open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хазар хуьруьнсовет

**«Хазар» хуьруьнсовет** () — Дагъустан Республикадин Дербент райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).

Администрациядин юкь хуьр — Хазар хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Хазар, Вавилово, Агъа Жалгъан, Дуьзлер.

## География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин рагъакӀидай пата, Дербент шегьердилай 7,5 км кьибле пата, Каспий гьуьлуьн кьерел чка кьунвайди я.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 6336 касди уьмуьр гьалзавай. 2010 йисан малуматриз килигна, агьалияр 8447 кас тир (вири райондин агьалийрин 8,5 %). Хуьруьнсоветдин хуьрера жуьреба жуьре миллетар ава: азербайжанар, лезгияр, табасаранар, агъулар, вири суни ва шии — мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дагестанская АССР: Административно-территориальное деление. — Махачкала: Дагестанское кн. изд-во, 1980.
* Cельское поселение Хазарский сельсовет
Митаги хуьруьнсовет

**«Митаги» хуьруьнсовет** () — Дагъустан Республикадин Дербент райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).

Администрациядин юкь ва сад тир хуьр — Митаги хуьр я.

## География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин кьибледа, Дербент райондин юкьван пата, Дербент шегьердилай 17 км кьиблединни — рагъакӀидай пата, Кундагьар сувал чка кьунвайди я.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 552 касди уьмуьр гьалзавай. 2010 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 651 касди туькӀуьрзавай. Агьалийрин вири тарихдин къене ассимиляция хьана азербайжанариз элкъвенвай татар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дагестанская АССР: Административно-территориальное деление. — Махачкала: Дагестанское кн. изд-во, 1980.
* Cельское поселение Село Митаги
Музаим

**Музаим** () — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. «Музаим»дин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я.

2005 йисалай хуьруьнсоветдин юкь я .

## ТӀварцӀикай
Хуьруьн тӀвар «Музаим» араб ва фарс чӀаларал «четинвал, манийвал» лагьай чӀал я. 

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата, Дербент шегьердилай 22 км кьибле пата, Самур-Дербент къубудал ала.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1632 касди уьмуьр гьалзавай . 2010 йисан малуматриз килигна, агьалияр 1946 кас тир . Агьалийрин вири азербайжанар, шии - мусурманар я.

## Тарихдин имаратар
* Дегь чӀаван сурун кӀунтӀар.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* ЛЕТНИЙ ДЕНЬ В МУЗАИМЕ 
* Администрация Дербентского района 
* Дербентский район >> Музаим
* Топографические карты K-39-XIX — 1 : 200 000
* Топографические карты K-39-73 — 1 : 100 000
Музаим хуьруьнсовет

**«Музаим хуьруьнсовет** () — Дагъустан Республикадин Дербент райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).

Администрациядин юкь ва сад тир хуьр — Музаим хуьр я.

## География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата, Дербент шегьердилай 22 км кьибле пата, Самур-Дербент къубудал чка кьунвайди я.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1 632 касди уьмуьр гьалзавай . 2010 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 1 946 касди туькӀуьрзавай. Агьалийрин вири азербайжанар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Дагестанская АССР: Административно-территориальное деление. — Махачкала: Дагестанское кн. изд-во, 1980.
* Сельское поселение Село Музаим
Гимейди

**Гимейди** () — Дагъустан республикадин Дербент районда авай тунвай хуьр.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибледа, Дербент райондин рагъакӀидай пата, Дербент шегьердилай 22 км рагъакӀидай пата, Денделеух сувал (354 м) ала.

## Тарих
Хуьруьн бине, табасарандин чилерал ислам дин гегьеншарун патал «Мухаммадия къеле» хьиз арабри кутунвай.

Виликан тат хуьр тир. 1976 йисуз эгьлийрин вири масаниз куьч хьунин рекьелди хуьр тунвайди я.

XIX виш йисуз Гимейди хуьр вири Къайтагъ-Табасаран округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Къайтагъ-Табасаран округдин Кеферпатан-Табасаран наибвалдиз талукь тир. Бильгади ва Зидьян хуьрерихъ галаз Гимейди хуьруьнжемятдик акатзавай.

## Агьалияр
1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Гимейди хуьруьн агьалияр 830 кас тир: татар — 690 кас (83,1%), суван чувудар — 140 кас (16,9%) .

Официал статистикадиз килигна хуьруьн агьалияр азербайжанар хьиз къейд авунвайди я, вири суни мусурманар я. Амма абурун вири сад-садахъ галаз рахуна цӀап чӀалаз элячӀнавай ва совет бередин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайра азербайжанар хьиз гьисабдиз къачунвай , тарихдин къене ассимиляция хьана азербайджанариз элкъвенвай татар я. Къваларив гвай муькуь хуьреривай тафават аваз яз, и хуьруьн азербайджанар суни мусурманар тир .

Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.

## Халкьдин кеспияр
Гамар хрунвал ва ругъунар цун (XIX виш йис).

## ТӀвар-ван авай хуьруьнвияр
Ахмед заридин хайи диге я (1868 - 1930).

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Топографические карты K-39-XIII - 1 : 200 000
* Топографические карты K-39-61 - 1 : 100 000
Кемах (манаяр)

* Кемах — Дагъустандин Дербент районда авай тунвай хуьр.
* Кемах — Турциядин Эрзинжан вилаятда авай шегьерни район.
Кумухъ

**Кумухъ** () — Дагъустан республикадин Дербент райондин чилерал алай Кьурагь райондин хуьр. «Кумухъ» хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я. 

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин Каспий гьуьлуьн кьерин кьулувиле, Дербент райондин кьибле пата, Гуьлгери вацӀал, Дербент шегьердилай 27 км кьибле пата чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: ЛукӀар, Къартас Къазмаяр.

## Тарих
Фактри тестикьарзавайвал, кумухъвийрин улу-бубаяр кьве суварин агъада авай чкада, Кьурагь вацӀун къерехда уьмуьр гьалзавай. Хуьруьн тӀвар **Хъухъвазар** тир. Надир шагьан вигьинрин чӀавуз сувавияр чпин хуьрер хуьз адан аксиниз къарагъзавай. Амма къуватар сад туширвиляй сувавияр шагьан кӀаник акатнай. Регьимвал авачир шагьа язух текъвервилелди лезги хуьрер терг ийизвай ва вичин кьушунриз абурун вилик вуж акъатдатӀа вири рекьиз эмир авунай. Сагъдиз амукьай хъухъвазвияр рагъэкъечӀдай патаз, сувариз катна са мичӀи кӀама чуьнуьх хьанвай. Гуьгъуьнлай, шагьан кьушунри Кьурагь дере туна хъфейдалай кьулухъ, абур кӀамалай экъечӀна са къулай чкадал чпиз цӀийи хуьр арадал гъанвай. Хуьруьн тӀвар **КӀамук-Кумукь** хьанвай. Хуьруьн эгьлияр лежбервилив, бахчахъанвиливни чӀижерхъанвилив алахънавай. Эхиримжи чӀавара кумухъвийрин арада саларбанвални вилик фенвай. Хуьре мискӀин ва гьуьжре (медресе) авайди тир, гьина Кади Аквердиди аялриз пак Кьуръан улубдин ва араб чӀалан тарсар гузвай. Хуьре са регъв кардик квай. И регъуьникай Цилинг, Кимихуьр, Тител ва Хуьрехуьр хуьрерин эгьлийрни менфят къачузвай. 

XIX виш йисуз Кумухъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Штул хуьруьхъ галаз Штул хуьруьнжемятдик акатзавай.

