open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1788

## Evenementer

* 21. Juli: Frankräich: Versammlung vun de Generalstänn vum Dauphiné.
* : Frankräich: D'Decisioun fir d'Generalstänn zesummenzeruffe gëtt vum Loménie de Brienne getraff. D'Modalitéite mussen awer nach diskutéiert ginn.
* 25. August: Frankräich: De Brienne demissionéiert a gëtt vum Necker ersat.
* 27. Dezember: Frankräich: Den Necker, deen am Gaang ass, d'Generalstänn firzebereeden, akzeptéiert d'Fuerderung vum Drëtte Stand, fir d'Zuel vun de Vertrieder ze verdueblen. Méi Stëmme krése si doduerch awer net.
* 29. Dezember: Frankräich: Marseille fuerdert d'Erhéijung vun de Membere vum Drëtte Stand an d'Wal pro Kapp bei de Generalstänn.

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik
### Astronomie
* 25. November: Den däitsch-britteschen Astronom Wilhelm Herschel entdeckt de planetareschen Niwwel NGC 40.
* Den Astronom William Herschel entdeckt d'Spiralgalaxie NGC 5857.

## Gebuer
* 21. Januar: William Henry Smyth, engleschen Admirol vun der Navy an Astronom.
* : Pierre Neuens, lëtzebuergesche Gemengesekretär a Politiker.
* 22. Februar: Arthur Schopenhauer, däitsche Philosoph.
* : Antoine César Becquerel, franséische Physiker.
* 12. Mäerz: David d'Angers, franséische Sculpteur.
* 16. Mäerz: Ernest Dominique Laeis, lëtzebuergesch-däitsche Jurist, Auteur a Lokalpolitiker.
* 18. Mee: Karl Rümker, däitschen Astronom.
* 22. Juni: George Byron, engleschen Dichter.
* : Jean-François Gangler, Auteur vum éischte Lyrikband op Lëtzebuergesch.
*10. Dezember: Nicolas Clasen, lëtzebuergeschen Dokter, Regierungsrot a Bibliothecaire.

## Gestuerwen
* 21. Februar: Paul Feller, lëtzebuergesche kathoulesche Geeschtlechen.
* : Thomas Gainsborough, brittesche Moler.
* : Richelieu, Maréchal de France an Ambassadeur.
* 14. November: Giovanni Domenico Maraldi, franséischen Astronom.
* : Nicole-Reine Lepaute, franséisch Astronomin.

## Um Spaweck
1790

## Evenementer
* 13. Februar: Frankräich: D'Klouschteruerde ginn ofgeschaf.
* 20. Februar: Nom Doud vum Joseph II. gëtt de Leopold II. réimesch-däitsche Keeser.
* 21. Mäerz: Frankräich: D'Gabelle (Salzsteier) gëtt ofgeschaf.
* 27. Abrëll: Frankräich: Grënnung vum *[[Club des Cordeliers]]*.
* 14. Mee: Frankräich: Ufank vum Verkaf vum Besëtz vum Klerus.
* 12. Juni: Frankräich: Avignon mécht d'Demande fir zu Frankräich gehéieren ze kënnen.
* 19. Juni: Frankräich: Den Adel gëtt ofgeschaf.
* 12. Juli: Frankräich: Zivilverfaassung vum Klerus. Et ginn nei Diözese geschaf an d'Geeschtlech gi Staatsbeamten, déi en Eed op d'Constitutioun leeschte mussen.
* 22. Juli: Frankräich: D'Zivilverfaassung vum Klerus gëtt vum Louis XVI. ugeholl.
* 14. Juli: Frankräich: *[[Fête de la fédération]]*.
* 27. August: Frankräich: D'Assignate kréien e Geldwäert.
* : Frankräich: Demissioun vum Necker.
* 21. Oktober: Frankräich: Den *[[Tricolore]]* gëtt Fändel vu Frankräich.
* : Frankräich: De Louis XVI. schreift e Bréif un d'Preisen a freet si ëm Hëllef géint d'Revolutionären.

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik
### Astronomie
* : De planetareschen Niwwel NGC 2440 gëtt vum däitsch-britteschen Astronom Wilhelm Herschel entdeckt.
* : De Wilhelm Herschel entdeckt de planetareschen Niwwel NGC 2346.
* 19. Mäerz: De Wilhelm Herschel entdeckt d'Balkespiralgalaxie NGC 4605.
* : Den däitsch-britteschen Astronom Friedrich Wilhelm Herschel entdeckt d'Spiralgalaxie NGC 39.
* 26. November: Den däitsch-britteschen Astronom Wilhelm Herschel entdeckt d'Spiralgalaxie NGC 13.
* 26. November: Den däitsch-britteschen Astronom Wilhelm Herschel entdeckt d'Balkespiralgalaxie NGC 21 oder NGC 29 (duebel nummeréiert!).
* : De Wilhelm Herschel entdeckt d'Balkespiralgalaxie NGC 3079

## Gebuer
* 29. Mäerz: John Tyler, 10. President vun de Vereenegte Staate vun Amerika.
* 18. Juni: François-Charles Collin, Politiker a Geometer.
* 18. Juni: Jean-Baptiste Pinth, lëtzebuergesche Bauer a Politiker.
* : John Cockerill, brittesch-belschen Industriellen.
* 21. Oktober: Alphonse de Lamartine, franséische Schrëftsteller a Politiker.
* 16. Dezember: Leopold I., éischte Kinnek vun de Belsch.

## Gestuerwen
* 20. Februar: Joseph II., däitsche Keeser. Herrscher an den Éisträichesche Länner.
* 17. Abrëll: Benjamin Franklin, US-amerikaneschen Auteur, Naturwëssenschaftler a Politiker.
* 17. Juli: Adam Smith, schottesche Philosoph an Ekonomist.
* 11. Oktober: Marmaduke Tunstall, engleschen Ornitholog.

## Um Spaweck
1793

## Evenementer
* 21. Januar: Frankräich: Den ofgesate Kinnek Louis XVI. gëtt op der Guillotine higeriicht.
* 11. Mäerz: Frankräich: Massakere vu Machecoul.
* 23. August: Frankräich: Dekreet vun der Convention nationale iwwer d*'[[Levée en masse]]*.
* 18. Oktober: Frankräich: D'Vendéens kommen iwwer d'Loire zu Saint-Florent-le-Vieil. Ufank vun der *[[Virée de Galerne]]*.
* 27. Oktober: Frankräich: Schluecht vun Entrammes, Néierlag fir d'Republikaner.
* : Frankräich: Eruewerung vu Mayenne duerch d'opstänneg Vendéens.
* 3.-4. November: Frankräich: Schluecht vu Fougères.
* 14.-15. November: Frankräich: Belagerung vu Granville, Néierlag fir d'Vendéens, déi Demi-tour maachen.
* 21. November: Frankräich: Schluecht vun Dol-de-Bretagne, 10.000 Republikaner kommen ëm d'Liewen.
* 22. November: Frankräich: Schluecht vun Antrain.
* 10.-13. Dezember: Frankräich: Schluecht vu Le Mans, 10.000 Republikaner a 15.000 Vendéens kommen ëm d'Liewen.
* 23. Dezember: Frankräich: Schluecht vu Savenay, déidlech Néierlag fir d'Kathoulesch a kinneklech Arméi.

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
*: Pierre Thomas, lëtzebuergesche Geeschtlechen an Deche vun Iechternach
*: Karl Lachmann, däitsche Philolog
* 11. Mäerz: Jean-Pierre Pescatore, lëtzebuergesch/franséischen Entreprener, Banquier a Mäzen.
* : Karl Ludwig Hencke, däitschen Amateurastronom.
* 15. Abrëll: Friedrich Georg Wilhelm Struve, däitsch-balteschen Astronom.
* 31. Oktober: James Dunlop, schotteschen Astronom.
* : Michel Nicolas Muller, lëtzebuergesche Geeschtlechen a Professer.

