open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Да ( гьарф)

**Դ**, **դ** — (ТӀвар : **да**, ) — кьуд лагьай гьарф  армянрин алфавитин.
Транскрипция «d».
Лугьузва «Д».
Сандин мана «4».
ТуькӀуьрна  Месроп Маштоца  405—406 йисара. Юкьван виш йисара кардик квай кхьин «еркатагир», «грчагир», «нотргир», «шхагир».

Unicode :
*кхьинин  Դ : `U+0534`
*цӀaрцӀин դ : `U+0564`
Фе

**Ֆ**, **ֆ** — (ТӀвар : **фе**, ) — къадни цӀемуьжид лагьай гьарф   арменирин алфавитин.

Транскрипция «f».

Лугьазава «Ф».

Сандин мана «20000».

Алфавита ктунай XII  девирда. 

Unicode:
* Кхьинин Ֆ : `U+0556`
* ЦӀарцӀин ֆ : `U+0586`
Пьюр

**Փ**, **փ** — (ТӀвар : **пьюр**, ) — къадни цӀувад лагьай арменрин алфавита.
Транскрипция «p῾».
Лугьузава «П» .
Сандин мана «8000».
ТуькӀуьрна Месроп Маштоца 405—406 йисара.

Unicode:
* кхьинин Փ : `U+0553`
* цӀарцӀин փ : `U+0583`
ЧӀутрацуьк

**ЧӀутрацуьк** (, ) — гзаф ийсарин векьин хъач я, тандал гзаф хилер жеда. Адан кьакьанвал 35 сантиметрдив агакьда. Вични тӀулара, салара, кӀвалерин къваларив экъечӀда. Ам Урусатда, Дагьустанда, Къавкъазда, РагъакӀидайпатан Сибирда, РагъэкъечӀдайпатан Сибирда, Юкьван Азияда, Яргъа РагъэкъечӀдайпата гьалтда. ЧӀутрацуькверихъ гзаф жуьреяр ава, амма азарлуяр сагъар хъувун патал абурукай кьве жуьрединбур кардик кутазва: аптекдин чӀутрацуьквер ва хъсан атирлу ни къведай, мецер галачир чӀутрацуьквер. ЧӀутрацуьк — 20 кьван биологиядин жуьреяр сад йизвай набатат я.

## Химиядин туькӀуьрун
Аптекдин чӀутрацуькдин цуькверинни кӀукӀварин къене эфирдин чӀем, азулен, антемисдин кислота, гликозидар авайди я.

## Кардик кутун

### [[Медицина]]да
ЧӀутрацуькверин дарманди:
* незвай хуьрек цӀурурдай органриз куьмек гуда,
* туькьуьл (ахцегь нугъатдалди чӀук) авай куркурдив (киседив) хъсандиз кӀвалахиз тада, тӀуьр затӀар ратара цуру хьана, чӀирчӀир акъатдайла, сагъар хъийиз куьмекда
* ратарал таб акьалтай вахтара (спазм) таб алудиз, хъсандиз нефес къачуниз куьмекда
* рикӀин кӀвалах гуьнгуьна хутада,
* кьилин мефтӀедиз физвай дамар гьяркьуь ийида
* регенерацидин, яни арадал къвезвай, артух жезвай азардиз кьецӀ гуда.

ЧӀутрацуькверикай гьазурзавай дарманрихъ ихьтин хъсан патар ава:
* абуру дакӀвазвай чкайриз акси таъсир гуниз,
* тӀазвай чкайрин тӀарвал квадаруниз,
* туькьуьл авай киседа туькьуьл акъудуниз,
* хуралай балгъан регьятдиз алатуниз,
* хер хьанвай чкадай иви атун акъвазаруниз куьмекда,
* къен ракъурдай дарман язни ишлемишзава,
* беденда гьекь гужлуз акъатуниз,
* агъургъан арадал татун патал,
* бедендик фул акатдайла, зурзун акатдайла,
* бязи органрал таб акьалтдайла, ам алудиз куьмекда,
* секинардай таъсирни ийида.

ЧӀутрацуькверикай ийизвай дарманри ихьтин азарризни куьмек гуда:
* хуквадинни ратарин кӀвалах зайиф хьайила
* чӀулав лекьин кӀвалахни туькьуьл авай киседин кӀвалах къайдадикай хкатайла
* дуркӀунрин азар
* нервияр чӀур хьайила,
* кпулдин азар галукьайла,
* бязи чкаяр дакӀурла,
* хамунин азарар арадал атайла,
* нефес чӀугвадай органар азарлу хьайила,
* бубасилдин (кесмедин) азар арадал атайла,
* туьтер тӀадай хума (ангина) галукьайла,
* дуьз рад азарлу хьайила ва икӀ мад.

### [[Косметология]]да
ЧӀутрацуьквер гегьеншдиз косметологияда кардик кутазва. Абурукай дарманар квай ятар, дармандин цяй кьежирай ппекер (примочкаяр), беден, чин гуьрчегарун патал мацар, косметикадин мурк, хъуьтуьл, цӀалцӀам хьун патан чиниз, гъилериз ядай мацар, чӀарарин ранг къизилдинди, хам назикди хьун патал кремар гьазурзава.

## Эдебият
*Лукьман Асланов "Дарманар квай набататрин сирер"

## Баянар

## ЭлячӀунар
Верем

**Туберкулёз**, **верем** (-ай — «матӀ, жизви дакӀур чка») — дуьньяда гегьенш чканвай инсандинни гьайванрин, жуьреба-жуьре микобактерийри (къайда яз, *[[Mycobacterium tuberculosis]]* (Кохдин тӀвал'') арадал гъизвай инфекциядин азар.  Адет яз туберкулёзди жигердив галукьзава, кьериз-цӀаруз маса органардивни системайрив галукьзава.

## Эдебият

## Баянар

## ЭлячӀунар
Queen

**Queen** — британ рок-кӀеретӀ Лондон шегьердай, 1970-й йисуз кӀватӀ хьайи: Брайан Мэй, Роджер Тэйлор, Фредди Меркьюри, Джон Дикон.

## Дискография
* Queen (1973)
* Queen II (1974)
* Sheer Heart Attack (1974)
* A Night at the Opera (1975)
* A Day at the Races (1976)
* News of the World (1977)
* Jazz (1978)
* The Game (1980)
* Flash Gordon (1980)
* Hot Space (1982)
* The Works (1984)
* A Kind of Magic (1986)
* The Miracle (1989)
* Innuendo (1991)
* Made in Heaven (1995)

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Пи (число)

\pi~ (**«пи»** хьиз лугьуда) — элкъвей цӀарцӀин яргъивалин адан диаметрдиз гекъигун къалурзавай математикадин константа я. Грек алфавитдин «пи» гьарфуналди лишан жезва. ЦӀуру (куьгьне) тӀвар — **лудольфдин число** я.

## <math>\pi</math> числодин формулаяр
\pi числодин пара формулаяр малум я :

* Франсуа Виетан формула:
:: \frac2\pi=
\frac{\sqrt{2}}2\cdot
\frac{\sqrt{2+\sqrt2}}2\cdot
\frac{\sqrt{2+\sqrt{2+\sqrt2}}}2 \cdot \ldots
* Валлисан формула:
:: \frac{2}{1} \cdot \frac{2}{3} \cdot \frac{4}{3} \cdot \frac{4}{5} \cdot \frac{6}{5} \cdot \frac{6}{7} \cdot \frac{8}{7} \cdot \frac{8}{9} \cdots = \frac{\pi}{2}
* Лейбницан жерге:
:: \frac{1}{1} - \frac{1}{3} + \frac{1}{5} - \frac{1}{7} + \frac{1}{9} - \cdots = \frac{\pi}{4}
* Маса жергер:
:: \begin{align}
\pi &= \tfrac12\sum_{k=0}^{\infty}\tfrac1{16^k}\left(\tfrac8{8k+2} + \tfrac4{8k+3} + \tfrac4{8k+4} - \tfrac1{8k+7}\right)
 \\ &= \tfrac14\sum_{k=0}^{\infty}\tfrac1{16^k}\left(\tfrac8{8k+1} + \tfrac8{8k+2} + \tfrac4{8k+3} - \tfrac2{8k+5} - \tfrac2{8k+6} - \tfrac1{8k+7}\right)
 \\ &= \;\;\sum_{k=0}^{\infty}\tfrac{(-1)^k}{4^k}\left(\tfrac2{4k+1} + \tfrac2{4k+2} + \tfrac1{4k+3}\right)
\end{align}

