open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Primaten

D**'Primaten** (Primates) oder **Härendéieren** sinn eng Uerdnung vun héich entwéckelte Mamendéieren.

Hir Entwécklung huet viru méi wéi 80 Millioune Joer ugefaangen, wou si primär an de Beem gelieft hunn. Am Ganze gëtt et haut 250 lieweg Aarten. Et gëtt tëscht zwou verschiddene Gruppen ënnerscheet: Afe mat fiichten Nuesen (Strepsirrhini) an Afe mat dréchenen Nuesen (Haplorrhini). Zu der leschter Kategorie gehéiert och de Mënsch.

## Geschicht
Zur Entwécklung vun den éischte Primate koum et an der Period vum Eozen virun 58 bis 37 Millioune Joer. Um Enn vun dëser Zäit ware si schonn an zwou Gruppen agedeelt, an zwar an d*Alweltafen*, déi Afrika an Asien bewunnen, an d*'Neiweltafen*, déi Amerika bewunnen.

An der Period vum Oligozen sinn dunn déi héich Primaten entstanen. Am fréie Miozen viru ronn 24 bis 20 Millioune Joer koumen d'Mënschenafen.

## Liewensweis

## Systematik
* Primaten
** Ënneruerdnung Afe mat fiichte Nuesen (Strepsirrhini)
*** Infrauerdnung Lemuriformes
**** Iwwerfamill Cheirogaleoidea
***** Famill Kazemakien (Cheirogaleidae)
**** Iwwerfamill Lemuroidea
***** Famill Lemuren (Lemuridae)
***** Famill Wiselmakien (Lepilemuridae)
***** Famill Indridae
*** Infrauerdnung Chiromyiformes
**** Famill Daubentoniidae
*** Infrauerdnung Lorisiformes
**** Famill Lorisidae
**** Famill Galagidae
*** Infrauerdnung Adapiformes †
** Ënneruerdnung Afe mat dréchenen Nuesen (Haplorrhini)
*** Infrauerdnung Tarsiiformes
**** Famill Koboldmakien (Tarsiidae)
*** Infrauerdnung Simiiformes
**** Neiweltafen (Platyrrhini)
***** Famill Cebidae
***** Famill Nuetsafen (Aotidae)
***** Famill Sakiafen (Pitheciidae)
***** Famill Klamerschwanzafen (Atelidae)
***** Famill Krallenafen (Callitrichidae) 
**** Alweltafen (Catarrhini)
***** Iwwerfamill Cercopithecoidea 
****** Famill Cercopithecidae
***** Iwwerfamill Hominoidea
****** Famill Gibbons (Hylobatidae)
****** Famill Mënschenafen (Hominidae)

## Um Spaweck
Placentalia

D**'Placentalia** oder *Plazentadéieren* sinn eng Infraklass vun de Mamendéieren.

## Kuckt och
* Systematik vun de Mamendéieren

## Um Spaweck
Kloakendéieren

D**'Urmamendéieren** sinn eng Ënnerklass vun de Mamendéieren. Si bestinn aus enger eenzeger Uerdnung, där vun de **Kloakendéieren** *(Monotremata)*.

## Systematik
Ënnerklass **Urmamendéieren**
* Uerdnung Kloakendéieren (Monotremata)
** Famill Seechomessekéisécker (Tachyglossidae)
*** Gattung Kuerzschniewelkéisécker (Tachyglossus)
*** Gattung Laangschniewelkéisécker (Zaglossus) 
** Famill Steropodontidae †
** Famill Kollikodontidae †
** Famill Schnieweldéieren (Ornithorhynchidae) 
*** Gattung Ornithorhynchus
*** Gattung Obdurodon †
Fernand Etgen

De **Fernand Etgen**, gebuer den 10. Mäerz 1957 zu Ettelbréck, ass e lëtzebuergesche Politiker (DP).

## Biographie
Nodeem de Fernand Etgen seng Première am Dikrecher Lycée gemaach hat, huet hie vun 1977 un als Fonctionnaire um Enregistrement geschafft.

1973 gouf hie Member vun der JDL an zanter 1979 ass hie Member vum Regionalcomité vun der DP-Norden.

Seng politesch Karriär huet hien 1979 als Member vum Gemengerot vu Feelen ugefaangen, wou hie bis 1981 Conseiller, vun 1982 bis 1987 Schäffen a vun 1988 bis 1993 erëm Conseiller war. Vun 1994 bis 2013 war hie Buergermeeschter vun där Gemeng.

An där Functioun war hie President vum *Syndicat intercommunal du Centre pour la Conservation de la Nature* (SICONA-Centre), Vizepresident vum *Syndicat intercommunal de dépollution des eaux résiduaires du nord* (SIDEN), Member vum *Syndicat Intercommunal à vocation multiple des Villes et Communes Luxembourgeoises pour la promotion et la sauvegarde d'intérêts communaux généraux* (SYVICOL) a Representant vun de klenge Gemengen am *Conseil Supérieur des Finances Communales*.

Am Dezember 2007 ass hien Deputéierten an der Chamber ginn, wou hie fir den Emile Calmes nogeréckelt ass. Hie gouf 2009 erëmgewielt. Bei de Chamberwale vum 20. Oktober 2013 ass hie fir de Charles Goerens nogeréckelt, deen op säi Mandat verzicht huet. Gläich duerno huet hien awer op säin Deputéiertemandat verzicht, fir an der Regierung Bettel-Schneider Minister fir Landwirtschaft, Wäibau a Ländlech Entwécklung a Minister fir d'Relatioune mam Parlament a fir Verbraucherschutz ze ginn.

Bei de Chamberwale vum 14. Oktober 2018 gouf hien erëmgewielt a war vun 2018 bis 2023 Chamberpresident. Och bei de Chamberwale vum 8. Oktober 2023 krut hie säi Mandat confirméiert, an huet dat bis Enn 2025, wéi en drop verzicht huet, weidergefouert.

Vun 2010 bis 2014 war hie Generalsekretär vun der DP.

De Fernand Etgen ass bestuet an huet dräi Kanner.

## Kuckt och
* Lëscht vun de lëtzebuergesche Regierungsmemberen

## Um Spaweck

* Artikel aus dem ''Journal'' vum Mee 2004 (PDF-Format)
* Profil op smartvote.lu
* Biographie an Interview op newcom.lu
* Funktiounen als Deputéierten an der Chamber op chd.lu
* Biographie op dp.lu
Famill (Biologie)

Eng **Famill** (lat. *familia*) ass an der Biologie eng systematesch Kategorie, déi verschidde Gattungen zu enger Grupp zesummefaasst. All d'Gattungen, an also och d'Aarten aus enger selwechter Famill stame vun engem selwechte Virfar of.

Iwwer der Famill steet d'Kategorie **Iwwerfamill** an drënner d**'Ënnerfamill**.

E Beispill ass:
* Iwwerfamill: Hominoidea 
** Famill: Mënschenafen (Hominidae) 
*** Ënnerfamill: Homininae

D'Kategorie iwwer der Iwwerfamill ass d'Uerdnung.

An der Botanik halen d'Familljennimm mat *-aceae * an an der Zoologie mat *-idae* op.

## Kuckt och
* Biologesch Systematik

## Um Spaweck
Klass (Biologie)

Eng **Klass** *([[Latäin|lat]]. classis)* ass an der Biologie eng systematesch Kategorie, déi déi verschidden Uerdnungen an enger Grupp zesummefaasst.

Eng Klass kann een nach an **Ënnerklass** an **Infraklass** andeelen. Driwwer steet d**'Iwwerklass**.
Eng Infraklass gëtt haaptsächlech benotzt wann tëscht der Ënnerklass an der Iwweruerdnung nach eng Andeelung gebraucht gëtt.

E Beispill ass: 
* Iwwerklass: Gnathostomata
** Klass: Mamendéieren
*** Ënnerklass: Theria
**** Infraklass:Héijer Mamendéieren

D'Kategorie iwwer der Klass ass de Stamm.

