open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тлярата район

**Тлярата район** (, ) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Тлярата хуьр я.

## География
Тлярата район Дагъустан Республикадин юкьван пата ала ва Бежта, Цунта, ЦӀумада, Шамил ва ЧӀарода районрихъ са сергьятра ава. 

Чилерин майдан — 1611,5 км².

## Тарих
1926 йисуз ДАССР ЦИК-дин къарардалди, виликан Гуниб округдин Анчух-Капучи ва Бахнада участокрин чилерал Анчух-Капучи район арадал гъанай. 1926 йисан 10 октябрьдиз райондин тӀвар дегишарна Тлярата эцигнай.

## Агьалияр
Йисариз килигна Тлярата райондин агьалийрин динамика:

2010 йисан Вириурусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Тлярата райондин миллетрин сиягь:

## Администрациядин паюнар
Райондик 18 муниципалитет ва 89 хуьр акатзава (**къалин** шрифтдив, са шумуд хуьрерин арадай администрациярин юкьвар къалурнава);

# «Герель» хуьруьнсовет — **[[Герель]]**, Бетельда, Гортноб, Ульгеб
# «Гведыш» хуьруьнсовет — **[[Гведыш]]**, Тихаб, Гендух
# «Ибрагимотар» хуьруьнсовет — **[[Ибрагимотар]]**, Калининаул
# «Камилух» хуьруьнсовет — **[[Камилух]]**,  Генеколоб
# «Кардиб» хуьруьнсовет — **[[Кардиб]]**, Гиндиб
# «Колоб» хуьруьнсовет — **[[Колоб (Тлярата район)|Колоб]]**, Тлянада, Цимгуда, Гагар
# «Кособ» хуьруьнсовет — **[[Кособ]]**, Гидатли, Магитль, Бусутли, Хорода
# «Кутлаб» хуьруьнсовет — **[[Кутлаб]]**
# «Мазада» хуьруьнсовет — **[[Мазада]]**, Тамуда, Шидиб, Роста, Хобох, Синида, Нойрух, Никлида
# «Начада» хуьруьнсовет — **[[Начада]]** Бежуда, Хотлоб, Тинчуда, Жажада
# «Саниорта» хуьруьнсовет — **[[Цумилух]]**, Талсух, Гараколоб, Нитилсух, Росноб
# «Тлярата» хуьруьнсовет — **[[Тлярата]]**, Тилутль, Укал, Тох-Орда, Надар, Хамар, Барнаб
# «Тохота» хуьруьнсовет — **[[Тохота]]**, Саниорта
# «Хадиял» хуьруьнсовет — **[[Хадиял]]**, Никар, Тадиял, Сикар
# «Хидиб» хуьруьнсовет — **[[Хидиб]]**, Гебгуда, Хорта, Анада, Тлобзода, Чилда
# «Хиндах» хуьруьнсовет — **[[Хиндах (Тлярата район)|Хиндах]]**, Кверсатль, Кишдатль, Микдатль, Сабда, Тиланиб, Чарах, Жалда, Изта
# «Чадаколоб» хуьруьнсовет — **[[Чадаколоб]]**, Кабасида, Сифар, Мачар, Чодода, Катросо, Анцух
# «Чорода» хуьруьнсовет — **[[Чорода]]**, Салда
# «Шидиб» хуьруьнсовет — **[[Ланда (Дагестан)|Ланда]]**, Нухотколоб, Шидиб, Карадла, Хантаколоб, Санта, Бочох, Хинтида, Тох, Хадаколоб, Харада

## Экономика
Райондин экономика асул гьисабдалди хуьруьн майишатдал бинеламиш хьанва. Райоди гьасилзавай продукциядин 85% - лай пара малдарвилел къвезва.

## ТӀвар-ван авай ксар

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Муниципалитеты Республики Дагестан МО "Тляратинский район"
* Образовательные учреждения района
* Тляратинский район: фотографии
Линц

**Линц** (ва бав. *Linz*) — Австриядин шегьер, Вини Австрия бундесланддин администрациядин юкь я. Гьукуматдин кефердинни-рагъакӀидай пата Дунай вацӀун къерехал ала.

Шегьердин майдан — 96 км² я, агьалияр — 198 агъ. кас (2015 йис) аваз, Австриядин пудлагьай шегьер я.

## Тарих

Шегьердин бине римвийри империядин кеферпатан сергьятдал дегь келт хуьр тир Лентосдин чкадал ч.э.в 15 йисуз кутунай. А хуьруьн тӀвар римвийри Ленция хьиз масакӀа авунай. Сифте сеферда «Линц» хьиз адан тӀвар, 799 йисуз Австриядин виридалайни дегь Пак Мартинан клиса эцигайла кьунвай.

## Стха-шегьерар
*  Албуфейра, Португалия
*  Берлин (Шарлоттенбург), Германия
*  Ческе-Будеёвице, Чехия
*  Чэнду, Китай
*  Габес, Тунис
*  Кванян, Корея
*  Халле, Германия
*  Канзас-Сити, АСШ
*  Линчёпинг, Швеция
*  Линц-на-Рейне, Германия
*  Модена, Италия
*  Агъа Новгород, Урусат
*  Норрчёпинг, Швеция
*  Сан-Карлос, Никарагуа
*  Запорожье, Украина
*  Тампере, Финляндия
*  Эскишехир, Турция
*  Брашов, Румыния

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Официал шегьердин сайт
Айникабмахи

**Айникабмахи** — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Акуша хуьруьнсоветдик акатзава. 

## География
Хуьр Акуша райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 2 км яргъал ала.

## Тарих
XIX виш йисуз Айникабмахи хуьр вири Дарги округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Дарги округдин Акуша наибвалдиз талукь тир.

## Агьалияр
Йисариз килигна Айникабмахи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 381 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* МО «Акуша район» администрациядин официальный сайт
Гумрамахи

**Гумрамахи** — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Акуша хуьруьнсоветдик акатзава. 

## География
Хуьр Акуша райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 3 км яргъал, Акуша вацӀун чапла кьерел ала.

## Тарих

## Агьалияр
2007 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 669 касди уьмуьр ийизвай . Вири даргияр, суни-мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* МО «Акуша район» администрациядин официальный сайт
Аметеркмахи

**Аметеркмахи** () — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Аметеркмахи хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. 1933 йисал кьван хуьр Леваши райондик, 1946 йисалай - 1956 йисал кьван Цудахар райондик квай.

## География
Хуьр Акуша райондин кефер пата, Акуша вацӀал, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 17 км яргъал ала.

## Тарих

## Агьалияр
Йисариз килигна Аметеркмахи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 2 115 касди уьмуьр ийизвай . Вири даргияр, суни-мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* МО «Акуша район» администрациядин официальный сайт
Kill 'Em All

**Kill ’Em All** (лезги «Рекьикь абур вири») - америкадин треш-метал кӀеретӀдин «Metallica» садлагьай студиядин албум я. 1983-лагьай йисан чиле вацран 25-лагьайдаз Megaforce Records лейблдал акъатнава. Диск кьве икӀидин къене кхьенва, тӀул вацран 10-далай 27-дал кьван. Маса гуз гатӀумайдалай кьулухъ «Kill ’Em All» пудра «платинадин» хьана; анжах АСШ-ра 3 миллиондилай пара копия маса ганва. Албумдин «кӀвалахдин» тӀвар — «Metal Up Your Ass» тир.

