open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Donatuskapell zu Rued

D**'Donatuskapell zu Rued** bei Simmer ass eng kathoulesch Kapell, déi zur Par Äischdall-Helpert Saint-Willibrord, zum Dekanat Zentrum an zu der Gemeng Habscht gehéiert.

De Patréiner ass den hellegen Donatus, deem säi Fest den 30. Juni gefeiert gëtt.

D'Kapell steet op der Kräizung vum Kierchewee mat dem Kareschbierg. Op där Plaz, wou déi haiteg Kapell gebaut gouf, war fréier e Gemengegaart.

Zur fréierer Par Nouspelt hunn ausser der Kapell vu Rued och nach d'Parkierch vun Nouspelt an d'Kapell vun Dondel gehéiert.

## Geschicht
Wéini d'Rieder Kapell gebaut gouf, léisst sech net genee feststellen.

De geneeën Datum vun der kierchlecher Aweiung (Benediktioun) huet de Simmer Lokalhistoriker Lucien Arendt (†2012) viru Joren duerch Zoufall entdeckt. Beim Duerchbliedere vum Dafregëster vun der Par Nouspelt fir d'Period no 1840 gouf e komesche "Virnumm" um lénkse Säiterand fonnt, do wou viru jiddwer Dafakt normalerweis de Virnumm an och dacks de Gebuertsuert festgehale goufen. Zwëscht dem Dafakt N°3 vum 21. Januar an N°4 vum 6. Februar 1846, betreffend Nicolas Jugener a Maria Catharina Zimmer steet follgenden interessanten Text: "Benedictio Capellae in Roodt".

Am laténgeschen Text ass den Datum vun dëser spezieller Daf ze liesen, nämlech den 29. Januar 1846. An dësem Akt steet geschriwwen: 
"*Im Jahre 1846, am 29. Januar, habe ich, Unterzeichneter, Dechant des Dekanates Koerich im Auftrag des hochwürdigsten und illustren Herren (Titular)Bischofs von Chersonne und Apostolischen Vikars in Luxemburg, die neue Kapelle in Roodt, Pfarrei Nospelt, unter der Anrufung des heiligen Märtyrers Donatus eingesegnet zu Gunsten des hochwürdigen Herrn Ross, Pfarrer und der Einwohner der Ortschaft, nach den Riten der heiligen katholischen Kirche im Jahre und am Datum wie oben genannt. (In fidem = parole donnée, in Wahrheit): J. Gaspar, Pfarrdechant in Koerich. Dies bezeugend: Th. Ross, Rektor in Nospelt.*"

## Kuckt och
* Lëscht vu reliéise Gebaier zu Lëtzebuerg
* Donatus-Monument am Éislek tëscht Mäerkels an Alschent

## Um Spaweck

* Websäit vum Parverband Sankt Willibrord Helpert
Exklav

Eng **Exklav** ass en Deel vun engem politesche Gebitt, dee vum Haaptterritoire afgetrennt ass an nëmmen iwwer den Terriroire vun engem anere politesche Gebitt erreecht ka ginn.

Am ëmgedréinte Sënn kann een och vun **Enklav** schwätzen.

## Exklaven an Europa
Marc Fischbach

De **Marc Fischbach**, gebuer den 22. Februar 1946 an der Stad Lëtzebuerg, ass e lëtzebuergesche Jurist a Politiker. Hie war ë.&nbsp;a. Minister, Riichter um Mënscherechtsgeriichtshaff an Ombudsmann.

De Marc Fischbach huet Droit op der Faculté de Droit de Nancy studéiert a gouf duerno Affekot an Nottär.

Politesch huet hie sech an der CSV engagéiert a war 1979 bis 1984 Deputéierten ab der Chamber. Hie war vum 19. Juli 1979 bis den 23. Juli 1984 Deputéierten am Europäesche Parlament.

1984 gouf e Minister fir Landwirtschaft a Wäibau, Arméiminister, Minister vun der Ëffentlecher Verwaltung a Sportminister an der Regierung Santer-Poos I, 1989 Erzéiungsminister; Justizminister a Minister vun der Ëffentlecher Verwaltung an der Regierung Santer-Poos II an 1994, an der drëtter Santer-Poos-Koalitioun, Minister fir Erzéiung, Fuerschung a Justiz. An der Regierung Juncker-Poos war hien du vun 1995 bis 1998 Justizminister; Budgetsminister a Minister fir d'Bezéiunge mam Parlament.

Den 1. November 1998 gouf de Marc Fischbach Riichter um Europäesche Geriichtshaff fir Mënscherechter zu Stroossbuerg (bis de 15. Januar 2004). Den 1. Mee 2004 gouf hien deen éischte lëtzebuergeschen Ombudsmann. Am September 2009 gouf hien op der Generalversammlung vun der *Association des Ombudsman et Médiateurs de la Francophonie* op zwee Joer zu hirem President gewielt Duerch d'Gesetz vum 11. Abrëll 2010 gouf de Marc Fischbach zousätzlech Responsabele vum *Service de contrôle externe des lieux privatifs de liberté*.
 
Enn Januar 2012 huet d'Lydie Err en a senger Funktioun als Ombudsmann ofgeléist.. Den 28. Mäerz 2012 gouf de Marc Fischbach zum President vun der COPAS gewielt.

Hien ass de Jong vum Marcel Fischbach.

## Kuckt och
* Lëscht vun de lëtzebuergesche Regierungsmemberen
* Lëscht vun de lëtzebuergeschen Europadeputéierten

## Um Spaweck
* Site vum Lëtzebuerger Ombudsmann
* De Portrait vum Marc Fischbach op der Websäit vum EP
René Konen

De **René** (**Boy**) **Konen**, gebuer den 23. Abrëll 1921 zu Bënzelt, a gestuerwen de 14. November 1994 zu Lëtzebuerg, war e lëtzebuergesche Politiker (DP) a Resistenzler. Säi Spëtznumm *Boy* krut hien als jéngste Spiller vun der Foussballsequipe Young Boys Dikrech.

Hie war Grënnungsmember vun der LPL a gouf am Hierscht 1941 vun den Däitsche verhaft a koum op Hinzert an d'Konzentratiounslager, vu wou hie spéider fortgelaf ass, an an den Ënnergrond a Frankräich goung.

Nom Krich huet hie seng Première am Dikrecher Kolléisch gemaach. Nom Staatsexame gouf hie Steierbeamten.

## Seng Karriär
* Grënnungsmember vum GPD (Groupement Patriotique et Démocratique; aus deem d'DP spéider ervirgaangen ass)
* 1952-1969: Schäffen an der Gemeng Ëlwen 
* 1969-1971: President vun der DP
* 1970-1979: Gemengerotsmember a Schäffe vun der Stad Lëtzebuerg
* 1974-1979 an 1984-1993: Deputéierten an der Chamber
* 1979-1984: Minister vun der Fonction Publique a vun den Ëffentleche Bauten an Aarbechten an der Regierung Werner-Thorn-Flesch

## Auszeechnungen
* 

## Kuckt och
* Tunnel René-Konen
Gaston Diderich

De **Gaston Diderich**, gebuer den 18. Juni 1884 an der Stad Lëtzebuerg, an och do gestuerwen den 29. Abrëll 1946, war e lëtzebuergesche Jurist a radikal-liberale Politiker.

## Liewen
1919 war hie Member vum republikanische Comité du Salut Public.

Hie war vun 1918 bis 1940 an 1945 (Verlängerung vum Mandat) Deputéierten an der Chamber, gouf duerno Member vun der *[[Assemblée consultative vun 1945 (Lëtzebuerg)|Assemblée consultative]]* genannt, a war vun 1945 bis 1946 erëm als Deputéierten an der Chamber.

Vun 1921 bis 1940 a vun 1944 bis 1946 war hie Buergermeeschter vun der Stad Lëtzebuerg.

1924 war e Matgrënner vun der radikal-liberaler Partei.

Bei der Debatt ëm dat sougenannt Maulkuerfgesetz war hien de Porte-parole vun der radikal-liberaler Regierungspartei.

