open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Holzindustrie zu Lëtzebuerg

An der **Holzindustrie** gëtt ënnerscheet tëscht der **primärer Veraarbechtung vum Holz** an den **Industrien, déi d'Holz weiderverschaffen**. An déi éischt Kategorie falen d**'Seeëreien**, an déi zweet Kategorie all déi aner Industrien déi d'Holz verschaffen. Ausser der *Holzindustrie* gëtt et och nach Handwierksbetriber, wéi d'Schräiner, déi zu Lëtzebuerg an der Holzveraarbechtung aktiv sinn.

## Seeëreien zu Lëtzebuerg

Obschonn zu Lëtzebuerg d'Bëscher sech iwwer eng Fläch vu 88.620 ha erstrecken an d'Land Holz exportéiert, huet d'Zuel vun de Seeëreie sech zeréckentwéckelt. Am Joer 1982 waren nach 21 Seeëreien am Produktiounsprozess engagéiert. Si hunn haaptsächlech Nolenholz verschafft. Nodeem déi gréisst Seeëreien, wéi d'Dikkrecher Holzindustrie, opgehalen haten, sinn zu Lëtzebuerg no 2000 nach 3 Seeëreien iwweregbliwwen. Si beschäftegen nach 52 Persounen.

* Scierie Brever zu Huldang
* Scierie Scholtes zu Manternach
* Scierie Strotz zu Flatzbuer

## Déi aner Holzindustrien
Verschidde Betriber déi Holz verschafft hunn, wéi d*'Biischtefabrik* an der Fiels, gëtt et net méi. Anerer hunn de Wee op Lëtzebuerg fonnt an entwéckele sech dynamesch, zum Beispill:
* *Kronospan Sanem Ltd et Cie*, déi zanter 1995 am Land ass a mat enger Belegschaft vun 300 Persounen Panneauen aus Spanplacke produzéiert.

## Um Spaweck
*Europaparlament: Rapport iwwer de Bësch zu Lëtzebuerg
Schéiereschlëffer

**Schéiereschlëffer** ass e Beruff, deen hautdesdaags praktesch ausgestuerwen ass.

Mat engem mobille Schläifsteen, deen duerch eng Pedall aktionéiert ginn ass, sinn d'Schéiereschlëffer fréier vun Dier zu Dier gezunn, fir Schéieren a Messeren ze schläifen. Meeschtens hate se och nach en ale Prabbeli bei sech an hirem Gestell. Si hunn da gewisen datt d'Messeren an d'Schéieren, déi se geschlaff hunn, elo besser géife schneiden. D'Schéiereschlëffer ware fréier de Gaudium vun de Kanner.

## Um Spaweck
Kuelenhydrat

**Kuelenhydrater** oder **Glucidë** sinn organesch Moleküllen, déi bal ausschliisslech aus Kuelestoff (C), Waasserstoff (H) a Sauerstoff (O) bestinn. Eng Rëtsch Kuelenhydrater hunn e séisse Goût, dofir gi s'och nach *Zockere* genannt.

Cheemesch gesinn handelt et sech ëm Polyhydroxyaldehyden (Aldosen, HOCH2-(CHOH)*n*-CHO) a Polyhydroxyketonen (Ketosen, HOCH2-(CHOH)*n*'-CO-CH2OH) souwéi ëm Oligomer a Polymerer vun dësen. Sou kënnt et datt ee Monosacchariden, Oligosacchariden a Polysacchariden ënnerscheet.

## Chimie vun de Kuelenhydrater
### Monosacchariden
* mat 5 C-Atomer
** Ribos
* mat 6 C-Atomer
** Glukos
** Fruktos

### Oligosacchariden
* Disacchariden
** Saccharos
** Laktos

### Polysacchariden
* Homopolymeren
** Cellulos
** Glykogen
* Heteropolymeren
** Chitin

## Kuelenhydrater an der Ernierung
Kuelenhydrater sinn nieft de Lipiden an de Proteinnen déi wichtegst Nierstoffer vum Mënsch. Si ginn aus dem Kuelestoff, Waasser- a Sauerstoff duerch Photosynthes, an de Planze mat Hëllef vu Sonnenenergie a Chlorophyll gebilt.

Zu de Kuelenhydrater zielen all d'Zocker- a Steifaarte geneesou wéi bal all d'Balaststoffer. Déi deeglech Energiezoufuhr soll tëscht 50 a 60 % aus Kuelenhydrate bestoen, läit awer an den Industrielänner nëmme bei 40 - 45 %. De gréissten Deel vun dëser Energiezoufuhr soll aus ballaststoffräicher Narung mat Steif bestoen. Dat sinn z.&nbsp;B. Geméis, Uebst a Käreprodukter, well si ausserdeem och nach vill Vitaminnen a Mineralstoffer hunn.

Liewensmëttel déi haaptsächlech aus Haushaltszocker oder wäisse Mielprodukter bestinn, solle wa méiglech gemidde ginn. Si hu praktesch keng Vitaminnen, Ballaststoffer oder Mineralstoffer.
 
Fir de Kierper si s'an éischter Linn Energieliwweranten. Si kommen awer och an de Schanken an am Bindegeweebe vir, an dat a Form vu Schläimstoffer am mënschlechen Organismus.

D'Opsplécke vun der Steif fänkt schonn am Mond un. D'Haaptverdauung ass awer eréischt am Daarm.

D'Opnam vu Kuelenhydrater erhéicht kuerzfristeg de Bluttzockerspigel, woubäi awer en Ënnerscheed besteet, deemno wat fir en Zocker et sinn. D'Glukos an d'Galaktos ginn zum Beispill ganz séier vum Dënndaarm opgeholl, sou, datt de Bluttzockerspigel ganz séier an d'Luucht geet, bei der Fruktos ass awer genee de Géigendeel de Fall.

De Bluttzockerspigel geet op säin Ausgangsniveau zeréck soubal d'Kierperzellen d'Glukos opgeholl hunn.

## Um Spaweck
Kalorie

Eng **Kalorie** (lat. *calor* „Wäermt“; Ofkierzung: *cal*) ass eng zanter dem 1. Januar 1978 net méi zougeloosse Moosseenheet fir d'Energie. D'Kalorie ass duerch d'Moosseenheet Joule ofgeléist ginn. Trotz dem internationalen a wëssenschaftlechen Numm vun dëser neier Moosseenheet Joule, konnt se sech awer net am normale Sproochgebrauch duerchsetzen. Sou gëtt den Energiegehalt vun de Liewensmëttel weiderhin a Kalorien oder Kilokalorien uginn.

Eng Kalorie ass déi Energie déi gebraucht gëtt fir 1 ml Waasser vu 14,5&nbsp;°C op 15,5&nbsp;°C z'erwiermen.

Eng Kalorie = 4,184 Joule.

Eng Kilokalorie (Ofkierzung: kcal) huet 1000 Kalorien, wat 4184 Joule entsprécht.

## Kuckt och
* Regime
Eva Renzi

D**'Eva Renzi**, gebuer den 3. November 1944 zu Berlin als *Evelyn Renziehausen*, an do gestuerwen de 16. August 2005, war eng däitsch Schauspillerin.

Si war vun 1967 bis 1980 mam Schwäizer Schauspiller Paul Hubschmid (1917 - 2001) bestuet.

D'Schauspillerin Anuschka Renzi (*6. August 1964) ass der Eva Renzi hir Duechter.