## Манийрин сиягь, абурун тӀварарин таржума

## Кхьинин иштирахъанар
* Джеймс Хетфилд — ритм-гитара,вокал;
* Кирк Хэммет — соло-гитара;
* Клифф Бертон — бас-гитара;
* Ларс Ульрих — ударные.

* Дэйв Мастейн (1983-лагьай йисалай инихъ Megadeth-дин кьилехъан) — соло-гитара;

* Къарар бегьемардай продюсер: Джон Зазула;
* Продюсер: Пол Керсио;
* Ванер кхьидай : Крис Бубач;
* Ванер кхьидай инженердин куьмекхъан: Энди Вроблевски;
* Жилдин дизайнерар: Гэри Хёрд, GLH Studios.

## ЭлячӀунар
* КӀеретӀдин официал сайтдал алай албумдин
Ride The Lightning

**Ride the Lightning** (лезги «ЦӀалайпандиз пурар ягъун») —  америкадин хэви-метал кӀеретӀдин «Metallica»-дин студиядин кьведлагьай албум я. 1984-лагьай йисан чиле вацран 27-лагьайдаз Megaforce Records лейблдал акъатнава, 1984-лагьай йисан цӀехуьл вацран 16-лагьайдаз Elektra Records лейблди ам цӀийи кьилелай акъуднава. «ЦӀалайпандиз пурар ягъун» «электрикадин стулдал кьиникьалди жазадихъ агакьун» лагьай чӀал я (ам албомдин жилдал ала). Им кӀеретӀдин продюссер Флемминг Расмуссендихъ галаз санал кхьей садлагьай кӀвалах я.

## Манийрин сиягь, абурун тӀварарин таржума

## Кхьинин иштирахъанар
* Джеймс Хетфилд — ритм-гитара,вокал;
* Кирк Хэммет — соло-гитара;
* Клифф Бертон — бас-гитара;
* Ларс Ульрих — ударные.

* Дэйв Мастейн - кхьинин кӀвалахда иштираквал авур туш. Хэтфилд, Ульрихни Бёртондихъ галаз санал Ride the Lighting, The Call of Ktulu манияр кхьейди я.

## ЭлячӀунар
* Альбом «Ride the Lightning»  кӀеретӀдин официал сайтдал
Master Of Puppets

***Master of Puppets*** (лезги *«Нини гьалдайди»*) - америкадин треш-метал кӀеретӀдин «Metallica-дин» пудлагьай студиядин албум я. 1986-лагьай йисан ибне вацран 3-лагьайдаз акъатнава. Им бас-гитарист Клиф Бёртон кваз кхьей «Metallica-дин» эхиримжи альбом я. «The Billboard magazine 200» чартда 29-лагьай мукьав (чкадив) ва ЧӀехибританиядин чартда 41-лагьай мукьав агакьнава. Анжах АСШ-ра 6 млн кьван копия маса ганва. Master of Puppets трэш-металда вине кьазвай албом я.

«Rolling Stone» журналди 500 виридалайни чӀехи албомар къалурзавай сиягьда Master of Puppets-ди 167-лагьай мукь кьунвайди я. Альбом также входит в список 101 лучших альбомов журнала «Time». ГьакӀни албом «Time» журналдин 101 квайни квай албомар къалурзавай сиягьдик квайди я. «Metal Hammer» журналди Master of Puppets вичин 200 вири чӀаварин квайни квай рок-албом къалурзавай сиягьдик кутунва. Master of Puppets-ди 100 квайни квай албомар Metal-Rules рейтингда ва 25 квайни квай метал албомар къалурзавай IGN рейтингда садлагьай мукь кьунва. Пара критикри Master of Puppets метал музыкадин тарихда виридалайни чӀехи релиз яз гьисабзава. New Musical Express версиядив кьурвал, вири тарихда виридалайни чӀехи 500 албомдин арада Master of Puppets-ди 462-лагьай мукь кьунвайди я.

## Манийрин сиягь, абурун тӀварарин таржума

## Кхьинин иштирахъанар

* Джеймс Хэтфилд — ритм-гитара, вокал;
* Кирк Хэмметт — соло-гитара;
* Клифф Бёртон — бас-гитара, 
* Ларс Ульрих — ударные; бэк-вокал;
* Джордж Марино — мастеринг (Sterling Sound-да);
* Роб Эллис — шикилар;
* Росс Халфин
* Дон Браутигэм — иллюстрацияр;
* Флемминг Расмуссен — продюсер;
* Михаэль Вагенер — микширование (Amigo Studios-да);
* Марк Уилцак — микшердин куьмекхъан;
* Питер Менш — албумдин жилдин концепция
* Metallica — продюсирование, албумдин жилдин концепция.

## Чартра кьур мукьар

## Эдебият

## ЭлячӀунар

* Официал сайтдал алай манийрин гафар 

## Баянар
Акуша хуьруьнсовет

**«Акуша» хуьруьнсовет** () — Дагъустан Республикадин Акуша райондик акатзавай муниципалитет.

Администрациядин юкь — Акуша хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Акуша, Айникабмахи, Бергеинзи, Гандарамахи, Гумрамахи, Ургубамахи, Карша, Кертукмахи, Инзимахи, Семгамахи, Чанкаламахи, Церхимахи.

## География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Акуша райондин кефер пата ала.

## Агьалияр
Йисариз килигна Акуша хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 12 062 кас тир. Вири даргияр, суни-мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Сельское поселение Акушинский сельсовет
Макьар (СтӀал Сулейман район)

**Макьарар** () — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай тунвай хуьр.

## География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьиблединни - рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай тахминан 12 км яргъал, Макьарарин вирин мукьув чка кьунвайди я.

## Тарих
XIX виш йисуз Макьарар вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур-Куьредин наибвалдиз талукь тир. Бигер, ЦицӀер, ХпитӀар ва ЯлцӀугъ хуьрерихъ галаз ЯлцӀугърин хуьруьнжемятдик квай.

1962 йисуз хуьруьнэгьлияр Герейханован совхоздин 2-лагьай отделениедиз куьч хьана ацукьнай.

## Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 20 майишатар авай, агьалийрин кьадар 115 кас тир: 61 итим ва 54 паб. 

Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна Макьарар хуьруькай куьруь малуматар
Андуз

**Андуз** — Дагъустан республикадин Бабаюрт райондин чилерал алай Ахвах райондин хуьр. Анчик хуьруьнсоветдик акатзава. 

## География
Хуьр Бабаюрт райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 11 км яргъал ала.

## Тарих
Хуьр Бабаюрт районда авай Анчик хуьруьз талукь тир «Коммунизм» кохоздин чилерал арадал атана.

## Агьалияр
Йисариз килигна Андуз хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 156 касди уьмуьр ийизвай. Вири каратаяр, суни-мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* МО «Ахвах район» администрациядин официальный сайт
Сократес

**Со́кратес Бразиле́йру Сампа́йу ди Со́за Вие́йра ди Оливе́йра** ва я **Со́кратес** () (, Белен, Пара штат — , Сан-Паулу) — бразилиядин футболист, зур хуьдайди, 1982 ва 1986 йисара хьайи дуьньядин чемпионатра Бразилиядин кӀватӀи командадин капитан тир.

