийрикай 16 % я; Кьиблепатан Америкадин виридалайни чӀехи шегьеррикай сад я. Агломерациядин сергьятрин къене 8,7 кас яшамишзава (2011-лагьай йис).

РагъэкъечӀдайпатан Кордильерадин суварин арада алай 2600 метрдилай пара авай кьакьанвал чухурда ава, гьавиляй шегьердин климат къайиди я. Мукьвал-мукьвал чилин зурзунрик акатзава.

Богота — Колумбиядин кьилин сиясатдин, экономикадинни медениятдин юкь я. Вири уьлкведин КъВБ-дин кьудай са пай кӀватӀзава (2011-лагьай йис). Шегьеррин глобалвилин дережадал гьалтайла 2010-ни 2012-лагьай йисарра континентда кьудлагьай мукь (чка) кьазвай тир.

Шегьердин диб 1538-лагьай йисуз испаниядин конкистадорри эцигнава, цӀийи яшамишдай чка туькӀуьрун патал абуру чибча тайифадин цивилизациядин юкьван чкаяр кьунва. 1598-лагьай йисалай кьулухъ — испаниядин генерал-капитанвилин кьилин шегьер, 1819-лагьай йисалай кьулухъ — аслу тушир Колумбиядин кьилин шегьер. 1948-лагьай йисуз «Боготасо» тӀвар алай яракьар гвай къарагъунар физвай чӀавуз шегьердин юкьван мягьлеяр михьиз чукӀуруникни цӀук акатна. Тарихдин цӀурун кӀвалер тӀимил ама.

## Стхавилин шегьерар

## Эдебият

## Баянар

## ЭлячӀунар
Киншаса

**Кинша́са** (1966-лагьай йисал кьван — **Леопольдви́ль**, , нидер. *Leopoldstad)* — Конго Демократиядин Республикадин кьилин шегьер, Конго вацӀун къерехал ала, Браззавиль шегьердиз (Конго Республикадин кьилин шегьер) аксина. 2010-лагьай йисан гьалдиз килигна Киншасада 10 миллиондилай пара кас яшамишзаватӀани, адан чилеррикай 60 % тӀимил агьалияр авай хуьруьн чкаяр я, вич шегьердин административ сергьятрин къенез гьахьзава. Инсанар къалиндаказ яшамиш жезвай шегьердин мягьлейри провинциядин рагъакӀидай пата чилин ичӀи са гъвечӀи паяр кьазва.

Агьалийрин сан-гьисабдал гьалтайла Африкада Киншасадини Йоханнесбургдихъ галаз 3-лагьай чка (Лагосдинни Каирдин кьулухъ) пай ийизва. ГьакӀни франк чӀалал рахадай агьалийрин сан-гьисабдал килигна ам дуьньяда кьведлагьайди я (Париждин кьулухъ). Алай чӀаван демографиядин гьал амукьиз хьайитӀа 2020-лагьай йисуз Киншаса агьалийралди Париждилай виниз жеда.

## ЧӀалар
ДРК-да, нин кьилин шегьер Киншаса я, официал яз франк чӀал кьабулнава. Гьа идаз килигна, Киншаса Франкофонияда виридалайни чӀехи шегьер, гьакӀни франк чӀалал рахадайбурун агьалийрин сан-гьисабдал гьалтайла ам кьведлагьайди я. Амма лингала рахунрин чӀал яз гьяркьуьдаказ кӀвалахарзава.

Франк чӀал администрацияда, маарифда, документар кьил кьиле ягъунра, рекьерин лишанра, прессада, ТВ-да, миллетринни жемятрин арада авай акахьунра кӀвалахарзава. Амма жемятринни миллетрин кӀапӀалрин къене авай гьакӀан акахьунра мукьдин (чкадин) африкадин чӀалари (киконго, лингала, луба и суахили) кьилин пай кьазва.

Гьа идаз килигна, медениятда франк чӀала артухвал кьазватӀани, пара чӀалар хьун Киншасадин уьмуьрдин хас тир лишан яз амукьзава.

