open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ЦӀийи Къара Куьре

**ЦӀийи Къара Куьре** () — Дагъустан республикадин Докъузпара районда авай, «Къара Куьредин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин Докъузпара райондин кефердинни - рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Усугъчай хуьрелай 5 км яргъал, Кьулан вацӀун кьерел ала.

## Тарих
Хуьруьн бине 1993 йисуз вини Къара-Куьре хуьряй вацӀун кьерел куьч хьанвай киривийри кутунай. Вилик и чкадал абурун *«Бахчаяр»* ва *«Кьер»* тӀварар алай мулкар авай. ЦӀийи хуьре садлагьай кӀвал Аббасов Къиримхана эцигнай. Гуьгъуьнлай ам райондин кьилин везифадал тайинарнай. 

Аббасов Къиримханан ва Сулейман Керимован санал куьмекралди цӀийи хуьруьн абад авуниз такьатар чара авунай. Сулейман Керимова хуьре спортдин ва чирвилерин комплекс эцигнай.

## Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 850 касди уьмуьр гьалзавай . 2002 йисан малуматрив кьурвал хуьре 512 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Текипиркент

**Текипиркент** () — Дагъустан республикадин Докъузпара районда авай, Миграгъ хуьруьхъ галаз «Миграгърин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин Докъузпара райондин юкьван пата, райондин юкь тир Усугъчай хуьрелай 6 км кьибле патахъ яргъал, Усугъчай вацӀун чапла кьерел чка кьунвайди я.

## Тарих
XIX виш йисуз Текипиркент хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Докъузпарадин наибвалдиз талукь тир. Миграгъ хуьруьхъ галаз Миграгърин хуьруьнжемятдик акатзавай.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 291 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Текипиркент хуьруьн агьалияр 322 кас тир. 

## ТӀвар-ван авай ксар
* Мингьажев Серкер Субгьанвердидин хва (1912–1996) — лезги шаир ва журналист.
* Чигалиев Жамалдин — лезги шаир.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Докъузпара райондин официал сайтуна Текипиркент хуьруькай малуматар
Къуруш

**Къуруш**, **ЦӀуру Къуруш** () — Дагъустан республикадин Докъузпара районда авай, «Къуруш» хуьруьнсоветдик акатзавай кьакьан сувун хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я.

Гьуьлуьн дережадилай 2560 метр вине авай Къуруш хуьр, вири Европада, Урусатдани Къавкъазда виридалайни кьакьанда авай агьалийрин пункт я . ГьакӀни, Урусат Федерациядин виридалайни кьибледа авай агьалийрин пункт я. Къуруш хуьряй альпинистри КичӀен сув (4466 м), Гъуцар сув (4150 м) ва Яру сув (3925 м) суварин кукӀварал хкаж жезва.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин Докъузпара райондин юкьван пата, Гъуцар сувун кьиблединни - рагъэкъечӀдай патан гуьнеда, ЧӀехивацӀун дугунда, райондин юкь тир Усугъчай хуьрелай 5 км яргъал чка кьунвайди я. Къуруш санлай 9 суву - Шалбуздагъ суву, Яру суву, КичӀен суву, Нисен суву, гьакӀни Гедик (Базардуьзуь), ТӀурфан, Рагъдан, Вахчаг, Мулар хьтин сувари элкъуьрна юкьва тунва.

## Тарих
XIX виш йисуз Къуруш хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Докъузпарадин наибвалдиз талукь тир. Кьилдин Къуруш хуьруьнжемят туькӀуьрзавай.

XIX виш йисан сифте кьилера Семён Броневскийди кхьейвал, Иранди ва Россияди кьуркьушум лезгийрин Къуруш хуьряй къачузвай. И хуьруь гьакӀни вири
Къафкъаз кьуркьушумдалди таъминарзавай. Гила Къурушдал къизилдин чӀехи игьтиятар авайди тайин хьанва. Мукьвал йисара ина къизил хкудунин кардив эгечӀда. И карди лезги чилер тӀебиатдин серветралди бул тирди мад гъилера субутзава .
Дагъустандин Гьукуматдин Архивдин материалра къалурнавайвал, XIX асирда Къуруш Къафкъаздин виридалайни девлетлу хуьр тир. 1886-йисуз ина 3 агъзур балкӀанар, 5 агъзур калер, 92 агъзурдалай гзаф хипер авай. 1907-йисуз ина лапагрин кьадар 194 агъзурдав агакьнай. Хуьруьхъ 50-далай гзаф яйлахар авай .

## Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 826 касди уьмуьр гьалзавай . 2002 йисан малуматрив кьурвал хуьре 804 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Къуруш хуьруьн агьалияр 4 760 кас тир. 

Къурушрин эгьлияр **сихилриз** пай жезва ибур: Гьилевар, Хайитакьар, Тетацар, Фалакьар, Къызырар, Хъртар, Мисрияр, Къуьлдуьрар, Авурар, Занговар, Гьебешар, ЧӀулавар я.

## ТӀвар-ван авай ксар
* Гьажиев Межид Жирасан хва (1929–1985) — машгьур лезги кхьираг ва таржумахъан.
* Гьажиев Малик Жирасан хва — лезги шаир ва кар алакьдай муаллим.
* Мурадов Ибрагьим Демиран хва — лезги шаир ва журналист.
* Мурадов Шагь-Эмир Билалан хва — лезги шаир. Дагъустандин АССР-дин халкьдин шаир.
* Къарибов Нариман Алибеган хва — лезги шаир.
* Къуруш Мегьамед (Гьажиев Мегьамед) — лезги шаир ва драматург.
* Фаталиев Кьасум Оружан хва — лезги шаир, сатирик.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Докъузпара райондин официал сайтуна Къуруш хуьруькай малуматар 
* «Лезгияр» сайтуна Къуруш хуьруькай малуматар
* Куруш. Часть II (Специальный репортаж)
Кьилерин хуьруьнсовет

**«Кьилерин» хуьруьнсовет** () — Дагъустан Республикадин Докъузпара райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).

Административ юкь — Кьилер хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Гандурар, Демирар, Керимханар, Кьвалар, ЧӀулавар, Эсетар.

## География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Докъузпара райондин кефер пата, райондин юкь тир Усугъчай хуьрелай 4,5 км кьибле пата, Усугъчай вацӀун эрчӀи кьерел алайди я.

## Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 916 касди уьмуьр гьалзавай. 2002 йисан малуматрив кьурвал хуьре 880 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Cельское поселение Килерский сельсовет
Къара Куьредин хуьруьнсовет

**«Къара Куьредин» хуьруьнсовет** () — Дагъустан Республикадин Докъузпара райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).

Администрациядин юкь ва сад тир хуьр — Къара Куьре хуьр я.

## География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Докъузпара райондин кефердинни - рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Усугъчай хуьрелай 6 км рагъэкъечӀдай патахъ яргъал чка кьунвайди я.

## Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1 209 касди уьмуьр гьалзавай: 597 итим, 612 паб. 2002 йисан малуматрив кьурвал хуьре 960 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Cельское поселение Село Каракюре
Усугъчай хуьруьнсовет

**«Усугъчай» хуьруьнсовет** () — Дагъустан Республикадин Докъузпара райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).

Администрациядин юкь ва сад тир хуьр — Усугъчай хуьр я.

## География
Хуьруьнсоветди Дагъустан Республикадин Докъузпара райондин лап кефер пата, Мегьарамдхуьруьн райондихъ галаз сергьятдин патав, Кьуларн вацӀун эрчӀи кьерел, Гъуцар сув, Яру сув ва Гитин кьил суварин кӀанив чка кьунвайди я.

## Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1 881 касди уьмуьр гьалзавай: 924 итим, 957 паб. 2002 йисан малуматрив кьурвал хуьре 1 836 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Cельское поселение Село Усухчай
Филер

**Филер**, **Вини Филер**, **ЦӀуру Филер** () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин чилерал алай, тарихдин къене Докъузпарадиз талукь тир гадарнавай хуьр.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин рагъакӀидай пата ала.

## ТӀварцӀикай

## Тарих
XII виш йисалай гатӀумна Филер хуьр Дагъустандин чилерал аваз я. ЧӀехи бубайрилай амай сивяй-сивиз атанай кьисадиз килигна, хуьр пуд гъвечӀи ДепӀенар, КӀвахъар ва ЧӀуру хуьр хуьрерин сад-садахъ гилиг хьунин нетижада арадал атанвайди я.

XIX виш йисуз Филер хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Докъузпарадин наибвалдиз талукь тир. Гъебцегь хуьруьхъ галаз Филер хуьруьнжемят туькӀуьрзавай.

1966 йисуз хуьр Мегьарамдхуьруьн райондиз куьч хьана ЦӀийи Филер хуьр кутунай.

## Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалийрин кьадар 1 102 кас тир. 

Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.

Филерин эгьлияр сихилриз пай жезвай, ибур: *Гачалар, Иридар, Мундугъар, КӀвахъар* я.

## ТӀвар-ван авай ксар
* Рамазанов Къадир Наврузан хва — лезги шаир.
* СултӀанова Айнар БаласултӀанан руш — лезги шаир ва кар алакьдай муаллим.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Филялинская СОШ
Платон

**Платон** (; 428 ва я , Афинаяр, Дегь Греция — 348 ва я , Афинаяр) — Дегь Грециядин зурба философ я. «Платондин корпусдин» философиядин бине эцигай кас. Платон Сократдин кӀелизвайди ва Аристотельдин муаллим.

## ЧӀехи кхьей затӀ

#### Фад алукьай девир (тахминан [[IV виш йис чи э. в.|IV виш йисан чи э. в.]] [[390-й цӀуд йисар чи э. в.|90-й]] йисар)
* *«[[Апология (Платон)|Сократдин апология]]»*
* *«[[Критон (Платон)|Критон]]»*
* *«[[Евтифрон (Платон)|Евтифрон]]»*
* *«[[Лахет (Платон)|Лахет]]»*
* *«[[Лисид (Платон)|Лисид]]»*
* *«[[Хармид (Платон)|Хармид]]»*
* *«[[Протагор (Платон)|Протагор]]»*
* 1-й ктаб *«[[Гьукумат (Платон)|Гьукуматар]]»*

### ЭлячӀдай девир ([[380-й цӀуд йисар чи э. в.|80-й]] йисар)
* *«[[Горгий (Платон)|Горгий]]»*
* *«[[Менон (Платон)|Менон]]»*
* *«[[Эвтидем (Платон)|Эвтидем]]»*
* *«[[Кратил (Платон)|Кратил]]»*
* *«[[Гиппий гвечӀи (Платон)|Гиппий гвечӀи]]»*
ва мас.

### Битмиш хьайи девир ([[370-й цӀуд йисар чи э. в.|70]]—[[360-й цӀуд йисар чи э. в.|60]]-й йисар)
* *«[[Федон (Платон)|Федон]]»*
* *«[[Пир (Платон)|Пир]]»*
* *«[[Федр (Платон)|Федр]]»*
* II—X ктабар *«[[Гьукумат (Платон)|Гьукуматар]]»* (идеядикай кӀелун)
* *«[[Теэтет (Платон)|Теэтет]]»*
* *«[[Парменид (Платон)|Парменид]]»*
* *«[[Софист (Платон)|Софист]]»*
* *«[[Политик (Платон)|Политик]]»*
* *«[[Филеб (Платон)|Филеб]]»*
* *«[[Тимей (Платон)|Тимей]]»*
* *«[[Критий (Платон)|Критий]]»*

### Геж девир
* *«[[Къанунар (Платон)|Къанунар]]»* (50-й йисар)
* *[[Къанундилай гуьгъуьнин (Платон)|Къанундилай гуьгъуьнин]]* (редактор — Филипп Опунтский)

## Эдебият
* 
* 
* 

## ЭлячӀунар
* 
* Платон. Диалоги 
* Plato  
* Perseus Collection. Greek and Roman Materials
Ференц Пушкаш

**Ференц Пушкаш** (, тамам тӀвар **Ференц Пурцельд Биро** (); 1927 йисан 2 апрель, Будапешт, Венгрия — 2006 йисан 17 ноябрь, Будапешт) — венгриядин футболист, гзафбурун паталай футболдин тарихда виридалайни зурба футболист яз гьисабзавайди я, венгриядин «Къизил командадин» иштиракчи.

Ференц Пушкаш — гьеле уьмуьр гьалзавай чӀавуз венгриядин виридалайни хъсан футболист тир. Будапештдин мультиспортдин стадион Ференц Пушкашан тӀварунихъ гала. ФИФА-дин гьар йисан дуьньядин виридалайни хъсан голдин приз Пушкашан тӀварунихъ гала.

## Агалкьунар
**Командайрик кваз**

 **Гьонвед Будапешт**
* Венгриядин чемпион (**5**): 1949/50, 1950, 1952, 1954, 1955
* **Вири: 5 трофеяр**

 **Реал Мадрид**
* Испаниядин чемпион (**5**): 1960/61, 1961/62, 1962/63, 1963/64, 1964/65
* Испаниядин кубок гвай кас: 1962
* Европадин чемпионардин Кубок гъалиб (**3**): 1959, 1960, 1966
* Гьукуматар ара кубокдин гъалиб (**1**): 1960
* **Вири: 10 трофеяр**

 **Венгриядин хкянавайди**
* Олимпиядин чемпион: 1952
* Дуьньядин вице-чемпион: 1954
* Юкьван-европадин кубокдин гвай кас: 1953
* Балкандин кубокдин гвай кас: 1947
* **Вири: 4 трофеяр**

**Вичин агалкьунар**

* XX виш йисан Венгриядин виридалайни хъсан футболист
* Венгриядин чемпионатдин виридалайни хъсан бомбардир (**4**): 1948, 1949/50, 1950, 1953
* Испаниядин чемпионатдин виридалайни хъсан бомбардир (**4**): 1960, 1961, 1963, 1964
* Европадин чемпионардин Кубок виридалайни хъсан бомбардир (**3**): 1960, 1962, 1964
* ФИФА 100 сиягь гьахьун

## Тренер яз агалкьунар
* 1971-й йисан Европадин чемпионардин Кубокдин финалист
* 1970, 1971-й йисан Грециядин чемпион
* 1979-й йисан Грециядин Кубок гвай кас.
* 1986-й йисан Парагвайдин чемпион.
* 1991-й йисан Австралиядин чемпион.

