open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Славян чӀалар

**Славъян чӀалар**, **славян чӀалар** — индоевропадин хизандин мукьва чӀаларин кӀватӀал я. Европадани Азияда чкӀанвайбур я. ЧӀаларал рахадайбурун виридан кьадар 290 миллиондилай пара я. Славъян кӀватӀалдик акатзавай чӀалар чӀехи дережадин сад хьтинвилелди чара я.

## Чаравилин хилер
Мукьвавилиз килигна, славъян чӀалар адетдалди пуд хилез чара ийизва: рагъакӀидайпатандиз, кьиблепатандизни рагъэкъечӀдайпатандиз. Гьар хилин къене ийизвай чарадик вичин кьетӀенвилер квайди я. Гьар славъян чӀал литературадин чӀални гьар вичин чкадин нугъатар кутазвайди я. Гьар славъян чӀала нугъатдин куьлуьрун сад хьтинди туш.
* **РагъакӀидайпатан хел:**

## Баянар
Чех чӀал

**Чех чӀал** (чпин тӀварар — *čeština, český jazyk*) — чехрин чӀал я. Славъян чӀаларин рагъакӀидайпатан хилик акатзавай индоевропадин чӀал я. Виридалай мукьва тирди — словакди чӀал я. Чехияда кьилди сад тир гьукуматдин чӀал я.
Поляк чӀал

**Поляк чӀал** (чпин тӀвар: *język polski, polszczyzna*) — полякрин чӀал, индоевропадин хизандин славъян чӀаларин кӀватӀалдин рагъакӀидайпатан хилин лех чӀалар агъакӀватӀалдик акатзавайди я. Польшада кьилди сад тир гьукуматдин чӀал я.
Англия

**Англия** (ингл. England) — екетир тарихдин ва административрин са пай ЧӀехибританиядин. Англиярин миллет ава 83% кас умумидин кас ЧӀехибритания.

Англия садвал хьана вилик душманвилик графвалар 927 йис ва бине жуван тӀвар тайифавай — англар, са пай герман тайифавай яшамиш жезва ацукьна ана V-VI виш йис. Кьилин шегьер — Лондон, екетир шегьер ЧӀехибританияда ва Европада садвал.

Девиз — (фр.): Dieu et mon droit(Аллагь ва зи ихтияр). 
Гьукуматдин дин — Инглис хашпара дин(Англикан дин).
Идара авунин тегьер — дуалвилин монархия, жуван чӀехи гьукуматдин идара авач.

Англия - инглис чӀални Англикан дин туькӀуьр хьайи чка я. Англиядин къанунвалди дуьньядин пара гьукуматрин къанунвилин гьал туькӀуьрнавайди я.
Кеферпатан Атлантикадин Икьрардин Тешкилат

**Кеферпатан Атлантикадин Икьрардин Тешкилат**, **НА́ТО**, **Кеферпатан Атлантикадин Альянс** (, **NATO**; , *OTAN*) — Европадин гзаф гьукуматар, АСШ ва Канада сад йизвай дявединни-сиясатдин блок. Адан бине «Европа советдин таъсирдикай хуьн патал» 4 апрелдиз, 1949-й ийса АСШ-ра кутуна. Гьа чӀава НАТО-дин гьукуматар-членар 12 уьлкве хьанай — АСШ, Канада, Исландия, ЧӀехибритания, Франция, Бельгия, Нидерландар, Люксембург, Норвегия, Дания, Италияни Португалия. И «трансатлантикадин форум» гьукуматар-галкӀчийрин важиб марагъар хьун патал я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Фотосинтез

**Фотосинтез** (-ай — «экв» ва  — «гилигун», «кӀватӀун», «кутӀунун», «синтез») — фотосинтетик пигментрин (хлорофилл Набататрин, бактериохлорофилл ва бактериородопсин бактерийрин) иштиракуналди экве кьиле физвай углероддин диоксиддикай ва цикай органик веществояр арадиз атунин процесс. АлайчӀаван набататрин физиологияда фотосинтез лагьайла фад-фад фотоавтотроф функция гъавурда акьада— чара-чара эндэргоник реакцийра кьиле физвай экуьн квантрин энергия туькьуьнунин, элкъуьнин ва кардик кутунин, ва гьакӀни углероддин диоксид органик веществойриз элкъуьнин процессрин вири кӀватӀал я.

## Фотосинтездин жуьреяр

### Хлорофилгалачир фотосинтез
*[[Halobacterium]]* типдин архейри кьиле тухузва; фотосинтездин виридалайни примитив тип я.

### Хлорофилдин фотосинтез

#### Аноксигендин
МичӀи яру ва къацу бактерийри, ва гьакӀни геликобактерийри кьиле тухузва.

#### Оксигендин
Набататри, цианобактерийри а прохлорофитри кьиле тухузва.

Фотосинтездин этапар:
* фотофизикадин;
* фотохимиядин;
* химиядин.

## Эдебият

## Баянар

## ЭлячӀунар
Алискерово (посёлок)

**Алискерово** — Чукотка автономиядин округда авай Билибино райондин шегьердин тегьерда кутунвай посёлок я. ГъвечӀи Анюй вацӀун эрчӀи патан къерехда алайди я. Райондин юкьвал кьван яргъалвал 60 км я. 2008-лагьай йисалай кьулухъ тергнавайди хьиз гьисабзавайди я.

## ТӀвар
Азиз Гьажидин хва Алискеррин геологдин гьуьрметдай поселокдиз Алискерово тӀвар гана.

## Тарих
1961-й йисуз ина мяден гьакьунва. Ахпа, кьве йис алатайла, полигонрал драга кӀвалахиз гатӀумна. Ам дуьньяда садлагьай полюсдин цӀарцӀелай анихъ галай чилерал кӀвалахзавай драга хьанай. 1962-й йисуз «посёлок» статус къачуна.

2008-й йисуз поселок терг авуна.

## Агьалияр
**Агьалийрин кьадар**

## Куьчейрин сиягь

## Машгъулардай фактар
1977-й йисан 10-й чилез Свеча булахдин дугунда А. Я. Чередниченкодиз «Алискерово» тӀвар алай алпан гьатнава

## Баянар
Воскресенское (Дубна район)

**Воскресенское** — Тула вилаятдин Дубна районда авай хуьр. «Воскресенско» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин тек ва кьилин хуьр я. 

## География
Хуьр Упа вацӀал, «Тула-Одоев» авторекьел ала. Райондин юкьвал кьван авай яргъалвал — 12,4 км, вилаятдин юкьвал кьван — 40,5 км я. 

## Хуьруьн тарих
Садлагьай тӀвар кьун — 1777 йис, Тесницкое хуьр яз (чилер-никӀер чара ийидайла). Са арадлай хуьруьз гьа чкадин клисадиз талукь тӀвар Воскресенское гана. Элкъвена къваларив гвай чкаяр Урусовар князрин иесивилик акатзавай тир.
Урусатдин лукӀвал (урус. «крепостное право») гьич авурла, хуьр фад вилик физ гатӀумна. С. Н. Мальцева (1869—1931)гьакимвал авур чӀавуз ада хуьре майишат тухунин хъсанрун кьиле тухузвай тир. Ада хъсан идара ийизвай касдиз, хъсан джиджи (эрекь) чӀугвазвайдаз, тварархъандиз кӀвалахдал ша лагьана.

НикӀин кӀвалахни малдарвал менфят авайди хьана. ЦӀуру Урусоврин кӀвалин патав Мальцева къени там, са шумуд майишатдин эцигунар, чӀем хкуддай бицӀи завут, балкӀандин цур гвай пачагьдин хьтин цӀийи кӀвал эцигна.

Эхен революция гатӀумайла Мальцев Франциядиз уьмуьр гьалдайвал хъфена. Адан кӀвачихъ ихьтин эхир гафар гьисабзава: «Вири захъ авай затӀар халкьариз тазва. Чи чӀавар акьалтӀарна». Мальцеван мал-девлетар гьукуматдин иеси тир шеъ хьана, абур «кесибвилин комитетриз» (урус."комитеты бедноты")гана.

Адан усадьбада хуьруьн идара, са арадлай ирид йисан мектебни чкайрал ацукьна. 1927 йисалай кьульухъ дарамат диде-буба авачир аялар хуьдай кӀвал хьиз кардик кутазвай тир. Ватан ЧӀехи дяведин чӀавуз и тешкилат Уралдиз акъудна. 70-лагьай йисарилай кьулухъ усадьба мектеб кӀвалахун патал тайинарна.