## Массайрин информациядин такьатар ва алакъа
**Тайин чӀавара акъатдайбур (франк чӀалал)**
* «Кайе экономик э сосьо» (*Cahiers économiques et sociaux* — «ЦӀийи (чавар) хабарар экономикадинни жемятдин месэлайрикай»).
* «Конго-Африк» (*Congo-Afrique* — «Конго-Африка»). Гьар вацра акъатдай экономикадинни медениятдин месэлайрикай журнал. Жемятдин уьмуьрдин Ахтармишунин юкьва акъудзава.
* «Потансьель» (*Potentiel* — «Потенциал»). Гьар йикъуз акъатдай газета.
* «Элима» (*Elima*). Гьар йикъуз акъатдай нянин газета

**Информагенствар**

Конгодин чапдай акъудунин агенство (*Agence Congolaise de Presse* — ACP). Гьакиматдин информагенства, 1960-лагьай йисан 12-лагьай пахундиз адан диб эцигнава.

**Радио, телевидение**
* «Конгодин ван» (*La Voix du Congo*). Радиостанция, гьукуматди контролвал кьиле тухузава
* Миллетдин конгодин радиони телевидение (*Radio-télévision nationale congolaise — RTNC*).

## Стхавилин шегьерар
*  Анкара (Туьркия)
*  Браззавиль (Конго Республика)
*  Брюссель (Бельгия)
*  Дакар (Сенегал)
*  Тегеран (Иран)
*  Утрехт (Нидерландар)

## Эдебият
## Баянар

## ЭлячӀунар
Бангкок

**Крунг-Тхеп-Маха-Накхон**, **Банкок** тахьайтӀа **Бангко́к** (Тай กรุงเทพฯ, กรุงเทพมหานคร, гьакӀни *Крунг Тхеп* тахьайтӀа *Крунг Тхеп Маха Накхон*) — Таиланддин кьилинни виридалайни чӀехи шегьер я. Агьалийрин сан-гьисаб — 8 млн кас (2010-лагьай йис). Бангкокди 1,5 агъзур квадратдин километрдилай пара авай майдан кьунва.

Шегьер Чаупрхрая вацӀун рагъэкъечӀдайпатан къерехал, вацӀ Сиам заливдиз авахьзавай чкадилай яргъа туш экӀя хьанва.

Кьилин шегьердин округдини 5 къвалав гвай провинцияди (Нонтабури, Самутпракан, Патумтхани, Самутсакхон и Наконпатом) санал ЧӀехи Бангкок агломерация арадал гъизва.

Крунг-Тхеп-Маха-Накхон — Кьиблединни РагъэкъечӀдайпатан Азиядин виридалайни фад чӀехи хъижезвай (гьа гьисабдик экономикадин патахъайни) шегьеррикай сад я.

Шегьердиз ам вич арадал атайла гайи тӀвар Гиннессан рекордрин улубдик (ктабдиз) акатна дуьньяда виридалайни яргъи шегьеррин тӀвар хьиз.

Агьалийриз иер аквазва чпин шегьердикай арадал къвезвай вилаятдин юкьвакай хьиз фикир ийиз, Сингапурни Гонконг шегьеррихъ глаз гекъигиз (акъатиз) жедай.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Вила-Нова-ди-Гая

**Ви́ла-Но́ва-ди-Га́я** (; [vilɐ 'nɔvɐ dɨ 'gaiɐ]) — Португалияда авай шегьер, Порту округдик акатзавай сад тӀвар алай муниципалитетдин юкь я. Шегьердин агьалийрин сан-гьисаб — 178,3 агъзур кас, муниципалитетдин — 307,4 агъзур кас я. Шегьерни муниципалитет Кеферпатан экономикадинни статистикадин региондик ва ЧӀехи Порту субрегиондик акатзава. ЦӀуру административ паюнив кьурвал, шегьер Дору-Литорал провинциядик квай тир.

## Алай чка
Шегьер Дору вацӀун чапла патан (кьиблепатан) къерехал, эрчӀи къерехал алай округдин административ юкь тир Порту шегьердилай акси пата чка кьунва.

