open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Evolutioun

**Evolutioun** (aus dem Laténgeschen *evolvere* - ofwéckelen) bezeechent allgemeng e Prozess dee kontinuéierlech d'Propriétéite vun engem System verännert. Evolutioun bezeechent e Prozess deen duerch d'Kräfte vun der Natur gesteiert gëtt, deen also net op e viergezeechent Zil ausgeriicht ass.

Well et vill verschidde Systemer a Prozesser gëtt, gëtt d'Wuert Evolutioun a verschiddene Gebidder agesaat. Sou kann een ënnerscheeden: 
* Evolutioun vum Weltraum (Kosmos): vum Urknall (Big Bang) bis zum Entstoe vun de Stären an de Planéiten
* Evolutioun vun der lieweger Natur: Biologesch Evolutioun
::Ënner biologescher Evolutioun versteet een déi Verännerungen (Prozesser) déi vun der onbeliefter Matière zu den éischte Liewensformen a vun do aus zu der Vielfalt vun de Liewewiese vun haut gefouert hunn.
* Evolutioun vun de mënschleche Gesellschaften, Zivilisatiounen a Kulturen
::Kuckt och Kulturgeschicht a Soziale Wandel.
* Evolutioun vun der Technik: technologesch Evolutioun
* Evolutioun vun Informatiounsstrukturen an der Informatik (evolutionär Algorythmen)
* Evolutioun an der Mathematik: Evolutioun vun den Differentialgläichungen

**Kuckt och:** Wëssenschaftlech Theorie.

## Originne vum Begrëff ''Evolutioun''
De Begrëff *evoluéieren* bezeechent ursprénglech (1622) d*'Oprulle vun engem Buch*.
1832 gouf d'Wuert fir d'éischt vum schottesche Geolog Charles Lyell (1797-1875) am moderne wëssenschaftleche Sënn vum Wuert gebraucht.

Den Charles Darwin, de Grënner vun der moderner Evolutiounstheorie, huet d'Wuert nëmmen eemol gebraucht, an zwar am leschten Abschnitt vu sengem Buch vun 1859 (*On the Origin of Species*). Dëst warscheinlech well d'Wuert am 18. Joerhonnert an der sougenannter Homunculus-Theorie vun der embryologescher Entwécklung am Gebrauch war, an do mat der Iddi vun engem *op en Zil geriichte Prozess* verbonne war, wat dem Darwin senger Iddi vun der biologescher Evolutioun net entsprach huet.

De brittesche Philosoph Herbert Spencer (1820-1903) a Biologen, hunn an der zweeter Hallschent vum 19. Joerhonnert d'Wuert am Sënn vun der biologescher Evolutioun populariséiert.

Quell: Online Etymology Dictionary.

## Literatur
* Dose, Klaus, ????. *Chemische Evolution und der Ursprung lebender System*. In: Hoppe, W., W. Lohmann, H. Markl, H. Ziegler, ????. Biophysik. Springer-Verlag. ISBN 35401133552 ?
* Ebeling, Werner, ????. *Physik der Evolutionsprozesse*. Akademie-Verlag, Berlin. ISBN 3-05-500622-4.
* Mayr, Ernst, ????. *Das ist Evolution*. C. Bertelsmann. ISBN 3-570-12013-9.
* von Ditfurth, Hoimar, ????. *Im Anfang war der Wasserstoff*. Knaur. ISBN 3-426-03395-X.
* von Ditfurth, Hoimar, ????. *Der Geist fiel nicht vom Himmel*. Hoffmann und Campe. ISBN 3-455-08967-4.

## Kuckt och
* Evolutioun (Biologie)

## Um Spaweck

* http://www.willighp.de
* Künstlich erzeugte "Evolution"
Concomber

D**'Concomber****,** och nach **Grouss Kornischong** oder just **Kornischong** (*Cucumis sativus*), ass eng Aart aus der Famill vun de Kürbisgewächser an och hir gréng fest Bierefruucht déi een iesse kann. Wéi all Bierefriichte gëtt se hire Som eréischt fräi, wann d'Fruuchtfleesch vergeet. Si besteet bis zu 97 Prozent aus Waasser. Mat 9,7 kcal pro 100 g gëllt s'als kalorienaarm.
Si ass aus enger fleescheger Bierefruucht mat eefërmegen, platte Somkären.

## Geschicht
D'Kürbisgewächs huet seng Originnen an Ostindien. Do gouf et schonn am 3. Joerhonnert viru Christus ugebaut. Et war schonn den ale Griichen an de Réimer bekannt.

## Gebrauch
Kornischonge kann ee réi iessen. Si kënnen duerch Mëllechsaiergärung als Concomberen (richteg *Sauer Kornischongen*) oder mat Esseg agekacht als Essegkornischongen oder Gewierzkornischonge konservéiert ginn.

## Inhaltsstoffer
Kornischongen hunn en héije Gehalt vu Vitaminn K an vu Kalium, Zénk a Mangan.

## Gesondheetswäert
Kornischonge solle kill gelagert ginn a kënne sech sou bis zu e puer Deeg halen. Wa méiglech soll ee se net schielen, well déi meescht Vitaminnen a Mineralstoffer just ënner der Schuel leien. D'Schuel soll dowéinst och net cheemesch behandelt ginn.

## Um Spaweck
Ekonomie

De Begrëff **Ekonomie** (v. gr.: *oïkos* - "Haus" an *nomos* - "verwalten"), oder **Wirtschaft** (v. dt.: "Wäert schafen") ëmschreift all Ariichtungen an Handlunge vu Mënsche mat dem Zil, déi an der Ëmwelt disponibel Ressourcen an déi vum Mënsch geschaf Ressourcen optimal auszenotzen, fir den Erhalt an d'Sécherheet vum Liewe vun de Mënschen ze garantéieren an ze fërderen, wéi och hir materiell an immateriell Besoinen ze befriddegen.

D'Besoine vum Mënsch kënnen an dräi Beräicher opgedeelt ginn, där hir Reiefolleg eng Privatiséierung bei der Zoudeelung vu Gidder erméiglecht: 
*Existenzbedierfnesser ëmfaassen ënner anerem de Wonsch no genuch Iessen, Flëssegkeet a Wunnraum;
*Grondbedierfnesser a Luxusbedierfnesser kënnen dogéint net generaliséiert beschriwwe ginn. Si hänke vum Stand vun der jeeweileger Gesellschaft of. Sou kann an enger moderner westlecher Ekonomie d'Sécherheet oder déi international Mobilitéit schonn als Grondbedierfnes ugesi ginn, an anere Gesellschaften dogéint nach als Luxusbedierfnes.

D'Ekonomie huet eng Responsabilitéit als eng vun de gestaltende Forcen an der Gesellschaft. Mat dëser Dimensioun vun der Gestaltung ass d'Wirtschaftsethik befaasst. Vill Beroder vun Entreprisë weisen op d'Geforen hin, an déi sech Entreprise beginn, wa se offensichtlech egoistesch handelen an doduerch hire gudde Ruff bei potentielle Clienten a Geschäftspartner schiedegen.

Wat elo d'Lëtzebuerger Wirtschaftsstruktur ugeet, do ënnerscheede mir méi besonnesch d'Landwirtschaft, de Wäibau, an de Biergbau, d'Industrie, den Handel, d'Finanzservicer an déi aner Servicer. Den Akerbau, de Wäibau an de Biergbau gi vun den Ekonomisten als Primäre Wirtschaftssecteur, d'Industrie als Sekundäre Wirtschaftssecteur an den Handel, d'Finanzservicer souwéi déi aner Servicer als Tertiäre Wirtschaftssecteur bezeechent. An deem Zesummenhang hunn d'Ekonomisten Colin Clark a spéider de Jean Fourastié an W.W. Rostow eng Theorie entwéckelt, wouno d'Wirtschaftsentwécklung duerch eng Verschiebung vun den Aktivitéiten aus dem primären an de sekundären an duerno an den tertiäre Secteur gekennzeechent ass.