World Soccer журналди гузвай къиметриз килигна Сократес XX виш йисан виридалайни хъсан футболистрин сиягьда 63-й чкадал ала. ФИФА 100 иштиракчи я.

Профессионал карьера туькӀуьрай футболист ятӀани ада Бразилиядин Сан-Паулу университетда духтухвилин диплом къачунай, ва спортдин карьера акьалтайдалай гуьгъуьниз ада философиядин доктордин дережа къачунай.

## Уьмуьрдикай
Сократес 1954-йисуз Бразилиядин Пара штатдин Белен кьилин шегьер дидедиз хьана.

Сократес философия илимдал рикӀ алай налогрин агент тир Раймундодин хзанда дидедиз хьанай. Адан пуд стха, Софоклус, Состенес ва Раймундо авай. Гъуьгъуьнлай Раймундодикайни профессионал футболист хьанвай. Сократесан ругуд йис хьайила адан хзан Рибейран-Претудиз куьч хьанай.

Футболдин майдандин патав дидедиз хьанвай Сократесан рикӀ аял чӀавалай футболдал алай. Ам къугъвай садлагьай команда чкадин «Рано де Оуро» хьанвай. Амма адан буба хци футболдиз чӀехи гьевес кутунив рази тушир ва къугъваз къадагъа авунай. Гьавиляй Сократеса чинеба къугъвазвай ва идахъ галаз санал медицинадин чирвилер къачузвай. КӀелзавай бередани ада вичин колледждин «Колежио Мариста» командадин паталай къугъвазвай.

Сократесан 16 йис хьайила адан колледждин тренердиз чкадин «Ботафого» клубда кӀвалахиз эвернай, адани вичихъ галаз кьуд тафаватлу футболистар тухванай, абурун арада Сократесни кваз.

1978—1984-йисара ам «Коринтиансдин» къугъвадайди тир, 1984-йисалай 1985-йисни кваз ам италиядин «Фиорентинадин» футболист.

Сократес Сан-Паулуда 57 йисан яшда аваз кечмиш хьана.

## Титуларни агалкьунар
* 1979, 1982, 1983-й йисан Лига Паулистадин чемпион (**3**)
* 1986-й йисан Лига Кариокадин чемпион (**1**)
* 1983-й ийсан Кьиблепатан Америкадин виридалайни хъсан футболист.
* Сан-Паулу штатдин чемпионатдин виридалайни хъсан бомбардир (1): 1976

## Статистика
КӀватӀи командадин статистика

## Шикилар

Файл:Socrates (futebolista) Diretas Já cropped.jpg|1984 йис


## Баянар

## ЭлячӀунар
* Sambafoot профил 
* Доктор Сократес
Арчо

**Арчо** — Дагъустан республикадин Ахвах районда авай хуьр. Арчо хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. 

## География
Хуьр Ахвах райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Карата хуьрелай 3 км яргъал ала.

## Тарих
XIX виш йисуз Арчо хуьр вири Анди округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Анди округдин Карата наибвалдиз талукь тир. 

1937 йисал кьван Ботлих райондик акатзавай.

## Агьалияр
Йисариз килигна Арчо хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 356 касди уьмуьр ийизвай. Вири каратаяр, суни-мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* МО «Ахвах район» администрациядин официальный сайт
Хариб

**Хариб** (Будённовка) — Дагъустан республикадин Хасавюрт райондин чилерал алай Ахвах райондин хуьр. Ингердах хуьруьнсоветдик акатзава.

## География
Хуьр Хасавюрт райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Хасавюрт шегьердилай 28 км яргъал ала.

## Тарих
Сифте яз хуьруьн бине XX виш йисан сифте кьилера урусри кутунай. Адан садлагьай тӀвар **Николаевка** тир, совет береда **Будённовка** эцигнай. Хуьре уьмуьр 1930-й йисарал кьван давам хьана, гуьгъуьнлай ам гадарна хъфенай. 1957 йисалай и хуьруьз Ахвах райондин Инхело хуьряй хзанар куьч жез эгечӀнай.

1913 йисалай 1918 йисал кьван хуьре метеостанция кардик квай.

## Агьалияр
Йисариз килигна Хариб хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 474 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* МО «Ахвах район» администрациядин официальный сайт
Тукита (манаяр)

* Тукита — Дагъустандин Ахвах районда авай хуьр.
* Тукита — Дагъустандин Хасавюрт районда авай хуьр.
Цияб Цолода

**Цияб Цолода** ( — яни ЦӀийи Цолода) — Дагъустан республикадин Хасавюрт райондин чилерал алай Ахвах райондин хуьр. Цолода хуьруьнсоветдик акатзава. 

## География
Хуьр Хасавюрт райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Хасавюрт шегьердилай 13 км яргъал ала.

## Тарих
1944 йисуз Цолода хуьруьн агьалияр Чечнядин Ведено райондин Шамилкъала хуьруьз, депортация авунвай чеченрин чкадал гужалди куьчарна ацукьарнай. 1948 йисуз хуьруьн эгьлийриз чпин хайи чкадал, Дагъустандиз хквез кӀан хьанай, амма ся бязи себебрилай абурун са пай Хасавюрт районда авай Герзель кутандин чилериз куьч хьанай ва Цияб Цолода, яни ЦӀийи Цолода хуьр арадал гъанай.

## Агьалияр
Йисариз килигна Цияб Цолода хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 1 991 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* МО «Ахвах район» администрациядин официальный сайт
Тад Магитль хуьруьнсовет

**«Тад Магитль» хуьруьнсовет** () — Дагъустан Республикадин Ахвах райондик акатзавай муниципалитет.

Администрациядин юкь — Тад Магитль хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Тад Магитль, Цвакилколо, Кванкеро.

## География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Ахвах райондин юкьван пата ала.

## Агьалияр
Йисариз килигна Тад Магитль хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 2 357 кас тир. Вири ахвахар, суни-мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Cельское поселение Тад-Магитлинский сельсовет
Кирпич-кутан

**Кирпич-кутан** — Дагъустан республикадин Хасавюрт райондин чилерал алай Ахвах райондин хуьр. Вини Инхело хуьруьнсоветдик акатзава. 

## География
Хуьр Хасавюрт райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Хасавюрт шегьердилай 23 км яргъал ала.

## Тарих
Романовка хуьруьн бине Бессарабиядай куьч хьана атанвай немецри 1897 йисуз кутунай. Чеченрин и хуьруьз мукьвал-мукьвал вигьинрин, тарашунрин гъиляй чара атӀанвай немецар 1918 — 1919 йисарин къене вири хъфенай. Абурун чкадал чеченар секин хьанвай ва хуьруьн тӀвар дегишарна Керпич-Котан эцигнай. 1926 йисан малуматриз килигна хуьре, вири чеченар яз, 36 касди уьмуьр гьалзавай. Вилик хуьр Хасавюрт округдин Бабаюрт хуьруьнсоветдик акатзавай. Чеченар депортация авур береда, 1944 йисуз и хуьруьн эгьлияр вири Къазакъстандиз акъуднай. 1950-й йисарин юкьвара хуьруьн чилер Ахвах райондин колхозрин ихтиярдиз вуганай. Гуьгъуьнлай иниз Ахвах райондин хуьрерай аварар куьч хьана чпиз хуьр кутунай.