Ви́ла-Но́ва-ди-Га́я муниципалитет нихъ галаз сергьятра аватӀа агъадихъ ганва:
* кефердин пата — Порту муниципалитет;
* кефердинни рагъэкъечӀдай пата — Гондомар муниципалитет
* кьибледин пата — Санта-Мария-да-Фейра, Эшпинью
* рагъакӀидай пата — Атлантик океан

## Агьалияр

Яшамишдай чка дегь чӀаварилай аваз ава. Арабри Иберия къачурла яргъал чӀаван къене (1000-лагьай йисал кьван) сергьят Дору вацӀай тӀуз физвай тир, амма христианривай 1035-лагьай йисуз яшамишдай гахчуз хьана. Адаз Порту-Кале тӀвар гана, и тӀварцӀикай Португалиядин тӀвар арадал атана.

Са арадлай 1255-лагьай йисуз Вила-Нова-ди-Гая шегьердин диб эцигнава.

## КьетӀен чкаяр
Лап гьа ина, Портуда туш, садбурун гъалатӀ тир фикирралди хьиз, Португалиядин портвейн хуьдай тӀвар-ван авай чехирдин гьамбарханаяр ава.

## Районар

## ТӀвар-ван авай шегьервияр
* Антониу Соареш дуж Рейш — Португалиядин кьетӀен чӀехи скульптор.
Амадора

**Амадора** (порт. Amadora; [ɐmɐ'doɾɐ]) - Португалияда авай шегьер, Лиссабон округдин квай са тӀвар алай муниципалитетдин юкь я. Агьалийрин сан-гьисаб - 175 135 жителей (шегьерни муниципалитет). Шегьерни муниципалитет Лиссабон региондикни ЧӀехи Лиссабон субрегиондик акатзава. ЧӀехи Лиссабон агломерациядик ква. ЦӀуру административ паюнив кьурвал, шегьер Эштремадура провинциядик квай тир.

## Алай чка

Амадоради Лиссабон шегьердин юкьвалай 10 км кефердинни рагъакӀидай патахъ чка кьунва, ам Португалиядин кьилин шегьердин сарекьинви (спутник) я. ЧӀехи Лиссабон агломерациядин ибаратдик ква.

Яргъалвал:

* Лиссабондал кьван - 10 км
Амадора муниципалитет нихъ галаз сергьятра аватӀа агъадихъ ганва:

* кефердин пата - Синтра муниципалитет
* кефердинни рагъэкъечӀдай пата - Одивелаш муниципалитет
* кьблединни рагъэкъечӀдай пата - Лиссабон муниципалитет
* кьибледин пата - Оейраш муниципалитет
* кьблединни рагъакӀидай пата - Оейраш муниципалитет
* рагъакӀидай пата - Синтра муниципалитет.

## Агьалияр

## Тарих

Муниципалитетдин диб 1979-лагьай йисуз эцигнава.

## Меденият

Гьар йисуз Амадора шегьерда Халкьарин арада ава Амадорадин комикрин фестиваль кьиле тухузва.

## КьетӀен чкаяр

Португалиядин виридалайни инсанар къалиндаказ яшамиш жезвай муниципал гьасил я. Амадора кьилин шегьердин «ксудай мягьле» я. Асул гьисабдалди архитектурадин артухар гвачир блокдин кӀвалерикай ибарат я. Амма ина  XVII—XVIII-лагьай виш йисариз талукь тир лап чӀагай архитектурадин памятникарни ава. Шегьерда пара чеб Африкадай тир инсанар яшамишзава.

## Спорт

Ина Эштрела-де-Амадора стадионди мукь (чка) кьунва, адал са тӀвар алай клубди - Португалиядин Лигадик иштиракхъан «Эштрела» - экъечӀзава.

