1989

D'Joer **1989** huet op engem Sonndeg ugefaangen. Et war kee Schaltjoer.

## Evenementer
### Europa
* : *[[Ronnen Dësch]]* a Polen; Solidarność soll nees zougelooss ginn, d'Zensur ofgeschaf, an eng zweet Kummer, de Senat, dee fräi gewielt soll ginn, soll geschaf ginn.
* : Ungarn fänkt domat un, d'Grenzspären no Éisträich ofzebauen.
* : Éischt Nummer vun der *[[Gazeta Wyborcza]]*, der éischter legaler Oppositiounszeitung am Ostblock.
* : De Slobodan Milošević gëtt Staatspresident vu Serbien.
* : Demokratesch Parlamentswalen a Polen: *'Solidaritéit* kritt 99 vun 100 Sëtz am Senat.
* : De Sommet vum Warschauer Pakt zu Bukarest decidéiert d'"Recht vun all Vollek op Selbstbestëmmung".
* 19. Juli: De Wojciech Jaruzelski gëtt mat just enger Stëmm Majoritéit zum Staatspresident a Pole gewielt, den Tadeusz Mazowiecki (Solidarność) gëtt de 24. August den éischten net-kommunistische Ministerpresident.
* 19. August: Beim "Paneuropäesche Picknick" zu Sopron an Ungarn maache sech Honnerte vun DDR-Bierger iwwer d'Grenz an Éisträich.
* 23. August: Iwwer 1 Millioun Leit maachen eng Mënschekette vu 560&nbsp;km op der *Via Baltica* tëscht Vilnius a Lettland an Tallinn an Estland.
* : D'Ungaresch Sozilistesch Aarbechterpartei nennt sech an Ungaresch Sozialitesch Partei ëm an entmuecht sech gréisstendeels.
* : Zu Leipzig gi bei der "Montagsdemonstration" trotz Verbuet 70.000 Leit op d'Strooss fir fir Reformen a Fräiheet ze demonstréieren; déi Woch drop sinn et der 120.000, nach eng méi spéit 300.000.
* 18. Oktober: Den Erich Honecker trëtt als President vum Staatsrot vun der DDR zeréck, den Egon Krenz gëtt säin Nofollger.
* 23. Oktober: An Ungarn trëtt déi nei Constitutioun a Kraaft: Ungarn ass eng Republik a keng "Volleksrepublik" méi.

* : Eng hallef Millioun Leit manifestéieren zu Ost-Berlin fir Reformen, Demokratie a Fräiheet.
* : D'DDR mécht d'Grenzen zu Westdäitschland op. Honnertdausende vu Leit kënne fir d'éischt Kéier no 28 Joer an de Westen.
* 10. November: De bulgaresche Staats- a Parteichef Todor Schivkov gëtt gestierzt.
* 13. November: De Prënz Hans-Adam II. vu Liechtenstein gëtt Staatschef vu Liechtenstein.
* 17. November: Zu Prag gëtt e Commémoratiounscortège vun der Police auserneegebeetscht; Ufank vun der *[[Samette Revolutioun|Samettener Revolutioun]]*.
* 18. November: Den Hans Modrow gëtt neie Ministerpresident vun der DDR.
* 25. Dezember: De gestierzte rumäneschen Diktator Nicolae Ceauşescu a seng Fra Elena ginn higeriicht.
* 29. Dezember: A Polen gëtt d'Constitutioun geännert.
* 29. Dezember: Als Suite vun der *[[Samette Revolutioun|Samettener Revolutioun]]* gëtt de Václav Havel President vun der Tschechoslowakei.

#### Lëtzebuerg
* 18. Juni: Chamber- an Europawalen. Bei de Chamberwale kritt d'CSV 22 Sëtz, d'LSAP der 18, d'DP der 11, d'GLEI an d'GAP der jee 2, den Aktiounskomitee 5/6 der 4 an d'KPL 1. Bei den Europawale ginn 3 Sëtz un d'CSV, 2 un d'LSAP an 1 un d'DP.
* 14. Juli: D'Regierung Santer-Poos II, eng CSV-LSAP-Koalitioun, gëtt vereedegt.
* ? Prozess ëm d'Waldbëlleger Affär.