## Агьалияр
Хуьре 3 740 (2011 й.) касди уьмуьр гьалзава .

## КӀелун
* 2008 йисан пахун вацра Воскресенское хуьре вири гилан чӀаварин тӀалабриз кутугай кьуд виш кӀелайдаз жедай цӀийи мектеб ахъана.
* 2014 йисан 15 эхендиз Воскресенское хуьре цӀуру мектеб авай дараматда гилан чӀаварин спорт-зал ахъана.

## Хуьруьнсовет
Воскресенское са тӀвар алай хуьруьнсоветдин юкь я.

## Спорт
Гьар йисуз Воскресенское хуьре «Веденинан лыжня» тӀвар алай фадлай адет хьанвай лыжайрин спортдин акъажунар кьиле тухузвайди я.

## КьетӀен чкаяр
* Мальцеван усадьба (1909 йис)
* Христосан Чан Хкунин клиса(1825 йис)

## ТӀвар-ван авай хуьруьнвияр
* Веденин, Вячеслав Петрович — лыжаярхъан, кьведра Олимпиядин къугъунрин чемпион (1972), кьведра Дуьньядин чемпион (1970); цӀипудра СССГ-дин чемпион.

## Баянар
Леонард Эйлер

**Леона́рд Э́йлер** (; 15 апрелдиз 1707, Базел, Швейцария — 7(18) сентябрдиз 1783, Санкт-Петербург, Урусатдин империя) — математикадинни механикадин илимрин виликфиниз фундаментал пай кутур швейцариядин, немцерин ва урусатдин математикни механик (гьакӀни физикадиз, астрономиядиз ва са жерге практикадин метлеб авай илимриз). Эйлер — математикадин анализдай, дифференциал геометриядай, рекъемрин теориядай, мукьва авунвай гьисабунрай, цавун механикадай, математикадин физикадай, оптикадай, баллистикадай, гимияр расунай, музыкадин теориядай ва маса хилерай 850-лай (къад фундаментал монографияр кваз) гзаф кӀвалахрин автор я. Петербургдин, Берлиндин, Туриндин, Лиссабондин ва Базелдин илимрин академийрин академик, Париждин илимрин академиядин къецепатан член.

## Эдебият

## Баянар

## ЭлячӀунар
* «Эйлер» проект
Баламирзоев Абдул Гьажибаладин хва

**Баламирзоев Абдул Гьажибаладин хва** (1958 йисан 13-лагьай гьер (январ), СтӀал Сулейман район, Вини СтӀал) — урусатдин алим, профессор, техникадин илимрин духтур, Урусатдин тӀебиат чирдай Академиядин член-корреспондент я; кардик кутадай математикадин кафедрадин профессор я.

## Кьилдинвилин информация
1958-лагьай йисан 13-лагьай гьерез (январдиз) СтӀал Сулейман райондин Вини-СтӀал хуьре вичин дидедиз хьана. 1976-лагьай йисуз юкьван школа акьалтӀна. 1976—1978-лагьай йисарин къене армияда къуллугъ авуна.

1979-1984-лагьай йисарин къене М. В. Ломоносован тӀварунихъ галай Москвадин Гьукуматдин Университетдин механикадинни математикадин факультетда кӀелзавайди тир.

## КӀвалах
* 1984—1994-лагьай йисарин къене Г. М. Кржижановскийдин тӀварунихъ галай ЭНИН-дин дагъустандин филиалда гъвечӀини чӀехи илимдин кӀвалахдар яз авайди тир.
* 1994—2000-лагьай йисарин къене Дагъустандин гьукуматдин техникадин университетда кардик кутадай математикадин кафедрадин чӀехи муаллимни доцент яз авайди тир.
* 2000—2006-лагьай йисарин къене МАДИ-дин магьачкъаладин филиалда кӀелунин крариз килигдай хилен чӀехиди яз авайди тир.
* 2006—2010-лагьай йисарин къене МАДИ-дин магьачкъаладин филиалдин автоулакьдин (автотранспортдин) факультетдин декан яз авайди тир.
* 2010—лагьай йисалай — къенин йикъал кьван — кардик кутадай математикадин кафедрадин профессор я.

## Илимдин кӀвалах
* 1996-лагьай йисуз ЦӀийичеркесскдин гьукуматдин мелиорациядин академияда «Динамика размыва трещин при фильтрации в растворимых трещиноватых породах под напорными сооружениями» кандидатрин диссертация «хвена».
* 2006-лагьай йисуз «А. Н. Костякован тӀварунихъ галай Гидротехникадинни мелиорациядин Вириурусатдин илимдинни ахтармишунин институт» ГИИ-да «Развитие теории и методов прогнозирования суффозионных деформаций при фильтрации в трещиноватых основаниях гидротехнических сооружений» темадай духтурдин диссертация «хвена».

## Гьуьрметдин тӀварар, алимвилин дережа
* Урусатдин ЧӀехи пешекарвилин маарифдин гьуьрмет авай кӀвалаххъан.
* Дагъустан Республикадин маарифдин лайих авай кӀвалаххъан.
* Техникадин илимрин духтур.

## Акъудунар
Баламирзойрин Абдул 88 публикацийрин автор я. Абурукай:
* 42 илимдин кӀвалах халкьарин арайрин ва вириурусатдин конференцийрин материалрин бинедаллаз ВУЗ-ринни НИИ-рин тематик кӀватӀалрани кӀвалахра чап хьана
* 30 илимдин кӀвалах кӀвенкӀве авай илимдин журналрани изданийра акъатна.
* 2 автордин шагьадатнама.
* 14 илимдинни-методикадин кӀвалах.

## Баянар
Поречье хуьруьнсовет (Тула вилаят)

Поречье хуьруьнсовет — Тула вилаятда авай Дубна райондик акатзавай муниципал гьасилвал я.

## Виридан информация
Поречье хуьруьнсоветдин юкь — Опочня хуьр я. Кефер, рагъакӀидайни кьибле патара — Протасово, Гвардейский, Воскресенское муниципал гьасилвилерихъ сергьятар тухузава, рагъэкъечӀдай пата — Ленинский райондихъ галаз. Агьалийрин кьадар — 1557 кас (2011-л. й.).

## Акатзавай уьмуьр гьалдай чкаяр
**Агьайлирин кьадардиз килигна, виридалайни чӀехи уьмуьр гьалдай чкаяр:**
* Поречье (567 кас);
* Опочня (479 кас);
* Бабошино (322 кас).
**Акатзавай хуьрерин сиягь:**

## Машгъул тарихдин фактар
* XIV—XV вишйисара Волкона вацӀун (Упадин агъавацӀ) сив авай чкайра Волкона князвал авай тир.
* Волкона вацӀ Упадиз авахьзавай чкадин мукьув пуд — Пореченское, Березовское, Тимофеевское — юкьван вишйисарин шегьер авай тир.

## Баянар
Тито Виланова

**Франсеск «Тито» Виланова-и-Байо** (; , Белькайре, Каталония, Испания — , Барселона) — испаниядин футболхъан ва тренер. «Барселонадихъ» галаз кӀвалахунин патахъай йижирди я, 2012-13 йисарра адан кьилехъанвилик клубди «Примера» кӀудна.

= Уьмуьрдин рехъ =
Тито Виланова 1969-лагьай йисан 17-лагьай марадиз Каталониядин Белькайре тӀвар алай муниципалитетда вичин дидедиз хьана. Футболдин карьера «Барселонада» гатӀумна. Амма кьилин командада вичиз чка кьаз хьаначир.

Гьа виляй 1991-лагьай йисуз ада «Фигерес» кӀеретӀдиз элячӀна. Тито абурук квай сезон кӀеретӀдин тарихда виридалайни агалкьунар авай йис яз гьисабзавайди я. 1992-лагьай йисуз «Фигерес» «Примерадиз» экъечӀунин мукьвал алай тир, амма «Кадисдихъ» тухвай «ккӀидай къугъунра» кӀеретӀ кӀаник акатна.

Гьа йисуз Тито «Сельтадихъ» галаз икьрар хьана, адан гъиляй футболхъандиз «Примерада» къугъваз мумкинвал хьана. Гуьгъуьнлай атай са шумуд йисан къене Виланова «Бадахос», «Мальорка», «Йеида» ва «Эльче» кӀеретӀрик къугъвана.

Къугъвахъандин карьера Титоди 2002-лагьай йисуз «Гранамет» кӀеретӀда акьалтӀна. ТӀимил чӀавунин къене «Террасса» футболдин кӀеретӀдин техникадин директор яз кӀвалахна.

= «Барселона» =

### «Барселона B»
2007-лагьай йисуз «Барселона B» кӀеретӀда Хосеп Гвардиоладин куьмекархъан яз кӀвалахиз эгечӀна. Абурувай туькӀвей сезон тухаз хьана, кӀеретӀ 2-лагьай В Дивизиондиз экъечӀна.

