Кизляр

**Кизляр** () — Урусатдин Дагъустан республикада авай шегьер. Кизляр райондин администрациядин юкь я.

1735 йисуз Терек вацӀал урусрин къеле хьиз бине кьунва.

Административвилелди шегьердин составдик шегьервилин посёлок Комсомольский акатзава.

Агьалияр — 48,984 кас (2011 йис) я.

## ТӀварцӀикай
Чирна — жугъурзавай алимрин гзафбурун фикирдалди шегьердин тӀвар Терек вацӀун гилан Таловка хилен виликан тӀварцӀикай арадал атанвайди я. Хилен цӀуру тӀвар, туьрк чӀалал *яру тик кьвал* мана гузвай «Кызыл яр» тир. И гафунин туьрк чӀалай кьведлагьай таржума «кызляр» — *рушар* я.

## География
Шегьер Дагъустандин кефердинни — рагъакӀидай пата, республикадин кьилин шегьер тир Магьачкъаладилай 25 км кефердинни — рагъакӀидай патахъ, Терек вацӀал чка кьунвайди я.

## Тарих
Дегь заманайрилай гатӀумна Терек вацӀун агъа пад, РагъэкъечӀдай пад Европадин уьлквейрихъ галаз гилигзавай, Каспийдин савдагарвилин рекье чӀехи метлеб авай чка тир. И себебдилай ина инсанар яшамиш жезвай чкадин арадал атун мумкин я, и кар тестикьарзавайди, гилан Кизлярдин къвалав гвай дегь чӀавуз шегьер хьайи чка «Некрасовдин шегьер» — дин чи эрадин II—III виш йисариз талукь тир амукьаяр я.

И чкайра авай дегь чӀаван хуьрерикай тарихдин «Дербенд-намэ» монографияда кхьенвайди я. И монографиядин кирамди VII виш йисуз арабринни хазаррин арада хьайи дяве къалурзава, ада лугьузва хьи, тахминан 17 — 18 виш йисара вичи уьмуьр гьалнавай «Сургьаб» тӀвар алай къеледиз халкьдин арада «Кызылйар» лугьузвай.

Официалвилелди шегьерди бине кьунвай тарих 1735 йис гьисабдик квайтӀани, Кизлярдин къеле эцигунин кӀвалахар кьиле тухудайла ина инсанри уьмуьр гьалзавай чкаяр 150—200 йис адалай вилик авайди тир.

Кизлярдин бине кьуниз кьил, иниз XVI виш йисуз Юкьван Азиядай атана хуьр арадал гъайи тажик савдагарри кутунвай. Абуру чпин хуьруьз «Абсияхкент» тӀвар эцигнавай, фарс чӀалал *аб* — *яд*, *сиях* — *чӀулав*, *кент* — *хуьр*, *шегьер* мана гузва. Амма мукьув уьмуьр гьалзавай къумукьри хуьруьз «Къарасукент» (*кара* — *чӀулав*, *су* — *яд*, *кент* — *хуьр*, *шегьер*) ва «Кызларкала» (*рушарин къела*) лугуьзвай. Пара кьадарда тӀварарин арадай, 1722 йисуз Персиядин финин чӀавуз Пётр I-ан къарардив шегьердин кьулухъ «Кизляр» тӀвар кӀеви авунай.

«Тарихи Кизляркала» монографиядив кьурвал, Юкьван Азиядай атанайбурун хуьруьн къвалариз сифте Къарабагъдай эрменияр ахпани урусар куьч жез ацукьзавай. Шегьердин мукьвара авай хуьрерин гзафни — гзаф пай урус казакрин хуьрер тир.

1725 йисуз ци акьалтунин нетижада шьегьер терг хьанвай. ЦӀийи шегьердин бине адан мукьвал кутунвай.