::  \pi=2 \sqrt{3} \sum \limits_{k=0}^{\infty}\frac{(-1)^k}{\, 3^k \, (2k+1)}
* Кратный жергер :
:: \pi=8\sum\limits_{k=1}^{\infty}\sum\limits_{m=1}^{\infty}\frac{1}{(4m-2)^{2k}}=4\sum\limits_{k=1}^{\infty}\sum\limits_{m=1}^{\infty}\frac{m^2-k^2}{(m^2+k^2)^2}=\sqrt[4\,\,]{360 \sum \limits_{k=1}^{\infty}\sum \limits_{m=1}^k\frac{1}{m(k+1)^3}}
* Сергьятар:
:: \pi=\lim \limits_{m\rightarrow \infty }{\frac { (m!)^{4}\,{2}^{4m}}{\left[ (2m )! \right] ^{2}\,m}}
:: \pi= \sqrt{\frac{6}{\lim \limits_{n\to\infty}\prod \limits_{k=1 \atop p_k \in \mathbf{P}}^{n}\,\left ( 1-\frac{1}{p_{k}^2}\right ) }}\quad \to   инал  p_k \, -  гьакӀан числояр я

* Эйлердин барабарвал:
:: e^{i \pi} + 1 = 0\;
* Константрин арада авай маса алакъаяр:
:: \frac{\pi}{e}=2 \prod \limits_{k=1}^{\infty}\left (\frac{2k+1}{2k-1} \right )^{2k-1} \left (\frac{k}{k+1} \right )^{2k} 
:: \pi \cdot e = 6 \prod \limits_{k=1}^{\infty}\left ( \frac{2k+3}{2k+1}\right )^{2k+1} \left (\frac{k}{k+1} \right )^{2k}
* «Пуассонан интеграл» ва я "Гауссан интеграл "
:: \int\limits_{-\infty}^{+\infty}\ e^{-x^2}{dx} = \sqrt{\pi}
* Интегралдин синус:
:: \int\limits_{-\infty }^{+\infty }{\frac{\sin x}{x}dx}=\pi 
* Дилогарифм куьмекдалди къалурун:
:: \pi=\sqrt{6\ln^2 2+12\ \operatorname{Li}_2\left(\frac{1}{2}\right)}

## Эдебият

## Баянар

## ЭлячӀунар
Бактерияр

**Бакте́рияр** (*эубактерияр* (*Eubacteria*),  — тӀвал) — прокариотдин хвехавачир микроорганизмрин, фад-фад саклеткадин, домен (виниалем) я. Къедалди тахминан цӀуд агъзур кьван бактерийрин жуьрейрин тегьерар кхьенва ва фикирзава хьи, абурун кьадар са миллиондилайни гзаф я.
Бактерияр микробиологиядин пай тир — бактериологияди чирзава.

## Къен
Бактерийрин чӀехи пай  (актиномицетарни гъалан цианобактерияр къецяй) сакьефесдинбур я. Къефесрин формадай килигна абур элкъвейбур ава (коккар), лашхьтинбур (бациллаяр, клостридияр, тапунмонадаяр), хархазавайбур (вибрионар, спириллаяр, спирохетар), кьеривал — гъетерхьтинбур, тетраэдрхьтинбур, кубхьтинбур, C- дахьайтӀа O-хьтинбур. Формадиз ихьтин крар аслу я: вини патл ккун, узудай мумкинвал авай, хийир авай зтӀар недай.

## Бактериярни инсан
Агъзур йисарадди инсанди некин цуру бактерияр ниси авун патал ишлемишзавай, йогурт, къатух, уксусни маса зтӀар.
Исятда саягъар туькӀуьрнава, фитопатогенвилин бактерияр зерел тушир гербицидар хьиз ишлемишдай, энтомопатогенвилинбур — инсектицидрин чкадал. Виридалайни пара ишлемишзавайди Bacillus thuringiensis я, токсинар акъудзавай (Cry-токсинар). Бактерийрин инсектицидрилай къецяй, хуьруьн майишатда бактерийрин удобрениярни кардик кутазва.
Инсанриз азарар гъизвай бактерияр бактериологивилин яракьар хьиз ишлемишзава; гьадалай къецяй, ахьтин яракьар хьиз бактерийрин токсинарни ишлемишзавайди.

## Эдебият

## Баянар

## ЭлячӀунар
*
Топология

**Тополо́гия** (-ай — чка ва  — гаф, чирвал) — лап умуми тегьерда арадатӀайвилин гьал чирзавай математикадин пай я, месела, ара датӀай деформацийрин нетижада дегиш тежезвай генгвилин кьетӀенвилер, мисал яз, гилигун жезвайвал, ориентация жезвайвал.
Геометриядикай тафаватлу яз, топологияда объектрин метрик кьетӀенвилериз фикир гузвач (мисал яз, кьве точкайрин арада авай яргъавал).
Мисал яз, топологиядин фикирдалди, кружка ва бублик (тамам торий) тафават авачирбур я.

Топологиядин лап еке метлеб авай фикирар гомеоморфизм ва гомотопия я.
Кубутдиз лагьайтӀа, ибур атӀунар ва кукӀурунар авачиз кьиле физвай деформацийрин жуьреяр я.

## Топологиядин паяр
* Умуми топология
* Алгебрадин топология
* Дифференциал топология
* Гьисабдай топология

## Эдебият

## Баянар

## ЭлячӀунар
* «Алгебраические многообразия и топология» пай физико-математической библиотеки EqWorld — «Мир математических уравнений» сайтада 
* Топология, видео
* Топология как геометрия XX века // Лекция математика Сергея Ландо в проекте ПостНаука (13.04.2013)
Аристотель

**Аристо́тель** (; чи э. в. 384, Стагир — 2 октябрь чи э. в. 322, Халкида, Эвбея остров) — дегьчӀаван Грециядин философ. Платондин тербия къачурди я. чи э. в. 343 йисалай — Македониядин Искендеран тербия гудай кас я. 335/4 й. чи э. в. Ликейдин бине кутунай ( Лицей, ва я перипатетик мектеб). Классик девирдин натуралист я. ДегьчӀаван виридалайни нуфуз авай диалектикрикай я; формал логикадин бине кутур кас. И чӀавалди философиядин лексиконда ва илимдин фикир авунин стильда кардик кутазвай фикиррин аппаратдин бине кутунай.

## Уьмуьрдикай
Аристотель Стагирда дидедиз хьанвайди я, грекрин колонида, Халкидикада авай, Афон сувалай мукьвуг гвайЮ 384 й. ч.э.в. Аристотелян дахдин тӀвар Никомах тир, ам Македониядин пачагь III Аминтадин духтур тир. 369 йиса ч.э.в. Аристотельдин дах-диде рекьизва. 347 й. ч.э.в. Аристотельди вичиз Пифиада гъана, Троадада авай Ассосан тиран Гермиян кьабулнавай руш.

## Эдебият

## Баянар

## ЭлячӀунар
Мустафа Камал Ататуьрк

**Мустафа́ Кама́л Ататуьрк**; *Гази Мустафа Камал-паша* (;  — ) — осман ва туьрк реформатор, сиясатчи, гьукуматдин кар ийизвайди ва кьушундин кьил; Туьркиядин Республикадин халкьдин партиядин бине кутур касни садлагьай лидер; Туьркиядин Республикадин садлагьай президент, алайчӀаван туьрк гьукуматдин бине кутур кас. Тарихда виридалайни хъсан чирнавай 100 ксарин сиягьдиз гьатзава.

## Баянар

## ЭлячӀунар
*
Шегьер

**Шегьер** — агьалияр хуьруьн майишатрик квачир, дахьайтӀа тӀимил квай, инсанар яшамиш жезвай чка. Шегьердихъ вичин лишанар ава, ам хуьруькай хкуддай. Тарихдай килигайла, шегьердин агьалийри гьамиша товарар акъудзавай, зтӀар расзавай. Инсанар яшамиш жезвай чка шегьеррин цӀарцӀа авайвилиз къанунралди къуват гузвайди я.

## ГьакӀни мад килиг
* Хуьр

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* Вагин В. Шегьердин cоциология 
* Э.Гидденс. Гилан вахтунин урбанизм  
* ООН-дин шегьердин доклад
Хуьр

**Хуьр** — администрациядин тек.

## ГьакӀни килиг
* Шегьер

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* Историко-культурное наследие как фактор возрождения сельской местности России  — к.г.н. Р. В. Моськин, 2007. 
* Социально-экономические проблемы российского села — д.э.н., проф. Р. Х. Адуков, 1999.
Германиядин империя

**Германиядин империя** ( — Дойчес Райх, Дойчес Кайзеррайх) — 1871—1918 йисара Кьулан Европада авай гьукумат. Кьилин шегьер Берлин тир. Гьукумдарзавай династи Гьогьенцоллернар тир.

ГьакӀни и гьукуматдиз Кьведлагьай Райх лугьуда. 1871 йисуз Пруссиядини маса герман гьукуматри Франциядин винелай гъалибвал кьурла, Пруссиядин канцлер Бисмаркдини кёниг III Вильгьельма Германиядин империя туькӀуьрна. 1918 йисуз, Ноябрьдин инкъилаб хьайила гьукуматда монархияр аватна Германиядин империядикай республика хьана.

