open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Schweedesch Akademie vun de Wëssenschaften

Déi **Kinneklech Schweedesch Akademie vun de Wëssenschaften** (schweedesch: *Kungliga Vetenskapsakademien*) kuerz **KVA** – ass déi héchst wëssenschaftlich Ariichtung a Schweden, déi sech zur Aufgab geholl huet, *Wëssenschaften, virun allem Naturwëssenschaften a Mathematik, z'ënnerstëtzen*.

Déi Kinneklech Schweedesch Akademie vun de Wëssenschaften huet hire Sëtz an der schweedescher Haaptstad Stockholm an ass weltwäit bekannt fir d'Ernennung vun de Nobelpräisdréier a Physik, Chimie, souwéi dee vun der Schweedescher Räichsbank gestëfte *[[Präis vun der schweedescher Räichsbank fir Wirtschaftswëssenschaften an Erënnerung un den Alfred Nobel]]*.

Zesumme mat dem Institute of Physics gëtt déi Kinneklech Schweedesch Akademie vun de Wëssenschaften am Optrag vun de Wëssenschaftsakademien an de Physik-Gesellschafte vun de skandinavesche Länner, d'Zäitschrëft Physica Scripta eraus.

## Geschicht
D'Akademie gouf 1739 no dem Virbild vun der Royal Society of London an der Académie des sciences gegrënnt. Zu de Grënnungsmemberen hunn de Carl von Linné, Jonas Alströmer, Mårten Triewald, Sten Carl Bielke, Carl Wilhelm Cederhielm an den Anders Johan von Höpken gehéiert.

Hir haiteg Struktur an Aufgabe krut d'Akademie ëm 1820 vum Jöns Jacob Berzelius.

## Klassen
D'Akademie ass an 10 Klassen agedeelt:
* Mathematik
* Astronomie a Weltraumwëssenschaften
* Physik
* Chimie
* Geowëssenschaften
* Biowëssenschaften
* Medezinesch Wëssenschaften
* Technesch Wëssenschaften
* Wirtschafts- a Sozialwëssenschaften
* Humanistesch Wëssenschaften a grouss Verdéngschter an der Wëssenschaft

Bekannt ass d'Akademie och dofir, datt si versicht, d'Wëssenschaften fir e grousse Persounekrees allgemeng verständlech ze maachen. Dofir gëtt si och ettlech Zeitungen an Zäitschrëften eraus an organiséiert Virliesungen.
Christoph Arnold

De **Christoph Arnold**, gebuer de 17. Dezember 1650 zu Sommerfeld bei Leipzig, an och do gestuerwen de 15. Abrëll 1695, war en däitschen Astronom.

De Christoph Arnold gouf als eelste Jong vun enger Bauerefamill gebuer. Hien hat fréi mat Astronomie-Unterrecht beim Professer Gottfried Kirch ugefaangen. Op sengem Haus hat hien e klengen Observatoire opgeriicht. Den Arnold hat de 15. August 1682 e Koméit entdeckt, wat warscheinlech de Grond fir seng spéider intensiv Fuerschungen iwwer Koméite war, woubäi hien 1686 nach eng Kéier op e Koméit opmierksam gemaach gouf. Och iwwer de Merkurduerchgank virun der Sonnescheif den 31. Oktober 1690 hat hien Observatiounen opgestallt.

Fir seng Verdéngschter krut den Arnold eng Unerkennung vun der Wëssenschaft. E Krater an der Géigend vum Äerdmoundnordpol souwéi eng Grondschoul zu Engelsdorf, an der Géigend vun senger Heemechtsuertschaft, droe säin Numm.

## Literatur
* Siegert, Hans: *Ein deutscher Bauer als Astronom*. An: *[[Die Gartenlaube]]*, Jg. 1900, S. 859f.

## Kuckt och
Canal de la Somme

De **Canal de la Somme** ass e Schëffskanal an der Regioun Hauts--de-France. De Kanal ass 156,3&nbsp;km laang an e verbënnt de Canal de St-Quentin zu Saint-Simon an der Aisne mat dem Äermelkanal zu Saint-Valery-sur-Somme an der Somme.

Um Kanal si 25 Schleisen am Freycinet-Gabarit wat der Schëffsklass I entsprécht. D'fräi Héicht ass op 3.50 m limitéiert, an den Déifgang op 1,80 m. Op dem Deel wou de Canal du Nord driwwer féiert goufen déi Schleisen deem sengem Gabarit ugepasst.
C/2001 Q4 (NEAT)

De Koméit **C/2001 Q4** hat en ongewéinlechen, bal vertikale retrograden Orbit am Sonnesystem, deen hien op e südleche Pad an de bannenzege Sonnesystem bruecht hat.

Laang Zäit war hien an der Géigend vum südlechen Himmelspol ze gesinn. Am Joer 2004 hat een op der Südhallefkugel d'Geleeënheet ze gesinn, wéi de Koméit ëmmer méi hell ginn ass, wéi hien dem Perihel ëmmer méi no koum. Ufanks Mee war de Koméit a Richtung Norde gewandert a gouf am Maximum op der Nordhallefkugel gesinn.

De Koméit gouf de 24. August 2001 vum Near Earth Asteroid Tracking Program (NEAT) entdeckt.
## Kuckt och

* Koméitelëschten
Stéphanie vu Lëtzebuerg

D**'Stéphanie vu Lëtzebuerg**, gebuer den 18. Februar 1984 als Gräfin Stéphanie Marie Claudine Christine de Lannoy zu Ronse an der Belsch, ass d'Fra vum lëtzebuergeschen Groussherzog Guillaume vu Lëtzebuerg an domat Groussherzogin vu Lëtzebuerg.

## Famill
D'Stéphanie de Lannoy ass dat aacht a jéngst Kand vum Grof Philippe de Lannoy an der Gräfin, gebuer Alix della Faille de Leverghem (1941-2012). Si ass um Familljesëtz zu Anvaing an der belscher Provënz Hainaut, no bei Ronse, opgewuess.

D'Verlobung mam Ierfgroussherzog Guillaume war de 27. Abrëll 2012 zu Lëtzebuerg.
Virun hirer Hochzäit mam Ierfgroussherzog Guillaume huet se duerch e Spezialgesetz déi lëtzebuergesch Nationalitéit kritt. 
Déi zivil Hochzäit war den 19. Oktober 2012 am Stadhaus um Knuedler an der Stad Lëtzebuerg duerch den deemolege Stater Buergermeeschter Xavier Bettel. Déi kierchlech Feier gouf den 20. Oktober 2012 an der Kathedral vun der Stad Lëtzebuerg vum Äerzbëschof Hollerich zelebréiert.

Den 10. Mee 2020 koum hiert éischt Kand, de Charles Jean Philippe Joseph Marie Guillaume, op d'Welt. De 27. Mäerz 2023 koum hiren 2. Jong de François Henri Luis Marie Guillaume op d'Welt.

## Ausbildung
D'Stéphanie de Lannoy ass zu Ronse an d'Primärschoul Sancta Maria gaangen. Duerno huet si 2 Joer Sekundarstudien am *Collège Sainte-Odile* zu Lambersart an Nordfrankräich gemaach, déi se dunn zu Bréissel am *Institut de la Vierge Fidèle* komplettéiert huet wou si och 2002 hiren Ofschlossdiplom krut.

Mat 18 Joer war si e Joer zu Moskau fir Russesch Literatur ze studéieren. Do huet se och hir Praxis am Geiespill verdéift.

Am Uschloss huet si op der Universitéit vu Louvain-la-Neuve Germanistik studéiert an hiren Ofschloss mat grousser Auszeechnung gemaach. Si huet hire Studium nach zu Berlin vervollstännegt mat enger Ofschlossaarbecht iwwer den Afloss vun der däitscher Romantik op déi russesch Romantik, an duerno e Stage bei der Agence Wallonne à l'Exportation bei der belscher Ambassade zu Berlin gemaach.

Wéi si nees an der Belsch war, huet si fir eng Investissementsgesellschaft geschafft.