## Баянар

## ЭлячӀунар

* UEFA.com — Прощание с легендой
Нельсон Мандела

**Не́льсон Роли́лахла Манде́ла** (; дид. 1918 йисан 18 июль, Куну, Умтата) — 1994—1999 йисара Кьибле-Африкадин Республикадин муьжуьд лагьай президент, чӀехи политикни африкадин халкьдин арада гьахъвилин женг чӀугвадайди. 1993-й йисан Ислагьвилин Нобелдин премия лауреат.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Биография Словопедияда
Зигмунд Фрейд

**Зи́гмунд Фрейд** (; , Фрайберг, Австриядин империя — ), тамам тӀвар **Сигизмунд Шломо Фрейд** () — чӀехи австриядин психолог, психиатрни невролог.

## Биография
Фрейд психоанализдин ва «Эдип коплексдин» теориядин бине эцигай кас. Психикадин пуд-компонентдин структурадин моделдин ишлемишун («Ада», «Зун» и «Винелай-Зун»).

## Эдебият
*  
*  
*  

## Баянар

## ЭлячӀунар
*
Штул

**Штул** () — Дагъустан республикадин Кьурагь районда авай хуьр. Ашахуьруьхъ галаз «Штул» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин Кьурагь райондин рагъэкъечӀдай пата, Кьурагь вацӀун чапла пата, Кьурагь хуьрелай 12 км яргъал чка кьунвайди я. Гьуьлуьн дережадилай 1431 кьакьанда ала. 

## Тарих
XIX виш йисуз Штул хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Кумухъ хуьруьхъ галаз Штул хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 278 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Штул хуьруьн агьалияр 1 191 кас тир. 

## ИнфратуькӀуьрун

## ТӀвар-ван авай хуьруьнвияр
* Мирзе Жабраил (Исрафилов Жабраил) — лезги шаир.
* Мирзе Керим — лезги шаир ва таржумахъан.
* Эфендиев Мегьамедсалигь Магьмудан хва — лезги шаир ва муаллим.
* Эфендиев Магьмуд Мегьамедсалигьан хва — лезги шаир.
* Эфендиев Осман Мамедан хва — лезги шаир ва алим.
* Шейх Гьажи Рамазан — XIX виш йисан сифте кьилера Кьурагь магьалда уьмуьр авур чӀехи шейх, эвлия.
* Штулви Гьажи Мегьамед-эфенди — Дагъустандин зурба диндар, алим ва камалэгьли, 1930 йисуз Кьиблепатан Дагъустанда советрин гьукумдин аксиниз чӀехи къарагъун тешкил ва адаз регьбевал авур кас.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* «МО-Курах» сайтуна Штул хуьруькай куьруь малуматар
Амсар

**Амсар** (, ) — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, КӀелед хуьруьхъ галаз «Амсар» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр яз администрациядин юкь я.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин юкьван пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 11 км яргъал, Самур вацӀун дугуна чка кьунвайди я.

## Тарих
XIX виш йисуз Амсар хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Лучек наибвалдиз талукь тир. КӀелед ва Пилек хуьрерихъ галаз Амсар хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 522 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири рутулар, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Амсар хуьруьн агьалияр, вири рутулар яз 341 кас тир .

Хуьре гуьгъуьнин муьжуьд **сихилар** ава: *Гьаджийер* (арабрин уьлквейрай атайбурун несилар, хуьруьн бине кутурбур я), *Саьхайер, Ибримайер, ГьаӀсилайер, Таракамайер, КӀарутӀар, ГьаӀсасайер, Адиширинар* .

## Баянар

## ЭлячӀунар
Аракул

**Аракул** () — Дагъустан республикадин Рутул районда авай хуьр. «Аракул» хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я. 

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин кефер пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 31,1 км яргъал чка кьунвайди я.

## Тарих
XIX виш йисуз Аракул хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Лучек наибвалдиз талукь тир. КӀелед ва Пилек хуьрерихъ галаз Амсар хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.

## Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 429 касди уьмуьр гьалзавай . 2002 йисуз хуьруьн агьалияр 458 кас тир. Агьалидин вири яхулар, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Аракул хуьруьн агьалияр, вири яхулар яз 532 кас тир .

## Баянар

## ЭлячӀунар
Автомобиль

**Автомоби́ль** ( — *вич* ва  — *юзун*) ва я **машин**, **автомашин** — мотордин худдалди накьвадин, къирдин рекьяй гьалдай улакь.

Автомболдин жуьреяр:
* кьезил автомобиль
* ппарарин автомобиль
* автобус — вичел къав алай, анжах инсанар санай масаниз тухудай махсус машин
* троллейбус — шегьерда резиндин чархараллаз электрик токдалди фидай, пассажирар тухудай улакь
* бронетранспортёр

## Классификация

* Кьезил автомобил — тӀимил 3500 кг, 1-7 пассажирарни гьалдайди. Кьезил автомобилдин кӀеви кузовдин жуьреяр: седан, лимузин, купе, хетчбэк, универсални фургон; кьезил автомобилдин къахчуна къавдин жуьреяр: кабриолет, родстер, ландони фаэтон.
* Ппарарин автомобил () — ппардин тухун патал автомобиль.
* Зурба кьилдин залан ппарар хкаждай автомобиль, фура — гигдин ппар — 120-далай виниз кН (12 тоннаяр), гьяркьуьвалдиз килигна габарит — 2,5 м виниз.

* Виниз акъудундин фад гъиляй фидайдин машин
* Къеце-рехъ машин — кьезил автомобиль, вири-чархдин привод, виниз акъудундин клиренс.
* Багги — кьезил къеце-рехъ машин къума къекъуьн патал. Рамадин конструкция.
* Пикап — ппар-пассажирдин модификация, 150-4500 кг залан ппарар хкаждай.
* Сирнавуниз куьмекдай автомобил ва я «автомобил -амфибия»
* Цавай фидай автомобил

* Спортдин автомобиль
* Акъажунра гьалдай автомобил — спорт-акъажунар патал автомобил.
* Рекорддин акъажунра гьалдай автомобил — зурба йигин машин.