## Вилаятар
Германиядин империя федератив монархия тир. Ада са шумуд монархиядин гьукуматар кӀватӀна туькӀуьр хьанвайди я. Гьабурун арада:

**Кёниграйхар**
* Пруссия
* Бавария
* Саксония
* Вюртемберг

**Ганзавилин шегьерар**
* Гамбург
* Любек
* Бремен

**ЧӀехи герцогвилер**
* Баден
* Гьессенни Рейн
* Мекленбург-Шверин
* Мекленбург-Стрелиц
* Ольденбург
* Саксен-Веймар-Айзенах (ЧӀехи Герцогвал Саксония 1877 й.)

**Герцогвилер**
* Ангьальт

**Империядин чил**
* Эльзас-Лотарингия

## Армия

## Баянар

## ЭлячӀунар
Коммунизм

**Коммуни́зм** (-ай — «умуми») — марксизмда тамам барабарвиле, гьасилдай алатриз жемятдин мал-мулкина бине къачур гипотетик жемятдинни-экономикадин туькӀуьрун..

XIX виш ийсай къулухъ термин фад-фад гьасилдай алатриз жемятдин мал-мулкина бине къачур, марксистрин теоретик кӀвалахра прогноз хьанвай жемятдинни-экономикадин формация лишан авун паталди кардик кутазва.

## Коммунизмдин тарихдин формаяр
* Примитив коммунизм
* Утопик коммунизм
* Дяведин коммунизм
* Еврокоммунизм
* Анархиядин коммунизм
* Чапла коммунизм

## Эдебият

## Баянар

## ЭлячӀунар
Терек вацӀ

**Терек** ( *Тэрги*, , , , , ) — Кеферпатан Къавкъазда авай вацӀ. Кьве уьлкведин, Гуржистандин ва Урусат Федерациядин чилерайтӀуз авахьзава. Урусатда и вацӀ ругуд субъектрин чилерайтӀуз физва. Къавкъаздин вацӀарикай виридалайни яргъибурукай сад я.

## ТӀварцӀикай
Э. М. Мусаеван фикирдив кьурвал, Терек гаф туьрк чӀалан гидроним я ва «къавах» (тарцин) мана гузва. ВацӀун тамам тӀвар *Терексу* я, яни «Къавахрин вацӀ». Идалайни гъейри, А. В. Суперанскаяди ихьтин гиман авунай: Терек гафуни дегь чӀаван хунн-булгар чӀалал *вацӀ* мана гузва. Алимди фичин гиман и регионда гзаф мукьвал-мукьвал гьалтзавай *терек* гидроним галай вацӀарив (Ак-Терек, Кара-Терек, Уч-Терек, Иш-Терек ва мсб.) тестикьарзава. 

Дегь гуржи гъиливкхьинра и вацӀун тӀвар *Ломеки* хьиз гьалтзава. Чечен-ингуш чӀаларал *Ломеки* «сувун ятар» лагьай чӀал я . 

## География
Терек вацӀу вичин кьил Къавкъаздин ЧӀехи цӀиргъинилай, Трус кӀама авай 2 713 метр кьакьан Зилга-Хох муркӀадилай къачузава. ВацӀун яргъивал 623 км я, бассейндин гьяркьуьвал 43 200 км².

## Гидрология
ВацӀуз къвезвай ятарин тахминан 70 % гатфаринни-гатун бередал къвезва. Терек вацӀу вичин тӀишиз гъизвай ятарин йисан юкьван кьадар 11 куб/км я. Абурукай 4 куб/км дугунриз ва маса крариз харж жезва. Гьуьлуьв тахминан 6 куб/км агакьзава. Цин рагъулвал 400—500 г/м³ я (Волга вацӀалай кьведра гзаф я). Са сан къене Терек вацӀу 9 – 26 миллион тон накьв акъудзава.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* ''Терек'' в «Словаре современных географических названий»
Терек (манаяр)

**Терек** (куьгьне урус *Терка/Терки*) — дегь замандин гидроним ва топоним я.

* **[[Терек]]** вацӀ — Кеферпатан Кавказда авай вацӀ.
* Терек — Къабарда-Балкъардин Терский районда авай шегьер (Урусат).
* Терек — Ставрополь крайдин Будённовск районда авай посёлка (Урусат).
* Терек (Терский шегьер) — XVI—XVIII виш йисан Кеферпатан Кавказда авай шегьер Терка/Теркидин тӀвар.
* «'''Терек'''» — Грозныйдин футболдин клуб.
* «Терек» газет (са кьадар вахтунилай «*Яру Терек*») — XX виш йисан Кеферпатан Кавказда авай газет.
Муниципал район

**Муниципа́л райо́н** — Урусатда авай администрациядин тек.

## ЭлячӀунар
* Федеральный закон от 6 октября 2003 г. № 131-ФЗ «Об общих принципах организации местного самоуправления в Российской Федерации»
Атлантик океан

**Атлантик океан** — чӀехивиляй пудлагьай, Лас океандин гуьгъуьна авай, океан я. Кефер пата ам Канададинни Скандинавиядин арада ава. РагъэкъечӀдай пата адахъ Европани Африка гала. Кьибле пата ам Антарктидадихъ гала. РагъакӀидай пата ам Америкадихъ гала. Океандин гьяркьуьвал 91,6 млн км² я. Гьабурукай кьудан са пай континентрин къеневай гьуьлерал жезва. Екевал 329,7 млн км³ я, ам лагьай чӀал я, Атлантик океанда дуьньядин ятарин 25 % ава. Кьулан деринвал — 3736 м я, виридалайни пара — 8742 м (жёлоб Пуэрто-Рико). Йисан кьулан уькӀуьвал 35 ‰ я.

## Гьяркьуь малумат
Атлантик океан дуьньяда авайбурукай чӀехивиляй кьведлагьайди я. Адан гьяркьуьвал 91,66 миллион км² я, ятарин екевал — 329,66 миллион км³. Ам субарктик чкайрилай Антарктидадалди къвезва.

## Гьуьлерни заливар
Атлантик океандин гьуьлерин, заливринни проливрин гьяркьуьвал 14,69 миллион км² я (16 % вири океандикай), екевал 29,47 миллион км³ (8,9 %). Виридалайни тӀвар-ван авай гьуьлер: Ирланд гьуьл, Кеферпатан гьуьл, Балтик гьуьл, Чилеринарадин гьуьл (Альборан гьуьл, Балеар гьуьл, Лигури гьуьл, Тиррен гьуьл, Адриатик гьуьл, Иони гьуьл, Эгей гьуьл), Мармар гьуьл, ЧӀулав гьуьл, Азов гьуьл, Рисер-Ларсенан гьуьл, Лазареван гьуьл, Уэдделлан гьуьл, Скошан гьуьл (эхиримжи кьул гьуьл гагь Кьибле патан океандик кутазва), Кариб гьуьл, Саргассан гьуьл, Лабрадор гьуьл.

## Европавийри Атлантик океан чир авурвал
Географиядин чӀехи ахъайунар эгечӀдалди пара чӀав амаз, Атлантик океандин ятарай тӀуз пара корабляр физавай. 4000 йис чи эрадилай вилик  Финикиядин халкьари Чилинйукьван гьуьлуьн островрин агьалийрихъ галаз алвер тухузавай. Ахпа, VI вишйисалай чи эрадилай вилик эгечӀна финикивийри, грекрин тариххъан Геродотди лугьузавайвал Африкадихъ элкъвена рехъ кьуна физавай. Гибралтар проливдай экъечӀиз, Пиреней зуростровдихъ фена Британиядин островриг агакьзавай. VI вишйисал чи эрадилай вилик Дегь Греция, а чӀавун гьисабунра лап чӀехи масагунрин флот аваз, Англиядинни Скандинавиядин къуртарихъ физавай, Балтик гьуьлуьзни Африкадин рагъакӀидай патан къуртариг агакьзавай. X-XI вишйисара Атлантик океандин кефер пата викингри пара сирнаварзавай. Христофор Колумбдилай вилик авай алимри лугьузавайвал, скандинаврин викингар сифтебур тир, Океандин рагъэкъечӀдай патай рагъакӀидай патаз фена Америка агакь авур (абуру а чилиз Винланд лугьузавай), Гренландияни Лабрадор ахъай авур.
XV вишйиса испанринни португалрин гьуьлсирнавхъанари Индиядихъни Китайдихъ къекъвез лап яргъайриз фена. 1488 йиса португалрин Бартоломеу Диашан экспедицияди Хъсан Мураддин кърех агакьна Африка кьибле патай элкъвена фена.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
*
UTC+4

**UTC+4** — Сятдин чӀул я.

## Йисан къене кьиляй кьилиз ишлемишзавайбур

* Урусат
* Армения
* Азербайжан
** Суван Къарабагъдин Республика
* Гуржистан
** Садхьанвай Арабрин Эмиратар
* Оман
* Сейшелар
* Маврикий
* Реюньон (Франция)
Ингушетия

**Ингушетия** (инг. *ГӀалгӀай Мохк*) — Кефер патан Кавказдавай, Урусатдик квай республика я. Кьилин шегьер Магас я.

## Административ паюн
Республикадик пуд район ква:
* Джейрах район
* Малгъобек район
* Назран район
* Сунжа район

Мадни гьабурук квачир шегьерар:
* Магас
* Назран
* Къарабулах
* Малгъобек

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* Ингушетиятин официал гьукуматдин сайт
КуртӀухъан

**КуртӀухъан** — калин, дахьайтӀа гьерен, гьакӀни маса гьайванрин хамар хтуна къуру авурла гьадал кӀвалах эгечӀзавай кас я. Ада алуднавай хам къуьтуьл ийизавайди я. Виликран чӀавара лезгийрихъ гьар еке хуьре куртӀухъанар авай тир. ГьакӀни фидай куртӀухъанар авай, геж зулузни хъуьтӀуьз абур са хуьряй экъечна маса хуьрериз фидай, чпин зегьмет халкьариз теклифариз.