Hir Mammesprooch ass Franséisch, si schwätzt nach Lëtzebuergesch, Englesch, Däitsch, Italieenesch, Hollännesch a Russesch.

## D'lëtzebuergesch Branche vun der Famill de Lannoy
Bis an d'19. Joerhonnert gouf et eng lëtzebuergesch Branche vun der Famill de Lannoy. Si geet zeréck op de Claude de Lannoy, dee sech 1617 mat der Claudine d'Eltz bestuet hat. Si war d'Duechter vum Godefroid d'Eltz an der Elisabeth de Heu, déi d'Schlass an d'Herrschaft vu Klierf nom Doud vun hirem Papp, dem Gaspar de Heu vu Beefort, geierft hat.

## Biller

Guillaume & Stéphanie av Luxemburg.jpg|D'Koppel bei hirer Hochzäit (2013)…
Luxembourg, Trounwiessel 2025 chd.lu (105).jpg|…a bei der Vereedegung vum Guillaume als Grand-Duc (2025)


## Um Spaweck

* Websäit vum groussherzoglechen Haff
* Annonce vun der Verlobung op Tageblatt.lu
* Annonce vun der Verlobung op Wort.lu
* Hochzäit vu Stéphanie a Guillaume den 20. Oktober 2012 Deel 1 op youtube.com
* Hochzäit vu Stéphanie a Guillaume den 20. Oktober 2012 Deel 2 op youtube.com
Félix vu Lëtzebuerg

De **Félix Léopold Marie Guillaume vu Lëtzebuerg**, gebuer den 3. Juni 1984 an der Maternité Grande-Duchesse Charlotte zu Lëtzebuerg, ass Prënz vun Nassau a Prënz vu Lëtzebuerg. Hien ass den zweete Jong vum Groussherzog Henri a senger Fra Maria Teresa Mestre.

## Studien
No der Primärschoul zu Luerenzweiler huet e säi Secondaire zu Lëtzebuerg an der Privatschoul Notre Dame Sainte-Sophie de Luxembourg an an der American School of Luxembourg gemaach. Vun 1998 bis 2003 ass hien an de *Collège Alpin International Beau Soleil* zu Villars-sur-Ollon an der Schwäiz gaangen, wou hien och säin Ofschlossdiplom krut.

Vun 2003 bis 2004 huet en e Studium a Politikwëssenschaften, Kommunikatioun a Psychologie a Groussbritannien an an der Belsch gemaach. Ausserdeem huet en an där Zäit Stagen a verschiddene Privatentreprisë gemaach.

2005 huet en am Departement Marketing & Public Relations vun enger Schwäizer Firma geschafft, déi op d'Organisatioun vu Sport- a Kulturevenementer spezialiséiert ass. Fir déi Firma ass en och weider aktiv als onofhängege Beroder.

Vun 2009 bis 2013 huet de Prënz Félix zu Roum am *Pontifical Athenaeum Regina Apostolorum* e Masterstudium a Bioeethik gemaach, deen e mat Erfolleg ofgeschloss huet.

## Liewen

De 17. September 2013 huet hien an der hessescher Uertschaft Königstein im Taunus an der Villa Rothschild d'Claire Lademacher bestuet. Déi kierchlech Hochzäit war den 21. September an der Basilika Sainte-Marie-Madeleine zu Saint-Maximin-la-Sainte-Baume am Departement Var a Südfrankräich.

Zanter hirem Bestietnes lieft d'Koppel zu Lorgues an der Provence a verwalt do de Wäindomaine *Château Les Crostes* vun der Famill Lademacher.

De 15. Juni 2014 krut d'Koppel an der Stater Maternité hiert éischt Kand, d'Amalia Gabriela Maria Teresa vun Nassau.

Den 28. November 2016 koum hiert zweet Kand, de Liam Henri Hartmut vun Nassau zu Genf op d'Welt.

Den 7. Januar 2024 koum dat drëtt Kand, de Balthazar Felix Karl vun Nassau an der Stater Maternité op d'Welt.

## Patronagen
Zanter 2003 mécht de Prënz Félix de Patronage vum Fallschiermspréngerveräin *Cercle Para Luxembourg* (FAL). Hien ass och zanter 2005 Éierepresident vun der *[[Fédération luxembourgeoise de Basketball]]*.

## Gielercher (Auswiel)

### Lëtzebuerg

## Um Spaweck

* Biographie vum Prënz Félix vu Lëtzebuerg
* Websäit vum Domaine ''Château les Crostes''
Pierre Joseph de Beauchamp

De **Pierre Joseph de Beauchamp**, gebuer den 28. Juni 1752 zu Vesoul, a gestuerwen den 18. November 1801 zu Nice, war e franséischen Diplomat an Astronom.

## Liewen
Hie war de Jong vum Affekot Xavier de Beauchamp. De 7. September 1798 gouf de Joseph Member vum Institut d'Égypte. Do gouf hien an der drëtter Versammlung der Physik-Sektioun zugedeelt.

Als fréiere Konsul vu Maskat gouf hie vum Napoleon Bonaparte mat enger Schlichtungsprozedur an der Handelsstad Maskat chargéiert. Wéi hien den 13. Februar 1799 Alexandria verlooss huet, gouf säi Schëff um Mier vun den Englänner gekapert. An der Tëschenzäit hat d'Osmanescht Räich ënner dem Drock vun der brittescher Flott viru Konstantinopel Frankräich de Krich erkläert. De Beauchamp gouf mat de franséischen Ambassadebeamten zu Konstantinopel an der Buerg mat de Siwen Tierm inhaftéiert.

Hie gouf spéider fräigelooss, ass awer kuerz no senger Heemrees a Frankräich gestuerwen.

## Literatur
* Édouard de Villiers du Terrage: *Journal et souvenirs sur l'expédition d'Égypte*. E. Plon, Nourrit, Paris, 1899.
* Édouard de Villiers du Terrage: *L'expédition d'Égypte 1798–1801 – Journal et souvenirs d'un jeune savant*. Cosmopole, Paris, 2001 an 2003,
* Yves Laissus: *L'Égypte, une aventure savante 1798–1801*. Fayard, Paris, 1998.
* Archives Nationales, AF IV 1687, dossier 2: *Pièces concernant le décès et le testament de l'astronome-diplomate Beauchamp, membre de l'Institut d'Égypte*. November, 1801.
* Bibliothèque Nationale: Manuscrits, Fr. n.a. 10157 – Papiers de Beauchamp.
* Jean-Joseph Marcel: *Supplément à toutes les biographies – Souvenirs de quelques amis d'Égypte* [Sulkowski, Venture de Paradis, Gloutier, Ch. Magallon, Beauchamp, Belletête, Raige]. H. Dupuy impr., Paris, 1834.

## Kuckt och
Alexandra vu Lëtzebuerg

D**'Alexandra Joséphine Teresa Charlotte Marie Wilhelmine vu Lëtzebuerg**, gebuer de 16. Februar 1991 an der Maternité Grande-Duchesse Charlotte zu Lëtzebuerg, ass Prinzessin vu Lëtzebuerg a Prinzessin vun Nassau a Bourbon-Parma.

## Liewen
Si ass dat véiert Kand an eenzeg Duechter vum Groussherzog Henri a senger Fra, der Groussherzogin Maria Teresa. Si ass d'Giedel vum Prënz Gabriel.

D'Prinzessin Alexandra ass zanter 2009 Titulaire vum Nassaueschen Hausuerde vum Gëllene Léiw.

Den 22. Abrëll 2023 gouf si op der Gemeng vun der Stad Lëtzebuerg mam Fransous Nicolas Bagory bestuet, deen den 11. November 1988 an der Bretagne gebuer gouf. Eng Woch drop, den 29. Abrëll hu si sech an der Kierch Saint-Trophyme zu Bormes-les-Mimosas bestuet a Presenz vum traditionalistesche Bëschof vu Fréjus-Toulon, dem Monseigneur Dominique Rey, dee politesch dem Rassemblement national nosteet an dem apostouleschen Nuntius Franco Coppola, deen d'Hochzäitsmass presidéiert huet.