## Gestuerwen
* 21. Januar: Louis XVI., Kinnek vu Frankräich (1774-1792).
* 29. Abrëll: John Michell, engleschen Naturphilosoph a Geolog.
* 13. Juli: Jean-Paul Marat, franséischen Dokter a Revolutionär.
* 14. Juli: Jacques Cathelineau, *Généralissime* vun der Arméi vun der Vendée.
* : Madame du Barry, Maîtresse vum Louis XV.
* : Emmanuel Limpach, Abt vun der Abtei Iechternach.
* 16. Oktober: Marie-Antoinette vun Éisträich, Kinnigin vu Frankräich.
* 18. Oktober: Charles Melchior Artus de Bonchamps, franséischen Adelegen a Kommandant vun der Arméi vun der Vendée.
* : Louis Marie de Lescure, franséische Generol.

## Um Spaweck
1784

## Evenementer

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik
### Astronomie
* : Den däitsch-britteschen Astronom Wilhelm Herschel entdeckt déi lënsefërmeg Galaxie NGC 16.
* 10. September: Den däitsch-britteschen Astronom Friedrich Wilhelm Herschel entdeckt d'Balkespiralgalaxie NGC 23.
* 11. September: De britteschen Astronom Wilhelm Herschel entdeckt d'elliptesch Galaxie NGC 68 an d'Balkespiralgalaxie NGC 108.
* 18. September: Den däitsch-britteschen Astronom Friedrich Wilhelm Herschel entdeckt d'Spiralgalaxie NGC 52.
* : Den däitsch-britteschen Astronom Friedrich Wilhelm Herschel entdeckt déi elliptesch Galaxie NGC 57.
* 18. Oktober: Den däitsch-britteschen Astronom Friedrich Wilhelm Herschel entdeckt d'Balkespiralgalaxie NGC 95.
*: Den Astronom Wilhelm Herschel entdeckt d'Balkespiralgalaxie NGC 4430.
*
*: De Wilhelm Herschel entdeckt den NGC 3078, eng elliptesch Galaxie am Stärebild Hydra.

## Gebuer
* 18. Abrëll: Louis L'Évêque de la Basse-Moûturie, franséischen Auteur.
* 22. Juni: Friedrich Wilhelm Bessel, däitschen Astronom, Mathematiker a Geodet.
* 26. September: Christopher Hansteen, norwegeschen Astronom.
* : Johann Karl Ehrenfried Kegel, däitschen Agronom an Auteur.
* 24. November: Zachary Taylor, 12. President vun de Vereenegte Staate vun Amerika.

## Gestuerwen
* 30. Abrëll: Franz Karl von Velbrück, Prënzbëschof vu Léck.
* 31. Juli: Denis Diderot, franséische Schrëftsteller, Philosoph an Enzyklopedist
* 4. September: César-François Cassini de Thury, franséische Geodet an Astronom.

## Um Spaweck
1794

## Evenementer
* 22. November: Ufank vun der Belagerung vun der Festung Lëtzebuerg duerch franséisch Truppen.

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* 10. Januar: Johannes Steininger, däitsche Geolog an Historiker.
* 30. Januar: Jacques Collin de Plancy, franséische Libraire, Editeur a Schrëftsteller.
* 26. Februar: Hans Daniel Hassenpflug, däitsche Jurist a Staatsmann.
* : Michel Mousel, lëtzebuergesche Brauereisbesëtzer.
* : Michel Gloesener, lëtzebuergesche Physiker.
* 14. Mäerz: André Biver, lëtzebuergeschen Dokter a Geschäftsmann.
* 29. Mee: Johann Heinrich Mädler, däitschen Astronom.
* 20. Juli: Jean-Mathias Mayrisch, lëtzebuergeschen Dokter.
* 21. August: Bernhard Studer, Schwäizer Geolog.
* 14. September: Pierre-Ernest Dams, belsch-lëtzebuergesche Politiker a Riichter.
* : Hugo Jacob Talbot, preiseschen Industriellen, Politiker a Zaldot.
*  Pierre Wirtgen, lëtzebuergesche Veterinär a Postmeeschter.

## Gestuerwen

* 10. Januar: Georg Forster, däitsche Naturfuerscher, Ethnolog, Schrëftsteller, Journalist a Revolutionär.
* 16. Februar: Étienne-Charles de Loménie de Brienne, franséische Politiker a Geeschtlechen.
* : Charles Grangier de la Ferriere, franséische Generol.
* 17. Mäerz: Pierre Quétineau, franséische Generol.
* : Georges Jacques Danton, franséische Revolutionär.
* 16. Abrëll: Angélique du Coudray, franséisch Hiewan.
* : Antoine Lavoisier, franséische Cheemiker, Philosoph an Ekonomist.
* 28. Juli: Antoine de Saint-Just, franséische Revolutionär.
* 28. Juli: Maximilien de Robespierre, franséische Politiker.
* : François-Joachim de Pierre de Bernis, franséische Kardinol, Auteur, Staatsmann an Diplomat.

## Um Spaweck
1795

## Evenementer
* : De Meter gëtt a Frankräich als Längtemooss agefouert.
* 12. Juni: D'Éisträicher kapituléieren an iwwerloossen d'Festung Lëtzebuerg de Fransousen.
* 22. Juni: Lëtzebuerg: D'Franziskanerklouschter an d'Kapuzinerkierch ginn zougemaach.
* 25. Oktober: Den Uschloss vu Lëtzebuerg ënner dem Numm Département des Forêts un déi franséisch Republik gëtt proklaméiert. Domat fänkt déi zweet franséisch Herrschaft iwwer Lëtzebuerg un.
* 26. Oktober: A Frankräich trëtt de Regimm vum *[[Directoire]]* a Kraaft.

## Konscht a Kultur
* François-Joachim de Pierre de Bernis, *La Religion vengée, poème en 10 chants* (posthum)

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* Jean-Baptiste Wolff, lëtzebuergeschen Enseignant an Historiker.
* Nikolaos Mantzaros griichesche Komponist a Musekpedagog.
* : Michael Bormann, däitsche Paschtouer an Heemechtfuerscher aus der Äifel.
* : Guillaume Bodinier, franséische Moler.
* 20. Februar: Gabriel de Marie, lëtzebuergeschen Händler a Politiker.
* 24. Februar: Mathias Lefort, Iechternacher Postbeamten a Politiker.
* 24. Mäerz: Jean-Mathias Wellenstein, lëtzebuergesche Riichter, Minister, Chamberpresident a Member vum Staatsrot.
* 17. Mee: Guillaume Pescatore, lëtzebuergesche Schmelzhär an Industriellen.
* 10. August: Emmanuel d'Huart, franséischen Offizéier an Historiker.
* 10. September: Joseph Kalbersch, lëtzebuergesche Geeschtlechen.
* : James K. Polk, den 11. President vun de Vereenegte Staate vun Amerika.

## Gestuerwen
* 11. Februar: Carl Michael Bellman, schweedeschen Dichter.
* 20. Abrëll: Johan Henric Kellgren, schweedesche Schrëftsteller.
* 26. Juni: Jakob Friedrich Ehrhart, Schwäizer Botaniker.
* : Johann Eberhard Jungblut, lëtzebuergesche Paschtouer.

## Um Spaweck
1796

## Evenementer
* 19. Februar: Frankräich: Den Assignat gëtt vum *[[Directoire]]* nees ofgeschaaft, dëst mat enger grousser ëffentlecher Verbrennung vun de Billjeeën.
* : Volkzählung zu Lëtzebuerg: Stad: 8696 Awunner, Iechternach: 2030 Aw., Esch-Uelzecht: 690 Aw., Esch-Sauer: 549 Aw.