## Агьалияр
Йисариз килигна Кирпич-кутан хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2008 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 488 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.

## ГьакӀни килиг
* Дагъустанда немецрин колонияяр

## Баянар

## ЭлячӀунар
* МО «Ахвах район» администрациядин официальный сайт
Казиюрт

**Казиюрт**, **Къазиюрт** — Дагъустан республикадин Бабаюрт райондин чилерал алай Ахвах райондин кутан. 

## География
Хуьр Бабаюрт райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 33 км яргъал ала.

## Тарих
Къумукьрин тарихдин хуьр тир. Хуьруьн бине XVIII виш йисуз Сулак вацӀалай элячӀдай паромдин патав къумукьрин князь Къази Темирова кутунай. Са шумудра Сулак вацӀ вичин къерехрилай акъатна хуьре ядалан жезвай. Гьавиляй, 1924 йисуз хуьруьн са пай Вандерлоо №1 колониядиз (гилан Львовское № 1 хуьр) куьч хьанай. 1943 йисуз хуьруьн вири агьалияр Львовское №1-диз куьч хьана ацукьнай.

1962 йисуз юкьвара хуьруьн чилер Ахвах райондин колхозрин ихтиярдиз вуганай. Гуьгъуьнлай иниз Ахвах райондин хуьрерай аварар куьч хьана чпиз хуьр кутунай.

## Агьалияр
Йисариз килигна Казиюрт хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

1926 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 839 касди уьмуьр ийизвай. Абурукай 825 кас къумукьар тир.

## ГьакӀни килиг
* Дагъустанда немецрин колонияяр

## Баянар

## ЭлячӀунар
* МО «Ахвах район» администрациядин официальный сайт
Смугъулар (манаяр)

* Смугъулар — Дагъустандин Ахцегь районда авай хуьр.
* Смугъулар — Азербайжандин Исмаиллы районда авай лезги хуьр.
Исламабад

**Исламабад** (урду اسلام آباد, ) — Пакистан республикадин кьилин шегьер, медениятдин, политикадини экономикадин юкь.

## Стха-шегьерар
*  Абу-Даби
*  Анкара (1982)
*  Амман (1989)
*  Венеция
*  Дакка
*  Джакарта (2010)
*  Мадрид, Испания (2010)
*  Пекин (1993)
*  Сеул (2008)

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* Официал сайт
Бежта

**Бежта** — Дагъустан республикадин Бежта белгенда авай хуьр. Белгендин администрациядин юкь я. Бежта хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. 

## География
Хуьр Бежта белгендин юкьван пата, Хзанор вацӀал, Магьачкъала шегьердилай 274 км яргъал ала.

## Тарих
1860 йисуз Бежта хуьр Дагъустан вилаятдин Гуниб округдин Анцух-Капучи наибвалдик квай.

2004 йисан 28 февральдиз Бежта хуьруьн мукьвал, «Бежта» заставада къуллугъ авур сергьятчийрихъ галаз хьайи яракьлу ягъунра Чечен Республика Ичкерия-дин бригададин генерал Руслан Гелаев кьенай. Женгина кьенай Мухтар Сулеймановаз ва Абдулхалик Курбановаз кьейидалай кьулухъ «Урусатдин Кьегьал» тӀварар ганай.

## Агьалияр
Йисариз килигна Бежта хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 3 865 касди уьмуьр ийизвай. 

Агьалидин вири бежтаяр, суни-мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* МО «Бежтинский участок» администрациядин официал сайт
Гарбутль

**Гарбутль** — Дагъустан республикадин Бежта белгенда авай хуьр. Гунзиб хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. 

## География
Хуьр Бежта белгендин рагъэкъечӀдай пата, Жекода вацӀун кьерел, белгендин администрациядин юкь тир Бежта хуьрелай 7 км яргъал гала.

## Тарих
1860 йисуз Гарбутль хуьр Дагъустан вилаятдин Гуниб округдин Анцух-Капучи наибвалдик квай.

## Агьалияр
Йисариз килигна Гарбутль хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 469 касди уьмуьр ийизвай. 

Агьалидин вири гунзибар, суни-мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* МО «Бежтинский участок» администрациядин официал сайт
Качалай

**Качалай** — Дагъустан республикадин Бабаюрт райондин чилерал алай Бежта белгендин хуьр. Качалай хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. 

## География
Хуьр Бабаюрт райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 13 км яргъал гала.

## Тарих
Качалай хуьр, Бабаюрт райондин чилерал алай Цунта райондин колхозрин кутан хьиз, виликан къумукь Качалай-Кутан хуьруьн чкадал кутунай.

## Агьалияр
Йисариз килигна Качалай хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

1926 йисан малуматриз килигна хуьре 246 касди уьмуьр ийизвай. Вири къумукьар тир.

Гила агьалидин вири бежтаяр, суни-мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* МО «Бежтинский участок» администрациядин официал сайт
Караозек (манаяр)

### Къазахстан

### Урусат

* Караозек — Дагъустандин Цунта районда авай хуьр.

## ВацӀар
Ахай-Отар

**Ахай-Отар** () — Дагъустан республикадин Бабаюрт райондин чилерал алай Бежта белгендин хуьр. Качалай хуьруьнсоветдик акатзава. 

## География
Хуьр Бабаюрт райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 6 км яргъал гала.

## Тарих
Хуьр Цунта райондин колхоздин малар хъуьтӀуьз Бабаюрт райондин чилерал гьалдай чкадал кутан хьиз кутунай. Вилик и чкадал Ахай-Отар тӀвар алай къумукь хуьр алай.

## Агьалияр
1926 йисан малуматриз килигна Ахай-Отар хуьре 72 касди уьмуьр ийизвай. Абурукай 56 (77 %) къумукьар, амайбурни чеченар тир .

Гила агьалидин вири аварар, суни-мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* МО «Бежтинский участок» администрациядин официал сайт
Качалай хуьруьнсовет

**«Качалай» хуьруьнсовет** () — Дагъустан Республикадин Бабаюрт райондин чилерал алай Бежта белгендин муниципалитет (хуьруьнсовет).

Администрациядин юкь — Качалай хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Качалай, Караозек, 40 лет Октября, Ахай-Отар, Ачи-Чунгур, Кара-Тюбе.

## География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Бабаюрт райондин кефер пата ала.

## Агьалияр
Йисариз килигна Качалай хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санлай кьадар: 1 738 кас тир. Вири бежтаяр ва дидояр, суни-мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Гунзиб хуьруьнсовет

**«Гунзиб» хуьруьнсовет** () — Дагъустан Республикадин Бежта белгендик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).

Администрациядин юкь — Гарбутль хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Гарбутль, Гунзиб, Нахада.

## География
Хуьруьнсовет Бежта белгендин рагъэкъечӀдай пата ала.

## Агьалияр
Йисариз килигна Гунзиб хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санлай кьадар: 929 кас тир. Вири гунзибар, суни-мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Cельское поселение Гунзибский сельсовет
Технуцал наибвал

**Технуцал наибвал** () — 1895—1928 йисара Анди округдик акатзавай администрациядин тек.

Наибвалдин кьилин хуьр — Ботлих хуьр тир.