Fichier:Composition Chambre des députés du Luxembourg 18-06-1989.svg|Sëtzverdeelung no de Chamberwale vum 18. Juni
File:Santer Poos EP 1989.jpg|Jacques Santer a Jacques Poos

### Afrika
* 13. September: De Frederik de Klerk gëtt President vu Südafrika a leet Schrëtter an, fir d'Apartheid ofzeschafen.
### Amerika
#### USA
* : E Fräihandelsofkommes tëscht den USA a Kanada trëtt a Kraaft.
* 24. Mäerz: De Pëtrolstanker *Exxon Valdez* leeft am *Prince William Sound* virun der Küst vun Alaska aus; zegdausend Tonne Pëtrol verknaschten eng 2000 Kilometer Côte.

#### Mëttel- a Südamerika
* : Am Paraguay gëtt den Diktator Alfredo Stroessner ofgesat.
* 20. Dezember: Panama: Ufank vun enger militärescher Invasioun duerch d'USA, fir den Diktator Manuel Noriega gefaangen ze huelen.

### Asien
* 14. Abrëll: D'sowjetesch Truppen zéie sech aus dem Afghanistan zeréck.
* : China: Massaker op der "Plaz vum Himmlesche Fridden" zu Peking.

### Ozeanien & Pazifik

### Arabesch Welt
* : Iran: Doud vum Ayatollah Khomeini. Den Ayatollah Chamene'i gëtt säin Nofollger.

## Konscht a Kultur
* 29. Mäerz: D'Pyramid vum Louvre gëtt zu Paräis ageweit.
* 13. Juli: D'Opéra de la Bastille gëtt zu Paräis ageweit.

### Molerei

### Literatur

### Musek
* : D'Grupp Riva gewënnt fir Jugoslawien mam Lidd *[[Rock Me]]* de 34. Eurovision Song Contest zu Lausanne.

### Film
* *[[Driving Miss Daisy]]* kritt den Oscar fir de beschte Film.
* *[[Sex, lies and videotapes]]* kritt d'Gëlle Palm zu Cannes.
* *[[Camille Claudel (Film)|Camille Claudel]]* kritt de César fir de beschte Film.

#### Lëtzebuerg
* *[[A Wopbopaloobop A Lopbamboom]]* vum Andy Bausch.
* *[[Mumm Sweet Mumm]]* vum Paul Scheuer, Georges Fautsch a Maisy Hausemer.
* *[[De falschen Hond]]* vum Menn Bodson, Gast Rollinger a Marc Olinger.

## Wëssenschaft an Technik

## Sport
* 1.-3. Juli: De Prolog, déi 1. an déi 2. Etapp, souwéi den Depart vun der 3. Etapp vum Tour de France sinn zu Lëtzebuerg. De Greg LeMond gewënnt am Generalklassement 8 Sekonne virum Laurent Fignon.
### Fousball
* : Déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp verléiert zu Prag, am Kader vun der Qualifikatioun fir d'Foussball-Weltmeeschterschaft 1990, 0:4 géint Tschechoslowakei.
* : Déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp verléiert zu Lille, am Kader vun der Qualifikatioun fir d'Foussball-Weltmeeschterschaft 1990, 0:5 géint Belsch.
* 11. Oktober: Déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp verléiert zu Saarbrécken, am Kader vun der Qualifikatioun fir d'Foussball-Weltmeeschterschaft 1990, 0:3 géint Portugal.
* 25. Oktober: Déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp spillt zu Bréissel, am Kader vun der Qualifikatioun fir d'Foussball-Weltmeeschterschaft 1990, 1:1 géint Belsch. De Gol fir d'Lëtzebuerger huet de Guy Hellers geschoss.
* 15. November: Déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp verléiert zu St. Gallen, am Kader vun der Qualifikatioun fir d'Foussball-Weltmeeschterschaft 1990, 1:2 géint Schwäiz. De Gol fir d'Lëtzebuerger huet den Théo Malget geschoss.