## Filmer
* *[[Manuel]]* (1986), Regie: Peter Christ, Acteuren: Kai Buth a Barbara Freier
* *[[La fille prodigue]]* (1981)), Regie: Jacques Doillon, Acteuren: Jane Birkin a Michel Piccoli 
* *[[La morte risale a ieri sera]]* (1970), Regie: Duccio Tessari, Acteuren: Raf Vallone a Frank Wolff 
* *[[Beiß mich, Liebling]]* (1970), Regie: Helmut Förnbacher, Acteuren: Amadeus August an Herbert Fux 
* *[[Appuntamento col disonore]]* (1970), Regie: Adriano Bolzoni, Acteuren: Michael Craig a Klaus Kinski 
* *[[L'uccello dalle piume di cristallo]]* (1970), Regie: Dario Argento, Acteuren: Tony Musante an Enrico Maria Salerno 
* *[[Taste of Excitement]]* (1969), Regie: Don Sharp, Acteuren: Paul Hubschmid a Sophie Hardy 
* *[[The Pink Jungle]]* (1968), Regie: Delbert Mann, Acteuren: James Garner an George Kennedy 
* *[[Negresco - Eine tödliche Affäre]]* (1968), Regie: Klaus Lemke, Acteuren: Ira von Fürstenberg a Gérard Blain 
* *[[Eine Frau sucht Liebe]]* (1968), Regie: Robert Azderball, Acteuren: Horst Janson a Barbara Rütting 
* *[[Le grand dadais]]* (1967), Regie: Pierre Granier-Deferre, Acteuren: Jacques Perrin an Danièle Gaubert 
* *[[Funeral in Berlin]]* (1966), Regie: Guy Hamilton, Acteuren: Michael Caine a Paul Hubschmid
* *[[Playgirl]]* (1966), Regie: Will Tremper, Acteuren: Paul Hubschmid an Harald Leipnitz

## Televisioun
* *[[Das Erbe der Guldenburgs]]* (1987) TV Serie, Regie: Gero Erhardt a Jürgen Goslar, Acteuren: Christiane Hörbiger a Brigitte Horney
* *[[Waldhaus (1987)]]* TV Serie, Regie: ?, Acteuren: Loni von Friedl an Hans Kraus 
* *[[Papa Poule (1980)]]* TV Serie, Regie: Roger Kahane, Acteuren: Sady Rebbot a Corinne Hugnin
* *[[Das blaue Palais: Der Gigant]]* (1976) (TV), Regie: Rainer Erler, Acteuren: Helga Anders a Peter Fricke
* *[[Das ohnmächtige Pferd]]* (1975) (TV), Regie: Rolf von Sydow, Acteuren: Paul Hubschmid a Christian Wolff 
* *[[Das Messer]]* (1971) TV Serie, Regie: Rolf Von Sydow, Acteuren: Hardy Krüger a Klaus Löwitsch 
* *[[Primus]]* (1971) TV Serie, Regie: Ricou Browning, Acteuren: Robert Brown 
* *[[Tatort - Kressin und der tote Mann im Fleet]]* (1971) (TV), Regie: Peter Beauvais, Acteuren: Sieghardt Rupp a Sabine Sinjen

## Um Spaweck
Tonino Delli Colli

Den **Tonino Delli Colli**, gebuer den 20. November 1923 zu Roum, an do gestuerwen de 16. August 2005, war en italieenesche Kameramann.

## Filmographie (Auswiel)

**[[Finalmente sì]]*, vum Ladislao Kish (1944)
**[[O sole mio (Film 1945)|O sole mio]]*, vum Giacomo Gentilomo (1946)
**[[Paese senza pace]]*, vum Leo Menardi (1946)
**[[L'isola di Montecristo]]*, vum Mario Sequi (1948)
**[[La città dolente]]*, vum Mario Bonnard (1948)
**[[La strada buia]]*, vum Sidney Salkow (1949)
**[[Nerone e Messalina]]*, vum Primo Zeglio (1949)
**[[La mano della morta]]*, vum Carlo Campogalliani (1949)
**[[Al diavolo la celebrità]]*, vum Mario Monicelli a Steno (1949)
**[[Il voto]]*, vum Mario Bonnard (1950)
**[[Totò terzo uomo]]*, vum Mario Mattoli (1951)
**[[Il padrone del vapore]]*, vum Mario Mattoli (1951)
**[[I tre corsari]]*, vum Mario Soldati (1952)
**[[Totò e le donne]]*, vum Mario Monicelli e Steno (1952)
**[[Totò a colori]]*, vum Steno (1952)
**[[Jolanda la figlia del corsaro nero]]*, vum Mario Soldati (1952)
**[[Gioventù alla sbarra]]*, vum Ferruccio Cerio (1952)
**[[Ti ho sempre amato!]]*, vum Mario Costa (1953)
**[[Nerone e Messalina]]*, vum Primo Zeglio (1953)
**[[Il sacco di Roma]]*, vum Ferruccio Cerio (1953)
**[[Femmine tre volte]]*, vum Steno (1957)
**[[Accattone]]*, vum Pier Paolo Pasolini (1961)
**[[Mamma Roma]]*, vum Pier Paolo Pasolini (1962)
**[[La ricotta]]*, vum Pier Paolo Pasolini (1962)
**[[Il Vangelo secondo Matteo]]*, vum Pier Paolo Pasolini (1964)
**[[Comizi d'amore]]*, vum Pier Paolo Pasolini (1964)
**[[Uccellacci e uccellini]]*, vum Pier Paolo Pasolini (1966)
**[[Il buono, il brutto, il cattivo]]*, vum Sergio Leone (1966)
**[[Che cosa sono le nuvole]]*, vum Pier Paolo Pasolini (1967)
**[[C'era una volta il West]]*, vum Sergio Leone (1968)
**[[Salò o le 120 giornate di Sodoma]]*, vum Pier Paolo Pasolini (1976)
**[[Caro Michele]]*, vum Mario Monicelli (1976)
**[[Un taxi mauve (Film)|Un taxi mauve]]*, vum Yves Boisset (1977)
**[[Viaggio con Anita]]*, vum Mario Monicelli (1978)
**[[C'era una volta in America]]*, vum Sergio Leone (1984)
**[[Ginger e Fred]]*, vum Federico Fellini (1986)
**[[Der Name der Rose]]*, vum Jean-Jacques Annaud (1986)
**[[Intervista]]*, vum Federico Fellini (1987)
**[[La voce della luna]]*, vum Federico Fellini (1990)
**[[Facciamo paradiso]]*, vum Mario Monicelli (1995)
**[[Marianna Ucrìa]]*, vum Roberto Faenza (1997)
**[[La vita è bella]]*, vum Roberto Benigni (1997)

## Um Spaweck
* Aus dem ''American Cinematographer Magazine''
Siderurgie

Mat **Siderurgie** gëtt gemenkerhand d'Gewannen an d'Verschaffe vun Eisen, respektiv Stol gemengt.

An der Wirtschaftsstruktur vu Lëtzebuerg huet d'Siderurgie eng wichteg Roll gespillt a spillt och nach ëmmer eng. Kuckt heifir den Artikel: Siderurgie zu Lëtzebuerg

## Kuckt och
* Industrie
* Minett (Äerz)

## Um Spaweck
Alanin

**Alanin** ass eng α-Aminosaier, déi ënner der Form vum α-Alanin chiral ass. Am mënschleche Stoffwiessel fënnt ee se just ënner hirer Form als *L-Alanin*.
Zytoskelett

D**Zytoskelett** besteet aus Proteinfilamenter déi den Zytosol vun enger Zell duerchzéien. Seng Roll ass dräifach:
* et ass eng mechanesch Stäip fir d'Zell a gëtt hir sou From a Stabilitéit
* et erméigelecht den Transport vu Substanzen bannent der Zell
* et ass responsabel fir d'Bewegung vun den Zellen (déi sech beweege kënnen)

Et gëtt dräi Gruppe vu Proteinnen déi d'Zytoskelett bilden
****Actinfilamenter*** bestinn aus der polymeriséierter Protein Actin, si kommen ë.&nbsp;a. an de Muskele vir, wou se zesumme mat der Protein Myosin fir d'Muskelkontraktioun verantwortlech sinn.
****Microtubuli*** bestinn aus der polymeriséierter Protein Tubulin, si hunn ë.&nbsp;a. bei der Zelldeelung eng wichteg Roll well d'Chromosomen vun hinnen auserneegezu ginn.
****Intermediärfilamenter*** bestinn aus verschiddene Proteinnen, z.&nbsp;B. Vimentin. Si hunn déi gréisst mechanesch Stabilitéit a sinn dofir heefeg an Zellen déi grousse mechanesche Konrtainten ausgesat sinn, z.&nbsp;B. am Daarmepithel. Si sinn un den Desmosomen an der Zellmembran verankert.