## Kuckt och
* Biologesch Systematik
Stamm (Biologie)

Ee **Stamm** *([[Latäin|lat]]. phylum)* ass an der Biologie eng systematesch Kategorie an der Zoologie an an der Bakteriologie. E Stamm regruppéiert déi verschidde Klassen.

E Stamm kann nach weider an **Ënnerstämm** (*Subphylum*) opgedeelt ginn. Stämm kënnen awer och zu engem **Iwwerstamm** (*Superphylum*) zesummegefaasst ginn.

E Beispill ass: 
* Iwwerstamm: Deuterostomia
** Stamm: Chordata
*** Ënnerstamm: Wierbeldéieren

D'Kategorie iwwer dem Stamm ass d'Räich.

Tëscht dem Räich an dem Stamm gëtt et heiansdo nach eng Tëschekategorie, d'Ofdeelung, mä dat just a ganz wéinegen zoologesche Fäll. D'Ofdeelung gëtt haaptsächlech an der Botanik benotzt fir d'Planzeräich anzedeelen.

## Kuckt och
* Biologesch Systematik
Wierbeldéieren

D**'Wierbeldéieren** (Vertebrata) sinn en Ënnerstamm vun de Chordadéieren (Chordata). 
Zu hinne gehéieren d'Fësch, d'Amphibien, d'Reptiller, d'Vigel an d'Mamendéieren.
Déi aarteräichst Grupp bilden d'Fësch mat 28.000 bis 30.000 bekannten Aarten.

D'Wierbeldéiere stame vun engem Virleefer of, dee bannen a sengem Kierper eng Stäipstaang, "Chorda" hat. Dës Staang huet sech am Laf vun der Evolutioun zu der Wierbelsail ëmgebilt a sou e ganz neie Kierperbau erméiglecht.

Aus deenen éischte Prototyppe sinn d'Fësch entstanen. Aus enger Linn vun hinnen hu sech d'Amphibien gebilt an duerno d'Urreptiller, déi sech a verschidde Gruppe weiderentwéckelt hunn. Zu hinne gehéieren d'Schlangen an d'Bréckenechsen, déi et och haut nach gëtt, geneesou wéi och die ausgestuerwe Mieres- a Fluchsaurier an d'Dinosaurier, deenen hir Nokommen d'Vulle sinn.

Aus enger vun deene Reptillelinne (fr.: reptiles mammaliens) sinn d'Mamendéieren entstanen, déi sech hirersäits nees a vill verschidde Gruppe weiderentwéckelt hunn. Déi modern Mamendéiere si vun de Fuerscher an dräi grouss Gruppen ënnerdeelt ginn: d'Mamendéieren déi Eeër leen (*z.&nbsp;B. d'Schnieweldéier*), Beidelmamendéieren (*z.&nbsp;B. Känguru*) an d'Plazentadéieren, zu deenen och de Mënsch zielt.

## Systematik
* Wierbeldéieren (Vertebrata)
** Iwwerklass Agnatha
*** Cyclostomata
*** Ostracodermi †
** Iwwerklass Kifermünder (Gnathostomata)
*** Fësch (Pisces)
**** Panzerfësch (Placodermi) †
**** Stachelhaien (Acanthodii) †
**** Knorpelfësch (Chondrichthyes)
**** Knachefësch (Osteichthyes)
***** Straleflosser (Actinopterygii)
***** Muskelflosser (Sarcopterygii)
*** Landwierbeldéieren (Tetrapoda)
**** Amphibien (Amphibia)
**** Reptiller (Reptilia)
**** Mamendéieren (Mammalia)
**** Vullen (Aves)

## Kuckt och
* Landwierbeldéieren

## Um Spaweck
Alger

**Alger** (Arabesch: ولاية الجزائ*ر*) ass d'Haaptstad vun Algerien. De Spëtznumm *Alger la Blanche* ("Alger déi Wäiss") krut se wéinst dem blénkege Wäiss vun den Haiser, déi ee vum Mier aus am Hank gesäit. Alger ass déi gréisst Stad am Land (mat der Agglomeratioun 5,5 Milliounen Awunner) an e wichtegen Industriestanduert (Lieder an Textilien).

## Um Spaweck

* Wikivoyage: Alger
Tunesien

**Tunesien** (تونس) ass eng Republik am Norde vun Afrika. D'Land grenzt am Norden an Osten un d'Mëttelmier, d'Nopeschlänner sinn am Südoste Libyen an am Westen Algerien. D'Wüst Sahara occupéiert ronn 40% vun der Landesfläch. 
Tunesie gëtt zu de Länner vum Maghreb gezielt. D'Republik ass Member vun der Arabescher Liga, der Afrikanescher Unioun an der Communautéit vun de Sahel-Saharanesche Staaten.

D'Haaptstad Tunis huet dem Land säin haitegen Numm ginn. Nobäi der Stad erënneren d'Ruine vu Karthago un déi dichteg antik Zivilisatioun vun de Karthager déi hei am 3. Joerhonnert v. Chr. an der Bléi stoung an hiren Héichpunkt fonnt huet.

## Bevëlkerung
### Grouss Stied
* Tunis (Haaptstad),
* Gabes
* Nabeul
* Sfax
* Sousse
* Tataouine
* Zarzis

## Um Spaweck
* Websäit vun der tuneesescher Regierung
MacOS

**macOS**, fréier **Mac OS X** an duerno **OS X**, ass e Markennumm fir Betribssystemer vun der Firma Apple. Déi éischt Versioun vu macOS koum den 13. September 2000 op de Maart mam Numm *Mac OS X public beta*.

macOS ass den Nofollger vun OPENSTEP an déi technesch Weiderentwécklung vu Mac OS 9. E baséiert op UNIX, mat engem Open Source Kernel aus Mach-Kernel an Darwin.

Enger Etüd no waren um Ufank vum Joer 2010 an Europa an der Moyenne fënnef Prozent vun de Computeren, déi an den Internet gaange sinn, ënner OS X Intel gelaf. Lëtzebuerg huet dobäi, mat 10,4&nbsp;%, déi éischt Plaz beluecht.

iOS ass de mobille Betribssystem vun Apple.

## Um Spaweck

* Offiziell Mac OS X Websäit
Thin Lizzy

**Thin Lizzy** ass eng iresch Rockband, gegrënnt vum Sänger a Bassiste Phil Lynott. 1973 hat d'Band en Hit mat enger méi rockeger Versioun vum iresche Vollekslidd *Whisky in the Jar*. Hire gréissten Hit war 1976 *The Boys Are Back in Town* aus dem Erfollegsalbum "Jailbreak". D'Band huet sech 1983 no enger Abschiidstournee opgeléist, mee ass zënterhier erëm aktiv. 1986 ass den Lynott no Drogemëssbrauch gestuerwen. Den Numm Thin Lizzy ass eng Uspillung op Tin Lizzy, den éischten Auto deen um Fléissband produzéiert gouf.

Bei Thin Lizzy hu bekannt Gittariste gespillt wéi:
* Eric Bell
* Brian Robertson
* Gary Moore
* Scott Gorham
* Midge Ure
* Snowy White
* John Sykes

## Studiosalbumen
* 1971: *Thin Lizzy*
* 1972: *Shades of a Blue Orphanage*
* 1973: *Vagabonds of the Western World*
* 1974: *Nightlife*
* 1975: *Fighting*
* 1976: *Jailbreak*
* 1976: *Johnny the Fox*
* 1977: *Bad Reputation*
* 1979: *Black Rose: A Rock Legend*
* 1980: *Chinatown*
* 1981: *Renegade*
* 1983: *Thunder and Lightning album*

## Um Spaweck

* Offiziell Websäit
Phil Lynott

De **Philip Parris Lynott**, gebuer den 20. August 1949 zu Birmingham an England, a gestuerwen de 4. Januar 1986 zu Salisbury, war Bassist a Sänger an der éischter irescher Rockband, déi international bekannt gouf.