1928 - 1929 йисара Кумухъра садлагьай гражданвилин мектеб эцигнавай. И карда чӀехи дестек большевик, партиядин кӀвалахдар Мулла Куьревиди ганвай. Иниз гьакӀни мукьвал алай Цилинг, Кимихуьр, Тител ва Хуьрехуьр хуьрерин аялрини кӀелиз къвезвай. 1939 йисуз хуьруьн эгьлийри Карл Марксан тӀварунихъ галай колхоз арадал гъанвай. Адан садлагьай председатель Эскерали Газаралиев хьанвай. Майишатди бегьер кӀватӀунин, цан цунин ва муькуь кӀвалахар авун паталай техникаяр къачунвай. Хуьруьнвийри баркаллувилелди зегьметар чӀугвазвай. Абуру гьукуматдиз къуьлуьн, мардалвилин продукциядин магьсулар тайин авур планрин кьадардилай пара маса гузвай. 

Ватандин ЧӀехи дяве чӀавуз хуьряй фронтдиз 76 кас рекье гьатнай. Абурукай 32 кас женгера рагьмет хьанвай.

ЦӀийи хуьр 1959 йисуз, Кьурагь райондин ЦӀуру Кумухъ хуьруьн эгьлийрин суварилай арандиз куьч хьунин рекьелди арадал гъанвайди я. 1966 йисуз хьайи къати чилин зурзунрилай кьулухъ цӀуру хуьре амай пайни арандиз куьч хьанвай. 1967 йисуз хуьр электричестводив таъмин авунай.

## Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1 167 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я . 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Кумухъ хуьруьн агьалияр 316 кас тир. 

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Муниципальное образование "село Кумух"  
* «Лезгин» сайтуна Кумухъ хуьруькай гегьенш малуматар
Вулкан (геология)

**Вулкан** — чилин винел арадал къвезвай геологиядин процесс.

Вулканар чир ийидай илим, — вулканология, геоморфология я.

## Баянар

## ЭлячӀунар

* Вулканы — Азбука Земли 
* Вулканы на сайте Горной энциклопедии
* Список действующих вулканов и их описания
* «Как действуют вулканы» Tom Harris
* Современные извержения вулканов, мониторинг событий, книги и статьи по вулканологии 
* Вулканы и сели
* Вулканы мира
* 
* Новый подход к определению понятия «действующий вулкан» И. В. Мелекесцев, О. А. Брайцева, В. В. Пономарева
* Фотографии вулканов на сайте вулканологической обсерватории на Аляске 
* Интересные факты о вулканах 
* Названы самые красивые вулканы мира 
* «Извержения миров» — популярная статья о вулканизме планет
* Всё, что Вы хотели знать о вулканах
* Фото действующего вулкана Эйяфьядлайёкюдль
*  Несколько фактов, связанных с Эйяфьядлайёкюдлем
*  Топ 10 смертоносных вулканов
* http://www.membrana.ru/particle/16105 
* http://www.membrana.ru/particle/4477 
* http://www.membrana.ru/particle/15778
Укуз

**Укуз** (агъул. *Укуди*, ) — Дагъустан республикадин Кьурагь районда авай кьакьан суван хуьр. «Усугъ» хуьруьнсоветдик акатзава. 

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин Кьурагь райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Кьурагь хуьрелай 28 метр кефердинни - рагъакӀидай пата, Агъул райондихъ галаз сергьятдал, Кьурагь вацӀун эрчӀи хилел, Кьурагь - Хвереж машиндин рекьел, зурба рагал чка кьунвайди я. Хуьр иер ландшафтдин юкьва ава. Адан къваларив пара кьван вацӀар, булахар, чӀурар, тӀулар, рагар, чархар, кӀамар ава.

## Тарих
Укуз Кьибле Дагъустандин виридалайни дегь хуьр тирди тестикьарзавайди, адан къваларив гвай дегь чӀаван ва кьвед - пуд гьава чилин кӀаник квай сурар я. Алимрин чӀехи маракь вичел чӀугвазвайди, мийитар ацукьнавай гьалда кучуднавай сурар я. Абур гьи цивилизациядиз талукьбур ятӀа гилани малум туш.

Хуьруьн мулкунихъ 900 гектар чилер ква. Са чӀавуз (1970 йисал кьван) хуьре 70 майишатар авай, гила 9 кӀеви ва сувариз вафалу хзан амукьнава. Агьалийрин чӀехи пай Дербент райондин Мамедкъала посёлокдиз куьч хьанва. Алатай виш йисан 1930 -й йисара Укузра коллективдин майишат арадал гъанвай. Колхоздин садлагьай председателяр Рамазан Латифов, Яхья Шахбанов тир. 1936 йисуз хуьре мектеб эцигнавай. Адан садлагьай муаллим Абдурагьман Маллаев хьанвай. Хуьруьн эгьлийрикай вини дережадин чирвилер къачур садлагьай кас Хидирнеби Маллаев тир. Хуьре пуд рекъвер, мискӀин, сашумуд пӀирер авай. 1930 - й йисара мискӀин чукӀурна адан чкадал гражданвилин мектеб эцигнавай.

XIX виш йисуз Укуз хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусатдин империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Квардал, Усугъ ва Гелхен хуьрерихъ галаз Усугъ хуьруьнжемятдик акатзавай.

Ватандин ЧӀехи дяведиз хуьряй 30 кас рекье гьатнай. Абурукай анжах кьуд кас элкъвена хайи дигедиз хтанвай.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 47 касди уьмуьр гьалзавай . Вири агъулар, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Укуз хуьруьн агьалияр 126 кас яз вири агъулар тир. 

Хуьре гуьгъуьнин сихилар ава: *Бугаяр, Аюбар, Гачалар, Парсияр, Бижияр, Буцундаяр, Квасаяр*.

## ИнфратуькӀуьрун
Хуьруьн эгьлийри культурадин КӀвалин, фельдшервилинни-акушервилин идарадин къуллугърикай менфят къачузва. Чкадин аялар Хвереж хуьруьн мектебда кӀелзавайди я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Муниципальное образование "Сельсовет Усугский"  
* «Лезгияр» сайтуна Укуз хуьруькай гегьенш малуматар
Усугъ

**Усугъ** (агъул. *Усугъ*, ) — Дагъустан республикадин Кьурагь районда авай кьакьан суван хуьр. Хвереж ва Укуз хуьрерихъ галаз «Усугъ» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин Кьурагь райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Кьурагь хуьрелай 19 километр кефердинни — рагъакӀидай пата, Акарлец вацӀун дугундал чка кьунвайди я.

## Тарих
Хуьруьн арадал атунин тарих малум туш.

XIX виш йисуз Усугъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусатдин империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Квардал, Укуз ва Гелхен хуьрерихъ галаз Усугъ хуьруьнжемятдик акатзавай.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 300 касди уьмуьр гьалзавай. Вири агъулар, суни — мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Усугъ хуьруьн агьалияр 404 кас яз вири агъулар тир.

## ТӀвар-ван авай ксар
* Усугъви Мегьемед — тарихдин кардар, имам Шамилан наиб.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Муниципальное образование «Сельсовет Усугский»
Сулейман бег КъирицӀви

**Сулейман бег КъирицӀви** — царьдин кьушунрин дяведар.

Вичин 25 йисан дяведин къуллугъдин къене урусринни - туьркверин дявейра иштиракна, беган титул ва Георгиян хаш пишкеш къачунвай. Къуллугъдилай кьулухъ ада вичин хайи КъирицӀ хуьре кавха хьиз регьбервал ийизвай. Ам хайи хуьре кучуднавайди я.

Адан хва, Садикъ бега Санкт-Петербург шегьерда дяведин чирвилер къачунвай. Ам большевикрин паталай 1920 йисуз Къуба — Хъачмаз рекьин мукьвал кьинвайди я.