## Um Spaweck
Handel zu Lëtzebuerg

## Roll an Wichtegkeet
Ënnerscheet gëtt tëscht dem Eenzelhandel an dem Grousshandel. Den Eenzelhandel zu Lëtzebuerg begräift 2969 Entreprisen (2002). Hir Zuel ass zwar an de leschte Joren zeréck gaangen, eng Evolutioun, déi op d'Zouhuelen an d'Konzentratioun op déi sougenannt *Grandes Surfaces* zeréckzeféieren ass. Den Total vun hirem Ëmsaz ass awer kräfteg gewuess, vun 1,5 Mrd € am Joer 1985 op 3,5 Mrd € am Joer 2002.

## Handelsbranchen

## Supermarchéen an Akafszentrumen
 
* Belval Plaza
* La Belle Étoile
* City Concorde
* Cloche d'or
* Infinity Shopping Center (Kierchbierg)
* Knauf Shopping Center
* Kirchberg Shopping Center 
* Nordstrooss Shopping Mile Marnach
* Opkorn (Uewerkuer)
* Pall Center (Uewerpallen)
* Shopping Center Massen
* Walfer Shopping Center

## Literatur
* Norbert FRIOB: *Parlons commerce! Analyses et perspectives pour le marché luxembourgeois et pour la Grande Région*. Luxembourg: Éditions Binsfeld, 2002, ISBN 2-87954-114-X.

## Kuckt och
* Handel
* Eenzelhandel
* Grousshandel
Zytologie

D**'Zytologie** (gr. *kytos* - "Zell") ass en Deelgebitt vun der Biologie, si befaasst sech mam Opbau an dem Fonctionnement vun de liewegen Zellen.

## Kuckt och
* Lëscht vun de Bestanddeeler vun enger Zell

## Um Spaweck
Schräiner

D**'Schräinerhandwierk** huet sech lues a lues spezialiséiert. Haaptbranchë sinn:
* d**'Miwwelschräiner** an d**'Sculpteuren**, souwéi
* d**'Bauschräiner**.
* d**'Modellschräiner**.
Haut gi kaum nach gewéinlech Miwwele vun de Schräinere fabrizéiert. D'Fabrikatioun vu gewéinleche Miwwelen gouf no an no vu Miwwelfabrécken iwwerholl, déi duerch hir Seriëproduktioun méi bëlleg schaffe kënnen.

D*'Bauschräinerei* hirersäits ass haut konzentréiert op e puer grouss Betriber, vun deene verschiddener éischter ënner de Begrëff Klengindustrie, wéi ënner de Begrëff Handwierk falen. De sougenannten Duerfschräiner gëtt et wuel nach, awer et gëtt der ëmmer manner.

## Kuckt och
* Zammermann

## Um Spaweck
Millen

Eng **Millen** (vum alhéidäitschen: *muli*, vum laténgeschen: *molina*; zu *molere* - muelen) ass eng Maschinnenanlag, mat där z.&nbsp;B. Fruucht zu Miel gemuele gëtt.

Nieft der Fruucht ginn och nach Uelegkären oder Uelegfriichte wéi Raps, Sonneblummekären, Kürbiskären oder Nëss gemuel, fir den Ueleg auszupressen. Weiderhi kënne Gewierzer, Kaffi, Gips, Schwaarzpolver oder Faarfpigmenter gemuel ginn.

## Technik
Déi éischt Mueltechniken hunn einfach dora bestanen, d'Kären tëscht 2 Steng mat der Hand ze zerreiwen.

Laang waren et Wand- oder Waassermillen, déi d'Fruucht gemuel hunn, haut geschitt dat mat Walzen op engem Walzestull.

## Klassifizéierung vu Millen
### No der Aart, wéi s'ugedriwwe ginn (Historesch Andeelung)

* Handmillen
* Déieregedriwwe Millen
* Wandmillen
* Waassermillen
* Kombinéiert Millen, Wand- a Waassermillen (Bsp.: Hüvener Millen op der Mittelradde)
* Schëffmillen
* Motormillen

### No de Produkter (Modern Andeelung)

* Fruuchtmillen(modern)
* Schielmillen (modern)
* Fuddermillen (modern)
* Gewierzmillen (modern)
* Uelegmillen (modern)
* Polvermillen (historesch)
* Zockermillen (historesch)
* Faarfmillen (historesch)
* Seemillen (historesch)
* Pabeiermillen (historesch)
* Schläifmillen (historesch)
* Steemillen (historesch)
* Kaffimillen (historesch)
* Loumillen (historesch)
* Walkmillen bei der Duchfabrikatioun (historesch)
* Uelegmillen (historesch)
* Käschtemillen

### No der Aart, wéi se gebaut sinn (modern Andeelung)

* Walzestull (modern)
* Hummermillen (modern)
* Kugelmillen (modern)
* Rouermillen (modern)
* Trommemillen (modern)
* Vertikalmillen (historesch)
* Schwéngmillen (historesch)
* Millestee-Millen (historesch)

## Fir ze liesen
* Émile Erpelding: *Die Mühlen des Luxemburger Landes*, 1981, 1988, Éditions Emile Borschette
* Carole Dieschbourg (Text) a Christof Weber (Fotoen): *Die Mühlen des Müllerthals* oder *Les moulins du Müllerthal*, Éditions Guy Binsfeld, Oktober 2007, eng 220 Säiten mat villen historesche Biller an aktuelle Fotoen, et gëtt end däitsch an eng franséisch Editioun, Et ginn eng 80 Mille beschriwwen, vun deenen der eng gutt Partie verschwonnen ass. D'Carole Dieschbourg stammt aus der Iechternacher *Speckmillen*.
* J.Mager, G.Meißner, W.Orf: *Die Kulturgeschichte der Mühlen*, 1988, Edition Leipzig
* Kirsch/Odenthal: *Müllereitechnologie* 2003, Herausgeber: Bayerischer Müllerbund, München. ISBN 3-9801688-9

## Kuckt och
* Millen zu Lëtzebuerg
* Millen an Holland

## Um Spaweck
Welschent

**Welschent** ass eng Uertschaft an der Gemeng Buerschent.

## Geographie
Welschent läit am Dall vun der Waark.

## Kuckeswäertes
*Kierch vu Welschent mat der Lourdes-Grott niewendrun

## Kuckt och

## Um Spaweck

* Websäit vun der Gemeng Buerschent
Féngeg

**Féngeg** (lokal: **Féngig**) ass eng Uertschaft an der Gemeng Käerjeng. Bis Enn 2011 huet se zu der fréierer Gemeng Kënzeg gehéiert, déi mat der Gemeng Nidderkäerjeng zur Gemeng Käerjeng fusionéiert huet.

## Hydrogeographesches
Féngeg läit um Waasserscheed vum Rhäin- a vum Meusebaseng. Déi Linn läit an der Uertschaft selwer praktesch de ganzen Zäit um CR101, bis an den Ausgank vum Duerf an Direktioun Héiweng. Bei de leschten Haiser geet se da vun der Strooss fort no Südosten, hanne laanscht déi zwee lescht Haiser, erop op d'Kopp bei de klenge Muer *Märchen*, wou se dann op Héiweng an der Gemeng Garnech eriwwer zitt.

D**'Märchen** ass e klenge Muer op der Gemengegrenz mat enger Waasserfläch vu ronn 20 Ar. Ronderëm zitt sech e klenge Bësch, an dat Ganzt ass ongeféier 2 ha grouss.

D'Baachen déi zu Féngeg hir Quellen hu lafen all weider an d'Musel a gehéieren domat zum Anzuchsgebitt vum Rhäin. Et sinn dëst: d'Falterbaach, d'Këschel an d'Wëlleschbaach.