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* 22. Februar: Adolphe Quetelet, belschen Astronom a Statistiker.
* : Jean Ulveling, lëtzebuergesche Staatsbeamten, Politiker an Historiker.
* : François Mignet, franséischen Historiker.
* 10. Mee: Jean-Pierre Namur, Apdikter zu Iechternach.
* 18. Dezember: Jean-Pierre Kuborn, lëtzebuergesche Libraire an Industriellen.

## Gestuerwen
 Pierre Marie Jérôme Trésaguet, franséische Stroossebauingenieur.
* 11. Dezember; Johann Daniel Titius, däitschen Astronom, Physiker a Biolog.

## Um Spaweck
1797

## Evenementer
* 12. Mee: Mat der Ofdankung vum leschten Doge hält d'Republik Venedeg op, z'existéieren.
* 17. Oktober: Traité vu Campo-Formio.

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* : Louis Deny, lëtzebuergeschen Archivist.
* 10., 12. oder 14. Januar: Annette von Droste-Hülshoff, däitsch Schrëftstellerin.
* 14. Januar: Wilhelm Beer, däitsche Banquier an Astronom.
* 31. Januar: Franz Schubert, éisträichesche Komponist.
* : Mathias Kirsch, lëtzebuergesche Moler.
* 22. Mäerz: Wilhelm I., Kinnek vu Preisen an däitsche Keeser.
* 1. Juni: Charles d'Huart, lëtzebuergesche Lokalpolitiker.
* 30. August: Mary Shelley, brittesch Schrëftstellerin.
* 31. August: James Ferguson, schotteschen Astronom.
* : Jacques Bernard, lëtzebuergeschen Nottär, Magistrat a Politiker.
* 13. Dezember: Heinrich Heine, däitschen Dichter, Schrëftsteller a Journalist.
* 19. Dezember: Michel Witry, Nottär a Politiker.

## Gestuerwen
* 18. Januar: Henri-Jean-Népomucène Crantz, lëtzebuergesche Botaniker.
* 22. Februar: Karl Friedrich Hieronymus von Münchhausen, däitsche Jeeër an Offizéier.
* : Horace Walpole, engleschen Auteur a Politiker.
* 26. Mäerz: James Hutton, brittesche Geolog.
* 11. Juni: Paul Mungenast, Architekt.

## Um Spaweck
Albani (Brauerei)

**Albani** ass eng dänesch Brauerei.

D'Albani Brauerei ass eng regional Brauerei, déi haaptsächlech d'Insel Fünen (dänesch: Fyn) beliwwert. Albani, déi bekannt ass fir hiren *Odense Pilsner* an den *Odense Classic* war eng Zäit laang deen eenzege Konkurrent fir Carlsberg.

Albani gehéiert zu *Bryggerigruppen* ("D'Brauereigrupp"), e Konsortium vun dänesche Regionalbrauereien.
Giicht (Krankheet)

D**'Giicht** ass eng Krankheet, bei där de Metabolismus vun der Harnsaier gestéiert ass.

Geléist Harnsaier ass ongeféierlech. Wann hir Konzentratioun (am Extra-zelluläre Raum) awer ze héich gëtt, bilde sech Harnsaier-Kristaller. Dat geschitt haaptsächlech an de Gelenker, wou s'eng Entzündung ausléisen.
## Therapie

D'Therapie am Fall vun engem akute Giichtufall besteet aus Colchicin, oder Indometacin, Medikamenter déi d'Entzündung ënnerdrécken.

Fir weider Giichtufäll ze verhënneren, gëtt dann Allopurinol agesat, e Medikament, dat d'Bildung vun der Harnsaier bremst.
## Kuckt och
* Lëscht vu Krankheeten

## Um Spaweck
Gréngalgen

D**'Gréngalgen** (Chlorophyta) sinn eng Grupp vun Algen, déi Fotosynthes mat Hëllef vum Chlorophyll a a b bedreiwen.

Weltwäit gëtt et zirka 6.000 Aarte vu Gréngalgen. Vill vun hinne liewen als Eenzeller, anerer bilden Organismen aus e puer Dosende vun Zellen, oder och laang Fiedem oder makroskopesch grouss Organismen am Waasser.

Déi allermeescht Gréngalge liewen am Waasser, eng Rëtsch och um Land op fiichte Plazen. Anerer liewen als Symbionten am Kierper vun aneren Organismen (z.&nbsp;B. dem Grénge Séisswaasserpolyp, *Hydra viridis*, Plattwierm...), oder och zesumme mat Pilzen als Symbionten an de Flechten.

## Systematik
* Gréngalgen (Chlorophyta)
** Prasinophyta
*** Klass Prasinophyceae (5 Uerdnungen a bis zu 30 Aarten)
** Pedinophyta
**** Gattung Pedimonas (3 Aarten)
** Chlorophycota
*** Klass Chlorophyceae (24 Uerdnungen a bis zu 1000 Aarten)
**** Uerdnung Chlorococcales
***** Gattung Chlorella
*** Klass Charophyceae (3 Uerdnungen)

## Um Spaweck
Brauerei Locher AG

D**'Brauerei Locher AG** ass eng Schwäizer Brauerei.

Vun 1886 un ass d'Brauerei an den Hänn vun der Famill Locher. Et ass déi lescht Brauerei am Appenzellerland.

Déi kleng Brauerei ass besonnesch bekannt wéinst hire villen an originelle Béierzorten.

1996: Locher braut deen éischte Schwäizer Bio-Béier, den *Appenzeller Naturperle*. Am selwechte Joer koum den éischte Schwäizer dréiwe Béier ouni Alkohol vu Locher op de Maart.

1997 gouf de *Swiss Mountain Beer* virgestallt, dee fir den Export geduecht war.

Wann een op d'mannst eng Pallett bestellt, kann ee sech de Locher-Béier och an d'Ausland liwwere loossen. Eng Pallett si 600 Fläschen.

## Kuckt och
* Lëscht vu Brauereien

## Um Spaweck

* D'Websäit vun der Brauerei Locher AG
Kisch (Insel)

**Kish** (gr. *Aracacta*) ass eng iranesch Insel am Persesche Golf, op där een eng Stad mam selwechten Numm fënnt. D'Insel huet eng Fläch vun 90,55&nbsp;km² a läit zirka 20&nbsp;km vum Festland ewech. D'Awunnerzuel louch am Joer 2001 bäi zirka 16.500.

Kish ass als Vakanzeninsel vum Mohammad Rezah Pahlavi bekannt. Haut ass si haaptsächlech eng Fräihandelszone an e Vakanzegebitt mat villen Hotellen an Akafsméiglechkeeten. Et existéiere getrennte Plage fir Fraen a Männer.

Kuckeswäert sinn op der Insel ënner anerem d'Alstad, déi ënnerierdesch Waasserzëtären an de Luxushotel an deem de Schah d'Nuechte verbruecht huet.

Bierger vun der Europäescher Unioun kënne vun Dubai aus ouni e besonnesche Visum areesen. Fir d'Rees iwwer den Iran brauch een e Visum fir Iran.

## Um Spaweck
 * Kish Free Zone - offiziell Websäit
* Kish - Fotoen
* kish tourists guide
Milton Friedman

De **Milton Friedman**, gebuer den 31. Juli 1912 zu Brooklyn, New York, a gestuerwen de 16. November 2006 zu San Francisco, war en US-amerikanesche Ekonomist.

De Fils vu jiddeschen Immigranten aus Ungarn war ee vun de populäersten an energeschste Vertrieder vun enger fräier Maartwirtschaft ouni staatlech Interventiounen.

Hie war tëscht 1946 an 1976 Professer un der Universitéit vu Chicago. Bekannt gouf en duerch seng Wierker iwwer d'Makroekonomie an als Verfechter vum Laissez-faire Kapitalismus. Hie krut 1976 de sougenannten “Nobelpräis fir d'Ekonomie”. Hie gëllt als Schüler vum Frank Knight an als Haaptvertrieder vun der Chicagoer Schoul. Hie war och Conseiller vum US-President Ronald Reagan an der brittescher Premierministesch Margaret Thatcher.