Hien huet ëm 1969 zu Dublin d'Rockband Thin Lizzy gegrënnt. Säi Papp war Brasilianer a seng Mam Irin. 1980 huet de Phil Lynott eng Solocarrière gestart an huet nach am selwechte Joer d'Caroline, d'Duechter vum brittesche Comedian Leslie Crowther, bestuet. Fir d'Gebuert vu senger Duechter huet de Phil d'Lidd *Sarah* geschriwwen, dat en Hit gouf, geneesou wéi 1982 *Yellow Pearl*.

De Phil Lynott, a senge leschte Jore staark drogenofhängeg, ass 1986 am Alter vun nëmme 36 Joer un enger Iwwerdosis Heroin an der Infirmerie vu Salisbury an England gestuerwen. Säi Graf ass zu Dublin.

## Um Spaweck
Bon Scott

De **Ronald Belford Scott**, besser bekannt als **Bon Scott**, gebuer den 9. Juli 1946 zu Kirriemuir a Schottland, a gestuerwen den 19. Februar 1980 zu London, war Sänger a Frontmann vun der australescher Hardrock-Band AC/DC.

Hie gouf a Schottland gebuer, wou hien a seng Famill gelieft hunn, bis se 1952 an Australien ausgewandert sinn. Hien ass scho mat 15 Joer vun der Schoul gaangen an huet sech mat verschiddenen Aarbechten iwwer Waasser gehalen. Säin éischt kënschtlerescht Engagement hat hie mat der Band "The Spectators", wou hie gesongen an och Perkussioun gespillt huet. De gréissten Erfolleg hat hie mat der australescher Rockband AC/DC. De Young-Bridder no war hien déi Persoun, déi d'Band zu engem Ganze geformt huet, déi verschidde Solo-Kënschtler zesummebruecht huet.

Seng Virléift fir séier Autoe war geneesou legendär wéi seng Alkohol-Exzesser. Sou huet hien et spilles fäerdeg bruecht, zwou Fläsche Bourbon ze drénken, sech du mat Speed, Haschich a Kokain "zouzedröhnen", an dann nach mat dem Saz *"Okay, I'm ready!"* eng phenomeenal Show ofzeliwweren.

Den iwwerméissege Konsum gouf him schlussendlech awer zum Verhängnes. No enger duerchsoffener Nuecht gouf hien, zu Camden Town (London), dout a sengem Auto, virum Appartement vu sengem Frënd Allistear Kinnear, opfonnt. Hien ass u sengem Erbrachenem erstéckt. Nëmme sechs Deeg viru sengem Doud hat hie seng lescht Opnam mat "The Trust", wou si den AC/DC-Klassiker *Ride On* (fräi iwwersat: "weidermaachen") gespillt hunn. De Bon Scott gouf um *Fremantle Cemetery's Memorial Garden* an Australie begruewen.
Karolos Papoulias

De **Karolos Papoulias** (gr.: Κάρολος Παπούλιας), gebuer de 4. Juni 1929 zu Ioannina, a gestuerwen de 26. Dezember 2021, war e griichesche Politiker.

Hie war vun 2005 bis 2014 Staatspresident vu Griicheland. Virdru war hien Deputéierten a vun 1985 bis 1989 a vun 1993 bis 1996 Ausseminister.

A sengem Jonktem huet de Papoulias Droit studéiert, ier en am Zweete Weltkrich an d'Resistenz gaangen ass fir géint déi däitsch Besatzung ze kämpfen. Wärend der Diktatur vun de Colonellen (1967-1974) huet e grad an Däitschland Asyl fonnt.

Duerno huet hien déi panhellenesch sozialistesch Partei (PASOK) matgegrënnt a gouf zweemol Ausseminister (1985-1989, 1993-1996).

Den 8. Februar 2005 gouf en op Propositioun vum konservative Premier Kostas Karamanlis zum President vun der Republik gewielt. Am Februar 2010 gouf en erëmgewielt.

2015 gouf de Prokopis Pavlopoulos säin Nofollger.

## Um Spaweck
Äerdmëttelalter

De **Mesozoikum** oder d**'Äerdmëttelalter** huet virun 251 Millioune Joer ugefaangen a bis viru 65 Millioune Joer gedauert.

Dëst Zäitalter ass d'Ära vun den Dinosaurier an ass a follgend Perioden agedeelt:
* d'Kräid
* de Jura
* den Trias

Dëst Zäitalter huet mat engem Massestierwe vun ongeféier 90% vun allen Aarten ugefaangen, d'Somplanzen hunn d'Welt eruewert, de Jura war d'Zäit vun den Dinosaurier, géint Enn vun der Kräid ass den Urvull Archaeopteryx opgetrueden an den Atlantik huet d'Pangea getrennt.

Virun 145 Millioune Joer sinn d'Bléieplanzen a kleng Mamendéieren entstanen an aus de Reschter vum Äerdueleg- an Äerdgasvirkommen hu sech Mieresbewunner gebilt.

Um Enn vun dësem Zäitalter sinn d'Dinosaurier op eng Kéier ausgestuerwen.

## Kuckt och
* Geologesch Zäitskala

## Um Spaweck
Actinium

**Actinium** (Symbol **Ac**) ass e raart radioaktiivt metallescht cheemescht Element mat der Uerdnungszuel 89.  

## Um Spaweck
Wyoming

**Wyoming** ass deen, vun der Bevëlkerungszuel aus gesinn, klengste Bundesstaat vun den USA.

## Um Spaweck
* Offiziell Websäit vum Staat Wyoming
Jimmy Wales

Den **Jimmy Donal "Jimbo" Wales**, gebuer de 7. August 1966 zu Huntsville, Alabama, ass en US-amerikanesche Geschäftsmann a Wiki-Pionéier.

No sengem Studium op der Universitéit vun Auburn an der Universitéit vun Alabama gouf de Wales Derivaten-Trader op der Bourse vu Chicago, wou en sou vill Sue gescheffelt huet datt e fir de Rescht vu sengem Liewen ausgesuergt huet.

1996 huet e säi Beruff un den Nol gehaangen an e Sichportal mam Numm *[[Bomis]]* gegrënnt, iwwer dat en ë.&nbsp;a. erotesch a pornographesch Biller verkaaft huet. De Wales ass hautdesdaags zwar net méi Direkter vu Bomis, mä ëmmer nach den Haaptaktionär an och en Employé vun där Firma.

Am Mäerz 2000 huet en den oppenen Enzyklopedie-Projet Nupedia gegrënnt an de Larry Sanger als Chefredakter agestallt. D'Nupedia ass awer dee kooperative Modell fir Artikelen ze schreiwen nach vill ze restriktiv ugaangen, soudatt dat Ganzt kee grousse Succès gouf an d'Internetsäit schlussendlech zougemaach gouf.

Sou koum et dann datt de 15. Januar 2001 de Wales, de Sanger an nach e puer anerer zesummen en neien Ulaf geholl hu fir eng fräi wiki-baséiert Enzyklopedie online ze bréngen: d'Wikipedia. Den 20. Juni 2003 huet de Wales dee ganze Projet der frësch gegrënnter Fondatioun Wikimedia ënnerstallt, an där hirem Direktiounskommitee de Wales selwer mat nach zwéin anere Bomis-Mataarbechter d'Majoritéit huet, géint zwéi vun der Wikipedia-Communautéit fräi gewielte Kommiteesmemberen.

2004 huet de Wales dunn déi profitorientéiert Firma Wikia an d'Liewe geruff, déi de Webhosting-Déngscht Wikicities bedreift.

Fir d'Wikimedia z'ënnerstëtze  reest de Wales dacks duerch d'Welt fir Konferenzen ze halen an op Wiki-Evenementer dobäi ze sinn (z.&nbsp;B. "Wikimeets" a "Wikimania"). Dacks gëtt en och als Gaaschtriedner engagéiert. Sou ass hien den 20. Juni 2013 vun 10:30 bis 11:15 als Riedner op der 'ICT Spring Europe 2013' an der Luxexpo um Kierchbierg.

## Um Spaweck
Jura

**Jura** bezeechent:
* Bierger an der Schwäiz an a Frankräich; kuckt: Jura (Bierger)
No dëse Bierger si benannt:
* e Kanton an der Schwäiz; kuckt: Kanton Jura
* en Departement a Frankräich; kuckt: Departement Jura
* eng Epoch aus der Äerdgeschicht, an där dës Bierger entstane sinn; kuckt: Jura (Geologie).