* Автобус — артух 8 пассажирар.
* Троллейбус — артух 8 пассажирар.

*[[Автомобилдин мотор|Мотордиз]] килигна жуьреяр*:
* Бугъадин
* Бензиндин
* Дизелдин
* Газдин
* Газогенератордин
* Водороддин
* Электромобил
* Гибриддин автомобиль — гьа са вахтунин жезвай электрик ва бензиндин моторар.

*Кьилди везифа машинар*:
* гражданинвилин везифа
** тягач
** доктордин тади куьмекдин автомобил
** катафалк (транспорт)
** жив михьдай машин
** автокран
** автовышка
** цӀай хкадардайбрун автомобил
* дяведин везифа
** бронеавтомобил
** бронетранспортёр

*Пешекар хьун автомобилар*
* гражданинвилин везифа
** авторефрижератор
** автоцистерна

## Автомобилдин промышленность

2012-й йисан дуьньяда виридалай чӀехи автомобилдин компанияр-затӀ акъудзавайдияр:
*  General Motors (*Женерал Моторс*) — 9,03 млн машинар
*  Volkswagen (*Фольксваген*) — 8,16 млн.
*  Toyota (*Тоёта*) — 8 млн.
*  Hyundai Motor (*Хёндэ*) — 6,59 млн шт.
*  Ford (*Форд*) — 6,3 млн шт.
*  Renault-Nissan (*Рено-Ниссан*) — 6,16 млн.

Кьилдин Урусатдин автомобилдин компанияр:
* АвтоВАЗ — РагъэкъечӀдай патан Европада виридалай чӀехи кьезил автомобилдин затӀ акъудзавайди
* КАМАЗ — ппарарин автомобилдин затӀ акъудзавайдидин дуьньяда 11-лагьай чка кьунва
* ГАЗ группа
* Соллерс
* Лихачёван тӀварунихъ гала завод (ЗИЛ)

## Шикилар

Файл:Lamborghini Gallardo 3.jpg|Lamborghini Gallardo — спортдин автомобиль
Файл: Kimi Raikkonen 2008 China.jpg|Ferrari F2008 — 2008-й йисан 1-Формула боллид


## Мас. килигун
* Азербайжандин автомобил индексар
* Урусатдин автомобил индексар

## Баянар

## ЭлячӀунар
* 
* Автомобилдин энциклопедия  
* Тарих
Борч

**Борч** (, ) — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, ЦӀийи Борч хуьруьхъ галаз «Борч» хуьруьнсоветдик акатзавай саки тунвай хуьр.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин кьибле пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 12 км кьиблединни - рагъэкъечӀдай патахъ, Ахцегь вацӀун дугуна чка кьунвайди я.

## Тарих
XVII виш йисалай 1839 йисал кьван Борч хуьр Ахцегьпарадин азад жемятдин **Ахцегьпара-2** хуьрерин жемятрин садвалдин составдик квай. Ахцегьпарадик квай чӀавуз хуьре, сихилдин кьадаррикай аслу тахьана, агьалийрин кьадардикай асул яз кавхаяр авай. ГьакӀ, гьар 20 кӀвализ са кавха къвезвай. ГьакӀни хуьре са чавуш авай . 1839 йисуз хуьр, вири Ахцегьпарадихъ галаз, Урусатдин империядик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Ахцегьпарадин наибвалдиз талукь тир. 1928 йисуз Борч цӀийиз арадал гъанвай Рутул райондин составдик кутунвай.

Гуьгъуьнлай, хуьр Бабаюрт райондиз куьч хьана ЦӀийи Борч хуьр арадал гъанвай.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре са касни авачир . 2008 йисуз хуьре 16 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири рутулар, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Борч хуьруьн агьалияр 2 290 кас тир .

## Баянар

## ЭлячӀунар
Вруш

**Вруш** () — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, Лучек хуьруьхъ галаз «Лучек» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин юкьван пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 14 км кефердинни - рагъакӀидай пата, Къара-Самур вацӀун чапла хел тир сувун Врушмери вацӀун чапла пата чка кьунвайди я.

## Тарих
XIX виш йисуз Вруш хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Лучек наибвалдиз талукь тир. Лучек ва Кина хуьрерихъ галаз Лучек хуьруьнжемятдик акатзавай.

Вруш хуьруьн эгьлийрин са пай Мегьарамдхуьруьн райондин КьепӀир Къазмаяр хуьруьз куьч хьанвай.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 59 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири рутулар, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Вруш хуьруьн агьалияр, вири рутулар яз 187 кас тир .

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Вруш картайрал
Джилихуьр

**Джилихуьр** () — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, «Муьхрек» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин юкьван пата, Самур цӀиргъинин кьиблепатан кӀане, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 19 км кефердинни — рагъакӀидай патахъ, Джилихуьр вацӀ Самур вацӀук акахьзавай чкадал чка кьунвайди я.

## ТӀварцӀикай
Джилихуьруьн тӀварцӀин арадал атуникай пуд версия ава:

* Джилихуьр — рутул чӀалал *«джиля»* — **чил**, *«хур»* — **гъуьр** лагьай чӀалар я.
* Урус документра хуьруьн тӀвар сифте яз *Чиликюрт* хьиз къейддиз къачунвай. Яни хуьруьн тӀвар кьве, *Чилик (Джиликь)* — **дуьз**, **кьулу** ва туьрк чӀалал хуьр мана гузвай — *юрт* пунарикай ибарат тир.
* Пудлагьай версияди хуьруьн тӀвар лезги чӀалан *«Хуьр»* ва *«Джил»* (кьулувал, аран) гафарикай арадал атанвайди къалурзава.

## Тарих
Джилихуьруьн бине Муьхрек хуьруьн эгьлийри кутунвайди я. Гила джилихуьруьн сихилрин гзафбуруз Муьхрек хуьре чпин несилрин пӀирер авайди я.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 828 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири рутулар, суни — мусурманар я.

Хуьре гуьгъуьнин **сихилрин** несилри уьмуьр гьалзава: *Медейер, Къазахъар, Дашлайер, Махъайер, КӀорчантаймар, Маъдийер, Миьтарар, ХырыцӀар, ГьаӀли-бейер, Пирасинар*

Муьхрек ва Цудик хуьрерин эгьлияр хьиз джилихуьруьнвияр рутул чӀалан муьхрек нугъатдал рахазва.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Джилихур, Односельчане.ру 
* Дагестанская Правда
Лакун

**Лакун** ятIа **ЛекIун** () — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, «Хъулид» хуьруьнсоветдик акатзавай саки тунвай хуьр.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 9 км кефердинни - рагъэкъечӀдай пата, ЛакункӀам вацӀун патав чка кьунвайди я.