### Дибдин кӀеретӀ
Абурун агалкьунар акваз, 2008-лагьай йисуз «Барселонадин» кьилел алайбуру Гвардиоладизни Вилановадиз кӀеретӀдин тренерар хьунухь ша лагьана. Абуру Франк Райкардинни адан ассистент Йохан Нескенсдин чка кьуна. Кьве йисан къене ам Пепе Гвардиоладин куьмекархъан яз авайди тир. Абур лап агалкьунар авай ва туькӀвей сезонар тир, кьве йисан къене кӀеретӀди рекорд тир 9 трофей кьуна.

Хосеп Гвардиола хъфейдлай кьулухъ, 2012-лагьай йисан 15-лагьай кьамугдиз Тито Виланова «Барселонадин» кьилел акъвазна. 2014-лагьай йисан 30-лагьай кьамугдал кьван къул чӀугванвай икьрардиз килигна, адан мажиб 7 миллион евро гьар йисуз хьана кӀанзавайди тир.

Сагъ тушир гьалдин гъиляй 2013-лагьай 19-лагьай чиледиз Тито чӀехи тренердин къуллугъдай хъфена.

= Кьиникь =
2014-лагьай йисан 25-лагьай навадиз яргъи чӀаван тӀалдин гуьгъуьнлай Тито Виланова Барселона шегьерда кьена.
= Агалкьунар =

## ЧӀехи тренер яз
* «Примера» — чӀехи тренер яз (2011—2012);

## Ассистент яз
* «Примера» — 2008—2009, 2009—2010, 2010—2011);
* Испаниядин кубок — 2009;
* Испаниядин суперкубок — 2009, 2010, 2011;
* Европадин Чемпиондин Лига — 2008—2009, 2010—2011;
* Европадин суперкубок — 2009, 2011;
* Дуьнядин кӀеретӀдин чемпионат — 2009.

## Баянар
Синусоида

**Синусо́ида** — кьудпипӀен координатра y=a + b\sin (cx+d) барабарвилив тайин йизвай кьулу какурцӀар я.
y=a + b\cos (cx+d) жуьре авай барабарвилин графикдизни синусоида лугьуда - и график синусоидал графикдилай абсцисс гигдин нулдилай агъуз патаз \pi/2 -диз юзурунив  арадиз къвезва.
Вине къалурнавай формулра **a, b, c, d** — константаяр я.
ЦӀегьрекарч

**ЦӀегьрекарч** (, ) — са йисан набатат я.

## Умуми малумат
ЦӀегьркрчарин кьакьанвал 90 сантиметрдив агакьда. Халкьди «цӀегьрен крчар» гьавиляй лугьузва хьи, адан тум-тварар, сад-садак ккӀана, килигайла, гьакъикъатдани цӀегьрен крчариз ухшар яз аквада.

Дарман авун патал адан сифте акьалтзавай пешер вичи цуькзавай ва адал тӀурар акьалтзавай вахтунда атӀуда. Чебни лап вини кьилер ва къваларивай экъечӀавай таза хилер, яргъивални 15 сантиметрдинбур хьана кӀанда. Винел къав алай чкадик, мукьвал-мукьвал хкуьриз, кьурурда.

## Медицинада
ЦӀегьрекрчарин дарманрихъ ихьтин къуват ава:
* цвар, гьекь, туькьуьл акъуддай
* хирер, дакӀур чкаяр сагъар хъийидай
* тӀал секинардай
* агъургъан тегъидай
* иви лахта нйидай
* антисептик
* затӀарин дегишрун хъсанардай
* иштягь ачухардай
* чӀулав лекь ва туькьуьлдин кисе азарлу хьана, тӀуьр затӀар бедендивай гьялиз, иливриз тежедай чӀавуз куьмекдай
* экзема хкуддай
* хамунин азарар сагъардай
* аялрикай рахитдин азар хкуддай
* артрит акатайла, куьмекдай
* жигеррин азарар акатайла, витаминар артухардай
* ратара хер квай колитар арадал атайла, абур сагъар хъийидай.

Агъургьандиз акси дарман яз, череда девясилдин дувулрик, паркьулдик, гьелбейрин хъчадихъ галаз, беневшадин цуькверик, гьетрецуькдик, вакӀан кӀирийрин хилерик ва цӀирицӀрик кваз кардик кутада. Ихьтин дарман хъунни ийида, бедендин винел патан дарман язни кардик кутада.

Буьвелар атайла, цӀегьрекарч, брусникадин пешерик кутуна, къаришма яз кардик кутада, какадарни барабардаказ авуна кӀанда.

## Эдебият
* Лукьман Асланов «Дарманар квай набататрин сирер»

## Баянар

## ЭлячӀунар
ЧӀулавкьал

**ЧӀулавкьал** (, ) — гзаф йисарин хъач я, тандал жедай вичин хилерни гуьрчег цуьквери кьуна жеда.

## Умуми малумат
Адан дувуларни гзаф хилерикай ибаратбур я. ЧӀулавкьаларин (бязибуру къарачиперни лугьуда) кьакьанвал 30-90 сантиметрдив агакьда. Абуру цуьквер июндиз — июлдиз акъудда. Гьа и вахтунда абур кӀватӀна, серин чкада кьурурда. КӀватӀни абурун вини паяр ийида. ЧӀулавкьалар чуьллерин тӀулара, кулкус квай чкайрин къваларив, тамарин арайрай, векь квай ачух майданра, экъечӀда.

## Медицинада
* ЧӀулавкьаларикай гьазурзавай дарманри мефтӀедин кӀвалах секинаруниз куьмекда, незвай хуьрек иливарун патал, ам физвай чкайрин кӀвалах къуватлу авуниз, нефес чӀугвадай органрин кӀвалах хъсанаруниз, ратарай физвай недай-хъвадай затӀар вахт-вахтунда ракъуруниз куьмекда, дишегьлийрин аялдин кӀвалин (маткадин) цӀалцӀам мускулатура куьруь ийида, азарлудаз регьят жеда.
* ЧӀулавкьаларик квай эфирдин чӀемеди туькьуьл авай куркурдай (киседай) туькьуьл регьятдиз акъатуниз, танин тӀвар алай чӀемеди иви лахта авуниз ва тӀазвай чкаяр дакӀур тавуниз, ментол чӀемедини туьтуьнай балгьан регьятдиз акъатуниз куьмекда.
* ЧӀулавкьалар хуквадинни ратарин кӀвалах хъсанарунизни, яцӀу ратар сагъсуз хьайила, абур сагъар хъувунизни, жигерар нефес къачудай чкадихъ галкӀурзавай турбаяр — бронхияр азарлу хьайилани, абур сагъар хъувуниз куьмекдай дарман я.
* ЧӀулавкьалари къен (руфун) кӀеви хьайилани, руфун дакӀвадайлани, и азаррикай инсан азад ийида. Абуру кьуру уьгьуьяр акатайлани, бронхияр азарлу хьайилани, сагъар хъийиз куьмекда.
* ЧӀулавкьалари инсандиз ивидин давление хкаж хьайи чӀавузни, иви физвай дамар, чӀулав лекь, дуркӀунар азарлу хьайилани, гьакӀни инсандик чӀур жедай азар акатайлани куьмекда, инсан ахьтин азардикай азадда.
* ЧӀулавкьалар туьд-туьтуьх азарлу хьайилани кардик кутада, абурукай гьазурнавай дарман сивера, туьтуьна экъуьриз, экъичда.

## Парфюмериядани косметикада
ЧӀулав кьаларин чӀем одеколонар, запунар, пастаяр, помадаяр, атирдин ни галай маса шейэр туькӀуьрдайлани гегьеншдиз кардик кутада.

## ЦӀун кӀвале
ЧӀулавкьалар рагъакӀидайпатан уьлквейра хуьрекрин дад хъсан хьун патал гегьеншдиз кардик кутада. Месела, а уьлквейра чӀулавкьалар квай къайгъанах лезет авай зериф багьа недай хуьрек яз гьисабзава.
ЧӀулавкьаларин цуьквер сар, гъалар жегьре яру ранг алайбур авун патални кардик кутада.

## Маса кардик кутунар
ЧӀулавкьаларин пешер ширин туьнт спирт квай ички гьазурдай эрекьрин карханайра кардик кутада. Дагъустандин суварин хуьрера чӀулавкьалар тенбекдик кутада, чӀугвазвай пӀапӀрусдин гумадихъ хуш ни хьун патал, абуру гьакӀни таб акьалтдай азарни хкудда лугьуда.