Рекъиз фидайла абуру чпихъ галаз алатар къачузвай, пекер цудайлани хамарихъ галаз кӀвалахдайла кардик кутадай. ГьакӀни абуру итимрин, папаринни аялрин каваларни кӀуртар, бапӀахарни маса парталар цузавай. XX вишйисан кьиле гатуз куртӀухъанари кӀурт цун патал са пут тварар, дахьайтӀа са манатни зур пул къачузавай. Лезгийрин арада **куртӀухъанвал** кьилди итимрин пеше тир.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Рутулви куртӀухъан алай видео (урус чӀалал)
Психология

**Психология** (от  — «руьгь»;  — «чирвал») — инсандини амай чан квай гьайванри чпи чеб тухузвай гьал чирзавай алим я, гьакӀни инсанрин кӀеретӀрин гьалдиз баян гузвай.

## Тарих
Урус алим-психолог С. Л. Рубинштейна 1940 йисан гьалдизпсихологиядиз тарихдин патай къимет ганвай. «Психология пара чӀехини пара жегьил илим я, адахъ 1000 йисан тарих ава, ятӀани ам вири виликан чӀавара ава. Вич вичиз яшамишзавай илим хьиз адан тарихди цӀутӀар йисар гьисабзава, ятӀани адан рекъин чӀехи пай фидософияди кьазва, гьавиляй лагьайтӀа жеда, философия гьикьван аватӀа — гьакьван психологияни ава».

### Антик бере
Фадлай авай антик чӀаван кхьидайбуру инсандин руьгьуьнизни акьулдиз пара чка гузвай чпин фикирра. Исятдан чӀавалди дегь чӀван кхьидайбуру кхьейи зтӀарикай гьелени къимет авайди кьилди са Гиппократан фикир я Темпераментрикай. ГьакӀни Платонан фикирри еке таъсир гана психологиядиз. Маса илимарни хьиз, психологиядин чӀехи буба Аристотель я лагьайтӀа жеда.

### Кьуланйисарин бере
Кьуланйисарин кӀвалахар психологиядикай, Европада чӀехи пай диндинни акьулдин суалриз таликь тир. Еке таъсир и патай хашперес философри гана, Фома Аквавидилай эгечӀна, гьакӀни Аристотелян фикирарни къачунвай. РагъэкъечӀдай патан алимрикай психологиядикай пара фикирар авайди Ибн Сина (Авиценна) тир.

### ЦӀийи чӀав
1590 йиса Рудольф Гоклениуса сифте сеферда «психология» гаф ишлемишна, руьгьукай илимдиз тӀвар гудайла. Адан сачӀаванди Оттон Касман сифте кас тир, а гаф къенин гъавурда ишлемишнавай.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* Психологиядин гафарган
ЦӀай (азар)

**Маляри́я** (Кьуланйисара  — «пис гьава», виликра «уьрен азар» лугьузвай) — трансмиссиввилин инфекциядин азаррин кӀватӀал, Anopheles (маляриядин ветӀер) ветӀри инсандиз кьас гана ракъурзавай. Малярий кткайла инсандал зурз акъалтда, спленомегалия, (селезёнкадин екевал чӀехи хьун), гепатомегалия (лекь чӀехи хьун), анемия жеда. Вични къвез-къвез ахлатдай азар туш. Азар хкажзавайди паразит я, Plasmodium несилдай(80—90 % — Plasmodium falciparumди ийизавайди я).

Гьар йисуз 350—500 миллион сефер инсанри малярия кьазва, гьабурукай 1,3—3 миллион кьиникьал куьтягь жезва. 85—90 % крара азар Сахарадилай кьибле патахъ галай Африкада кьазвайди я. Чебни чӀехи пай жедай крара азар кьазвайбур 5 йисахъ агалкь тавунвай аялар я. Алимри гьисабзвай саягъ, къведай къад йисан къене кьиникьвал кьве сеферда чӀехи жеда. 

## Тарих
Са фикир ава, инсанрихъ малярия азар аваз 50 000 йисалай пара яз. Малярия акъатнавай чка, алимри гьисабзавай саягъ, РагъакӀидайни Юкьван Африка я. Молекулайринни-генетиквилин малуматди лугьузва, плазмодийдин паразитвилелай вилик гвай ата-буба вичиз кӀани саягъ юзазвай гьакӀанди тир, фотосинтез авай, цин хевквачирбурун ратара яшамиш жедай. ГьакӀни адавай Diptera несилдин 150—200 миллион йис кьулухъ туькӀуьр хьайи сифте иви жутӀадай гьашаратра яшамиш жедай, фад кьве иеси жедай мумкинвал къазанмиш ийиз.

## Баянар

## ЭлячӀунар
*
Танк

**Танк** — кьеркьинин женгзавай маншин, квакунин фидайбур гвай, адан чӀехи яракь туп я. Фадлай, танкар ахъай авур чӀавуз, абурун чӀехи женгинин яракь пулемёт тир. Дуьньядин кьведлагьай дяведилай гуьгъуьна танкрал ракетаяр эцигиз кӀан хьанай. Тарихдиз цӀай ягъадай танкарни чида.

## Гафунин дибер
«Танк» гаф англи чӀалан tank гафунихъай («бак» дахьайтӀ «цистерна») къвезвайди я. Гафунин диб ихьтинди я: сифте танкар фронтдал ракъурдайла британрин контрразведкади хабар гана, Урусатдин регьбервили Англияда цӀийи цистернаяр тапшуругъна. Абурал гьич кхьинни авунвай урус чӀалал «Мугъаят хьухь. Петроград» («Осторожно. Петроград»). ГьакӀа хьана тӀвар амукьна. Урусатда сифте танкариз «лохань» лугьузвай.

## Танкар акъатайвал
Танкар Дуьньядин сифте дяведин чӀавуз акъуднвайди я. 1915 йисуз дяведин фронтрал акъвазнавай женгер жез хьана, кьве армия сад садаз килигиз, чпи кьунвай чилел алаз са шумуд варцар тухузавай. Гьа чӀавуз са яракь герек хьана, чилин эгъвенвай сенгерин винелай физ душман кӀукӀвар жедай. Адалай вилик вирида душман алай чкадиз гьахьун патал артиллериядал инсанар кӀукӀварзавай, ахпа солдатар вилик ракъурзавай. Гугъуьна кьушунхъанариз акуна, солдатар фронтдилай элячӀна вилик фидайла, абурун вилик гавй чил вири патари кьунвайди тир, мадни вири патарихъай абурал душманрин цӀай къвазвай. Ихьтин четинвилериз гьатна фикирайла танк туькӀуьрун кьилиз атана.

## КӀвалахарзвай саягъ
Танкривай пара гьар жуьредин кӀвалахар кьилиз акъуд жеда, ятӀани абурун сифте бурж солдатриз куьмек гун я, танкриз акси кӀвалахарни экъечӀунар вилик тухун. Эхирмижи кӀвалахди виридалайни пара хийир гъизвайди я. Танкрин кӀеретӀар душмандин жуванхуьн чӀурнавай чкадиз гьахьзавайди я. Ахпа душмандин чил кьаз вилик физвайди я, душманрин зтӀар кӀукӀвариз.

## Баянар

## ЭлячӀунар
I Елизавета

**I Елизаве́та** ( — ) — Англиядинни Ирландиядин королева (17 ноябрдилай 1558), Тюдор династиядин эхиримжи пачагь. Англиядин корол VIII Генрихдан гъвечӀи руш, Анна Болейн папалай хьанвайди я.