## Gielercher
* 
* 
* 
* 
* 

## No him benannt
Fir un de Gaston Diderich z'erënneren, sinn no him benannt:
* eng Strooss um Belair an der Stad Lëtzebuerg: d'Avenue Gaston-Diderich (PLZ 1420). Se verleeft tëscht dem Boulevard Grande-Duchesse Charlotte an der Rue des Aubépines.
* e Foussballsterrain am Pafendall, de *Stade Gaston Diderich* an der Rue Laurent-Menager, wou den FC Red-Black-Egalité doheem ass.

## Bibliographie
* Jean-Marie Majerus 2003: *Gaston DIDERICH 1884-1946.* In: 400 Joer Kolléisch, Band II, S. 343-346. éditions saint paul, Lëtzebuerg. ISBN 2-87963-419-9.

## Um Spaweck
* Offiziell Säit vun der Stad Lëtzebuerg
Ombudsmann

En **Ombudsmann**, w.: **Ombudsfra**, fr: *médiateur, médiatrice*, ass e Vermëttler, dee vun enger offizieller Säit (z.&nbsp;B. enger Regierung oder engem Parlament) agesat gouf, fir d'Interesse vun de Bierger ze vertrieden, andeems se Plaintë vun eenzele Bierger iwwer Ofleef an den Administratiounen nogeet a versicht, eng Léisung ze fannen.

Do dernieft gëtt et och Mediateuren, déi net vu Regierungen agesat goufen, an déi fir Veräiner, NGOen, Beruffsorganisatiounen (wéi z.&nbsp;B. déi vu Banken oder Telecoms-Entreprisen), asw. schaffen.

D'Wuert *Ombudsman*, am haitege Sënn, kënnt aus dem Schweedeschen, wou et zanter 1809 e parlamentaresche Mediateur gëtt. Vum Jean-Claude Juncker ass de Begrëff "Knoutermann", resp. "Knouterfra" an enger Regierungserklärung als lëtzebuergesch Iwwersetzung proposéiert ginn; e gëtt awer bis ewell kaum gebraucht.

## Lëtzebuerger ''Ombudsman''
Den Titel vun der Funktioun oder den Numm vun der Verwaltung zu Lëtzebuerg gëtt *Ombudsman* (mat just engem *n* um Schluss) geschriwwen; schwätzt ee vun der Persoun, ass et *Ombudsmann* an *Ombudsfra*.

### Ombudsmann / Ombudsfra, Mediateur
De lëtzebuergeschen *Ombudsman* gouf duerch d'Gesetz vum 22. August 2003 agesat.

### Den ''Ombudsman'' fir d'Rechter fir Kanner a Jugendlecher
De Lëtzebuerger *Ombudsman fir Kanner a Jugendlecher* gouf mam Gesetz vum 1. Abrëll 2020 an d'Liewe geruff.

## Literatur
* Udo Kempf and Marco Mille: "The role and the function of the Ombudsman: Personalised parliamentary control in forty-eight different states." In: Linda C. Reif (ed.): *The International Ombudsmen Anthology. Selected writings from the international Ombudsmen Institute*, Kluwer Law international 1999, S.195-226. ISBN 9041104909 Op Google Books
## Kuckt och
* Europäeschen Ombudsmann

## Um Spaweck
* D'Regierungserklärung vun 2001, wou de "Knoutermann" an d'"Knouterfra" virgestallt ginn
* Offiziell Websäit vum Lëtzebuerger Ombudsman
* OKaJu - Offiziell Websäit vum Ombudsman fir Kanner a Jugendlecher
* Alexandra Thill, Der neue Ombudsman - Claudine Konsbruck: „Ich will für die Bürger da sein“, wortl.lu, 10.06.2025
Marthe Bigelbach-Fohrmann

D**'Marthe Bigelbach-Fohrmann**, gebuer als Marthe Fohrmann de 7. Mee 1933 zu Diddeleng, a gestuerwen de 7. September 1995 zu Lëtzebuerg, war eng Lëtzebuerger LSAP-Politikerin.

Si war eent vun den Zwillingsmeedercher vum spéideren Deputéierten a Buergermeeschter Jean Fohrmann. Hir Sëschter ass d'Mamm vum Alex Bodry.

D'Marthe Fohrmann huet sech vun 1948 u bei de Jeunesses socialistes engagéiert si sech a se gouf 1972 gëtt d Sektiounspresidentin vun de Femmes socialistes zu Diddeleng. 1978 huet si Akzenter an der Debatt ronderëm d'Reegelung vum Avortement gesat a sech am Mee 1979 fir d'Ofschafe vun der Doudesstrof agesat.

Si war vun 1974-1979 Deputéiert a vun 1976-1988 Member vum Diddelenger Gemengerot.

## No hir genannt

Am Kader vum internationale Fraendag 2019 huet d'Gemeng Diddeleng am Quartier *Lenkeschléi* fënnef Stroossen an eng Plaz no Diddelenger Frae genannt, déi an hirer Zäit Virreiderinne waren a sech no hire politeschen, privaten oder berufflechen Iwwerzeegungen engagéiert hunn. Dorënner d*'Rue Marthe Bigelbach-Fohrmann* an Erënnerung un d'Marthe Fohrmann.

## Literatur
* Anne Julie Heintz, *[https://web.archive.org/web/20190326113416/https://www.wort.lu/de/lokales/duedelingen-entdeckt-seine-weibliche-seite-5c7f7e00da2cc1784e33f260 Düdelingen entdeckt seine weibliche Seite]* op wort.lu den 8. Mäerz 2019 an an der Drockversioun vum Luxemburger Wort vum 9. / 10. Mäerz 2019, S. 40-41, ënnert dem Titel *Starke Frauen, starke Geschichten*.

## Um Spaweck
* Biographie vun der Marthe Bigelbach-Fohrmann op der Säit vun der LSAP
Jacopo Filippo Maraldi

De **Jacopo Filippo Maraldi**, gebuer den 21. August 1665 zu Perinaldo, a gestuerwen den 1. Dezember 1729 zu Paräis, war en italieeneschen Astronom.

Hie war den Neveu vum Giovanni Domenico Cassini. Dem Maraldi säin Neveu, den Giovanni Domenico Maraldi (Maraldi II; 17. Abrëll 1709 - 14. November 1788) war och e bedeitenden Astronom.

De Maraldi gouf 1702 Member vun der Académie des sciences zu Paräis.

De Maraldi huet d'Rotatiounsperiod vum Mars mat 24 Stonnen an 39 min. bestëmmt.

Hien huet 1704 d'Nordpolarkap vum Mars entdeckt. D'Südpolarkap gouf 1672 vum Christiaan Huygens entdeckt.

Hien huet d'Jupitermounde beobacht an huet e Stärekatalog gemaach. De Maraldi hat och erkannt, datt déi bei enger Sonnendäischtert opfälleg Korona zur Sonn gehéiert.

Vu 1700 bis 1718 huet hie bei der franséischer Gradmiessung matgeschafft.

## Kuckt och
Trumeau

**Trumeau** ass e Begrëff aus der Architektur. Een Trumeau ass e Poteau oder eng Sail aus Steen tëscht den zwéi Flilleke vun enger Paart oder enger Fënster.

An der Gotik goufe se dacks mat sculptéierte Steng gebaut.

## Um Spaweck
Jean Fohrmann

De **Jean** ("**Jängi**") **Fohrmann**, gebuer de 5. Juni 1904 zu Diddeleng, a gestuerwen de 17. September 1973 zu Esch-Uelzecht, war e lëtzebuergesche Gewerkschaftler an LSAP-Politiker.

