open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Thiamin

**Vitaminn B1** oder *Thiamin* ass e Vitaminn, dee sech am Waasser opléist.

## Geschicht
De Vitaminn B1 gouf am Ufank vum 20. Joerhonnert bei Fuerschungen no den Ursaache vun der Krankheet Beriberi, entdeckt. E gouf 1926 fir d'éischt isoléiert.

## Eegenschaften
Vitaminn B1 gehéiert zur Grupp vun de B-Vitaminnen an ass e waasserléisleche Vitaminn.

## Virkommen
Vitaminn B1 oder Thiamin kënnt am heefegsten a Käreprodukter, Schwéngefleesch, Liewer, Sojaprodukter an a verschidde Fëschzorte vir. Leguminosen, Béier a Gromperen enthalen och e puer Undeeler vum Vitaminn B1.

## Aufgaben a Bedarf
Thiamin spillt eng wichteg Roll am mënschleche Kierper, haaptsächlech am Kuelenhydrat-a Fettstoffwiessel. Als Koenzym hëlleft hien dem Kierper d'Energie aus der Nahrung erauszezéien. Ausserdeem spillt en eng grouss Roll am Fonctionnement vum Nervesystem. En ass liewenswichteg a gëtt am ganze Kierper verdeelt: am Gewief, an der Muskulatur an an den Organer.
Vitaminn B1 reagéiert empfindlech op Hëtzt. Liewensmëttel mat Vitaminn B1 sollen deemno kill an däischter gelagert ginn fir d'Verfale vum Vitaminn sou kleng wéi méiglech ze halen.

De Kierper vum Mënsch huet ongeféier 30&nbsp;mg Vitaminn B1 a sech. En ass awer op eng alldeeglech Zoufuer ugewisse vun 1,0 - 1,2&nbsp;mg. Déi Quantitéit entsprécht där, déi de mënschleche Kierper all Dag verbraucht.

### Manktem
Schwéiere Vitaminn B1 Manktem weist sech duerch neurologesch Stéierungen, Muskelschwund an Häerzinsuffizienz. Déi Symptomer kann een ënner dem Numm Beriberi zesummefaassen. An den Industrielänner daucht déi Krankheet allerdéngs net ze dacks op, ausser bei ganz schwéierer falsch Ernierung an Alkoholofhängegkeet. Beriberi kënnt am meeschten an den Drëtt-Weltlänner vir.
E liichte Vitaminn B1 Manktem weist dës Symptomer op:
* Schlofstéierungen, keen Appetit, Konzentratiounsschwächt 
* Reizbarkeet 
* Verdauungsstéierungen
Bei engem méi laang undauerende Vitaminn B1 Mangel:
* Häerzkreeslafstéierungen
* Depressiounen
* Muskelkrämp

### Iwwerdoséierung
Eng Iwwerdoséierung ass bal onméiglech well de Kierper iwwer d'Nieren dat erëm ausscheet wat en net vu Vitaminn B1 brauch.
Gran Sasso

De **Gran Sasso**, ital.:*Grousse Fiels*, ass e Biergmassiv an den Abruzzen an Italien.

Dës héchst Biergketten op der Appeninnenhallefinsel ass deen ëstlechsten an héchsten Deel vun den Abruzzen. Déi héchst Spëtz vum Gran Sasso ass de Corno Grande, mat 2.912 Meter. Op senger Nord­säit ass dee südlechste Gletscher an Europa, den *Ghiacciaio del Calderone* (Calderone-Gletscher).

E Groussdeel vum Gran Sasso gehéiert zum *Gran Sasso Nationalpark* a lackelt vill Wantersportler a Biergspadséiergänger un.

### Geschichtleches
Am Zweete Weltkrich gouf um Gran Sasso de gestierzte faschisteschen Diktator Benito Mussolini gefaangegehal, ier en den 12. September 1943 vun engem däitsche Fallschiermjeeër-Kommando befreit gouf, a mat engem *[[Fieseler Fi 156|Fieseler Storch]]* a Sécherheet bruecht gouf.

## Um Spaweck
* Gran Sasso Nationalpark
* D'Websäit vum Laboratoire
Riboflavin

**Vitaminn B2** oder *Riboflavin* ass e gielgefierfte Vitaminn, dee sech am Waasser opléist.

## Geschicht

## Eegenschaften a Struktur
Vitaminn B2 gehéiert zur Grupp vun de B-Vitaminnen an ass e waasserléisleche Vitaminn.

## Virkommen

## Aufgaben a Bedarf

### Manktem

### Iwwerdoséierung
Anagramm

En **Anagramm**, (aus dem Griicheschen *anagraphein* = "ëmschreiwen") ass eng rhetoresch Figur bei där e Wuert oder e Saz duerch eng Ëmstellung (Permutatioun) vu senge Buschtawen sou verschlësselt gëtt, datt sech doraus en neie Sënn ergëtt.

## Beispiller
### Am Franséischen
* merci → crime
* patricien → anticiper
* Révolution française → Un véto corse la finira

### Am Däitschen
* Altenheim → Teilnahme

### Am Lëtzebuergeschen
* Stad Lëtzebuerg → Buergadel sëtzt

### Nimm
* Dem däitsche Schrëftsteller säi Pseudonym Carl Amery ass en Anagramm vu sengem Familljennumm *Mayer*.
* Der franséischer Schrëftstellerin *Marguerite de Crayencour* hire Pseudonym Marguerite Yourcenar (dësen Anagramm ass bësse forcéiert).
* François '''Rabelais''' => Alcofribas Nasier.
* Arouet de **[[Voltaire]]**  "pauvre Lélian".