De 14. Mee 2024 koum der Koppel hiert éischt Kand, Victoire, zu Paräis op d'Welt.

De 17. Oktober 2025 koum hiert zweet Kand, e Jong mam Numm Hélie, op d'Welt.

## Studium
No der Primärschoul zu Angelsbierg huet si hire Secondaire zu Lëtzebuerg am Lycée Vauban gemaach wou se 2009 den Ofschlossdiplom krut.

Si huet duerno Psychologie a Sozialwëssenschaften an den USA studéiert an duerno e Philosophieofschloss zu Paräis gemaach, mam Schwéierpunkt Eethik an Anthropologie. Si huet duerno hire Studium um Trinity College zu Dublin ofgeschloss.

Zanter 2017 huet Si e Master an interreliéise Studie vun der Irish School of Ecumenics mat enger Spezialisatioun an der Konfliktléisung.

## Patronagen
D'Prinzessin Alexandra iwwerhëlt e Patronage vun der *[[Lëtzebuerger Déiereschutzliga]]* an der *[[Lëtzebuerger Blannevereenegung]]*.

## Gielercher

*
*Ordre de Mérite civil et militaire d'Adolphe de Nassau

## Um Spaweck

* Biographie vun der Prinzessin Alexandra vu Lëtzebuerg
Sébastien vu Lëtzebuerg

De **Sébastien Henri Marie Guillaume vu Lëtzebuerg**, gebuer de 16. Abrëll 1992 an der Maternité Grande-Duchesse Charlotte zu Lëtzebuerg, ass Prënz vu Lëtzebuerg a Prënz vun Nassau a Bourbon-Parma.

## Liewen
Hien ass dat fënneft a jéngst Kand vum Groussherzog Henri a senger Fra, der Groussherzogin Maria Teresa.

De Prënz Sébastien ass zanter 2010 Titulaire vum Nassaueschen Hausuerde vum Gëllene Léiw.

## Studien
Déi éischt Jore vun der Primärschoul huet en zu Lëtzebuerg op der St. George's International School gemaach an de Rescht a Groussbritannien op der *Summer Fields School*. Seng Sekundarstudien huet hien a Groussbritannien um *Ampleforth College* ugefaangen an duerno an der International School of Luxembourg fäerdeg gemaach, wou en 2011 den Ofschlossdiplom kritt huet.

Hien huet duerno Marketing a Kommunikatioun an den USA studéiert an huet zanter 2015 eng Lizenz an deem Domän vun der privater Universitéit Franciscan University of Steubenville (Ohio).

Hien huet tëscht 2016 an 2017 eng Offizéieschausbildung op der renomméierter Royal Military Academy of Sandhurst (RMAS) a Groussbritannien gemaach a gouf am September 2017 als Offizéier an der Lëtzebuerger Arméi vereedegt.

Hie kommandéiert zanterhier e Peloton vun den Irish Guards, e Regiment vun der brittescher Arméi, an deem säi Grousspapp Groussherzog Jean wärend dem Zweete Weltkrich gedéngt hat.

## Patronagen
De Prënz Sébastien mécht de Patronage vun der *Fédération luxembourgeoise de natation et de sauvetage*.

## Fräizäit
De Prënz Sébastien interesséiert sech fir Sport a geet klammen, Schifueren, schwammen a spillt virun allem Rugby. Hien ass Member vun der Lëtzebuerger Rugby-Nationalekipp.

## Gielercher

* 
* Ordre de Mérite civil et militaire d'Adolphe de Nassau

## Um Spaweck

* Biographie vum Prënz Sébastien vu Lëtzebuerg
Carla Marlier

D**'Carla Marlier**, gebuer de 5. Februar 1938, ass eng franséisch Schauspillerin.

## Filmer
* 1960: *[[Zazie dans le métro (Film)|Zazie dans le métro]]* vum Louis Malle mam Philippe Noiret a Catherine Demongeot
* 1960: *[[La fille aux yeux d'or]]* vum Jean-Gabriel Albicoco mam Marie Laforêt a Paul Guers
* 1961: *[[L'éducation sentimentale]]* vum Alexandre Astruc mam Jean-Claude Brialy a Marie-José Nat
* 1961: *Bonne chance, Charlie* vum Jean-Louis Richard mam Eddie Constantine an Albert Préjean 
* 1962: *La leggenda di Enea* vum Giorgio Venturini mam Steve Reeves a Liana Orfei
* 1962: *[[Mélodie en sous-sol]]* vum Henri Verneuil mam Jean Gabin an Alain Delon
* 1963: *I quattro moschettieri* vum Carlo Ludovico Bragaglia mam Peppino De Filippo a Lisa Gastoni 
* 1964: *[[Mata Hari, agent H21]]* vum Jean-Louis Richard mam Jeanne Moreau a Jean-Louis Trintignant 
* 1964: *Ces dames s'en mêlent* vum Raoul André mam Eddie Constantine a Patricia Viterbo
* 1964: *Déclic et des claques* vum Philippe Clair mam Annie Girardot a Mike Marshall
* 1967: *[[Je t'aime, je t'aime]]* vum Alain Resnais mam Claude Rich an Olga Georges-Picot
* 1967: *Histoires extraordinaires* Sketch *Metzengerstein* vum Roger Vadim mam Jane Fonda a Peter Fonda
* 1970: *[[Le bateau sur l'herbe]]* vum Gérard Brach mam Claude Jade a Jean-Pierre Cassel
* 1977: *Maladie mortelle* vum François Weyergans mam Laurent Terzieff a Anny Duperey
* 1977: *La bourgeoise et le loubard* vum Jean-Louis Daniel mam Jacques Burloux

## Um Spaweck
Rasterelektronemikroskop

E **Rasterelektronemikroskop** (**REM**) ass en Elektronemikroskop, bei deem en Elektronestral an engem virdefinéierte Muster iwwer en Objet gefouert (gerastert) gëtt, dat vergréissert gewise soll ginn. D'Wiesselwierkunge vun den Elektrone mam Objet ginn dann ausgenotzt, fir en dräidimensionaalt Bild ze produzéieren.

Biller, déi mat engem Rasterelektronemikroskop gemaach ginn, si méi schaarf an hunn eng méi grouss Déifteschäerft wéi där mat engem optesche Mikroskop. De maximalen theoreetesche Vergréisserungsfacteur läit bei zirka 1.000.000:1.

D'Erfindung vum Rasterelektronemikroskop geet op d'Aarbechte vum Max Knoll a vum Manfred von Ardenne an den 1930er Joren zeréck. An den 1960er Joren huet dem Charles Oatley säi Laboratoire, op der Universitéit vu Cambridge bei der Entwécklung vum REM gehollef, sou datt 1965 d'Cambridge Instrument Co. déi éischt dovun op de Maart konnt bréngen.

Haut gëtt de Rasterelektronemikroskop a ville Beräicher agesat, vun der Biologie bis zu der Materialfuerschung, a vill Constructeure bidden haut Mikroskoper mat der Detektiounsméiglechkeet vun der sekundärer Emissioun vun den Elektronen un, déi eng Opléisung vun 0,4 bis 20 Nanometer hunn.

## Literatur
* Joseph Goldstein et al.: *Scanning Electron Microscopy and X-ray microanalysis*. Springer, New York. 2003 - 3. Oplo (en.) - ISBN 978-0-306-47292-3
* Flegler, Heckman, Klomparens: *Elektronenmikroskopie - Grundlagen, Methoden, Anwendungen*, Spektrum Akademischer Verlag 1995 (de.), 279 S., ISBN 3-86025-341-7
* Ludwig Reimer, Gerhard Pfefferkorn: *Raster - Elektronenmikroskopie.* 282 S. - Springer, Berlin. 1999 - 2., erw. Aufl. (de) ISBN 3-540-08154-2.