## Seng Karriär
De Jean Fohrmann huet seng Carrière mat fofzéng Joer als Schlässer am Stolwierk op der Diddelenger Schmelz ugefaangen, wou hien am LAV militéiert huet. Nodeem hien 1924 an d'Belsch bei d'Forges de Clabecq gewiesselt hat, huet seng Gewerkschaft him d'Studien op der *École Ouvrière Supérieure* zu Bréissel erméiglecht. Hie gouf duerno Gewerkschaftsekretär an ass 1935 an d'Plaz vum déidlech verongléckte Jean-Pierre Bausch an d'Chamber "nogerutscht". 1935 war hien och an de Gemengerot vun Diddeleng gewielt ginn, huet sech awer do zréckgezunn fir dem Nic Conrady, President vum Aarbechterrot, déi Plaz z'iwwerloossen.

Am Zweete Weltkrich war de Jean Fohrmann Resistenzler a scho virdrun hat hie vill Kontakter mam franséische Geheimdéngscht an der Persoun vum Capitaine Fernand Archen, zanter 1936 Chef vun der *Mission Polux*, deen als Deckmantel e Wäinhandel an der Stad um Belair bedriwwen huet. De Jean Fohrmann gouf dowéinst mat senger Famill 1942 op Leubus a Schlesien ëmgesidelt an hie selwer koum 1944 an d'KZ Groß-Rosen.

Vun 1946 bis 1965 war hien, als Nofollger vum Théodore Thiel, Buergermeeschter vun der Stad Diddeleng.

Och nom Krich war hie vun 1945 bis 1958, du vun 1959 bis 1965, an nach eng Kéier tëscht 1969 an 1973 Deputéierten an der Chamber.

Vun 1952 bis 1957 war de Jängi Fohrmann Member a Vizepresident vun der berodender europäescher Versammlung *(Assemblée consultative)* vun der CECA, déi zu Stroossbuerg zesumme koum. 1965 bis 1967 war hie Member vun der *Héijer Autoritéit* vun der CECA.

Hie war Ausserdeem tëscht 1953 an 1964 Direkter vum Escher Tageblatt.

De Jängi Fohrmann huet och eng Rei vun Theaterstécker geschriwwen.

Hie war de Papp vun der Marthe Bigelbach-Fohrmann an de Grousspapp vum Alex Bodry.

### Als Auteur
De Jängi Fohrmann huet sech an den 1930er Joren an der *Jeunesses ouvrières* engagéiert an an där hirer Zäitschrëft *[[Die Arbeiterjugend]]* Artikele publizéiert. Ausserdeem huet hie fir déi Organisatioun Theaterstécker geschriwwen, wéi * Der Sonn entge'nt* an *Duerch d'Nuecht*, sou wéi och aner Kaméidisstécker mat demools populäre Lidder wéi *De Jim an de Bim, Kuddel-Muddel, Larifari* a *Gro'sse Streit emsoss*. Och iwwer seng Erliefnisser zu Groß-Rosen huet hien e Rapport publizéiert, *K.-Z. Tatsachenberichte aus deutschen Konzentrationslagern*.

## Gielercher
* 
## Literatur
* Alex Bodry, André Bigelbach: *Jean Fohrmann. Lebenserinnerungen. Eng Diddelenger Biographie.* 2023.
## Um Spaweck
* Mike Stebens: "Biographie Jean Fohrmann: Porträt eines Düdelinger Lebens." wor.lu [w+] 26.05.2023.
Giovanni Domenico Cassini

De **Giovanni Domenico Cassini**, gebuer den 8. Juni 1625 zu Perinaldo, Italien, a gestuerwen de 14. September 1712 zu Paräis, och de **Jean-Dominique Cassini I.** genannt, war e franséischen Astronom a Mathematiker mat italieenesche Wuerzelen.

## Säi Liewen

De Cassini huet um Jesuittekolléisch zu Genua an zu Bologna studéiert a gouf duerch den Afloss vum fréiere Generol an deemolegem Senator Cornelio Malvasia 1650 den Nofollger vum Pater Bonaventura Cavalieri op der Universitéit vu Bologna als Professer fir d'Astronomie. Do huet hie Course ginn an euklidescher Geometrie an a ptolemäescher Astronomie, déi ënner der Doktrin vun der kathoulescher Kierch stoung.

Säin Interessi huet virun allem de Koméite gegollt. Weider huet hie prezis Sonnentafelen ausgeschafft an hien huet d'Rotatiounsdauer vu Venus, Mars a Jupiter souwéi d'Ëmlafzäite vun de Galiläesche Mounden ëm de Jupiter berechent. Opgrond vu senge Miessungen hat hie siwe Joer virun hirer Bestëmmung duerch den Ole Rømer de Verdacht vun enger endlecher Liichtvitess. 1669 ass de Cassini vum Kinnek Ludwig XIV. vu Frankräich zum Member vun der 1667 gegrënnter *Académie des Sciences* op Paräis beruff ginn, an huet sech do niddergelooss.

E Joer méi spéit ass de Cassini zum Direkter vum Paräisser Observatoire ernannt ginn. Obwuel den Observatoire net fir astronomesch Beobachtunge gëeegent war, huet hien trotzdeem seng Planéitebeobachtunge fortgesat. An de Joren 1671 an 1672 huet hien d'Saturnmounde Iapetus a Rhea, 1675 déi no him benannte Cassinesch Deelung vun de Saturnréng entdeckt, an huet 1684 zwéi weider Trabante vum Saturn fonnt: Tethys a Dione.

De Cassini huet dem Kepler seng Ellipsebunnen an dem Isaac Newton seng Gravitatiounstheorie net ugeholl. D'Planéitebunnen huet hien als Cassinesch Krëmmunge postuléiert.

1672 huet hien d'Sonneparallax bestëmmt, 1683 beschreift hien ausféierlech d'Zodiakalliicht. 1710 gëtt de Cassini blann, an zwee Joer méi spéit stierft hien. En ass zu Paräis an der Kierch St. Jacques-du-Haut-Pas begruewen.

Seng Nofollger als Direkter am Paräisser Observatoire goufe säi Bouf Jacques, säi Kandskand César François, a säin Urenkel Jean Dominique.

Nom Giovanni Domenico gouf de Cassini-Orbiter an den Asteroid (24101) Cassini genannt, ausserdeem gouf de Moundkrater Cassini no him an dem Jacques Cassini genannt.

## Um Spaweck

* Biographie bei MacTutor (englesch)
Willi Schäferdiek

De **Willi Schäferdiek** (Pseudonym: **Hermann Domhoff**, gebuer den 19. Januar 1903 zu Speldorf/Mülheim (Ruhr), a gestuerwen de 26. Mäerz 1993 zu Troisdorf, war en däitsche Schrëftsteller.

## Säi Liewen

## Wierker

* *Mörder für uns*, Bonn 1927
* *Vom Ende einer Kreatur*, Berlin 1928
* *Ende der Kreatur*, Dresden 1930
* *Der Trommler Gottes*, München 1934
* *Zuma*, Saarlouis 1935
* *Der rheinische Eulenspiegel*, Borna [u.a.] 1936
* *Wer ist mit im Spiel?*, Rösrath b. Köln 1936
* *Matthias Tobias*, Leipzig 1938
* *Marina zwischen Strom und Moor*, Salzburg [u.a.] 1939
* *Die Eierfahrt und andere Volksgeschichten*, Wien [u.a.] 1942
* *Schinderhannes*, Berlin 1942 (zesumme mam Gustav Kneip)
* *Kleines Bilderbuch der Kindheit*, Berlin 1944
* *Gestern so wie heute*, Rheinhausen 1949
* *Der Leibarzt Seiner Majestät*, Aschaffenburg 1951
* *Rebell in Christo*, Hattingen (Ruhr) 1953
* *100 Jahre im Dienste der Allgemeinheit*, Siegburg 1954
* *50 Jahre Gemeinde-Sparkasse Hennef, Sieg*, Hennef-Sieg 1955
* *Zeigt her eure Füßchen*, Weinheim/Bergstr. 1957 (zesumme mam Gustav Kneip)
* *Vom Werden und Wachsen unseres Hauses*, Siegburg 1963
* *Das tausendjährige Dollendorf*, Bonn 1966
* *Rolf Bongs, ein Schriftsteller der Gegenwart*, München 1970
* *Gesammelte Bühnenwerke*, Siegburg 1981
* *Casanovas verschwiegenes Abenteuer*, Siegburg 1982
* *Oh Flügelschlag des Bussards*, Siegburg 1982
* *Dreiklang*, Siegburg 1984
* *Lebens-Echo*, Düsseldorf 1985
* *"Ich war mit dabei"*, Siegburg 1991

## Editiounen

* *Das Lied der Front*, Wolfenbüttel (zesumme mam Alfred Ingemar Berndt a Gustav Kneip)
* Friedrich Gerstäcker: *Die Regulatoren in Arkansas*, Kempen-Niederrh. 1948
* *Deutschland im Volkslied*, Frankfurt 1958 (zesumme mam Gustav Kneip)
Klackentuerm

E **Klackentuerm** ass meeschtens en Tuerm dee fräi steet an an deem Klacken hänken.