## Литература
* Шахмурад Крызлы (Рашидов) «Крыз ве Крызлылар» Баку — 1996 (Азернешр)
* Шыхбала Крызлы (Сулейманов) «Крыз ве Крыз дили» Баку — 2002
Кьавал

**Кьавал**, **Кьавалхъан** — тайин са алатдал макьамар (гьаваяр) язавай ва я пешекарвилелди музыкадал алахънавай кас.

## Баянар

## ЭлячӀунар
*
Ругун

**Ругун** () — Дагъустан республикадин Кьурагь районда авай хуьр. Бахцугъ, КӀири ва Сараг хуьрерихъ галаз «КӀири» хуьруьнсоветдик акатзава.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин Кьурагь райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин администрациядин юкь тир Кьурагь хуьрелай 22 км яргъал, Кьурагь - Кьасумхуьр рекьелай 13 км яргъал, тамарин, векьин чкайрин юкьва авай гъвечӀи кӀунтӀал чка кьунва. Хуьруьн мукьвал, форель ва маса кьериз жедай гъетер гьалтзавай, Ругун вир ала.

## Тарих
ЦӀуру эгьлийри чпин эхтилатра, Ругун хуьр ХV - ХVI виш йисара арадал атанвайди лугьузва. Хуьруьн бине кутур кас, ивидин душманвиляй хзандихъ галаз хуьряй катна тамун къалин чкада чуьнуьх хьанвай кӀириви тирди гьисабзава. Къвез-къвез адан патав сифте адан мукьва-кьилияр ахпани бязи хуьруьнвияр — кӀиривияр атана секин хьанвай. Сифте берейра абур чиликай атӀанвай кӀвалера (азерб. *къазмайра*) уьмуьр гьалзавай, ахпа кӀунтӀал майишатдин дараматар галай хъсан ери авай кӀвалер эцигнавай. Ругунвийриз чпин кьетӀен пеше авай, абуру, хуьруьн патав гвай сувал алай ракьун мядендай ракь хкудзавай. Хкудай ракь махсус фурара цӀурурзавай, адакай ругунриз хци цацар расзавай.

Мумкин я хуьруьн тӀварни, ина ругунар расунин пеше вилик фенвайвиляй, Ругунрин хуьр эцигнавайди я.

Ругунрилай ва абурун цацарилай гъейри, ракьуникай ругунвийри туьрезар, куьтенар, гапурар, дергесар, мукалал гьазуриз ва базарда маса хугуз чизнавай. Абуру ракьни маса гузвай.

XIX виш йисуз Ругун вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Кутул ва КӀири хуьрерихъ галаз КӀири хуьруьнжемятдик акатзавай.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 136 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Ругун хуьруьн агьалияр 64 кас тир.

## ИнфратуькӀуьрун

## ТӀвар-ван авай хуьруьнвияр
* Альберт Эседов — филологиядин илимрин кандидат, публицист, пуд вишелай пара илимдинни публицистикадин макъалайрин кирам.
* Джамалдин Дженетов — дяведин духтур.
* Закидин Бабаев — чӀехи предприниматель.
* Камалдин Кулиев — Урусат Федерациядин лайихвилер авай тамухъан.
* Рейзудин Дженетов — Дагъустан Республикадин полковник, СтӀал Сулейман райондин военком.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* «Лезгияр.ру» сайтуна Ругун хуьруькай гегьенш малуматар
Велиев Мирзе Девлетан хва

**Велийрин Мирзе Девлетан хва** (1923 йис, КцӀар район, Вини Лакар — 1944 йисан 24 март, Вашад, Венгрия) — Советрин Союздин Кьегьал, Ватандин ЧӀехи дяведа иштиракнавайди, 309-й гвардиядин тфенг ядай ях аскеррин полкунин яракьрин командир, гвардиядин чӀехи сержант.

## Биография
Ватандин ЧӀехи дяведин йисара чи кьегьалвилин тарихдин цӀийи чинар кхьей кьегьалрикай сад тир Мирзе Велиев Aзербайджандин КцӀар райондин Вини Лакар хуьре 1944 йисан 24 мартдиз дидедиз хьана. Дяве къарагъайла Мирзедин 18 йис цӀийиз тамам хьанвай. Ада юкьван мектеб акьалтӀарна, «Яру пайдах» колхозда кӀвалахзавай. Мирзе гуьгьуьллудаказ дяведиз рекье гьатнай. Кеферпатан Къавкъазда гъиле яракь кьуна, фашистрин аксина женгиниз экъечӀай гадади гуьгъуьнлай вичи регьбервал гузвай батареядихъ галаз санал Украинада, Белорусияда кьиле фейи ягъунра чешне къалурна. Вадра вичел залан хирер хьайи жегьилди Румыния, Болгария ва Венгрия фашистрикай азад авун патал къати женгера иштиракна. 1944 йисан 5 ноябрдиз Будапештдин мукьув гвай Вашад хуьре вичин амадагар телеф хьана кьилдиз амукьай ада фашистрин 20 танкунихъ галаз женг чӀугунай. И женгина Мирзеди фашистрин 5 танк, 2 машин ва вишдалай гзаф аскерар тергнай ва вични кьегьал хьиз телеф хьанвай. 22 йиса аваз ватандин рекье кьегьалвилелди телеф хьайи Мирзе Велиев женгера къалурай кьегьалвилерай 1945 йисан 24 мартдиз Советрин Союздин Кьегьал гьуьрметдин тӀварцӀин лайихвилер къазанмишнай.

  СССР-дин Лап вини Советдин Президиумдин 1945 йисан 24 матр тарихдин къарардив, немецни-фашист тарашхъанрин аксиниз чӀугур женгинин фронтдал регьбервилин женгинин тапшуругъар тафаватлувилелди кьилиз акъудунин ва къалурай кьегьалвилинни итимвилин паталай, чӀехи сержант Велийрин Мирзе Девлетан хциз кьейидалай кьулухъ Советрин Союздин Кьегьал тӀвар ганвай. 

## Пишкешар
Велиев Мирзеди къачунвай пишкешар:
* Ленинан Орден
* 3-й дережадин Баркаллувилин Орден
* «Жуьрэтвал паталай» медаль
* «Къавкъаз хуьнуьхин патахъай» медаль

## РикӀел хуьн патал
* 1967 йисан сентябрдиз КцӀар шегьердин паркуна Мирзе Велиеван гуьмбет эцигна.
* КцӀар шегьерда адан тӀварунихъ галай куьче ава.

## Литература
* Герои Советского Союза — сыны Азербайджана, Баку, 1965
* Герои Советского Союза. Краткий биографический словарь. Том 1. М.: Воениз., 1987

## Баянар

## ЭлячӀунар
* КУСАРЫ.com / Герой Советского Союза
Азизова Фарида Шихаммедан руш

**Азизова Фарида Шихаммедан руш** — Азербайжандин тхеквондо спортдин жуьредай  спортсмен руш, 2012 йисуз жегьилрин арада дуьньядин чемпион. Лондонда хьайи 2012 йисан Олимпиадин къугъунра 67 кг кьван категорияда Азербайжан паталай экъечӀнавай. Аниз экъечӀунин лицензия, ада Бакуда 2011 йисуз кьиле фейи халкьар арадин хкягъунин турнирда кьведлагьай чка кьунивди къачунвай .

## РикӀ аладардай фактар
* РикӀ алай машгъулат — шикилар чӀугун.
* Азизова Фаридадин кумирар азербайжан патан тхеквондистар — Рашад Агьмедов ва Ниямеддин Пашаев я.
* РикӀ алай актриса — Анджелина Джоли, кӀани фильм — «Лара Крофт» .

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Фарида Азизова стала чемпионкой Европы
Сараг

**Сараг** () — Дагъустан республикадин Кьурагь районда авай хуьр. Бахцугъ, КӀири ва Ругун хуьрерихъ галаз «КӀири» хуьруьнсоветдик акатзава. 2016 лагьай йисан январ вацран гьалариз килигна, хуьр гадарнавай хуьрерин сиягьдик акатнава.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин Кьурагь райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин администрациядин юкь тир Кьурагь хуьрелай 25 км яргъал, чка кьунва. Кьурагь райондин виридалайни бицӀи хуьр.