Ee Standardwierk iwwer d'Ekonomie, *Economics: An Introductory Analysis*, gouf vum US-amerikaneschen *Ekonomist* Paul Anthony Samuelson geschriwwen. Et gëtt och an de Schoule benotzt an ass dat Textbuch iwwer d'Ekonomie, dat an der Welt déi gréisst Oplo huet.

## Kuckt och
* Lëtzebuerger Wirtschaftsstruktur
* Lëscht vun de Laureate vum Präis vun der Schweedescher Räichsbank fir Ekonomie

## Um Spaweck
Alex Bodry

Den **Alex Bodry**, gebuer den 3. Oktober 1958 zu Diddeleng, ass e lëtzebuergesche Politiker (LSAP).

## Liewen a Karriär
No senger Première am Escher Jongelycée huet den Alex Bodry zu Paräis op der Sorbonne Droit studéiert an dës Studien 1981 mat enger Maîtrise ofgeschloss. Hien huet sech doropshin als Affekot um Stater Barreau ageschriwwen.

Vun 1982 bis 1989 war hie Member vum Diddelenger Gemengerot. Hie gouf 1999 Éischte Schäffe vun Diddeleng, an 2004, nodeem de Mars Di Bartolomeo Minister gi war, Buergermeeschter vun där Stad. Hie gouf bei de Gemengewalen 2005 an 2011 a sengem Amt confirméiert. Am November 2014 ass hien aus perséinlechen a beruffleche Grënn zeréckgetrueden.

1984 gouf den Alex Bodry op der Lëscht vun der LSAP fir d'éischt Kéier an d'Chamber gewielt an zanterhier, fir d'lescht bei de Chamberwale vum 14. Oktober 2018, allkéiers erëmgewielt. Hie war vun 2013 bis 2018 President vun der LSAP-Chambersfraktioun.

Tëscht 1989 an 1999 huet hien op säin Deputéiertemandat verzicht a war Minister an de Regierunge Santer-Poos II an III, an och Juncker-Poos, zoustänneg fir d'éischt fir Landesplanung, Ëmwelt, Energie a Kommunikatioun, da fir Landesplanung, Turnen a Sport, Arméi a Jugend. Den 19. Dezember 2019 huet hie säin Deputéiertemandat néiergeluecht, fir den 21. Januar 2020 Member vum Staatsrot ze ginn.

Hie war vun 2004 bis 2014 President vun der LSAP.

Den Alex Bodry huet eng Rëtsch Publikatiounen iwwer juristesch a verfassungsrechtlech Theemen opweises.

Vun 2001 bis 2010 war hie President vun der *[[Fédération luxembourgeoise d'athlétisme]]*. Hien ass och Éierepresident vun der *Association luxembourgeoise pour le droit de l'environnement*. Den 13. November 2015 gouf hien eestëmmeg vum Gemengerot zum Éierebuergermeeschter vun Diddeleng ernannt.

Hien ass bestuet a Papp vun 2 Kanner.

## Gielercher
* 

## Um Spaweck
Vishnuismus

De **Vishnuismus** (vereelzt: **Wischnuismus**) ass eng vun den dräi Haaptrichtunge vum Hinduismus (nieft dem Schiwaismus an dem Schaktismus), déi als héchst Wiesen a Gottheet de Vishnu unhuelen, där all aner Gëtter ënnergeuerdnet sinn. De Vishnuismus ass e monotheistesche Glawen.

Am Vishnuismus kënnt de Vishnu an zéng verschiddenen Inkarnatiounen op d'Welt zeréck, fir se ze retten. Déi zéngt Inkarnatioun ass nach um Kommen.

De Vishnuismus ass eng Form vu Relioun, déi op Andacht baséiert, an de Wee fir erléist ze ginn ass de Bhakti, dat Sech-Higinn un de Vishna oder un eng vu sengen Inkarnatiounen, wéi de Krischna oder de Rama. Dat Sech-Higinn mat Léift geet duer fir eng Erléisung vum Net-Wëssen (Avydia). Eng Form vu Gnopsis wéi am Yoga oder Tantra ass net néideg.

D'Wuerzele vum Vishnuismus reeche ganz wäit zeréck a schonn an der Bhagavadgita gëtt de Bhakti-Yoga als ee vun den dräi Weeër ernimmt fir erléist ze ginn.

E puer vun deene bekanntste Vishnu-Gleewege waren den Dichter Kabir, den Dichter Tulschidas oder de Mahatma Ghandi.

Am 20. Joerhonnert ass de Krishna-Kult vum Chaitanya, dem Gaudiya Waischnawa-Glawen, ënner dem Numm "Krishna-Bewosstsäin" international bekannt.

## Um Spaweck
1216

## Evenementer

* Den Henry III. gëtt Kinnek vun England.

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* Safi al-Din al-Urmawi, persesch-arabesche Museker.

## Gestuerwen

## Um Spaweck
1218

## Evenementer

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* : Rudolf I., däitsche Kinnek.

## Gestuerwen

## Um Spaweck
Jainismus

De **Jainismus**, och **Jinismus**, ass eng Relioun déi haaptsächlech an Indien doheem ass an zu där sech haut zirka 4,4 Millioune Gleeweger (dovun zirka 4,2 Milliounen an Indien) bekennen.

De Jainismus huet seng Wuerzelen am Hinduismus, mat deem en e puer Gemeinsamkeeten huet. Sou gleewen d'Jains, wéi och d'Hinduen an d'Buddhisten, un d'Karma-Léier, d'Wiedergebuert an eng geeschteg Erléisung aus dësem Kreeslaf. Allerdéngs refuséieren d'Jains - gradewéi och d'Buddhisten - dee fir den Hinduismus typesche Kastesystem.

## Um Spaweck
1230

## Evenementer

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer

## Gestuerwen
* Walther von der Vogelweide, däitschsproochege Lyriker
## Um Spaweck
1234

## Evenementer

## Konscht & Kultur
Hochzäit vum Saint-Louis mam Marguerite de Provence an der Kathedral vu Sens.

## Wëssenschaft & Technik

## Gebuer

## Gestuerwen

## Um Spaweck
1235

## Evenementer

1235 gëtt d'Uertschaft Käl (Kayl) fir d'éischt vum Alexander vun Zolver schrëftlech ernimmt an zwar als "Keyle"

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer

## Gestuerwen

## Um Spaweck
1229

## Evenementer
* Nom Doud vum Hermann II. gëtt säi Jong de Bernard III. Regent vum Haus Lippe.
* D'Kräizfuerer ënner dem Friedrich II. erreeche Jerusalem an de Friederich kréint sech de 17./18. Mäerz zum Kinnek vu Jerusalem
* A Frankräich geet den Albigenserkrich, dee schonn zanter 20 Joer unhällt, zu Enn. Als Folleg vum Krich ginn a Frankräich Bibelliesungen an der Nationalsprooch verbueden (gouf eréischt 1904 opgehuewen)
* De Kinnek Jaume I. vun Aragon eruewert Mallorca vun de Mauren zeréck
* Den Zisterzienserklouschter "St. Maria" gëtt bei Mansfeld gegrënnt
* Als Uertsnumm trëtt "Stuttgart" fir d'éischt Kéier an engem Acte vum Poopst Gregor IX. op

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* 13. Abrëll: Ludwig de Strengen, Herzog vu Bayern a Pfalzgrof bei Rhein.
* 29. September: Gertrud vun Altenberg, kathoulesch Séileg.