## Мягьлеяр

* Алфорнелуш
* Алфражиде
* Брандоа
* Бурака
* Венда-Нова
* Вентейра
* Дамайа
* Мина
* Реболейра
* Сан-Браш
* Фалагейра
Къеди

**Къеди** () — Дагъустан республикадин ЦӀумада районда авай, «Къеди» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

## Баянар

:
:
:
:
Виктор Гюго

**Викто́р Мари́ Гюго́** фр. Victor Marie Hugo (26 феврал 1802, Безансон — 22 мая 1885, Париж)- француз тӀвар-ван авай шаир. Вири дуьньядиз чидай «Нотр дам де Пари» кхьенвайди я. Аялвилин чӀавуз ам гьар жуьре чкайра яшамиж жезвай - Марсел, Корсика, Эльба, Италия, Испания, вучиз лагьайтӀа анра адан дахди кӀвалахзавай. Вични гьар сефердиз абур анай Париждиз хкезвай. 1814-1818 йисара ада Людовик ЧӀехидан лицейда кӀелзавай. Кьена ам 1885 йисан 22 майдиз 83 йисуз пневмониядивай. ЦӀуд йикъан къене ам кучукзавай. Миллион касди ам ээхиримжи рекье хутазвай.

## ЭгечӀунарни сифте агалкьунар
Гюго пуд рухвайрикай виридалайни жегьилди тир, 1809 йиса Наполеона генералвилиз кьабул авур графвилиз хкаж авур Жлзеф Леопольд Сигисберт Гюгодинни (1773-1828) адан папан Софи Требушедин (1772–1821) хзанда. Стхайрин аялвал секинтушиз акъатна. Буба чӀехи къуллугърик квайди хьиз кӀвале авачиз дидени кӀан хьайила аялрилай элячӀзавай. 1812 йисуз бубани диде чара хьайила, амни адан юкьван стха Евген Парижда чпин дидедихъ галаз яшамиш жезвай. 1815 йисуз чӀехи стха Абель Париждиз атайла бубади пуд стхани санал са интернатдиз (пансион) гана.

Мумкин гьич 10 йисуз Гюгоди кхьиз эгечӀна, фадмаз вичин къаст „Chateaubriand хьун дахьайтӀа затӀни“ кхьена. 15 йис хьайила ам са шаиракъажунрик акатна „хъсандиз тӀвар кьун“ гана. Адан 16 йис хьайила, адан диде гьелелиг чан кмайла, Евгенахъ галаз къанунхъанвилиз кӀелериз фена. 1819 йисуз адаз цӀеирид хьайила ада кьве стхайрихъни галаз санал (гьабурни авай шиирар кхьиз кӀанз), са литературвилин журнал Le Conservateur littéraire туькӀуьрна. А чӀавуз абур чпин дидедин фикиррик каткана роялистар тир. 1819 йисуз Гюгодиз са шаиракъажунра 1819 адаз пишкеш гана Париждин литературвилин арада сифте ксар чир авуна вичиз.

## Эхиримжи йисар
1871 йисуз, пачагь Наполеон III алуд авурла,  Гюго ракъурунай хтана кӀвализ. Ахпа, жегьил Пудлагьай республикадин политикадин уьмуьрда пай кьаз кӀан хьайила адавай хьанач. 1876 йисуз ам Сенатдин ЧӀехи кӀвализ хкягъна.  1885 йисан 22 майдиз ам кьейила жемятди фикирзавай, гьикӀ ам дуьздаказ кучукдатӀа.

## КӀвалахар
Гюгодин шиирвиле пара шиирар ава, муьжуьд роман, кӀуьд драма, гьабурулай гъейри лап пара куьлуь шииратар. 1849 йисалай геж кхьенвайбурун са кьудлагьай пай вири политикадиз талкуь я. Сифте килигунай адан фикир вич вичиз аксиз аквазва. Инсанрин пис, ажуз фикиррикай хъсандаказ кхьиз ада жемятдин арада гьахъуникай кхьизва.

## Театр
1830-1843 йисара Виктор Гюгоди кьбилди театр патал кӀвалахзавай. ЯтӀани ада а чӀавуз са шумуд шаирвилин ктабарни кхьена: «Зулун пешер», «Йифен манияр», «Къенен ванер», «Экверни ахъвенар».  «Йифен манийра» Виктор Гюгоди 1830 йисан Июл инкъилабдикай кьакьан фикирралди кхьенвай.
1841 йисуз Гюго Франциядин академиюядиз хкягънавай, 1845 йиса пэрдин тӀвар кьабулна. 1848 йисуз Милли кӀватӀалдиз хкягъна. Гюго 1851 йисан гьукуматдин алудуниз акси пад кьуна катна Франциядай. Кьулухъ гьукуматдиз ам кьилди 1870 йисуз хтана.