## Тарих

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 42 касди уьмуьр гьалзавай . 2008 йисуз агьалияр 20 кас тир. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. Алай чӀава хуьре са касни яшамиш ийизвайди туш.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* «Лезгияр.ру» сайтуна Сараг хуьруькай гегьенш малуматар
Фу

**Фу** — недай затӀ.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* Nutrient data for 18171, Cookies, fortune
Къулиев Адил Гьуьсейнан хва

**Къулийрин Адил Гьуьсейнан хва** (1922 йисан 22 ноябрь, Азербайжандин ССР, Баку — 1992 йис, Азербайжан, Баку) — Советрин Союздин Кьегьал, Ватандин ЧӀехи дяведа иштиракнавайди, командиран чка кьадай кас, 65 - й гвардиядин телеф ийизвай авиациадин полкунин эскадрильядин штурман, гвардиядин капитан .

## Биография
Къулиев Адил 1922 йисан 22 ноябрь вацра Бакуда шегьерда, лежбержин хзанда дидедиз хьана. Аял чӀавар, гьакӀни мектебдин йисар КцӀара акъудай ада шегьердин 2-нумрадин урус мектебда кӀелнай. Бакудин аэроклубда машгъул хьайи жегьил гъиле яракь кьуна Ватандин ЧӀехи дяведин йисара женг чӀугваз-чӀугваз Великие Лукидай Берлиндиз фена акъатнай. Белоруссиядин, Прибалтикадин ва РагъэкъечӀдай Пруссиядин цавара самолётдал алаз ягъунра иштиракнай. 1943 йисан 14 мартдиз Старая Русса шегьердин мукьвара душмандин паталай яна вигьенвайтӀани адавай вичин чӀур хьайи самолёт фронтдин цӀарцӀел кьван ахгакьарна парашютдал алаз хкадарна чибурун позицийрал агалкьунивди акъатнай. 

Эскадрилиядин командирдин чка кьазвайдан везифадиз лайих акур ам 1944 йисан эхирра вичин самолетда аваз 265-дра цавуз хкаж хьана душмандин 13 самолет яна тергнай. Ада 64-дра гьавадин женгера иштиракнай ва душмандин 13 самолет яна тергнай. Женгера къалурай кьегьалвилерай Адил Къулиеваз 1945 йисуз Советрин Союздин Кьегьал гьуьрметдин тӀвар ганвай. Дяведин эхирда адан хурал 7 орден ва 9 медаль алай.

Дяведилай кьулухъ Советрин Армияда къуллугъ хъувур А. Къулиева 1951 йисуз Жуковскийдин тӀварунихъ галай Дяведин Академия куьтягьнай. 1966 йисуз гвардиядин полковник хьиз къуллугъ кьилиз акъудай ада вичин хайи шегьер тир Бакудин Забрат аэропортдиз регьбервал ганай.

1992 йисуз рагьмет хьанвай, ам Бакудин гьуьрметдин кучудунрин Аллеядал кучукнавайди я. 

## Пишкешар
Къулиев Адила къачунвай пишкешар:

* Ленинан Орден
* Пуд Яру Пайдахдин орденар
* Александр Невскийдин орден
* Ватандин ЧӀехи дяведин 1-й дережадин кьве орден
* Орден «Яру Гъед» 

## Библиография
* Сто сталинских соколов в боях за Родину. (Сборник боевых эпизодов из опыта Героев Советского Союза)
* До встречи в Берлине. — Баку, 1975
* Есть пламя! — Баку, 1985

## Литература
* Абасов М. Г. На крыльях мужества. — Баку,1975
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382
* Золотые Звёзды Азербайджана. — Баку, 1975

## Баянар

## ЭлячӀунар
* КУСАРЫ.com / Никто не забыт / Адил Кулиев
* Кулиев Адиль «Герои Страны» сайтуна
* Кулиев Адиль Гусейн оглы
Александр Ильич Рыбников

**Александр Ильич Рыбников** (1919 йисан 9 март, Урусат, Ставрополдин губерния, Темнолесская станица — 1989 йисан 30 сентябрь, ССРГ, РСФСР, Ставропольдин край, Есентуки) — Советрин Союздин Кьегьал, Ватандин чӀехи дяведа иштиракнавайди. Александр Рыбников, вичи ва адан батальонди Кёнигсберг (гилан Калининград) шегьерда фейи куьчейрин женгера къалурай гьунар паталай машгьур хьанвайди я.

## Биография
Кенигсберг шегьердин са куьчеда кьакьан дараматдал кцӀарви кьегьал Александр Рыбникован тӀвар алай кьул алкӀурнава. КцӀарин 2-номердин юкьван мектеб куьтягьай Александр Рыбников Дагъустандин Гьукуматдин Педагогикадин Институтдик экечӀнай. Ада Дербентда муаллимвал авунай. Ватандин ЧӀехи дяве къарагъайла ада Бакудин Командиррин Мектебда кӀелзавай. Абурун кӀваляй дяведиз пуд кас рекье гьатнай: Ильяни адан кьве хва — Александр ва Владимир. Ильяни Владимир дяведа телеф хьанай. Александрал кьудра хирер хьанай. 1945 йисан апрелдиз Кенигсберг фашистрикай азад ийидайла адан батальон тафаватлу хьанай. Кёнигсберг азад ийидайла Алексадр Рыбникован батальонди абуру 200-далай гзаф фашистар тергнай, 1000-далай виниз солдатарни офицерар есирда кьунай, душмандин гзаф техника ва яракьар гъилик авунай. Вичел залан хирер хьанатӀани, ада женг давамарнай. И кьегьалвилерай Александр Рыбников Советрин Союздин Кьегьал тӀварцӀиз лайихвилер аваз хьанай.

А. Рыбникова дяведилай гуьгъуьниз Фрунзедин тӀварунихъ галай Москвадин Дяведин Академия акьалтӀарнай ва и рекьяй вичин чирвилер жегьилрив агакьарнай. Уьмуьрдин эхиримжи йисара ам вичин хизандихъ галаз Есентукида уьмуьр гьалзавай. 1989 йисан 30 сентябрьда рагьметдиз фенвай.

## РикӀел хуьн патал
Калининградда Чайковскийдин куьчеда (1945 йисуз куьчедин тӀвар *Германналлея* тир) Советрин Союздин Кьегьал, капитан А. И. Рыбникован кьегьалвилин гьуьрметдай обелиск эцигнавайди я.

## Литература
* Герои Советского Союза. Краткий биографический словарь. Т.2. М., 1988.
* Дриго С. В. За подвигом — подвиг. Калининградское кн. изд., 1984.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* КУСАРЫ.com / Никто не забыт / Александр Рыбников
* Александр Рыбников «Герои Страны» сайтуна
Седреддин Мирзалиев

**Мирзалийрин Седреддин** — Советрин Союздин Кьегьал, Ватандин ЧӀехи дяведа иштиракнавайди, офицер.

## Биография
Седреддин Мирзалиев Кьблепатан Лезгистандин КцӀар райондин Хуьлуьхъ хуьре дидедиз хьана.

Женгерикай сада хура гуьлле акьур Седреддин Мирзелиев рекьинин пацукай са гужалди хкуднай.

Ватандин ЧӀехи дяве къарагъайла хуьлуьхъви Седреддин Исмиханан хцин 19 яшар цӀийиз тамам хьанвай, Дяведа сифте взводдин, гуьгъуьнлай ротадин командир хьайи ада душмандин аксина кьегьалвилелди женг чӀугунай, 1943 йисуз гуьлледи адан рикӀяй тӀвек акъуднай. Са йис кьван вахтунда госпиталда къаткай жегьил 1944 йисуз цӀийи кьилелай фронтдиз рекье гьатнай ва дяве куьтягь жедалди женгера хьанай.

Вич Ватандин ЧӀехи дяведин I дережадин ордендиз ва маса орденризни медалриз лайих акур офицерди дяве куьтягь хьайила Къунахкент райондин военкоматда инструкторвиле, IV ва I частарин началниквиле къуллугънай. Гуъгъуънлай ада Бакудин Азизбегов райондин исполкомдин пландин отделдиз, са кьадар вахтунилай райкомдин теблигъатдин отделдиз регьбервал ганай.