## Gestuerwen
* Yaqut al-Hamawi: arabesche Biograph, Geograph an Auteur vun enger Enzyklopedie.
* Iwo Odrowaz: Bëschof vu Krakau
* 17. Januar: Albert vu Buxhoeveden, Grënner vun der Stad Riga, Bëschof vu Livland a Grënner vum Schwertbridderuerden.
* 25. Abrëll: Hermann II., Regent vum Haus Lippe.
## Um Spaweck
1244

## Evenementer
* D'Gräfin Ermesinde gëtt der Stad Lëtzebuerg de Fräiheetsbréif.

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer

## Gestuerwen

## Um Spaweck
1249

## Evenementer

* Den Alexander III. gëtt Kinnek vu Schottland.

## Konscht & Kultur

## Wëssenschaft & Technik

## Gebuer

## Gestuerwen

## Um Spaweck
1252

## Evenementer
Gréiwemaacher kritt säi Fräiheetsbréif

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* Philippa vu Lëtzebuerg, Duechter vum Grof Heinrich V.

## Gestuerwen

## Um Spaweck
1268

## Evenementer

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer

* Philippe le Bel, Kinnek vu Frankräich.

## Gestuerwen

## Um Spaweck
1273

## Evenementer

* : De Rudolf I. (Habsburger) gëtt vun de Kurfürsten zum däitsche Kinnek gewielt.

## Konscht a Kultur

* D'Zisterzienserklouschter Stift Sams gëtt vun der Elisabeth am dem Meinhard II. vun Tiroul gegrënnt.
* Déi éischt Pressioun fir Erläichendag a Bayern war zu Benediktbeuern.

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer

* 14. Januar: Jeanne I. vun Navarra, Kinnigin vu Frankäich a Fra vum Philippe IV.

## Gestuerwen

* 17. Dezember: Dschalal ad-Din Rumi, islamesche Mystiker.
* Egno vun Eppan, Fürstbëschof vu Brixen an Trient.

## Um Spaweck
1274

## Evenementer

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer

## Gestuerwen
* : Thomas vun Aquin, italieeneschen Theolog a Philosoph.

## Um Spaweck
1276

## Evenementer
* Den Jaume II. rift d'Kinnekräich Mallorca aus
* D'Joer 1276 war dat eenzegt **Véierpoopstejoer**. Et sinn dräi Peepst gestuerwen.

## Konscht & Kultur

## Wëssenschaft & Technik

## Gebuer
* 29. September: Christoph II., Kinnek vun Dänemark.

## Gestuerwen
* 10. Januar: Gregor X., Poopst vun 1271 bis 1276.
* 22. Juni: Innozenz V., Poopst 1276.
* 27. Juli: Jakob I., 1213 bis 1276 Kinnek vun Aragón.
* 18. August: Hadrian V., Poopst am Joer 1276.
* Ulrich vun Liechtenstein
## Um Spaweck
1288

## Evenementer
* : Schluecht vu Worringen

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
*  Károly I. vun Ungarn

## Gestuerwen
* : Heinrich VI. vu Lëtzebuerg
* 5. Juni: Walram I. vu Lëtzebuerg-Ligny, Här vu Ligny, vu Roussy a vu Beauvoir.

## Um Spaweck
1294

## Evenementer
* Den 13. Dezember 1294 huet de Poopst Coelestin V. säin Amt fräiwëlleg niddergeluecht. Als Grënn huet hie Krankheet, Onwëssen an Onerfuerenheet mat der Kurieverwaltung genannt wéi och de Wonsch, erëm als Eremit ze liewen.

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* 18. Juni: Charles IV., Kinnek vu Frankräich.

## Gestuerwen
* 28. Januar: Safi al-Din al-Urmawi, persesch-arabesche Museker.
* : Jean I., Herzog vu Brabant a Limburg.

## Um Spaweck
Diprotodontia

**Diprotodontia** ass eng Uerdnung an der Ënnerklass vun de Beidelmamendéieren. Mat bal 120 Aarten ziele si zu der gréisster Uerdnung vun de Beidelmamendéieren. Déi bekanntst vun hinne sinn d'Känguruen, de Wombat an de Koala.

## Systematik

* **Uerdnung** Diprotodontia 
** Famill Rüsselbeideldéieren (Tarsipedidae)
*** Rüsselbeideldéier (Tarsipes)
** Famill Wombaten (Vombatidae)
*** Hoernuesewombat (*Lasiorhinus*)
*** Nacktnuesewombat (*Vombatus*)
** Famill Kloterbeideldéieren (Phalangeridae)
*** Birenkuskusen (Ailurops)
*** Buedemkuskusen (Strigocuscus)
*** Kususen (Trichosurus)
*** Schuppeschwanzkusuens (Wyulda)
*** Tëppelkuskusen (Spilocuscus)
*** Kuskusen (Phalanger)
** Famill Bilchbeideldéieren (Burramyidae)
*** Biergbilchbeideldéieren (Burramys)
*** Schlofbeideldéieren (Cercartetus)
** Famill Känguruen (Macropodidae)
*** Macropus
*** Setonix
*** Filander
*** Walleroo
*** Bam-Känguru
** Famill Ratekänguruen (Potoroidae)
*** Moschusratekänguru (Hypsiprymnodon)
*** Rout Ratekänguru (Aepyprymnus)
*** Bürstekänguru (Bettongia)
*** † Wüsteratkänguru (Caloprymnus)
*** Kanengchekänguru (Potorous)
** Famill Gleitbeideldéieren (Petauridae)
*** Streifenbeideldéieren (Dactylopsila)
*** Gleithörnchenbeideldéieren (Petaurus)
*** Hörnchenbeideldéieren (Gymnobelideus)
** Famill Réngbeideldéieren (Pseudocheiridae)
*** Rëngelschwanzbeideldéier (Pseudocheirus)
*** Neuguinea- a Queensland Réngbeideldéier (Pseudochirulus)
*** Gréngt Réngbeideldéier (Pseudochirops)
*** Fielsenréngbeideldéier (Petropseudes)
*** Lemurenréngbeideldéier (Hemibelideus)
*** Risegleitréngbeideldéier (Petauroides)
** Famill Koalabieren (Phascolarctidae)
*** Koalabier (Phascolarctos)
** Famill Zwerggleitbeideldéieren (Acrobatidae)
*** Zwerggleitbeideldéier (Acrobates)
*** Fiederschwanzbeideldéier (Distoechurus)

## Um Spaweck
1292

## Evenementer

* Den John Balliol gëtt Kinnek vu Schottland.

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer

## Gestuerwen

## Um Spaweck
Schwäizer Schockela

De **Schwäizer Schockela** huet mat der Schwäizer Aueren- a Maschinnenindustrie fir déi gutt Renommée gesuergt, déi Schwäizer Produkter zanter Joerzéngten hunn.

De Schockela koum am Laf vum 16. Joerhonnert an Europa. Aus dem 18. Joerhonnert sinn nëmmen e puer Handwierksbetriber aus dem Tessin oder ronderëm de Genfer Séi bekannt, déi Schockela produzéiert hunn.

Nodeem de François-Louis Cailler 1819 d'Firma Chocolat Cailler gegrënnt hat, déi mat Kakaopudder a Schockela gehandelt huet, a kuerz drop déi éischt Schwäizer Schockelafabréck opgemaach huet, huet dat Ganzt sech séier weiderentwéckelt.

* 1819 – Cailler zu Vevey (haut Nestlé)
* 1826 – Suchard zu Serrières, e Faubourg vun Neuchâtel, (haut Kraft Foods)
* 1826 – Favarger zu Genf
* 1830 – Kohler zu Lausanne, gegrënnt vum Charles-Amédée Kohler (haut Nestlé)
* 1845 – Sprüngli zu Zürich (Spezialitéit: Luxemburgerli)
* 1852 – Maestrani zu Luzern, spéider zu Sankt Gallen, gegrënnt vum Aqilino Maestrani
* 1856 – Klaus zu Le Locle
* 1867 – Peter zu Lausanne (haut Nestlé)
* 1874 - Munz, gegrënnt vum Johann Georg Munz 1874 zu Flawil, gehéiert haut zu Maestrani
* 1879 – Lindt zu Bern
* 1887 – Frey zu Aarau (haut Migros)
* 1899 – Tobler zu Bern, gegrënnt vum Jean Tobler (haut Kraft Foods), 
* 1929 – Camille Bloch zu Courtelary

D'Erfindung vum Mëllechschockela 1875 duerch den Daniel Peter, den Eedem vum François-Louis Cailler, an déi vum Fondantschockela duerch de Rodolphe Lindt huet mat dozou bäigedroen, datt an der Mëtt vum 19. Joerhonnert de Schwäizer Schockela e Begrëff gouf a ganz Europa.