Елизавета гьукуматдин кьиле авай чӀавуз «Англиядин къизилдин чӀав» лугьузава, культура вилик фейивиляйни (адан чӀавуз авай чӀехи ксар культурадин рекъяй: Шекспир, Марлоу, Бэконни масадбур), гьакӀни Англия дуьньяда гьукуматрин арада пара къуват хьайивили (Гатунтежедай Армада ягъайвили, Дрейк, Рейли, Ост-Индиядин компания).

## Уьмуьр
1558 йисуз Елизаветадикай Англиядин пачагь хьана. А чӀавуз адан 25 йис тир. 1559 йисан 25 январдиз Елизаветадин чӀавуз хьайи сифте Парламент эгечӀна. Гьукуматдин кьилиз атайла, ам сад лагьана четинвилерал гьалтна. Англия, Европадин пара гьукуматар хьиз, католикринни протестантрал пай хьанвай. ВИчи кьабулнавай «Савилин актдалди» ада виридаз къалурна, вичи гьукумат Реформациядин рекъяй мадни вилик тухудайди. ЯтӀани Англияда католикриз чпин диндихъ агъаз ихтияр амай. Диндин эхвал гайивиляй Англияда дявеяр хьаначир диндин рекъяй авай аксивилерал хьайи, Европадин пара пай гьукуматри хьайи саягъ.

## I Елизаветани Урусат
Елизаветадин Англиядинни Урусатдин алакъадикай кьве аспектрай хабар ава: Москвадин компаниядин крарайни Елизаветадинни IV Иванан кхьинрихъай.

«Muscovy Trading Company» («Москвадин масагунрин компания») гьич 1551 ийсуз туькӀуьрнавай, VI Эдуардан девирда. Ахпа виниз хкаж жез и компанияди кьилди Елизаветадин девирдиз эгечӀна. «Muscovy Trading Company»-дин масагунрин кӀвалахри кьве гьукуматрин арада авай гьалара чӀехи чка кьазвай. Цардинни королевадин дипломативилин алакъа мукьвал-мукьвал Москвадин компанияди тухузвай, вичихъни адахъ ахпа векилвилин кӀвал хьана Москвада.

## Баянар

## ЭлячӀунар
*
Пепеяр

**Пепеяр** — () — кьулан тар авачир кӀвачер пайнавай гьайванрин класс я. Вирибуру кьабулнавай классификациядай килигайла, паракӀвачеринбурухъ галаз трахейнефескъачудайбурук квайбур я. Пепейрин беден хитиндин кутикуладикай туькӀуьр хьанвайди я, экзоскелет ийизавай. Пепеяр пуд чкадал пай жезва: кьил, гардан, руфун. Пепейрин пара кӀватӀалра кьведлагьайни пудлагьай паяри гарданда луварин кьве пара тухузва. КӀвачер пуд пара ава, гардандин пайдик кваз. Пепейрин бедендин екевал 0,2 ммдилай 30 смдалдини пара.

## Ванер
Пепейри чеб чпихъ галаз рахун патал гьар жуьре ванер акъудзава. Ванер паталди эркекни диши пепеяр чаб чпел гьалтзава. Маса гьайванрихъ галаз гьалтайла ванери куьруь кӀвалах ийизава — кичӀ кутун, месала.

## Баянар

## ЭлячӀунар
*
Новоукраинка

**Новоукраинка** (укр. Новоукраїнка) – Украинадин Кировоград областда авай райондин метлеб авай шегьер, Новоукраинка райондин администрациядин юкь я. 
1770 йисуз диб эцигнавайди я. Сифтедай шегьердин тӀвар Павлово тир, 1813 йисуз адаз Павловск тӀвар ягънава, 1902 йисуз - Новоукрайинка. 1938 йисуз шегьердин статус къачуна.

## Геограия
Новоукраинка шегьер Чорный Ташлык вацӀуз Гьрузькани Помична вацӀар акахьзавай чкада ава.

## Агьалияр
Шегьерда 17945 кас яшамиш жезва (2012 йис). Агьайлирин кьадардиз гьалтайла Новоукрайинка Кировоград областда авай шегьеррикай вадлагьайди я.
Шегьердин майдан – 2060 га. Абурукай 319 га – завутрини фабрикайри кьунва, 837 га – дараматрини кӀвалери кьунва.
Областдин юкьал къведалди яргъалвал: физикадин – 67 км, цӀийи автомобилрин рекьелди – 65 км, цӀуру автомобилрин рекьелди – 75 км, ракьунрекьелди – 53 км я.

## Чирвилер
Шегьерда 5 умуми чирвал гудай мектеб, 1 гимназия, 1 лирлидин мектеб, 1 пешекарвилин мектеб (училище), гьакӀни 3 мектебдин вилик квай кӀелдай чка ава.

## КӀвалеринни коммунал хел
Новоукраинкада коммунал игьтияжар 2 кӀвалеринни коммунальный идаради вугузава. Абуру шегьердин 1843 квартира кирида кьазвай касдизни «Водокомунгосп» коммунал идарадиз игьтияжриз къуллугъ ийизава. И идарайри зирбилар акъудунин игьтияжар вугузава, шегьер цивди таъминарзава, канализациядин чилериз игьтияжриз къуллугъ ийизава, шегьер хъсанарзава.

## Массайрин алакъадин такьатар
Новоукраинка районда 3 массайрин алакъадин такьат кӀвалахзава:
•	«Новоукрайинськи новыны» тӀвар алай газет
•	«104,8 FM» тӀвар алай радио
•	«Новоукрайинська правда» тӀвар алай газет.

## Мединият
Гьукуматдин сиягьдик 3 шегьердин медениятдин кӀвал, 2 ктаб-кӀвални 3 музей акатзава. Клубдин идарайра 24 художестводин самодеятельностдин кӀеретӀ кӀвалахзава, абурукай 3 – гьевескардинбур я.

## ТӀвар-ван авай ксар
Шегьерда хьанвайбур:
* Божэнко, Афанасий Ивановыч – СССГ-дин дяведин кардал алахъазвайди, полковник (1943 йис);
* Олэйнык, Юлия Павливна (02.05.1986) — манияр ягъизвайди. Манидай лугьунин артистка.
* Сэргьийэнко, Райиса Мыхайливна (1925 −1987) – операдин манияр ягъизвайди. СССГ-дин халкьдин артистка (1973 йис).
* Гьиталов, Олэксандр Васылоьвыч (1915—1994) – кьведра Социализмдин зегьметдин игит (1948, 1958 йисар).
* Васьков Валэрий Васыльоьвыч (1947 йисан 27 кьамугдиз хьайиди) — україин кьуьлерхъан, кьуьлер эцигзавайдни шикилар чӀугвазвайди. УССР-дин медениятдин лайихвилер авай кӀвалаххъан (1979 йис).

## Гьукумат
Вичин идарадин орган – Новоукрайинка шегьердин совет (алай чка: 27100, г. Новоукраинка, ул. Воровского, 70).

## Баянар

## ЭлячӀунар
Тарих

**Тарих** ( — *жузун, къекъуьна чирун*) — алатай чӀава инсан (адан крар, гьал, дуьньядин кьатӀунар, социал алакъаярни тешкилатар ва икӀ мад) чирзавай чирвилерин област ва гьакӀни гуманитар илим я.

ГуьтӀуь манада тарих — вакъиайрин галай-галайвал, тарихдин процесс, тегьерар кхьенвай фактрин объективвал тайин авун ва вакъиайрин себебрикай нетежаяр хкудун патал алатай девирдиз талукь жуьреба-жуьре чешмеяр чирзавай илим я.

## Тарихдин дисциплинаяр
* Археография
* Археология
* Архиварчирвал
* Архонтология
* Бонистика
* Вексиллология (тӀаратӀарчирвал)
* Генеалогия
* Генетик генеалогия
* Геральдика (гербарчирвал)
* Дипломатика
* Документарчирвал
* Тарихдин география
* Тарихдин демография
* Тарихдин информатика
* Тарихдин метрология
* Чешмеярчирвал
* Кодикология
* Нумизматика
* Ономастика
* Палеография
* Папирология
* Публик тарих
* Сфрагистика
* Фалеристика
* Хронология
* Эортология
* Эпиграфика

## Тарихдихъ галаз алакъада авай дисциплинаяр
* Антропология
* Гендер тарих
* Социомедениятдин антропология
* Культурология
* Вилаятарчирал
* Психотарих
* Этнологияни этнография

## Къвалав гвай дисциплинаяр
* Дяведин тарих
* Тарихдин психология
* Медениятдин тарих
* Илимдин тарих
* Гьукуматдинни ихтиярдин тарих
* Сиясатдинни ихтиярдин чирвилерин тарих
* Диндин тарих
* Экономикадин тарих

## Баянар

## ЭлячӀунар
*
Ингьул

**Ингьул** (укр. Інгул) - Украинадин Кировоградни Мыколайив областрай тӀуз физвай вацӀ, Кьиблепатан Бугь вацӀук авахьзавай чапла агъавацӀарик виридалайни чӀехиди я. Дегь чӀаварин тӀвар Пантикапа я. ВацӀун яргъивал - 354 км, вацӀун бассейндин майдан - 9880 км².