## Тарих
XIX виш йисуз Лакун хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Лучек наибвалдиз талукь тир. Играх, ИчӀа, Кича, Рутул, Хуник ва Рутул хуьрерихъ галаз Рутул хуьруьнжемятдик акатзавай.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 15 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Лакун хуьруьн агьалияр, вири лезгияр яз 79 кас тир .

## Баянар

## ЭлячӀунар
КӀелед

**КӀелед** (, ) — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, КӀелед хуьруьхъ галаз «Амсар» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин юкьван пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 7 км яргъал, Самур вацӀун дугуна, Шиназ вацӀун сивел чка кьунвайди я.

## ТӀварцӀикай
«КӀелед» гафунин рутул чӀалал мана авач. Хуьруьн эгьлийрин вирида, ина, тарихдин къене рутулрихъ галаз ассимиляция хьана рутулриз элкъвенвай, татрин несилри уьмуьр гьалзавайди лугьузва. Малум тирвал, тат чӀалал *келе* гафуни «чӀехи», «кьилин» манаяр гузва .

## Тарих
КӀелед Рутул магьалдин виридалайни дегь хуьрерикай сад я .

XIX виш йисуз КӀелед хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Лучек наибвалдиз талукь тир. Амсар ва Пилек хуьрерихъ галаз Амсар хуьруьнжемятдик акатзавай.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 426 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири рутулар, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, КӀелед хуьруьн агьалияр, вири рутулар яз 196 кас тир .

Хуьре гуьгъуьнин ругуд сихилрин векилри уьмуьр гьалзава: *Шалшалар, Герийер, Инкьиймар, ГьаӀсийер, Къасымар ва Чихтиер*.

## Пак чкаяр
Хуьруьн мектебдин вилик галай рагал, 1877 йисуз Дагъустандани Чечняда хьайи къарагъунин чӀавуз телеф хьайи кьве жегьил-шагьид кучуднавай пӀир ала. Абурун ивидин къене авай мийитар яргъал алай Согратль хуьряй чпин дидедиз жагъана, хайи КӀелед хуьруьз хкана ина кучуднавайдалай кьулухъ, хуьруьнвийрин арада и чка пак тир чка хьиз гегьенш хьанвай. Абуру шагьидрин сурарин винел мавзолей-гуьмбет туькӀуьрнавай .

## Баянар

## ЭлячӀунар
Самур магьал

**Самур магьал** () — 1839 — 1928 йисара хьайи, Дербентдин губерниядик, Дагъустан вилаятдик ва Дагъустандин АССРдик квай администрациядин тек. 

Кьилин хуьр — Ахцегь хуьр.

## Администрациядин паюнар
Магьал наибвалриз пай жезвай. 1899 йисуз наибвилер участокриз элкъвенай. Вичин нубатда гьа наибвилер хуьруьн-жемиятрикай ибарат тир.

1886 йисуз магьалдик агъадихъ галай наибвилер акатзавай: 

1926 йисуз наибвилер терг авуна абурун чкадал кьве участокар тешкилнай: 

* Докъузпарадин участок (юкь — Усугъчай хуьр) 
* Лучек участок (юкь — Лучек хуьр)

## Тарих
Самурдин округ 1839 йисуз арадал гъанай. 1840 йисалай округ Каспи вилаятдин Къуба уезддин, 1846 йисуз — Дербентдин губерниядин, 1860 йисуз — Дагъустандин вилаятдин, 1921 йисузни Дагъустандин АССРдин составрик квай.

1928 йисан ноябрь вацра Дагъустандин АССР-да кантонриз паюнин система къуватда гьатнававиляй вири округар терг авунай. Округдин къене сифте кантонар, гуьгъуьнлай гьа кантонрикай гилан районар тешкилнай.

1915 йисуз округда вад гражданвилин, яни диндиз талукь тушир мектебар авай: абурукай кьвед Ахцегьра, Хуьруьг, Рутул ва Филер хуьрера гьарна са мектеб.

## Агьалияр
1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрив кьурвал, округда 63 235 касди уьмуьр ийизвай . 

1886 йисан малуматриз килигна, округда авай миллетар : 

## Баянар

## ЭлячӀунар
*
Кеферпатан Къавкъаздин чӀалар

**Кеферпатан Къавкъаздин чӀалар** — къавкъаздин абхаз-адыг ва нах-дагъустан чӀаларин кьве группайрин сад хьун. С. А. Старостина абхаз-адыг чӀаларихъ галаз хатт чӀал, нах-дагъустан чӀаларихъ галаз хуррит-урарту чӀалар мукьва ийизва.

И хзандин чӀалар Кеферпатан Къавкъазда ва Мукьва РагъэкъечӀдай пата авай гзаф кьадардин диаспорада гегьенш я. Адак 40 сагъдиз амукьай, 1 и мукьвара терг хьанвай ва 1 дегь кхьинар авай чӀал акатзава.

## Старостинан гипотеза
И группадин чӀаларин арада лексикадин дережада авай мукьвал илимдалди С. А. Старостина субут авунай. Амма Старостинан гипотезайрин аксина экъечӀзавай лингвистар пара ава, иллаки гъурбатдин лингвистикада. 

Вилик алимри, кеферпатан къавкъаздин чӀаларин группади картвел чӀаларихъ галаз «иберий-къавкъаздин» чӀаларин группа туькӀуьрзавайди гиман ийизвай, амма гила и фикир лингвистрин саки вири кьабул ийизвач. Къалурнавай чӀаларин хзанрин арада авай умуми лишанар, алимри абурун сад-садахъ галаз яргъалди мукьва алакъайра авайди тир лагьана адет тирвал гъавурда твазвайди я.

## Литература
* Diakonov I.M., Starostin S.A. Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian Languages. Münchener Studien zur Sprachwissenschaft, R. Kitzinger, München 1986.
* Дьяконов И. М., Старостин С. А., Хуррито-урартские и восточнокавказские языки. // Сб. «Древний Восток. Этнокультурные связи», стр. 164—208. Изд-во «Наука», Главная редакция восточной литературы, Москва, 1988.
* Дьяконов И. М. Языки древней Передней Азии. М. 1963.
* Дьяконов И. М. Алародии (Хурриты, урарты, кутии, чеченцы и дагестанцы). // Сб. Алародии: этногенетические исследования. Махачкала, 1995.
* Старостин С. А., Николаев С. Л. Севернокавказские языки и их место среди других языковых семей Передней Азии. //Cб. Лингвистическая реконструкция и древнейшая история Востока. «Наука», Главная редакция восточной литературы, Москва, 1984.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* S. L. Nikolayev, S. A. Starostin. 1994. A North Caucasian Etymological Dictionary
Лезги газет

**Лезги газет** — Дагъустанда лезги чӀалал акъатзавай жемиятдинни-политикадин газет. Газетди Дагъустанда жезвай жемиятдинни-политикадин вакъиайриз экв гузва, гьакӀни лезги халкьдин культурадикайни тарихдикай макъалаяр акъудзава.