1930 huet Nestlé den éischte wäisse Schockela produzéiert.
Le Locle

**Le Locle** ass eng Schwäizer Industriestad an Haaptuert vum District du Locle am Kanton Neuchâtel. Se huet  a läit am Jura, 8 km südwestlech vu La Chaux-de-Fonds, no bei der franséischer Grenz.

1705 huet den Daniel Jean-Richard zu Le Locle mat der Produktioun vun Aueren ugefaangen an domat dës traditiounsräich Schwäizer Industrie gegrënnt. Bedeitend ass och d'Fabrikatioun vu Schockela.

De grousse Schwäizer Clown Grock huet eng Partie vu senger Jugend (1885-1891) zu Le Locle verbruecht.

## Demographie
Entwécklung vun der Awunnerzuel:
* 1980 - 12.039
* 1990 - 11.313
* 2000 - 10.529
* 2003 - 10.415
* 2016 - 10.433

## Kuckeswäertes
* Am *Musée des Beaux-Arts*, deen 1880 gegrënnt gouf, si Biller vu Schwäizer Moler vum 19. an 20. Joerhonnert ze gesinn, eng Sammlung vu Graphiken an eng Sammlung vu Konscht vun den Inuit.
* Am Härenhaus *Château des Monts*, dat tëscht 1785 a 1790 gebaut gouf, ass de Musée d'Horlogerie du Locle ze gesinn, an deem net nëmmen Aueren ausgestallt sinn, mä och Automaten.
* An den Hiele vum Col des Roches ass de *Musée des moulins souterrains du Col des Roches* ënnerbruecht.

## Um Spaweck
Luxemburgerli

D**'Luxemburgerli**, eng Spezialitéit vun der Confiserie Sprüngli zu Zürich, sinn e Macaronsgebäck, déi et an de Goûte Vanill, Karamell, Zitroun, Mokka, Schampes, Schockela, Hieselnoss an Hammbier gëtt.

D'Rezept vun de *Luxemburgerli* huet e jonke lëtzebuergeschen Zockerbäcker, de Camille Studer, deen an der Confiserie Namur zu Lëtzebuerg geschafft hat, zu Zürich entwéckelt. D'Basis vum Rezept war e Rezept vu franséischem Zockergebäck, dat de Camille Studer am Joer 1957 bei engem interne Concours bei Sprüngli weiderentwéckelt huet. Well hien do deen eenzege Lëtzebuerger war, hat hie vun de Kolleegen de Spëtznumm *Luxemburgerli* kritt, a sou ass säi Gebäck hannenno genannt ginn.

An der Confiserie Sprüngli, déi an der Tëschenzäit den Numm *Luxemburgerli* als Mark protegéiert huet, ginn haut all Dag eng 650 Kilo där Schneekereie fabrizéiert.

## Trivia
D'Schwäizer Boulevard-Zeitung *Blick* huet den 11. September 2008 op hirer Titelsäit stoe gehat: *"Luxemburgerli vernaschen Schweizer Käseköpfe"*. De Grond: d'Lëtzebuergesch Foussballnationalekipp hat den 10. September 2008 zu Zürich 2:1 géint d'Schwäiz gewonnen.

## Literatur
* Mutter, François: *Le Luxemburgerli, ou la savoureuse histoire d'une douceur zurichoise qui envoûte les palais*, Genève, s.n., 2002, 36 Säiten, illustréiert, 47&nbsp;cm, Extrait aus *Le temps*.
* Roden, Nathalie: *[https://web.archive.org/web/20150622022037/http://www.wort.lu/de/panorama/eine-luxemburgisch-schweizerische-erfolgsgeschichte-der-meister-des-guten-geschmacks-557aed3a0c88b46a8ce5b2e9 Der Meister des guten Geschmacks - Luxemburgerli-Kreateur und Feinkostpionier Camille Studer...]* op wort.lu, 20.06.2015, fir d'lescht gekuckt den 21.06.2015

## Um Spaweck

* Luxemburgerli op der Websäit vun der Confiserie Sprüngli
Agata Kristi

**Agata Kristi** (*Агата Кристи*) ass eng russesch Rockgrupp vu Jekaterinburg, déi virun allem an den 1990er Joren hir grouss Erfolleger hat. Si huet dacks ganz déif a poetesch Liddertexter.

## D'Band
* *Wadim Samoilow*, Gesank, Gittar, Liddtexter
* *Gleb Samoilow*, Gesank, Gittar, Liddtexter
* *Alexander Koslow*, Keyboard
* *Andrei Kotow*, Perkussioun

## Geschicht
An hirem Jonktem vu Gruppe wéi Deep Purple, Led Zeppelin a Pink Floyd inspiréiert, hunn d'Samoilow-Bridder fréi ugefaange Musek ze maachen. Schonn an der 10. Klass huet de Gleb Samoilow just nach Eegekompositioune gespillt. 1987 koum et dunn zur Grënnung vun der Grupp *Agata Kristi*.

Den Numm leet sech vun der Schrëftstellerin Agatha Christie of, mä et ass u sech elo kee speziellen Hommage u si. Et ass sou gewiescht, datt d'Grupp bei den Opname vun hirem éischten Album *Vtoroj Front* ëmmer nach keen Numm hat an et ass de Jongen einfach näischt agefall. Do huet den Alexander Koslov op eemol aus heiterem Himmel *Agata Kristi* geruff. Dee Virschlag ass bei senge Bandkolleegen net direkt op grouss Begeeschterung gestouss, mä well keen op e besseren Numm koum a well de Public se ënner deem Numm akzeptéiert huet, ass et dobäi bliwwen.

Den 20. Februar 1988 hat Agata Kristi hiren éischte Concert, an zwar an der Hal 2 vum Ural-polytechneschen Institut. D'Grupp ass ganz positiv ukomm an huet sech du beim Festival vum Swerdlowsk-Rock-Klub versicht, wat definitiv hiert d'Sprangbriet zu grousser Popularitéit sollt ginn.

1991 hunn déi véier hir éischt international Tournee duerch Europa gemaach.

Mat der Zäit huet d'Grupp ëmmer emol erëm hire Stil liicht geännert an heiansdo e méi kommerziellen Album gemaach (z.&nbsp;B. *Opium*), dann erëm e ganz aneren, deen ee mat deem viregen an der Ausriichtung guer net vergläiche kann (z.&nbsp;B. *Uragan*). Mä alles an allem ass et awer ëmmer ganz lieweg a poetesch Rockmusek bliwwen.

An deene leschte Joren hu Kritiker d'Grupp schonn ofgeschriwwe gehat. Mä Agata Kristi huet do mat hirem Album *Triller. Chast' 1* ganz androcksvoll bewisen, datt nach ëmmer mat hinnen ze rechnen ass.

## Discographie
* Vtoroj Front (1988)
* Kovarstvo i lubov' (1990)
* Dekadans (1990)
* Pozornaya zvezda (1993)
* Opium (1995)
* Uragan (1997)
* Chudesa (1998)
* Majn Kajf? (2000)
* Triller. Chast' 1 (2004)
* Epilog (2010)

Donieft gëtt et och nach eng Rei *live* a *best of* Albumen.