## Um Spaweck

* Biller vun engem Rastersekundärelektronemikroskop, (mat „SEM“ markéiert); remf.dartmouth.edu
* Biller vu Mineraler mat engem REM
Concert fir Afrika

De **Concert fir Afrika** ass 1985 an enger Zesummenaarbecht vun 10 Lëtzebuerger organiséiert gi fir Spenden ze sammelen, déi un Hëllefsorganisatiounen an Afrika gaange sinn.

## Organisatioun
D'Inspiratioun fir d'Organisatioun ass ausgaange vum Monsterconcert *Live Aid Concert* dat vum Bob Geldoff organiséiert gi war mam Zil déi deemoleg Problemer an Afrika ze bekämpfen. D'Organisateure waren den Änder Hirtt, Pol Urbany, Luke Haas, Carlo Moes, Jeannot Klein, Armand Stieber, Martine Kinnen, Felix Schaber, Pit Hoerold a Guy Scheibel.

De Concert fir Afrika war den 3. November 1985 an den Ausstellungshalen 10 an 11 um Kierchbierg. Siwe lëtzebuergesch Top-Gruppen hu wärend 9 Stonne fir de gudden Zweck Musek gemaach an domat 4000 Leit begeeschtert ënner deenen och dat Ierfgroussherzoglech Puer war. Et war eng eemoleg Stëmmung um Concert.

## Gruppen um Concert

## Single
Speziell fir de Concert war och eng Single opgeholl ginn. Op der Single hu follgend Kënschtler matgemaach:

#### A-Säit

Auteuren: Pit Hoerold - Änder Hirtt

Komponist: Felix Schaber

Studio: IPL

#### B-Säit

Autor/Komponist: Jang Linster - Ab van Goor

Studio: Linster

## Spenden
Duerch de Concert, de Verkaf vun der Single, T-Shirten an anere Gadgeten sinn am Ganzen 2 Millioune Frang zesumme komm, eng fir déi deemoleg Verhältnesser riseg Zomm. D'Geld ass iwwer d'Lëtzebuerger Rout Kräiz an Afrika, speziell an Ethiopien an an de Sudan gaangen.

## Literatur
* Haas, Luke: *Lëtzebuerger Rocklexikon*, 1988, Éditions Phi, S. 44-45, ISBN 3-88865-064-X
* Bibi Wintersdorf: *Lëtzebuerg an den 80er Joren* , 2011, Éditions Schortgen, S. 106-107, ISBN 978-2-87953-122-9

## Um Spaweck
* Detailer vun der Single
Bizory

**Bizory** ass eng kleng Uertschaft an der Gemeng Baaschtnech ronn 2&nbsp;km nordëstlech vum Mardasson.

## Kuckeswäertes

* De Bois de la Paix
Ranger 1

D**'Ranger 1** war eng Sond am Kader vum Ranger-Programm vun den USA a gouf den 23. August 1961 mat enger Atlas-Rakéit gestart. D'Haaptaufgab vun der Ranger 1 war d'Erprouwung vun Aarbechtsmethoden an Ausrëschtung, déi fir follgend Weltraum- a Moundmissioune gebraucht goufen. E sekundärt Zil waren d'Ënnersich vu Partikelen a Felder am Raum.

D'Raumschëff war nom Block I-Design vum Ranger-Projet konzipéiert a gouf vum Jet Propulsion Laboratory gebaut. Et bestoung aus enger achtecktger Basis mat engem Duerchmiesser vun 1,5 m, op deem e véier Meter héijen, keegelfërmegen Aluminiumstuerm aus Striewe montéiert war. Zwee Solarfligelen, déi ausgefuer 5,2 m vu Spëtzt zu Spëtzt gemoosss hunn, waren och un der Basis festgemaach. Ausserdeem war eng Antenn um Buedem vun der Basis montéiert. D'Experimenter an déi aner Ausrëschtung waren och un der Basis oder um Tuerm festgemaach. D'ganz Mass vun der Sond war 306,2&nbsp;kg.
D'Temperatur gouf passiv gereegelt, andeems d'Uewerflächen entweeder vergold, mat wäisser Faarf ugestrach oder d'Aluminiumsfläche poléiert goufen.

## D'Missioun

D'Ranger 1 gouf konzipéiert, fir an engem Parkorbit ëm d'Äerd ze bleiwen a vun do aus an eng 60.000 bis 1.100.000&nbsp;km héich Orbit ze kommen. D'Sond gouf och wéi geplangt an de Parkorbit geschoss, awer d'Agena B-Uewerstuf konnt net méi gezünnt ginn, fir d'Satellittebunn weider unzehiewen. Wou sech d'Ranger 1 vun der Agena-Stuf geléist hat, ass si an ee méi niddregen Äerdorbit koum an hat ze wackelen ugefaangen. Den 30. August 1961 ass si an d'Äerdatmosphär agedrongen a war vergloust.
 
D'Missioun vun der Ranger 1 war nëmmen zum Deel erfollegräich.

## Kuckt och
Lunar transient phenomenon

Als **Lunar transient phenomenon** (LTP, och Transient lunar phenomenon, TLP; transient Moundphenomeen) gëtt eng kuerzzäiteg, lokal Hellegkeets- oder Faarfverännerung op der Äerdmounduewerfläch bezeechent, déi bei astronomeschen Observatioune gesi gouf.

Et goufe méi wéi 1.500 sou Observatioune gemellt. En ettlech sinn awer diskutéierbar, well si virun allem vun ongeübten Observateuren ënner extreeme Bedingunge gemaach goufen – e puer Observatioune goufen awer och vun erfuerenen Astronome gemaach. Sou huet z.&nbsp;B. de sowjeteschen Astronom Nikolai Kosyrew 1958 als éischten eng spektral Foto vu sou engem Phenomeen am Krater Alphonsus gemaach. An deem LTP-Spektrum mengt hien, Kuelestoff a molekularer Verbindung erkannt ze hunn.

D'Ursaach vun den LTP ass bis haut net bekannt. Et gëtt awer gemengt, datt e Reschtvulkanismus vum Mound dofir verantwortlech ass. Obschonn de Mound als erkaalt ugesi gëtt a keng Unzeeche vun aktivem Vulkanismus weist, kéinten nach kleng Beräicher existéieren, aus deene vulkanesch Gasen un d'Uewerfläch kommen an duerch Verwierbelung vum Regolith eng Verännerung vun der Albedo bewierken. Fir déi Méiglechkeet schwätzt och, datt d'LTP-Observatioune staark op wéineg Moundkratere konzentréiert sinn: Bal en Drëttel vun den Observatioune goufen iwwer dem Aristarchus gemaach; donieft sinn anscheinend och Plato an Alphonsus aktiv.

D'Ënnersich vun deem Phenomeen gi vun der *Association of Lunar & Planetary Observers* am *Department of Planetary Sciences* op der University of Arizona zu Tucson koordinéiert.

## Um Spaweck

*  Mysterious Moon Flashes Signs of "Last Gasps"? National Geographic magazine, 2. Mäerz 2009
* Lunar Outgassing, Transient Phenomena, and the Return to the Moon. I. Existing Data, Abstract The Astrophysical Journal 687, 2008, 692–705 
* Transient Lunar Phenomena Studies Columbia University, New York
* Lunar Transient Phenomena: What Do the Clementine Images Reveal? Icarus 146, no.1, S. 98–117, 2000 (pdf, MB1,2 ofgeruff 16. Abrëll 2009; 1,18 MB)
* Lunar transient phenomena Association of Lunar & Planetary Observers

## Kuckt och
Bois de la Paix

De **Bois de la Paix** ass eng Erënnerungsplaz un d'Ardennenoffensiv am Norde vu Bizory. E läit matzen an engem frësch ugeplanzte Bëschareal um Flouer *Noûve creû* tëscht der fréierer Eisebunnsstreck Libramont - St. Vith an engem klenge Wee dee vu Bizory op Oubourcy féiert. Ongeféier e Kilometer westlech dovu läit de *Bois Jacques* an deem d'Easy Company sech veschanzt hat.