Газет гьафтеда садра, А3 форматда 24 зулара акъатзава. Тираж — 9856 экземплярар.

Газетдин бине 1928 йисуз «ЦӀийи дуьнья» тӀварцӀелди кутунвай. Ахпа акъудун вахтуналди акъвазарнавай. Гуьгъуьнлай, 1943 йисуз «Социализмдин пайдах» тӀварцӀелди республикадин лезги чӀалан газет хьиз давам хъувунай. 1951 йисалай 1957 йисал кьван газетдин тӀвар «Дагъустандин гьакъикъат» тир ва урус чӀалан «Дагестанская правда» газетдай макъалаяр лезги чӀалаз элкъуьрзавай. 1957 йисуз газет «Коммунист» газетдиз дегишарнай ва «Дагестанская правда» газетдин хел жез акъвазарна. 1991 йисалай газетди гилан тӀвар хуьзва.

Газетдин редакцияда тӀвар-ван авай лезги зари Шах-Эмир Мурадова кӀвалахзавай.

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Кеферпатан Лезгистан

**Кеферпатан Лезгистан** — СССР чкӀайдилай кьулухъ, Дагъустан Республикадин чилерал кьве пай хьанвай лезги халкьдин куьре патан лезгийри уьмуьр гьалзавай тарихдин лезги чилер.

## Кеферпатан Лезгистандин районар
* Ахцегь район
* Агъул район
* Докъузпара район
* Дербент район
* Кьурагь район
* Мегьарамдхуьруьн район
* Табасаран район
* Рутул район
* СтӀал Сулейман район
* Хив район

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Азад Лезгистандин гьерекат 
* Лезгистан накануне бури
Керимов Сулейман Абусаидан хва

**Керимов Сулейман Абусаидан хва** (, , Кьвевар) — урусатдин бизнесмен, миллиардер, «Нафта Москва»-дин инвестициядин холдингдин кьил, Дагъустанлай Федерациядин Советдин член. 2000—2003-й йисан — III-й кӀватӀун урусатдин Гьукуматдин Думадин депутат. «Анжи» футболдин клубдин иеси. Лезги я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Миллиардер и депутат. Биография Сулеймана Керимова
Нах-дагъустандин чӀалар

**Нах-дагъустандин чӀалар** (кефердинни-рагъэкъечӀдай патан къавкъаздин чӀалар) — асул гьисабдалди Кеферпатан Къавкъаздин рагъэкъечӀай пата (Дагъустанда, Чечняда ва Ингушетияда), Азербайжандин кефер пата ва са кьадар Грузияда, Турцияда, Иорданияда ва Мукьва РагъэкъечӀдай патан маса уьлквейра гегьенш хьанвай чӀаларин хзан.

И чӀаларал рахазвайбурун вири санлай кьадар — тахминан 5 миллион кас я.

Гипотезадал бинеламиш хьанвай фикирралди Кеферпатан Къавкъаздин чӀаларин агъа хзандик акатзава.

ГьакӀни, лингвистикада нах-дагъустан чӀаларин группада авай нах хилен чӀаларилай гъейри амай чӀалар кьунвай, **дагъустандин чӀалар** лугьудай термин гьалтзава .

## Классификация
* **[[нах чӀалар|Нах хел]]**
** вайнах кластер
*** чечен чӀал
*** галанчож нугъат
*** ингуш чӀал
** бацбий чӀал

* **[[авар-анд-цез чӀалар|Авар-анд-цез хел]]**
** авар-анд агъа хел
*** авар чӀал
*** **[[анд чӀалар|анд группа]]**
**** андий чӀал
**** ахвах чӀал
**** каратин чӀал
**** ботлих чӀал
**** годоберин чӀал
**** багвалин чӀал
**** тиндин чӀал
**** чамалин чӀал
** **[[цез чӀалар|цез (дидой) агъа хел]]**
*** рагъакӀидай цез группа
**** цез чӀал
**** хваршин чӀал
***** инхокварин чӀал
**** гинух чӀал
*** рагъэкъечӀдай цез группа
**** бежтин чӀал
**** гунзиб чӀал

* **[[яхул чӀал|Яхул хел]]**
** Яхул чӀал

* **[[дарги чӀалар|Дарги хел]]**
** кеферпатан дарги группа
*** кефердинни - рагъакӀидай патан агъа группа
**** акушин чӀал,
***** литературадин дарги чӀални кваз
**** мугьи чӀал
**** цудахар чӀал
**** гапшимин-бутрин чӀал
*** урахинчӀал (кабин, хюркилин)
*** мюрег-губден язык
*** кадар чӀал
*** муирин чӀал
** мегебская группа
*** мегьеб чӀал
** кьиблединни - рагъакӀидай патан дарги группа
*** сирхин чӀал
*** амух-худуц чӀал
*** кьункьи чӀал
*** санжи-ицарин чӀал
** чирагъ группа
*** чирагъ чӀал
** къайтагъ группа (хайдак)
*** виникъайтагъ чӀал
*** агъакъайтагъ чӀал
** кубачи-аштин группа
*** кубачи чӀал
*** аштин чӀал

* **[[лезги чӀалар|Лезги хел]]**
** рагъэкъечӀдай патан лезги группа
*** лезги чӀал
*** табасаран чӀал
*** агъул чӀал
** рагъакӀидай патан лезги (рутул-цӀахур) группа
*** рутул чӀал
*** цӀахур чӀал
** кьиблепатан лезги (шагьдагъ, бабадагъ) группа
*** будугъ чӀал
*** къирицӀ чӀал
*** хинелугъ чӀал
** арчин группа
*** арчин чӀал
** удин группа
*** удин чӀал
*** агван чӀал †

## Литература
* Алексеев М. Е. Нахско-дагестанские языки // Языки мира. Кавказские языки. М., 1999.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Британиядин империя

**Британиядин империя** () — Чилин вири континентра колонияяр авай, инсаниятдин тарихда хьанвайбурукай виридалайни зурба гьукумат. XX виш йисан 30-й йисара империя вичин сергьятрин виридалайни чӀехи майдандив агакьнай, а чӀавуз Садхьанвай Королвилин майдан 41,2 млн км² тир (абурук 8 млн км² инсанар авачир чилер кваз), им Чилин винел патан вири санлай майдандин кьудай са пай тир. Империядин агьалийрин вири санлай кьадар — 480 млн кас тир, им инсаниятдин тахминан кьудай са пай тир.

## Куьрелди
Британиядин империя 200-елай пара йисарин къене чӀехи жезвай. И гзаф зурба гьукуматдин чӀехи хьунин лап акьалтӀай вини дережадив агакьунин вахт XX виш йис гьисабун адет хьанва.