## Эдебият
* Лукьман Асланов «Дарманар квай набататрин сирер»

## Баянар
ТӀач

**ТӀач** — махсус къайдайралди икӀидикай гьазурнавай жими хуьрек я. Лезгийрин сур чӀаварин хуьрекрин арада тӀачуни кьилдин чка кьазва.

## Гьазурун
КӀвенкӀве къуьл михьда (6 кьил хизандиз 3 бади) ва ам чими цяй чуьхуьда. Суфрадик кутуна къулан патав тада. 23 юкъуз цӀирдалди адаз герен-герен яд гуда. ЦӀирай къуьл синида экӀягъда. Истикандив яд акьалтдалди гатада. Тугъагъа хьиз чрада.

## Эдебият

## Баянар
ЦӀарцӀин алгебра

**ЦӀарцӀин алгебра** — "ЦӀарцӀин тӀебиатдин" объектар чирзавай алгебрадин пай: вектордин (ва я цӀарцӀин) генгвилер, цӀарцӀин суьретар, цӀарцӀин барабарвилерин системаяр. ЦӀарцӀин алгебрада кардик кутазвай асул алатрикай тайин ийидайбур, матрицаяр, алакъалу тирвал я.

## Эдебият

## Баянар

## ЭлячӀунар
Салигьов Эсед Бабастанан хва

Салихрин Эсед Бабастанан хва (1919 йисан 15 тӀулдиз, Кьурагь район, КӀири — 1943 йисан 17 гьерез, Калинин вилайят, Слободка) — 2-лагьай Прибалтикадин фронтдин 22-лагьай армиядин 37-лагьай тфенг ядай кӀвачи-кӀвачи дивизиядин 247-лагьай тфенг ядай кӀвачи-кӀвачи аскеррин полкдик акатзавай батальондин чӀехиди я. Совет ГалкӀдин кьегьал я (кьейидалай кьулухъ хьайи).

## Уьмуьрдин рехъ

### Жегьил чӀавар
1919-лагьай йисан 15-лагьай тӀулдиз Эсед Салихов Кьурагь райондин КӀири хуьре кӀвалаххъандин хизанда вичин дидедиз хьана. Вич хунин са тӀимил чӀавалай адан буба регьметдиз фенва. Эседаз Ханбажи дидеди тербия гайиди я.

Ругулди хъсан кӀелзавайди тир. Ада агалкьунралди сифте хуьруьн мектеб ахпа Буйнакскдин кооперативдин техникумни акьалтӀарна. КӀелунин кьулухъ ада Кьурагь райпода гьисабрин кӀвалаххъан яз кӀвалахна.

1940-лагьай йисуз Яру армиядин жергейриз гьахьна. Вичин тӀалабдалди ам дяведин училищедиз рахкурнавайди я. Са йисалай ада Томскда кӀвачи-кӀвачи кьушундин училище акьалтӀарна.

### [[Ватандин чӀехи дяве]]да авур иштираквал

Дяведин училищеда акьалтӀнавалди Эсед Салихрин лейтенантдин тӀварцӀихъ галаз фронтдиз фенвайди я. Ада ягъунарра, душманрихъ галаз викӀегьдиз женг чӀугваз, активдаказ иштираквал ийизвайди тир. Гьунарар къалурунин патай адаз са шумуд гьуьрметдин орден ганва.

1944-лагьай йисан 15-лагьай гьерен йифиз майор Салихов 30 кас авай дестедихъ галаз Псков вилайятдик акатзавай Новосокольники райондин Слободка бицӀи хуьруьн патав чинебадаказ душмандин кьулухъ патаз гьахьна.

Аскерри чӀехи мана авай «Дно — Новосокольники» рехъ ракьунин кьатӀ атӀана ва Слободка хуьре авай душманрин кӀвачи-кӀвачи къушунрин штаб чӀурна.

Немцери, чпи кьур гьужумдикай хуьдай цӀар хуьз, лап чӀехи аксивал ийизвайди тир, гьакӀни абур хуьряй чуькьвена акъуднавайди тир. Немцериз чӀехи кьиникьар хьайиди тир, саки 200 аскерни офицер кьенвайди тир.

Къведай юкъуз душманди хуьруьв артухан кьушунар чӀугвана. Эхир нетижада, немцери Эседан десте элкъуьрна кьуна. Гьа чӀавуз дестеда 10 дяве ийиз алакьдай кас амукьнавай тир.

Ягъунрин финифда Эседал кьве хер хьанва, гьа виляй ам медсанбатдиз тухун къетӀъ авуна, амма майор рекье амаз кьена. Ам Слободка хуьруьн патав стха тир сура кучуднавайди я.

## Галар
Немецеринни фашистрин чапхухъанрихъ галаз ягъунарра къалурнавай викӀегьвилинни кьегьалвилин патай СССГ-дин ЧӀехи Президиумди 1944-лагьай йисан 4-лагьай кьамугдиз акъуднавай къараралди Салихрин Эсед Бабастанан хциз Кьегьалвилин тӀвар гана. Кьейидалай кьулухъ.

ГьакӀни адахъ чан аламаз адаз са шумуд гал мад ганвайди я:
* «Яру пайдахдин» («Красного знамени») орден;
* Ватандин дяведин I-лагьай дережадин орден;
* Александр Невскийдин тӀварунихъ галай «ВикӀегьвилин патай» орден.

## Баянар
Сеул

**Сеул** () — Кьиблепатан Кореядин кьилин шегьер я.

Гьукуматдин виридалайни чӀехи юкь я, политикадин, экономикадин, чирвилеринни культурадин рекьяй. ГьакӀни Судогвон региондин административ юкь я. Шегьерда 9,8 миллион кас яшамиш жезва (2010 йис). Патаг гвай шегьерррихъ Инчеонни Сувон галаз Сеулди дуьньядин кьведлагьай агломерация туькӀуьрзава, 23,8 миллион кас аваз. 1988 йисуз Сеулда Гатун Олимпик къугъунар тухвана. Шегьер 25 райондал (Гу) пай жезва. Гьяркьуьвал 605,52 км²я.

## География

### Административ паюн
Сеул 25 *ку* (구 — вичин идара муниципал округ), 522 *тон* (동 — административ район), 13 787 *тхон*ни 102 796 *пан* акадзава.




;*Ку* сиягь
# Йонсан-гу
# Чунгу
# Сондонгу
# Каннамгу
# Сочхогу
# Тонджакку
# Йондынпхогу
# Мапхогу
# Содэмунгу
# Чонногу
# Сонбукку
# Тондэмунгу
# Кванджингу
# Сонпхагу
# Кванакку
# Кымчхонгу
# Курогу
# Янчхонгу
# Кансогу
# Ынпхёнгу
# Канбукку
# Тобонгу
# Новонгу
# Чуннангу
# Кандонгу

## Стха шегьерар

## Баянар

## ЭлячӀунар
* Шегьердин официал сайт
Вичи-вич кьин

**Суицид** — Инсанди вичи вичин уьмуьр фикирда кьуна кьатӀ авун. Яз, касдиз мад вичин уьмуьрдихъ мана авачиз акурла къвезвай фикир я.

## Жув кьиникьунин себебар
Суициддихъ пара манаяр ава. ГьакӀа, умьмуьрда кьил акъат тежедай четинвилера кьурла инсанди вич рекьизва. Месала, жаваб авачир кӀанивал патал, кӀани кас кьейила, теквал, масадбуруз инсан гъавурда такьадайла, кӀвалахал четинвилер хьайила. Уьмуьрда мана акун тавурла. КӀанз-такӀанз кьиникьун — инсандиз чидайла, вичи вич кьин тавуртӀа, масадбуру ам гьадалайни пис жуьредалди рекьидайди.

## Суицидни къанун
ЧӀехи пай гьукуматра суицид тахсирдай кьазвач. ЯтӀани инсанди вич рекьиз кӀанз дахьайтӀа, ам клиникада твада. Ахпа инсандиз куьмек гун вич рекьиз тахсир я. Маса инсан суициддал гъинни тахсир я. Россияда суициддикай малум гегьеншарун тахсир яз кьазва.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Фрактал

**Фракта́л** ( — куьлуь авур, ханвай, кукӀварнавай) — вичи-вичиз ухшарвал кьетӀенвал авай, яни чара-чара алцумдин шкалайра сад хьтинвал авай (фракталдин гьар са пай вири санал гзафвализ ухшар я) математикадин гзафвал я.
Математикада фрактал лагьайла евклиддин генгвиле куьлуь авур метрикадин кьадарвал авай (Минковскидин кьадарвал, я Хаусдорфан кьадарвал), я топологиядин метрикадилай тафават жезвай метрикадин кьадарвал авай нукьтайрин генгвал гъавурда кьазва, гьавиляй фракталар эхир авай гьалкъайрив сергьятдиз тунвай маса геометриядин фигурайривай тафават авун герек я.