Eng vun deenen dräi soll wann et dem ''Recueil de statistiques par commune 2003'' nogeet, d'Quell vun der Äisch sinn.

## Bekannt Leit vu Féngeg
* Nicolas Margue

## Kuckt och
* Kierch Féngeg

## Um Spaweck
Zeiebierg

En **Zeiebierg** ass en Deel vun enger Schichtstuf, dee vun der Schichtstuf ofgetrennt ass. Et ass gewéinlech eng Kopp, déi nach vun der haarder Schicht bedeckt ass.

Beispiller zu Lëtzebuerg:
* Gaalgebierg zu Esch-Uelzecht
* Gehaansbierg tëscht Diddeleng a Keel
* Helperknapp bei Bruch
* Lëtschet bei Suessem
* Kréckelsbierg bei Rued-Sir
* Rattem zu Uwerkuer
* Widdebierg 
* Zolwerknapp
Asparagin

**Asparagin** ass eng Aminosaier, déi, wéi den Numm et schonn undeit, virun allem am Spargel virkënnt.
Lëscht vun den Ausgruewungen an archeologesche Plazen zu Lëtzebuerg

Dës Lëscht vun de **Ausgruewungen zu Lëtzebuerg** (déi nach net komplett ass), ass en Deel vun de . Hei ginn all **Ausgruewungen** opgezielt, déi zu Lëtzebuerg ze fanne sinn, speziell aus der Keltescher a Réimescher Zäit.
Charles Metz

De **Charles Gérard Emmanuel Metz**, gebuer de 6. Januar 1799 an der Stad, a gestuerwen de 24. Abrëll 1853 zu Dikrech, war en Affekot, Politiker a Journalist.

Hie war an der Zäit ee vun de brillantste Journalisten am Lëtzebuerger Land. Hien hat e grousse politeschen Afloss a war vun 1848 bis zu sengem Doud, 1853, President vun der Chamber.

Hie war den eelste vun den 3 Bridder Metz: *Charles*, Norbert an Auguste. 1827 huet hien d'Justine Vannérus (1808-1849), d'Duechter vum Dikrecher Nottär François-Julien Vannerus, bestuet mat där hie siwe Kanner hat, dorënner de Jules Metz.
## Um Spaweck
* Mersch, Jules, Biographie nationale du pays de Luxembourg, XIIme fascicule, 1963, Charles-Gérard-Emmanuel Metz, le législateur-journaliste, croisant le fer.
Dogmatik

D**'Dogmatik** ass en Deel vun der chrëschtlecher Theologie, si beschäftegt sech mat der systematescher Duerstellung an Entwécklung vun de Glawensinhalter. Hir Aufgab ass et dës Inhalter koherent ze halen an hiren Interssi fir de Mënsch opzeweisen. Se beschäftegt sech also mat dem Glawensinhalt, der *fides quae creditur* (de Glawen dee gegleeft gëtt) am Géigesaz zur Fundamentaltheologie déi sech mat dem Glawensakt, der *fides qua creditur* (de Glawen, duerch dee gegleeft gëtt) beschäftegt.

## Dogma (Definitioun)
En *Dogma* (gr. *dogma* - Meenung oder Léiersaatz) ass ang Ausso oder eng Léierentscheedung fir eng Relioun, eng Weltanschauung oder eng Wëssenschaft, déi vun enger Grupp vu Leit als grondleend an net verhandelbar ugesinn gëtt.

Haut gebraucht een an der Wëssenschaft *Dogma* nach bal just an engem pejorative Sënn, fréier war dat net sou, eng Erkenntnes déi als absolut geséchert gegollt huet war en Dogma.

An der Theologie drécken Dogme Glawenswourechten aus, déi verbindlech sinn a sou zum Wiese vun der Kierch gehéieren. Dofir geet et an der Theologie och ëmmer ëm d'Begrënnung, d'Entwécklung an d'Deitung vun dëse Léierentscheedungen. Et kann en *Dogma* och als eng Aart Axiom ugesi ginn, well se allebéid wëssenschaftlech net beweisbar sinn an d'Ofännere vun engem een an en anere System (fir d'Axiomen, z.&nbsp;B. eng aner Zort Geometrie) respektiv an eng aner Relioun/Weltanschauung (fir en Dogma, sou féiert d'Ofleene vum Dogma vun engem eenzege Gott zum Polytheismus) féiert.

## Chrëschtlech Dogmen
* Existenz vu Gott
* En eenzege Gott
* Dräifaltegkeet (dräi Persounen an där enger gëttlecher Natur) 
* Inkarnatioun (Menschwerdung)

## Ënnerdeelung vun der Dogmatik
Wëll d'Glawensinhalter e risege Theemeblock duerstellen, gëtt et nach eng ganz Rei vun Ënnerfächer bannent der Dogmatik (mat de Froen op déi se wëllen eng Äntwert ginn):

*Schafungsléier: Wéi ass Gott als Urspronk vun der Welt ze verstoen?
*Theologesch Anthropologie: Wéi ass de Mënsch a senger Bezéiung zu Gott ze verstoen?
*Schrëftléier: Wéi ass d'Bibel, déi Helleg Schrëft ze verstoen? Déi wëssenschaftlech Analys vun der Bibel gëtt Exegese genannt.
*Christologie: Wie war de Jesus als Mënsch an als dem Herrgott säi Jong (Sohn Gottes)?
*Soteriologie: Wéi gesäit den Heelsplang vu Gott aus?
*Pneumatologie: Wien ass den Hellege Geescht?
*Theologie (am enke Sënn): Wien ass Gott de Papp a wat sinn d'Relatiounen tëscht de Persoune vun der Dräifaltegkeet?
*Ekklesiologie: wat ass d'Kierch a wat sinn hir Funktiounen?
*Sakramentologie: Wéi gëtt d'Bedeitung vun symbolesche Kulthandlunge vun der Kierch verstanen?
*Eschatologie: Wat erwaart eis um Schluss, um perséinleche Liewensenn a kollektiv um Enn vun der Zäit?
*Gnodeléier: Kann ech mech selwer erléisen?
*Mariologie: Wéi gëtt d'Bedeitung vun der Jongfra Maria als *[[Muttergottes|Mutter Gottes]]* verstan?
Freddy Alborta

De **Freddy Alborta**, gebuer 1932 a Bolivien, a gestuerwen de 17. August 2005 zu La Paz a Bolivien, war e bolivianesche Fotograf.

Eng vum Alborta senge Fotoe gouf 1967 weltbekannt. Hien hat d'Läich vum Ernesto "Che" Guevara am Wäschraum vun engem Spidol fotograféiert, kuerz nodeem dee vu bolivianeschen Zaldoten erschoss gi war. Déi Foto ass ronderëm d'Welt gaangen.

## Kuckt och
*
*
*Lëscht vu Fotografen
Norbert Metz

De **Jean Joseph Norbert Metz**, gebuer den 2. Februar 1811 an der Stad Lëtzebuerg, a gestuerwen den 28. November 1885 zu Eech, war, nieft dem Charles an dem Auguste ee vun den dräi Bridder Metz, déi allen dräi grouss Verdéngschter um Opschwong vun der Lëtzebuerger Wirtschaft hunn.

Den *Norbert Metz* war Ingenieur vun der École Centrale vu Paräis. Bekannt ass hien als Manager a Politiker.

## Den Norbert Metz als Politiker
Den Norbert Metz war President vun der Chamber a vun 1848-1853 Member vun der Regierung ënner dem Staatsminister Jean-Jacques Willmar. Hie war *Administrateur général des Finances et des Affaires militaires,* wéi d'Ministeren deemools nach geheescht hunn. Hien huet pro-belsch Positiounen ageholl an hat e groussen Afloss op d'Aussepolitik.