1735 йисуз генерал-аншеф В. Я. Левашова, патав галай хуьруьхъ галаз шегьердиз статус къачунвай, Кизляр къеле эцигнавай. Надир шагьан тӀалабунив, Сулак вацӀал алай Пак Хачдин къеледай иниз казакар, Урусатдиз къуллугъдал алай кефер къавкъаздин халкьар, чеченар, аккинар, кабардинар, ва гьакӀни эрмениярни гуржияр куьчарнай. Абуруз виридаз Тер — Кизлярдин казакрин кьушунар лугьузвай. Урус чӀалан казакар кьетӀен — Кизлярдин станица мягьледа амукьзавай, урус тушир халкьар чара — чара мягьлейра уьмуьр гьалзавай. Вири санлай шегьерда, сад садакай чилин хандакӀрив чара авунвай 8 мягьлеяр авай. Урусрин Кизлярдин станица мягьледилай гъейри ина: эрменийрин — Арментир мягьле, гуржийрин — Курце-аул мягьле, христианвал кьабулнавай къавкъаздин жуьреба — жуьре халкьарин — Кристи-аул, царьдиз къуллугъзавай чеченрин (чӀехи пай аккинар тир) — Окочир-аул мягьле, кабардинри кьунвай — Черкес-аул мягьле, Казандин татаррин — Казанте-аул мягьле, ва шегьердин Мусурман слободадин рагъэкъечӀдай пата чка кьунвай тажикрин — Тезик-аул хьтин мягьлеяр авайди тир.

XVIII виш йисан къене Кизлярда жуьреба — жуьре халкьар уьмуьр гьализ ацукьзавай. Регионда Урусатдин позиция кӀеви авун патал, гьукуматди иниз активдаказ инсанар желб ийизвай. Иниз христианар: эрменияр, гуржияр, кабардинар, осетинар, ва гьакӀни мусурман халкьар: къумукьар, ногъаяр, чеченар куч жез ацукьзавай.

1800 йисуз Кизлярда 1622 эрмени ва 673 гуржи авайди тир, им вири агьалидин 73 % туькӀуьрзавай.

XIX виш йисан эхирда шегьер Урусатдин кьибледа чӀехи метлеб авай шегьеррикай сад хьанвай ва метлеб авай роль къугъвазвай, Кефер Къавкъаздин экономикатин юкь хьанвай. XIX виш йисан садлагьай кьудай са паюна шегьердин агьалияр 15 агъзур кьван кас тир. Киев ва Астрахандилай кьулухъ ам Кьибле Урусатдин виридалайни чӀехи шегьер яз гьисабзавай. Къавкъазда Кизлярдилай чӀехи шегьер, 1825 йисуз 30 агъзур кас агьалияр гваз Тифлиз (Тбилиси) тир.

И чкайрин адетдин кеспи гьетерхъанвал хьайитӀани, гьукуматди ина ципицӀхъанвал ва чахур гьасилун вилик тухуниз кьетӀен фикир ганвай ва са тӀимил вахтунилай чахур гьасилунин кеспи тахьай дережайриз агакьна и чкадин экономикадин асул хилерикай хьанвай. 1885 йисуз Кизлярда Урусатда садлагьай сефер коньяк гьасилунин кеспият тешкил авунай.

## Агьалияр
Йисариз килигна шегьердин ва адаз талукь тир посёлокдин агьалийрин кьадар:

**[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна, Кизляр шегьердин ва адаз талукь тир посёлокдин 51 024 кас агьалийрикай:**

* урусар — 49,21 % (25 111 кас)
* аварар — 15,59 % (7 956 кас)
* даргияр — 11,56 % (5 899 кас)
* къумукьар — 4,76 % (2 429 кас)
* лезгияр — 3,89 % (1 986 кас)
* яхулар — 3,20 % (1 632 кас)
* эрменияр — 2,50 % (1 276 кас)
* азербайжанар — 1,75 % (892 кас)
* ногъаяр — 1,38 % (702 кас)
* табасаранар — 1,27 % (649 кас)
* рутулар — 1,21 % (615 кас)
* чеченар — 1,10 % (562 кас)
* цӀахурар — 0,15 % (79 кас)
* агъулар — 0,10 % (53 кас)
* муькуьбур — 2,32 % (1 183 кас)
* вири санлай — 100,00 % (51 024 кас)

1959 йисуз шегьердин агьалийрин 37 786 касдикай 31 350 кас (им вири шегьердин 83,0 % тир) урусарни казакар тир.