## Gebuer
* : Tornike Sanikidse, georgesche Schachgroussmeeschter.
* 10. Januar: Fiona Steil-Antoni, lëtzebuergesch Schachspillerin.
* 13. Januar: Claire Delcourt, lëtzebuergesch Politikerin.
* 19. Januar:Sven Clement, lëtzebuergesche Politiker.
* 19. Januar: Nick Clesen, lëtzebuergesche Vëlossportler.
* 16. Mäerz: Gabriel Attal, franséische Politiker.
* 31. Mäerz: Gilles Bettmer, lëtzebuergesch Foussballspiller.
* 31. Mäerz: Samanta Tīna, lettesch Sängerin.
* 21. Abrëll: Anouk Wagener, lëtzebuergesch Basketballspillerin.
* : Charlotte Bettendorf, lëtzebuergesch Reiderin.
* 19. Juni: Samirah Frisch, lëtzebuergesch Volleyballspillerin.
* 20. Juni: Pitt Koster, lëtzebuergesche Basketballspiller.
* 21. Juni: Kevin Krecke, lëtzebuergeschen Äishockeyspiller.
* 29. Juni: Thierry Hensen, lëtzebuergeschen Handballspiller.
* : Michel Kettenmeyer, lëtzebuergesche Foussballspiller.
* : Janine Hansen, lëtzebuergesch Foussballspillerin.
* 16. Juli: Gilles Mangen, lëtzebuergeschen Äishockeyspiller.
* 23. Juli: Daniel Radcliffe, englesche Schauspiller.
* 24. Juli: Frantizek Vosahlo, lëtzebuergesche Volleyballspiller.
* : Nacer Chadli, belsch-marokkanesche Foussballspiller.
* 28. August: Claude Mossong, lëtzebuergeschen Äishockeyspiller.
* 30. August: Danira Mustafić, lëtzebuergesch Volleyballspillerin.
* : Andy May, lëtzebuergesche Foussballspiller.
* 28. September: Raul Birenbaum, lëtzebuergesche Basketballspiller.
* : Erik Akkersdijk, hollännesche Champion am Rubik's Cube.
* 14. Oktober: Mia Wasikowska, australesch Schauspillerin.
* 17. Oktober: Laurent Carnol, lëtzebuergesche Schwëmmer.
* 13. November: Ben Polidori, lëtzebuergeschen Ingenieur a Politiker
* 18. November: Eric Schroeder, lëtzebuergeschen Handballspiller.
* 19. November: Amel Cosic, lëtzebuergesche Foussballspiller.
* 21. November: Maxime Chanot, franséisch-lëtzebuergesche Foussballspiller.
* : Noémie Raths, lëtzebuergesch Foussballspillerin.
* 13. Dezember: Taylor Swift, US-amerikanesch Sängerin.
* 27. Dezember: Kateryna Lahno, ukrainesch Schachspillerin.
* 28. Dezember: Salvador Sobral, portugisesche Sänger.