## Баянар

## ЭлячӀунар
ТупӀалдин цӀар (Москва)

**Москвадин метрополитендин ТупӀалдин цӀар** — Москвадин метродин вадлагьай цӀар, кӀалубдай тупӀал хьтинди я.

Вири виликан СССГ-дин метрополитенра сад тир тупӀалдин цӀар я. «Каховская» ва «Бутовская» цӀарар квачиз, Москвадин метрополитендин вири цӀарар ва чӀехи пай Москвадин ракьун рекьин вокзалар сад ийизава. Схемайрал шуьтруь рангуналди къейд ийизва.

ЦӀарцӀел 12 станцияди чка кьунва. 2011-лагьай йисуз цӀарцӀин юкьван гьисабдалди йифни йикъан пассажиррин «авахьал» 540 агъзур кас тир.

## ЭвичӀна акьахьунар

Арада масад авачир эвичӀна акьахьунар ичӀи кьве цӀарцӀиз авач: Каховская, Бутовская.

## Баянар
Аврелий Августин

**Аврелий Августин** - (лат. Aurelius Augustinus Hipponensis, 13 ноябр 354, Тагаст, Нумидия — 28 август 430, Гиппон, Карфаген) - хашперес диндин фикирхъанни, дааватхъан, 395 йисалай Гиппонан епископ. Хашперес диндин дахрикай сад я, адалай кьулухъ адан пад кьазвайбурун кӀеретӀ Августинар туькӀуьр хьана. Хашпересрин рагъакӀидай патанни рагъакъатдай патан динри ам пак кас хьиз кьабулзавайди я.

## Уьмуьр
Августин (Аврелий) Африкадин вилаят нумидияда дидедиз 354 йисан 13 ноябрдиз хьана. Чирвилер ада вичин рикӀ кузвай хашперес тир дидедивай къачуна.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Республика Крым

**Респýблика Крым** (, , крым.-тат. *Къырым Джумхуриети, Qırım Cumhuriyeti*) — Урусатдин Федерациядин республика, Крымдин зуростровдик акатзава.

Кьилин шегьер — Симферополь.

## География
Крымдик 14 административ районар ва 11 республикадин метлебдин шегьерар акатзава.

### Шегьерар
Крымдин шегьеррин округар (2013 йис):

## Халкьар
2001-й йисан сиягьдиз къачун).

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Правительстводин сайт 
* Гьукуматдин Советдин сайт
Ариэль Шарон

**Ариэ́ль «Арик» Шаро́н** (, сифте кьиляй **Шейнерман** тир; 1928-лагьай йисан 26-лагьай эхен, Кфар-Савадин патав гвай Кфар-Малал хир (поселка) — 2014-лагьай йисан 11-лагьай гьер, Рамат-Ган) — Израильдин дяведин, сиясатдинни гьукуматдин крархъан я, 2001-2006-лагьай йисаррин къене Израилдин премьер-министр тир. 2006-лагьай йисан 4-лагьай гьердай инихъ вегетативдин гьалда авай тир.