## Тарих
1899 йисуз наибвал участокдик элкъуьрнай.

## Администрациядин паюнар
Технуцал наибвилик акатзавай хуьрер ва абурун агьалияр:

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Технуцал наибвилик атазвай хуьрер, хуьруьнжемятар ва абурун агьалийрин кьадарни миллетрин состав (1886 йис)
Ансалта

**Ансалта** — Дагъустан республикадин Ботлих районда авай хуьр. Ансалта хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. 

## География
Хуьр Ботлих райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Ботлих хуьрелай 9 км яргъал, Чечнядихъ галаз сергьятдин мукьвал, Ансалта вацӀал ала.

## Тарих
1859 йисуз Ансалта хуьр вири Анди округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз хуьр Дагъустан вилаятдин Анди округдин Технуцал наибвалдиз талукь тир. 

## Агьалияр
Йисариз килигна Ансалта хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 4 598 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* МО «Ботлих район» администрациядин официал сайт
Дагъустандин вилаят

**Дагъустандин вилаят** — вилик Урусатдин империяда ва Советрин Урусатда авай, Кеферпатан Къавкъазда чка кьунвай администрациядин тек.

Кьилин шегьер — Темир-Хан-Шура я (гилан Буйнакск шегьер).

## География
Вилаят Къавкъаздин Кьилин цӀиргъинин кефердинни-рагъэкъечӀдай патан хушарал, гилан Сувун Дагъустанда, Каспи гьуьлуьн къерехдал ала.

Чилерин чӀехи пай сувари кьунва, анжах гьуьлуьн кьерелайтӀуз уьленар, къумар ва шуьрекатар авай арандин зул экӀя хьанва. Сувун Дагъустанда кьве чӀехи вацӀун системаяр ава, ибур: Самур ва Сулак вацӀар я.

### Климат
Сувун Дагъустандиз континентал жуьредин гьава хас я. Дугунра гад гзаф чими ва зегьем кваз, сувара серин алатзава. Каспий гьуьлуьз мукьвал алай арандин гьава гзаф чими ва ламу я, инагар къацу гегьенш тамарив ва ацӀана набататривни векьин чкайрив девлетлу я.

## Тарих
1846 йисуз арадал гъанвай Дербентдин губерния 1860 йисан 30 майдиз Дагъустан вилаятдиз элкъуьрнай. 1866 йисал кьван вилаятдин сифтегьан кьилин шегьер Дербент тир, гуьгъуьнлай Темир-Хан-Шура хьанай.

Вилаятдин кьилин везифадал дяведин губернатор акъваззавай.

## Къенепатан паюнар ва идара
1860 йисуз вилаят гуьгъуьнин администрациядин текрикай ибарат тир:

* Авар ханвал
* Гуниб округ
* Дарги округ
* Дербентдин градоначальство
* Къазикъумух округ
* Къайтагъ-Табасарандин округ
* Куьредин ханвал
* Мехтули ханвал
* Присулак наибвал
* Самур округ
* Тарки шамхалвал

1861 йисуз Анди округ арадал гъанай. 1863 йисуз  Дербентдин градоначальство терг авунай. 1864 йисуз Авар ханвиликай Авар округ авунай. Кьве салайни Куьредин ханвал Куьредин округдиз дегишарнай. 1867 йисуз Мехтули ханвал, Присулак наибвал ва Тарки шамхалвал терг авуна абурун чилерал Темир-Хан-Шурадин округ тешкилнай.

ГьакӀ, XX виш йисуз Дагъустандин вилаят 9 округрикай (округар наибвилериз пай жезвай), 532 волостьрикай, 3 шегьердикай ва тахминан 1 214 хуьрерикай ибарат тир. 

Вилаятдик агъадихъ галай округар квай: 

Къенепатан паюнин и жуьре тегьер вилаят терг жедалди дуьз 1921 йисал кьван давам хьанай.

### Вилаятдин регьберар
#### Вилаятдин начальник

#### Дяведин губернаторар

## Агьалияр
1886 йисан Урусатдин империядин агьалияр сиягьриз къачунин малуматрив кьурвал, вилаятда 588 738 касди уьмуьр ийизвай .

1886 йисан малуматрив кьурвал, округриз килигна вилаятда авай миллетар : 

Къейдер:  1. Агьалияр сиягьриз къачудайла вири анди-цез халкьар (мес. андияр, каратаяр, гунзибар ва мсб.) аварар хьиз къалурнай ва аваррин кьадардик кутунай. 2. Агьалияр сиягьриз къачудайла вири дарги халкьар (мес. кубачияр, къайтагъар ва мсб.) умуми дарги тӀварцӀелди къалурнай ва даргийрин кьадардик кутунай. 3. Ина татарни сувун чувудар санал къалурнава.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* Библиотека Царское Село, книги по истории Дагестанской области, PDF
Годобери (манаяр)

* Годобери — Дагъустандин Ботлих районда авай хуьр.
* Годобери — Дагъустандин Гуниб районда авай хуьр.
Айтхан

**Айтхан** — Дагъустан республикадин Бабаюрт райондин чилерал алай Ботлих райондин хуьр. Риквани хуьруьнсоветдик акатзава. 

## География
Хуьр Бабаюрт райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 11 км яргъал ала.

## Тарих
Хуьр Ботлих райондин кутан хьиз 1989 йисуз кутунай.

## Агьалияр
Йисариз килигна Айтхан хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2008 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 379 касди уьмуьр ийизвай. Вири андияр, суни-мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* МО «Ботлих район» администрациядин официал сайт
Чубутла

**Чубутла** — Дагъустан республикадин Нугъай райондин чилерал алай Ботлих райондин хуьр. Ансалта хуьруьнсоветдик акатзава. 

## География
Хуьр Нугъай райондин кьиблединни-рагъэкъечӀдай пата, Тарумовка хуьрелай 13 км яргъал ала.

## Тарих
Хуьр «Клх. имени 1 Мая» кутандин чилерал 1989 йисуз кутунай.

## Агьалияр
Йисариз килигна Чубутла хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 236 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* МО «Ботлих район» администрациядин официал сайт
Алак хуьруьнсовет

**«Алак» хуьруьнсовет** () — Дагъустан Республикадин Ботлих райондик акатзавай муниципалитет.

Администрациядин юкь — Алак хуьр я.

## География
Хуьруьнсовет Ботлих райондин кьибле пата ала.

## Агьалияр
Йисариз килигна Алак хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 2 843 кас тир. Вири аварар, суни-мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Cельское поселение Село Алак
Авар округ

**Авар округ** () — 1864 — 1928 йисара хьайи, Дагъустандин вилаятдик ва Дагъустандин АССРдик квай администрациядин тек. 

Администрациядин юкь — Хунзах хуьр тир.

## Администрациядин паюнар
Округ наибвалриз пай жезвай. 1899 йисуз наибвилер участокриз элкъвенай. Вичин нубатда гьа наибвилер хуьруьн-жемиятрикай ибарат тир.