## Галерея

Файл:Wires Apophysis Fractal Flame.jpg
Файл:Red Vortex Apophysis Fractal Flame.jpg
Файл:Glue1 800x600.jpg
Файл: Mandelpart2.jpg
Файл: Young star )fractaldancer(.jpg

Файл:Fracal XaoS "Fantastic insect".png
Файл:Fractal Xaos psychedelic.png
Файл:Fractal Galaxy.jpg
Файл:Julia001-3.png
Файл:Fractal Julia.jpg


## ЭлячӀунар
*
Арара

**Арара** () — Бразилиядин шегьер, Параиба.

## ЭлячӀунар
* Официал сайт
Лацу нафт

**Лацу нафт**, **Кероси́н** ( -ай — мум) — жими углеводородрин кудай акахьай затӀ я (C8-ай C15 кьван); 150—250&nbsp;°C интервалда ругунин температура авай, экв аквадай, ранггалачир (ва я са тӀимил кьван хъипивал авай), гъил кягъайла са тӀимил кьван чӀем гвай, нафтӀадин дуьз бугъламишна хкудун (перегонка) ва я ректификация рекьелди арадиз къвезвай продукт.

## Эдебият
## Баянар

## ЭлячӀунар
Мумбаи

**Мумбаи** (гьакӀни **Бомбей**) (, , ) — Индиядин Магьараштра штатдин кьилин шегьер я. Гьукуматдин виридалайни пара агьалияр авай шегьер я, дуьньядин — вадлагьайди. Мумбаи Индиядин рагъэкӀидай патан къерехал алайди я.

## География
Мумбаи Улхас вацӀун эхирдал алайди я, Бомбей, Солсетт островарни гьабурухъ галай къерех галаз. Мумбаи гьуьлелай 10-дилай 15 метрдал кьакьан чкадал ала. Мумбаидин кефер пата пара кӀунтӀар ава, шегьердин виридалайни кьакьан чка гьуьлелай 450 метр винихъ гала.

Шегьердин гьяркьуьвал 603,4 км² я. Шегьердин къене вирер ава: Тулси, Вихар, Поваи. Сифте кьведди, милли парк Боривалида авай, шегьердин пайдиз хъвадай яд гузва. Мумбаидай тӀуз пуд вацӀ авахьзава, милли паркда кьил къачузвай. Гьуьл патаг гвайвили шегьердин накьвадик пара къум ква, яргъара палчух ава. Рагаррин жуьреяр чӀулав базальт я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
* MumbaiMirror — Мумбаи хабарар
Пурни

**Пурни** (, ) — гзаф йисарин набатат я. Кьакьанвал 1 метр кьван жеда.

## Тарихда
И набатат дарманар патал сифте Европада, Англияда кардиз кутаз эгечӀнай, вични XII вишйиса. Инсанриз пурнияр дегьзаманайрилай инихъ чида. Чи эрадилай вилик 410-й йисуз абур Мисрида кардик кутазвай. Ана абурукай эфирдин чӀем къачузвай. И кар патал гидродистилляция ийизвай, яни цин бугъ турбайрай ракъуриз, михьиз, чӀем къачузвай.
Къадим девирдин Римда мугьманар кьабулдалди вилик абурун кефияр хъсанарун патал кӀвалин иесиди столрин винел пад таза пурнийрин пешералди михьдай, кӀвализ пурнийрин яд хъичирдай. Чи девирдин юкьвара студентриз кьилел пурнийрин хилерикайни пешерикай авунвай таж алукӀун теклифдай, мефтӀеди хъсандиз кӀвалахда лутьуз.

## Кардик кутун
Истивутдин пурнияр лугьудайбурни ава. Абур чӀурубур ваъ, къенибур жеда. Пурнийрикай дарманар авун патал абурун хъач вич ва пешер каридк кутада, абурукай эфирдин ягъни хкудзава.
Пурнияр абуру цуьк акъуддай вахтунда кӀватӀда, ахъа гьавадал сериндик кьурурда. Истивутдин пурнийрихъ секинардай, дакӀур, таб акьалтай чкаяр сагъар хъийидай, туькьуьл, цвар акъуддай, гьекь гъидай, къеняй газ акъуддай, гьалар къумбар ийидай, чӀур жедай хесет хкуддай, хирер фад хъийидай, тӀал явашардай, дамар гьяркьуь ийидай, иштягь ахъайдай къуват ава. Абуру гьакӀни чӀулав лекьин къуват, ада агъу квай затӀарихъ галаз тухузвай женг гужлу ийида.

## Медицинада
Пурнийрин гьалима кардик кутада:
* бронхит (жигеррин азар) акатайла,
* нефес кьадайла,
* ивидин давление гзаф, рикӀин азарар пайда хьайи чӀавуз,
* хуквада гастрит, хер авайла,
* цурувал хкаж, къен кӀеви хьайила (колит азар авайла),
* нервийрин азар кткайла,
* чӀулав лекь, туькьуьлдин кисе азарлу тирла,
* дуркӀунрин азар авайла ва икӀ мад.

### Халкьдин медицинада
Халкьдин медицинада пурнияр гьава михьун, туькьуьл ва гьекь акъудиз куьмек патал кардик кутада. ЧӀуру пурнийрин пешерин мижедикай дуркӀунра къванер хьайила ва цвар акъудун патал менфят къачузва. Ихьтин азарар квайбуру и миже лацу чехирдихъ галаз хъвана кӀанда.

## Эдебият
* Лукьман Асланов «Дарманар квай набататрин сирер»

## ЭлячӀунар
Грек чӀал

**Грек чӀал** (*чпин чӀалал* — ελληνικά [ɛliniˈka], ελληνική γλώσσα [ɛliniˈci ˈɣlɔsa]) — индоевропадин чӀаларикай сад я. Грек чӀалан кӀватӀалдик акатзавай сад тирди. ЦӀийигрек чӀал чпин хайи чӀал хьиз 15 млн касди гьисабзавайди я. Абурукай чӀехи пай — грецивияр я, гьакӀни Грецияда адал грецивийриз элкъвенвай маса миллетрин векилар рахазвайди я. Грек чӀалаз Грециядани Крит островдин грецивийрин пата официал статус авайди я.
ЧӀулав гьуьл

**ЧӀулав гьуьл** — Атлантик океандин бассейндин къенен гьуьл я. Босфор проливдалди Мармар гьуьлуьхъ галаз сад жезвайди, гьакӀни ахпа Дарданеллар проливдалди Эгейни Средиземный гьуьлерихъ галаз сад жезвайди я. Пара чӀавара Босфорни Дарданеллар проливриз ЧӀулав гьуьлуьнбур лугьузавайди я. Керч проливдалди Азов гьуьлуьхъ галаз сад жезвайди я. Кефер патай Крым зуростров гьуьлуьз дериндаказ сух жезвайди я. ЧӀулав гьуьлуьн винел патай тӀуз Европадинни Азиядин арада авай цин сергьят физвайди я.

ЧӀулав гьуьлуьн кьадар — 422 000 км² я. Вини кьилин деринвал — 2210 м; юкьван деринвал — 1240 м я. Вини кьилин яргъалвал: рагъакӀидай патай рагъэкъечӀдай патаз — 1167 км, кефер патай кьибле патаз — 624 км я. Къерехдин цӀарцӀин яргъивал — 4090 км я. Вири санлай къачура, ЧӀулав гьуьлуьн цӀарцӀелди чӀугунвай акунар яргъивал алай элкъвей хьтинбур я. Цин къенен кьадар — 555 агъз. км3 я.

## Гьуьлуьн портарни терминалар
ЧӀулав гьуьлел алай виридалайни чӀехи портринни терминалрин виридан тухвай парин кьадар, млн тонн (2010й.)

## Шегьерар
ЧӀулав гьуьлел алай виридалайни чӀехи шегьерар, агъзур кас

## Баянар
Metallica

***Metallica*** — америкадин метал-кӀеретӀ я. Адетдалди яз кукӀвар-гатадай-метал (трэш-метал) стилда лугьузвайди я. КӀеретӀ 1981-лагьай йисуз Лос-Анджелес шегьерда диб эцигнавайди я. Metallica-ди метал вилик тухунал чӀехи таъсир авуна. «Трэш-металдин чӀехи кьуд» (thrash metal big four)дик акатзавайди я. Metallica — виридалайни чӀехи коммерциядин агалкьунар авай метал-кӀеретӀ я. Вири санлай къачурла дуьньяда 100 млн экземпляр кӀеретӀдин манийрин кӀватӀал маса ганва. 2012-лагьай йисуз Metallica чпин кьилди вич вичиз тир Blackened Recordings лейбл диб эцигнава, гьакӀни вири чпин студиядин манийрин кӀватӀалар маса къахчуна.