## ТӀварцӀикай
Ингьул лугьудай гаф, стӀун са шакни авачиз, туьркерин чӀалариз талукь я. Виридалайни чкӀанвай версиядиз килигна, Ингьул тӀвар туьркерин yeni göl – «цӀийи вир» тӀваруникай яз хьанвайди я. XVI-XVII вишйисарин документра Енгьула (Енгьул) тӀвар гьатзава. XVIII-XIX вишйисара и вацӀуз, Ингьулэць лугьудай вацӀун аксина яз, ЧӀехи Ингьул лугьузавайди тир.

## Ятар-кхьин
ВацӀун яргъивал – 355 км, бассейндин майдан – 9880 км² я. ВацӀун кьил 170 м кьанкьвал авай чкада ава. Гимийривай къекъвез жедай 55 километр авай ара вацӀун сивелай Пэрэсадивка хуьрел кьван я. Вини кьиле шуькӀуь вацӀун кьер къекъвез-къекъвез фейиди; Костычини Выногьрадивка хуьрерин арада – цӀалцӀамди; юкьван авахьунин пата кьер 30 метрал кьван гьяркьуь жезвайди; агъа авахьунин пата вацӀун кьер 80 метрдилай пара гьяркьуьди я. ВацӀун деринвал чӀехи пай 07-1,2 метр, вини кьил – 1,5 м я. Авахьунин йигинвал – 0,5 м/гъв (1,8 км/с) кьванди я. ВацӀун дугун трапеция хьтиндия, адан гьяркьуьвал – 4 км кьванди, деринвал – 60 м кьванди я. ВацӀун алгъунвал – 0,4м/км я
Таъминвал чӀехи пай живединни марфадин я. Цин юкьван харжи Новогьорожэнэ хьуруьн кьилив (вацӀун сивелай 122 км) 8,84 м³/гъв я. Адетдалди яз фундукӀ вацра вацӀ муркӀади кьазва, вацӀ муркӀади кьунукь кӀевиди туш; эхен вацран эхирдинни ибне вацран гатӀумалдин арада муркӀар цӀраз эгечӀзава.

## Алай чка
Ингьул Бровковэ хуьруьн кьилив гвай тамун вирелай авахьиз гатӀумзава. ВацӀ авахьзавай рехъ чӀехи пай кьибле патанди я (вини авахьунин пата – са арада кьиблени рагъ экъечӀдай патаз физавайди, агъа авахьунин пата – са арада кьиблени рагъ акӀидай патаз физавайди я); Днепрдин кьакьанвилин атӀунрай тӀуз; агъа пата авай чкайра ЧӀулав гьуьлуьн дугунрай тӀуз авахьзавайдини хилериз  чара жезвайди я. Мыколайив шегьердин кьилив Кьибле Бугьдиз авахьзавайди я.
Ингьулдин агъавацӀар: Сугьоклия, Гьромоклия (эрчӀи патанбур); Бийанка, Аджамка, Камйанка, Бэрэзивка (чапла патанбур) ва мсб.
ВацӀал са шумуд ядхуьнуьхал эцигнава: Киривогьраддин, Ингьулдин,  Докучаевэдинни Софийивкадин. Шегьерар: Кировоград, Мыколайив.

## Менфят къачун
Ингьулдин ятар цивди таъминрунни чилериз яд вугун патал кардик кутазвайди я. ВацӀун бассейнда 33 агъ. га майдан авай чилериз яд вугунин система эцигнава. Ингьулдин вини кьатӀарни адан агъавацӀ къайдада тунвайбур я. Ана вирен майишатар эцигнава, гьа вирера гъетер хуьзавайди я.
Лайих авай чкаяр
Пак тир Михайлодин папарин килиса – «дугундин гевгьер», Новобугь райондик квай Пэлагьийивка хуьре чӀагай акунар авай Софийивка ядхуьнуьхалин къерехдал авай килиса я.
Региондин ланшафтдин парк «Прыингьульскый» - Миколайив областда авай Софийивкани Розанивка хуьрерин арада вацӀ авахьзавай кьатӀа авай, 3,15 агъ.га майдан авай, гьа чкадин чӀагай тӀебиат хуьн патал туькӀуьрнавай парк я.

## Машгъур фактар
Лап сифте кьиляй Мыколайив шегьердин тӀвар Ингьульська верф, Усть-Ингьул, Усть-Ингьульськ тир.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Ладзар

**Ладзар** (**протеинар**, **полипептидар**) — пептид алакъадалди зунжурдиз сад хьанвай альфа-аминоцурувилерикай ибарат тир чӀехимолекуляр органик веществояр. Чан алай организмра ладзарин амниноцурувилин туькӀуьрун генетик коддалди тайин жезва; синтезда пара гьалара 20 стандарт аминоцурувилер кардик кутада.

## Баянар

## ЭлячӀунар
*
Иви

**Иви** — жими галкӀурдай ткандикай арадал атай организмдин къенепатан среда я. Плазмадикайни формадин элементрикай ибарат жезва: лейкоцитрин клеткайрикайни постклеткайрин структуррикай (эритроцитрикайни тромбоцитрикай). Ритмикдаказ кӀвалахзавай рикӀин къуватдин таъсирдалди ивидин дамаррин системадалди элкъвезва (циркуляция жезва) ва гистогематик манийвилер авайвиляй бедендин муькуь тканрихъ галаз сих алакъада авайди туш. Юкьван гьалда, инсандин беденда ивидин массадин пай инсандин бедендин умуми массадиз гекъигун 6,5-7 % тешкил жезва. Кьулантар авай организмриз ивидиз яру ранг жезва (зайиф-ярудикай мичӀи-яру кьван). Ярувал ивидиз эритроцитрин къене авай гемоглобин гузва. Са бязи организмрин (моллюскрин ва мсб.) иви аби рангуна жезва (гемоцианинди абивал гузва).

## Баянар

## ЭлячӀунар
*
Валентина Васильевна Толкунова

**Валенти́на Васи́льевна Толкуно́ва** (, Армавир, Краснодар край, УСФСР — , Москва) — советдин ва урусатдин манияр ягъизвайди. УСФСР-дин Халкьдин артист).

## Уьмуьрдин рехъ
1946 йисан 12 чиледиз Краснодар крайдик акатзавай Армавир шегьерда манияр ягъизвайди дидедиз хьана. 1964 йисуз Москвадин гьукуматдин мединиятдин институтдин дирижердинни хордин хилез гьахьна. 1966 йисуз Валентина Толкуновади «ВИО-66» биг-бенда (Ю. С. Саульскийдин регьебервилик кваз) джаздин макьамар ягъиз эгечӀна.

1971 йисуз манияр ягъизвайди Гнесинрин тӀварунихъ галай макьамрин училище акьалтӀарна. Гьа йисузни «Югъба югъ» () сериалдин патал Толкуновади И. Е. Катаев композитордин, Михаил Анчарован шииррал эцигай, манияр ягъана.

1973 йисалай кьулухъ Толкуновади Москонцертдин кьилин ягъизвайди яз кӀвалахзава. 1989 йисуз Москонцертдин диб хьиз аваз «АРТ» Творчестводин тешкилат туькӀуьрнава, адан художестводин чӀехиди Валентина Толкунова хьана. 1987 йисуз манияр ягъизвайдаз «РСФСР-дин Халкьдин артист» лагьай тӀвар гана.

## Яратмишун
Валентина Толкуновади пара советдин манияр туькӀуьрдайбурухъ галаз кӀвалахна, мисал патал, Эдуард Колмановскийдихъ, Микаэл Таривердиевахъ, Павел Аедоницкийдихъ, Виктор Успенскийдихъ, Людмила Лядоваядихъ, Александра Пахмутовадихъ галаз.

«Стою на полустаночке», «Я не могу иначе», «Носики-курносики», «Во всем мне хочется дойти до самой сути», «Я деревенская», «Поговори со мною, мама»ни маса манийри Валентина Толкуновадиз халкьдин кӀанивал гъана.
«Спокойной ночи, малыши» телегунугин патал ягъанвай «Спят усталые игрушки» манидикай кьетӀендаказ лагьана кӀанзава. И манидик пара советринни урусатдин несилар чӀехи хьана.