Bois de la Paix, Bastogne.jpg|50. Erënnerungsowend Zweete Weltkrich
Konstantinuerden

De **Konstantinuerden** *(Sacro Militare Ordine Costantiniano di San Giorgio*, fr: *Ordre sacré et militaire constantinien de Saint-Georges*) ass e réimesch-kathoulesche Ritteruerden, deen, der mëndlecher Traditioun no, bis op de Keeser Konstantin zeréckgeet. Historesch beluecht ass d'Grënnung tëscht 1522 a 1545.

## Ziler vum Uerden
Ziler vum Uerden, an dee souwuel Damme wéi och Ritter opgeholl ginn, sinn d'Verbreedung vum Glawen an d'Verdeedegung vun der *Helleger Kathoulescher Kierch*.

## Geschicht
Der mëndlecher Traditioun no soll den Uerden am Joer 313 vum Keeser Konstantin gestëft gi sinn. Beluecht ass d'Stëftung duerch en Dokument vum byzantinesche Keeser Isaak II. am Joer 1190, en Dokument wat sech awer als historesch falsch erwisen huet. Den Uerde gouf a Wierklechkeet tëscht 1522 a 1545 gegrënnt.

Den haitegen Zenter vum Uerden ass zu Roum, wou e vum Vatikan als reliéis-militäreschen Uerden unerkannt ass. Et ass deen eenzege kathoulesche Ritteruerde mat engem Groussmeeschtertitel deen an der Famill verierft gëtt.

Aktuelle Groussmeeschter ass de Carlos vu Bourbon-Sizilien.

## Hierarchie
Der Uerden huet véier Klassen
* Grousst Kräiz
* Komtur
* Ritter I. Klass
* Ritter II. Klass

Den Uerden ass staatlech unerkannt a sechs Länner: dem Vatikan, Italien, Spuenien, Holland, Lëtzebuerg, den USA a Mexiko.

## De Konstantinuerden zu Lëtzebuerg
Zu Lëtzebuerg ass de Konstantinuerden duerch eng *Commission royale* vertrueden, un där hirer Spëtzt den Istvan Habsburg-Lothringen steet.

All Joer den 23. Abrëll, um Namensdag vum hellege Georges, ginn nei Ritter an den Uerden opgeholl.

Zu Lëtzebuerg bekannte Membere vum Uerde sinn den
* Istvan Habsburg-Lothringen
* Tom Kerger
* Joseph Nicolas Kohn
* Guy de Muyser.

## Literatur
* LuWo, 2012. *La Commission royale investit de nouveaux membres. Cérémonie de l'Ordre sacré et militaire Constantinien de Saint Georges*. Luxemburger Wort vum 26. Abrëll 2012, S. 22.
* Gregor Gatscher-Riedl, *In hoc signo vinces. Zwischen religiösem Mythos und politischem Anspruch von Byzanz nach Neapel. Die Geschichte des Heiligen Konstantinischen Ritterordens vom Heiligen Georg*, Neue Welt Verlag, Vienne 2012, ISBN 978-3-9503061-2-5

## Kuckt och
* Malteeseruerden

## Um Spaweck
* Websäit vum Konstantinuerden
Nikolai Alexandrowitsch Kosyrew

Den **Nikolai Alexandrowitsch Kosyrew**, gebuer den 2. September 1908 zu Sankt Petersburg, a gestuerwen de 27. Februar 1983 zu Leningrad, war e sowjeteschen Astronom.

De wichtegste Schwéierpunkt vu senger Fuerschung war den Äerdmound, op deem sech de Kosyrew op méiglech Unzeeche vu vulkanescher Aktivitéit konzentréiert hat (Lunar transient phenomenon). An de Joren ëm 1955 hat hien als Éischten d'Lumineszenz vun der Mounduewerfläch (Method vun der Reschtintensitéit a bei Mounddäischterten) ënnersicht a konnt beim Moundkrater Aristarch déi aussergewéinlech Hellegkeet duerch d'Wierkung vu solarer Korpuskularstralung erklären.

No Hiweis vum D. Alter (1956) observéiert hien ë.&nbsp;a. och reegelméisseg de Moundkrater Alphonsus mat speziellem Spektrogramm. Am November 1958 entdeckt hien um Kraterbuedem vun dësem Rankbierg a beim Zentralbierg vulkanesch Liichter.

Dat war eng wëssenschaftlech Sensatioun an zur Hypothes gefouert, datt vill Moundkrateren duerch Vulkanismus entstane kéinte sinn. Spéider Ënnersich hunn awer gewisen, datt déi heefegst Ursaach Meteorittenaschléi zanter dem Grousse Bombardement vu viru 4 Mrd. Jore sinn.

Dem Nikolai Kosyrew zu Éieren huet d'International Astronomesch Unioun (IAU) 1997 de Moundkrater Carver K a Kozyrev ëmgenannt. Och den Asteroid (2536) Kozyrev gouf no him genannt.

## Literatur
* Josef Sadil: *Blickpunkt Mond*, Urania-Verlag Leipzig – Berlin 1962.

## Kuckt och

## Um Spaweck
* Biographie *Chronos* (russesch)
Nationalstrooss 3

D**'Nationalstrooss 3** oder **N3** och *Diddenuewener Strooss* genannt, ass eng lëtzebuergesch Nationalstrooss, an de Kantone Lëtzebuerg an Esch-Uelzecht. Se féiert vum Garer Quartier an der Stad bis op Fréiseng a vun do weider a Frankräich, wou se Uschloss un déi franséisch D653 huet.

Si huet hiren Ufank an der Stad op der Metzer Plaz wou se vun der N2 fortgeet. Vun do féiert se iwwert d'Nei Avenue, dann iwwert d'Garer Plaz an d'Jean-Pierre-Büchler-Bréck iwwert d'Eisebunn op d'Diddenuewener Strooss. Do wou d'N40 fort geet, dréint se no lénks a leeft dann duerch Bouneweg, iwwert den Houwald an ënnert der Autobunn A1 erduerch bis op Hesper.

Vun do geet se virun iwwer d'Route de Thionville duerch Alzeng bis op de Schlammestee, wou se den CR132 kräizt.

Duerno geet et virun duerch d'Rue de Luxembourg bis an den Zentrum vu Fréiseng, wou se d'N13 (*Dräikantonsstrooss*) kräizt. No der Kräizung leeft se virun iwwert d'Rue Robert Schuman bis op d'franséisch Grenz, wou se an déi franséisch D653 iwwergeet. Kuerz virun der franséischer Grenz passéiert se nach e Rond-point wou se Uschloss un d'Autobunn A13 huet.

D'N3 ass ronn 13,0&nbsp;km laang.

Si gehéiert op hirer ganzer Längt zu der Voie de la Liberté.

## Entwécklung vun der N3

* D'Strooss Lëtzebuerg - Fréiseng besteet zanter 1843. Se gouf deemools als „Diddenuewener Strooss“ bezeechent an huet déi belsch *Grande route de deuxième classe* ersat, déi vu Lëtzebuerg op Diddenuewe gelaf ass;
* mat der Ëmklasséierung vun Deeler vum staatleche Stroossereseau sinn 1995 déi Deeler vun der Paräisser Plaz an dem Rousegäertchen, déi baussent der Emprise vun der N3 louchen, an d'Kompetenz vun der Stad Lëtzebuerg gefall;
* 2020 hunn d'Viraarbechten ugefaangen, d'Strooss vum Ufank vun der Diddenuewener Strooss zu Bouneweg aus bis hannert Hesper ëmzeleeden, fir mëttelfristeg Hesper ganz ze ëmfueren.

## Biller

Spuerkeess headquarters 2012-04.JPG|Ufank op der Metzer Plaz.
Hesperange 02.jpg|D'N3 zu Hesper.
N 3 Frisange (1).JPG|Enn op der Grenz mat Frankräich zu Fréiseng.