Bal all Kierchtuerm ass e Klackentuerm. Et gëtt awer och Klackentierm bei net reliéise Gebaier wéi z.&nbsp;B. de Klackentuerm vu Berlin am Berliner Olympiastadion. Am fréiere KZ Buchenwald steet e Klackentuerm als Memorialgebai.
 
Bei der Konstruktioun vu Klackentierm muss drop opgepasst ginn datt d'Klacken déi meeschtens uewen am Tuerm hänken, den Tuerm (besonnesch beim Lauden) net ze vill belaaschten.

Heiansdo sinn sou Tierm och en Deel vun engem Musekinstrument, dem Klackespill oder *Carillon*, wéi z.&nbsp;B. an der Kathedral zu Lëtzebuerg oder an der Basilika vun Iechternach.

## Kuckt och
Klackegiewel

## Um Spaweck
Mesh

**Mesh** ass eng Mooss fir Maschegréisste bei Sifter a gewiefte Netzer (a villen engleschsproocheche Länner) unzeginn. Gläichzäitech bezeechent dës Mooss och d'Käregréisste vu gesiftenem Material.

Dat englescht Wuert bedeit Masch. De Wäert n mesh bezeechent eng Quantitéit vun n Masche pro Inch. 5 Mesh sinn deemno 5 Masche pro Inch. Well awer och nach d'Déckt vun den Dréit mat agerechent muss ginn entsprieche 5 Mesh enger Käregréisst vu 4,0&nbsp;mm. 10 Mesh sinn 2,0&nbsp;mm an 100 Mesh 0.149&nbsp;mm (U.S. Bureau of Standards) oder 0,150&nbsp;mm (Tyler Standard).
Henri Rinnen (Sproochfuerscher)

Den **Henri** (**Heng**) **Rinnen**, gebuer de 17. September 1914 zu Bënzelt, a gestuerwen de 26. September 1998 an der Stad Lëtzebuerg, war e lëtzebuergesche Sprooch- a Vullefuerscher.
__NOTOC__
Vu Beruff war den Henri Rinnen Employé op der Post. Hie war Member vun der linguistescher Sektioun vum Institut grand-ducal a Matgrënner an éischte President vun der Actioun Lëtzebuergesch (bis 1972, dann nees vun 1984 bis 1992). Hien huet déi éischt Dictionnairen an d'Lëtzebuergescht, en Däitsch-Lëtzebuergeschen an e Franséisch-Lëtzebuergeschen, zesumme mam Will Reuland erausginn, an op Radio Lëtzebuerg reegelméisseg Emissiounen iwwer d'Lëtzebuergesch gemaach.

Den Henri Rinnen war och en aktiven Naturschützer; hie war Matgrënner vun der Natura a vun 1968 bis 1986 President un der Lëtzebuerger Natur- a Vulleschutzliga. Als eng Zort Synthees vu sengen zwéin Haaptintressie kann ee seng Sammlung iwwer Lëtzebuerger Vullennimm gesinn, déi 1969 erauskoum.

## Wierker (Auswiel)
* (mam Will Reuland): *Kleines Deutsch-Luxemburgisches Wörterbuch*, 1973 (iwwer 10 Oploen)
* déis.: *Petit dictionnaire français-luxembourgeois*
* "Luxemburger Vogelnamen", in: *Bulletin linguistique et ethnologique* 15, 1969.
* *Ueter d'Joer*, 1978

## Gielercher

*  Chevalier de l'Ordre de la couronne de chêne (Promotioun 1976).

## Literatur
* Jeff Baden, 2014. E grousse Frënd vun der Lëtzebuerger Sprooch, Kultur an Natur - Zur Erënnerung un den Henri Rinnen (1914-1998). *[[Die Warte]]*, 18. September 2014, S. 2-3.

## Kuckt och
* Lëtzebuergesch Dictionnairen
* Lëscht vun de Vullen zu Lëtzebuerg

## Um Spaweck
* "Nachruf auf Heng Rinnen" am *Regulus*.
* Den Henri Rinnen am Autorenlexikon
Marcel Fischbach

De **Marcel Fischbach**, gebuer den 22. August 1914 zu Hollerech, a gestuerwen de 27. Juni 1980 zu Dummeldeng, war e lëtzebuergesche Politiker (CSV), Journalist an Diplomat.

Hie war de Papp vum Marc Fischbach.

## Seng Karriär
* Vun 1939 un: Wirtschaftsredakter am *[[Luxemburger Wort]]*
* 1945-1964: Member vum Gemengerot vun der Stad Lëtzebuerg
* 1945-1958 an 1959-1964: Deputéierten an der Chamber
* vum 20. Mäerz 1959 bis den 3. November 1964 als Vertrieder vun der Chamber Member vum Europaparlament.
* 1964-1967: Arméi- a Mëttelstandsminister, bäigeuerdneten Ausseminister an der Regierung Werner-Cravatte; Récktrëtt wéinst der Arméireform
* 1967-1973: Ambassadeur zu Bern a Wien
* 1973-1977: Ambassadeur zu Bréissel
* 1977-1979: Ambassadeur zu Bonn

## Seng Publikatiounen
*Fischbach Marcel: *Reformnotwendigkeiten des Bauernerbrechts in Luxemburg*; Lëtzebuerg, 1941.
*Fischbach Marcel: *Ons Grande-Duchesse an der Friemt* ; Lëtzebuerg, 1945.
*Fischbach Marcel: *125 Jahre "Luxemburger Wort" - Verjüngung und Strahlung. Vom Wirken und Wachsen der Zeitung in den verflossenen 25 Jahren* ; Lëtzebuerg, 1973.

## Gielercher
* 
* 
*  
* Großkreuz des Verdienstordens der Bundesrepublik Deutschland 
* Grand-Croix vum Ordre vum St-Olaf vun Norwegen
* 

An der Stad Lëtzebuerg, am Quartier Eech,  gouf eng Strooss no him genannt.

## Um Spaweck
James Hutton

De **James Hutton**, gebuer den 3. Juni 1726 zu Edinburgh, a gestuerwen de 26. Mäerz 1797, war e schottesche Geolog, bekannt fir d'Plutonistesch Schoul.

Hie gëllt als de Grënner vun der moderner Geologie.

## Säi Liewen

## Um Spaweck
Edmond Halley

Den **Edmond Halley**, gebuer den 8. November 1656 zu Haggerston bei London, a gestuerwen de 14. Januar 1742 zu Greenwich, war en engleschen Astronom a Mathematiker.

Den Halley, Jong vun engem Seefefabrikant, huet zu Oxford Mathematik an Astronomie studéiert. Scho mat 21 Joer huet hien eng Method verëffentlecht, mat där een d'Perihel an d'Aphel souwéi d'Exzentrizitéite vun de Planéite bestëmme kann. Hien ass 1677 op d'Insel St. Helena gereest fir do Stäre vum südlechen Himmel ze bestëmmen. D'Royal Society huet hien domat chargéiert, de wëssenschaftleche Sträit zu Danzeg tëscht dem Robert Hooke an dem Johannes Hevelius bäizeleeën.
 