### Манийрин кӀватӀалар
* 1972 — «Стою на полустаночке»;
* 1973 — «Во всём мне хочется дойти до самой сути»;
* 1974 — «Пушинка белая»;
* 1974 — «Год любви»;
* 1975 — «Комсомолу посвящается»;
* 1977 — «Носики-курносики»;
* 1982 — «Диалог у новогодней ёлки»;
* 1985 — «Если б не было войны» (кьве къатан кӀватӀал);
* 1986 — «Разговор с женщиной» (кьве къатан кӀватӀал);
* 1989 — «Серёжа»;
* 1992 — «Сорок пять»;
* 1995 — «Я не могу иначе»;
* 1997 — «Я деревенская»;
* 1997 — «Сон-трава»;
* 2002 — «Мой придуманный мужчина»;
* 2011 — «Как быть счастливой» (манияр ягъизвайдин кьиникьилай кьулухъ акъатна).

## Пишкешарни гьуьрметдин тӀварар
* РСФСР-дин лайихлу артист — 1979
* РСФСР-дин халкьдин артист — 1987
* Дуствилин орден — 1996
* Пак Владимиран орден (жемятдин) — 2003
* ЧӀехи Петран орден — 2004
* Пак Аннадин орден (жемятдин) — 2006
* Гьуьрметдин орден — 2006

## ЭлячӀунар
* 
* Официал сайт
Куколивка

**Куколивка**, **Куколовка** (укр. Куколiвка, ) — Украинада авай хуьр, Кировогьрад областдин Александриядин райондик акатзавайди я. ТӀварар сад тир хуьруьнсоветдин юкь я. Куколивкада 644 касди уьмуьр гьалзавайди я. Хуьр Запорожье тарихдинни этнографиядин региондик акатзавайди я.

## ТӀварцӀикай
Хуьруьн тӀвар Куколивка диб эцигайдан Казак Кукладин тӀварцӀиз талукь я.

## Алай чка
Хуьр Александрия районда, «Дикэ полэ» лугьудай тарихдин областда ава. Мукьвал алай шегьерар: райондин юкь тир Олександрия шегьердилай 15 км рагъакӀидай патахъ яргъал чка кьунвайди я. РагъакӀидай патахъ алай областдин юкь тир Кировогьрад шегьердал кьван 100 км яргъалвал я. Кьиблени рагъэкъечӀдай патахъ алай Жовти Водыни Пйатыхаткы шегьеррал кьван 45 км яргъалвал я. Хуьряй тӀуз М04 рекьин E50 кьатӀ физава.

## Тарихдикай
XVIII вишйисан 40-йисарра дяве ийиз къарагъунрикай галат хьанвай запорожьедин казакар гилан Александриядин арада авай чилерал ацукьариз эгечӀна. Гьа чӀавуз Казак Кукладини ина къазма эцигнава. Иниз мулкдаррин зулумдикай хкечӀнавай лежберар пара атана, гьа виляй къазма фад чӀехи хьана. Хуьрун агьалияр майишатдални малдарвилел алахъзавай тир.

1886 йисан малуматриз килигна, Херсон губерниядин Александриядин уездин Краснокаменкадин волостдик акатзавай хуьре 2303 кас уьмуьр гьалзава,442 майишат, православиедин клиса, мектебни 2 туьквен авайди я.

1941 йисан августдин вацран сифте кьиле Куколивка немцери кьунва. Са шумуд йикъалай хуьре оккупациядин гьукум кӀвалахиз эгечӀна, ам хуьруьн кавкади, полицайрини хуьруьн идаради кьиле тухузвай тир. Лап четин чӀав тир. 1943 йисан баскӀум вацра Куколивка азад авунва.

## Хуьруьнсовет
Куколивка са тӀвар алай хуьруьнсоветдин юкьни виридалайни чӀехи хуьр я. Хуьруьнсовет кефер патахъ Олэксандривка, кьибле патахъ Щаслывэни Добронадийивка хуьруьнсоветрихъ галаз сергьятра ава. Чкадин вич-вичи идара ийизавай орган — Куколивкадин хуьруьн совет, адак мад Гьулэвичини Соловйивка хуьрер акатзава.

## ТӀвар-ван авай ксар
* Москальков, Василий Александрович (1891 — 1960-бур)- летчик-инструктор, Борисоглебскидин ЧЛгМ-дин аэродромдин инженер;
* Николай Резниченко — Баркаллувилин Орденан кавалер.

## Баянар
Хорватия

**Респу́блика Хорва́тия** () — кьибле Юкьван Европадани Балкан зуростровдин рагъакӀидай патан авай гьукумат.

## География
Кефердинни рагъакӀидай пата Словениядихъ галаз, Кефердинни рагъэкъечӀдай пата Венгриядихъ, Сербиядихъ галаз, кьибле пата Боснияни Герцеговринадихъ, Черногориядихъ галаз сергьятра ава, рагъакӀидай патай Адриатик гьуьлдин ятари кьунва.

Хорватия — унитар республика я; 20 жупанияр (областар) () ва Загреб кьилин шегьердин жупания акатзава.

## ЭлячӀунар
* 
* Permanent Representation of Croatia to the United Nations  
* Статистика 
* croatia.eu
Киргизия

**Къиргъи́з Респу́блика** (, кир. *Кыргыз Республикасы*) ва я **Кирги́зия**, **Къиргъизстан** — рагъэкъечӀдай патан Юкьван Азияда патан авай гьукумат.

## География
Кефер пата Къазакъстандихъ галаз, рагъакӀидай пата Узбекистандихъ галаз, кьиблединни рагъакӀидай пата Тажикистандихъ галаз, рагъэкъечӀдай патани кьиблединни рагъэкъечӀдай пата Китайдихъ галаз сергьятра ава.

Киргизия — унитар республика я; 7 областар ва 2 республикадин шегьерар (Бишкекни Ош) акатзава.

## ЭлячӀунар
* 
* Permanent Mission of the Kyrgyz Republic to the United Nations
* Статистика
* Информационный портал Кыргызстана
Роджер Федерер

**Роджер Федерер** (; 8 пахун 1981 йис, Базель, Швейцария) — кьетӀен чӀехи швейцариядин теннисхъан.

## Умуми малуматвал
Роджер Федерер 1981 йисан 8 пахундиз Швейцариядин Базель шегьерда вичин дидедиз хьана. Спортхъандин буба — Роберт Федерер — швейцариядин немцерикай, диде — Лине дю Ранд — африканеррикай я. ГъвечӀи чӀавалай немцерин, инглисни француз чӀаларал рахазава. Теннисхъанди вичи лугьузвайди хьиз, адан Roger тӀвар француз жуьреда хьиз Роже ваъ (парабуру акӀ лугьузава), инглис жуьреда хьиз Роджер сивяй акъудна кӀанзавайди я. Адаз кьве гражданинвал ава: Швейцариядинни КьАРдин, амма вири спортдин акъажунра Швейцариядин тӀаратӀдик экъечӀзава.

Паб — Мирослава Вавринец. Абур 2000 йисуз Сиднейдин олимпиадада чирхчир хьана. Мирославани виликди теннисхъан тир, амма кӀвач чӀурунин гъиляй ада чара авачиз вичин спортдин карьера акьалтӀарна. 2009 йисан 29 чилез гъуьлуьзни папаз Майла Роуз (ингл. Myla Rose) ва Шарлин Рива (ингл. Charlene Riva) тӀварар алай кьветхверар хьана.

### Къугъунин тегьерар

### Алатар-тадаракар
Парталарни кӀвачеллайбур — Nike фирмадин. Ракетка — Wilson Pro Staff 6.1 90 BLX

## Спортдин карьера

## КьетӀен рекордар
* 310 икӀидин къене «дуьньядин садлагьай ракетка» тир;
* Галаз-галаз физвай 237 икӀидин къене «дуьньядин садлагьай ракетка» тир;
* Роджера ЧӀехи Шлемдин Акъажунар 17 сеферда кӀудна (гьабрук карьерадин ЧӀехи шлем);
* Лап тӀимил 5 сеферда яз гьар ЧӀехи Шлемдин Акъажунрин финалра къугъвана;
* Уимблдондин финалра 8 сеферда къугъвана;
* ЧӀША-дин финалра 24 сефереда къугъвана;
* ЧӀША-дин финалра галаз-галаз 10 сефереда къугъвана;
* ЧӀША-дин зурфиналра 33 сефереда къугъвана;
* ЧӀША-дин зурфиналра галаз-галаз 23 сефереда къугъвана;
* ЧӀША-дин кьудфиналра 40 сефереда къугъвана;
* ЧӀША-дин кьудфиналра галаз-галаз 36 сефереда къугъвана;
* ЧӀехи Шлемдин Акъажунра виридалайни пара къугъун кӀудна (260 къугъун);
* ATP Дуьньядин Турдин АкьалтӀун 6 сеферда кӀудна (кьилди тир жуьреда);
* Рождераз вичи агалкьунралди авур теннисдикай 79 миллионрилай пара доллар атана;
* Галаз-галаз 10 йисан къене Федерер «КӀукӀ-3»-да сезон акьалтӀарна (2003—2012);
* ЧӀехи Шлемдин Акъажунра галаз-галаз 56 сеферда иштираквал авуна.
* ЧӀША-дин акъажунра 50 къугъунилай пара кӀудна

## Агалкьунар

### ATP акъажунар
Роджер Федерера кьилди тир ATP акъужунар 77 сеферда винел пад къачуна.

#### [[ЧӀехи Шлемдин Акъажунар]]
Федерера ЧӀехи Шлемдин Акъажунрин кьилди 17сеферда кӀудна:
* «Австралиядин Ахъа къугъунар» (2003, 2006, 2007, 2010, 2017, 2018);
* «Франциядин Ахъа къугъунар» (2009);
* «Уимблдондин къугъунар» (2003, 2004, 2005, 2006, 2007, 2009, 2012, 2017);
* «АСШ-дин Ахъа къугъунар» (2004, 2005, 2006, 2007, 2008).