Weiderhin droen e Kéis an eng Wäigéigend dësen Numm.
Trias

D'Period vum **Trias** ass déi eelst Period aus dem Äerdmëttelalter. Si huet virun ongeféier 251 Millioune Joer ugefaangen a bis virun 200 Millioune Joer gedauert.

Si steet am Zäitalter nom Perm aus dem Äerdaltertum a virum Jura a gëtt an dräi Epochen agedeelt: den ieweschten, de mëttelsen an den ënneschten, déi hirersäits och erëm ënnerdeelt sinn.

## Fauna a Flora
D'Mieressaurier hunn ugefaange sech z'entwéckelen an d'Ozeaner z'erueweren.

Gingko an Nolebeem hu sech ausgebreet an d'Dinosaurier sinn opgetrueden.
Déi zwou gréisst Dino-Gruppe waren d'Echsebeckendinosaurier an d'Vullebeckedinosaurier.

D'Fluchsaurier sinn entstanen. Déi konnten aus eegener Kraaft fléien.
Aus den echsenähnleche Reptiller hu sech d'Virfahre vun de Mamendéieren entwéckelt.

Dat véiert grousst Massestierwen huet vill Aarten ausstierwe gelooss.

### Wichteg Déieren a Planzen aus där Zäit
* Fëschsaurier (*Mixosaurus*)
* Miersaurier (*Nothosaurus*)
* Urfräsch
* Plateosaurus
* Haifësch
* Nolebam (*Voltzia*)

## Gestengs aus dem Trias zu Lëtzebuerg
* Ënneschten Trias (fréier Buntsandsteen): Buntsandsteen an der Géigend ëm Ettelbréck a Feelen.
* Mëttelsen Trias (fréier Muschelkallek): Muschelkallek an der Muselgéigend.
* Ieweschten Trias (fréier Keuper): Leem a Mergel am Uelzechtdall vu Walfer un, der Atert, der Sir an den Dräieck Iechternach, Schengen, Conter.

## Kuckt och
* Geologesch Zäitskala

## Um Spaweck
Jura (Geologie)

D'Period vum **Jura** ass déi mëttels Period aus dem Äerdmëttelalter. Si huet virun ongeféier 205 Millioune Joer ugefaangen a bis virun 145 Millioune Joer gedauert.

Si steet am Zäitalter nom Trias a virun der Kräid a gëtt an dräi Epochen agedeelt:

* Malm
* Dogger
* Lias

Wärend dem fréie Jura ass de Superkontinent Pangea an dräi Deeler gebrach: Nordamerika, Eurasien a Gondwana. De Südkontinent Gondwana ass am spéide Jura och auserneegebrach.

## Fauna a Flora
De Palmfar a Ginkoplanzen hunn d'Planzewelt zu der Zäit dominéiert. D'Dinosaurier hunn eng ugefaangen eng grouss Aartevillfalt z'entwéckelen a mam Archeopteryx ass den eelste bekannte Vull duerch d'Loft geflunn.

### Wichteg Déieren a Planzen aus där Zäit
* Donnerechs (*Diplodocus*)
* Urvull (*Archeopteryx*)
* Fluchsaurier (*Pterodactylus*)
* Gingkobam

## Kuckt och
* Geologesch Zäitskala
* Jura fir aner Bedeitunge vum Wuert.

## Um Spaweck
Larry Sanger

De **Lawrence Mark Sanger** (* 16. Juli 1968 zu Bellevue, Washington) ass e Matgrënner vun der Wikipedia.

De Sanger huet säi Jonktem zu Anchorage an Alaska verbruecht. Seng Studien hunn der Philosophie gegollt, wouran en 1991 säi Bachelor um Reed College an 2000 säin Dokter op der Ohio State University gemaach huet.

Wéi den Jimbo Wales am Mäerz 2000 den oppenen Enzyklopedieprojet Nupedia an d'Liewe geruff huet, huet en de Larry Sanger als Chefredakter agestallt. Bezuelt gouf e vum Wales senger Internetfirma Bomis.

Vu datt d'Nupedia wéinst sengem opwännege Peer-Review Bewertungssystem, mat deem en héije Qualitéitsstandard vun den Artikele geséchert sollt ginn, ni richteg Fortgank krut, huet de Sanger dem Wales am Januar 2001 virgeschloen, e Parallelprojet opzebauen, deen um Wikiprinzip sollt baséieren: d'Wikipedia war gebuer. De Sanger gouf bei dësem neie Projet eng Zort inoffizielle Cheforganistor, deen der Wikipedia den Numm ginn huet a vill vu senge Richtlinnen ausgeschafft huet.

Wéi Bomis am Februar 2002 op eemol opgehalen huet, dem Sanger säi Salaire ze bezuelen, do huet hien nach e knappse Mount éierenamtlech weidergeschafft an duerno ganz bei Nupedia an der Wikipedia opgehalen. A sengem Demissiounsbréif vum 1. Mäerz 2002 huet en erkläert, e wéilt léiwer guer näischt maache wéi eppes just hallef, schliisslech hätt e wéinst senger Sich no enger neier Aarbecht a sengen aneren Obligatiounen e massiven Zäitproblem kritt. An engem Artikel vum Dezember 2004 fir d'Websäit Kuro5hin, wou en ë.&nbsp;a. d'Iddi lancéiert datt d'Meenung vu Fachleit op der Wikipedia méi héich gewiicht sollt gi wéi déi vu Laien, huet en awer duerchsickere gelooss, datt säin definitiven Depart och mat "enger gewësser vergëftener sozialer oder politescher Atmosphär am Projet" ze dinn hat.

D'Nupedia huet ouni seng Féirung praktesch guer kee Progrès méi gemaach an ass d'Joer drop ganz zougemaach ginn. Mä d'Wikipedia huet wéinst dem Zoustrom vun Dausende fräiwëllege Mataarbechter weider expandéiere kënnen an ass zu enger vun de gréisste Wëssensdatebanken am Internet ginn.

Zanter Januar 2004 ass de Sanger Juniorprofesser op der Ohio State University, wou e Philosophiescoursen hält.

## Um Spaweck
* Dem Larry Sanger seng Benotzersäit op der en-wiki
* Déi Fréi Geschicht vun Nupedia a Wikipedia: Memoiren (vum Sanger selwer geschriwwen)
* Dem Sanger säin Artikel op kuro5hin.org
Kräid (Geologie)

D'Period vun der **Kräid** ass déi jéngst Period aus dem Äerdmëttelalter. Si huet virun ongeféier 145 Millioune Joer ugefaangen a bis viru 65 Millioune Joer gedauert.

Si steet am Zäitalter nom Jura a virum Paleogen a gëtt an zwou Epochen agedeelt: der Ieweschter Kräidepoch an der Ënneschter.

Si ass den Iwwergang vum Äerdmëttelalter an der Äerdneizäit, bei der dräi Véirels vun all de Liewewiese verschwonne sinn.
D'Grenz ass duerch d'Tounschicht definéiert, déi déi kallekräich Sedimenter vun der Kräid-Period vun deene vun der nofollgender Epoch trennt.

## Iewescht Kräidepoch
Dës Epoch huet vu virun ongeféier 99,6 bis virun 65,0 Millioune Joer gedauert.
* Maastrichtium
* Campanium
* Santonium
* Coniacium
* Turonium
* Cenomanium

## Ënnescht Kräidepoch
Dës Epoch huet vu virun ongeféier 145,0 bis virun 99,6 Millioune Joer gedauert.
* Alb
* Apt
* Barrême
* Hauterive
* Valangin
* Berrias

## Fauna a Flora
Déi gréisst Aartevillfalt vun den Dinosaurier ass entstanen. D'Bléieplanzen hunn eng Allianz mat den Insekte gebilt: si hunn hinne Pollen an Nektar ugebueden, am Géigenzug si si vun hinne bestäubt ginn. 
D'Plazenta- an d'Béideldéieren hu sech vun den Urmamendéieren ofgezweigt.
Beim fënnefte Massestierwe vun der Äerdgeschicht gi bis zu dräi véirels vun allen Déieren- a Planzenaarte verluer.