Duerch seng Berechnungen huet hie 1677 drop higewisen, wéi wichteg den Transit vun der Venus bei der Bestëmmung vun der Sonneparallax ass.

1680 an 1681 ass den Halley a Frankräich an an Italie gereest, an huet eng wëssenschaftlech Zesummenaarbecht tëscht den Observatoirë vu Greenwich a vu Paräis proposéiert.

Tëscht 1698 a 1700 ass hien zweemol an Nordamerika gefuer, fir d'Richtung vun der Magnéitnol op verschiddene Plazen op der Äerduewerfläch ze bestëmmen. Als Resultat vun dëse Reese konnt hie 1701 déi éischt grouss Kaart mat magnéitescher Deklinatioun verëffentlechen.

1703 huet d'Universitéit Oxford den Halley op de Léierstull fir Geometrie geruff. Do huet hien d'Längtebestëmmungen an der Moundtheorie verbessert. 1705 konnt hie mat där neier Method d'Bunnelementer vu Koméiten (d'Jore 1531, 1607 a 1682) berechnen. Duerch déi Berechnunge koum de Verdacht op, datt et sech bei deenen Observatiounen ëmmer ëm de selwechte Koméit dréint, dee géint Ufank 1759 erëmkomme soll.

Well sech d'Virausso bestätegt huet, gouf dee Koméit zanterhier Koméit vum Halley genannt.

Nodeem 1719 de kinneklechen Astronom John Flamsteed gestuerwe war, gouf nach am selwechte Joer den Halley zu sengem Nofollger zu Greenwich genannt. Als Astronom zu Greenwich huet hien d'Stäreverzeechnes vum Ptolemäus verbessert, an an der *Geographiae veteris scriptores graeci minores* verëffentlecht.

Am Alter vu 86 Joer ass den Edmond Halley de 14. Januar 1742 zu Greenwich gestuerwen.

Nieft senge Berechnunge vu Koméitebunnen, wéi z.&nbsp;B. vum *1P/Halley* huet den Halley och den Äerdmagnetismus an de Monsun erfuerscht. Hien huet och d'Eegebeweegung vu Stären entdeckt. Hien huet d'Daucherklack verbessert, an en huet sech mat der Erfindung vum Spigeloktant verdéngt gemaach. De Spigeloktant ass en Instrument an der Navigatioun, fir astronomesch Observatiounen um Mier ze maachen.

Zu Liefzäiten ass hien en "ongleewege Mathematiker" genannt ginn.

## Wierker
* *Catalogus stellarum australium*. - London: s.n., 1679
* *Methodus directa geometrica investigandi excentricitates planetarum* (1677)
* *Tabulae astronomicae*. - London: s.n., 1749

## Literatur
* Cook, Alan: *Edmond Halley*: charting the heaven's and the seas. - Oxford: Clarendon, 1998. - ISBN 0-19-850031-9
* Roman, Colin A.: *Edmond Halley*: genius in eclipse. - London: Macdonald, 1970

## Um Spaweck
Robert Schaffner

De **Robert Schaffner**, gebuer de 24. Juli 1905 zu Iechternach, a gestuerwen den 2. August 1979 zu Locarno an der Schwäiz, war e lëtzebuergesche Schlässermeeschter a Politiker (DP).

Hie war de Jong vum Mathias Schaffner, dee vun 1924 bis 1940 Buergermeeschter vun Iechternach war.

## Politesch Karriär
* Grënnungsmember vum GPD (Groupement Patriotique et Démocratique), aus deem spéider d'DP (Demokratesch Partei) ervirgaangen ass;
* 1945-1947 an 1970-1979: Buergermeeschter vun Iechternach;
* 1945-1947, 1951-1958, 1964-1968, 1969-1979: Deputéierten an der Chamber;
* 1947-1951: Minister fir de Verkéier, d'Ëffentlech Aarbechten an den Opbau nom Krich (Regierung Dupong-Schaus a Regierung Dupong-Schaus-Bodson);
* 1959-1964: Minister fir Ëffentlech Aarbechten a physesch Erzéiung an der Regierung Werner-Schaus I

## Éierungen
* 
* 
* 
* 
Fir un hien z'erënnere krut de Rond-point um Iergaart den Numm *Rond-point Robert Schaffner*.

## Literatur
* Roemen, R., 2005. *Schaffnisch Robert hätt elo 100 Jor.* Lëtzebuerger Journal 2005, Nr. 141 (23./24. Juli): 6-7.
Jean Wolter

De **Jean Wolter**, gebuer den 23. Februar 1926 zu Diddeleng, a gestuerwen den 22. Februar 1980 zu Esch-Uelzecht, war e lëtzebuergesche Journalist a Politiker (CSV).

## Säi Liewen
Hien huet seng Première gemaach a wollt duerno Droit studéieren, dëst war awer wéinst dem Krich net méiglech. Hie gouf d'éischt bei der Flak agesat, duerno gouf hien an den *[[Reichsarbeitsdienst|Arbeitsdienst]]* a Polen an duerno an d'Wehrmacht agezunn. 1945 koum hie fir 6 Wochen a Krichsgefaangeschaft. Elo wollt hie Journalist ginn an no kuerzer Zäit gouf hien an der Lokalredaktioun vum Luxemburger Wort agestallt.

1967 ass hien als Deputéierte fir d'CSV an d'Chamber nogeréckelt.

1970 ass hien an de Gemengerot vun der Stad Esch-Uelzecht gewielt ginn.

De Jean Wolter war zanter 1974 Vizepresident vun der CSV.

1979 gouf hien Innen- a Familljeminister souwéi och Minister fir Wunnengsbau a sozial Solidaritéit an der Regierung Werner-Thorn-Flesch.

Den 22. Februar 1980 ass de Jean Wolter u Longekriibs gestuerwen.

Hie war de Papp vum Michel Wolter.

## Gielercher
*
Lëscht vun den Autobunnen a Schnellstroossen zu Lëtzebuerg

__NOTOC__
 

Dës ass eng **Lëscht vun den Autobunnen a Schnellstroossen zu Lëtzebuerg**.

D'Nummeréierung orientéiert sech un där vun den Nationalstroossen, déi méi oder manner parallel dozou lafen; dofir ass d'Lëscht net konsekutiv.

## Entwécklung vum Reseau vun den Autobunnen

## Kuckt och

* Nationalstrooss zu Lëtzebuerg

* Chemin repris

* Déi zesummegerechent Längte vun den Autobunnen déi *Ponts & chaussées* ugëtt, klappt net mam Total vum STATEC iwwereneen!
Lëscht vun de Piktogramme fir Autobunnen

Dës **Lëscht vun de Piktogramme fir Autobunnen** ass en Deel vun de .

## Kräiz

## Ausfaart/Afaart

## [[Tunnel]]

## [[Bréck (Architektur)|Bréck]]

## [[Parkplaz]]

## [[Tankstell]]

## [[Restaurant]]

## [[Rond-point|Rond-Point]]

## [[Grenz]]
Wenjamin Wassiljewitsch Soldatenko

De **Wenjamin Wassiljewitsch Soldatenko**, gebuer de 4. Januar 1939 zu Shkurovka am Kasachstan, ass e fréiere sowjetesche Marcheur.

De Wenjamin Soldatenko huet vun 1969 bis 1978 zur Weltklass vun de Marcheuren op der Distanz vu 50&nbsp;km gehéiert.
Autobunn A13 (Lëtzebuerg)

D**'Autobunn A13**, westlech vum Beetebuerger Kräiz *Collectrice du Sud*, ëstlech dovun *Saarautobunn* genannt, ass eng lëtzebuergesch Autobunn an de Kantone Capellen, Esch-Uelzecht an Réimech. Se fänkt zu Käerjeng *op der Biff* un (fréier Bifurcatioun vun den Nationalstroossen N5 an der fréierer N6).

Se féiert dann duerch de Minettsbaseng laanscht Suessem, Zolwer, Éilereng, an Esch-Uelzecht.
 