## Um Spaweck
Discworld MUD

**Discworld MUD** ass en Discworld Computerspill, dat wéi en Text Adventure funktionéiert, mä mat méi wéi 200 Spiller gläichzäiteg, déi iwwer Internet matenee verbonne sinn.

Et ass gratis an immens aktiv, a gëtt systematesch de leschte Bicher vum Pratchett ugepasst.

## Um Spaweck
* http://discworld.atuin.net/
Péitruss

D**'Péitruss** ass eng Baach an de Gemenge Stad Lëtzebuerg, Bartreng an Dippech. Si huet hir Quell am *Dippecherbësch* op enger Héicht vun 345 Meter a leeft vu do un no Osten fir am Gronn op enger Héicht vun 245 m an d'Uelzecht ze lafen.

Si ass 12.7&nbsp;km laang an hir Niewebaache sinn d'Grouf, d'Albaach an d'Zéissenger Baach.

Den Numm kënnt vum laténgesche Wuert *petrosus*, wat op déi vill Steng (Lat.: *petra* = Fiels, Steen) hiweist, déi viraals am Laf vun der Péitruss (*rivus petrosus* an alen Dokumenter) ze fanne waren.

Bei der Administration de la gestion de l'eau huet d'Péitruss de Code N° 555.

## De Péitrussdall an der Stad
Op hirem Wee duerch d'Stad leeft si duerch deen no hir genannte Péitrussdall, deen d'Uewerstad vum Garer Quartier trennt. Iwwerspaant gëtt dësen Dall vun zwou Brécken, der Aler Bréck an der Neier Bréck. Allgemeng gëtt deen als Park ugeluechte Péitrussdall „an der Péitruss“ genannt.

Vun Hollerech u fléisst d'Péitruss zanter 1933 an engem kënschtleche Bett, dat sou gebaut ass datt bei Nidderegwaasser just e Kullang mat Waasser gefëllt ass a bei Héichwaasser dat ganzt Bett. Beim Ofhuele vum Waasserspigel bleiwe keng Sedimenter leien, mä alles fléisst zeréck an de Mëttelkullang a gëtt mat weidergeholl.

Nieft dem Flossbett sinn nach Reschter vun der sougenannter Bourbons-Schleis ze gesinn, déi 1728 gebaut gouf, fir den Dall iwwerschwemmen ze kënnen, am Fall wou d'Stad ugegraff géif.

Zanter enger Rei vu Joren hu Pläng bestanen, fir eng 20 Milliounen Euro d'Bett ze renaturéieren an d'Uwänner mat de Weeër nei unzeleeën. De Projet vun enger Renaturéierung gouf den 8. Juli 2019 vum Stater Gemengerot ugeholl.

Dës Pläng gesi vir, d'Aarbechten an zwou Phasen ze maachen:

# Déi éischt Phas, vun der Tilleschgaass bis bei d'Bourbons-Schleis soll Enn 2019 ufänken a bis 2025 fir d'Gaardenausstellung LUGA 2025 fäerdeg sinn. De previsionnele Budget läit bei 25,91 Milliounen Euro;
# D'Aarbechte vun der zweeter Phas, vun der Bourbons-Schleis bis bei d'Antwerpenerstrooss sollen nom Enn vun der LUGA, am Joer 2025 ufänken. De Budget fir dës Phas läit bei 14,99 Milliounen Euro.

Am Péitrussdall gouf 2016 de Skatepark Péitruss amenagéiert. Tëscht 2014 an 2020 ass en Zichelchen, d'Péitrussbunn, do gefuer.

## Fotoen

Fichier:Péitrus Bartreng.jpg|D'Péitruss zu BartrengVun der Natur an de Bëtong
Fichier:Helfent, Konfluenz Grouf-Péitruss.JPG|D'Grouf (lénks) leeft an d'Péitruss
Fichier:Luxembourg Hollerich office buildings 01.jpg|Foussgängerbréck iwwer d'Péitruss zu Hollerech
Fichier:Luxembourg Adolphe Bridge over Petrusse valley.jpg|Den Dall vun der Péitruss mat der Neier Bréck
Fichier:Luxbg Passerelle 01.jpg|... a mat der Aler Bréck
Fichier:Péitruss mat Waasserstandsmiesser.jpg|D'Péitruss bei der Bréck vun der Tilleschgaass
Fichier:Luxembourg Pétrusse Alzette 01.jpg|D'Péitruss am Stadgronn,wou s'an d'Uelzecht leeft(hannen am Bild)
Fichier:Luxembourg Grund Alzette Pétrusse.jpg|D'Péitruss vun der Uelzecht aus gesinn


## Kuckt och

* Péitruss (Film)

## Um Spaweck
Kisch

**Kisch** bezeechent:

* eng antik sumeresch Stad a Mesopotamien: Kisch (Mesopotamien). 
* eng iranesch Insel mat enger Stad: Kisch (Insel).
* en tschechesche Reporter: Egon Erwin Kisch.

## Kuckt och
* Quiche
Gauß (Moosseenheet)

**Gauß** (An der Schwäiz oder am angelsächsesche Sproochraum och **Gauss**, Ofkierzung **G**) ass d'Moosseenheet fir d'magnéitesch Fléissdicht *B* am Gauß CGS-System. Si ass benannt no dem Carl Friedrich Gauß.

D'Moosseenheet Gauß gëtt nach haut an der Astrophysik gebraucht. Déi aktuell benotzt SI-Eenheet heescht Tesla.
D'Ëmrechnung ass 1 Gauß = 1*10−4 Tesla.
Sprooch

D**'Sprooch** ass e Verstännegungsmëttel tëscht Mënsche mat Hëllef vu Lautzeechen. Doriwwer eraus ass Sprooch net nëmmen d'Fäegkeet ze schwätzen, mä och d'Aart a Weis, wéi geschwat gëtt. 
Souguer e Verstännegungsmëttel, dat aus aneren Zeeche besteet, wéi d'Gesten, gëtt Sprooch genannt.

D'Wëssenschaft vun der Sprooch ass d'Sproochwëssenschaft, d'Linguistik.

## Um Spaweck
Liewensmëttel

**Liewensmëttel** sinn d'Ernierungsmëttel, déi d'Mënsche fir d'Iwwerliewe brauchen. 

Eng weider erwënscht Funktioun vum Konsum vun de Liewensmëttelen ass de Genoss. **Genossmëttel** zielen zu de Liewensmëttelen, mee ginn net an éischter Linn wéinst hirem Nierwäert konsuméiert, oder fir sat ze ginn, mee wéinst hirem Goût oder hirer Wierkung op de Konsument.

Liewensmëttel fir Déieren, déi vum Mënsch ugebuede ginn, ginn allgemeng Fudder oder Fuddermëttel genannt.

## Nierwäert
Ënner dem Nierwäert versteet een déi Energie déi dem Kierper iwwer d'Iessen oder soss eng Form vun Ernierung zur Verfügung gestallt gëtt.

### Kuelenhydrater, Lipiden a Proteinnen
Bestanddeeler vun der Narung, déi Energie liwweren, sinn: d'Kuelenhydrater (17 kj/g) an d'Lipiden (34 kj/g). Déi ginn dohier och Brennstoffer genannt.
D'Proteinnen (17 kj/g) liwweren zwar och Energie, ginn awer éischter zu de Baustoffer gezielt. Si hunn Aminosaieren déi fir d'zellulär Proteinsynthees wichteg sinn.

### Vitaminnen, Ballaststoffer a Mineralstoffer
D'Ballaststoffer sinn onverdaulech a ginn erëm ganz ausgescheet. 
D'Mineralstoffer an d'Vitaminnen si liewesnoutwenneg. Den Organismus ka si net selwer hierstellen a si mussen dofir mat der Narung opgeholl ginn.