### Wichteg Déieren a Planzen aus där Zäit
* Panzersaurier (*Ankylosaurus*)
* Fëschsaurier (*Ichthyosaurus*)
* Raubsaurier (*Tyrannosaurus*)
* Dräiharsaurier (*Triceratops*)
* Fächerpalm
* Bamfar

## Kuckt och
* Geologesch Zäitskala

## Um Spaweck
Kräid

D'Wuert **Kräid** bezeechent:

* eng méi oder manner polfereg Form vu Kallek: Kräid (Gestengs),
* en Äerdzäitalter vum Mesozoikum: Kräid (Geologie),
* Material fir ze Zeechnen an ze Molen: Kräid (Molerei).
Korfu

**Korfu** (gr.: *Κέρκυρα* - "Kerkyra") ass déi nërdlechst an zweetgréisst vun de siwen ioneschen Inselen vu Griicheland. Si läit am Ionesche Mier, an deem Deel vum Mëttelmier, dat am Norden an d'Adria iwwergeet. Korfu läit ongeféier op der Héicht vum Talon vum italieenesche Stiwwel an ass am Norden nëmmen zwéi Kilometer vun der albanescher Küst ewech.

## Um Spaweck

*  **[http://wikitravel.org/en/Corfu Korfu]** 
* Guide vu Korfu (fr.)
Venedeg

**Venedeg** (op Italieenesch: *Venezia*, op Däitsch: *Venedig*, op Franséisch: *Venise*) ass eng Stad an der Regioun Venetien am Norde vun Italien. D'Stad huet . Den historeschen Zentrum  läit op 127 Inselen an der Lagun vu Venedeg. 

__NOTOC__
## Kuckeswäertes
* *[[Basilica di San Marco]]*
* Markusplaz

### Kuckt och
* La Biennale di Venezia

Fichier:San Marco-00.jpg|Markus-Plaz
Fichier:Venedeg4.jpg|Rialto-Bréck
Fichier:Gondelen zu Venedeg.jpg|Gondelen op engem Kanal

## Um Spaweck
* Offiziell Säit vun der Stad
Äerdaltertum

De **Paleozoikum** oder den **Äerdaltertum** huet viru 542 Millioune Joer ugefaangen a bis virun 251 Millioune Joer gedauert. Et war den éischten Zäitalter am Äon vum Phanerozoikum.

Nom Paleozoikum kënnt de Mesozoikum a virdru war den Neoproterozoikum, den éischten Zäitalter aus dem Äon vum Proterozoikum.

Den Zäitalter ass a follgend Perioden agedeelt:
* de Perm
* de Karbon
* den Devon
* de Silur
* den Ordovizium
* de Kambrium

## Flora a Fauna
Am fréien Äerdaltertum sinn Algen an Déieren ouni Wierbelen an de Mierer an déi éischt komplizéiert Liewewiesen opgetrueden. Déi éischt Planze sinn entstanen. Méi spéit sinn d'Kriibsdéieren an déi éischt fëschähnlech Wierbeldéieren entstanen. 
Am spéide Paleozoikum sinn um Land Arthropoden opgetrueden an am Mier si Fësch geschwommen. Et gouf grouss Sporeplanzen an déi éischt Amphibien.
Virun 290 Millioune Joer sinn déi éischt Reptiller opgetrueden. D'Stréimunge vum Mier sinn entstanen an d'Weltklima ass méi mëll ginn.

## Paleogeographie
Mam Zesummestouss vu Laurasia a Gondwana virun ongeféier 438 Millioune Joer huet sech de Superkontinent Pangea gebilt.

## Kuckt och
* Geologesch Zäitskala

## Um Spaweck
Lee Ryan

De **Lee Ryan**, gebuer de 17. Juni 1983 zu Chatham an der Grofschaft Kent, ass e brittesche Sänger.

International bekannt gouf de Ryan als Member vun der Boygroup Blue, mat där hien tëscht 2001 an 2005 méi wéi 13 Millioune Placke verkafe konnt. Eng Kreativpaus vun der Band huet e benotzt, fir sech als Solokënschtler z'etabléieren.

Am Juli 2005 ass ënner dem Titel *Army Of Lovers* seng Debutsingle erauskomm, mat där hien a sengem Heemechtsland aus dem Stand op Plaz 3 vun den Charts koum. Och mam Debutalbum deen eng Woch méi spéit erauskoum konnt hie sech a Groussbritannien an den Top-Ten placéieren.

## Discographie
**Albumen**
* 2005: *Lee Ryan*

**Singelen**
* 2005: *Army Of Lovers*
* 2005: *Turn Your Car Around*
* 2005: *When I Think Of You*
* 2006: *Real Love*
* 2007: *Reinforce Love*
* 2010: *I Am Who I Am / Secret Love*

## Um Spaweck
* Offiziell Websäit (engl.)
Arthropoden

D**'Arthropoden** (Arthropoda) oder **Glidderféisser** sinn e Stamm aus dem Déiereräich. Si si mat 75&nbsp;% vun alle bekannten Aarten de gréisste Stamm aus dem Déiereräich.

Zu den Arthropode gehéieren ausser den Insekten, Dausendféisser, Spannendéieren, Milben a Kriibsdéieren och nach manner bekannt Gruppe wéi d'Séispannen an d'Feilschwanzkriibsen.

D'Gréisst geet vu mikroskopesch klengen Déiere bis hin zu Homaren déi 75&nbsp;cm laang kënne ginn.

All d'Glidderféisser hunn e baussenzegt Skelett dat de ganze Kierpe ëmschléisst an dat duerch Haitungen erneiert gëtt.

## Systematik

* Stamm Arthropoden
** Ënnerstamm Antennendéieren (Tracheata)
*** Iwwerklass Sechsféisser (Hexapoda)
**** Klass Insekten (Insecta) 
**** Klass Duebelschwänz (Diplura)
**** Klass Beentaaschter (Protura)
**** Klass Sprangschwänz (Collembola)
*** Iwwerklass Dausendféisser (Myriapoda) 
** Ënnerstamm Kriibsdéieren (Crustacea)
**** Klass Cephalocarida
**** Klass Remipedia
**** Klass Kimefousskriibsen (Branchiopoda)
**** Klass Héijer Kriibsen (Malacostraca)
**** Klass Maxillopoda
**** Klass Zongewierm (Pentastomida)
** Ënnerstamm Chelicerata 
**** Klass Spannendéieren (Arachnida)
**** Klass Merostomata
**** Klass Asselspannen (Pycnogonida)
** Ënnerstamm Stompféisser (Onychophora)
**** Klass Udeonychophora

## Um Spaweck
Cher

D'Wuert **Cher** bezeechent:

* eng US-amerikanesch Sängerin a Schauspillerin: Cher (Kënschtlerin)
* en Departement a Frankräich: Departement Cher
* e Floss a Frankräich: Cher (Floss)
El Capitan (Kalifornien)

Den **El Capitan** ass eng vertikal Fielsformatioun am Yosemite-Nationalpark a Kalifornien an eng opfälleg Landmaark am Yosemite-Dall.

En ass 2307 m héich a seng bal 1000 m héich vertikal Granitwand ass eng Attraktioun fir Fräikloterer.

Den Numm *El Capitan* ass eng Ofleedung vum indianeschen Numm "To-to-kon oo-lah", dee vun "To-to-kon" kënnt, dem Chef vum PaiuteStamm aus där Géigend.

Op d'Spëtzt vum Bierg kënnt een awer net nëmme mat Klammgeschier, et gëtt och e kamoude Wanderwee dee, vum Yosemite-Dall aus, laanscht d'Yosemite Waasserfäll eropféiert.