Tëscht der Ausfaart Lankelz an der Ofzweigung fir op Diddeleng leeft s'e Stéck iwwer d'A4 op enger Längt vun ongeféier 2&nbsp;km.

Kuerz viru Féiz dréint se an den Uelzechtdall a geet op der Héicht vu Schëffleng iwwer dee Floss. Duerno leeft se duerch en Deel vun der Keeler Gemeng weider op Diddeleng a Beetebuerg.

Nodeem se iwwer d'Kräiz vu Beetebuerg ewech ass, wou se och Uschloss un d'A3 huet, dréint se an den Dall vun der Gander deem se noleeft bis op Munneref. Op deem Deel ass se op den Terraine vun den Uertschaften Helleng, Fréiseng, wou s'ënnert der N3 erduerch leeft, Uespelt an Altwis.

Si leeft weider laanscht Elveng, a Biermereng wou se duerch den Tunnel Markusbierg geet fir an de Museldall ze kommen.

Iwwer d'Musel geet se mam Viaduc vu Schengen iwwer d'Grenz fir op déi däitsch A8 ze kommen.

D'A13 ass 42,7&nbsp;km laang. De westlechen Deel war 1994 fäerdeggestallt ginn, den ëstlechen eréischt 2004. Dobäi gouf et bis 2016 bei der Ausfaart Helleng e kuerzt Stéck, dat gefeelt huet, an dat duerch e Bypass ersat huet misse ginn: Bis 2013 huet eng Geriichtsaffär, an där d'Enteegnung vum Terrain, iwwer deen d'Autobunn sollt goen, kontestéiert gouf, verhënnert, datt s'op e puer honnert Meter fäerdeg gebaut konnt ginn. Den 10. Juni 2014 huet d'Chamber dann eestëmmeg de Budget fir déi Aarbechten (maximal 34,2 Milliounen Euro) votéiert. Am Fréijoer 2015 hunn d'Aarbechten ugefaangen, déi bis September 2016 gedauert hunn. Den 28. Juli 2017 waren och d'Aarbechten un der Ausfaart, mam Uschloss un d'N13, fäerdeg.

D'Opfaart zu Fréiseng an Direktioun Schengen blouf souguer, wéinst enger anerer Geriichtsaffär, bis de 6. Juni 2022 gespaart

## Trafick
Um Deel tëscht Diddeleng a Péiteng ass d'Zuel vun de Gefierer an der Moyenne pro Dag vu ronn 15.000 am Joer 1994 op bal 48.600 am Joer 2024 geklommen. Beim ëstlechen Deel bis op d'däitsch Grenz waren dat, op der Héicht vum Tunnel Markusbierg, 7.000 am Joer 2004, a méi wéi 23.000 am Joer 2024.

## Soss
De Film *[[Autobahnraser]]* gouf op der Saarautobunn gedréint, ier déi fir den normale Verkéier opgemaach gouf. Dofir gouf se kuerzfristeg mat däitschen Autobunnsschëlter 'ëmdekoréiert'.

## Biller

A13 (Luxemburg) bei Frisange.jpg|D'A13 bei Fréiseng
A13 (Luxemburg) tunnel Frisange.jpg|*Tranchée couverte* Fréiseng
A13 Altwies westbound-015.jpg|D'Sortie 11 bei Altwis
A13 (Luxemburg) tunnel Markusbierg.jpg|Tunnel Markusbierg
SCHENGEN MOTORWAY BRIDGE.jpg|Viaduc vu Schengen


## Um Spaweck

* A13 - Collectrice du Sud (Ponts et Chaussées)
* A13 - Liaison avec la Sarre (Ponts et Chaussées)
René Blum

De **René Blum**, gebuer de 17. Februar 1889 zu Esch-Uelzecht, a gestuerwen de 25. Dezember 1967 um Briddel, war e lëtzebuergeschen Affekot, Diplomat a Politiker (LSAP).

Hie war vun 1926 bis 1933 a vun 1935 bis 1937 President vum Fräidenkerbond.

De René Blum hat säi Cabinet als Affekot an der Stad a gouf 1918 als Vertrieder vun der Aarbechterpartei an d'Chamber gewielt. Hien ass do als aussergewéinleche Rhetoriker a Schaffert opgefall. En ettlech vu sengen deponéierte Gesetzespropositioune ginn nach haut zitéiert:
* 1924: éischte Versuch fir d'Verankerung vum Déiereschutz an d'Lëtzebuerger Gesetz. Allerdéngs gouf dat éischt Gesetz iwwer den Déiereschutz eréischt am Februar 1965 gestëmmt
* 1926: d'Propositioun iwwer d'Acquisitioun an de Verloscht vun der lëtzebuergescher Nationalitéit, déi am Gesetz vum 23. Abrëll 1934 hiren Nidderschlag fonnt huet.

Den 8. Abrëll 1937 huet hie seng Mandater als Deputéierten an als President vun der Aarbechterpartei opginn, well grouss Deeler aus senger Partei sech net der *Liga fir d'Verdeedegung vun der Demokratie* ugeschloss hunn an dergéint ware fir mat de Kommunisten zesummenzeschaffen. Hie war dunn ee vun den aktiivste Leaderen am Referendum géint Maulkuerfgesetz.

No der Nidderlag vun der Regierung beim Referendum an no der Demissioun vum Premierminister Joseph Bech gouf d'Regierung ëmgebilt, an de René Blum gouf Minister fir Justiz, ëffentlech Aarbechten a Verkéier.

A senger Zäit als Justizminister ass hien opgefall duerch säi verständnesvollt zoudeele vun Areespermise fir Naziflüchtlingen aus Däitschland. De 6. Abrëll 1940 huet hien als Minister demissionéiert a goung no der Occupatioun vu Lëtzebuerg fir d'éischt a Frankräich an duerno an England an den Exil.

Nom Krich gouf hien éischte Lëtzebuerger Ambassadeur an der deemoleger UdSSR. Do huet hie sech voll engagéiert fir déi Lëtzebuerger Zwangsrekrutéiert aus der russescher Gefaangenschaft op Lëtzebuerg ze rapatriéieren.

No senger Zäit als Ambassadeur huet hien ëmmer nees versicht, déi duerch de Kale Krich bedéngt äiseg Relatiounen tëscht Lëtzebuerg an der UdSSR ze verbesseren. Hie war Éierepresident vun der *Association Luxembourg - URSS*.

De René Blum war de Jong vum Cheemiker Louis Blum.

## Seng Karriär
* 1918-1937: Deputéierten an der Chamber
* 1925-1926: President vun der Chamber
* 1937-1940: Minister fir Justiz, ëffentlech Aarbechten a Verkéier an der Regierung Dupong-Krier
* 1944-1955: Lëtzebuerger Ambassadeur zu Moskau

## Gielercher
* 
* Grand Cordon vum Ordre de la Couronne (Promotioun 1939)

## Kuckt och
* Lëscht vun de lëtzebuergesche Regierungsmemberen
Lëtzebuergesch Auszeechnungen an Éierenzeechen

Opgelëscht sinn hei all **Lëtzebuergesch Auszeechnungen an Éierenzeechen**: 
### Zivil Auszeechnungen
#### Uerden
*1. Nassaueschen Hausuerde vum Gëllene Léiw
*2. Ordre de Mérite civil et militaire d'Adolphe de Nassau
*3. Ordre de la couronne de chêne
*4. Ordre de Mérite du Grand-Duché de Luxembourg 
*5. Ordre de la Résistance 1940–1944 
*6: Ordre national de la médaille du Mérite sportif

#### Insignen a Medailen
*1. Insigne als Resistenzler 
*2. Médaille de la Reconnaissance Nationale 
*3. Médaille du Mérite pour le don du sang 
*4. Médaille du Mérite de la Protection Civile 
#### Déngschtkäizer
*1. Croix de service pour les agents des douanes
*2. Croix de service pour les agents de garde des établissements pénitentiaires 
*3. Croix de service pour les préposés des Eaux et Forêts
### Militäresch Éierenzeechen
# Médaille militaire 
# Croix d'Honneur et de Mérite militaire
# Croix de Guerre 
# Médaille des volontaires luxembourgeois de la guerre 1914–1918
# Médaille des volontaires luxembourgeois de la guerre 1940–1945
# Palmes
# Insigne de Blessé
# Rubans de Campagne
# Croix de service pour les membres de l'Armée, de la Gendarmerie et de la Police
# Médaille de reconnaissance pour mission à l'étranger

### Bluttspender Verdéngschtmedailen
D'Groussherzogin Maria Teresa iwwerreecht, als Presidentin vum Lëtzebuerger Roude Kräiz, de verdéngschtvolle Bluttspender dës Medailen:
*1. Vermeilmedail (Goldmedail) fir 80 Spenden
*2. Sëlwermedail fir 40 Spenden
*3. Bronzemedail fir 20 Spenden

## Literatur
* Weiller, Raymond: *Distinctions honorifiques du Grand-Duché de Luxembourg. Décorations privées/, Musée national d'histoire et d'art*, 1989.