## Den Norbert Metz als Industriellen
Wëll seng zwéi Bridder kuerz hannerenee gestuerwe sinn (de Charles 1853 an den Auguste 1854), huet den Norbert Metz sech aus der Politik zeréckgezunn, fir sech ganz mat senge Gesellschafte kënnen ze beschäftegen.

Dem Norbert Metz seng Aktivitéite ware villsäiteg:
* Eigentlech war e Mëller an huet 1837 de Millekonsortium vun der Société d'Industrie dirigéiert.
* Zu Arel war hien un enger Tubaksmanufaktur bedeelegt.
* Des Weideren hat en Affinitéite mat Entreprisen, déi am Bau geschafft hunn.
* Mat sengem Brudder Auguste huet e vun 1837 un déi Berbuerger Schmelz gegrënnt an dirigéiert.
* 1843 huet den Auguste Metz d'Geneemegung kritt, fir Eisenäerzer ze verschaffen. Allerdéngs huet et bis 1847 gedauert, bis d'Escher Minett an de Kocksiewe vun hirer Eecher Schmelz (Forges d'Eich) zum Asaz koum.
* D'Erfindung vum Englänner Henry Bessemer huet dunn de richtegen Opschwong vun der Siderurgie duerch den Auguste an Norbert Metz méiglech gemaach.
* 1871 ass dunn *[[Metze Schmelz]]* (méi spéit: *Arbed Esch-Schëffleng*) gegrënnt ginn. 
* Duerch d'Fusioun mat den anere Schmelze koum et dunn 1911, nom Doud vum Norbert Metz, zur Grënnung vn der Arbed.

Et soll och ervirgestrach ginn, datt den *Norbert Metz* a seng Famill iwwer d'Fondation Norbert Metz vill zum Opbau vun der Eecher Klinick beigedroen hunn.

Den Norbert Metz war mat der Albertine Tesch, der Duechter vum Ferdinand Materne Tesch an der Antoinette Zeitz, bestuet.

Zu Diddeleng gouf d*Rue Norbert Metz* no him genannt, zu Esch-Uelzecht eng Plaz.

## Kuckt och
* Metz & Cie

## Literatur
* Jules Mersch: *Les Metz, La Dynastie du Fer*, Biographie National du Pays de Luxembourg, fasicule 12

## Kuckt och
* Metz (Famill)
* Siderurgie zu Lëtzebuerg

## Um Spaweck
* Biographie vum * Jules Mersch iwwer d'Famill Metz
* Historique vun der Eecher Klinick
Bierden

**Bierden** ass eng Uertschaft an der Gemeng Ierpeldeng. Se läit zirka 3,5&nbsp;km nordwestlech vun Ierpeldeng.

## Kuckt och
* Kierch Bierden

## Um Spaweck

* Websäit vun der Gemeng Ierpeldeng
Kiemen

**Kiemen** (lokal: **Keemen**) ass eng Uertschaft an der Gemeng Buerschent.

## Geographie
D'Uertschaft läit um CR308 tëscht Buerschent an Heischent, op enger Héicht vu 480 - 490 Meter.

## Geschicht
Duerch Kieme goung e Kiem, dee vu Buerschent a Richtung Arel gelaf ass. Deen huet dem Duerf säin Numm ginn.

Virun der Auswanderung no Amerika vu villen Awunner, hat Kiemen uganks 1900 30 Haiser an ëm déi 155 Awunner.

Am Zweete Weltkrich, gouf Kiemen vun den Nazien an Amerikaner souwuel aus der Loft, wéi och um Buedem ugegraff. Um Enn vum Krich gouf Kiemen mat Phosphorbomme beschoss. De Krich kascht 8 Awunner d'Liewen.

## Biller

Fichier:Kirche Kehmen 03.jpg|Kierch
Fichier:Weekräiz, Uesperwee, Kiemen-101.jpg|Weekräiz um Uesperwee


## Kuckt och
* Kierch vu Kiemen

## Um Spaweck

* Websäit vun der Gemeng Buerschent
Scheedel

**Scheedel** ass eng Uertschaft an der Gemeng Buerschent.

## Geographie
D'Uertschaft läit op enger Héicht vu 475 Meter.

Zu Scheedel huet de lëtzebuergesche Moler Théophile Steffen säin Atelier.

## Kuckt och
* Kapell Scheedel

## Um Spaweck

* Websäit vun der Gemeng Buerschent
Kapetenger

D**'Kapetenger** waren eng Dynastie vu franséische Kinneken, déi vun 987 bis 1328 regéiert hunn:

* Hugo Capetus (987-996)
* Robert II. ''de Frommen'' (996-1031)
* Henri I. (1031-1060)
* Philippe I. (1060-1108)
* Louis VI. *den Décken* (1108-1137)
* Louis VII. *de Jonken* (1137-1180)
* Philippe II. *Augustus* (1180-1223)
* Louis VIII. *de Léiw* (1223-1226)
* Louis IX. *den Hellegen* (1226-1270)
* Philippe III. *de Kéngen* (1270-1285)
* Philippe IV. ''de Schéinen'' (1285-1314)
* Louis X. *"le Hutin"* (1314-1316)
* Philippe V. *de Laangen* (1316-1322)
* Charles IV. *de Schéinen* (1322-1328)

## Um Spaweck
Handel

Ënner **Handel** versteet een d'Ubidde vu Wueren am Tausch géint aner Wueren (Tauschhandel) oder géint Geld, ouni datt dës Wuere weiderveraarbecht oder wesentlech verännert ginn.

## Kuckt och
* Welthandelsorganisatioun
* Eenzelhandel
* Maart
* Ambulanten Handel
* Grousshandel
* Handel zu Lëtzebuerg

## Um Spaweck

* STATEC: Statistiken iwwer den Handel zu Lëtzebuerg
Eech

**Eech** ass entweeder:
* eng Aart Bam vun der Gattung **[[Eechen]]**;
* e Quartier vun der Stad Lëtzebuerg: **[[Eech (Stad Lëtzebuerg)]]**, 
* d'Gemeng Eech, bis 1920 eng eegestänneg Gemeng, déi mat der Stad Lëtzebuerg fusionéiert huet.
The Killers (Film 1964)

**The Killers** ass en US-amerikanesche Film vum Don Siegel no enger Erzielung vum Ernest Hemingway.

## Ëm wat geet et am Film?
E Blanne gëtt vun zwéi Killer, dem Charlie an dem Lee, ëmbruecht. Duerno mécht den Charlie sech Gedanke firwat si wuel de Blannen doutgemaach hunn...
## Interressantes iwwer de Film
Dëse Film war fir d'Televisioun gedréint ginn. Well en deemools awer fir en Televisiounsfilm vill ze vill brutal war, ass en dunn nëmmen an de Kinoe gewise ginn.

De Ronald Reagan trëtt an *The Killers* a senger leschter Roll als Schauspiller op, ier hie President vun den USA gouf.

De Film ass e Remake vum Film noir *[[The Killers (Film 1948)|The Killers]]* vum Robert Siodmak aus dem Joer 1948 mat dem Burt Lancaster an der Ava Gardner als Haaptacteuren.

## Um Spaweck
Auguste Metz

Den **Auguste Metz**, gebuer den 8. August 1812 an der Stad Lëtzebuerg, a gestuerwen den 22. Juni 1854 zu Eech, war de jéngste vun den 3 Metz-Bridder: Charles, Norbert an *Auguste*.

Den *Auguste Metz* war, wéi säi Brudder *Charles*, Docteur en Droit a Member vun der Chamber. Hie gëtt als de wierkleche Grënner vun der moderner Lëtzebuerger Siderurgie ugekuckt. Bescheiden huet hien 1837 mat senge Bridder ugefaangen, wéi en d'Gebaier vun der Berbuerger Schmelz gelount huet. Nëmme 15 Joer méi spéit ware vun den 11 Héichiewen am Land 7 zu Berbuerg a Betrib. Hien ass fréi gestuerwen (1854) a konnt säi Wierk net op en Enn féieren.