1886 йисуз округдик агъадихъ галай наибвилер акатзавай: 

1926 йисуз наибвилер терг авуна абурун чкадал кьуд участокар тешкилнай: 

* Бактлук участок (юкь — Андик хуьр)
* Койсубул участок (юкь — Унцукул)
* Харахи участок (юкь — Харахи хуьр)
* Хунзах участок (юкь — Хунзах хуьр)

## Тарих
Авар округ 1864 йисуз Авар ханвилин чкадал арадал гъанай. 1921 йисуз округ Дагъустандин АССР-дик акатнай.

1928 йисан ноябрь вацра Дагъустандин АССР-да кантонриз паюнин система къуватда гьатнававиляй вири округар терг авунай. Округдин къене сифте кантонар, гуьгъуьнлай гьа кантонрикай гилан районар тешкилнай.

## Агьалияр
1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрив кьурвал, округда 34 151 касди уьмуьр ийизвай . 

1886 йисан малуматриз килигна, округда авай миллетар : 

## Баянар

## ЭлячӀунар
Кеферпатан Македониядин шегьерар

Им Македония Республикадин шегьеррин сиягь я. Уьлкведа 34 шегьерда ава, абурукай 5 шегьерда 50 агъзурдилай пара кас яшамишзава, ва гьакӀни 12 шегьердин агьалийрин сан-гьисаб 10 агъзурдилай пара я. Кьилин шегьер - Скопье я. Ана вири уьлкведин агьалийрикай 25% кьван яшамишзава. 2002-лагьай йисан гьалдив кьурвал, урбанизациядин дережа - 59,5% я.

## Шегьерар

### [[Вардар вилаят]]

### [[Кефердинни рагъэкъечӀдайпатан вилаят (Македония)|Кефердинни рагъэкъечӀдайпатан вилаят]]

### [[Кьиблединни рагъакӀидайпатан вилаят (Македония)|Кьиблединни рагъакӀидайпатан вилаят]]

### [[Кьиблединни рагъэкъечӀдайпатан вилаят (Македония)|Кьиблединни рагъэкъечӀдайпатан вилаят]]

### [[Пелагония вилаят]]

### [[Полог вилаят]]

### [[РагъэкъечӀдайпатан вилаят (Македония)|РагъэкъечӀдайпатан вилаят]]

### [[Скопье вилаят]]

## ЭлячӀунар
## Эдебият
## Баянар
Урусатдин шегьеррин сиягь

Урусатдин шегьеррин сиягьдик Урусатдин Федерациядин вири шегьерар ква. Агьалийрин сан-гьисаб 2010-лагьай йисан Вириурусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрив кьурвал ганвайди я. ГьакӀни сиягьди шегьеррин диб эцигунин йис тахьайтӀа тарихдин чешмейра садлагьай тӀвар кьун къалурзавайди я. Федерал метлеб авай шегьерарни вилаятрин юкьвар (кьилин шегьерар) яцӀу шрифтдив къалурнава.

2014-лагьай йисуз Урусатдин Федерациядик акатнавай Крым Республикадин шегьеррин агьалийрин са-гьисаб Украинадин гьукуматдин статистикадин къуллугъдин 2012-лагьай йисан малуматриз килигна къалурнава.

## Галерея

## ГьакӀни килиг
* Урусатдин шегьерар
* Урусатдин агломерацияр
* Шегьердин статус гвачир Урусатдин виридалайни чӀехи яшамиш жезвай чкайрин сиягь

## Баянар
Карелия Республикадин шегьерар

**Карелия Республикадин шегьерар**:

Карелия Республикада 13 шегьер ава:


Петрозаводскдив, Костомукшадивни Сортаваладив республикадин метлеб авай шегьер лугьудай статус гва.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Рейтинг городов Карелии по численности населения (2012)

## ГьакӀни килиг
* Карелия Республикадин административ чара авунар
Саха (Якутия) Республикадин шегьерар

**[[Саха Республика|Саха (Якутия) Республикадин]] шегьеррин сиягь**.

## ГьакӀни килиг

* Саха Республикадин административ чара авунар
* Саха Республика

## Баянар
Тува Республикадин шегьерар

**[[Тува Республика]]дин шегьерар**

Республикада 5 шегьерни 17 район ава. Агьалийрин сан-гьисаб 2011-лагьай йисан гьер вацран 1-лагьай йикъан малуматриз килигна ганва..

## ГьакӀни килиг

* Тува Республикадин административ чара авунар

## Баянар
Явакьан

**Явакьан** () - гзафйисарин набатат я, адан кьакьанвал 50-150 сантиметрдив агакьда. Пешерни винелай лап къацубур, кӀаник падни рехи рангунинбур я.
Дарманар авун патал и хъач ада цуьк ахъагъайла кӀватӀда. Адан кьилер ва цӀийи хилер, цуьрцер таза вахтунда атӀуда, яргъивални 30-40 сантиметридинбур хьана кӀанда. Абурук цуькверни, пешерни кутада. КӀватӀдай вахтни июндинни августдин варцар я. Сериндик кьурурда.

## Медицинада
И набататдин дарманри дакӀур, таб акьалтай чкаяр сагъарда, цвар акъудда, рикӀи фад-фад кӀвалахун секинарда, хуквадинни ратарин кӀвалах лазим тирвал къайдада твада, ивида глюкоза, холестерин гзаф хьайила, абурун кьадар тӀимиларда, беден ладзарин дегиш хьун чӀур хьайила, ам чкадал хкида, климактерик (вацран кьилерин) вахт дуьздаказ кьиле финиз куьмекда. Явакьандин дарманар, адакай ийизвай настойкаяр рикӀин нервийрик къал, инсандик нервийдин азар акатайла, секинарун, ивидин давление сифте хкаж хьанвай вахтунда, рикӀин азарар авайла куьмекун, хуквада, ратара къал твадай азарар гьатай чӀавуз, четин тӀалар гьатай чкаяр секинарун патал ва маса азарриз акси яз, гьакӀни хуквада, 12-перстный ратара хер хьайила, хамунин азарар арадал атайлани, маса набататарни кваз кардик кутада.
И набататдин тварар (тум) цвар регьятдиз акъатун патал ва глаукома - вилерин азар  акатайлани кардик кутада.

## Эдебият
*ЛУКЬМАН АСЛАНОВ/"ДАРМАНАР КВАЙ НАБАТАТРИН СИРЕР".

## Баянар

## ЭлячӀунар
Ханты-Манси АО-дин шегьерар

Ханти-Манси автономиядин округдик **16 шегьер** акатзава:

## ГьакӀни килиг

* Ханти-Манси АО - Юградин административ чара авунар

## Баянар
Адигъеядин шегьерар

Адигъея Республикадик 2 шегьер акатзава:

## ГьакӀни килиг

* Адигъея Республикадин административ чара авунар

## Баянар
Советский (манаяр)

* Советский — Дагъустандин Бабаюрт районда авай хуьр.
* Советский — Дагъустандин Мегьарамдхуьруьн районда авай хуьр.
Акай-Тала

**Акай-Тала** — Дагъустан республикадин Буйнакск районда авай хуьр. Акай-Тала хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. 

## География
Хуьр Буйнакск райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Буйнакск шегьердилай 28 км яргъал ала.