### Zousazstoffer
Zu den Zousazstoffer kann een d'Aromastoffer, Bannmëttel, Konservéierungsstoffer, d'Geschmachstoffer an Additiver zielen. Et si Liewensmëttelzousazstoffer déi de Geschmaach, d'Ausgesinn an de Verfallsdatum vun de Liewensmëttel beaflossen.

## Liewensmëttelgruppen

### Produkter aus der Natur
* Geméis
* Uebst
* Pilzer
* Gewierzer

### Eewäiss-Produkter

* Sprossen a Scheekefriichten
* Sojaprodukter
* Nëss a Som
* Mëllechprodukter a Kéis
* Eeër
* Fësch
*Crustacéen
* Fleesch
*Gefligel a Wëld
* Charcuterie

### Kuelenhydrat-Produkter
* Kären an Deegwueren
*Brout a Bakwueren
*Gromperen

### Fett an Uelegprodukter
* Planzefetter
* Déierefetter

### Gedrénks
* Alkohol
* Alkoholfräit Gedrénks

## Kuckt och
* Lëscht vun de Liewensmëttel

## Um Spaweck
Rooibos

**Rooibos** (*Aspalathus linearis*) ass eng Planz aus Südafrika, déi zu de Scheekefriichte (Fabaceae) gehéiert. Zanter uganks der 1990er-Joren ass se als Friichtentéi-Planz beléift ginn. Rooibos wiisst nëmmen an den Cedar-Bierger am Südweste vu Südafrika.

## Kennzeechen
Rooitrauschtéi besteet aus de fermentéierten an gedréchenten Blieder a Stiler vum *Aspalathus linearis*
Et ass en Opgossgedrénks, enthält awer keen Teein an och wesentlech manner Gierfstoffer wéi de Schwaarzen Téi.

## Gebrauch
Dacks gëtt den Téi och verkaaft als "Roudtrauschtéi" oder "Rooitrausch". Den Numm *Rooibos* staamt aus dem Afrikaans a bedeit *rouden Trausch*. Am Handel sinn hautdesdaags villerlee natierlech oder kënschtlech aromatiséiert Zorten ze fannen, wéi Rooibos-Vanill-Téi oder Rooibos-Orange-Téi.

Anescht wéi am schwaarzen oder am gréngen Téi ass am Rooibostéi kee Koffein a wéineg Gierfstoffer, soudatt et net zu Schlofproblemer wéinst dem Téi komme kann.

## Um Spaweck
Thüring von Ringoltingen

Den **Thüring von Ringoltingen**, gebuer als *Thüring Zigerli* ëm 1415, a gestuerwen 1483, war Schultheiss zu Bern an ee vun de sëllegen Auteure vum Melusina-Theema.

Seng Famill war eréischt ëm 1350 vum Niedersimmental op Bern geplënnert, an hat et do no e puer Abestietnesser a Geldgeschäfter zu Wuelstand bruecht. Fir de Berner Stadadel besser ze weisen, huet d'Famill sech den Zousaznumm *von Ringoltingen* zougeluecht, a spéider *Zigerli* falegelooss.

Dem Thüring seng Carrière war zimmlech géi. 1435 war hie Member vum *Grousse Rot*, an als Nofollger vu sengem Papp Rudolf tëscht 1458 an 1467 véiermol Schultheiss.

De franséischen Troubadour Couldrette hat 1401 dem Jean d'Arras seng Melusina-Versioun Histoire de Lusignon an enger metrescher Form geschriwwen. Dem Jean d'Arras seng Fassong vun der Melusina-Seechen, déi hien tëscht 1387 an 1394 am Optrag vum Jean de Berry geschriwwen hat, huet sech mat der Zäit zum Volleksbuch entwéckelt.

1456 huet den Thüring von Ringoltingen dem Couldrette säin Text als Virlag fir seng Prosaiwwersetzung, d**Melusine'' gebraucht, déi hien ''zu Éieren an zu Déngschte'' vum [[Rudolf von Hochberg]], dem [[Grof]] vu [[Neuchâtel]] geschriwwen huet. Et geet ëm d'Meedche vun der Fee ''Persine'', d'Mier-Fee [[Melusina]], mam Fëschschwanz an den Här vu Lusignan.

Ausser fofzéng [[Handschrëft]]en an ongeféier drësseg [[Drock|Dréck]] aus dem [[15. Joerhonnert|fofzéngten]] a [[16. Joerhonnert|siechzéngte Joerhonnert]] ass näischt méi erhalen. Spéider ass dat literarescht Theema nach dacks verschafft ginn. Den [[Hans Sachs]] an de [[Jakob Ayrer]] hunn et dramatiséiert. De [[Franz Grillparzer]] huet a sengem [[Oper]]elibretto d'Geschicht ëmgedréit.
Den Thüring ass no sengem Doud 1483 an der ''Ringoltingen''-Kapell am südleche [[Kiercheschëff]] vum [[Berner Münster]] bäigesat ginn.

== Editioune vun der „Melusine“ ==
* Müller, Jan-Dirk (Erausg.): ''Romane des 15. und 16. Jahrhunderts. Nach den Erstdrucken mit sämtlichen Holzschnitten'' (''Melusine'', ''Hug Schapler'', ''Fortunatus'', ''Magelone'', ''Knabenspiegel'', ''Dialog von einem ungeratenen Sohn'' an d**Faustbuch*), Band 1 vun der "Bibliothek der frühen Neuzeit", Deutscher Klassiker Verlag, 1990, ISBN 3-618-66310-2 a Lénge gebonnen; 3-618-66315-3 am Lieder gebonnen.
* Thüring von Ringoltingen: *"Melusine"'' Aus dem Frühneuhochdeutschen übertragen ins Neuhochdeutsche von Gerhard Wahle.

## Kuckt och
* Lëscht vu Schwäizer Schrëftsteller
* Melusina
Largs

**Largs** ass eng kleng Stad an North Ayrshire, Schottland, ongeféier 50&nbsp;km vu Glasgow ewech. Si ass ee bäi Touriste ganz beléifte Vakanzeressort um Atlantik.

D'Stad war 1263 d'Plaz vun der Schluecht tëscht dem schottesche Kinnek Alexander III. senger Arméi an dem norwegesche Kinnek Haakon IV. senge Wikinger. D'Schotten hu gewonnen an d'Norweger hunn doropshi Westschottland verlooss.

E Färdéngscht geet vu Largs op d'Isle of Cumbrae.

Largs ass och de Gebuertsuert vum Sir Thomas Brisbane.

## Um Spaweck
* Online Touristeguide fir Largs
Vitznau

**Vitznau** ass eng Gemeng am Kanton Luzern an der Schwäiz.

## Uertschaften an der Gemeng

* Mitteldorf
* Oberdorf
* Altdorf
* Ausserdorf
* Unterwilen
* Vogelsang
* Bürglen
* Schwanden
* Wilen
* Hinterbergen
* Grubisbalm 
 
## Geographie
Vitznau läit um Uwännner vum Vierwaldstätterséi an um Fouss vum Rigi.
## Tourismus
* 11 Hotelle mat iwwer 840 Better
* E Camping mat 180 Plazen

## Kuckeswäertes
* D'Vitznau-Rigi-Zännradbunn (déi éischt Zännradbunn an Europa, 1871)
* De Vierwaldstätterséi
* D'Festung Vitznau
* De Musée Vitznau-Rigi

## Um Spaweck

* Vitznau
PPG Place

De **PPG Place** ass e Wollekekrazert, deen 1984 zu Pittsburgh, USA, gebaut gouf. Dat 194 Meter héicht Gebai gouf vum Philip Johnson entworf a gehéiert der Pittsburgh Plate Glass Company. Et ass e beléiften Touristenzil zu Pittsburgh, dat haaptsächlech wéinst sengem Haapttuerm bekannt ass, awer eigentlech e Komplex vu ganzer sechs Gebaier ass, alleguer mam selwechte Glasdesign.