## Kuckt och
* Europäesch Auszeechnungen
* National Auszeechnungen an Éierenzeechen ausser Lëtzebuerg
* Auszeechnung fir Resistenzler

## Um Spaweck

* Gesetztext iwwer d'Lëtzebuerger Auszeechnungen an 'Eierenzeechen
* Offiziell Säit vun der Regierung iwwer d'Lëtzebuerger Auszeechnungen
Urbain Le Verrier

Den **Urbain Jean Joseph Le Verrier**, gebuer den 11. Mäerz 1811 zu Saint-Lô, a gestuerwen den 23. September 1877 zu Paräis, war e franséische Mathematiker an Astronom. Hien huet e groussen Deel vu sengem Liewen am Observatoire vu Paräis geschafft.

De Le Verrier war Student am Collège Louis le Grand an huet vun 1831 un op der École polytechnique geléiert.

Säi gréissten Erfolleg war d'Berechnung vun der Planéitebunn vum Neptun. Hien huet duerch Beobachtunge vun den Ëmlafstéierunge vum Uranus, d'Neptunbunn erausfonnt. Am September 1846 huet den däitschen Astronom Johann Gottfried Galle de Planéit ee Bougrad ewech vun der Positioun déi de Le Verrier virausgesot hat entdeckt (no nëmmen enger hallwer Stonn um Okular vu sengem Teleskop am Observatoire zu Berlin).

Spéider huet de Le Verrier versicht, well hie Bunnstéierunge beim Merkur festgestallt hat, mat der selwechter Method d'Existenz vun engem Planéit bannent der Merkurbunn ze fannen. Hie gouf deem Planéit den Numm Vulkan. Astronomen uechter d'Welt hunn doropshi versicht, dee Planéit ze fannen, awer ouni Erfolleg. Am Joer 1915 huet den Albert Einstein mat der allgemenger Relativitéitstheorie bewisen, datt sech d'Bunnstéierungen eleng duerch d'Gravitatiounsfeld vun der Sonn erkläre loossen.

De Le Verrier ass mat sengem Numm ënner den 72 Nimm um Eiffeltuerm veréiwegt.

## Literatur
*William Sheehan, Nicholas Kollerstrom, Craig B. Waff: *Die Neptun-Affäre*. Spektrum der Wissenschaft, April 2005, S. 82–88 (2005), ISSN 170-2971

## Kuckt och

## Um Spaweck

* Biographie de Urbain Le Verrier
Buerg Esch-Sauer

D**'Buerg vun Esch-Sauer** ass haut nëmmen nach eng Ruin.

D'Haaptbuerg läit op engem grousse Fiels am Zentrum vum Duerf Esch-Sauer. Direkt nieft der Haaptbuerg, op engem méi héich geleeëne Fielsvirsprong steet e ronnen Tuerm. Zu der Haaptbuerg gehéiert e Buergfrid, eng Kapell an eng Kelleranlag, déi haut nach erhale sinn, resp. restauréiert goufen. De ronnen Tuerm um Plateau ass op der viischter Säit opgeschnidden.

Am Duerfzentrum steet nach en zweete ronnen Tuerm, mat änlechen Dimensiounen.

## Geschicht
Den 3. Juni 927 huet e gewësse Meginaud, resp. Meginold mat engem Tosch mat der Abtei Stavelot Esch-Sauer kritt an do en 8 × 8 m grousse Wunntuerm mat donieft Wirtschaftsgebaier opriichte gelooss. Ënner deenen zwéi leschte Grofe vun Esch am Lach gouf d'Buerg méi grouss gemaach. Nom Michel Margue handelt et sech bei dësem Esch awer net ëm Esch-Sauer, mä ëm Eschduerf.

Wat en Dokument ugeet an deem d'Buerg op d'Joer 927 datéiert gëtt, sou ass d'Echtheet vun deem Dokument dacks ugezweiwelt ginn. Aus engem Rapport vun der Commission des sites et monuments nationaux (Cosimo) geet ervir, datt d'Experten sech mëttlerweil eens sinn, datt d'Buerg éischter op d'12. Joerhonnert ze datéieren ass. De Michel Margue datéiert den Bau vun der Buerg awer éischter an d'Enn vum 10., Ufank 11. Joerhonnert.

Vum spéiden 11. bis d'Enn vum 13. Joerhonnert huet d'Buerg den Häre vun Esch gehéiert. 1292 ass d'Buerg nom Doud vum Godfroid IV. an de Besëtz vun de Famillje vun der Neierbuerg, Ouren a Geroldseck gefall.

An der Mëtt vum 14. Joerhonnert ass d'Buerg no Norden hin erweidert ginn an et sinn nach Iwwerreschter vu Wunn– an Niewegebaier a vun enger Kapell ze gesinn.

Am 15. Joerhonnert gouf ronderëm d'Duerf Esch eng Rankmauer mat zwéi Wuechttierm gebaut. Vum 16. Joerhonnert un, bis an d'19. Joerhonnert, ass et mat der Buerg biergof gaangen. An der Mëtt vum 19. Joerhonnert hu Leit aus dem Duerf d'Buerg - oder wat dovu Rescht war - opkaaft a sinn dra wunne gaangen. 1893 huet de Staat d'Ruin kaaft.

Tëschen 1903 an 1906 goufen de Buergfrid an d'Kapell vun der Buerg restauréiert an 1991 goufe Stabiliséierungsaarbechte realiséiert.

Wéinst hire speziellen architektoneschen, archeologeschen an historesche Spezifizitéiten huet d'Cosimo Enn 2021 proposéiert, d'Buerg als nationaalt Monument ze klasséieren. D'Gemeng Esch-Sauer huet doropshin den Accord gi fir d'Prozedur an d'Weeër ze leeden.

## Kuckt och
* Muttergottesstatu vun Esch-Sauer
* Lëscht vun de Lëtzebuerger Buergen a Schlässer

## Um Spaweck

* D'Buerg vun Esch-Sauer op der Websäit vum ''Institut national pour le patrimoine architectural''
Autobunn A1 (Lëtzebuerg)

D**'Autobunn A1**, och *Tréierer Autobunn* genannt, ass eng lëtzebuergesch Autobunn am Kanton Lëtzebuerg an am Kanton Gréiwemaacher. Se fänkt um Gaasperecher Kräiz un a mécht d'Verbindung mat Däitschland op der Héicht vu Waasserbëlleg wou se op der Grenz iwwer d'Sauer geet. Vun do un iwwerhëlt déi däitsch A64 de Verkéier.

D'A1 huet eng Längt vu 36,7&nbsp;km a se leeft méi oder manner parallel zu der N1. Se ass en Deel vun der Europastrooss E44.