## КӀеретӀдин ибарат

## Дискография

* *[[Kill 'Em All]]* (1983)
* *[[Ride The Lightning]]* (1984)
* *[[Master Of Puppets]]* (1986)
* *[[...And Justice for All]]* (1988)
* *[[Black Album]]* (1991)
* *[[Load]]* (1996)
* *[[ReLoad]]* (1997)
* *[[St. Anger]]* (2003)
* *[[Death Magnetic]]* (2008)
* *Hardwired... to Self-Destruct* (2016)
* *72 Seasons* (2023)

## Баянар

## ЭлячӀунар
*
Джеймс Хэтфилд

**Дже́ймс А́лан Хэ́тфилд** (; , Лос-Анджелес, Калифорния, АСШ) — **[[Metallica]]** америкадин трэш/хэви-метал кӀеретӀдин кьилехъан, манийрин кирам, манияр ягъизвайдини ритм-гитарахъан я.

## ЭлячӀунар
* 
* Биография
Дубна (Тула вилаят)

**Дубна́** — Тула вилаятдик акатзавай шегьердин тегьерда кутунвай хуьр, Дубна райондин администрациядин юкь я. Упа вацӀун Дубна ва Дубенка хилерал алайди я. Вилаятдин администрациядин юкь тир Туладилай рагъакӀидай патахъ 49 км яргъал ала. Агьалийрин кьадар 5886 кас я.

## ТӀвар
Хуьруьн тӀвар Упа вацӀун эрчӀи патан Дубна тӀвар алай хилез талукь я.

## Тарих
Дубна вацӀун эрчӀи къерехдал алай кьакьан чкайрал дегь-урусрин дегь чӀаварин шегьер хьайи чка тир. Тарихдин делилриз килигна, XIII-лагьай вишйисан садлагьай зураз мангъулрин вигьинрин девирра и шегьер терг хьана.

1729-й йисуз яракьархъан Федор Мосолова Дубна вацӀун къерехдал чуьгуьн-цадай завут эцигна. 1740-й йисуз Дубна хуьруьн диб эцигна. Дубна мулк Батурлинринди тир.

1924-й йисалай инихъ Дубна райондин администрацияди юкь я. 1928-лагьай йисуз Дубна хуьре сад лагьай юкьван мектеб ахъайна.

1929-й йисалай инихъ шегьердин тегьерда кутунвай хуьруьн статус гваз я.

## Агьалияр
Агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайриз ва гьар йисан къимет эцигунриз килигна туькӀуьрнавай, Дубна хуьруьн агьалийрин кьадардин динамика:

## Экономика
КаркӀвалер:
* парталар цвадай фабрика;
* Дубнадин карьер;
* Дубнадин рекьин рас хъувунинни эцигунин идара;
* Дубна чуьгуьн-цвадай завут;
* «Дубенский хлеб» фан-завут;
* типография;
* ААЖ «Малые архитектурные формы».

## Медицина
* Дубна райондин тӀал-кӀвал;
* Дубна райондин юкьван дарман-кӀвал;
* Санитариядинни тӀегъуьндин станция.

## КӀелунарни культура
* юкьван мектеб;
* «аялрин урук» № 1;
* «аялрин урук» № 2;
* аялринни жегьилрин спортдин мектеб;
* аялрин яратмишунрин юкь;
* музыкадин мектеб;
* тарихни вилаят чирдай музей.

## Массайрин алакъадин такьатар
* «Наследие» газета.

## КьетӀен чкаяр
Гилалди амукьнавай Мосоловардин усадьба Дубна поселокдин кьилин кьетӀен чка я. Усадьба цӀуру чӀаварин дараматрин кӀватӀал я:
* кьилин кӀвал (XVIII вй.) — къванцикай авур садлагьай гьава гвай кӀарасрикай авур чӀехи дарамат я.
* кӀвалахдин корпус (XIX вй.);
* пуд къуллугъчийрин кӀвал (XIX вй.);
* чӀехи урук (XVIII—XIX вй.);
* бандни гьуьр (XVIII вй.)

## Баянар
Мажв

**Мажв**, (гзаф. кьад. **мачвар**), **менжер** (, ) -  гзаф йисарин хъач я, кьакьанвал 40 сантиметрдив агакьда.

## Кардик кутун
Медицинада кардик кутада. Дарманар гьазурун патал абур цуьк ахъайдай чӀавуз, бязи вахтара дувуларни кӀватӀда. Къав алай чкадик -чардахдик кьурурда. Мачварин гьалимади дамарар фирягьарда, рикӀин азарар, хирер сагъар хъийида, тӀал секинарда. Ам гьакӀни яргъал чӀугур рикӀин азарар, ивидин давление хкаж хьайилани, къати ва яргъал чӀугур гломерулонефритар квайлани, сивин къене азарар арадал атай чӀавузни, ангина авайлани кардик кутада.
Мачварин гьалимади балгъан, цвар акъудуниз, беден зайиф хьайи чӀавузни куьмекда.

## Эдебият
*Лукьман Асланов "Дарманар квай набататрин сирер"

## Баянар

## ЭлячӀунар
Меликов Сергей Алиман хва

**Меликарин Алиман хва Селимгерей** (;  дидедиз хьана) — Урусатдин гьукуматдин ва дяведин кар ийизвайди (деятель), Урусатдин Къенепатан Крарин Министерстводин Къенепатан Кьушунрин генерал-лейтенант. Кеферпатан-Къавкъаздин федерал округда Урусатдин Федерациядин Ихтияр ганвай Векил (2014-й йисан майдин 12-й эгечӀна).

## Биография
Меликарин Алиман хва Селимгерей 1965-йисуз ССРГ-дин Къенепатан Крарин Министерстводин Къенепатан Кьушунрин полковник Лезги-мусурман Алим ва Урус-хачперест Татьяна Меликарин хизанда дидедиз хьана. Меликарин Алиман хва Селимгерей сифтедай Саратовдин Ф. Э. Джерзинскийдин тӀварунихъ галай ССРГ-дин МВД-дин Краснознаменный ЧӀехи дяведин командадин келлух, гуьгъуьнлай М. В. Фрунзедин тӀварунихъ галай дяведин академия акьалтӀарна. Чечнистанда разведкада къуллугъдайла женгинин са шумуд операция хъсандиз тухунай ам «Ягъунра вик1егьвал патал» ордендиз лайихлу хьана. 1996-йисан мартдиз са операцияда ада гьалкъада гьатнавай ОМОН-дин боецар къутармишна. И кьегьалвиляй Меликарин Алиман хва Селимгереяз махсус метлеб авай 7-отряддин командир полковник Игор Сёминан гъиляй махсус берет къачуниз лайихлу хьана. Им тек-туьк, викӀегьвал къалурунай, вичин уьмуьр хаталувилик кутуна, женгинин юлдашар къутармишунай гузвай награда-пишкеш я. 33 йисан яшда аваз Меликарин Алиман хва Селимгерея Урусатдин МВД-дин оператив метлеб авай Кьилдин дивизияда полкунин командир хьана. И дивизияди гьар йисуз 9-Майдиз Москвада Яру майдандал тухузвай Гъалибвилин парадра иштиракзава, Россиядин МВД-дин къенепатан кьушунрин «чин» къалурзава. 36 йисан яшда авайла С.Меликаринда и соединенидиз-ОДОН-диз регьбервал гана. Яру майдандал кьиле фейи парадрилай гуьгъуьниз УФ-дин Президент В. В. Путина ОДОН-дин командир генерал-лейтенант С. А. Меликовавай доклад кьабулна. 2011-йисуз, РФ-дин Яракьлу Къуватрин Генерал штабдин дяведин Академия акьалтӀарайдалай гуьгъуьниз, генерал-лейтенант С. А. Меликарин Кеферпатан Кавказдин территориядал алай кьушунрин сад авунвай дестедин командующийвиле тайинарна..

2014-й йисан 12-й майдин эгечӀна генерал-лейтенант Меликарин Алиман хва Селимгерей Кеферпатан-Къавкъаздин федерал округда Урусатдин Федерациядин Ихтияр ганвай Векил везифадиз тайинарнава.

## Хизан
Меликарин Алиман хва Селимгереян чӀехи стха — Меликов Микаил Алиман хва — Урусатдин Къенепатан Крарин Министерстводин Къенепатан Кьушунрин генерал-майор я.