1951—1956 йисара С. Мирзалиева Бакуда 539-й полкунин штабдин началникдин куьмекчивиле кӀвалахна. Са вахтунда Азизбегов райондин военкоматда отделдиз регьбервал гайи, военкомдин заместителвиле кӀвалахай, вичихъ чӀехи алакьунар авай полковник Седреддин Мирзалиева 5 йисуз Гуьйчайдин, 7 йисуз Генжедин военкоматриз регьбервал ганай.

## Пишкешар
Седреддин Мирзалиева къачунвай пишкеш:
* Ватандин ЧӀехи дяведин 1-й дережадин орден

## Баянар

## ЭлячӀунар
* КУСАРЫ.com / КцӀар райондин тӀвар-ван авай ксар
Салат Мевланов

**Мевланрин Салат** — Советрин Союздин Ватандин ЧӀехи дяведа иштиракнавайди, 416-й Таганрог дивизиядин батальондин командир.

## Биография
Салат Мевланов Кьблепатан Лезгистандин КцӀар райондин Ясаб хуьре дидедиз хьана.

Майорвилин чин 1944 йисан августдиз къачур Салат Мевланов дяведилай кьулухъ 53 йисуз чинал ккӀал алаз къекъвенай.

Машгьур 416-й Таганрог дивизияда батальондин командир хьайи Салат Мевланова гзаф шегьерарни хуьрер фашистрикай азад авунин карда мукьувай иштиракнай, КцӀар райондин Ясаб хуъре дидедиз хьайи С. Мевланова Хьилерин юкьван мектеб акьалтӀарайдалай гуьгъуьниз КцӀарин педмектебда кӀелна, 1939—1941 йисара Тамбовдин кавалериядин училище акьалтӀарай жегьил гьанай дяведиз фена. Вичел иридра залан хирер хьайи С. Мевланов «Яру Пайдах», Ватандин ЧӀехи дяведин I ва II дережадин ва «Яру Гъед» орденриз, гзаф медалриз лайихвилер аваз хьанай. Дяведилай гуьгъуьниз партиядин мектеб акьалтӀарай Салат Мевланова Хъачмаздин райкомдин инструкторвиле, Гьажикъабулдин РИК-дин председательвиле, КцӀар шегьердин Советдин председательвиле, КцӀарин концервийрин заводдин директорвиле кӀвалахнай.

## Пишкешар
Салат Мевланова къачунвай пишкешар:

* Яру Пайдахдин орденар
* Ватандин ЧӀехи дяведин I ва II дережадин орденар
* Орден «Яру Гъед»

## Баянар

## ЭлячӀунар
* КУСАРЫ.com / КцӀар райондин тӀвар-ван авай ксар
Демократия

**Демокра́тия** (дегь.-грек. δημοκρατία — «халкьдин къуват», δῆμος — «халкь» и κράτος — «къуват») — политикадин гьал, къарарар акъуддайла халкьдин фикирар хиве кьадай полтикадин тегьер. 

## Демократиядин тарих
Демократияди вичин кьил Дегь Грециядилайни Дегь Римдилай къачузава. Гьабурулай къецяй демократия кьуланвишйисарин девирдин шегьер-гьукуматра авайди тир. Антик девирин шегьер-гьукуматра чӀехи къуват, кар ийидай, къанунрин, дувандин къуват вири агьалияр квай кӀватӀалдихъ авай.

## Баянар
* Гьукуматдин идара авунин тегьер

## ЭлячӀунар
Иисусан гьакъикъи клиса

**Гьакъикъи Исадин клиса** ( ) — халкьарин арадин аслутушир реставрационизмдин клиса. 1917 йисуз Пекин шегьерда арадал гъанвайди я. Хашпара диндин протестанцизм хилен рекьерикай сад я ва хашпара диндин деноминациярин сиягьдиз талукь я.

Дуьньяда и диндин рекье авайбурун кьадар тахминан 2,5 миллион кас я . И клисадин патал алайбур виридалайни пара Китайда, Индияда, Тайванда, Сингапурда, Малайзияда ва Гонконгда ава. Алай чӀавуз клисадин халкьар арадин ассамблея АСШдин Лос-Анджелес шегьерда чка кьунвайди я.

1995 йисуз «Гьакъикъи Исадин клисади» Москва вилаятдани хел ахъайна.

## Диндин асул везифаяр
* Хашунин пак ругьдиз агъун
* Хашунин цяй ягъун
* КӀвачерин дастамаз
* Евхаристия
* Киш югъ

### Диндин цӀуд макъала
* Иса пайгъамбар
* Инжил
* Чара
* Клиса
* Эхирмижи дуван

## Баянар

## ЭлячӀунар
*Иисусан Дуьз Диин  (урус.)
Марко Поло

**Марко Поло** (15 сентябрь 1254 - ) — Италиядин савдагарни сиягьатдар, вичин «Дуьньядин пара жуьрейрин ктаб» кхьейи. Сифте йикъарилай эгечӀна са пай инсанар ана кхьейи затӀарихъ галаз рази тушиз Полодиз чӀалахъ тушир. ЯтӀани, ада пара хийир гузвай малум ава Армениядин, Ирандин, Китайдин, Казахстандин, Монголиядин, Индиядин, Индонезиядинни маса чилерин география, тарихни этнографиядай. А ктабди XIV-XVI вишйисарин пара гуьлерхъанарин, картографринни кхьирагрин фкиррар зурбадаказ юзарна. Месала, ам Христофор Колумбан корабльдал алай, ада Индиядиз фидай рекьинихъ къекъведайла. Тариххъанари лугьудайвал, Колумба адал 70 кхьин авуна.

## Уьмуьр

Марко Поло 1254 йисуз дидедиз хьана Венециядин Республикада. Адан хьайи чкани югъ чизавайди туш. Маса малумдай ам Константинопольда дахьайтӀа Корчула островдал хьайиди я. Са делилри лугьузва адан хзан Венециядай я, масадбуру лугьузва, Далматиядай. Адан чӀехибуба, Андрео Полодихъ пуд хва авай, Маффео, маса Марко, мад Макро Полодин буба Никколо.

## Вилик гвай тарих

Полояр Азиядиз монголрин патаг фидалди, монахар Андре Лонжюмони Йоханес де Плано Карпини Папа Иннокентий IVдан буйругъ кьилиз акъудун патал, ахпа мад Вильгьельм фон Рубрука Людвиг IX пачагьдин  буйругъ кьилиз акъудун патал гьахьтин са рехъ кьуна фейиди тир. Кьулухъ хтайла абуру чпин кьисаяр ахъайзавай.

## ЭлячӀунар
*
Кукваз

**Кукваз** () — Дагъустан республикадин Кьурагь районда авай, Ашар хуьруьхъ галаз «Ашар хуьруьнсоветдик» акатзавай хуьр.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин Кьурагь райондин кьиблединни - рагъакӀидай пата, Кьурагь вацӀун кьерел чка кьунва. Райондин администрациядин юкь тир Кьурагь хуьрелай 7,3 км яргъал алайди я.

## Тарих
XIX виш йисуз Кукваз хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусатдин империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Ашар, Урсун, Хпеж, Хуьпуькь ва Шимихуьр хуьрерихъ галаз Хпеж хуьруьнжемятдик акатзавай.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 194 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Кукваз хуьруьн агьалияр 317 кас тир. 

## ТӀвар - ван авай ксар

## Баянар

## ЭлячӀунар
* «Мо - Курах» сайтуна Кукваз хуьруькай малуматар
* «Односельчане» сайтуна Кукваз хуьруькай малуматар 
* «Лезгияр» сайтуна Кукваз хуьруькай малуматар
1966 йис

**1966 йис** (*са агъзурни кӀуьд вишни пудкъанниругудлагьай йис*) — григорийдин календарьдал гьалтайла арбедиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1966-лагьай йис я. XX виш йисан 66-лагьай йис.