## Um Spaweck
* Offiziell Säit vun der Grupp
MP3

**MP3**, eigentlech **[[Moving Picture Experts Group|MPEG]]-1 Audio Layer 3**, ass en Dateiformat fir Audiokompressioun, woubäi et just zu praktesch net héierbare Qualitéitsverloschter kënnt. Entwéckelt gouf et 1987 um Fraunhofer-Institut fir Integréiert Schaltungen zu Erlangen, an Zesummenaarbecht mat AT&T Bell Labs an Thomson. Wéi vill vun den aktuelle Codéiermethode si Kärberäicher vun MP3 duerch Patenter geschützt. De Prof. Dr. Karlheinz Brandenburg gouf fir d'Entwécklung vun dësem Dateformat e puermol ausgezeechent. De Brandenburg ass haut Leeder vum Fraunhofer-Institut fir Digital Medientechnologie IDMT zu Ilmenau an Direkter um Institut fir Medientechnik vun der TU Ilmenau. 
## Kuckt och
* Lëscht vu Computerbegrëffer

## Um Spaweck
* Fraunhofer-MP3-Säit
* LAME Open Source Codec
* Ausféierlech Uleedung fir d'Erstelle vun MP3en
* Demosoftware an Informationen iwwer MP3 Surround
* Technesch Spezifikatioun fir den MP3-Codec
* Uleedung: MP3 & Co als Audio-CD brennen
Erika Fuchs

D**'Johanna Theodolinde Erika Fuchs**, mam Meederchesnumm **Petri**, gebuer de 7. Dezember 1906 zu Rostock a gestuerwen den 22. Abrëll 2005 zu München, war eng däitsch Iwwersetzerin.

Si gouf virun allem mat hiren Iwwersetzunge vun den amerikaneschen Disney-Comics bekannt, besonnesch vun de Geschichte vum Carl Barks ronderëm d'Famill Duck. An dësen Iwwersetzunge gouf et - anescht wéi bei den englesche Virlagen - ongezielt verstoppt Zitater a literaresch Uspillungen. Vun hire Schöpfunge sinn der vill der an den däitsche Sproochgebrauch agaangen, sou z.&nbsp;B. de Sproch "Dem Ingeniör ist nichts zu schwör" an déi op de Wuertstamm verkierzt Verben, mat deenen net nëmmen, wéi virdru scho bekannt, Geräischer beschriwwe ginn (z.&nbsp;B. "schluck", "stöhn", "knarr"), mä och psychesch Virgäng ouni Geräisch markéiert ginn (z.&nbsp;B. "grübel", "staun").

D'Erika Fuchs huet vun 1926 un zu Lausanne, München a London Konschtgeschicht studéiert. Duerno Examen 1931/32, a Promotioun 1935 mat *Summa cum laude*. Nom Zweete Weltkrich schafft si als Iwwersetzerin fir verschidden amerikanesch Zäitschrëften. 1951 gouf si Chefredaktesch an der neigegrënnter däitscher *[[Micky Maus]]*. 1988 goung si an d'Pensioun.

## Literatur
* Bohn, Klaus: *Das Erika Fuchs Buch. Disneys Übersetzerin von Donald Duck und Mickey Maus: Ein modernes Mosaik*. Dreidreizehn, Lüneburg 1996, ISBN 3-929746-10-7
* Horst, Ernst: *Nur keine Sentimentalitäten. Wie Dr. Erika Fuchs Entenhausen nach Deutschland verlegte*. Blessing, München 2010, ISBN 978-3-89667-406-7

## Kuckt och
* Lëscht vun den Awunner vun Entenhausen

## Um Spaweck
* Fuchs-Biographie bei BarksBase
* D.O.N.A.L.D. Deutsche Organisation nichtkommerzieller Anhänger des lauteren Donaldismus
Léa Linster

D**'Léa Linster**, gebuer de 27. Abrëll 1955 zu Déifferdeng, ass eng lëtzebuergesch pensionéiert Kächen.

D'Léa Linster huet Droit studéiert, mä nom Doud vun hirem Papp huet se deem seng Auberge zu Fréiseng iwwerholl, déi se no an no zu engem bekannte Restaurant ausgebaut huet. Den Duerchbroch hat se, wéi se 1989 de *Bocuse d'Or* gewonnen huet. Si huet eng Zäit laang dräi Restauranten zu Lëtzebuerg gefouert. Zanter 2001 schreift si fir déi däitsch Zäitschrëft *Brigitte*.

Si hat och reegelméisseg Optrëtter an Tëleesshowen, sou z.&nbsp;B. *Leas KochLUST* op der Saarlännescher Tëlee, am *[[ZDF]]-Fernsehgarten*, an *Die Küchenschlacht (ZDF), Lanz kocht (ZDF)*, *Kachtipp mam Léa Linster* (RTL Tëlee Lëtzebuerg) oder *The Taste ([[Sat.1]])*.

An der Saarbrécker Editioun vun der Tëleesserie Tatort hat si 2006 an 2007 an den Episoden *Aus der Traum* an *Der Tote vom Straßenrand* als „Linde-Wirtin“ eng kleng Roll. Do dernieft ass si och als Auteur vu Kachbicher bekannt.

Am Januar a Februar 2011 war si zoustänneg fir d'Menüen, déi bei der Lufthansa an der éischter an an der Business Klass zerwéiert goufen.

D'Léa Linster huet ee Jong de Louis. Si ass d'Schwëster vum Jang an der Maryse Linster.

## Gielercher (Auswiel)
* 1983: *Grand Prix Mandarine Napoléon*
* 1987: éischte *[[Guide Michelin|Michelin]]*-Stär
* 1987: *Maître cuisinier* als éischt Fra zu Lëtzebuerg
* 1989: *Bocuse d'Or* als bis ewell eenzeg Fra
* 1989: Trophée Europe
* 2007: Goldmedail vun der Fondation du Mérite Européen
*2021: Eat! Berlin
*2022: 
* 2025: 

## Bicher
* *Einfach und genial. Die Rezepte der Spitzenköchin Lea Linster*, Goldmann Verlag, München 2002, 160 S., 200 s/w. Abb., ISBN 3-442-39032-X
* *Best of Lea Linster*, vum Lea Linster, Paul Bocuse, Susie Knoll, Guy Hoffmann, Lea Linster Verlag 2003, 180 S., ISBN 2-9599854-1-9
* *Rundum genial! Neue Rezepte der Spitzenköchin Lea Linster*, Goldmann Verlag, München 2005, ISBN 3-442-39084-2
* *Kochbuch Lea Linster - Cuisinière*, Vorwort von Lea Linster und Paul Bocuse, Ottweiler Druckerei 2006, 184 S., ISBN 3-938381-04-3
* *Kochen mit Liebe: neue Rezepte der Spitzenköchin Lea Linster*, Diana-Verlag, München 2007, ISBN 978-3-453-28510-1
* *Einfach fantastisch. Neue Ideen, Tipps & Tricks der Spitzenköchin.* Heyne Verlag, 11/2009, ISBN 978-3-453-28524-8
* *Das Gelbe vom Ei. Huhnglaubliche Rezepte* Mat Illustratioune vum Peter Gaymann. Ars vivendi verlag, Cadolzburg 2014, ISBN 978-3-86913-426-0
* *Wein muss rein! Berauschende Rezepte*. Mat Illustratioune vum Peter Gaymann. Ars vivendi verlag, Cadolzburg 2015, ISBN 978-3-86913-589-2
* *Karotten lieben Butter: Eine Sterneköchin, ein Arzt und ein Wissenschaftler über traditionelles Kochwissen und gesunden Genuss*. Zësumme mam Gunter Frank a Michael Wink. Albrecht Knaus Verlag, 2018, ISBN 978-3813507911

## Um Spaweck

* Der Léa Linster hir Websäit
Jean-Pierre Lamboray

De **Jean-Pierre Lamboray**, gebuer de 6. Mäerz 1882 zu Hollerech, a gestuerwen den 23. November 1962 an der Stad Lëtzebuerg, war e lëtzebuergesche Moler.