## Баянар

## ЭлячӀунар
*
Меликов Михаил Алиман хва

**Меликов Михаил Алиман хва** — Урусатдин Къенепатан Крарин Министерстводин Къенепатан Кьушунрин генерал-майор, Урусатдин Кеферпатан-Къвкъаздин Федерал округда Урусатдин Федерациядин Президентдин Ихтияр ганвай Векил генерал-лейтенант Сергей Меликован чӀехи стха я .

## Биография
Михаил Меликова 1958-йисуз ССРГ-дин Къенепатан Крарин Министерстводин Къенепатан Кьушунрин полковник Алим ва Татьяна Меликоврин хизанда дидедиз хьана, С. М. Кирован тӀварунихъ галай Ленинграддин Краснознаменный ЧӀехи умуми кьушунрин командадин кӀеллух акьалтӀарайдалай гуьгъуьниз, яргъал вахтунда десантда къуллугъна, адакай комбат хьана. Закавказьеда, Чечняда «ифей чкайра» хьайи, хиве авай везифаяр жуьрэтлувилелди кьилиз акъудай Михаил Алимовичаз «За боевые заслуги» медаль гана. М. В. Фрунзедин тӀварунихъ галай Академия акьалтӀарай М. А. Меликова гуьгъуьнлай УРУСАТДИН МВД-дин къенепатан кьушунра Калуга, Ярославль шегьерра, машгьур ОДОН-да (Отдельная дивизия оперативного назначения МВД России), Новочеркасскда ва Санкт-Петербургда къуллугъна. Новочеркасск шегьерда оператив метлебдин дивизиядин командир тирла адаз генерал майорвилин чин гана. М. А. Меликова хейлин йисара Урусатдин МВД-дин къенепатан кьушунрин Кефердинни рагъакӀидай патан округдин кьушунрин командующийдин заместителвилин везифаяр уьтквемвилелди кьилиз акъудна.

## Эдебият

## Баянар

## ЭлячӀунар
Къулиев Якъуб Къулидин хва

**Къулиев Якъуб Къулидин хва ** (; (25 январь 1900-й й., Шуша — 19 декабрь 1942-й й., Котельниково, Волгограддин област) — советрин кавалериядин военачальник, генерал-майор (1942), азербайжан я лезги халкьдин векил.

## Эдебият
* «Я твой солдат, Сталинград!». Махачкала, 2003 г.
* «Когда гремели пушки». Мемуары Маршала Советского Союза С. С. Бирюзова / Воениздат, 1962
* «Четыре года войны». Мемуары генерала армии С. П. Иванова / Воениздат, 1978
* «Штаб армейский, штаб фронтовой». Мемуары генерала армии С. П. Иванова/ М.: Воениздат, 1990
* «Дорогами мужества». Мемуары генерал-лейтенанта в отставке Х. Л. Харазия / М.: Воениздат, 1984.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Цилинг

**Цилинг** () — Дагъустан республикадин Кьурагь районда гадарнавай хуьр.

## География
Хуьр Дагъустан Республикадин Кьурагь райондин кьибле-рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Кьурагь хуьрелай автомобил рекьелайтӀуз тахминан 17 км яргъал кьиблединни-рагъакӀидай пата ала.

## Тарих
XIX виш йисуз Цилинг вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур-Куьредин наибвалдиз талукь тир. Кьуьчхуьр хуьруьхъ галаз Кьуьчхуьруьнжемятдик акатзавай.

Къе КцӀар райондин Манкъулидхуьре *цилингар* лугьудай сихил ава, мумкин я и сихилдин бине мус ятӀа Цилинг хуьряй атанвайбуру кутунай.

## Агьалияр
1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Цилинг хуьруьн агьалияр, вири лезгияр яз 652 кас тир .

Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.

## ТӀвар-ван авай хуьруьнвияр
* Цилингви БукӀа (Абукар) — XVIII виш йисан сифте паюна уьмуьр авур лезги шаир. Етим Эминан чӀехи буба. 
* Етим Эмин - лезгийрин 19-й вишйисан зари, лезги классик эдебиятдин ва лезги эдебиятдин чӀалан бине эцигнайбурукай сад.
* Араз Алиев - Советрин Союздин Кьегьал
* Абдурашид Гьасанан хва Махсудов - Урусатдин Федерациядин лайихлу артист.
* Яралиев Якъуб Рамазанан хва — машгьур лезги шаир ва таржумахъан.

## Баянар

## ЭлячӀунар
Космосдин финиф

**Космосдин финиф** — космосдиз, ва я космосдай сиягьат, я тухун я. Чилинни космосдин арада ачух тир сергьят авайди туш. Халкьаринарайрин авиациядин федерацияди кьабулнавай сергьят Чилин чининилай 100 км-дин кьакьанвал я. И кьакьанвиле цавай фидай аппаратдин аэродинамик къуватрин таъсирдин куьмекдалди лув гун патал, садлагьай космосдин зарбвал герек я., ва и финифдиз аэродинамик финиф ваъ, орбитал финиф лугьуз жеда.

## Эдебият
## Баянар

## ЭлячӀунар
Ферментар

**Ферментар**, я **энзимар** (, ,  — мая) — адет яз, чан алай системайра химиядин реакцийриз йигинвал гудай (катализация ийидай) ладзарин молекулар, я РНК молекулар (рибозимар), я абурун комплексар я.
## Эдебият
## Баянар

## ЭлячӀунар
Ботаника

**Бота́ника** ( — «набататриз талукь тир», -ай — «хъач, набатат») — набататар чирзавай илим, биологиядин са хел я.

## Ботаникадин асул виликфинин девирар

Набататрикай дуьз чирвилерин система хьиз ботаника XVII - XVIII-н вишйисара бегьем хьана, амма набататрикай гзаф малуматар къадим инсанризни малум тир, вучиз лагьайтӀа абурун уьмуьр недай, дармандин ва агъу галай набататрихъ галаз алакъалу тир.я

Антик девирдин философар набататарин асул-мана тайин ийиз ва абур систематизация ийиз алахъзавай. Аристотелдин ученик тир Теофраст ботаникадин буба хьиз малум я - ам ботаникадин кьилди тир илим хьих бине эцигайди я. Теофраста набататрин хуьруьун маишатда ва медицинада кардик кутунихъ галаз, ада теоритик месэлаярни веревирдзавайди тир.

Европадин илимдин набататар чирдай чӀехи вакъиа Франсиско Эрнандесан «ЦӀийи Испаниядин набататрин тарих» тӀвар алай, хъсандиказ иллюстрация авунвай, еке кӀвалах хьанай - и кӀвалах Испанияди пачагь II Филиппди заказдалди арадиз атанай. И ктабдиз алайчӀаван Мексикадин чилера хьанвай авай 3000-й гзаф набататрикай ва 500-й гзаф гьайванрикай малуматар гьатнава.  Гьа а вахтунда, Бернардино де Саагуна вичин «ЦӀийи Испаниядин крарин умуми тарих» тӀвар алай фундаментал ктабда набатарикай са тӀимил куьруь малуматар ганай. Кьве кӀвалахни ацтекрин элкъвена къваларив гвай дуьньядикай малуматрин бинедаллах арадиз атанай. Ахпа Саагунан гъиливкхьин рикӀелай алатнай, амма Эрнандесаа ктабдикай са шумуд сефер маса алимри менфят къачунай: Хосе де Акоста, Нардо Антонио Рекки, Фабио Колонна, Хайме Онорато Помар, Грегорио Лопес, Федерико Чези, Хуан Барриос, Иоган де Лаэт, Иоан Эусебио Ньеремберг, Вильям Пизо, Роберт Лавэл, Джон Рэй, Джеймс Ньютон ва масабдур.

## Эдебият
## Баянар

## ЭлячӀунар
Ларс Улрих

**Ларс Улрих** (; , Гентофт, Дания) — америкадин далдамхъан, продюсер ва актер. Асулдай данияви тирди. ТӀвар-ван авай даниядин теннисхъан Торбен Улрихдин рухва я. Аял чӀавуз Ларс зигьин авай жегьил теннисхъан хьиз гьисабзавайди тир. Вич 17 йиса аваз тренировкаяр давамрун патал ам Лос-Анджелесдиз уьмуьр гьализ хъфенва. Амма теннисхъан чкадал адакай далдамхъан хьана. 1981-лагьай йисуз чкадин The Recycler тӀвар алай газетдиз акъуднавай малуматдин гъиляй адаз Джеймс Хэтфилд гьатнава. Са арадлай ада Джеймс Хэтфилддихъ галаз цӀийи кӀеретӀ — *[[Metallica]]* диб эцигнава.
ЖикӀияр

**ЖикӀи** (, ) - гзаф йисарин цацар алай набататрин жинс, кьакьанвилелни 2 метр кьван жеда.

## Кардик кутун
Дарманар авун патал адан емишар кӀватӀда, чебни хъуьтӀуьн мекьер тахьанмаз, кулунал хъсан битмиш хьанвай вахтунда. Бязи вахтара дарманар авун патал адан дувуларни кардик кутада.
ЖикӀияр сушилкайра 80-85 градусдин чимивиле кьурурда.