## Вакъиаяр
* 1966 йисуз Кьиблепатан Дагъустанда къати чилин зурзунар хьанвай. И себебдилай пара кьван сувун лезги хуьрер арандиз куьч хьанвай.

## Баянар

## ЭлячӀунар
XIX виш йис

**XIX виш йис**, **19-й виш йис** (*цӀекӀуьдлагьай виш йис*) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла 1801-й йисалай 1900-й йисал кьван яргъи хьанвай заманадин девир я. 

XIX виш йисуз дуьньядиз зурба музыкантарни манидарар, зариярни кхьирагар, архитекторар, алимар, чӀехи политикар атанвай.

## Тарихдин вакъиаяр
### XIX виш йисан садлагьай зур пай
#### ТуькӀуьрай затӀар
* Пароход (елкенар галай садлагьай пароход — 1807 йис, Роберт Фултон; гьалдай фурфалаг галай пароход — 1836, «Архимед»)
* Консервация авун (гегьеншдаказ менфят къачунин сифте кьил — 1810 йис; Николя Аппер)
* Арифмометр (серийралди акъудун — 1820 йис)
* Органикадин химия (садлагьай илимдин эксперимент — 1828 йис, Фридрих Вёлер)
* Паровоз (бугъадал кӀвалахзавай рельсрин садлагьай локомотив — 1804 йис; савдавиле менфят авай паровозар — 1812—1829, Джордж Стефенсон)
* Цунин машинка (цунин фабрика — 1830 йис; Бартелеми Тимонье)
* Электромотор (первый практически пригодный — 1834 йис, Борис Семёнович Якоби)
* Тапанчи (садлагьай экземплярар — 1818 йис; капсюльди тапанчийрин гзаф кьадарралди акъудун — 1836 йис, Сэмюэл Кольт)
* Вулканизация (акъудай затӀ — 1839 йис; патент — 1844 йис, Чарльз Гудьир)
* Телеграф (электричестводин, шегьердин арада алакъадин халкьдиз къалурун — 1844 йис, Сэмюэл Морзе)

### XIX виш йисан кьведлагьай зур пайдин сифте
#### ТуькӀуьрай затӀар

### XIX виш йисан эхир
#### ТуькӀуьрай затӀар

## Баянар

## ЭлячӀунар
Рашид Гьуьсейнов

**Гьуьсейнрин Рашид Салегьан хва** (1914 йис, КцӀар район, Ясаб — 2000 йис) — Советрин Союздин Кьегьал, Ватандин ЧӀехи дяведа иштиракнавайди. «Яру Гъед» ордендиз кьведра лайихвилер аваз хьанай майор. Лезги миллетдин векил я. 

## Биография
Майор Рашид Гьуьсейнов дяведа къалурай кьегьалвилерай кьведра «Яру Гъед» ордендиз лайихвилер аваз хьанай.

КцӀар райондин Ясабрин хуьре 1914 йисуз дидедиз хьайи Рашид Салегьан хва Гьуьсейнов дяведин пешекар къуллугъэгьли тир. 1933 йисуз Бакудин НафтӀадин Техникум акьалтӀарна армиядиз фейи ада Ватандин ЧӀехи дяведин йисара душмандин аксина кьегьалвилелди женг чӀугунай. Гьа и чӀавуз майордин чин къачур ам вичи къалурай кьегьалвилерай кьведра «Яру Гъед» ордендиз ва гзаф медалриз лайихвилер аваз хьанай.

1946 - 1953 йисара авиациядин частара къуллугъай Рашид Гьуьсейнова гуьгъуьнлай 15 йисуз ара датӀана КцӀарин райондин гражданинвилин хуьнуьхин штабдиз регьбервал гана. 

Ам 2000 йисуз рагьметдиз фена.

## Пишкешар
Гьуьсейнов Рашида къачунвай пишкешар:

* Кьве «Яру Гъед» орден.

## ЭлячӀунар
* ВЕЛИКАЯ ПОБЕДА 60
Абдулгьалим Абдулгьалимов

**Абдулгьалимрин Абдулгьалим** — Советрин Союздин Кьегьал, Ватандин ЧӀехи дяведа иштиракай кас. Дяведин йисара ам ротадинни батальондин командир тир. Лезги миллетдин векил я. 

## Биография
КцӀар райондин Кичан хуьре дидедиз хьайи Абдулгьалим Абдулгьалимова Ватандин ЧӀехи дяведин йисара къачур орденрини медалри кьегьал лезгиди дяведа къалурай кьегьалвилерикай хабар гузва. Дяведай хурал «Женгинин Яру Пайдах», «Яру Гъед», Ватандин ЧӀехи дяведин I, II ва III дережадин орденар, гьакӀни гзаф медалар алаз хтай офицерди хайи хуьре К. Марксан тӀварунихъ галай колхоздиз регьбервал ганай ва ам миллионер колхоздиз элкъуьрнай.

Гуьгъуьнлай КцӀар Шегьердин Советдиз регьбервал гайи ада райфакдин ва общепитдин садвилин председательвиле кӀвалахнай. И намус авай инсан ам чидайбуру къени гьуьрметдалди рикӀел хкида.

## Пишкешар
Абдулгьалимов Абдулгьалима къачур пишкешар:

* «Яру Гъед» орден
* «Женгинин Яру Пайдах»
* Ватандин ЧӀехи дяведин I, II ва III дережадин орденар

## ЭлячӀунар
* КУСАРЫ.com / Никто не забыт / Абдулгалим Абдулгалимов
Элгьед Исмаилов

**Исмаилрин Элгьед** — Советрин Союздин Кьегьал, Ватандин ЧӀехи дяведа иштиракай кас. Лезги миллетдин векил я.

## Биография
Ротадин командир Элгьед Исмаилова Майданек концлагер азад авунин карда иштиракнай.

Мерд къилихрин, зегьметдал рикӀ алай, ингье вичиз туькьуьл кьисмет несиб хьайи Элгьед Исмаилов КцӀар райондин Кичан хуьре дидедиз хьана. 1940 йисуз Къубадин педмекеб акьалтӀарна Азербайжандин Гьукуматдин Университетдин тарихдин факультетдик экечӀай жегьил армиядиз фена. Ада Ватандин ЧӀехи дяве вилик аскервиле экъечӀнай. Ягъ-ягъунрик кьил кутурла ада чешне къалурнай ва гьавиляй адал аскерриз регьбервал гун тапшурмишнай. Ам дяведа къалурай кьегьалвилерай «Яру Гъед», кьуд Ватандин ЧӀехи дяведин I дережадин орденриз ва гзаф медалриз лайихвилер аваз хьанай.

Ватандиз хтайла адан кьисмет масад хьанай. Гада фашистрин хура акъвазай чӀавуз адан кьуьзуь дах Серкер 1944 йисуз советрин аксина теблигъат тухузвай кас хьиз къелемдиз гана дустагъда тунай ва ам гьана кьенвай. Гьахъ авачирвилериз туьш хьайи Элгьед Дагъустандиз физ мажбур хьана. Ада 1947 йисуз Кьурагь районда муаллимвал авунай. Элгьед Исмаилова яргъал йисара чӀугур зегьметдин нетижа яз 1974 йисуз Азербайжан Республикадин Кьилин Дувандин къарардалди адан бубадин тӀвар михьидиз акъудна. 1977 йисуз Э. Исмаилов КцӀариз хтанай. Анжах 7 йисалай мадни Дагъустандиз хъфиз мажбур хьанай. 1993 йисуз ада КцӀара цӀийи кьилелай хтана ва 2007 йисуз ина рагьметдиз фена.