## Gestuerwen
* Theo Makowsky, däitschen Jazzbatteur.
* : Keeser Hirohito vu Japan.
* 13. Januar: Joe Spinell, US-amerikanesche Schauspiller.
* 20. Januar: Wenzel Profant, lëtzebuergesche Moler a Sculpteur.
* 23. Januar: Salvador Dalí, spuenesche Moler a Schrëftsteller (*Surrealismus*).
* 24. Januar:  Suzet Maïs, franséisch Schauspillerin.
* : John Cassavetes, US-amerikanesche Schauspiller a Filmregisseur.
* : André Cayatte, Filmregisseur.
* 6. Februar: Jean-Pierre Koltz, lëtzebuergeschen Historiker.
* 12. Februar: Thomas Bernhard, éisträichesche Schrëftsteller.
* 14. Februar: James Bond, US-amerikaneschen Ornitholog.
* 25. Februar: Margo Lion, franséisch Schauspillerin.
* 20. Februar: Betty Mars, franséisch Sängerin.
* 27. Februar: Konrad Lorenz, éisträichesche Verhalensfuerscher an Nobelpräisdréier.
* 27. Februar: Christiane Schlechter-Wirtz, lëtzebuergesch Kabarettistin.
* 27. Februar: Paul Oswald Ahnert, däitschen Astronom
* : Arsène Soreil, belsche Schrëftsteller a Journalist.
* : Harry Andrews, englesche Schauspiller.
* 21. Mäerz: Fernand Schons, lëtzebuergesche Wënzer a Moler.
* 29. Mäerz: Bernard Blier, franséische Schauspiller.
* : Jean Meylender, lëtzebuergesche Foussballspiller.
* 10. Abrëll: Joan Barry, englesch Schauspillerin.
* 12. Abrëll: Tilda Thamar, argentinesch Schauspillerin.
* 15. Abrëll: Charles Vanel, franséische Schauspiller.
* 19. Abrëll: Daphne du Maurier, brittesch Schrëftstellerin.
* 23. Abrëll: Marcel Schumann, lëtzebuergesche Foussballspiller an Olympionik.
* 25. Abrëll: Ernie Reitz, lëtzebuergesch Resistenzlerin.
* 26. Abrëll: Lucille Ball, US-amerikanesch Schauspillerin.
* 26. Abrëll: Judith Dornys, kanadesch Schauspillerin.
* 28. Abrëll: Géza von Cziffra, ungaresche Filmregisseur an (Dréibuch)auteur.
* 30. Abrëll: Sergio Leone, italieenesche Filmregisseur.
* 17. Mee: Walter Gross, däitsche Schauspiller, Kabarettist a Synchronspriecher.
* 20. Mee: Anton Diffring, däitsche Schauspiller.
* 22. Mee: Gerd Oswald, däitsch-US-amerikanesche Filmregisseur, Filmproduzent an Dréibuchauteur.
* : Ayatollah Ruhollah Khomeini, iranesche Reliounschef.
* : André Michel, franséische Filmregisseur.
* : Antoine Bommertz, lëtzebuergesche Foussballspiller.
* 16. Juni: Antonio Román, spuenesche Filmregisseur an Dréibuchauteur.
* 26. Juni: François Mergen, lëtzebuergesche Bësch-Expert.
* 27. Juni: Michele Lupo, italieenesche Filmregisseur.
* : Franklin J. Schaffner, US-amerikanesche Filmregisseur.
* : János Kádár, ungaresche Politiker.
* 6. Juli: Jean Bouise, franséische Schauspiller.
* : Félix Unden, lëtzebuergesche Waasserballspiller an Olympionik.
* 10. Juli: Andrex, franséische Schauspiller a Sänger.
* 11. Juli: Laurence Olivier, brittesche Schauspiller a Regisseur.
* 13. Juli: Thers Bodé, lëtzebuergesch Journalistin, Psychologin, Politikerin a Fraerechtlerin.
* 16. Juli: Herbert von Karajan, éisträichesche Dirigent.
* 18. Juli: René Kohn, lëtzebuergesche Schwëmmer an Olympionik.
* 19. Juli: Carl-Heinz Schroth, àisträichesch-däitsche Schauspiller a Regisseur.
* 30. Juli: Evy Friedrich, lëtzebuergesche Cinéast a Filmkritiker.
* 16. August: Jemp Michels, lëtzebuergeschen Architekt, Moler a Sculpteur.
* 25. August: Jacques Castelot, belsch-franséische Schauspiller.
* : Georges Simenon, belsche Schrëftsteller.
* 4. September: Colin Clark, engleschen Ekonomist.
* : Lily Unden, lëtzebuergesch Molerin, Schrëftstellerin a Resistenzlerin.
* 14. September: Pérez Prado, kubanesche Museker a Komponist.
* 17. September: Marie-Louise Tidick-Ulveling, lëtzebuergesch Autorin.
* 26. September: Albert Hames, lëtzebuergesche Sculpteur.
* 28. September: Francis Claude, franséische Schauspiller.
* 28. September: Ferdinand Marcos, President vun de Philippinnen.
* 29. September: Edmond Cigrang, lëtzebuergesche Komponist a Musekpedagog.
* : Graham Chapman, englesche Komiker.
* 4. Oktober: Noël-Noël, franséische Schauspiller, Dréibuchauteur a Filmregisseur.
* : Bette Davis, US-amerikanesch Schauspillerin.
* 6. Oktober: Jacques Doniol-Valcroze, Filmregisseur.
* : Fernand Ciatti, lëtzebuergesche Boxer an Olympionik.
* 16. Oktober: Cornel Wilde, US-amerikanesche Schauspiller a Filmregisseur.
* 20. Oktober: Anthony Quayle, englesche Schauspiller.
* 21. Oktober: Solange Frégnac, franséisch-lëtzebeurgesch Molerin.
* : Robert Dupont, lëtzebuergesche Foussballspiller.
* : Margarete Buber-Neumann, däitsch Publizistin a Schrëftstellerin.
* : Joseph Herr, lëtzebuergesche Politiker an Historiker.
* : R. G. Springsteen, US-amerikanesche Filmregisseur.
* 14. Dezember: Andrei Sacharow, russesche Friddensnobelpräisdréier a Physiker.
* 16. Dezember: Lee Van Cleef, amerikanesche Schauspiller.
* 16. Dezember: Silvana Mangano, italieenesch Schauspillerin.
* 17. Dezember: Luciano Salce, italieenesche Filmregisseur.
* 18. Dezember: Norbert Staudt, lëtzebuergesche Waasserballspiller an Olympionik.
* 18. Dezember: Jean Strauss, lëtzebuergesche Kanut an Olympionik.
* 22. Dezember: Samuel Beckett, iresche Schrëftsteller an Nobelpräisdréier.
* 22. Dezember: Massimo Serato, italieenesche Schauspiller.
* 24. Dezember: Roger Pigaut, franséische Schauspiller a Regisseur.
* 25. Dezember: Nicolae Ceausescu, rumäneschen Diktator.

## Um Spaweck