No sengem Studium am Stater Kolléisch an an der Handwierkerschoul war hien op der *Groβherzogliche Kunstgewerbeschule* zu Karlsruhe. Well hien net direkt eng Plaz am Enseignement krut, huet hie vun 1907 bis 1917 zu Donkels bei der Douane geschafft, do wou säi Papp Inspekter war, a wou seng Famillje gewunnt huet. D'Éisleker Landschaften haten him et deemools ugedoen a spéider sollte si säin Haaptthema a sengen Tableaue ginn.

Vun 1917 u war hie Chargé de cours am Kolléisch, am Meedercheslycée an an der Handwierkerschoul, ier hien am Joer 1930, bis zu senger Pensioun 1947, offiziell Zeecheprofesser am Kolléisch an der Stad Lëtzebuerg gouf.

De Jean-Pierre Lamboray ass besonnesch bekannt duerch seng Biller iwwer d'Éislek.

Op den internationalen Ausstellunge vu Paräis (1937) a New-York (1939) ware senger Biller ze gesinn.

Hien ass de Papp vum Camille Lamboray.

## Auszeechnungen
* Prix Grand-Duc Adolphe (1931)
* Zu Bouneweg ass eng Strooss nom Jean-Pierre Lamboray genannt

## Literatur
* Evy Friedrich: *Die Gemeinde Winseler*, Winseler, 1980 S. 147 bis 154
* Hirsch, Joseph: *Jean-Pierre Lamboray *, 1986.

## Um Spaweck

## Kuckt och
* Den Ourdall bei Biwels 1931 - "Vallée de l'Our (Bivels), détail, Jean-Pierre Lamboray, 1931. Huile sur toile, 50 × 65. Collection du Musée d'Histoire et d'Art, Luxembourg."
* Lëscht vu lëtzebuergesche Konschtschafenden
Julius Maggi

De **Julius Maggi**, gebuer den 9. Oktober 1846 zu Frauenfeld, a gestuerwen den 19. Oktober 1912 zu Küsnacht bei Zürich, war den Erfinder vun der Zoppewierz an de Fäerdegzoppen- an zoossen.

Dem Julius Maggi säi Papp staamt aus der Lombardei a seng Mamm war d'Meedche vun engem Schoulmeeschter vun Zürich.

Mat 21 Joer war de Maggi schonn Direkter vun enger Schwäizer Millen zu Budapest.

## Kuckt och
* Justus von Liebig
## Um Spaweck
Landseer

De **Landseer** ass eng vun der FCI (Nr.226, Gr.2, Sek.2) unerkannt Hondsrass.

## Beschreiwung
De Landseer ass e groussen Hond mat imposanter Gestalt a gëtt 80&nbsp;cm oder deelweis och nach méi grouss. Déi dräieckeg Ouere si mëttelgrouss a wa se géint d'Ae geluecht ginn, gi se bis bei de banneschten Aewénkel. D'Deckhoer si mat Ënnerwoll duerchsat. Opfälleg ass déi wäiss Grondfaarf mat schwaarze Flecken, déi um Romp iwwer d'Krupp verdeelt sinn. De Kapp ass schwaarz, als Zuuchtfestegung gëllt eng net ze breet symmetresch wäiss Bless an eng wäiss Schnësspartie. D'Been, d'Broscht, den Hals, de Schwanz an de Bauch musse wäiss sinn. Fir en Hond vun dëser Gréisst a Mass gëtt e mat 10 bis 13 Joer zimmlech al.

## Originnen

## Literatur

## Kuckt och
* Lëscht vun den Hondsrassen

## Um Spaweck
Franséischsproocheg Dictionnairen

## Laténgesch - franséisch Virleefer

### [[1552]] - ''Dictionarium Latinogallicum'' vum Robert Estienne

## Franséischsproocheger

### [[1606]] - ''Thresor de la langue françoise, tant ancienne que moderne'' vum Jean Nicot
18.200 Entréeën; 1,2 Millioune Wierder

### [[1680]] - Richelet

### [[1690]] - ''Dictionnaire universel contenant tous les mots français tant vieux que modernes et les termes des sciences et des arts'' vum Antoine Furetière

### [[1694]] - ''Dictionnaire de l'Académie Française''

### [[1697]] - ''Dictionnaire Historique et critique'' vum Pierre Bayle

### [[1787]] - ''Dictionniare critique de la langue française'' vum Jean-François Féraud

### [[1863]]-[[1877]] - ''Dictionnaire de la langue française'' vum Émile Littré

5 Bänn

### [[1971]] - ''Trésor de la langue Française'' vum CNRS

### [[1986]] - ''Le grand Robert de la langue française''

80.000 Entréeën; néng Bänn; 9.440 Säiten; 160.000 Zitater vun 1.245 Auteuren;
7. Joerhonnert v. Chr.

../.. |
9. Joerhonnert v. Chr. | 
8. Joerhonnert v. Chr. |
**7. Joerhonnert v. Chr.** | 
6. Joerhonnert v. Chr. |
5. Joerhonnert v. Chr. | 
../..


D**'7. Joerhonnert v. Chr.** huet den 1. Januar 700 v. Chr. ugefaangen an huet den 31. Dezember 601 v. Chr. opgehalen.

## Evenementer

## Wichteg Persounen

## Erfindungen an Entdeckungen

## Joren

## Um Spaweck
Gwenaël Kerléo

D**'Gwenaël Kerléo**, gebuer 1975 zu Abidjan, ass eng franséisch Harfspillerin.

Mat néng Joer huet d'Gwenaël Kerléo ugefaange beim Hervé Quefféléant vun der Grupp An Triskell keltesch Harf ze léieren. Duerno huet si am Conservatoire zu Brest Musektherapie studéiert.

Fir d'éischt spillt si mat der Grupp An Delenn, déi se mat enger Frëndin gegrënnt hat; vun 1996 un trëtt si eleng op, a begleet hiert Harfespill mat hirer Stëmm.

Déi keltesch Harf, déi bal 400 Joer net méi um europäesche Festland ze héiere war, gouf 1966 vum Alan Stivell nees a Concerte gespillt. Doropshin ass dat Instrument vu ville jonke Kënschtler wéi der Mariannig Larc'hantec, dem Dominig Bouchaud an der Kristen Nogues engem interesséierte Public virgestallt ginn.

## CDen
* 1996, *Terre Celte*, Label: Coop Breizh 
* 2000, *Chemin de Brume*, Label: Coop Breizh
* 2003, *Yelen*, Label: Coop Breizh

## Um Spaweck
* Websäit vun der Gwenaël Kerléo
Famill

De Begrëff **Famill** ass, a senger wäiter Definitioun, eng Grupp vu Leit déi zesummelieft an där een no deem anere kuckt.

D'Wuert kënnt vum laténgesche Begrëff *familia* (vu *famulus* - "Haussklav"), wou et ufanks net déi bestuete Koppel an hir Kanner bezeechent huet, mä den Numm war fir all d'Sklaven, déi zum Besëtz vum Patriarch gehéiert hunn. *Mann ouni Famill* ass deemools ee genannt ginn, deen an Aarmut gelieft huet.

Hautdesdaags bezeechent ee mam Begrëff *Famill* awer éischter déi Leit, déi biologesch a sozial Verbindungen hunn, wéi de Papp, d'Mamm, d'Kanner, d'Enkelen (Kandskanner), d'Grousselteren, d'Monnien, d'Tattaen an d'Kosengen.

D*'Kärfamill* ass nach méi enk gefaasst a besteet nëmmen aus Papp, Mamm a Kanner, oder souguer just aus engem eenzegen Elterendeel mat dem Kand oder de Kanner.