## Um Spaweck
El Capitan

D'Wuert **El Capitan** bezeechent:

* e Bierg an Arizona: El Capitan (Arizona),
* e Fiels am Yosemite-Nationalpark: El Capitan (Kalifornien),
* eng Operett vum John Philip Sousa: El Capitan (Operett).
* e Charakter an der Commedia dell'arte
Yosemite-Nationalpark

De **Yosemite-Nationalpark** ass ee vun den Nationalparken an den USA. E läit 200&nbsp;km ëstlech vu San Francisco an Zentral-Kalifornien, un de westlechen Häng vun der Sierra Nevada. Mat sengen 3.079 Quadratkilometer ass e méi grouss wéi Lëtzebuerg.

Méi wéi 3 Millioune Leit kommen all Joer an de Yosemitepark. Déi meescht dovu limitéiere sech awer op d'Yosemite Dall, duerch deen de Floss Merced leeft an deen op 1.200 m Héicht läit. Do gëtt et e sëllege Waasserfäll. De Yosemite Waasserfall ass deen héchste vun Nordamerika an dee fënnefhéchsten op der Welt. Ganz bekannt bei de Kloterer sinn déi wonnerbar Granitfielsformatiounen, zu deenen ë.&nbsp;a. den Half Dome (2693 m) an den El Capitan (2307 m) gehéieren. D'Flora an d'Fauna vum Park ka plazeweis mat urale Mammutbeem an enger Abberzuel vu wëllen Déieren, dorënner Hirschen, Kojoten a Schwaarzbieren, beandrocken.

Ronn 95 % vum Park si geschützt Wëldnes.

Zanter 1984 steet de Park op der UNESCO hirer Lëscht vum Weltierwen.

## Kuckt och
* Lëscht vun de Weltierwen (Amerika)

## Um Spaweck
Europa (Mythologie)

D**'Europa** ass eng Figur aus der griichescher Mythologie. D'Geschicht vun der Europa a vum Zeus gëtt et an e puer Versiounen, wéi dat bei ville Mythen de Fall ass. Sou ass hei z.&nbsp;B. de Stéier mol schluetwäiss, mol brong, mol schwaarz oder d'Europa ass entweeder eleng beim Mier oder gëtt vu Frëndinne begleet. Mä de Kär vun der Erzielung bleift ëmmer de selwechten.

## Geschicht
D'Europa war déi wonnerschéin Duechter vum phenizesche Kinnek vun Tyros a Sidon, dem Agenor, a senger Fra Telephassa. Hir Bridder waren de Kadmos, de Cilix, de Phoenix an den Thasus.

Enges nuets hat d'Europa en Dram. Zwee Länner a Gestalt vun zwou Fraen hu sech ëm si gestridden. Déi eng, "Asien" hätt se gär bei sech gehalen, déi aner "d'Land géintiwwer" wollt si op Uerder vum Zeus op d'Mier erauszéien.

Wéi d'Prinzessin moies erwächt ass, huet si decidéiert bei d'Mier ze goen. Den Zeus, den ieweschte vun de griichesche Gëtter huet si erbléckt wéi s'am Gaang war Blummen ze plécken a Kränz ze maachen an huet sech direkt a si verléift.

Fir un d'Europa erunzekommen (an och fir datt seng jalous Fra Hera näischt sollt an Uecht huelen) huet den Zeus sech dunn an e Stéier verwandelt, ass op si duergaangen, an huet sech virun hir Féiss geknéit. Well de Stéier sou zoutraulech war, huet d'Europa keng Angscht kritt, huet him e Blummekranz ëm d'Hare geluecht, a sech dunn op säi Réck gesat.

Op eemol ass de Stéier ugaangen, ass mat der Europa an d'Mier erageschwommen an huet net mat Schwammen opgehale bis s'op der Insel Kreta ukomm sinn, wou den Zeus sech z'erkenne ginn huet. Hie verwandelt sech zeréck a seng mënschlech Gestalt a verféiert d'Europa.

D'Europa huet mam Zeus dräi Kanner: de Minos, de Rhadamanthys an de Sarpedon. Nodeem hie si verlooss huet, huet se de Kinnek vu Kreta, den Asterius bestuet.

## Konscht

D'Geschicht vum Europa huet eng ganz Rei Kënschtler inspiréiert.

* 1470: "D'Entféierung vum Europa" vum Liberale da Verona (Panneau - 39&nbsp;cm x 118&nbsp;cm - Paräis, musée du Louvre)
* tëscht 1465 an 1494: "Den Ëmzuch vum Thetys" vum Bartolomeo di Giovanni ass op engem "coffret de mariage", d'Europa an de Stéier sinn Deel vum Ëmzuch (Panneau, 42,7&nbsp;cm x 150&nbsp;cm - Paräis, musée du Louvre)
* 1503: "De Kampf vun der Léift an der Keuschheet" vum Pérugin wou d'Europa an de Stéier am Hannergrond ze gesi sinn (Ueleg op Léngen - 160&nbsp;cm x 191&nbsp;cm - Paräis, musée du Louvre)
* 1632: "D'Entféierung vum Europa" vum Rembrandt, Dutch, (Ueleg op Panneau, - 62,2&nbsp;cm x 77&nbsp;cm - Los Angeles - Getty Museum)
* 1559-1562: "D'Entféirung vun der Europa" vum Tiziano Vecellio, genannt Titian, (Ueleg op Léngen - 58 x 96&nbsp;cm - Isabella Stewart Gardner Museum, Boston). Eng vum Rubens gemoolte Copie hänkt am Prado zu Madrid.
* ...

## Verschiddenes

* Nom Europa ass den europäesche Kontinent genannt.
* Ee Mound vum Jupiter heescht och Europa.
* An der Haaptasteroidenceinture gëtt et den Asteroid Europa

## Um Spaweck
Personal Area Network

E **Personal Area Network** (ofgekierzt **PAN**) ass e Computernetzwierk, dat dem Aarbechtsentourage vun engem Benotzer entsprécht a sech just iwwer e puer Meter erstreckt. PANe kënne mat drotgebonnenen Iwwerdroungstechniken, wéi USB oder FireWire, oder mat drotlosen Techniken, wéi IrDA oder Bluetooth opgebaut ginn. Si connectéieren zum Beispill e Computer mat senger Maus, Clavier oder Printer.

PANe si klenger wéi Local Area Networks, Metropolitan Area Networks, Wide Area Networks a Global Area Networks.
Julián Marías Aguilera

De **Julián Marías Aguilera**, gebuer de 17. Juni 1914 zu Vallidolid, a gestuerwen de 15. Dezember 2005 zu Madrid, war e spuenesche Philosoph.
## Wierk
Salvador Dalí

De **Salvador Domingo Felipe Jacinto Dalí Domenech** oder méi bekannt als **Salvador Dalí**, gebuer den 11. Mee 1904, a gestuerwen den 23. Januar 1989, war e katalounesche Moler, Sculpteur, Schauspiller an Auteur.

## Säi Liewen
De Salvador Dalí ass den 11. Mee 1904 zu Figueras a Spuenie gebuer. Seng Eltere waren de Salvador Dalí y Cusí, e bekannten Nottär, a d'Felipa Domenech Ferres. Säi Studium huet hien a senger Gebuertsstad gemaach an am Alter vu 14 Joer huet hien do an zu Barcelona un enger kollektiver Ausstellung fir Kënschtler deelgeholl.
Seng Mamm ass 1921 u Kriibs gestuerwen a säi Papp huet sech dorop hi mat senger Schwéiesch bestuet. Den Dalí ass dunn op Madrid gaange fir ze studéieren, wou hien och aner grouss Kënschtler kennegeléiert huet, wéi de Luis Buñuel an de Federico García Lorca.
1925 ass hien op Paräis gaange fir de Picasso ze besichen. Vun do u ware seng Biller vum Picasso a vum Kubismus beaflosst.
1926 gouf den Dalí, no villen Onroue wéinst senge fachisteschen Tendenzen, aus der Konschtakademie erausgehäit.
Seng zweet Rees op Paräis war am Joer 1929, wou e sech de Surrealisten ugeschloss huet. An dem Joer huet en och seng spéider Fra d'Gala kennegeléiert an zesumme mam Luis Buñuel de Film *Un perro andaluz* realiséiert. 1932 hunn den Dalí an d'Gala sech bestuet.