## Тарих

## Агьалияр
Йисариз килигна Акай-Тала хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 717 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* «Буйнакск район» администрациядин официал сайт
Приморье вилаятдин шегьерар

Агъдихъ **[[Приморье вилаят]]дин шегьеррин сиягь** ганва:

## ГьакӀни килиг

* Приморье вилаятдин административ чара авунар
* Приморье вилаятдин агьалияр
* Приморье вилаят

## Баянар
Валерий Яковлевич Леонтьев

**Валерий Яковлевич Леонтьев** (дидедиз хьана ) — урусатдин манидар. Урусатдин халкьдин артист.

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Дженгутай наибвал

**Дженгутай наибвал** () — 1895 — 1928 йисара Темир-Хан-Шурадин округдик акатзавай администрациядин тек.

Наибвилин кьилин хуьр — Агъа Дженгутай хуьр тир.

## Тарих
1899 йисуз наибвал участокдик элкъуьрнай.

## Администрациядин паюнар
Дженгутай наибвилик акатзавай хуьрер ва абурун агьалияр:

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дженгутай наибвилик акатзвай хуьрер, хуьруьн-жемиятар ва абурун агьалийрин кьадарни миллетрин состав (1886 йис)
Ямал-Ненец АО-дин шегьерар

Ямал-Ненец автономиядин округдик 8 шегьер акатзава.

## ГьакӀни килиг
* Ямални-Нен автоном округдин административ чара авунар

## Баянар
Зальцбург

**Зальцбург** () — Австрияда авай шегьер. ЧӀехивилел гьалтайла Вена, Грац, Линцдилай кьулухъ уьлкведин кьудлагьай шегьер я. Са тӀвар алай Зальцбург бундесланддин кьилин шегьер я.

## Тарих
488 йисуз шегьер алай чкадал авай рим шегьер Ювавум ичӀи хьана. Зальцбург 696 йисуз епископдин кӀвал хьиз цӀийиз эцигна. 798 йисуз Архиепископдин кӀвал хьана. Зальцбургдиз хийир гудайди кьел акъудун, элверни къизилар хкудун тир. Гьоэнзальцбург къеле 11 вишйисуз эциг ийиз эгечӀнавай. Ам Европадин юкьван вишйисарин къелейрикай виридалайни екебурук квай. 17 вишйисалай эгечӀна шегьер архиепископ Вольф Дитрихани адан валадри лап багьаз авуна, иер кӀвалер кваз.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Хабаровск вилаятдин шегьерар

Хабаровск вилаятдик 7 шегьер акатзава.

## Галерея



File:Ерофей Хабаров 2.jpg|1. Хабаровск
File:Přístav Komsomolsk na Amuru.jpg|2. Комсомольск-на-Амуре
File:Центр города амурск.jpg|3. Амурск
File:Sovetskaya Gavan - Lenina street.JPG|4. Советская Гавань
File:Nikolaevsk-na-amure old00.jpg|5. Николаевск-на-Амуре
File:Бикин, памятник ВОВ.jpg|6. Бикин
File:Vyazemskaya station.JPG|7. Вяземский



## Шегьеррин сиягь

## ГьакӀни килиг
* Хабаровск вилаятдин административ чара авунар

## Баянар
Амур вилаятдин шегьерар

Амур вилаятдик 9 шегьер акатзава.

## Галерея



|1. Благовещенск
File:Belogorsk station.jpg|2. Белогорск
File:War memorial in Svobodny.jpg|3. Свободный
File:Tynda from right-bank.jpg|4. Тында
File:Scovorodino.JPG|5. Сковородино



## Шегьеррин сиягь

## ГьакӀни килиг
* Амур вилаятдин административ чара авунар

## Баянар
Чувудрин АВ-дин шегьерар

Чувудрин Автономиядин вилаятдик 2 шегьер акатзава.

## ГьакӀни килиг
* Чувудрин АВ-дин административ чара авунар

## Баянар
Камчатка крайдин шегьерар

Камчатка крайдик 3 шегьер акатзава.

## ГьакӀни килиг
* Камчатка крайдин административ чара авунар

## Баянар
Сахалин вилаятдин шегьерар

**[[Сахалин вилаят]]дик 15 шегьер акатзава.**

## Галерея



File:View of Yuzhno-Sakhalinsk from Gorny Vozduh.JPG|1. Южно-Сахалинск
File:Korsakov, Sakhalin oblast.JPG|2. Корсаков
File:Гавань торгового порта Холмска.JPG|3. Холмск
File:Nevelsk Panorama 30.12.2009.jpg|4. Невельск
File:Schachtjorsk-ZOF.jpg|5. Шахтёрск
File:View of Shirutoru.JPG|6. Макар
Файл:Александровск на Сахалине 1935.jpg|7. Александровск-Сахалинский



## Шегьеррин сиягь

Агъадихъ Сахалин вилаятдин шегьеррин сиягь ганва (агьалийрин сан-гьисаб 2010-лагьай йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрив кьурвал ганва). Абурукай Сахалин островдал алайбур (*)-лишандал къалурнава.

Ина шегьеррин статус квадарнавай **[[Сахалин вилаят]]дин**хуьрерин сиягь къалурнава.

## ГьакӀни килиг
* Сахалин вилаятдин административ чара авунар

## Баянар
Магадан вилаятдин шегьерар

**[[Магадан вилаят]]дик 2 шегьер акатзава.**

## Шегьеррин статус квадарнавай яшамиш жезвай чкаяр

## ГьакӀни килиг
* Магадан вилаятдин административ чара авунар

## Баянар
Чукотка АО-дин шегьерар

**[[Чукотка автономиядин округ|Чукотка АО-дин]] шегьерар**.

## ГьакӀни килиг
* Чукотка АО-дин административ чара авунар

## Баянар
Агъа Дженгутай

**Агъа Дженгутай** (, ) — Дагъустан республикадин Буйнакск районда авай хуьр. Агъа Дженгутай хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. 

## География
Хуьр Буйнакск райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Буйнакск шегьердилай 20 км яргъал, Параулозень вацӀал ала.

## Тарих
XVII—XIX виш йисарин къене хьайи Мехтули ханвилин кьилин дараматар Агъа Дженгутай хуьре авай.

1864 йисуз Къавкъаздин Дяведин финифра Агъа Дженгутай хуьр вири Дагъустандихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Темир-Хан-Шурадин округдин Дженгутай наибвилиз талукь тир. Наибвилин кьилин хуьр тир.

## Агьалияр
Йисариз килигна Агъа Дженгутай хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 7 899 касди уьмуьр ийизвай. Вири къумукьар, суни-мусурманар я.

## ТӀвар-ван авай ксар
* А. Аскерханов (1922−2000) — зари ва чӀалар таржума ийизвайди.
* Ибрагим Керимов (1922) — Дагъустандин халкьдин зари, философиядин илимрин доктор.
* Мурадова, Барият Солтан Меджидовна (1914−2001) —  театрдинни кинодин актриса, СССР-дин халкьдин артистка.
* Салават Салаватов (1922-2005) — Дагъустандин халкьдин чӀугвар.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* «Буйнакск район» администрациядин официал сайт
Темир-Хан-Шурадин наибвал

**Темир-Хан-Шурадин наибвал** () — 1895 — 1928 йисара Темир-Хан-Шурадин округдик акатзавай администрациядин тек.

Наибвилин кьилин хуьр — Агъа Казанище хуьр тир.

## Тарих
1899 йисуз наибвал участокдик элкъуьрнай.

## Администрациядин паюнар
Темир-Хан-Шурадин наибвилик акатзавай хуьрер ва абурун агьалияр:

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Темир-Хан-Шурадин наибвилик акатзвай хуьрер, хуьруьн-жемиятар ва абурун агьалийрин кьадарни миллетрин состав (1886 йис)
Эрпели

**Эрпели** — Дагъустан республикадин Буйнакск районда авай хуьр. Эрпели хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.