## Basisschema vun enger Famill

## Kuckt och

* Adoptioun
* Bestietnes
* Brudder
* Clan
* Eedem
* Elteren: Mamm a Papp
* Familljebuch
* Familljechef
* Genealogie
* Giedel
* Joffer
* Jonggesell
* Koseng
* Kusin
* Monni
* Pätter
* Schwéierpapp
* Schwëster
* Schwoer
* Stéifpapp
* Tatta

## Um Spaweck
Atert

**Atert** ass ë.&nbsp;a.:
* en Niewefloss vun der Uelzecht, kuckt: Atert (Baach).
* eng Gemeng an der belscher Provënz Lëtzebuerg, kuckt: Atert (Provënz Lëtzebuerg).
Atert (Baach)

D**'Atert** (fr.: *Attert*) ass en Niewefloss vun der Uelzecht.

Si entspréngt beim *Windelsbësch* am Norde vun Diddebuerg an der Belsch an engem geschützte Fiichtgebitt dat als *[[Mardelles de Thiaumont]]* de 26. September 1996 agreéiert gouf.

Tëscht der Uertschaft Atert an Nidderkolpech leeft s'iwwer d'belsch-lëtzebuergesch Grenz. Ee Véirel vun hirem 298,9  grousse Baseng läit an der Belsch, dräi Véirel zu Lëtzebuerg.

D'Atert fléisst laanscht d'Uertschafte Nidderkolpech, Ell, Réiden op der Atert, Räichel, Iewerleng, Useldeng, Béiwen op der Atert a Biissen, ier se zu Colmer-Bierg an d'Uelzecht leeft.

De 7. Mäerz 2001 hunn d'Partnergemengen an -associatiounen aus dem Atert-Baseng d'Charta vum *Atert-Kontrakt* ënnerschriwwen. Déi gesäit eng konzertéiert Bewirtschaftung vum Floss a vu sengem Baseng vir, an huet deem virgegraff, wat an der europäescher Waasserkaderdirektiv vun 2000 virgesinn ass, nämlech eng Gestioun vun de Gewässer op Grondlag vun hirem Baseng, an net vun territoriale Grenzen.

D'Atert ass ronn 38&nbsp;km laang, dovun 30,5&nbsp;km op lëtzebuergeschem Territoire.
## Nieweflëss vun der Atert
### [[Belsch|An der Belsch]]

### [[Lëtzebuerg (Land)|Zu Lëtzebuerg]]

## Literatur zum Theema
*Mirjam Oesch (Text) a Guy Hoffmann (Fotoen): *Das Tal der Attert - Portrait einer grenzüberschreitenden Region*, an den Éditions Guy Binsfeld, September 2007, et gëtt och eng franséisch Editioun vum Buch. 160 Säiten, 200 Fotoen.
*Nehrenhausen, Jeannot: * '[[Un der Atert]], no beim Waasser...' Redingens heimliche Lokalhymne*, In: Luxemburger Marienkalender. - Jg. 121(2002), p.&nbsp;126-136, ill.

## Kuckt och
* Kropemann
* Parc naturel de la vallée de l'Attert

* Lëscht vun de belsche Waasserleef
* Atertlinn
*  

## Um Spaweck

* Aquafil
Vitaminn

**Vitaminnen** *(lat. vita = Liewen)* si liewensnoutwenneg Substanzen. Well de Kierper si net ka selbststänneg bilden, musse se s'all Dag mat dem Iessen opgeholl ginn.

## Beschreiwung a Funktiounen
Vitaminn ass eigentlech e Sammelbegrëff fir verschidden organesch Verbindungen, déi den Organismus fir d'Erhalen an d'Funktionéiere vun alle Liewensfunktioune brauch.

Et gëtt zwou verschidden Zorte vu Vitaminnen, déi, déi sech am Waasser opléisen, an déi, déi sech am Fett opléisen.

## Vitaminnmangel an Iwwerversuergung

## Vitaminnen an de Liewensmëttel

## Literatur

## Um Spaweck
* Referenzwäerter fir d'Nierstoffer vun der Deutsche Gesellschaft für Ernährung e.&nbsp;V.
Alexander Weicker

De **Paul Alexander Weicker**, gebuer de 16. Oktober 1893 zu Holzem, a gestuerwen den 19. Dezember 1983 an der Stad Lëtzebuerg, war e lëtzebuergesche Schrëftsteller.

## Säi Liewen
Den Alexander Weicker huet 1915 seng Première zu Dikrech gemaach an duerno zu München Maschinnebau a Staatswëssenschafte studéiert. Am September 1922 ass en op Paräis geplënnert an huet sech do als Taxischauffer duerchgeschlo.

Ufank 1926 schreift de Weicker der Marieluise Fleißer, der Frëndin aus senger Münchner Zäit, an engem Bréif iwwer seng Reesen a Rumänien, Portugal an d'Schwäiz an datt e wëlles hätt, zeréck an Däitschland ze kommen. Duerno *verschwënnt* de Weicker fir zéng Joer. Aus senge spéideren Zeitungsartikelen ass erauszeliesen, datt hie sech an där Zäit an Ungarn, Spuenien, Marokko, Italien, Griicheland, Frankräich an op Sizilien erëmgedriwwen huet.

1936 bestit e sech zu Münche mat der Hilda Künzig, engem Dokteschmeedchen, a plënnert dann op Waasserbëlleg, wou hie bis 1940 vum Schreiwe lieft. Hire Jong Edouard kënnt do de 5. Mäerz 1936 op d'Welt. Kuerz nodeem Lëtzebuerg vun däitschen Truppe besat gouf, plënnert de Weicker mat der Famill op Hamm. Am Krich schafft hien an der Zivilverwaltung.

Nom Zweete Weltkrich gëtt hie Gerant vum "Office central des Combustibles", a méi spéit huet en eng eegen Import-Export-Firma opgemaach. Zäit senges Liewens huet e fir Lëtzebuerger Zeitungen déi verschiddenst Artikele geschriwwen.

Den Alex Weicker ass am Alter vun 90 Joer an der Stad gestuerwen.

## Säi Wierk

1921 koum dem Weicker säi Roman *Fetzen. Aus der abenteuerlichen Chronika eines Überflüssigen* am Georg Müller Verlag zu München eraus (Eng Studieneditioun koum 1998 beim Nationale Literaturzentrum eraus).

*Fetzen* ass eng Zort expressionistesche Bildungsroman, an deem den Haaptpersonnage Jappes, e jonke Mann, an der Groussstad d'Léift, d'Hinn-an-hiergerappt-sinn tëscht zwou Fraen, d'Verantwortung, d'Konfrontatioun mam *Establishment*; kuerz: d'Erwuessegi kenneléiert.

## Literatur
* Weicker, Alexander, 1998. *Fetzen. Roman.* Vorgestellt und kommentiert von Gast Mannes. Lëtzebuerger Bibliothéik Nr. 8. Centre national de littérature, Mersch.
* Mannes, Gast, 1999. *Marieluise Fleißer & Alexander Weicker "Ich bin stolz auf ihn solange ich lebe"*. Éditions Phi & Centre national de littérature. 144 S. ISBN 3-88865-160-3.
* Mannes, Gast, 1994. Literarischer Expressionismus aus Luxemburg: Alexander Weickers Roman 'Fetzen'. Galerie - revue culturelle et pédagogique Nr. 3: 409-432.

## Kuckt och
* Lëscht vu lëtzebuergesche Schrëftsteller

## Um Spaweck
* Romananalyse: Alex Weickers 'Fetzen'
Percy Heath

De **Percy Heath**, gebuer den 30. Abrëll 1923 zu Wilmington, N.C., a gestuerwen den 28. Abrëll 2005 zu Montauk op Long Island, war en US-amerikaneschen Jazz-Bassist.