Абурун дарманрихъ ихьтин къуват ава: 
*туькьуьл, цвар акъуддай 
*дакӀур чкаяр сагъар хъийидай 
*склероздиз (рикӀелай алатдай азардиз) акси 
*иви лахта ийидай 
*беден мягькемардай
*хуквадинни ратарин кӀвалах къайдадик хьуниз куьмекдай 
*цинготдиз акси ва беденда затӀарин дегишун (обмен веществ) къайдадик кутадай 
*тӀуьр затӀар цӀуруруниз, иливаруниз куьмекдай 
*гормонринни ферментрин синтез гужлу ийидай 
*чӀур хьанвай клеткаяр чкадал хкидай 
*бедендиз къецяй гузвай чӀуру таъсирар акъвазардай 
*дамаррин къерехар мягькемардай 
*шекердин диабет акатай чӀавуз ивидик квай глюкозадин кьадар тӀимилардай
*ивидин давление хкаж хьайила, ам тӀимилар хъувун патал 
атеросклероз авайла 
*витамин "С" беденда тӀимил хьайила, ам артухарун патал 
*хуквадинни ратарин азарар арадал атайла
*жигерар, чӀулав лекь, туькьуьлдин кисе, цварадин кӀвал азарлу хьайила 
*беденда инфекция гьатай чӀавуз 
"С" ва "Р" витаминар тӀимил хьайила 
*вилерин азар авайла 
*иви фин акъвазарун патал 
*диатез, лучевой азар авайла ва иви тӀимил хьайила 
*цварадин кӀвале къванер хьайила 
*цистит авайла 
*кпулар акатайла 
*ваннаяр авун патал жикӀидин валарин дувулрин гьалимади куьмекда.

ЖикӀийрин цилерикай гьазурай чӀем кардик кутада:
*хирера хъиткьерар арадал атайла 
*хамунин азарар  квайла 
*кӀвачерин зангар азарлу хьайила 
*гьакӀни хер аваз ратарин кӀвалах чӀур хьайи чӀавуз клизмаяр авун патал.

ДуркӀунра, цварадин кӀвале къванер авайла, абур тӀарвал авачиз акъудун патал жикӀийрин (емишрин) чкалрикайни менфят къачуз жеда.

Промышленностда жикӀидин емишар кваз гзаф дарманар гьазурзава: жикӀидин чӀем - холосас, каротолин, витаминар квай сиропар, таблеткаяр ва чай.

ЖикӀидин гьалима тинидик кутазва: гьазурзавай фак аскорбин кислота ва минерал кьелерин ери девлетлу авун, фан ери, винел пад, адан тӀеквенар, хъуьтуьлвал хъсанарун патал. ГьакӀни фан дад, атирдин ни галай хьиз, хъсан жеда, фу гзаф вахтунда баят тахьана амукьда.

ЖикӀийрин гьалима консервияр, мурабаяр, джемар, мижеяр ийидайлани кардик кутада.

ЖикӀийри беденда цур, кобальт ва селена артухарда.

## Эдебият
* Лукьман Асланов «Дарманар квай набататрин сирер»

## Баянар

## ЭлячӀунар
Къайтагъ чӀал

**Къайтагъ чӀал**, **хайдакь чӀал** (чпин тӀвар: хайдакь /χajdaq'/) - къайтагърин хайи чӀал, даргийрин чӀаларикай сад я. Дагъустан Республикадин Къайтагъ районда чкӀанвайди я.

## Классификация
Адетдалди къайтагъ чӀал "дарги чӀалак" акатзавай нугъатдин кӀватӀал яз гьисабзавайди я. ЧӀалан къурулуш муькуь чӀаларикай бегьем пара чара жезвайди я. Къайтагъ чӀал "дарги чӀалан" кьуд нугъатрин кӀватӀалдикай сад я. Муькуь дарги чӀаларикай лап дегь чӀаваринни цӀуру компонентралди кьетӀен жезвайди я.
## Нугъатар
Адетдалди къайтагъ чӀалан нугъатар кьве кӀватӀалдиз сад ийизвайди я:
* вини-къайтагъдин нугъатар;
* агъа-къайтагъ нугъатар.
И кӀватӀалрин арада чаравилер гъвечӀибур я.

## Кхьинар
Араб графикадалди авур къайтагъ чӀалан кхьинар XV-лагьай виш йисан эхир кьиляй йижирди я. XX-лагьай виш йисалай инихъ къайтагъри литературадин дарги чӀал кардик кутазвайди я.
## ЧӀалан тӀулар
**Фонетика**

***Къайтагъ чӀалан ахъа тушир ванерин системадиз ихьтин кьетӀенвилер хас я:***
* "β" спирант;
* геминатарни лабиал ахъа тушир сесер;
* "г’", "хь" веляр спирантрин артикуляция лап вилик чӀугуна палатал жергедиз мукьва жезвайди я.

***Ахъа ванер:***

Ахъа ванерин система кьуд кьилин ("i", "e", "u", "a") ва са фарингал "аӀ" ("я" гьарф кхьидайла).

Къайтагъа чӀалаз яргъи ахъа ванер хас я. Абур кьве ахъа ванер агаж хьайила арадал къвезвайди я. Сифтени сифте - "ā".

ЦӀиргъидалди масакӀунар авайди я - са позицийра мецин кьулухъ патан ванер шш-ийидайбуруз элячӀзавайди я.

**Морфология**
* падежрин система инструменталисни тематив авачиз авайди я;
* паравилин кьадар кьетӀен суффиксралди къалурзвайди я: "-умудри", "-имдри", "-ундри", "-ппи", "-ди";
* сад лагьай касдин хсуси тӀварцӀин эвезари инклюзивдинни и эксклюзивдин формаяр чара ийизвайди я;
* прилагательльный "-кан"/"-кай" суффиксдалди туькӀуьрзавайди я (муькуь дарги чӀалара - "-си", "-ци", "-це", "-зиб", "ил/ал");
* глаголрин система вири даргийринди я, гьакӀни винел патай килигна пара формантриз чпин кьетӀенвилер гвайди я.

**Лексика**

Муькуь дагъустан чӀаларании хьиз, къайтагъ чӀала пара араб, фарс, туьркни маса чӀаларай къачур гафар авайди я.

## Баянар
Гапшима-бутри чӀал

**Гапшима-бутри чӀал** — гапшима-бутривийрин хайи чӀал, дарги чӀаларикай сад я. Акъуша райондин Гапшимани Бутри хуьрера чкӀанва. Парабур Урусатдин Европа паюнин кьибле патаз куьч хьанва. Рахадайбурун кьадар — 13000 кас я

## Баянар
Муги чӀал

**Мугьи чӀал** (чпин чӀалал: *мухӀела /muħela/*) — бицӀи дарги чӀаларикай сад я. Акъуша райондин Мугьи (Muħi), Гаджиалалмахи, Шинкбалакада хуьрера чкӀанвайди я. ЧӀалал рахадайбурун кьадар — 3000 касдилай тӀимил туш.

## Ареал
Мугьи чӀал чкӀанвай чилер акъуша чӀалан ареалдин къвалав гвайди я, гьакӀни мугьивийри акъуша чӀал кьведлагьай чӀал хьиз кӀвалахарзава.

## Чирунин тарих
Мугьи чӀал саки кхьенвайди туш, кьилди са 1970-лагьай йисан дарги нугъатрин очеркда [Гасанова 1970].

## Классификация
Мугьи чӀал кефер патан дарги чӀаларин кӀватӀалдик акатзава, адаз виридалайни мукьва тирбур — акъушани цудахар чӀалар я.

## Лексика
Мугьи чӀалан гафарин мисалар (литературадин дарги чӀалав гекъигайла):

## Баянар
Кунки чӀал

**Кьункьи чӀал** (чпин тӀвар: кьункьи) - кьункьивийрин хайи чӀал, дарги чӀаларикай сад я. Уркарах райондин кьиблени рагъакӀидай пата авай Кьункьи хуьре чкӀанва. Парабур Урусатдин Европа паюнин кьибле патаз куьч хьанва. Рахадайбурун кьадар - 1000 кас кьван я.

## Лексика
Кьункьи чӀала пара арабни яхул чӀаларай къачур гафар ава, мадни бегьем кьадар гафар лезги, къумукь, къабгъан, цӀап чӀаларай атанвайбур я.

## Баянар