## Пишкешар
Элгьед Исмаилова къачур пишкешар:
* «Яру Гъед» орден
* Кьуд Ватандин ЧӀехи дяведин I дережадин орденар

## ЭлячӀунар
* Элгьед Исмаилов
* КУСАРЫ.com / Никто не забыт / АЛЬХАД ИСМАИЛОВ
Гьеким Мирзеханов

**Мирзеханрин Гьеким Агъасидин хва** (1911 йис, Къуба район, Дигагь — 1944 йисан август, Франция) — Советрин Союздин Кьегьал, Ватандин ЧӀехи дяведа иштиракнавай кас. Дяве чӀавуз советрин 150 офицерни аскер немецрин есирвиляй акъуднай.

## Биография
Францияда фашистриз акси гьерекатдиз регьбервал гайи Гьеким Мирзеханов дяведилай вилик КцӀар райондин кьил тир.

Ватандин ЧӀехи дяве къарагъайла Азербайжандай райкомдин сад лагьай секретарвиле кӀвалахзавайбурукай тек са кас гуьгьуьллудаказ фронтдиз рекье гьатнай. Ам Гьеким Мирзеханов тир, 1911 йисуз Къуба райондин Дигагь хуъре дидедиз хьайи, Къубадин гимназия, гуьгъуьнлай фиркъедин мектеб акьалтӀарай, вичин савадвилиз килигна ина муаллимвиле хвейи Гьеким Агъасидин хва Мирзеханова 1933 — 1941 йисара КцӀарин райкомдин I-й секретарвиле кӀвалахнай, Самур-Девечи къубу акъудуниз регьбервал ганай. Къубу кардик кутурла ам Ленинан ордендиз лайихвилер аваз хьанай. Адан тӀвар а чӀавуз Советрин уьлкведа сифте яз ихьтин орден къачур секретаррин сиягьда гьатнай. Гь. Мирзеханова райкомдиз регьбервал гайи вахтунда зегьметхъанри къазанмишай агалкьунрай Азербайжанда сифте яз КцӀар райондиз Азербайжандин К(б)П-дин ЦК-дин «Яру Пайдах» ганай. 1941 йисан январдиз Гь. Мирзеханов Москвадиз, ПЛЧӀМ-диз кӀелиз ракъурнай. Дяве къарагъайла ада гъиле яракь кьунай. 1942 йисуз адан хайибуру майор Гь. Мирзеханов дяведа квахьна лагьай чӀулав чар вахчуна. Амма гьакъикъатда Моздок шегьердин патав кьиле фейи дяведа вичел залан хирер хьайи ам немецри есирда кьуна Польшадиз, ахпани Франциядиз ракъурнай.

Франциядин Родез шегьерда есирда хьайи Гь. Мирзеханова фашистрин аксина женг чӀугвадай чинебан кӀватӀал арадиз гъана, адаз регьбервал ганай. Ада Франциядин партизанрихъ ва генерал Шарль де Голлан кӀеретӀрихъ галаз алакъа туькӀуьрнавай. Адан кӀеретӀдик Азербайжандин Шеки, Товуз, Ленкаран, Хызы районрай, гьакӀни Дагъустандин Кьурагь, Докъузпара районрай ва Дербент шегьердай тир 30-далай виниз есирарни экечӀнай. 1944 йисан августдал къведалди Гь. Мирзеханова советрин 150 офицердизни аскердиз есирдай катиз куьмек ганай ва а ксари Франциядин партизанрихъ галаз санал фашистрин аксина женг давамарнай. Гьеким Мирзеханова 300-дав агакьна аскерриз есирдай катиз куьмек гун патал план гьазурнавай. Амма идакай хабар кьур фашистри Гь. Мирзеханов ва адан амадагар гуьллейриз акъудна кьинвай.

Мирзехановар Къуба патан машгьур лезги сихилрикай я. 1951 йисуз Гь. Мирзеханован уьмуьрдин юлдаш Севдагуьл Мирзеханова Азербайжандин ССР-дин Лап вини Советдин депутатвиле хкянай.

КцӀарин куьчейрикай садаз Гь. Мирзеханован тӀвар ганва.

## Пишкешар
Мирзеханов Гьекима къачур пишкешар:
* Ленинан Орден
* Яру Пайдахдин орден

## ЭлячӀунар
* Уьмуьр
Мидгьед Ширинбегов

**Ширинбегрин Мидгьед Кичибеган хва** (Дагъустан, Дукъузпара район, Филер — ?) — Ватандин ЧӀехи дяведа иштиракнавай кас. Дяве чӀавуз Грециядин «ЭЛАС» организациядин актив член тир.

## Биография
Дагъустандин Филер хуьре дидедиз хьайи, «Эллиндин кьегьал» хьиз Грециядиз сейли хьайи и кьегьал лезги Мидгьед Ширинбеговаз женгинин амадагри «Михайло» лугьудай.

Немецрин есирвиле гьатайла, ам, вичин бахтуни гъунивди, ана авай сачилинви дагъустанвийрихъ галаз таниш хьанвай. Им Дукъузпара райондин Мискискар хуьрьяй лезги Султан Гуьлагьмедов, Дербент шегьердай чувуд Яков Ильягуев, Сергокъала райондай дарги Алиев Мегьамед тир. Гъурбатда кӀевера гьатай сувавийриз уьмуьр гьализ кӀеви дуствили куьмекзавай. Дяведин есирар яз абур сувара авай къванцин мяденра къванер кукӀварзавай. Эхи ийиз тежер шартӀар тир: мекьивал, гишинвал. 1943 йисан зулун йиферикай са йифиз дустагъри катун къетӀнай. Катун агалкьунивди кьилиз акъудна суварани тамара чуьнуьх жезвай абурал са гьафтедилай гъиле зинбил авай са руш гьалтнавай. А руш грекрин алакъадин кар кьиле тухузвай къуллугъдар яз хьанвай. Руша абур грекрин партизанрин патав тухудайла абурун вилик, грекрин Андрикопулос ополчениедин 8-й бригададин командир, подполковник рикӀин чимивилелди экъечӀнай. Катайбур немецрин есирвиляй къакъатайди чир хьайи грекри гьарайна: «Зито Сарафис! Зито Сталин!» *(Сагъ хьуй Сарафис! Сагъ хьуй Сталин!)*. Командира абур гьамамдиз ракъурна, партизанрин цӀийи алукӀунар вугана грекрин ополчениединнни-кьисас къачузвайбурун жергедик кутунвай.

Грекрихъ галаз санал фашистрин аксина женгера иштирак авур, «Михайло» тӀварцӀелди машгьур хьайи кьегьал партизан Мидгьед Кичибеган хва Ширинбегован уьмуьрдикайни кьегьалвилерикай къецепатан уьлквейра, иллаки Грецияда гзаф улубра кхьенва.

Ватандин ЧӀехи дяведин йисара Грециядин партизанрин машгьур «ЭЛАС» организациядин актив членрикай сад хьиз вишералди инсан кьиникьикай куьтягьай, духтур хьиз сейли хьайи Мидгьед Ширинбегова 1944 йисан 25 апрелдиз Эллин Азадвилин Армиядин патай ганвай документ вичин уьмуьрдин эхирдалди багьа аманат хьиз хвенай. Ана кхьенвай: «Чи женгинин амадаг, духтур Михайло Ширинбегова „ЭЛАС“ Армияда 1944 йисалай къуллугъзава. Азарханадин духтур хьиз вичин буржи кьилиз акъудзавай и кичӀ тийижир кьегьалди вичин уьмуьр Эллин халкьдин азадвилиз серф авунва».

Дяведа къалурай кьегьалвилерай М. Ширинбегов «Яру Гъед», Ватандин ЧӀехи дяведин II дережадин орденриз ва 10 медалдиз лайихвилер аваз хьанай. Дагъустандин Филер хуьре дидедиз хьайи, 1939 йисуз Бакудин фелдшервилин мектеб акьалтӀарай М. Ширинбегова дяведилай кьулухъ КцӀар райондин хуьрера, гьакӀни Манкъулидхуьре фелдшервиле кӀвалахнай.