Den Auguste Metz huet sech 1841 mat der Duechter vum Ernest Dominique Laeis, der Petronella Laeis bestuet. Hien ass de Papp vum Léon Metz.

## Literatur
* Anonym, 1854. [Noruff]. Courrier du Grand-Duché de Luxembourg 1854-06-24: 1-2, N° 50 (Luxembourg, 24 juin).http://www.eluxemburgensia.lu/webclient/DeliveryManager?application=DIRECTLINK&custom_att_2=simple_viewer&pid=1420176&search_terms=#panel:pp|issue:1420176|page:1
* Mersch, J., 1963. *Les Metz, la dynastie du fer.* Biographie Nationale du Pays de Luxembourg, fasc. 12, S. 311-605 (Jean-Antoine-Auguste Metz, le maître de forges, tenace comme son fer, S. 549-570). http://www.luxemburgensia.bnl.lu/cgi/luxonline1_2.pl?action=pv&sid=luxbio&vol=12
* Neyen, A., 1876. *Biographie Luxembourgeoise. Histoire des hommes distingués originaires de ce pays considéré à l'époque de sa plus grande étendue ou qui se sont rendus remarquables pendant le séjour qu'ils y ont fait.* Tome 3. J. Joris, Luxembourg, 490+XXXI+XII S. (Jean-Antoine-Auguste Metz, S. 304-307).
* Weber, P., 1950. *Histoire de l'économie luxembourgeoise.* Imprimerie Victor Buck, Luxembourg, 431 S.
Cuesta

**Schichtstufen** (och nach **Cuesta** genannt) fënnt een an engem Relief dee vun inklinéierte sedimentäre Schichte gebilt gëtt an an deem haart a mëll Gestengsschichten ofwiesselen, z.&nbsp;B. am Lëtzebuerger Guttland. Do ginn déi haart Schichte manner staark erodéiert wéi déi mëll an dofir kënnt et vir datt déi haart en Ofsaz an der Landschaft bilt, well se méi bestänneg war an och hire mëlle Sockel mat geschützt huet, wougéint déi mëll ënnen am Dall sinn.

Beispiller zu Lëtzebuerg:
* d'Schichtstuf vum Lëtzebuerger Sandstee gesäit ee gutt wann ee vun Nidderaanwen an d'Stad fiert, de Sennengerbierg geet d'Schichtstuf erop.
* Wann een op der Autobunn A3 no Süde fiert, gesäit een d'Schichtstuf vum Minett op där d'Diddelenger RTL-Antenn steet.

Un eng Cuesta schléissen dacks Zeiebierger un.

## Um Spaweck
Theoreetesch Informatik

D**'Theoreetesch Informatik** beschäftegt sech mat der Abstraktioun an der Konstruktioun vu Modeller am Zesummenhank mat Problemer, déi an iergendenger Weis mat Computeren ze dinn hunn.

D'Theoreetesch Informatik ass méi al wéi aner Beräicher vun der Informatik an ass als wëssenschaftlech Disziplin méi wäit entwéckelt wéi beispillsweis Beräicher vun der Technescher oder der Praktescher Informatik. Vill grondleeënd Resultater goufe scho virum éischte Computer erfuerscht.

Si ass d'mathematesch Basis vun der Informatik a baséiert an éischter Linn op Definitiounen, Sätz a Beweiser.

## Deelgebidder
### Automatentheorie a Formal Sproochen
Automatentheorie a Formal Sproochen hänken an enkem Zesummenhang. Formal Sproochen erfuerschen de strukturellen Opbau vu Programméiersproochen. Déi meescht Sproochen hunn eng bestëmmt (einfach) Struktur a kënnen no hirer Komplexitéit a bekannt Sproocheklassen agedeelt ginn. Dat sinn no der Chomsky-Hierarchie déi regulär, kontextfräi a kontextsensitiv Sproochen. Déi éischt kënne vun endlechen Automaten, déi zweet vu Kellerautomaten an déi lescht vu linear beschränkten Turingmaschinnen erkannt ginn.

### Berechebarkeet
Theorie vun der Berechebarkeet ënnersicht d'algorithmesch Léisbarkeet vu Problemer. Si probéiert, dat Berechebaart vum Netberechebarem ofzegrenzen, andeems se Problemer nennt, déi nimools vun engem Computer geléist kënne ginn. D'Zil ass fir ze beweisen, datt verschidde wënschenswäert Algorithmen net existéieren, soudatt een ophale kann no sou Algorithmen ze sichen.

Ee Resultat vun der Berechebarkeetstheorie ass d'Erkenntnes, datt d'Halteproblem semi-entscheedbar ass.

### Komplexitéitstheorie
D'Komlexitéitstheorie erfuerscht de rechnereschen Opwand, dee fir d'Léisung vun engem bestëmmte Problem mindestens opbruecht muss ginn. Sou klassifizéiert ee Problemer zum Beispill no Lafzäit a Späicherbesoine vun Algorithmen an effizient léisbar oder schwéier léisbar Problemer.

Déi bekanntst Klasse si warscheinlech **P**, déi vun den effizient léisbare Problemer an **NP**, déi Klass vu Problemer, deenen hir Léisungen effizient iwwerpréift kënne ginn.

Eng vun den zentralen an zanter Joren oppe Fro an der Komplexitéitstheorie ass, op d'Klasse P an NP iwwereneestëmmen.

### Algorithmen an Datestrukturen

### Formal Semantik
D'Formal Semantik probéiert d'Bedeitung vun der Konstruktioun vu Programméiersprooche mathematesch exakt z'erfaassen. Si spezifizéiert wat bei der Ausféierung vun engem Programm geschéie soll.

## Literatur
* Uwe Schöning: *Theoretische Informatik - kurzgefasst*. Spektrum Akademischer Verlag, 2001.
* Renate Winter: *Theoretische Informatik*. Oldenbourg Verlag, 2002.
* Peter Rechenberg: *Was ist Informatik?* Carl Hanser Verlag, 2000.
Glutamin

**Glutamin** ass eng Aminosaier. Si kënnt virun allem am Jugurt an enger staarker Konzentratioun vir, mä et fënnt ee se och a réiem oder gereeztem Fleesch.
Lëscht vu reliéise Gebaier zu Lëtzebuerg

Dës **Lëscht vu reliéise Gebaier zu Lëtzebuerg** ass en Deel vun de . D'Lëscht ass no de Gemenge klasséiert; se ass nach net komplett.

## Proprietéit
Als Referenz fir d'Kadastersektiounen a -parzellen an d'Proprietéit vun de Gebaier vum kathoulesche Kult zielt d'Gesetz vum 13. Februar 2018.

Wann den Äerzbistum wëlles huet e reliéist Gebai, dat enger Gemeng gehéiert, net méi fir d'Ausübe vum kathoulesche Kult ze gebrauchen, da muss en d'Gemeng an de Kierchefong doriwwer informéieren. De Gemengerot hëlt doropshin eng Deliberatioun, mat där dem Gebai de Kultuszweck ewechgeholl gëtt.

Wann eng Gemeng e reliéist Gebai, dat hir gehéiert, desakraliséiert wëll, also net méi fir de Gottesdéngscht zur Verfügung stelle wëll, muss de Gemengerot eng deementspriechend Deliberatioun huelen an den Äerzbistum doriwwer informéieren. Op Basis vun engem Avis, deen den Äerzbistum ausstelle muss, hëlt de Gemengerot eng definitiv Decisioun iwwer d'Desakralisatioun, déi da vum Äerzbëschof nom kathoulesche Kiercherecht duerch gefouert gëtt. Am Fall wou d'reliéist Gebai an der Annex III vum Gesetz vun 2018 opgezielt ass, däerf dem Gebai de Kultuszweck just ewechgeholl ginn, wann den Äerzbistum säin Accord am Viraus ginn huet. Dës Gebaier sinn an der Lëscht an der Kolonn "Proprietär" mat engem Stär * gezeechent.