## Асул

Ариэль Шаронан улу-бубаяр Урусатдин Империядай тирбур я. Адан чӀехи буба Мордехай Шейнерман Брест-Литовскда кантонистдин хзанда вичин дидедиз хьанва ва чӀехи хьана. Ариэль Шаронан улу буба 25 йисан къене пачагьдин армияда кьуллугъ авуна, яргъал чӀаван къуллугъдин патахъай адаз пишкеш яз чилин пай гана. Мордехай Шейнерман инандишмирзавай сионист тир, Брест-Литовскда туькӀуьрай сионизмдин тешкилатадин диб эцигайбурукай сад тир. ГьакӀни ада Зеэв Бегиндихъ (жезмай Израильдин премьер-министр Менахем Бегиндин буба, гьамани сионист ва Брест-Литовскда туькӀуьрай сионизмдин тешкилатадин диб эцигайбурукай сад тир) галаз кӀиливал тухузвай тир. Шаронан чӀехи буба ва Бегиндин буба садлагьай сионизмдин конгрессрин депутатар тир. 1910-лагьай йисуз Шейнерман вичин хзандихъ галаз гьамиша яшмиш хьун патал Палестинадиз куьч хьана. Ина ам Реховот лугьудай хуьруьн майишатдин хире (поселкада) яшамиш жез ацукьна ва муаллимвиле кӀвалахиз эгечӀна. Палестинад хзан кьве йисан къене яшамиш хьана, амма четин шартӀарин гъиляй ва пул бес тир кьадарда авачирвиляй абур Урусатдин хтана.

1914-лагьай йисуз Дуьньядин садлагьай дяве гатӀум хьана, гьавиляй Урусатдин Империядин регьберри къарар акъудна — фронтдин мукьув яшамиш жезвай чувудар вири масанриз акъудна кӀанда. Гьавиляй Мордехай Шейнерман вичин хзандихъ галаз Тифлисдиз (алай чӀавуз Тбилиси) яшамиш хьун патал хъфена.

Тифлисда Мордехай Шейнермандин хва Тифлиссдин университетдин хуьруьн майишатдин факультетдиз гьахьна. Тифлисда ам вичин жезмай папал гьалтнава. Вера (Двойра) Шнейерова Могилев шегьердай тир девлет авайдан руш тир. Адани Тифлиссдин университетдин медицинадин факультетда кӀелзавай тир.

1920-лагьай йисуз Яру армияди Гуржистандал гьужум ийиз гатӀумна. Шейнерманри Урусатдай Палестинадиз хъфин кьетӀ авуна. 1921-лагьай йисан хен вацра абур Яффа портдив агакьна.

## Баянар
Липецк

**Липецк** () — Урусатда авай шегьер, Липецк вилаятдин административ, сиясатдин, экономикадинни медениятдин юкь я. Воронеж вацӀун къерехрал, Москвадилай кьибле патахъ 445 км яргъал мукь (чка) кьунвайди я.

2014-лагьай йисан малуматрив кьурвал, шегьердин агьалийрин сан-гьисаб — 509&nbsp;719 кас я. И кьадардал гьалтайла Липецк Юкьванни ЧӀулав накьвадин экономикадин районда кьведлагьайди я (Воронеждилай кьулухъ).

## География

### Климат

Климат юкьван гьалдиндини континенталди, Москвада авайдаз тешпигь тирди. Липец Берлинни Амстердам шегьеррихъ галаз са гьяркьуьвилел аватӀани, хъуьтӀуьз ина дурумлу живедин винел алай къат жедайди я, гьер вацран юкьван температура −8 °C. Гад чимиди я, чиле вацран юкьван температура +20 °C. Йисан къене 500 мм кьван къвалар къвазва, максимум — чиле вацра.

2008-2009-лагьай йисарра Липецкда хъуьтӀуьн юкьван гьавадин температура — мекьивилин 5 градус тир (ам пара йисаррин къене чирнавай адетдин малуматрилай 3,2 градусдал чими я). А йисаррин къене къванвай къваларин кьадар нормадилай тӀимилди тир. Амма 2009/2010-2010/2011-лагьай йисаррин хъуьтӀер нормадилай мекьибур тир.

## Статус ва административ къурулуш

Вилаятдин юкьван везифайрикай гъейри шегьер Липецк райондинни административ юкь я. ГьакӀни, вилаятдин гъилик квай шегьер яз, ада вилаятдин ибаратдик квай кьилди тир административ тек — шегьердин округ Липецк шегьер — арадал гъизва.

Гилан чӀаван сергьятра Липецкдин майдан 318,12 км² (01.06.2013-ан малуматар). Им бегьем чӀехи кьадар, Москвадин майдандилай (МТАР-дин сергьятрин къене) вирини-вири пудра гъвечӀиди я.