## Пишкешар
Ширинбегов Мидгьеда къачур пишкешар:
* «Яру Гъед» Орден
* Ватандин ЧӀехи дяведин II дережадин орден
* ва муькуь 10 медалар

## ЭлячӀунар
* Зито Сарафис! Зито Сталин!
Байрам Байрамов

**Байрамрин Байрам Къазагьмедан хва** (1921 йисан 1 январь — 2007 йисан 22 декабь, КцӀар шегьер) — Советрин Союздин Кьегьал, Ватандин ЧӀехи дяведа иштиракнавай кас. Лезги миллетдин векил я.

## Биография
Киевдиз сифте яз Байрам Байрамован танк гьахьнай. Гьавиляй командирри адаз Советрин Союздин Кьегьалдин тӀвар гунин патахъай месэла къарагъарнай.

Са чӀавуз тӀвар-ван авай устӀар хьиз КцӀариз ва къунши районриз сейли хьайи, звер гайи спелрилай вич асул лезги тирди гьасятда кьатӀуниз жедай Байрам Байрамов 1940 йисуз КцӀарай армиядиз фенай. Саратовда сержантрин, гуьгъуьнлай Ульяновскда танкистрин мектеб акьалтӀарай гадади Ватандин ЧӀехи дяведин вилик Львов шегьерда экъечӀнай.

Танкдин ротадин командир Байрам Байрамова Воронеж, Харьков, Киев шегьерар душмандикай азад ийидай женгера чешне къалурнай.

Киев шегьердиз сифте яз адан танк гьахьнай. И кьегьалвиляй Байрам Советрин Союздин Кьегьалвилин тӀварцӀиз лайихвилер аваз хьана кӀанзавай ва командиррини и рекьяй гзаф алахъунар авунай. Б. Байрамоваз «Яру Пайдахдин» орден ва Ватандин ЧӀехи дяведин I дережадин кьве орден ганай.

Ада Молдавия, Румыния ва Венгрия фашистрикай азад авун патал кьиле фейи женгерани иштиракнай. Байрам Байрамов кьведра Ватандин ЧӀехи дяведин I дережадин ордендиз лайих акунай.

Дяведилай гуьгъуьниз КцӀар шегьердин 2-й номердин мектебда военруквиле кӀвалахай Байрам Байрамов 2007 йисуз 86 йиса аваз рагьметдиз фена.

## Пишкешар
Байрам Байрамова къачур пишкешар:

* «Яру Пайдахдин» орден
* Кьве Ватандин ЧӀехи дяведин I дережадин орден
Салагь Салагьов

**Салагьрин Салагь Дашдемиран хва** (1910 йис, КцӀар район, Хуьлуьхъ — 1942 йисан 15 март, Болгария) — Советрин Союздин Кьегьал, Ватандин ЧӀехи дяведа иштиракнавай кас. «Болгариядин кьегьал» тӀварцӀиз лайихвилер аваз хьайи лезги миллетдин векил. 

## Биография
1910 йисуз КцӀар райондин Хуьлуьхърин хуьре дидедиз хьайи Салагьа Азербайжандин Хуьруьн Майишатдин Институтдин агрономвилин факультет куьтягьнай. 1939 йисалай ада КцӀар шегьердин исполкомдин секретарвиле, гуьгъуьнлай райисполкомдин завотделвиле, гамарин артелдин директорвиле, райкомдин орготделдин инструкторвиле кӀвалахнай.

Ватандин ЧӀехи дяведив Моздокда эгечӀай кьегьалди «Къавкъаз хуьнуьхин патал» ва «Жуьрэтвал паталай» медалар къачунай. Адан уьмуьр 1942 йисан 15 мартдиз Болгариядин чилел кьатӀ хьанай.

Болгариядин Мичурин (гилан Царево) шегьердин паркуна 1959 йисан 7 ноябрдиз кцӀарви Салагь Дашдемиран хва Салагьован гуьмбет хкажна. Чкадин агьалийрин тӀалабуналди шегьердин кьилевайбуру и месэладихъ авсиятда кьилди къарар кьабулнай. Тодор Атанасова арадал гъайи и гуьмбетдин вилик гьамиша цӀийи цуьквер жеда. Болгариядин чилер фашистрин пацукай хкуддай чӀавуз вич 32 йиса аваз телеф хьайи лезги кьегьалдиз ина «Болгариядин кьегьал» тӀвар ганай.

## Пишкешар
Салагьов Салагьа къачур пишкешар:

* «Къавкъаз хуьнуьхин патал» медаль
* «Жуьрэтвал паталай» медаль
Салат Саруханов

**Саруханрин Салат Келентеран хва** (1921 йис, КцӀар район, Гьил — КцӀар район, Гьил) — Советрин Союздин Кьегьал, майор, Ватандин ЧӀехи дяведа иштиракнавай кас. Лезги миллетдин векил я. 

## Биография
Саруханов Салат 1921 йисуз КцӀар райондин Гьилерин хуьре дидедиз хьана. Ада Къубадин Хуьруьн Майишатдин Техникум куьтягьай кумазни дяве къарагънай. Взводдиз, гуьгъуьнлай ротадиз регьбервал гайи С. Саруханов 1943 йисуз батальондин командир хьанай. Вичел муьжуьдра залан хирер хьайи и кьегьал дяведа «Яру Гъед», Александр Невский орденриз, кьегьалвиляй ва Берлин къачунай медалриз лайихвилер аваз хьанай. Ватандин ЧӀехи дяведа 23 йиса аваз майордин чин къачур Салат Сарухановакай фронтдин газетри гзаф материалар чапнай. Дяведилай гуьгъуьниз ада КцӀар райондин Чапаеван тӀварунихъ галай колхоздин регьбервиле, кьилин агрономвиле, ахпа сифте Ясаб хуьруьн ва уьмуьрди эхирдал кьван Гьил хуьруьн мектебрин военруквиле кӀвалахна.

## Пишкешар
Саруханов Салата къачур пишкешар:

* Орден «Яру Гъед»
* Александр Невскийдин орден
* «Жуьрэтвал паталай» медаль
* «Берлин къачун патахъай» медаль
Авадан

**Хъал** (***Авадан*** ) — Дагъустан республикадин Дербент райондин чилерал алай Докъузпара райондин хуьр - анклав. «Авадан» хуьруьнсоветдин юкь ва сад тир хуьр. 

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин Дербент райондин кьибле пата, Рубас вацӀун патав, Дербент шегьердилай 15 км кьибле пата чка кьунва. 

## Тарих
XX виш йисан 60-й йисара, Ахцегь райондин — Мичегь, Хълар, Докъузпара райондин — Мискискар, Рутул райондин — Ихрек ва Агъул райондин — Курагъ хуьруьн эгьлияр Дербент райондин чилер алай Мискискарин белгендиз куьч хьунин рекьелди Авадан хуьр арадал гъанвай.

## Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 2854 касди уьмуьр гьалзавай . 2002 йисан малуматрикай, хуьруьн агьалияр 2506 кас тир . Агьалидин чӀехи пай лезгияр, тӀимил пай агъуларни рутулар я, вири суни - мусурманар я. 

## Баянар

## ЭлячӀунар
* «Лезгияр.ру» сайтуна Авадан хуьруькай малуматар
Гандурар

**Гандурар** () — Дагъустан республикадин Докъузпара районда авай, Керимханар, Кьилер, Демирар, Кьвалар, ЧӀулавар, Эсетар хуьрерихъ галаз «Кьилерин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин Докъузпара райондин кефер пата, райондин юкь тир Усугъчай хуьрелай 3,4 км кьибле пата, Усугъчай вацӀун эрчӀи кьерел чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Демирар, Керимханар, Эсетар.

## Тарих

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 50 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Къалажух

* Къалажух — Дагъустандин Докъузпара районда авай хуьр.
* Къалажух — Азербайжандин Исмаиллы районда авай хуьр.
* Къалажух — Азербайжандин КцӀар районда авай хуьр.