## Литература
инглис чӀалал

* Kenneth Andrews. Trade, Plunder and Settlement: Maritime Enterprise and the Genesis of the British Empire, 1480—1630. — 1. — Cambridge: Cambridge * University Press, 1984. — 394 p. — ISBN 0-521-27698-5
* W. R. Brock. Britain and the Dominions. — Cambridge: Cambridge University Press, 2011. — 592 p. — (British Commonwealth Series). — ISBN 1-107-68833-7
* The Twentieth Century / Judith M. Brown, William Roger Louis. — Oxford: Oxford University Press, 2001. — Vol. 4. — 800 p. — (The Oxford History of the British Empire). — ISBN 0-199-24679-3
* The Origins of Empire: British Overseas Enterprise to the Close of the Seventeenth Century / Nicholas Canny. — Oxford: Oxford University Press, 2001. — Vol. 1. — 560 p. — (The Oxford history of the British Empire). — ISBN 0-199-24676-9
* David Kenneth Fieldhouse. The West and the Third World: Trade, Colonialism, Dependence, and Development. — Oxford: Blackwell Publishing, 1999. — 378 p. — ISBN 0-631-19439-8
* Gregory H. Fox. Humanitarian Occupation. — Cambridge: Cambridge University Press, 2008. — 320 p. — ISBN 0-521-85600-0
* David Crystal. English Worldwide // A History of the English Language / Richard M. Hogg, David Denison.. — 1. — Cambridge: Cambridge University Press, 2006. — 495 p. — ISBN 0-521-66227-3
* Trevor Owen Lloyd. The British Empire 1558—1995. — 2. — Oxford: Oxford University Press, 1996. — 455 p. — ISBN 0-198-73134-5

## Баянар

## ЭлячӀунар
Кальял

**Кальял** () — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, «Кальял» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 39 км кефердинни - рагъакӀидай пата,  Самур вацӀал чка кьунвайди я.

## Тарих
XIX виш йисуз Кальял хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Лучек наибвалдиз талукь тир. Оттал, Мухах ва Джимджимаг хуьрерихъ галаз Кальял хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 346 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири цӀахурар, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Кальял хуьруьн агьалияр, вири цӀахурар яз 520 кас тир .

## Баянар

## ЭлячӀунар
Винстон Черчилль

Сэр **Винстон Леонард Спенсер-Чёрчилл** (, Вудсток (Англия); , Лондон) — XX виш йисан ЧӀехибританиядин виридалайни пара тӀвар-ван авай гьукуматдин кӀвалахдайди.

1940—1945, мадни 1951—1955 йисара ам Премьер-министр тир, гьа саягъ ада ЧӀехибритания Дуьньядин кьведлагьай дяведай тухвана. Гьа йикъар татанмаз ада гьукуматдин пара чӀехи къуллугъар авунвай, месала Адмиралитетдин сифте лорд, Къеце патанни Финансрин министр. Мадни ада пара ктабарни кӀвалахар кхьенвай политикадинни тарихдин патай, гьа кар патал адаз 1953 йиса Нобелдин премия гана литературадин рекъяй.

## ЭлячӀунар
*
Хуник

**Хуник** (, ) — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, «Рутул» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 5 км кефер пата, Самур цӀиргъинин кьиблепатан гуьнеда, Рутул вацӀун дугуна ала.

## Тарих
XIX виш йисуз Хуник хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Лучек наибвалдиз талукь тир. Играх, ИчӀа, Лакун, Рутул, Кича ва Рутул хуьрерихъ галаз Рутул хуьруьнжемятдик акатзавай.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 129 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири рутулар, суни — мусурманар я. 1886 йисан Урусат империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Хуник хуьруьн агьалияр, вири рутулар яз 132 кас тир.

Хуьруьн сихилар: *Шейхийер* (и сихилдин улу-буба шейх тир пак кас тир), *Кавхыйер, Тахъуйер, Мисийер, Уджалыйер* (рутул чӀалал — пакбур, арабрин уьлквейрай атайбурун несилар), *Апсарыйер.*

## Баянар

## ЭлячӀунар
Кусур

**Кусур** (, ) — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, «Рутул» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Районда тек сад тир авар хуьр.

## География
Хуьруь Дагъустан Республикадин Рутул райондин рагъэкъечӀдай пата, Самур вацӀун дугуна, Дакки вацӀун сивел, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 50 км кефердинни-рагъакӀидай пата чка кьунва.

## Тарих
XIX виш йисуз Кусур хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Лучек наибвалдиз талукь тир. Играх, ИчӀа, Лакун, Рутул, Хуник ва Рутул хуьрерихъ галаз Рутул хуьруьнжемятдик акатзавай.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 642 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири рутулар, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Кусур хуьруьн агьалияр, вири аварар яз 580 кас тир .

Хуьре гуьгъуьнин сихилрин несилри уьмуьр гьалзава: *Тониял, Мазгарал, НацӀал, Мотокъал, Рукекал, ГӀертӀал, Муъминал, АхӀмад-Ханал, Исмалал, Гуккуял.* 

## Баянар

## ЭлячӀунар
Куфа (Дагъустан)

**Куфа** (, ) — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, «Рутул» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 5 км кефердинни-рагъакӀидай пата, Самур вацӀун дугуна, адан эрчӀи хел тир *Гуфанады меридид хьед* булахдин сивел ала .

## Тарих
Куфа хуьр XVIII виш йисан эхирда Рутул хуьряй чара хьайи цӀийи хуьр я. Хуьруьн тӀвар “нуькӀрен кӀуф” () гафуникай арадал атанва .

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 273 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири рутулар, суни - мусурманар я. 

Хуьре гуьгъуьнин сихилрин несилри уьмуьр гьалзава: *ЧӀихерыйер, Кьыхъыйер, Къанцыйер, Теъмезер.* .

## Баянар

## ЭлячӀунар
Хъулидар

**Хъулидар** () — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, «Хъулид» хуьруьнсоветдик акатзавай саки тунвай хуьр.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 12 км кьиблединни - рагъэкъечӀдай пата, Ахцегь райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, Фулфан вацӀал ала.

## ТӀварцӀикай
Хуьруьн тӀварцӀин арадал атуникай са шумуд фикирар ава. **Хъулидар** тӀвар *къуьлер* (къуьл) гафуникай арадал атанвайди мумкин я. Кьведлагьай гипотезади, хуьруьн топоним дегь Хурритар халкьдин тӀварунихъ галаз алакъалу тирди лугьузва.

## Тарих
XIX виш йисуз Хъулидар хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Лучек наибвалдиз талукь тир ва кьилдин Хъулид хуьруьнжемят туькӀуьрзавай.

Ватандин ЧӀехи дяведин йисара фронтдиз 172 хъулидви рекье гьатнай, дяведилай кьулухъ хуьруьз анжах 60 кас элкъвена хтанай. Женгера телеф хьанвайбуруз хуьре обелиск эцигнава.

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 2 033 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Хъулидар хуьруьн агьалияр, вири лезгияр яз 894 кас тир .