Шегьер кьуд округдиз — «Левобережный», «Октябрьский», «Правобережный», «Советский» — чара ийизва.

Шегьердин ибаратда адетдалди агъадихъ ганвай паяр (тарихдин мягьлеяр) чара жезва:

### Липецкдин куьчеяр

2012-лагьай йисан гьалдив кьурвал, Липецкда 739 куьче ава (гьа гьисабдик, 3 проспект, 111 кӀакӀ, 23 майдан, 20 элячӀна фидай куьче, 2 бульвар, 5 шоссе, гьакӀни куьчедин статусдив барабар хьанвай 4 мягьле, 3 хир (поселка) ва 3 алакъадин АРМ-дин кӀвалерин кӀапӀал). И гьисабдик «Елецкий» микромягьледа авай 3 официал рекьелди арадал гъанвай куьче ква, амма алай чӀавуз абур гьеле гьакъикъатда кьиле фенвач.

## Баянар
Лекьер

**Лекьер** (лат. *Aquila*) - чинеругдинбурун хзандик акатзавай ири нуькӀерин сихил я.

## Шикил кхьин

Бедендин яргъивал 75—88 см, тум лап куьруьди, лувар гьяркьуьбур (ахъаяй гьалда 2,4 метрдал кьван), кӀвачер тупӀарал кьван цӀакулрив акьалтна.

## ЧукӀурун

Евразияда, Африкада Кеферпатан Америкада тундрадилай къумлухрал кьван чкӀанва.

## Уьмуьр тухузвай тегьер

Мукар чилел, рагарални тарарал расзава. Куьлуь ва юкьван гьалдин чӀехивал авай кьулан тар авай гьайванар нез яшамиш жезва (цава лув гана лал кьена акъвазарна хъсандиз килигна чирзава, тахьайтӀа кьакьан мукьал (чкадал) ацукьна вилив хуьзва), са бязи вахтара лешер незва. Сан-гьисаб тӀимил хъижезва. 1 агъажуьре Яру ктабдик акатна.

## Классификация

* Чинеругдин лекь;
* Куьлуь-лекь
* Австралиялин куьлуь-лекь
* Индиядин чинеругдин лекь
* Беркут
* Сурарин лекь
* Испаниядин сурарин лекь
* Къванцин лекь
* Чуьлдин лекь
* ЧӀехи тӀвех-тӀвех лекь
* ГъвечӀи тӀвех-тӀвех лекь
* Индиядин тӀвех-тӀвех лекь
* Африкадин чӀулав лекь
* Гернидин лекь
* Вальбергдин лекь
* КӀун-тум лекь
* Aquila kurochkini (плиоцен)

## Эдебият
* 
* Биологический энциклопедический словарь /Под ред. М. С. Гилярова. — 2-е изд., исправл. — М.: Большая российская энциклопедия, 1995.

## ЭлячӀунар
* «Пернатые хищники России» сайтдал алай нуькӀерин жуьрейрикай макъалайрин хкягъай кӀватӀал 
## Баянар
Африкадин чӀулав лекь

**Африкадин чӀулав лекь** тахьайтӀа **Кафрдин лекь** (лат. *Aquila verreauxii*)  - Африкада яшамиш жезвай лекьерин жуьрейрикай сад я. Латин таксондал Франция ботаникни орнитолог Жюль-Пьер Верродин гьуьрметдай тӀвар эцигна.

## Ареал

Кафрдин лекьрен ареал - Африка я, Чаддин кьибледин паталай ва кениядин Самбуру хьуьтелай кефердин пата Финбошдал ва Дракондин суварал кьван кьибледин пата. Адетдалди кьурагьвал авай мукьайра (чкайра) гьалт жезва.

## Шикил кхьин

Кафрдин лекь - йиртижи нуькӀ, бедендин яргъивал - 70—95 см, заланвал - 3,5—4,5 кг, луварин ахъавал - 2 метр кьван я. Адан рациондик асул гьисабдалди юкьван гьалдин кьадарар авай некхъвадайбур, иллаки чакъвалайдайбур акатзава.