1940 huet de Krich ugefaangen an den Dalí ass mat senger Fra an d'USA wunne gaange bis zum Joer 1948. Et war eng vu sengen erfollegräichste Perioden.
1974 gouf den Dalí-Musée zu Figueras ageweit.
1982 ass seng Fra gestuerwen an dem Dalí säi Gesondheetszoustand huet staark ofgeholl. Hien huet sech doropshin a säi Schlass Pubol zeréckgezu wou e säi leschten Tableau gemoolt huet. 
1984 ass e Feier ausgebrach an den Dalí gouf schwéier blesséiert. En ass 1989 un Häerzversoe gestuerwen a gouf an der Krypta vun engem Theater-Musée zu Figueras bäigesat. 
De gréissten Deel vu senger Ierfschaft goung un de spuenesche Staat.

## Seng Wierker
Déi bekanntst Wierker vum Dalí sinn:
* *Muchacha en la ventana* (1925)
* *Persistencia de la memoria* (1931)
* *La tentación de San Antonio* (1946)
* *La Madonna de Port Lligat* (1950)
* *El Cristo de San Juan de la Cruz* (1951)
* *La desintegración de la persistencia de la memoria* (1952-1954)
* *Dalí desnudo, en contemplación ante cinco cuerpos regulares metamorfoseados en corpúsculos en los que aparece repentinamente la Leda de Leonardo cromosomatizada por el rostro de Gala* (1954)
* *La Última Cena* (1955)

## Trivia
Vum André Breton krut den Dalí de Spëtznumm "*Avida Dollars (sic)*" (giereg no Dollaren), en Anagramm fir Salvador Dalí, well hie vun engem gewësse Punkt un zimmlech vill produzéiert huet, mam eenzegen Zil fir domat séier vill Suen ze verdéngen.

## Literatur
* *Dalí - L'oeuvre peint* vum Robert Descharnes a Gilles Néret, Paris.
* *Carré d'Art: Barbey d'Aurevilly, Byron, Salvador Dali, Hallier* vum Jean-Pierre Thiollet, Paris.

## Um Spaweck
Baisers volés

No *[[Les quatre cents coups]]* an no *[[L'amour à vingt ans]]* (Sketch: Antoine et Colette) ass ***Baiser volés*** d'Suite vun de Filmer déi de François Truffaut iwwer den Antoine Doinel gedréint huet.

## Ëm wat geet et am Film?
Nom Militärdéngscht sicht den Antoine Doinel eng Aarbecht. De Film erzielt dem Antoine seng Erliefnesser op der Aarbecht, a seng Affär mat dem weibleche Geschlecht. Hie verléisst kuerz seng laangjäreg Frëndin Christine Darbon. Awer d'Christine gewënnt den Antoine mat enger Ruse zeréck.

## Lëscht vun den Antoine Doinel Filmer
* 1959: *[[Les quatre cents coups]]*
* 1962: *[[L'amour à vingt ans]]* (Sketch: *[[Antoine et Colette]]*) 
* 1968: *Baisers volés*
* 1970: *[[Domicile conjugal]]* 
* 1979: *[[L'amour en fuite]]*
## Gielercher
* 1968 Louis-Delluc Präis

## Um Spaweck
* Foto aus dem Film, mat der Claude Jade an dem Jean-Pierre Léaud
Australopithecus afarensis

Den ***Australopithecus afarensis*** ass eng ausgestuerwen Aart aus der Gattung *[[Australopithecus]]*. Si huet ongeféier virun 3,9 Millioune Joer bis virun 3,0 Millioune Joer an Ostafrika gelieft.

Säi Gehiervolume war sou grouss wéi dee vum Schimpans an och säi Gesiicht mat der niddreger Stier, d'Schankewulsten iwwer den Aen, déi flaach Nues an d'Gebëss gläichen deem vum Schimpans.

Seng Eckzänn an d'iewescht Gebéck waren awer relativ kleng.

Aus deene sëllege Fonnten, haaptsächlech duerch d'Schanke vum Knéigelenk an duerch 69 Foussofdréck déi an Tansania fonnt goufen, léisst draus schléissen, datt den *Australopithecus afarensis* schonn op zwee Bee gaangen ass, wann och nach mat net ganz gestreckte Knéien.

Dat bekanntst Fossil gouf 1974 entdeckt a *[[Lucy (Fossil)|Lucy]]* genannt. D'Lucy gëllt als Urahnin vun den Hominiden. 47 Schanke vu warscheinlech 207 vum Skelett goufe fonnt.

Den Numm *afarensis* kënnt vun Afar, enger äthiopescher Géigend.

## Um Spaweck
Konrad Zuse

De **Konrad Zuse**, gebuer den 22. Juni 1910 zu Berlin, a gestuerwen den 18. Dezember 1995 zu Hünfeld bei Fulda, war en däitschen Ingenieur a Computer-Pionéier. Hie gëllt als den Erfinder vum éischte funktiounsfäege Computer.

Zu Berlin gebuer, studéiert de Konrad Zuse op der *Technischen Hochschule Berlin-Charlottenburg* fir d'éischt Maschinnebau, dann Architektur a schliisslech Bauingenieurswiesen. Nieft senger Aarbecht als Statiker bei den *Henschel-Flugzeugwerken* huet hien 1938 den elektresch ugedriwwene mechanesche Computer Z1 mat begrenzter Programméierméiglechkeete gebaut, dee Befeeler vu Lachsträifen ofgelies huet. Allerdéngs huet déi Maschinn wéinst der Onzouverlässegkeete vun hire Baudeeler net richteg funktionéiert. Zwee Joer drop realiséiert hien den Z2, eng verbessert Versioun mat Hëllef vun Telefonsrelaisen a grënnt seng eege Firma "Zuse Apparatebau".

Mat der Z3 baut den Zuse 1941 deen éischte wierklech funktiounsfäegen a fräi programméierbare Computer. Déi Maschinn mat sengem Späicher an Zentralrecheneenheet aus Telefonsrelaisen huet um binären Zuelesystem baséiert a gëllt haut als den éischte Computer vun der Welt. D'Z3 stoung un de Grenze vun den theoreeteschen Ufuerderunge vun der Turingmaschinn gerecht ze ginn. Dëst konnt 1998 bewise ginn.

Seng Firma an d'Z3 goufen am Zweete Weltkrich, 1945 vun enger Bomm getraff a vollkommen zerstéiert. Déi zum Deel schonn fäerdeg gebauten Z4 konnt awer nach mat Zäit a Sécherheet bruecht ginn. Si gouf spéider op der ETH Zürich installéiert a war zu deem Zäitpunkt deen eenzege funktiounsfäege Computer an Europa. Wärend dem Krich huet den Zuse d'Plankalkül, déi éischt universell Programméiersprooch vun der Welt entworf, déi awer eréischt am Joer 2000 op den deemolege Computeren implementéiert konnt ginn.

Nom Krich 1949 grënnt den Zuse schliisslech "Zuse KG", déi puer Joer drop 1200 Leit beschäftegt an deen éischte kommerzielle Seriecomputer vun der Welt hierstellt. Bis 1967 goufen am Ganzen 251 Computere gebaut, ënner anerem Z22, deen éischte Computer mat Magnéitspäicher. 1964 verléisst hien d'Firma, déi spéider wéinst wirtschaftleche Schwieregkeete vu *Siemens* iwwerholl gëtt. Hie widmet sech verstäerkt der Hobbymolerei a stierft 1995 am Alter vun 85 Joer am ost-hesseschen Hünfeld.

De Konrad Zuse huet eng ganz Rëtsch vun Auszeechnungen an akadeemesch Titele fir seng Verdéngschter kritt. No him sinn zwou Medaile benannt, déi ënner anerem vun der "Gesellschaft für Informatik" fir besonnesch Leeschtungen um Gebitt vun der Informatik vergi ginn.