## Um Spaweck

* Iwwersiichtskaart vum nationale Stroossereseau op der Internetsäit vun der Bauverwaltung
Campo Imperatore Near-Earth Object Survey

De **Campo Imperatore Near-Earth Object Survey** (CINEOS) ass e Projet, deen no äerdnoen Objete sicht.

D'Sich gëtt mat engem 60&nbsp;cm-Schmidt-Teleskop am Astronomeschen Observatoire vum Campo Imperatore, enger Baussestatioun vum Observatoire vun den Abruzze gemaach. D'Statioun steet um Héichplateau Campo Imperatore, no beim Corno Grande, der Spëtzt vum Biergmassiv Gran Sasso an Italien.

Bis elo goufe mam Projet 187 Asteroiden entdeckt.

## Literatur
* Andrea Boattini et al.: ''The Campo Imperatore Near Earth Object Survey (CINEOS).'' In: *Earth, Moon, and Planets*, Bd. 100, Nr. 3–4, 2007, S. 259–271

## Kuckt och

## Um Spaweck
Nationalstrooss 5

D**'Nationalstrooss 5** oder **N5**, och „Escher Strooss“ genannt, ass eng lëtzebuergesch Nationalstrooss an de Kantone Lëtzebuerg a Esch-Uelzecht. Si féiert vu Lëtzebuerg op Rodange a vun do weider a Frankräich, wou se Uschloss un déi franséisch D618 huet.

Se huet hiren Ufank an der Stad op der Kräizung vum Boulevard Royal (N7) mat der Avenue Monterey. Vun do féiert se iwwert d'Avenue Monterey an d'Avenue du Dix-Septembre bis op Kräizung mat der N5A (Avenue Guillaume). Vun do geet et weider iwwert d'Avenue du Dix-Septembre an iwwert d'Route de Longwy duerch Märel bis op d'Helfenter Bréck, wou se ënner der A6 erduerch geet.

Vun do un ass d'N5 en Deel vun der E44. Et geet weider iwwert d'Route de Longwy bis op e Rond-point, wou se op d'N35 an den CR163 trëfft, an da viru laanscht d'Gréiwelsser Barrière an de Findelshaff duerch Dippech. Hanner Dippech kräizt se op engem Rond-point d'N13 a geet weider duerch Schuller a laanscht d'Industriezon Robert Steichen (fréier: *Bommelscheuer*) an dann iwwert d'Avenue de Luxembourg duerch Nidderkäerjeng.

Am Ausgank vun Nidderkäerjeng kräizt se am Rond-point d'N31 respektiv d'A13. Vun hei un ass d'N5 net méi Deel vun der E44. Et geet weider iwwert d'Route de Luxembourg a Route de Longwy duerch Péiteng.

Um Enn geet d'N5 iwwert d'Route de Luxembourg a Route de Longwy duerch Rolleng a Rodange bis op d'franséisch Grenz, wou se an déi franséisch D618 iwwergeet, déi op Longlaville féiert.

D'N5 ass ronn 24,6&nbsp;km laang.

## Entwécklung vun der N5
* D'Strooss Lëtzebuerg - Rodange - franséisch Grenz besteet zanter 1843. Se gouf deemools als „Lonkecher Strooss“ bezeechent an huet déi belsch *Grande route de deuxième classe* ersat, déi vu Lëtzebuerg op Lonkech gelaf ass;
* 1845 ass d'Streck vun der Strooss festgeluecht ginn, fir se vu Péiteng op d'franséisch Grenz ze bauen;
* Am Laf vun de Jore gouf et Upassungen um Tracé op der Héicht vum Gréiwelsser Haff a beim Bouferterhaff. Mat der Ëmklasséierung vun Deeler vum staatleche Stroossereseau sinn deemno 1958 Deeler vun der fréierer Strooss deklasséiert ginn.
* Mëtt vun den 1970er Jore gouf en Deel vun der N5 tëscht der Helfenter Bréck an Dippech am Kader vum Gesetz iwwer déi grouss Stroosseprojeten ugepasst.
* Den Tracé op der Héicht vu Schuller gouf ugepasst.
* 1995 ass d'Streck iwwer d'Rollenger Bréck geluecht ginn; de fréieren Tracé (rue des Prés - route de Luxembourg) gouf an eng Gemengestrooss deklasséiert.
* Mam geplangte Contournement vun Nidderkäerjeng kënnt eng weider gréisser Upassung op d'N5 duer.

## Biller

Fichier:Av Monterey GD Charlotte.jpg|An der Montereys-Avenue
Fichier:GréiwelsBarrière01.jpg|op der Gréiwelsser Barrière
Fichier:BrauereiBofferding01.jpg|Zu Nidderkäerjeng, op der Héicht vun der Bofferdings-Brauerei 

## Um Spaweck
Georges Gredt

De **Georges Gredt**, gebuer den 8. Dezember 1897 zu Déifferdeng, a gestuerwen den 19. November 1970, war e lëtzebuergeschen Ingenieur.

## Liewen
De Georges Gredt war dat eelst vun den zwee Kanner vum Ingenieur Paul Gredt (1867–1934), deen eng Zäit Direkter vun der Déifferdenger Schmelz war.

Nom Ofschloss vu senge Secondairesstudien an der Schwäiz (am "Collegium Mariahilf" vu Schwyz), huet hien op der Technescher Héichschoul zu Oochen Siderologie ("Hüttenkunde") studéiert. Nodeem hien am August 1923 op der ETH-Zürich zum Dr. Ing. promovéiert hat, ass hien op d'Schmelz vu Röchling Völklingen schaffe gaangen. Méi spéit goung hien op Paräis a gouf do Conseiller am *Bureau de Vente des Aciers de la [[Saarland|Sarre]]*. Nach duerno huet hien d'Geschäfter vu sengem Papp iwwerholl.

1931 huet hie sech mat der Marie ("May") Kauffman (* 1908) bestuet, der Duechter vum fréiere Staatsminister Léon Kauffman. D'Koppel hat véier Jongen, wouvun ee fréi gestuerwen ass.

Nom Zweete Weltkrich gouf de Georges Gredt zum Direkter vum Office des Dommages de guerre zu Lëtzebuerg ernannt.

Hie war, wéi scho säi Papp, Generalkonsul vu Schweden. Hie war och eng Zäit President vum Touring Club.

## Gielercher
* 1960: Großes Verdienstkreuz der Bundesrepublik Deutschland

## Literatur
* Jules Mersch: *Deux branches de la famille Brasseur.* Biographie nationale du pays de Luxemborg depuis ses origines jusqu'à nos jours, Band 10, 1971 (Georges Gredt: S. 53-54) http://www.luxemburgensia.bnl.lu/cgi/luxonline1_2.pl?action=fv&sid=luxbio&vol=19&page=53&zoom=3
* Edouard Marc Kayser, *Esquisse d'histoire familiale: Les Gredt de Luxembourg au XIXe siècle et au début du XXe*; in: Récré-Ausbléck 28 (Éditions de l'APESS, 2014), Ss. 73-91 (ill., Bibliogr.).
Ruisseau du pré Lefèbre

De **Ruisseau du pré Lefèbre** ass eng Baach an der belscher Provënz Lëtzebuerg an de Gemenge La Roche an Houffalize.

Si entsteet op enger Héicht vu ronn 600 m aus e puer Grief déi an der *Fagne de Chabrehez* an an der *Fagne du Vigneron* nërdlech vu Wibrin zesummelafen.

Vun do leeft se a südlecher Richtung laanscht d'Schlass *Bois Saint-Jean*, an dann duerch een Dall tëscht de Bëscher *Bois de Wibrin* a *Bois d'Achouffe*, duerno ëstlech laanscht Wibrin, fir nodeem se d*'vallée des Fées* hanner sech huet zu Achouffe op enger Héicht vun 325 m an d'Eau de Martin Moulin ze lafen.