Шегьерда урусринни тердин казакрин кьадар 1959 йисан 31 350 (83,0 %) касдилай 2002 йисуз 25 111 (49,21 %) касдал кьван агъуз хьана.

## Къенепатан паюнар

### Куьчеяр
Кизляр шегьердин куьчейрин сиягь ва абурун индексар. 185 куьче ава.


* 12 Декабря ул. 368870
* 25 лет Октября ул. 368870
* 40 лет ВЛКСМ ул. 368870
* 40 лет ДАССР ул. 368870
* 8 Марта ул. 368870
* 83 км. 368870
* 84 км. 368870
* Аверьяновская ул. 368870
* Амирагова ул. 368870
* Армянская ул. 368870
* Аэродромная ул. 368870
* Багратиона ул. 368870
* Базарная ул. 368870
* Базарный пер. 368870
* Баумана ул. 368870
* Безымянный пер. 368870
* Буденного пер. 368870
* Буденного ул. 368870
* Буйнакского ул. 368870
* Ветеринарная ул. 368870
* Виноградная ул. 368870
* Вокзальная ул. 368870
* Восточная ул. 368870
* Восточный пер. 368870
* Герцена ул. 368870
* Глинки ул. 368870
* Горская ул. 368870
* Горский пер. 368870
* Грибоедова ул. 368870
* Гришко ул. 368870
* Грозненская ул. 368870
* Грузинская ул. 368870
* Д.Бедного ул. 368870
* Д.Масесова ул. 368870
* Дагестанская ул. 368870
* Дагестанский пер. 368870
* Дахадаева ул. 368870
* Декабристов ул. 368870
* Дербентская ул. 368870
* Дзержинского ул. 368870
* Добролюбова ул. 368870
* Достоевского ул. 368870
* Доценко ул. 368870
* Дружбы ул. 368870
* Жданова ул. 368870
* Железнодорожная ул. 368870
* Жуковского ул. 368870
* Заводская ул. 368870
* Заводской пер. 368870
* Западная ул. 368870
* Зуев пер. 368870
* Интернациональная ул. 368870
* К.Маркса ул. 368870
* К.Солоненко ул. 368870
* Казачья ул. 368870
* Калинина ул. 368870
* Каспийская ул. 368870
* Катенина проезд. 368870
* Катенина ул. 368870
* Кирова ул. 368870
* Колхозная ул. 368870
* Коммунистическая ул. 368870
* Комсомольская ул. 368870
* Кончицкого ул.368870
* Кооперативная ул. 368870
* Коркмасова ул. 368870
* Короткая ул. 368870
* Короткий пер. 368870
* Космонавтов ул. 368870
* Котовского ул. 368870
* Кочубея ул. 368870
* Красина ул. 368870
* Красноармейская ул. 368870
* Красноармейский пер. 368870
* Крутова проезд. 368870
* Крылова ул. 368870
* Кубанская ул. 368870
* Кубанский пер. 368870
* Куйбышева ул. 368870
* Кумыкская ул. 368870
* Кутузова ул. 368870
* Лазо ул. 368870
* Лалаянца ул. 368870
* Латышских Стрелков ул. 368870
* Леваневского ул. 368870
* Левашова проезд. 368870
* Ленина ул. 368870
* Лермонтова пер. 368870
* Лермонтова ул. 368870
* Лесная ул. 368870
* Луговая ул. 368870
* Луговой пер. 368870
* М.Гаджиева ул. 368870
* М.Горького ул. 368870
* Малыгина ул. 368870
* Малый пер. 368870
* Марзеева пер. 368870
* Марзеева ул. 368870
* Махачкалинская ул. 368870
* Махачкалинский пер. 368870
* Маяковского ул. 368870
* Мельничная 2-я ул. 368870
* Мельничная ул. 368870