Een nogebaute Modell vu senger Z3 steet haut am däitsche Musée zu München, ee weideren Nobau vun der Z1 ass am däitschen Technikmusée zu Berlin. Eng restauréiert a voll funktiounsfäeg Z22 mat der Seriennummer 13 ass dem "Zentrum für Kunst und Medientechnologie" zu Karlsruhe am Mäerz 2005 iwwergi ginn.

## Literatur
* Rojas, Paul: *Die Rechenmaschinen von Konrad Zuse*, 1998, Springer Verlag, 221 S.
* Alex, Jürgen; Flessner, Hermann; Mons, Wilhelm: *Konrad Zuse*, 2000, Parzeller Verlag, 264 S.

## Um Spaweck

* Konrad Zuse Internet Archive: Ausféierlech Websäit mat villen Dokumenten a Biller
Eisebunnsstreck Dikrech-Veianen

D**'Eisebunnsstreck Dikrech-Veianen**, **Benni** oder **Benny** genannt, war eng Lëtzebuerger Schmuelspuer- a Kantonalbunn déi vun Dikrech iwwer Tandel, Furen a Bëttel op Veianen gefouert huet.

D'Streck déi mat enger Längt vu 14,11&nbsp;km mam Gesetz vum 28. Abrëll 1896 gegrënnt gouf, ass den 9. Abrëll 1889 opgaangen a gouf vun der Société anonyme des chemins de fer cantonaux luxembourgeois bedriwwen. Wéi 1934 déi dräi Schmuelspuer-Eisebunnsgesellschafte fusionéiert hunn, gouf se vun der Chemins de fer à voie étroite de l'État exploitéiert. Wärend der Zäit vum Zweete Weltkrich huet d'Deutsche Reichsbahn d'Exploitatioun iwwerholl, ier se 1946 an d'Hänn vun der CFL goung.

Den 2. Mee 1948 gouf d'Streck zougemaach, well se net méi rentabel war. Mam groussherzoglechen Arrêté vum 3. Mee 1948 ass de Benni mat Autobussen a Camionen ersat ginn.

Uganks gouf – wéi fir déi aner Schmuelspuerbunnen – och fir d'Streck Dikrech-Veianen vum *[[Jangli]]* geschwat. Wéi awer 1925 Motricen agesat goufen déi mat Benzol ugedriwwe goufen, koum de Spëtznumm *Benni *net vu wäit hier…

## Fir un de ''Benni'' ze erënneren
* Haut erënnert zu Veianen e *Sightseeing*-Zichelchen, mam Numm *Benni*, un dee fréieren Zuch.
* D'Vëlospist PC23 heescht offiziell *itinéraire cyclable Benni.*

## Literatur
* Federmeyer, Ed: *Die Schmalspurbahnen*, G.A.R. Dokumentatioun, Zwéi Bänn, 1991
* Milmeister, Jean: Hundert Jahre "Benni", Veianer Geschichtsfrënn, Nr. 7 - Veianen, Juni 1989

## Kuckt och
* Geschicht vun der Eisebunn zu Lëtzebuerg
* Lëscht vun de lëtzebuergeschen Eisebunnsstrecken
* Schmuelspuerbunnen zu Lëtzebuerg
* De Chareli
* De Jangli

Fichier:1889-04-10 Luxemburger Wort Inauguration Diekirch-Vianden.jpg|Zeitungsartikel iwwert d'Aweiung vun der Streck (Luxemburger Wort vum 10.04.1889)
Fichier:Station Bettel Line Benny Luxemburg - sign .jpg|Erënnerungsplack fir 100 Joer Benny


## Um Spaweck

* Kuckt d'Fotoen vum Benni op der Säit vu rail.lu
Bommel

**Bommel** huet e puer Bedeitungen:
*Bommel ass eng Uertschaft an der Gemeng Esch-Sauer
*D'Bommelen, eng Insektegattung mam wëssenschaftlechen Numm *Bombus* (, 1802)
*D'Bommel-Ragwurzen, Orchideeën aus der Gattung *Ophrys* dovun:
**D'Héich Bommel-Ragwurz (*Ophrys elatior*)
**D'Bommel-Ragwurz (*Ophrys holoserica*)
* D'Bommel, e Pompon op engem Kleedungsstéck (meeschtens op enger Mutz)
Lëscht vun de Prefixe fir Moosseenheeten

Dës **Lëscht vun de Prefixe fir Moosseenheeten** ass en Deel vun de .

D'Eenheeten déi hei ugi sinn, sinn déi vum Internationalen Eenheetesystem.

## Um Spaweck
Dem Latz seng Rees duerch d'Wou-Wéi-Welt

**Dem Latz seng Rees duerch d'Wou-Wéi-Welt** ass den Titel vun engem Theaterstéck op Lëtzebuergesch fir Schüler vu Primaire bis Secondaire. Et baséiert sech op e Roman vum Norton Foster, dee fir den Theater adaptéiert gouf vum Ingo Schandeler.

## Ëm wat geet et?

Haaptpersonnage am Stéck ass de *Latz*, e Schüler deen déck d'Flemm huet, mä deen awer op enger Rees duerch eng fantastesch Dramwelt ganz onerwaart Vuen iwwer d'Mënschen an d'Méiglechkeeten déi hinne gi si kritt. Zesumme mam Bretzert a Feigling *Bommel* an dem Wuechthond *Tack* mécht e sech op, fir déi zwou Prinzessinne *Rhythmus* a *Vernonft* aus dem Loftschlass an de Bierger vun der Ignoranz ze befreien, an dat se vun den zwee Kinneke *Quadratwuerzel* an *Abiszett* verbannt goufen.

## Um Spaweck
* De gesamte Skript op der perséinlecher Säit vum Ingo Schandeler
Ingo Schandeler

Den **Ingo Norbert Schandeler**, gebuer de 16. Oktober 1958 zu Lëtzebuerg, ass e lëtzebuergeschen Ingenieur. Hien huet als Chargé de cours d'Plaz vun engem Enseignant-Chercheur op der Universitéit Lëtzebuerg.

Als Lokalpolitiker war hie vun 1993 bis 2005 am Gemengerot vun der Gemeng Habscht, dovun déi lescht 6 Joer als Schäffen.
Alquerque

Den **Alquerque** ass e Brietspill, dat virun allem a Spuenie gespillt gëtt.

Den Alquerque staamt ursprénglech aus dem Alen Egypten an ass duerch déi arabesch Länner an dat maurescht Spuenie komm.

D'Spillfeld besteet aus all Kéier fënnef horizontalen, vertikalen an diagonale Linnen. 12 Däpp ginn op déi Plaze gestallt, wou d'Linne sech kräizen, soudatt de Punkt an der Mëtt fräi bleift. Gezu gëtt - wéi beim Dammespill - vu Punkt op Punkt a geschloe gëtt duerch Sprangen.

## Um Spaweck
International wëssenschaftlech Organisatiounen

Als **International wëssenschaftlech Organisatioune** ginn hei all déi opgelëscht, déi sech mat wëssenschaftlecher Aarbecht beschäftegen a sech iwwer op d'mannst zwéi Staaten erstrecken.

Eng Organisatioun vu sou Organisatiounen ass den ICSU (International Council of Scientific Unions).

----
* CERN - European Organization for Nuclear Research
* EMBL - European Molecular Biology Laboratory
* EPS - European Physical Society
* ESF - European Science Foundation
* ESO - European Southern Observatory
* ESA - European Space Agency
* FASAS - Federation of Asian Scientific Academies and Societies
* ICA - International Cartographic Association
* ICOM - International Council of Museums
* IFIP - International Federation for Information Processing 
* IFLA - International Federation of Library Associations and Institutions 
* IFS - International Foundation for Science 
* IGU - International Geographical Union
* IIASA - Internationales Institut für Angewandte Systemanalyse
* International Astronomical Union
* IMU - International Mathematical Union
* IUPAC - International Union for Pure and Applied Chemistry
* IUPAP - International Union for Pure and Applied Physics
* ITER - International Thermonuclear Experimental Reactor 
* PEROSH - Partnership for European Research in Occupational Safety and Health
* UNESCO United Nations Educational Scientific and Cultural Organization
* WSIS - World Summit of Information Society