## Lëscht vun de reliéise Gebaier


## A

↑ erop
## B

↑ erop

## C

↑ erop

## D

↑ erop

## E

↑ erop

## F

↑ erop
## G

↑ erop
## H

↑ erop
## I


↑ erop
## J


↑ erop
## K

↑ erop

## L

↑ erop

## M

↑ erop
## N

## O

↑ erop
## P

↑ erop

## R

↑ erop

## S

↑ erop

## T

↑ erop
## U

↑ erop
## V

↑ erop
## W

↑ erop

## X
↑ erop

## Y
↑ erop

## Z
↑ erop

## Kuckt och
* Lëscht vun de Lëtzebuerger Paren
* Lëscht vun de Weekapellen zu Lëtzebuerg
* Lëscht vun de Weekräizer zu Lëtzebuerg
* Lëscht vun de Lourdes-Grotten zu Lëtzebuerg
* Lëscht vun de reliéisen Objeten zu Lëtzebuerg
Biergbau

**Biergbau** bezeechent den Ofbau vu Buedemschätz.

Dës kënnen Äerzer oder soss Metaller sinn, mä och fossil Brennstoffer, wéi Brong- oder Steekuel, Mineraler oder Salz.

Biergbau kann *ënner Dag* a Galerien, oder *iwwer Dag* geschéien.

Zu Lëtzebuerg ass ofgebaut ginn:
* Minett, kuckt Minière,
* Koffer zu Stolzebuerg, kuckt Koffergrouf vu Stolzebuerg,
* Antimon zu Géisdref, kuckt Géisdrëffer Antimongrouf,
* Schifer zu Uewermaartel, kuckt Leeëgrouwen zu Lëtzebuerg
* Gips zu Beggen an op der Hëttermillen
* Kalleksteng zu Gréiwemaacher
* Sandsteng a giele Sand zu Stengefort, Bruch, Sennengerbierg, Iernzerbierg, Biergerkräiz a Biekerech, roude Sand bei Folscht

## Um Spaweck
Hemstel

**Hemstel** ass eng Uertschaft an der Gemeng Bech. Se läit um CR129, tëscht Beidler an Zëtteg, op enger Héicht vun ca. 280 m iwwer N.NB.

## Geschicht
Eng éischt Kéier gouf Hemstel an enger Charte aus dem Joer 894 ënner dem Numm *Hemmeingestal* ernimmt. Den Numm geet warscheinlech zeréck op eng fränkesch Famill vun engem gewëssen Hemming, déi sech do installéiert hat. 895 gouf et un d'Klouschter Iechternach verschenkt, an 953 goung et an de Besëtz vum Klouschter Oeren iwwer, zu deem et bis zum Enn vum 18. Joerhonnert gehéiert huet. 
1393 gouf den Numm *Hemstal* fir d'éischt dokumentéiert.
Op der Ferraris-Kaart vun ëm 1775 ass *Hemstall* als eng kleng Uertschaft mat enger 3 Haiser an e puer anere Gebaier agedroen. D'Kadasterkaart vun 1824 weist, datt an deene 50 Joer dertëscht eng ganz Rëtsch Haiser an der Duerfstrooss, an och verspreet ronderëm, bäikomm sinn.

## Literatur
Joseph Heinz: "Hemstal - eine kleine Pfarrei mit interessanter Geschichte" in: *Lëtzebuerger Sonndesblat* Nr 10, 3. Mäerz 1980, S.4-5.

## Kuckt och
* Parkierch vun Hemstel

## Um Spaweck
Metz

**Metz** ass eng Stad an der franséischer Regioun Grand Est, am Departement Moselle, deem seng *[[Prefecture (Frankräich)|Prefecture]]* et ass.
## Geographie
Metz läit am Dall vun der Musel, do wou d'Seille draleeft.

### Nopeschgemengen

## Geschicht
### Partnerschafte mat auslännesche Stied
ë.&nbsp;a. mat
* Lëtzebuerg
### Buergermeeschteren
* 1947 - 1970: Raymond Mondon 
* 1971 - 2008: Jean-Marie Rausch
* 2008 - 2014: Dominique Gros

* Lëscht vun den Uertschafte bei der Musel
* Trois-Évêchés

## Um Spaweck

* Websäit vu Metz
* Metz.Online.Fr
Valin

**Valin** ass eng essentiell Aminosaier, déi a klenge Quantitéiten an alle wichtege Proteinnen ze fannen ass.
Akerbau

Ënner **Akerbau** versteet een d'Uplanzen an d'Recoltéiere vu Planzen, meeschtens, fir se als Liewensmëttel ze gebrauchen, méi seelen och, fir se zu aneren Zwecker ze verschaffen.

An der Wirtschaftstruktur zu Lëtzebuerg huet den Akerbau iwwer d'Joerzéngten u Gewiicht verluer, kuckt dozou den Artikel "Akerbau zu Lëtzebuerg".

## Um Spaweck
Prolin

**Prolin** ass eng Aminosaier, déi an hirer *L-Form* vum mënschleche Kierper synthetiséiert ka ginn.

## Um Spaweck
Phenylalanin

**Phenylalanin** existéiert an der Natur just ënner senger *L-Form*. Et ass eng vun den essentiellen Aminosaieren. Si leet sech strukturell vum Alanin of an ass staark hydrophob.
Kakadu Nationalpark

De **Kakadu Nationalpark** (en: *Kakadu National Park*) ass en australescht Naturreservat. De Park gouf 1981 gegrënnt an huet eng Fläch vun 19.804&nbsp;km².

## Geographie

De Kakadu Nationalpark läit am Northern Territory an Australien, 170&nbsp;km ëstlech vun Darwin.

## Geschicht

Kakadu ass Aboriginies-Land an ass vun der australescher Regierung nëmme gepacht.

## Flora a Fauna

## Kuckeswäertes
* D'Fielsformatiounen Ubirr an Nourlangie
* D'Jim Jim Falls
* D'Twin Falls
## Um Spaweck
Tryptophan

**Tryptophan** ass eng essentiell Aminosaier, d.&nbsp;h. si ass liewensnoutwänneg, mä si ka vum mënschleche Kierper net synthetiséiert ginn a muss dowéinst iwwer de Kascht opgeholl gi fir datt kee Manktem entsteet.
Jules Mersch

Et gëtt e puer Persoune mam Numm **Jules Mersch**:

* e Fuerscher, dee vun 1883 bis 1966 gelieft huet, kuckt: Jules Mersch (Fuerscher),
* e Publizist, dee vun 1898 bis 1973 gelieft huet, kuckt: Jules Mersch (Publizist).
Hierber

**Hierber** ass eng Uertschaft an der Gemeng Rouspert-Mompech.

## Geographie
Hierber läit um südëstleche Bord vum Hierberbësch a riets a lénks vun der Huesebaach.

Et ass duerch den CR135, den CR139 an den CR370 un d'Stroossennetz ugebonnen.

Déi déifst Plaz vun Hierber ass op der Lelligerbaach op 269 Meter tëscht de Koppe *Frommelsbierg* an *Hierberbierg*, an den héchste Punkt ass um *Pafebierg* mat 390 Meter.

## Geschicht
Wéi och an aneren Uertschaften an där Géigend, op hallwem Wee tëscht Tréier an der Schanz, hunn do, wou haut Hierber ass, schonn zu Réimerzäite Leit gewunnt; ëm 1900 gouf bei Hierber e réimesche Mosaik vun enger Villa ausgegruewen.

Eng éischt Kéier ernimmt gouf d'Uertschaft 1225 als *Herburen*, 1413 housch se *Herburn*, a 1537 dann *Herborn*.

Ëm 1800 stoungen zu Hierber 25 Haiser an eng Kierch. Deemools huet de Jokesbierg nach zu Hierber gehéiert; haut ass en en Deel vun der Gemeng Bech.