#### [[ATP Дуьньядин Турдин АкьалтӀун]]
Федерер гьар йисан акьалтӀай къугъунрин кьилди тир жуьреда ругуд сеферда винел акьалтна:
* Master Cup (2003, 2004, 2006, 2007);
* ATP World Tour Finals (2010, 2011).

### [[ITF]] акъажунар
* ITF версиядихъай дуьньядин чемпион (2004, 2005, 2006, 2007, 2009);
* Хопманан Кубок кӀудайди, Мартина Хингисдихъ галаз (2001).

### [[Олимпиядин къугъунар]]
* «къизил» — 2008 йис (Станислав Вавринкадихъ галаз кьве-кьведра);
* «арс» — 2012 йис.
Бойнице

**Бойнице** (словак. Bojnice, , ) — Словакиядин рагъакӀидай пата авай курортдин шегьер я. Бойницеда 5 агъзур касди уьмуьр гьалзава. 1113 йисуз шегьердин тӀвар сад лагьай сеферда кхьиналди кьуна.

## Алай чка
Шегьер уьлкведин рагъакӀидай пата, Прьевидза шегьердай рагъакӀидай патахъ са километрда ава. Бойнице Нитра вацӀун эрчӀи къерехда,Стражовске Врхи суван кӀватӀалдин кӀане ава.

## Агьалияр
2005 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайриз килигна, шегьерда 4983 касди уьмуьр гьалзава.

**Миллетрин состав:**
* словакар (97 %);
* чехар (0,68 %);
* немцер (0,24).

**Динрин состав:**
* католикар (75 %);
* Аллагь аваз хьунухь инкар ийизвайбур (19 %);
* лютеранар (2 %).

## КьетӀен чӀехи чкаяр
Шегьердин тӀвар кьурла сифтени-сифте Бойнице къала (Словакиядин виридалайни чӀагай къалайрикай сад яз гьисабзава) ва Словакиядин виридалайни фадлай туькӀуьрнавай гьайванган рикӀел хквезава.
* Бойнице къала (11-лагьай вишйис);
* Бойницедин гьайванган (1955 йиса 1 нава вацраз ахъана);
* Пак Ян Непомуцкидин гъвечӀи клиса (1732 йис);
* Пак Мартинан костел (12-14-лагьай вишйис);
* КьветӀ (шегьердин юкьва авай);
* Матьяш пачагьдин гъулцин (700 йиса авай тар).

## КьетӀен чӀехи бойницевияр
* Мирослав Мечирж — теннист, олимпиядин чемпион
* Эндрю (Энди) Краус — словакиядин актер, артист, комик
* Ю́рай Ку́чка — словакиядин футболхъан, ФК «Дженоа»
* Юрай Мокры — словакиядин актер
* Мартин Петраш — словакиядин футболхъан, ФК «Гроссето»
* Андре́й Се́кера — словакиядин хоккейхъан, ХК «Каролина Харрикейнз»
* Карина Хабшудова — виликди тир пешекарвилин теннисхъан, Олимпиядин къугъунра иштираквал авурди (Аталанта 96; Сидней 2000)
* Мирослава Вавринец — виликди тир пешекарвилин теннисхъан, Роджер Федереран паб

## Стхавилин шегьерар
* Затор, Польша
* Роста, Италия
* Есеник, Чехия
* Бад-Кроцинген, Германия

## Баянар
Мирослава Вавринец

**Миросла́ва «Ми́рка» Ваври́нец**, **Миросла́ва Фе́дерер** (словак. Miroslava «Mirka» Federer; 1978 йисан 1 нава, Бойнице, Словакия) — асулдай словак тир швейцариядин виликан чӀавара пешекарвилин теннисхъан я. ITF акъажунар кьудра кӀудна (гьабрук 3 кьилди тир жуьреда). Олимпиядин къугъунра иштираквал авурди (Сидней 2000). Виридалайни чӀехи агалкьун — 76-лагьай чка дуьньядин рейтингда (2001). Са йисалай кӀвач чӀур хьунин гъиляй Миркади чара авачиз вичин спортдин карьера акьалтӀарна. Мирослава Роджер Федереран паб я.

## Баянар
Затор

Затор (поляк. Zator) — Польшадин кьибле пата авай бицӀи шегьер я. Заторда 3718 касди уьмуьр гьалзава.

## Алай чка
Уьлкведин кьиблепата авай шегьер ГъвечӀи-Польша воеводвилин Освенцим поветдик ва Галиция тарихдин областдик акатзавайди я. Затор Освенцим кӀама Скава вацӀал алайди я. Яргъалвал: Освенцимдал(повятдин юкь)кьван — 13,9 км; Краковдал (воеводвилин юкь) кьван — 36 км; Варшавадал кьван — 53 км.

## Тарих
* 1179 йис — Краковдай Силезиядиз физвай алишверишдин рехъ хуьнин патал гилан затордин чилерал бицӀи къеле эцигна;
* 1228 йис — шегьердин тӀвар сад лагьай сеферда кхьиналди кьуна;
* XIIIвй. — Освенцим князвилик акатна;
* 1292 йис — шегьер Мешко I Цешин княздин ихтиярда гьатна;
* 1292 йис — Затор шегьердин статус къачуна;
* 1445 йис — 1564й. — Затор князвили кьилин шегьер тир;
* 1507 йис — шегьердин агьалийри Сигизмунд I пачагьдиз кьин кьуна;
* 1564 йис — пачагьвилик акьалтӀай акатун;
* 1772—1918 — Австриядин агъавилик тир;
* 1815—1866 — Венадин икьрарвилин фикиррив кьурвал, Затор Германиядин ГалкӀдик акатзавай тир;
* 1975—1998 — Бельско-Бяла воеводвилик акатзавай тир;
* 1999 йис — ГъвечӀи-Польша воеводвилик акатна.

## Стхавилин шегьерар
* Бойнице (Словакия);
* Терхова (Словакия);
* Бриг-Глис (Швейцария);
* Берекфуьрдоь (Венгрия).

## КьетӀен чӀехи заторвияр
* Роман Рыбарски — польшадин экономикахъанни политикахъан, са шумуд польшадин чӀехи университерин илимдин кӀвалаххъан; Сеймда Халкьдин партиядин патай яз тир.

## КьетӀен чӀехи чкаяр
* Пак Воцехан Клиса (1393);
* ЦӀуру къеле (1445);
* Юкьван вишйисарин шегьердин кӀеви авунвай амукьаяр;
* Виридан сурар (1784);
* Чувудрин сурар;
* Гъулцин аллея — тӀебиатдин памятник;
* Юкьван вишйисарин гъетрен вирерин кӀватӀалар.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Затор шегьердин официал сайт
Къагьве

**Къагьве** ва я **къагьфе** () — чай хьиз хъвадай затӀ гьазурдай тварар жедай тар. Чайдин векьер хьиз гьазурнавай тварар. Гьа тварар кваз гьазурнавай хъвадай затӀ. Къагьве сихилдин набататдин тӀур гьазурун я.

ЧӀехи къагьведин жуьреяр — **[[арабика]]** () ва **[[робуста]]** (, конгодин къагьве).

## Производство

Къагьведин асул тир хвена чӀехи авундин майданар — Кьиблепатанни Юкьван Америка, Экваториал Африка, Кьибле ва Кьиблединни рагъэкъечӀдайдан арадин Азия.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
*
Сан-Паулу

**Сан-Паулу** () — Бразилиядин кьиблединни рагъэкъечӀдайдан патан ара шегьер, са тӀвар алай штатдин кьилин шегьер я. И шегьер Бразилиядинни Чилин Кьибле патан виридалайни чӀехи шегьер я.

## Халкь
Сан-Паулу бразилиядин виридалайни пара инсанар яшамиш жезвай шегьер я. Сан-Паулуда 7 миллион италияр ава, 3 миллион португал, 3 миллион африкави, 1 миллион араб.

## ЭлячӀунар
* Официал сайт