## География
Хуьр Буйнакск райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Буйнакск шегьердилай 12 км яргъал, Шураозень вацӀал ала.

## Тарих
1864 йисуз Къавкъаздин Дяведин финифра Эрпели хуьр вири Дагъустандихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Темир-Хан-Шурадин округдин Темир-Хан-Шурадин наибвилиз талукь тир. 

## Агьалияр
Йисариз килигна Эрпели хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 3 412 касди уьмуьр ийизвай. Вири къумукьар, суни-мусурманар я.

## ТӀвар-ван авай ксар
* Шихамат-кади Эрпелинский — XIX виш йис, художестводин пара кьадарда эсеррин кирам, къумукьрин литературадин зурба чин.
* Апашев, Даниял Апаш-Мамаевич — 1914 — 1920 йисара Дагъустандин жемиятдинни-политикадин кардар. 1919 йисуз Сувун Республикадин парламентдин председатель .
* Саиднуров, Дадам Османович — ДР-дин халкьдин артист.
* Джачаев, Ахмед Муталимович — ДР-дин халкьдин кхьираг.
* Осман Губе (Саиднуров) — Германиядин дяведин разведкадин куратор .
## Баянар

## ЭлячӀунар
* «Буйнакск район» администрациядин официал сайт
Атланаул

**Атланаул** — Дагъустан республикадин Буйнакск районда авай хуьр. Атланаул хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. 

## География
Хуьр Буйнакск райондин кьулан пата, райондин администрациядин юкь тир Буйнакск шегьердилай 2 км яргъал ала.

## Тарих
Атланаул хуьр Агъа Казанище хуьруьвай къакъатнай бицӀи хуьр хьиз арадал атанай. Адан бине Муслим тӀвар алай касди кутунай, гьавиляй XX виш йисал кьван хуьруьн тӀвар *Муслим-Аул* тир.

1864 йисуз Къавкъаздин Дяведин финифра Атланаул (Муслим-Аул) хуьр вири Дагъустандихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Темир-Хан-Шурадин округдин Темир-Хан-Шурадин наибвилиз талукь тир. 

## Агьалияр
Йисариз килигна Атланаул хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 2 595 касди уьмуьр ийизвай. Вири къумукьар, суни-мусурманар я.
## ТӀвар-ван авай ксар
* Ирчи Казак — къумукъ зари.
## Баянар

## ЭлячӀунар
* «Буйнакск район» администрациядин официал сайт
Карамахи

**Карамахи** — Дагъустан республикадин Буйнакск районда авай хуьр. Карамахи хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.

## География
Хуьр Буйнакск райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Буйнакск шегьердилай 26 км яргъал ала.

## Тарих
1997 йисуз Карамахи хуьр Дагъустанда *«[[Кадар зона]]»* тӀвар алай вагьабивилин юкь тир ва шумудни са йис шариатдин къанунралди уьмуьр ийизвай. Кадар зонадик вич Карамахи (кьилин хуьр), Кадар, Чабанмахи ва Ванашимахи дарги хуьрер акатзавай. 1999 йисуз исламистринни федерал къуватрин арада хьайи женгерин нетижада шариат терг авунай.

## Агьалияр
Йисариз килигна Карамахи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 4 537 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* «Буйнакск район» администрациядин официал сайт
Ванашимахи (манаяр)

* Ванашимахи — Дагъустандин Буйнакск районда авай хуьр.
* Ванашимахи — Дагъустандин Сергокъала районда авай хуьр.
Исаев Радик Велединан хва

**Исайрин Радик Велединан хва** (1989 йисан 26 сентябрь, Ахцегь район, Ыгыл) — урусатдин ва азербайжандин тхэквондист. Дуьньядин, Европадин ва Европадин къугъунрин чемпион. Урусатдин спортдин устӀар. Лезги я.

## Уьмуьрдикай
Велединан хва Радик Ахцегь райондмн Ыгылрин хуьре 1989 йисуз дидедиз хьана. КӀвенкӀве Дагъустандин Гькуматдин Женгерин Харусенятдин Юкь паталай экъечӀзавай. 2012 йисан эхирдилай гатӀумна Азербайжан паталай экъечӀзава.

## Агалкьунар

* **къизил** — Урусатдин чемпион (2010),
* кьведра Урусатдин Кубокдин сагьиб (2010, 2011),
* **кишпир** — Тхэквондодин Дуьньядин Чемпионат, Пуэбла-де-Сарагоса, Мексика (2013),
* **къизил** — Тхэквондодин Европадин Чемпионат, Баку, Азербайжан (2014),
* **гимиш** — Тхэквондодин Европадин Чемпионат, Нальчик, Урусат (2015),
* **къизил** — Тхэквондодин Дуьньядин Чемпионат, Челябинск, Урусат (2015),
* **къизил** — Европадин Къугъунар, Баку, Азербайжан (2015).

**Маса акъажунар:**

* **гъалибвал** — Fajr İnternational Open, Тегьеран, Иран (2014)
* **гъалибвал** — Qatar Open, Доха, Къатар (2015)
* **гъалибвал** — Moldova Open, Кишинев, Молдова (2015)

**Пишкешар**

* **«Машгьурвилин» орден** — Азербайжан, (2015),
* **«Азербайжандин квайни квай спортсмен»** — Азербайжан, (2014).

## Хзан

Паб гъанва, адаз кьве руш ава.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Тхэквондодин Вири Дуьньядин Федерациядин официал сайт
Гергентала

**Гергентала** — Дагъустан республикадин Буйнакск районда авай хуьр. Манасаул хуьруьнсоветдик акатзава.

## География
Хуьр Буйнакск райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Буйнакск шегьердилай 11 км яргъал ала.

## Тарих
1944 йисуз хуьр терг авунай ва агьалияр Андалал райондин Айти-Мохк хуьруьз (гилан Ножай-Юрт районда ава) Азиядиз акъуднавай чеченрин чкадал куьчарна ацукьарнай. Чеченар элкъвена хайи хуьруьз хтунин себебдалди, 1957 йисуз Гергентала хуьр Дагъустанда гуьнгуьна кухутунай.

## Агьалияр
Йисариз килигна Гергентала хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 27 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* «Буйнакск район» администрациядин официал сайт
Чиркей

**Чиркей**, ЦӀийи Чиркей () — Дагъустан республикадин Буйнакск районда авай хуьр. Чиркей хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. 

## География
Хуьр Буйнакск райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Буйнакск шегьердилай 25 км яргъал, Чиркей цин гьамбарханадин къерехдихъ гала.

## Тарих
Хуьруьн бине 1967 йисуз, Чиркей цин гьамбарханадин цик акатнай ЦӀуру Чиркей хуьруьн эгьлияр цӀийи чкадал куьчарна кутунай.

## Агьалияр
Йисариз килигна Чиркей хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 9 349 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* «Буйнакск район» администрациядин официал сайт
Алтай вилаятдин шегьерар

Алтай вилаятдин ибаратдик 10 вилаятдин метлеб ва 2 райондин метлеб авай шегьер ква.

## Баянар