* Мельничный пер. 368870
* Менделеева ул. 368870
* Мичурина ул. 368870
* Моздокская ул. 368870
* Моисеенко ул. 368870
* Молодежная ул. 368870
* Московская ул. 368870
* Московский пер. 368870
* Набережная ул. 368870
* Набережный пер. 368870
* Нахимова пер. 368870
* Нахимова ул. 368870
* Некрасова ул. 368870
* Нижегородская ул. 368870
* Новоселовская ул. 368870
* Новый пер. 368870
* Огородная ул. 368870
* Огородный пер. 368870
* Октябрьская ул. 368870
* Орджоникидзе ул. 368870
* Осипенко ул. 368870
* Осипова ул. 368870
* Островского ул.368870
* Отечественной Войны ул. 368870
* Партизанская ул. 368870
* Пархоменко ул. 368870
* Первомайская ул. 368870
* Пирогова ул. 368870
* Победовский туп. 368870
* Победы ул. 368870
* Полевая ул. 368870
* Пригородная ул. 368870
* Проезд Котенина пер. 368870
* Пролетарская ул. 368870
* Пушкина ул. 368870
* Рабочий пер. 368870
* Радищева ул. 368870
* Раздольная ул. 368870
* Ремесленная ул. 368870
* Российская ул. 368870
* Рыбный пер. 368870
* С.Стальского ул. 368870
* Садовый пер. 368870
* Свердлова ул. 368870
* Северная ул. 368870
* Советская ул. 368870
* Советской Милиции ул. 368870
* Совхозный пер. 368870
* Спортивная ул. 368870
* Средний пер. 368870
* Суворова ул. 368870
* Суслова ул. 368870
* Таловская ул. 368870
* Темирязева ул. 368870
* Тихий пер. 368870
* Толстого ул. 368870
* Тополка ул. 368870
* Топольская ул. 368870
* Топольской пер. 368870
* Топольской проезд. 368870
* Транспортная ул. 368870
* Туманяна ул. 368870
* Тургенева ул. 368870
* Урицкого ул. 368870
* Ф.Энгельса ул. 368870
* Фронтовиков ул. 368870
* Фрунзе ул. 368870
* Фурманова ул. 368870
* Хорошева ул. 368870
* Циолковского ул. 368870
* Чайковского ул. 368870
* Чапаева ул. 368870
* Чернышевского ул.368870
* Чехова пер. 368870
* Чехова ул. 368870
* Чкалова ул. 368870
* Шаумяна ул. 368870
* Шевченко ул. 368870
* Широкая ул. 368870
* Школьная ул. 368870
* Щедрина ул. 368870
* Щорса ул. 368870


## Экономика
* Коньяк гьасилзавай заводар:
** ГУП «Кизлярский коньячный завод» (1885 йисалай малум я);
** ООО Чахурдинни-коньякдин завод «Кизляр»
** ООО «Кизлярский коньячный комбинат»
** ООО ЛВЗ — «Кизляр»
* Электромеханикадин, электроаппаратдин заводар.
* Хуьруьн майишатдин продукциядин расун.
* ОАО КОНЦЕРН «КЭМЗ»

## Килигуниз лайихвилер авай чкаяр
* И шегьерда хайи П. И. Багратионан краевединедин музей.
* Архитектурадин имаратар: виликан Шегьердин идарадин дарамат (гила музей я), дворянрин кӀватӀалдин дарамат (XIX виш йис).
* Шегьердин къваларив гвай дегь чӀавуз шегьер хьайи чка — «Некрасовдин шегьер» II—III виш йисар
* Дегь чӀавуз шегьер хьайи чка «Пуд цлан шегьер» XVI виш йис (Александрийская ва Крайновка станицайрин юкьва).