## Эдебият
## ЭлячӀунар
## Баянар
Вальбергдин лекь

**Вальбергдин лекь** (лат. Aquila wahlbergi) - чинеругдинбур хзандик квай нуькӀ я. Жуьредин эпитетдал швецидин тӀебиатдин алим Йохан Аугуст Вальберг гьуьрметдай тӀвар эцигна.

Йикъан йиртижи нуькӀ я. Бедендин яргъивал - 55—60 см, луварин ахъавал - 130—160 см. И нуькӀ Сахарадилай кьибле патахъ чка кьунвай уьлквейра гьалтзава. Рептилийрал, куьлуь некхъвадайбурални нуькӀерал гъуьрч ийизва. Мукар, адетдалди яз, тарарал расзава. Кладкада са тахьайтӀа кьва кака жезва.

## Эдебият
## ЭлячӀунар
## Баянар
Ренат Маликан хва Саидрин

**Ренат Маликан хва Саидрин** тахьайтӀа **Ренат Маликан хва Саидов** (урус *Ренат Маликович Саидов*; 27 мара, 1988, Ставрополь, ССРГ) - урусатдин дзюдохъан, Дуьньядин Кубокдин дережайра гъалиб хьайиди, Дуьньядин чемпионатра призар къачурди я. 100 кг + категорияда экъечӀзава. 2014 -лагьай йисан мара вацран сифте кьилин гьалдив кьурвал, вири дуьньядин акьалтӀай заланвал авай дзюдохъанрин рейтингда 5-лагьай мукь (чка) кьунва (IJF Senior World Ranking List +100 kg). Халкьдин арада авай дережадин устӀар я.

## Уьмуьрдин рехъ

Ренат 1988-лагьай йисан 27-лагьай марадиз Ставрополь шегьерда вичин дидедиз хьанва. Ам пара миллетрин хзанда хьанва, адан буба - лезги, диде - абазави я. Малик Саидрин, спортсмендин дах, Магьарамдхуьруьн райондин Бутахуьруьн Къазмайрилай я. Ренатаз лезгини абазин чӀалар чизва. Аял тир чӀавуз ам хизандихъ галаз Къарачай-Черкессиядиз куьч хьанва. 

## Спортдин карьера

Черкесск шегьерда дидедин кӀевивиляй дзюдодин секциядиз фенва. Садлагьай тренер - Вячеслав Иванович Пчелкин тир. Гила Александр Миллеран гъилик вердишарзава. Ренат Саидрин — Урусатдин халкьдин арада авай дережадин устӀар я. «Явара-Нева» клубдин патал экъечӀзава.

### Дуьньядин чемпионат - 2014

Челябинскда хьайи Дуьньядин чемпионатда Ренат ичӀи са кукӀуна кӀаник акатнава (Тедди Ринерахъ галаз). Пудлагьай мукь (чка) патахъай хьайи кукӀуна ада бразилви Давид Моура михьи-михьелай кӀаник кутунва.

## Агалкьунар

* кишпир (буьруьнж) - Дзюдодай дуьньядин чемпионат - 2014;
* къизил - Дзюдодай Азиядин ахъа тир кубок - 2014;
* къизил - Дзюдодай Гаванадин гран-при - 2014;
* арс (гимиш) - Дзюдодай Европадин чемпионат, кӀеретӀрин акъажунра - 2014
* кишпир (буьруьнж) - «ЧӀехи шлем» (урус *Большой шлем*) сериядай са турнир - 2014;
* кишпир (буьруьнж) - Женгинин харусенятрай вири дуьньядин къугъунар - 2013;
* арц (гимиш) - Универсиада-2011;
* кишпир (буьруьнж) - Универсиада-2013;
* Вири дуьньядин къачурди.

2009-2014-лагьай йисарин къене Рената 37 жуьреба-жуьре мас авай медал къачуна, абурун арада: 11 къизил медал, 13 арс (гимиш) медал, 13 кишпир (буьруьнж) медал (http://www.judoinside.com/judoka/view/57750/judo-results).

## Эдебият
## ЭлячӀунар
## Баянар