## Um Spaweck
* www.ppgplace.com
Péiter vun Uespelt

De **Péiter vun Uespelt**, tëscht 1240 an 1245, mat grousser Warscheinlechkeet zu Tréier gebuer, a gestuerwen de 5. Mee 1320 zu Mainz, war Bëschof vu Basel, Kanzler vu Béimen a, vun 1306 bis zu sengem Doud, Äerzbëschof vu Mainz. Hie war ausserdeem de Grënner vum Karthaiserklouschter vu Mainz.
## Liewen
Hie war der Rei no Titulaire vun der Par Bartreng (wou e sech allerdéngs ni gewisen huet, mä vu sengem Monni Paulin vertruede gouf), Kaploun an Hausdokter um Haff vum Rudolph vun Habsburg, Doumprobst zu Tréier, dunn zu Prag, vun 1297 bis 1305 Bëschof vu Basel a Kanzler vu Béimen, a vun 1306 bis 1320 Äerzbëschof vu Mainz.

De Péiter vun Uespelt war e wichtegen Acteur an der Entwécklung vun de Lëtzebuerger Dynasten hirer Hausmuechtpolitik: Hien huet eng wichteg Roll bei der Wal vum Heinrich VII. zum däitsche Keeser gespillt, an hien huet et, als dichtegen Diplomat, fäerdegbruecht, datt de Jang vu Lëtzebuerg (spéider als "Jang de Blanne" bekannt) déi eenzeg Ierwin vu Béimen, d'Elisabeth, bestuede konnt, wat him dann och d'Kinnekskroun vun deem Land abruecht huet.

Hien huet souwuel de Jang vu Lëtzebuerg zum Kinnek vu Béimen, wéi och de Ludwig IV. vu Bayern zum réimesch-däitsche Keeser gekréint.

Hie läit am Doum vu Mainz begruewen.

## Literatur
*Arens, Marianne, 1949. Die Reichspolitik des Erzbischofs von Mainz Peter von Aspelt 1306–1320, Diss., Freiburg im Breisgau.
*Bockenheimer, Karl Georg, 1887. Peter von Aspelt, Erzbischof von Mainz. In: Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). Band 25, Duncker & Humblot, Leipzig 1887, S. 465–467.
*Haarländer, Stephanie, 2001. Peter von Aspelt. In: Neue Deutsche Biographie (NDB). Band 20, Duncker & Humblot, Berlin 2001, ISBN 3-428-00201-6, S. 222 (Digitalisat).
*Haag, Emil, 2011. *Pierre d'Aspelt <sup>*</sup>1245 <sup>†</sup>1320: le rôle européen d'un personnage d'exception*, In: *Une réussite originale - Le Luxembourg au fil des siècles*; Lëtzebuerg (Éditions Guy Binsfeld), 2011; 576 Säiten (ill.); ISBN 978-2-87954-235-5, Ss 98-103.
*Heidemann, Julius, 1875. Peter von Aspelt als Kirchenfürst und Staatsmann: Ein Beitrag zur Geschichte Deutschlands im 13. und 14. Jahrhundert. Weidmann, Berlin 1875.
*Jurot, Romain, 2002. Aspelt, Peter von. *Historisches Lexikon der Schweiz* Bd. 1, Schwabe, Basel, ISBN 978-3-7965-1901-7.
* *Anthologie [[Nicolas van Werveke]]*, verëffentlecht vun der *Société des Amis de Nicolas van Werveke*, mat enger Préface vum Jules Vannérus an engem Virwuert vum Edouard Oster; Lëtzebuerg (Drock: Imprimerie de la Cour Victor Bück), 1956; vgl. d'Ss. 151-154.
* Kirt, David, 2013. *Peter von Aspelt (1240/45-1320) - Ein spätmittelalterlicher Kirchenfürst zwischen Luxemburg, Böhmen und dem Reich*. Dokterthees (Uni.lu 2011), publizéiert vu Les amis de l'histoire - Luxembourg, Bd. 24 (2013), 384 S. (ill.), ISBN 978-2-919884-24-7.

## Um Spaweck

*De Péiter vun Uespelt an der Rheinland-Pfälzischen Personendatenbank, Donnéeë vun 1968.
Vitznau-Rigi-Zännradbunn

D**'Vitznau-Rigi-Zännradbunn** ass eng Schwäizer Normalspuer-Zännradbunn, déi vu Vitznau op d'Rigi fiert.
 
## Geschicht
D'Vitznau-Rigi-Bunn war déi éischt Zännradbunn an Europa.

Si gouf vum Niklaus Riggenbach gebaut, an ass den 21. Mee 1871 ageweit ginn. Fir d'éischt ass si vu Vitznau bis op *Rigi-Staffelhöhe* gefuer. Vun 1873 un ass si bis op *Rigi Kulm* (1.752 M. i. M.) verlängert ginn.

1937 ass d'Bunn elektrifizéiert ginn. D'Lokomotive gi mat 1.500 Volt Gläichstroum gedriwwen.

## Kuckt och
* Vitznau

## Um Spaweck

* Rigi-Bahnen AG
Francisco Solano López

De **Francisco Solano López (Carrillo)**, gebuer de 24. Juli 1827 zu Asunción am Paraguay, a gestuerwen den 1. Mäerz 1870 zu Cerro Corá, war vun 1862 bis 1869 President vu Paraguay.

Hie war den eelste Jong vum Diktator Carlos Antonio López a war mat 18 Joer schonn Brigadegenerol. Wéi de Papp den 10. September 1862 gestuerwen ass huet säi Jong mat Hëllef vum Militär d'Muecht iwwerholl. Op déi Manéier krut seng iresch Mätress Elisa Alicia Lynch e groussen Afloss op d'Politik vum Land.

Well hie seng Muecht ze grouss gesinn hat, an d'Stäerkt vun den Nopeschlänner Brasilien an Argentinien ënnerschat hat, huet e sech zu gläicher Zäit a Streidereie mat deenen zwee eranzéie gelooss an an e Biergerkrich a sengem eegene Land, an dee sech déi zwee ernimmt Länner agemëscht hunn.

Am Dezember 1864 koum et dann zum Krich mat Brasilien. Andeems de López Argentinie gefrot huet, fir senger Truppen an d'Provënz Corrientes ze stationéieren, huet en et fäerdegbruecht, datt en den 1. Mee 1865 eng Tripelallianz géint sech hat. Brasilien, Argentinien an Uruguay. Hie koum nach dozou, fir déi brasilianiesch Mato Grosso-Provënz 1864 ze besetzen. Mä seng Invasioun an Uruguay 1865 war eng Katastroph. Am Januar 1869 huet hie sech missen zeréckzéien an den nërdlechen Deel vu Paraguay, wou hien et nach iwwer e Joer ausgehalen huet. Do ass en, nodeem hie sech net wollt erginn, ëmbruecht ginn.

Fir déi Eng war hien e megalomanesche südamerikanesche Wieregär-Napoleon, fir Anerer war hien en Held, deen de Brasilianer an den Argentinier hir territorial Gelëschter gebremst krut.

## Um Spaweck
Pierre Graber

De **Pierre Graber**, gebuer de 6. Dezember 1908 zu La Chaux-de-Fonds, Neuchâtel, an der Schwäiz, a gestuerwen den 19. Juli 2003 zu Lausanne, Vaud, Schwäiz, war e Schwäizer Politiker.

Hie war 1968 President vum Kantonalrot vu Vaud, an tëscht 1965 an 1966 President vum Schwäiz. 1975 gouf de Pierre Graber President vun der Schwäiz.

## Um Spaweck
Barcarole

Eng **Barcarole** (v. it.: *Barca* - "Boot") war ursprénglech e venezianescht Gondel-Lidd am 6/8- oder 12/8-Takt.

D'Melodie vun enger Barcarole ass duerch hiren ongewinnten Takt "schunkeleg", sou wéi eng Gondel sech an de Kanäl am Waasser wéit.