D'Baach ass ronn 9.500 Meter laang, an op dem Deel tëscht de Bëscher, kann een d'Biberen déi sech do ugesidelt hunn observéieren.
Elementardeelchen

**Elementardeelercher** si déi klengst Bestanddeeler vun der Matière. Déi meescht Auteure bezeechnen nëmmen d'Deelercher vum Standardmodell vun der Deelerchesphysik – also sechs Quarken, sechs Leptonen, d'Eichbosonen (Austauschdeelercher) an den Higgs-Boson – als Elementardeelercher.

Aner Auteure bezeechnen déi als **Fundamentaldeelercher** an nennen och d'Hadronen, déi aus Quarken zesummegesat sinn, „elementar“, well och si net gedeelt kënne ginn (kuckt Confinement).

## Um Spaweck
Emile Back

Den **Emile (“Mulles”) Back**, gebuer de 24. Mee 1933 zu Bech-Maacher, a gestuerwen den 11. Mäerz 2012 zu Nidderkuer, war e lëtzebuergesche Syndikalist a Politiker.

Den Emile Back, deen als “ajusteur-serrurier” op der Déifferdenger Schmelz (HADIR, duerno Arbed) geschafft huet, war en aktive Militant vum LAV an duerno vum OGB-L; vun 1979 bis zu senger Pensioun 1990 war hien haaptberuffleche Personaldelegéierten.

Vum 6. November 1987 u bis an d'Joer 2005 war hien am Déifferdenger Gemengerot, laang Zäit als Member vun der KPL, spéider als Onofhängegen. Vun 1990 bis 1993 war hie Schäffe vun der Gemeng Déifferdeng, wou hien de 25. Abrëll 1990 de Bruno Piazza ersat huet. Vum 19. Abrëll 1994 bis de 5. Juni 1994 war hien als Vertrieder vun der KPL an der Chamber, wou hien dem André Hoffmann säi Mandat fäerdeg gemaach huet.

Den Emile Back huet a senger Jugend fir d'A.S. Déifferdeng a virun allem fir d'Red Boys Foussball gespillt.

## Literatur
*Mosar, L., 2012. *Hommage à la mémoire de M. Emile Back, ancien Député.* Chambre des Députés. Compte rendu des séances publiques N° 7. Session ordinaire 2011-2012. Séance N° 20, mardi 27 mars 2012, S. 240. http://www.chd.lu/wps/wcm/connect/667b0b804af09b3884c3b629efc14d14/Chamber_0712_internet.pdf?MOD=AJPERES
* Zenner, Roby, 2012. *À la mémoire d'Emile Back d'Oberkorn.* Lëtzebuerger Journal 2012, Nr. 84 (28./29. Abrëll), S. 24; Luxemburger Wort 2012, Nr. 111 (11. Mai), S. 68.
Eau de Martin Moulin

D**'Eau de Martin Moulin** ass eng Baach an der belscher Provënz Lëtzebuerg, um Territoire vun de Gemenge Vielsalm, Houffalize a La Roche.

D'Baach entsteet aus dem Zesummelaf vun e puer Grief aus de suppege Gebidder vum *Laid bois* an *Noir Ru* südlech vun der Baraque de Fraiture op enger Héicht vu ronn 600 Meter.

Vun do aus leeft se a südlecher Richtung duerch de *Fond de Chabrehez*, laanscht de *Moulin Martin* a Wilogne bis op d'Héicht vum *Pont de Rensivé*, wou se an d'Ourthe orientale leeft.

D'Baach ass ronn 13&nbsp;km laang an huet zwou besser Niewebaachen, an zwar de Ruisseau du pré Lefèbre an de Ruisseau du Fond de Minée.
Joyce Banda

D**'Joyce Hilda Mtila Banda**, gebuer den 12. Abrëll 1950 zu Malemia bei Zomba, ass eng Politikerin (People's Party) aus Malawi. Si war vun 2012 bis 2014 Staatspresidentin vun hirem Land.

D'Joyce Banda gouf an den 1970er Joren Entrepreneuse an Aktivistin fir Franrechter. Si huet am Malawi d*National Association of Business Women*, de *Young Women Leaders Network*, d*'Joyce Banda Foundation for Better Education* an déi lokal Vereenegung vum *The Hunger Project* op d'Bee gesat. Fir hiren Asaz krut si eng Rëtsch international Präisser, dorënner 2006 den *International Award for the Health and Dignity of Women* vun de *Friends of UNFPA*. De Forbes Magazine huet si 2011 déi drëttmächtegst Fra aus Afrika genannt.

D'Joyce Banda war an der Regierung vum President Bingu wa Mutharika vun 2004 bis 2006 Ministerin fir Geschlechter, Wuelergoe vum Kand a Gemengendéngschter a vun 2006 bis 2009 Ministesch fir Aussebezéiungen an International Kooperatioun. Vun 2009 bis 2012 war si Vizepresidentin vum Land. Si war am Ufank Member vun der *United Democratic Front* a vun 2005 un vun der neigegrënnter Democratic Progressive Party.

2010 gouf si aus der DPP ausgeschloss, well se net d'accord war, datt dem President säi Brudder, de Peter Mutharika als Kandidat fir 2014 sollt opgesat ginn, si blouf awer Vizepresidentin, an huet hir eege Partei d'People's Party, gegrënnt.

Nom Doud vum Mutharika, de 5. Abrëll 2012 huet si als Vizepresidentin d'Amtsgeschäfter als Presidentin iwwerholl an de 7. Abrëll, den Eed ofgeluecht.

Bei de Presidentschaftswale vum 20. Mee 2014, bei deenen de Peter Mutharika gewonnen huet, koum si just op déi drëtt Plaz.
Fraunhofer (Moundkrater)

De **Fraunhofer** ass en Aschlagkrater um südëstleche Rand vun der viischter Moundsäit, südlech vum Krater Furnerius.
De Kraterrand ass erodéiert an am Nordweste vun engem Niewekrater, dem *Fraunhofer V*, ënnerbrach. De Kraterzentrum ass flaach.

## [[Niewekrater]]en

De Krater gouf 1935 vun der IAU offiziell nom däitschen Optiker a Physiker Joseph von Fraunhofer genannt.

## Um Spaweck
* Moundkaart Nr 115: De Krater Frauenhofer läit lénks an der Mëtt
Bonpland (Moundkrater)

De **Bonpland** ass en Aschlagkrater op der viischter Moundsäit am Flaachland vum Mare Cognitum, direkt nieft dem südleche Rampli vum Krater Fra Mauro an am Osten deelweis iwwerdeckt vum Krater Parry.

De Krater ass staark erodéiert an am südlechen Deel ass de Rampli bal verschwonnen. Banne gëtt e vum Rillesystem Rimae Parry duerchzunn.

## [[Niewekrater]]en

De Krater gouf 1935 vun der IAU offiziell nom franséische Botaniker Aimé Bonpland, Frënd a Begleeder vum Alexander von Humboldt, genannt.

## Um Spaweck
* Moundkaart Nr 76: De Krater Bonpland a seng Niewekratere leien an der Mëtt
Parry (Moundkrater)

De **Parry** ass en Aschlagkrater op der viischter Moundsäit am Mare Cognitum, südëstlech vun der Ramplisfläch vum Fra Mauro. Säi westleche Rand iwwerdeckt deelweis de Rampli vum Krater Bonpland.
De Krater ass staark erodéiert, bannen ass en zimmlech flaach.

Am Norden, Osten a Süde lafen (deelweis duerch de Fra Mauro an de Bonpland) d'Moundrille vun de **Rimae Parry**.

## [[Niewekrater]]en

De Krater gouf 1935 vun der IAU offiziell nom brittesche Fuerschungsreesenden William Edward Parry genannt.
NGC 2808

Den **NGC 2808** ass e Kugelstärekoup am Stärebild Carina. Den NGC 2808 huet eng Visuell Magnitude vu +6,9&nbsp;mag an engem Duerchmiesser vun 13,8 Bouminutte. Dëse Koup ass ee vun de wéinegste Kugelstärekéip um Wanterhimmel, ass allerdéngs nëmmen op südleche Breeten ze gesinn. D'Lag vun dësem Kugelstärekoup um Wanterhimmel krut zousätzlech Brisanz duerch d'Entdeckung vun der Canis-Major-Zwerggalaxie am Joer 2003. Genee wéi de Messier 79 an den NGC 1851 schéngt dëse Stärekoup net zoufälleg an dëser Regioun vum Himmel ze leien, déi soss awer aarm un sou Objeten ass. Hie schéngt säin Urspronk net am Mëllechstroossesystem ze hunn, mä gouf zesumme mat der Zwerggalaxie agefangen. 
De Kugelstärekoup NGC 2808 gouf de 7. Mee 1826 vum schotteschen Astronom James Dunlop entdeckt.