### Чирвилерин идараяр
* Москвадин Радиотехникадин Электроникадинни Автоматикадин Институт, (филиал)
* Дагъустандин Гьукуматдин университет (филиал)
* Санкт-Петербургдин Инженервилинни — экономикадин университет (филиал)
* Дагъустандин Государственный Технический Университет (филиал)
* Кьибле Федерал Университет (филиал)
* Санкт-Петербургдин Кеспиятдинни — экономикадин Колледж (филиал)
* Кизлярдин Медицинадин Училище
* Кизлярдин Электро-механикадин колледж
* Дагъустандин профессионал-педагогикадин колледж

## Кизляйрдиз атанвай тӀвар — ван авай ксар
* Пётр I, царь, 1722 йис.
* И. А. Гильденштедт, Урусатдин илимрин академиядин член, 1770—1773 йисар.
* С. Г. Гмелин, алим, XVIII виш йисан 70-й йисар.
* П. С. Паллас, алим, XVIII виш йисан 70-й йисар.
* П. П. Фальк, алим, XVIII виш йисан 70-й йисар.
* Е. И. Пугачёв, халкьдин къарагъунин кьил, 1771—1772 йисар.
* А. В. Суворов, кьушундин кьил, 1779 йис.
* М. М. Иванов, чӀугвар-пейзажист, XVIII виш йисан 80 — й йисара.
* Ф. С. Ефремов, машгьур сиягьатхъан, 1798—1799 йисар
* А. С. Грибоедов, дипломат, кхьираг, XIX виш йисан садлагьай пай.
* А. А. Бестужев-Марлинский, кхьираг-декабрист, 1829 йисар.
* П. А. Катенин, зари, 1836—1837 йисар.
* М. Ю. Лермонтов, зари, 1837 йис.
* Н. И. Пирогов, хирург, 1837 йис.
* А. С. Фиркович, алим, 1840 йис.
* Л. Н. Толстой, кхьираг, 1851—1853 йисар.
* А. Дюма, кхьираг, 1858 йис.

## ТӀвар — ван авай ксар
* Пётр Багратион (1765—1812) — цардин армиядин генерал — лейтенант, 1812 йисан Ватандин дяведин кьегьал.
* Михаил Далин (1797—1865) — генерал — лейтенант, Къавкъаздин дяведин иштиракхъан.
* Георгий Агабальянц (1904—1967) — алим, СССР-дин Ленинан премиядин лауреат.
* Павел Смирнов (1908—1943) — Совет Союздин Кьегьал, кавха.
* Иван Пискун (1914—1982) — Совет Союздин Кьегьал, лейтенант.
* Николай Баташев (1915—1997) — Совет Союздин Кьегьал, чӀехи сержант.
* Василий Бовт (1916—1949) — Совет Союздин Кьегьал, гвардиядин сержант.
* Иван Сидоренко (1919—1994) — Совет Союздин Кьегьал, капитан.
* Сергей Болгарин (1925—2002) — Совет Союздин Кьегьал, ефрейтор.
* Илларион Есипенко (1894—1988) — Социал Зегьметдин Кьегьал, генерал-майор.
* Анатолий Афанасьев (1926 йисуз хана) — генерал-лейтенант.
* Юрий Буровцев (1937 йисуз хана) — генерал-майор.
* Фролкова, Алла Константиновна (1953 йисуз хана) — ректор МИТХТ (2005).

## Стхавилин шегьерар
*  Азов
*  Анапа
*  Будённовск
*  Железноводск
*  Киров район (Ставропольдин край)
*  Колпино (Санкт-Петербург)
*  Одинцово

## Баянар

## ЭлячӀунар