Déi bekanntst Barcarole ass am Jacques Offenbach senger Oper *[[Hoffmanns Erzählungen]]* um Ufank vum véierten Akt.

Aner Komponiste vu Barcarolen:
* Mily Balakirev (*Gondellidd* vun 1901)
* Frédéric Chopin
* Felix Mendelssohn-Bartholdy

## Kuckt och
* Berceuse
Aloyse Hentgen

Den **Aloyse Hentgen**, gebuer de 16. Juli 1894 zu Riedgen, a gestuerwen den 1. Dezember 1953 an der Stad Lëtzebuerg, war e lëtzebuergeschen Affekot a Wirtschafts- a Landwirtschaftsminister a Resistenzler.

Hien huet vun 1913 bis 1916 zu Paräis an duerno zu Friburg an der Schwäiz Droit studéiert. Den 13. Juli 1917 huet e säin Eed als Affekot geleescht a gouf Member um Barreau vu Lëtzebuerg.

A senger Schüler- a Studentenzäit war hie Member vun der pennaler "Landsmannschaft" a spéiderer Ferialverbindung *[[Amicitia Luxemburgensis]]* a vun 1917 un, war hien als President vum Akademikerveräin engagéiert, enger Studentenorganisatioun déi zwar offiziell onofhängeg war, u sech awer der Rietspartei an duerno, där hirer Nofollgerin, der CSV nostoung. Doduerch krut hie Kontakter an d'Politik a gouf do als "kathoulesch an nationalistesch" betitelt. En huet versicht, d'Marie-Adélaïde géint d'Ugrëff vun de Lénken ze verdeedegen a war als *Konter-Revolutionnär* a *Reaktionär* géint den Uschloss un d'Belsch. Bei de Chamberwalen 1934 gouf en dem Eugène Dondelinger säin Nofollger als Deputéierte vun der Rietspartei am Südbezierk.

Den 29. Februar 1920 war hien, mat nach anere Familljen, Matgrënner vun der éischter Lëtzebuerger Assurancëgesellschaft La Luxembourgeoise. Hie gouf do President vum Opsiichtsrot an duerno Administrateur-délégué (1923: Division assurances, 1933: Division banque).

Den 10. Dezember 1933 huet den Aloyse Hentgen d'Lëtzebuerger Basketball Federatioun matgegrënnt a war do vun 1933 bis 1936 President vum Comité.

Him louch och de Scoutissem um Häerz. Sou war en ë.&nbsp;a. virum Zweete Weltkrich *Chef-Scout* a vun 1944 bis 1948 *Commissaire général* vum Verband vun de Lëtzebuerger Scouten.

Am Zweete Weltkrich gouf den Aloyse Hentgen als Affekot vun der Lëscht vum Barreau gestrach a vun der Gestapo mat senger Famill an Däitschland déportéiert (1942-1945). Virum KZ gouf e vum Dr Hedfeld vu Kaub, wéinst enger Krankheet un där en effektiv gelidden huet, gerett.

Nom Krich war den Aloyse Hentgen Fraktiounspresident vun der CSV. Hien huet 1948/1949 déi éischt Initiativ ergraff fir d'Grënnung vun enger Jugendorganisatioun vu senger Partei am Südbezierk. De 14. Juli 1948 gouf hie Wirtschafts- an Agrikulturminister an der Regierung Dupong-Schaus-Bodson. No engem éischten Hiereschlag huet e sech den 2. September 1950 awer gezwonge gesi fir ze demissionéieren.

Den Aloyse Hentgen ass den 1. Dezember 1953 verscheet.

## Gielercher
* 
* 
* 
* 1956 krut en nach posthum d'Kräiz vum Resistenzuerden.

## Um Spaweck
Nicolaus Mameranus

Den **Nicolaus Mameranus**, gebuer de 6. Dezember 1500, vläicht als Nik Wagener, zu Mamer, a gestuerwe warscheinlech 1567 zu Augsburg, war Haffdichter a Krichsschreiwer vum Karel&nbsp;V.

Hien huet vu 1525 un an der Stëftschoul zu Emmerich um Rhäi studéiert, vu 1531 un op den Universitéite vu Köln an dono Orléans, a vu 1535 un zu Bordeaux.

Hien huet et vum einfachen Zaldot zum Haffdichter vum Karel V. bruecht an ass mat deem sengen Arméie queesch duerch Europa, bis an Nordafrika gezunn.

De Mameranus huet iwwer déi ënnerschiddlechst Theme geschriwwen: Geschicht, Theologie, Pedagogik an Numismatik, mä och satiresch Texter a Geleeënheetsgedichter.

Ee vu sengen éischte Bicher war *De causa calamitatum huius temporis* (1546), wou en driwwer geklot huet, wat fir schwéier Zäiten do wieren (et war zu der Zäit vun de Glawenskricher). An der Annex vum Georg Sabinus senger *Electio et coronatio Caroli V* (1550) huet en iwwer säi Keeser an deem säi Räich geschriwwen. Seng Bicher huet e bei sengem Brudder Heinrich, deen zu Köln gelieft huet, drécke gelooss.

Vum Mameranus erhale sinn och Inventaireslëschte vum spueneschen Haff (*Catalogus familiae totius aulae Caesarae*, 1550), an e *Kurtze und eugentliche Verzeychnus* (1566) vum Haff beim *Reichstag* zu Augsburg. Ausserdeem gëtt et eng akribesch Opzielung vum spueneschen an dem géigneresche Waffenarsenal beim Schmalkaldesche Krich. D*'Descriptio novi aquaeductus* ass e Lueflidd op de Willebroeck-Kanal vu Bréissel, dee 1562 ageweit gouf, weider huet en iwwer de spueneschen Handkuss (*Carmen de bezo las manos*, 1550) geschriwwen, a Gedichter mat Wierder opgesat, déi mat C oder P ufänken (*Dictiones quae ab C et P incipiunt*, 1550).

Den Nicolaus Mameranus gouf 1555 vum Karel V., als eng vun deem sengen allerleschten Amtshandlungen, zum *Poeta laureatus* a Pfalzgrof ernannt.

Hien hat mat der Kaufmannsfamill vun de Fugger ze dinn, déi dem Spueneschen Haff Kreditter ginn huet. Mam Karl V. sengem Jong, dem Philipp II. war hie 1557 an England um Haff vun der "Bloody" Mary, der Schwëster vum Elisabeth I.

Hien ass warscheinlech 1567 zu Augsburg gestuerwen.

Zu Mamer an an der Stad Lëtzebuerg goufe Stroossen no him genannt.

## Literatur zum Theema

* Didier, Nicolas. *Nikolaus Mameranus. Ein Luxemburger Humanist des XVI. Jahrhunderts am Hofe der Habsburger. Sein Leben und seine Werke*. In: *[[Hémecht]]* 1912-1914 (23 Deeler, ill.).

## Um Spaweck

* Hilgert, Romain: "Alle 500 Jahre wieder." *land.lu*, 24. November 2000. 
* Bio-bibliographie 
* Vannérus, J.: "Nicolas Mameranus et sa famille". in: *Biographie nationale du pays de Luxembourg depuis ses origines jusqu'à nos jours* (collection présentée par Jules Mersch), fasc. II: 299-321. Lëtzebuerg 1949.
Henri-Paul Pellaprat

Den **Henri-Paul Pellaprat**, gebuer den 10. September 1869 zu Paräis, an och do den 19. November 1952 gestuerwen, war e franséische Kach an den Auteur vu Kachbicher.

1882 huet de Pellaprat seng Ausbildung ugefaangen. Méi spéit war hie Chefschoulmeeschter an der franséischer Kach- a Confiserieschoul *[[Cordon bleu]]*, eng Plaz, deen hien 30 Joer hat.