De Percy Heath ass zu Philadelphia opgewuess. Hie war deen eelste Jong vun engem Amateur Klarinettist. Allen dräi Bridder si spéider Profimuseker ginn. Nodeem hie vu Kand u Gei geléiert hat, huet hien 1946 als Schüler vun der *Granoff School of Music* zu Philadelphia ugefaange Bass ze spillen. 1947 ass e mat sengem Brudder Jimmy, engem Saxophonist a Komponist op New York City geplënnert, an 1950 hu se am Dizzy Gillespie senger Bigband gespillt.

1952 grënnt den Heath an dräi anerer aus der Gillespie-Rhythmusgrupp, den John Lewis (Piano), de Milt Jackson (Vibraphon) an de Batteur Kenny Clarke de Modern Jazz Quartet. Mat Ausnam vum Kenny Clarke, deen 1955 duerch de Connie Kay ersat gouf, bleift de Modern Jazz Quartet bis 1974 zesummen. Duerno huet de Percy Heath sech mat sengem Brudder Jimmy a mat deem jéngsten, dem Albert "Tootie", e Batteur, zesummegedoen, bis datt sech ufanks der 80er Joren de Modern Jazz Quartet erëm zesummefonnt huet. No dem Kay sengem Doud ass e vum Albert Heath ersat ginn.

Wéi de Percy 1974 ugekënnegt huet, hien hätt es genuch mat deem éiwege Reesen, huet de Quartett sech opgeléist.

### CDen

*Percy Heath - 2004 - *A Love Song* - DADDY JAZZ
*The Heath Brothers – *Jazz Family* – CONCORD 4846
*The Heath Brothers – *As we Were Saying* – CONCORD 4777
*The Modern Jazz Quartet - 1974 – The Complete Last Concert (LIVE) – ATLANTIC 81 976
*The Modern Jazz Quartet - 1982 – Together Again at Montreux '82 – PABLO /Fantasy 2308244

## Um Spaweck
Albert Knapp

Den **Albert Knapp**, gebuer de 25. Juli 1798 zu Tübingen, a gestuerwen den 18. Juni 1864 zu Stuttgart, war en däitschen Dichter an evangeelesche Geeschtlechen.

Vun 1845 bis zu sengem Doud war en als Nofollger vum Gustav Schwab éischte Paschtouer vun der Leonhardskierch zu Stuttgart. Hien huet ongeféier 1200 Gedichter geschriwwen an 1837 am *"Evangelischen Liederschatz für Kirche und Haus"* eng Auswiel vu bal 4000 Lidder verëffentlecht.

De 17. Juni 1837 huet hien den éischten Déiereschutzveräin vun Däitschland gegrënnt.

## Wierker
*Knapp, Albert, *Evangelischer Liederschatz für Kirche, Schule und Haus. Eine Sammlung geistlicher Lieder aus allen christlichen Jahrhunderten gesammelt und nach den Bedürfnissen unserer Zeit bearbeitet.* 2., ganz iwwerschafften Oplo, J. G. Cotta, Stuttgart an Tübingen, 1850.
* Christian Adam Dann, Albert Knapp, *Wider die Tierquälerei*: frühe Aufrufe zum Tierschutz aus dem württembergischen Pietismus. - Leipzig: Evangel. Verl.-Anst., 2002. - (*Kleine Texte des [[Pietismus]]*; 7). - ISBN 3-374-01988-9

## Literatur zum Theema
* Knapp, Martin, *Albert Knapp als Dichter und Schriftsteller.*, Brandstetter, Leipzig, 1912.
* Parent, Ulrich, *Albert Knapps "Evangelischer Liederschatz" von 1837*, LAng, Frankfurt a.M., 1987.
* Werner Raupp (Ed.): Gelebter Glaube. Erfahrungen und Lebenszeugnisse aus unserem Land. Ein Lesebuch, Metzingen/Württ.: Ernst Franz-Verlag 1993, p.&nbsp;236–241, 391 (Introduction, Source material, Lit.). 
* Roeßle, Julius, *Albert Knapp*, Schmitz, Giessen, 1947.
## Um Spaweck
Moosplanzen

**Moosplanzen**, déi wëssenschaftlech Bezeechnung ass Bryophyta *(griich.: bryon = Moos; phyton = Planz*), sinn eng Ofdeelung vun de Planzen a gehéieren zu de Landplanzen (Embryophyta).

Moosplanzen hu weeder e Still nach Wuerzelen. Dat meescht Moos ass bebliedert Lafmoos. Si si wéi d'Gefässporeplanzen heteromorph a wiessele vu Generatioun op Generatioun tëscht zwou Gestalten: dem Gametophyt mat einfachem Chromosomesaz an dem Sporophyt mat duebelem Chromosomesaz.

## Systematik
Ënnerräich Moosplanzen 
* Ofdeelung Lafmoos (Bryophyta)
** Klass Lafmoos (Bryopsida)
*** Ënnerklass Torfmoos (Sphagnidae)
*** Ënnerklass Klaffmoos (Andreaeidae)
*** Ënnerklass Bryidae 
* Ofdeelung Liewermoos (Hepaticophyta)
** Klass Liewermoos (Hepaticae)
*** Uerdnung Sphaerocarpales
*** Uerdnung Marchantiales
*** Uerdnung Monocleales
* Ofdeelung Hornmoos (Anthocerotophyta)
** Klass Hornmoos (Anthocerotae)

## Um Spaweck

* Jean Werner: *Les bryophytes du Luxembourg – Liste annotée et atlas.* Ferrantia 65, 2011: 1-144. PDF
Bot

Ënner engem **Bot** (vum englesche *robot* „Roboter“) versteet een eng Klass vu Computerprogrammer, déi zum groussen Deel autonomen Aufgaben noginn, mat deenen e Mënsch oder eng mënschlech-interaktiv gesteiert Software zäit- oder quantitéitsméisseg iwwerfuerdert wier.

E Bot ass en tendenziell éischter simpelt, fläissegt „Aarbechtswiesen“. Dofir gebraucht een déi Bezeechnung och normalerweis net fir quasi-selbstänneg Programmer am Beräich vun der Kënschtlecher Intelligenz.

E ganz bekannt Beispill fir Botte sinn d'Webcrawlere vun Internet-Sichmaschinnen, déi Websäite besichen, woubäi si de Linken, déi do sinn, noginn an dobäi ënner Ëmstänn de Contenu vun de Säiten auswäerten.

A Computerspiller (meeschtens Ego-Shooteren) gi computergesteiert Acteuren, déi am Méispillermodus d'Rolle vun eigentlech mënschleche Spiller iwwerhuelen, och als Botte bezeechent.

Am IRC gi Botte fir d'Kontroll a fir d'Ophale vun Channele benotzt.

## Kuckt och
* Sichmaschinn
* Software-Agent
* Botnet
* 

## Um Spaweck

* Text iwwer e Bot an engem Egoshooter
Holocaust

De Begrëff **Holocaust** (gr: ὅλος - *holos*, „ganz, vollstänneg“ an καῦσις - *kausis*, „Brand, Verbrennung“) bedeit *vollstännegt Brandaffer* a bezeechent am enke Sënn de systematesche Vëlkermuerd un ongeféier sechs Milliounen europäesche Judde wärend der Zäit vum Nationalsozialismus an Däitschland an an de vun Däitsche besatene Gebidder. Well de Begrëff *Holocaust* aus diverse Grënn problematesch kann erschéngen, schwätze Judden éischter vun der Shoah.

Am méi wäite Sënn bezeechent *Holocaust* och déi kollektiv Ermuerdung vu Membere vun aneren ethneschen, reliéisen oder soss Mënschegruppen, déi vun den Nazien als "onerwënscht", "liewensonwert oder "rassesch mannerwerteg" erkläert goufen. Dozou hu virun allem déi Handikapéiert, d'Zigeiner, d'Zeugen Jehovas, déi Homosexuell gradewéi och polnesch Intellektueller, russesch Krichsgefaangener an aner, meeschtens slawesch Volleksgruppe gehéiert.

## Kuckt och
* Holocaust zu Lëtzebuerg

## Um Spaweck