## Kuckt och

* Messier 79
* Canis-Major-Zwerggalaxie

## Um Spaweck
* Hubble-Weltraumteleskop
* Dràifache Babyboom am Kugelstärekoup
* Antilhue Chile
* SEDS
* NASA/IPAC Extragalactic Database
Roland Moreno

De **Roland Moreno**, gebuer den 11. Juni 1945 zu Kairo, a gestuerwen den 29. Abrëll 2012, war e franséischen Erfinder. Hie gëllt als den Erfinder vun der Chipkaart.

An den 1970er Joren huet de Roland Moreno e System patentéiere gelooss, wou op engem klengen, portabelen Objet e Mikrochip implantéiert ass, mat Hëllef wouvun ee bezuelen oder sech identifizéiere kéint.

Seng Erfindung huet zu der Chipkaart gefouert, déi zu villfältegem Asaz ka kommen, wéi z.&nbsp;B. als Bank- oder Kreditkaart, Telefonskaart, Sozialversécherungs- oder Identitéitskaart, SIM-Kaart, Fürerschäin, asw.

De Moreno huet och a Filmer matgespillt, an un aneren technologeschen Erfindunge gezwafft, wéi z.&nbsp;B. enger Software, déi Musek automatesch mat Gedichter kombinéiere sollt.

## Um Spaweck
Avior (Stär)

De Stär **Avior**och **ε Carinae** (Epsilon Carinae) genannt, ass e spektroskopeschen Duebelstär mat enger visueller Hellegkeet vun 1,9&nbsp;mag. Vun der Äerd aus ass ε&nbsp;Carinae ongeféier 630 Liichtjoer ewech an en direkte Noper vum Turais (ι&nbsp;Carinae).
Nationalstrooss 14

D**'Nationalstrooss 14** oder **N14** ass eng lëtzebuergesch Nationalstrooss, an de Kantone Gréiwemaacher, Iechternach, Miersch an Dikrech. Si geet aus vun der N1 a féiert bis op Dikrech.

Si huet hiren Ufank un der N1 am Weckergronn a geet duerch Wecker, Biwer, Buddelerbaach a Beidler bis se op d'N11 stéisst, mat där se e kuerzt Stéck zesumme viru geet.

Zu Grolënster geet se no lénks vun der N11 fort an dann duerch de Blummendall, duerch Reiland, Hiefenech, Fiels bis op Miedernach. Viru Miedernach deelt se sech an d'N14 an d'N14A. Hanner Miedernach stéisst d'N14A nees op d'N14. D'N14A besteet gréisstendeels aus engem alen Deel vun der N14, ier et de Contournement laanscht de Renkebierg gouf.

Se geet da weider laanscht Steeën bis op Dikrech, wou se kuerz no der Sauerbréck op der N7 erauskënnt.

D'N14 ass am Ganzen zirka 32 km laang.

## Um Spaweck
Nationalstrooss 15

D**'Nationalstrooss 15** oder **N15** ass eng lëtzebuergesch Nationalstrooss, am Kanton Dikrech an am Kanton Wolz. Si féiert vun Ettelbréck bis op d'belsch Grenz bei Donkels.

Se huet hiren Ufank am Rond-point bei der N7 am Agank vun Ettelbréck, geet dann iwwer d'Uelzecht a weider iwwer d'Rue de Bastogne duerch Nidderfeelen, wou se sech mat der N21 kräizt.

Se geet weider op Heischent an trëfft dann duerno op d'N12 mat där se zesumme viru geet duerch den Heischtergronn iwwer d'Sauer wou se dann op d'N27 trëfft, mat där se e kuerz Stéck zesumme viru geet, bis d'N27 duerch den Tunnel op Esch-Sauer ofbéit. Vun do geet se weider, nach ëmmer zesumme mat der N12, bis op Bidscht, wou se sech no lénks vun der N12 trennt.

Vun do geet se weider iwwer de Schumannseck, wou se sech mat der N26 kräizt, an dann duerch d'Pommerlach an Donkels bis op d'belsch Grenz, wou se Uschloss un déi belsch N84 huet.

D'N15 huet eng Gesamtlängt vun zirka 30&nbsp;km.

## Um Spaweck
Nationalstrooss 17

D**'Nationalstrooss 17** oder **N17** ass eng lëtzebuergesch Nationalstrooss am Kanton Dikrech an am Kanton Veianen. Si féiert vun Dikrech op Veianen a vun do weider an Däitschland.

Se huet hiren Ufank zu Dikrech op der Kräizung mat der . Se kräizt sech kuerz drop mat der N17A. Vun do féiert se iwwer Bleesbréck, Selz, Tandel a Furen duerch Veianen, wou se op d' trëfft, mat där se zesummen e Stéck viru geet. Se béit dann no lénks of an d'Rue de la Frontière a kënnt dann op déi däitsch Grenz wou se an déi däitsch B50 iwwergeet.
 
D'N17 huet eng Gesamtlängt vun zirka 13&nbsp;km.

## Um Spaweck
Nationalstrooss 17B

D**'Nationalstrooss 17B** oder **N17B** ass eng lëtzebuergesch Nationalstrooss, am Kanton Veianen. Si féiert vu Furen op Bëttel.

Si huet hiren Ufank zu Furen op der Kräizung mat der N17 a geet duerch d'Bëtteler Strooss bis op Bëttel wou se duerch d'Veinerstrooss geet bis op d'Kräizung mat der , wou se eriwwer ass.

D'N17B ass 2,5&nbsp;km laang.

## Biller

N17B Bettel.jpg|D'N17B viru Bëttel wann ee vu Furen kënnt


## Um Spaweck
NGC 1569

Den **NGC 1569** ass eng Zwerggalaxie, déi ronn 11&nbsp;Millioune Liichtjoer vun der Äerd ewech läit. An hir entstinn ausbrochaarteg Stären, sougenannt Starbursts. Eng Distanzmiessung baséierend op Hubble-Weltraumteleskop-Daten aus dem Joer 2007 hat zu enger Korrektur vun der Distanz ëm ronn 4&nbsp;Millioune Liichtjoer gefouert an hu gewisen, datt den NGC&nbsp;1569 Member vun enger Grupp vun zéng Galaxien ëm den IC&nbsp;342 (Maffei-Grupp) gehéiert. Déi gravitativ Wiesselwierkung mat den anere Membere vun der Grupp gëtt als Ausléiser vum Starbursts ugesinn.

Den NGC&nbsp;1569 gouf de 4. November 1788 vum däitsch-britteschen Astronom Wilhelm Herschel entdeckt.

## Kuckt och

## Um Spaweck
*  Hubble-Weltraumteleskop 2008
*  Hubble-Weltraumteleskop 2004
* Astronews: Zwerggalaxien als Sauerstoffquelle
*  Chandra-Pressemitteilung (2002)
Nationalstrooss 18

D**'Nationalstrooss 18** oder **N18** ass eng lëtzebuergesch Nationalstrooss am Kanton Klierf. Si féiert vu Maarnech bis op den Antoniushaff.

Si huet hiren Ufank op der Kräizung mat der  zu Maarnech. Vun do geet se op Klierf a weider a westlecher Richtung laanscht Lenzweiler bis op de Rond-point beim Antoniushaff, wou se bei der N12 zu Enn geet.

D'N18 huet eng Gesamtlängt vun 13,7&nbsp;km.

## Um Spaweck