Den Henri-Paul Pellaprat ass den Auteur vum kulinaresche Standardwierk *L'Art Cullinaire Moderne*, dat 1935 fir d'éischt erauskoum, a vu *La Cuisine familiale et pratique* vun 1955 an den *Éditions Flammarion*.
Gewierzer

## Sauer Gewierzer
* Esseg
* Zitrounejus

## Schaarf Gewierzer
* Knuewelek
* Réidchen
* Schalott

## Séiss Gewierzer
* Hunneg
* Zocker

## Fett Gewierzer
* Ueleg
* Botter
* Schmalz

## Kraider

* Anäis
* Basilic
* Teimerjännchen
*

## Zesummegesate Gewierzer
* Moschter
* Kaper
## Um Spaweck
Benjamin Blümchen

De **Benjamin Blümchen** ass eng Zeechentrickfigur, déi vun der Elfie Donnelly erfonnt gouf. Si huet och d'Hex *[[Bibi Blocksberg]]* geschaf. D'Héierspillserie vum Benjamin Blümchen gëtt vu Kiddinx produzéiert a gehéiert zu den erfollegräichsten Héierspiller an Däitschland.

De Benjamin Blümchen ass en Elefant, dee schwätze kann an dee stänneg Aventuren erlieft, meeschtens mat sengem zéngjärege mënschleche Frënd Otto. Dacks iwwerhëlt en e spezielle Beruff, deen e wéi dat a Kannerhéierspiller a -filmer sou üblech ass, mat Bravour meeschtert.

Der Geschicht no lieft de Benjamin Blümchen an engem Zoo zu *Neustadt*. An der Folleg *In Afrika* gëtt ee gewuer, datt seng Grousselteren aus Tansania stamen, aus engem Duerf bei Dar es Salaam. De Benjamin selwer gouf awer - gradewéi seng Elteren - am Zoo gebuer.

Déi spéit Follege vum Benjamin Blümchen goufen net méi vum Elfie Donnelly geschriwwen.

## Um Spaweck
* Websäit iwwer de Benjamin Blümchen
Linguistesch Symboler an Ofkierzungen

**Linguistesch Symboler an Ofkierzunge** ginn a linguisteschen Texter gebraucht. Heiansdo gesäit een do Wierder oder Buschtawen a verschiddene Klameren. Hei d'Bedeitungen:

* /Slashen/: d'Wuert oder de Laut gëtt phonologesch ausgedréckt, also wéi een et ausschwätzt.
* [Eckeg Klameren]: d'Wuert oder de Laut gëtt phoneetesch ausgedréckt, wat nach méi genee ass wéi phonologesch; phoneetesch Transkiptioune si méi reng.
* : d'Wuert oder de Laut gëtt graphemesch ausgedréckt, also wéi et geschriwwe gëtt, wéi ënner anerem an enger Schreifweis.

Zum Beispill:
* Franséisch  ass phoneetesch /ku/
* Lëtzebuergesch  ass phoneetesch /SuN/
* Englesch  ass phoneetesch /haI@/

Wat d'phoneetesch Transkriptioun ubelaangt, do gëtt un d'Phoneetik verwisen, a méi genee un d'Internationaalt Phoneetescht Alphabet (IPA), an dem IPA seng 'online' Versioun X-SAMPA, déi och an dëser Wikipedia benotzt gëtt.

## Um Spaweck
* X-SAMPA & IPA
* Internationales Phonetisches Alphabet
Hélène Boucher

D**Hélène Antoinette Eugénie Boucher**, gebuer den 23. Mee 1908 zu Paräis, a gestuerwen den 30. November 1934 bei Guyancourt, war eng franséisch Pilotin.

D'Hélène Boucher huet 1934 de Vitessrekord mam Fliger iwwer eng Distanz vun 100&nbsp;km gebrach (Moyenne 485&nbsp;km/h). Si gouf domat deemools déi *séierst Fra op der Welt*.

Si hat och déi Zäit mat 5.200 Meter den Héichterekord an nach aacht aner Weltrekorder mam Fliger.

Si koum mat 26 Joer ëm d'Liewen, wéi bei engem Trainingsfluch hire Fliger an der Géigend vu Versailles iwwer dem Bësch vu Guyancourts erofgefall ass.

D'Hélène Boucher war déi éischt Fra déi am Paräisser Invalidendoum opgeboort gouf.

Si gouf um Kierfecht vun der klenger Gemeng Yermenonville an der Beauce begruewen.

## Liewen
Si war d'Meedche vun engem bekannten Architekt, dem Léon Boucher an der Élisabeth Hélène Dureau.

Vu klengem u gouf d'Hélène nëmme "Léno" geruff, en Anagramm vun de Virnimm vum Papp a vu sengem Brudder Noël, dee véier Joer méi al war. D'Zäit vum Éischte Weltkrich huet si am Landhaus vun hiren Eltere verbruecht, net wäit ewech vu Maintenon an der Beauce. Duerno goung si zu Paräis an de Lycée Montaigne an an de *Collège Sévigné* an der rue de Condé.

D'Mamm huet fir hir Zukunft un eng Musekercarrière geduecht, de Papp wollt se vu Konscht iwwerzeegen, a si selwer huet eng Zäitchen dru geduecht fir an d'Schneiderhandwierk ze goen.

## Auszeechnungen
*Légion d'honneur (nom Doud)
*1996 gouf si an d'Lëscht vun de Gloires du sport opgeholl.

## Um Spaweck
Jean-Pierre Junius

De **Jean-Pierre "Jim" Junius**, gebuer den 28. Januar 1925 zu Diddeleng, a gestuerwen den 21. Februar 2020, war e lëtzebuergesche Moler. Hien huet zu Schëffleng gelieft a geschafft.

## Liewen
De Jean-Pierre Junius huet säi Studium am Kolléisch ugefaangen, an ass duerno an d'Normalschoul gewiesselt. 1945 huet hien do säin Ofschloss als Schoulmeeschter gemaach.

1946 huet hien zu Paräis Konscht studéiert. Direkt duerno huet hien ugefaangen als Schoulmeeschter ze schaffen d'éischt zu Wolz a vun 1955 un zu Schëffleng.

## Wierk
Dem Jean-Pierre Junius seng Wierker waren zu Lëtzebuerg, an och am Ausland, wéi zu Monte-Carlo, Paräis, Hamburg, Brest, São Paulo a Sevilla an Ausstellungen ze gesinn.

Am Joer 1995 war eng grouss Retrospektiv vun de Biller vum Jean-Pierre Junius am Tutesall am Gronn an der Stad ze gesinn.
 
*"En simplifiant un peu, il est possible de distinguer deux versants dans l'art de Jean-Pierre Junius. L'un, diurne, est tourné vers le soleil, baigné de clarté ; l'autre, nocturne, assombri par le ciel qui toutefois peut s'illuminer brusquement, brutalement." * (Lucien Kayser, Katalog vun der Ausstellung vun 1995)

## Auszeechnungen
* 1953: Prix de la Jeune Peinture Luxembourgeoise
* 1958: Prix Grand-Duc Adolphe
* 1959: Médaille d'Argent „Arts-Sciences, Lettres“ zu Paräis
* 1996: Prix Pierre-Werner
* Chevalier vum Ordre de Mérite du Grand-Duché de Luxembourg (Promotioun 1974)

## Literatur
* * L'oeil écoute *, Katalog vun der Ausstellung am Tutesall am Joer 1995.
* * Jean-Pierre Junius *, Lucien Kayser erausgi vum Institut grand-ducal
* Junius, Jean-Pierre: *Jean-Pierre Junius*, Éditions Saint-Paul, Lëtzebuerg, 2004, ISBN 2-87963-490-3
* Kayser, Lucien, 2009. *face à face: la fonction publique et l'art luxembourgeois*. Confédération générale de la fonction publique. Lëtzebuerg. ISBN 978-2-87954-212-6. (Ss. 24-27, 70-71)

## Kuckt och
* Lëscht vu lëtzebuergesche Konschtschafenden

## Um Spaweck
* De Jean-Pierre Junius op der Websäit vu *mediArt*