## Kuckeswäertes
* Kierch Hierber
* Naturschutzgebitt Hierberbësch

## Kuckt och

## Um Spaweck

* De Sauerdall
* Wou der Däiwel ass...? Hierber: Amélie Schroeder, Von „Finn“ und „Hondsaarsch“: Zu Besuch in der Hierber Brennerei wort.lu [€], 10.08.2025, gekuckt den 28.10.2025
Sola

D**Sola** war eng Maschinnepistoul, déi zu Ettelbréck vun der *Société Luxembourgeoise d'Armes S.A.* gebaut gouf.

## Beschreiwung
Deen éischte Modell war d*'Sola-Super*, e Modell, dee staark vun der belscher Vigneron inspiréiert war.

D'Surface vun der Waff war gro sulphatiséiert a mat Ammoniak behandelt. De Grëff war aus Plastik.

Ënner dem Waffekierper war den Numm SOLA an e roude Léiw ageklappt, dee fir verschidde Commanden awer erausgefräst gouf.

Am Ganze bestoung d'Sola-Super aus just 38 Eenzeldeeler an hat e gestanzte Boîtier. Lénks iwwer dem Pistoulegrëff war e Knäppche mat deem een tëscht Eenzel- an Dauerfeier wiele konnt. Besonnesch war de Fait datt een och am Dauerfeiermodus duerch just liicht Drécken Eenzelschëss konnt ofginn an d'Prezisioun vun der Waff, déi wéinst deem fir eng Maschinnepistoul relativ laange Laf iwwer der Moyenne louch.

1957 koum de méi kuerze Modell *Sola-Léger* eraus, deen awer kee Succès kannt huet.

### Laf
De Laf ass an Däitschland kaaft ginn. Duerno ass den Drall zu Wecker gehummert ginn. Duerno goufen déi réi Leef op Ettelbréck bruecht, wou se op d'Längt geschnidde goufen.

## Fabrécksgebai
D'Fabréck stoung um Terrain vun der fréierer Ettelbrécker Duchfabréck.

## Personal
An der Produktioun hunn am Duerchschnëtt 19 Leit geschafft.

## Produktiounszuelen
Et goufen der eng Rei an Afrika an och der nach a Südamerika verkaaft, genee Zuele sinn net méi bekannt.

## Um Spaweck
* Iwwerbléck iwwer d'Société Luxembourgeoise d'Armes S.A.
Blo Blumm

D**'Blo Blumm** ass en zentral Symbol vun der Romantik. Si gëtt gebraucht, fir d'Verlaangeren an d'Léift auszedrécken, a fir d'metaphysecht Striewen nom Onendlechen.

Deen Éischten, deen dëst Symbol verwennt huet, war den Novalis a sengem Bildungsroman *[[Heinrich von Ofterdingen]]*, dee Fragment blouf.

Et fänkt domat un, datt de jonken Heinrich virum Aschlofen iwwer eng Renconter mat engem mysteriéise Friemen tiermt: 
*... Der Jüngling lag unruhig auf seinem Lager, und gedachte des Fremden und seiner Erzählungen. Nicht die Schätze sind es, die ein so unaussprechliches Verlangen in mir geweckt haben, sagte er zu sich selbst; fern ab liegt mir alle Habsucht: aber die blaue Blume sehn' ich mich zu erblicken. Sie liegt mir unaufhörlich im Sinn, und ich kann nichts anders dichten und denken...*

## Aner Auteuren

### De Georg Trakl
*An Novalis*

:In dunkler Erde ruht der heilige Fremdling.
:Es nahm von sanftem Munde ihm die Klage der Gott,
:Da er in seiner Blüte hinsank.
:Eine blaue Blume
:Fortlebt sein Lied im nächtlichen Haus der Schmerzen. (1912)

### De Joseph von Eichendorff
*Die blaue Blume*

:Ich suche die blaue Blume,
:Ich suche und finde sie nie,
:Mir träumt, daß in der Blume
:Mein gutes Glück mir blüh.
:.....
Der Blaue Reiter

**Der Blaue Reiter** ("De Bloe Reider") ass den Numm, dee sech eng Këntschlercommunautéit 1911 zu München ginn huet. Si gouf vum Wassily Kandinsky an dem Franz Marc gegrënnt, zwéi Moler, déi net laang mat dobäi waren. Et goung hinnen ëm d'Befreiung vu sturer Traditioun. Weider Membere waren ë.&nbsp;a. den August Macke, d'Gabriele Münter, d'Marianne von Werefkin, den Alexej von Jawlensky an de Paul Klee. Och Dänzer a Komponisten hunn zum Krees gehéiert.

Si hunn all hiren Interessi u mëttelalterlecher a primitiver Konscht an un den zäitgläiche Beweegunge vum "Fauvismus" a "Kubismus" gedeelt.

## Geschicht

Den August Macke an de Franz Marc hunn d'Opfaassung vertrueden, datt all Mënsch eng ënnerlec an eng baussecht Erliefneswierklechkeet huet, déi duerch d'Konscht soll zesummegefouert ginn. Déi Iddi gouf vum Kandinsky theoreetesch ënnermauert. Ugestrieft gouf eng Gläichberechtegung vun de Konschtformen.

Den Numm vun der Grupp koum duerch e Bild vum Kandinsky aus dem Joer 1903 mam selwechten Numm, wat 1912 als Buchtitelillustratioun fir den Almanach mam selwechten Numm war. Dat programmatescht Wierk, erausgi vum Kandinsky a Marc (Piper, München, 1912) huet, mam Marc senge Wierder *"die neueste malerische Bewegung in Frankreich, Deutschland und Russland"* ëmfaasst *"und zeigt ihre feinen Verbindungsfäden mit der Gotik und den Primitiven, mit Afrika und dem großen Orient, mit der so ausdrucksstarken ursprünglichen Volkskunst und Kinderkunst, besonders mit der modernsten musikalischen Bewegung in Europa und den neuen Bühnenideen unserer Zeit"*. Den Arnold Schönberg z.&nbsp;B. huet nieft Texter a Biller och d'Kompositioun *Herzgewächse* an där Schrëft bäigedroen.

Iwwer eng zimmlech grouss Spanwäit huet déi variabel Ophiewung vun der Wierklechkeet am Bloe Reider verfüügt. Sou haten nieft der metaphysescher Déieresymbolik vum Franz Marc, der Faarwephantasie vum Mackes, der märchenhafter Zauberwelt vum Klee och dem Kandinsky seng mathematesch-musikalesch Abstraktioune Plaz am Bloe Reider.

Déi éischt vun den zwou Ausstellunge vum Bloe Reider war vum 18. Dezember 1911 bis zum 1. Januar 1912 an der Moderner Galiere Thannhauser zu Münche. Si huet 49 Wierker vum Henri Rousseau, Albert Bloch, Heinrich Campendonk, Robert Delaunay, Kandinsky, Henri Matisse, Macke, Münter a. a. gewisen. Si goung och op Tournée a weider Stied, ënner anerem op Köln a Berlin.

Déi zweet Ausstellung war vum 12. Februar bis 18. Mäerz 1912 an der Münchner Bicher- a Konschthandlung Hans Goltz. 315 Aquarellen, Zeechnungen an Drockgrafike vu méi wéi 30 Kënschtler goufen an dëser Ausstellung virgestallt.

## Memberen
* Heinrich Campendonk
* Paul Klee
* Alfred Kubin
* August Macke
* Gabriele Münter
* Arnold Schönberg
* Alexai von Jawlensky
* Marianne von Werefkin

## Um Spaweck
* Ausstellungskatalog vun 1912
Blo

**Blo** ass deen Deel vum Liichtspektrum, dat de Mënsch gesi kann, deen eng Wellelängt tëscht 450 nm a 500&nbsp;nm huet. De Faarfandrock *blo* kann och duerch Faarfmëschung entstoen. Den etymologeschen Hannergrond ass dat alhéichdäitscht *blao*, dat *blénkeg*, *glënnereg* bedeit.

## Verschidde Blotéin

## Kuckt och
* Tabell mat de Faarfcoden op der däitscher Wiki
* Blot A

## Um Spaweck