D'A1 gouf an e puer Phase fir de Verkéier opgemaach:
* 6. September 1988: Waasserbëlleg - Potaschbierg
* 11. Juni 1990: Mënsbech - Sennengerbierg
* 26. Juni 1992: Potaschbierg - Mënsbech (d'Mëttelstéck huet méi laang gedauert, well et déi néideg Geneemegunge gebraucht huet, fir duerch en Naturschutzgebitt ze fueren. An der Tëschenzäit ass de Verkéier weider iwwer d'N1 geleet ginn, mat enger Zuchbarriär an der Mëtt.)
* 20. Mee 1994: Gaasperecher Kräiz - Sortie "Iergaart"
Dobäi koumen 1996 an 2002 Aarbechten um Stéck tëscht dem Iergaart an dem Sennengerbierg, ë.&nbsp;a. fir den Uschloss un d'A7 ze preparéieren. An där Zäit goufen d'Raschtplazen, respektiv hiren Accès, a béide Richtungen tëscht dem Sennengerbierg an der Jonctioun Gréngewald ofgerappt. Gläichzäiteg mam Fäerdegstelle vum Süd-Ost-Contournement vun der Stad gouf ugefaangen, déi haiteg Avenue John-F.-Kennedy um Kierchbierg, déi ufanks als Autobunn konzipéiert war (an och "A1" genannt gouf) zu engem Boulevard zeréckzebauen.

Op der Streck vu Gaasperech bis op Waasserbëlleg goufen e puer grouss Brécken an Tunnelle gebaut:

# de Viaduc Drousbaach
# den Tunnel um Houwald bei Hesper
# d'Victor-Bodson-Bréck, eng Schréiseelbréck iwwer den Uelzechtdall.
# den Tunnel um Zens
# d'Neiduerfer Autobunnsbrécken OA 1177 an OA 1176
# den Uewersir-Viaduc bei Nidderaanwen
# de Sir-Viaduc bei Mäertert
# de Viaduc iwwer d'Sernigerbaach op der *Wollefsmillen* bei Waasserbëlleg
# d'Sauerdallbréck iwwer d'Sauer op der Grenz mat Däitschland

## Trafick
2024 goufen op der Héicht vum Potaschbierg an der Moyenne pro Dag 29.000 Gefierer gezielt; 1988 waren et der just eng 5.000.

## Biller

A1, Mäerz 2017-102.jpg|D'A1 ënner dem Sennenger Bloebierg (2017)
A1 Aire de Wasserbillig.jpg|…a kuerz virun der *[[Aire de Wasserbillig]]* (2014)


## Um Spaweck

* D'A1 op der Websäit vu Ponts & Chaussées
René Hartmann

De **René Hartmann**, gebuer den 28. September 1909 zu Nanzeg, an do gestuerwen den 13. Abrëll 1973, war e lëtzebuergesche Foussballspiller, Gewerkschaftler an LSAP- Politiker.

De René Hartmann huet vun 1924 un als Ajusteur op Arbed-Diddeleng geschafft, bis hien 1945 vollberuffleche Sekretär vum LAV ginn ass. Vun 1955 bis 1969 war hie Generalsekretär vun der Gewerkschaft fir d'Regioun Diddeleng-Westen.

Vun 1951 bis 1973 war de René Hartmann Member vum Diddelenger Gemengerot, fir d'éischt als Conseiller, dann, vum 1. Januar 1965 un, als Schäffen a vum 26. August 1965 u bis zu sengem Doud als Buergermeeschter.

Säi Virgänger war de Jean Fohrmann (1946-1965), säin Nofollger den Nicolas Birtz (1973-1984).

Vun 1968 bis 1973 war hien Deputéierten an der Chamber.

A senger Jugend war de René Hartmann e bekannte Foussballspiller; hien huet den 18. September 1938 fir déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp gespillt.

## Literatur
* B. Fayot, S. Hoffmann, J. Maas & R. Steil: *100 Joer sozialistesch Deputéiert an der lëtzebuerger Châmber: Dictionnaire biographique des députés socialistes à la Chambre des Députés.* Edition La Mémoire Socialiste, Luxembourg 1997, 171 S. (René Hartmann: S. 59).
* Anonym, 2001. *Personnagen: René Hartmann.* Lëtzebuerger Journal 2001, Nr. 185 (28. September), S. 21.
Johann Gottfried Galle

De **Johann Gottfried Galle**, gebuer den 9. Juni 1812 zu Radis bei Gräfenhainichen, a gestuerwen den 10. Juli 1910 zu Potsdam, war en däitschen Astronom.

## Liewen

De Galle huet d'Schoul vu Wittenberg besicht an huet vun 1830 bis 1833 op der Universitéit Berlin studéiert. Duerno huet hien eng Plaz am Gymnasium vu Guben ugeholl. Hei war hien "Oberlehrer" fir Mathematik a Physik. Spéider huet hien an d'„Friedrichs-Werdersche Gymnasium“ op Berlin gewiesselt.

Am Joer 1835 rifft säi fréiere Schoulmeeschter, den Astronomieprofesser Johann Franz Encke, hien als Hëllefskraaft an den neien Observatoire vu Berlin tëscht der Lindenstrooss an der Friedrichstrooss. Déi nächst 16 Joer schafft de Galle zu Berlin. Seng Beobachtunge mécht hie mat engem Refrakter vun 9 Zoll (22,5&nbsp;cm) Duerchmiesser. Am Joer 1838 entdeckt hien e bannenzegen donkele Rank vum Saturn. Vun 1839 bis 1840 entdeckt hien dräi nei Koméiten.

Den 23. September 1846 kritt hie mueres e Bréif vum franséischen Astronom Urbain Le Verrier, deen d'Bunnstéierunge vum Planéit Uranus ënnersicht hat. De Le Verrier huet de Galle gefrot, ob hien emol den entspriechenden Himmelsofschnëtt no deem nach onentdeckten, awer berechente Planéit géif ofsichen. An der selwechter Nuecht entdeckt dann de Galle mat sengem Assistent Heinrich Louis d'Arrest en Himmelskierper mat der Hellegkeet 8. (Gréisst). An der nächster Nuecht konnt eng Eegebeweegung vum Himmelskierper vu 4 Bousekonne gemooss ginn, woumat d'Planéiteneegeschaft einwandfräi bewise war. De Galle huet d'Entdeckung vum Neptun awer dem Le Verrier zougesprach.

Am Joer 1851 ass de Galle op Breslau gaangen, wou hien am Ufank d'Leedung vum Observatoire hat a vun 1856 un eng Professur fir Astronomie op der Universitéit Breslau ugeholl huet. Hei war hien iwwer 45 Joer beschäftegt. An dëse Joren huet hie villes gemaach: Bunnbestëmmunge vu Planéiten, Héichtbestëmmung vu Polarliichter a Bunnberechnunge vu Meteoriten. Hien huet Date vun alle bis 1894 entdeckte Koméiten an engem Wierk zesummengedroen. Doriwwer eraus huet de Galle sech mat dem Magnetismus vun der Äerd an der Klimatologie befaasst. Am Ganzen huet hien iwwer 200 Wierker verëffentlecht.

De Galle huet Breslau am Joer 1897 verlooss an ass op Potsdam gezunn, wou hien 1910 am Alter vun 98 Joer gestuerwen ass.

Fir säi Wierk krut hie vill Auszeechnungen an Éierungen. Fir d'Entdeckung vum Neptun huet hien d'franséischt Éierelegiounskräiz kritt. Hie war Member vum der Kinneklech Bayerescher Akademie der Wissenschaften a vun der brittescher Royal Astronomical Society. D'Stad Gräfenhainichen huet him zu Éieren 1977 en Denkmal opgeriicht.

Zou sengem Gedenke gouf jee en Impaktkrater um Mound an dem Mars souwéi e Rank vum Neptun benannt.

## Literatur
*William Sheehan, Nicholas Kollerstrom, Craig B. Waff: *Die Neptun-Affäre*. Spektrum der Wissenschaft, April 2005, S. 82 - 88 (2005), ISSN 170-2971
* „Berühmte Persönlichkeiten und ihre Verbindung zu Wittenberg“ von Heinrich Kühne und Heinz Motel im Verlag Göttinger Tageblatt 1990 ISBN 3-924781-17-6
## Kuckt och

## Um Spaweck

* De Marskrater Galle ("Happy Face Crater")