## ИнфратуькӀуьрун
Алай чӀавуз хуьре аялрин бахча, юкьван мектеб, М. А. Гьуьсейнован тӀварунихъ галай аялрин харусенятдин мектеб, улубхана, культурадин кӀвал, спортзал, медпункт, пекарня, «Почта России» ФГУП-дин Хъулидрин хел кардик ква.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Къазанкулак

**Къазанкулак** () — Дагъустан республикадин Бабаюрт райондин чилерал алай Рутул райондин кутан. «Борч» хуьруьнсоветдиз талукь я .

## География
Кутан Дагъустан Республикадин Бабаюрт райондин юкьван пата, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 29 км кьиблединни - рагъэкъечӀдай пата Къазанкулак къубудал ала.

## Тарих
Кутан виликан са тӀварцӀин чечен хуьр алай чкадал, Рутул райондай иниз лапагар хъуьтӀуьн чӀурариз гьална хуьнин рекьелди арадал атанвайди я.

Кутандин тӀвар, са чӀавуз и районда куьчери уьмуьр гьалзавай ногъайрин са несилдин тӀвар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Камбулат (Дагъустан)

**Камбулат ** () — Дагъустан республикадин Бабаюрт райондин чилерал алай Рутул райондин кутан. «Кальял» хуьруьнсоветдиз талукь я .

## География
Кутанди Дагъустан Республикадин Бабаюрт райондин кьибле пата, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 26 км кьиблединни - рагъэкъечӀдай пата чка кьунва.

## Тарих
1951 йисуз Мир Жафар Багирова гегьеншдиз гатӀумнавай компаниядин сергьятра, Закатала райондин Динчи хуьре уьмуьр гьалзавай кусурвияр Дагъустандиз депортация авунай . Азербайжандай гужуналди акъуднавай кусурвияр и Камбулат кутанда чка кьуна секин хьанвай.

## Агьалияр
Кутанда 150 кьван хзанар ва 600 кьван агьалияр ава. Агьалийрин 90 % пай Рутул райондин Кусур хуьряй тир аварар я .

## Баянар

## ЭлячӀунар
Свердлово (Бабаюрт район)

**Свердлово**, Свердлован тӀварунихъ галай колхоздин кутан () — Дагъустан республикадин Бабаюрт райондин чилерал алай Рутул райондин кутан. «Муслах» хуьруьнсоветдиз талукь я .

## География
Кутан Дагъустан Республикадин Бабаюрт райондин кьибле пата, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 27 км кьиблединни - рагъэкъечӀдай пата ала.

## Тарих
Хуьр Бабаюрт районда авай Рутул райондин Муслах хуруьн Свердлован тӀварунихъ галай колхоздин чилерал, иниз хъуьтӀуьн чӀурариз лапагар гьална хуьнин рекьелди арадал атана.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Цудик

**Цудик** () — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, «Муьхрек» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин рагъакӀидай пата, Самур цӀиргъинин кьиблепатан гуьнеда, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 20 км кефердинни — рагъакӀидай пата, Джилихуьр вацӀал ала.

## Тарих

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 504 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири рутулар, суни — мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
ЦӀийи Борч

**ЦӀийи Борч** () — Дагъустан республикадин Бабаюрт райондин чилерал алай Рутул райондин хуьр, Борч хуьруьхъ галаз «Борч» хуьруьнсоветдик хуьр.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин Бабаюрт райондин кьибле пата, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 25 км кьиблединни - рагъэкъечӀдай пата ала.

## Тарих

## Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1 394 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири рутулар, суни - мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
ЦӀийи Кальял

**ЦӀийи Кальял** () — Дагъустан республикадин Бабаюрт райондин чилерал алай Рутул райондин кутан. 

## География
Кутан Дагъустан Республикадин Бабаюрт районда ава.

## ЭлячӀунар
* Алпан сайтуна цӀахуррикай малуматар
Агъа Катрух хуьруьнсовет

**«Агъа Катрух» хуьруьнсовет** () — Дагъустан Республикадин Рутул райондик акатзавай муниципалитет.

Администрациядин юкь ва сад тир хуьр — Агъа Катрух хуьр я.

## География
Хуьруьнсоветди Дагъустан Республикадин Рутул райондин юкьван пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 30,9 км яргъал, Хиривалю вацӀал чка кьунвайди я.

## Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 387 касди уьмуьр гьалзавай. 2002 йисан малуматрив кьурвал хуьруьнсоветдин агьалияр 710 кас тир . Агьалидин вири азербайжанар, шии - мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Cельское поселение Село Нижний Катрух
Амсар хуьруьнсовет

**«Амсар» хуьруьнсовет** () — Дагъустан Республикадин Рутул райондик акатзавай муниципалитет.

Административ юкь — Амсар хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Амсар, КӀелед.

## География
Хуьруьнсоветди Дагъустан Республикадин Рутул райондин юкьван пата чка кьунвайди я.

## Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 803 касди уьмуьр гьалзавай. 2002 йисан малуматрив кьурвал хуьруьнсоветдин агьалияр 948 кас тир . Агьалидин вири рутулар, суни - мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Cельское поселение Амсарский сельсовет
Борч хуьруьнсовет

**«Борч» хуьруьнсовет** () — Дагъустан Республикадин Бабаюрт райондин чилерал алай Рутул райондиз талукь тир муниципалитет.

Административ юкь — Борч хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Борч, ЦӀийи Борч.

## География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Бабаюрт райондин кьибле пата ала.

## Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1 591 касди уьмуьр гьалзавай. 2002 йисан малуматрив кьурвал хуьруьнсоветдин агьалияр 1 394 кас тир . Агьалидин вири рутулар, суни - мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Cельское поселение Борчский сельсовет
ГелмецӀ хуьруьнсовет

**«ГелмецӀ» хуьруьнсовет** () — Дагъустан Республикадин Рутул райондик акатзавай муниципалитет.

Административ юкь — ГелмецӀ хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: ГелмецӀ, Курдул-Лекь.

## Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 842 касди уьмуьр гьалзавай. 

2012 йисан малуматрив кьурвал хуьруьнсоветдин агьалияр 845 кас тир . 

2002 йисан малуматрив кьурвал 785 кас тир . 

Агьалидин вири цӀахурар, суни - мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Cельское поселение Гельмецинский сельсовет
Кина хуьруьнсовет

**«Кина» хуьруьнсовет** () — Дагъустан Республикадин Рутул райондик акатзавай муниципалитет.

Администрациядин юкь ва сад тир хуьр — Кина хуьр я.

## География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Рутул райондин юкьван пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 16 км яргъал, Самур вацӀун дугуна ала.

## Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 622 касди уьмуьр гьалзавай. 

2012 йисан малуматрив кьурвал хуьруьнсоветдин агьалияр 626 кас тир . 

2002 йисан малуматрив кьурвал 976 кас тир . 

Агьалидин вири рутулар, суни - мусурманар я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Cельское поселение Село Кина