## Kuckt och
* Palindrom
* Ananym
* Chronogramm
Ananym

**Ananym** ass eng Form vun Anagramm, an deem e Schrëftsteller als Pseudonym säi realen Numm permutéiert, dat heescht, d'Buschtawen an eng aner Rei setzt, oder souguer hannerzeg schreift.

## Beispiller
* De François Rabelais, dee sech *Alcofribas Nasier* genannt huet.
* D'Marguerite Yourcenar, där hire richtegen Numm *Marguerite Cleenewerck de Crayencour* war.
* Den däitschen Auteur Kurt Marek, deen ënner dem Numm C. W. Ceram bekannt gouf. (*Götter, Gräber und Gelehrte*).
* Dem Christoffel von Grimmelshausen säi Schreifnumm *German Schleifheim von Sulsfort*.
Kaz

D'Gattung **Kaz** (*Felis*) ass eng vun de bekanntste Gattungen aus der Famill vun de Kazen (Felidae). 
Déi bekanntst Aart vun hir ass d'Wëllkaz a virun allem hir domestizéiert Form, nämlech d'Hauskaz.

## Literatur
*Moes, M., E. Engel & L. Schley, 2010. *Wilde Katzen in Luxemburg.* Luxemburg, Nationalmuseum für Naturgeschichte u. Naturverwaltung, 42 S. http://www.environnement.public.lu/conserv_nature/publications/chat_sauvage/Wilde_Katzen_in_Luxemburg.pdf

## Kuckt och
* Lëscht vu Kazerassen

## Um Spaweck
Pilatus (Bierg)

De **Pilatus** ass e Bierg an de Schwäizer Alpen no bei Luzern. En ass 2137 m i.d. M héich.

Op de Pilatus fiert d'Pilatusbunn, déi géist Zännradbunn vun der Welt. Si huet eng maximal Steigung vun 48&nbsp;%.

## Um Spaweck
* Pilatus
Ambigramm

En **Ambigramm** ass meeschtens e Wuert oder e Symbol, dat, (ëm 180°) gedréint, datselwescht Wuert resp. Symbol ergëtt.
En Ambigramm kann, muss awer net, gläichzäiteg e Palindrom erginn.
Bei den Ambigramme gëtt an der Reegel tëscht *symmetreschen* an *onsymmetreschen* ënnerscheet.

De Begrëff *Ambigram* gouf fir d'éischt vum Douglas Hofstadter benotzt, deen en engem vu senge Frënn zouschreift (Buch: Metamagical Themas, 1985).

E Kënschtler op deem Gebitt ass de Scott Kim. Ambigramme spillen eng grouss Roll am Roman Angels & Demons vum Dan Brown, déi alleguer vum John Langdon stamen.

## Literatur zum Theema
* Kim, Scott: *Inversions*, W H Freeman & Co, 1989

## Kuckt och
* Palindrom

## Galerie

Ambigram_Rio_2016.png|Ambigramm *Rio 2016* (Olympesch Spiller), 180 ° Rotatiounssymmetrie
Ambigram_Terminal.png|Ambigramm *Terminal*, 180 ° Rotatiounssymmetrie
Ambigram_bar_pub.png|Ambigramm *[[bar]] / pub*, Spektrum Symmetrie (horizontale Achs)
Ambigram-8-eight-math-2-1-5-rotation-mirror-basile-morin.gif|Ambigramm 2+1+5=8, polysymetresch


## Um Spaweck

* Ambigramme vum Kënschtler John Langdon
* Ambigramme vum Kënschtler Scott Kim
Kazen

**Kazen** (Felidae) sinn eng Famill aus der Uerdnung vun de Raubdéieren (Carnivora) aus der Klass vun de Mamendéieren (Mammalia).

## Evolutioun
Viru 70 Millioune Joer sinn e puer Gruppe vu Karnivoren, kleng, wiselähnlech Déieren entstanen. Virun ongeféier 50 Millioune Joer ass aus enger vun hinnen d'Gattung Miacis entstanen, déi d'Virfahre vun den haitege Raubdéieren, also och de Kazen, waren.

## Anatomie
Kazen hunn e muskuléise Kierper, dee si séier a kraaftvoll beweege kënnen. Déi meescht Kaze liewen a Bëscher, wou si duerch hir kräfteg viischt Been a schaarf Krallen op d'Beem klamme kënnen. Si hu kräfteg hënnescht Been mat deene si wäit an héich sprange kënnen.

Hiren Ënnerkifer kënne si just op an of beweegen a si hu laang a spatz Eckzänn an eng rau Zong.

## Systematik
Et gëtt ongeféier 38 Kazenaarten déi an 3 Ënnerfamilljen opgedeelt sinn:
* Ënnerfamill: Felis oder Klengkazen
** Gattung Kaz *(Felis)* mat der Hauskaz
** Gattung Otocolobus
** Gattung Catopuma
** Gattung Profelis
** Gattung Luchsen (*Lynx*)
** Gattung Prionailurus
** Gattung Caracal
** Gattung Oncifelis
** Gattung Herpailurus
** Gattung Leptailurus
** Gattung Orealiurus
** Gattung Leopardus
** Gattung Puma
* Ënnerfamill: Pantherinae oder Grousskazen
** Gattung Neofelis
** Gattung Panthera mam Léiw, Jaguar, Tiger
** Gattung Pardofelis
** Gattung Uncia
* Ënnerfamill: Acinonychinae 
** Gattung Acinonyx mam Gepard

## Um Spaweck
Vitaminn B

D**'B-Vitaminne** sinn eng Grupp vu verschiddene waasserléisleche Vitaminnen:

* Vitaminn B1 (Thiamin)
* Vitaminn B2 (Riboflavin) oder Vitaminn G
* Vitaminn B3 (Niacin) oder Vitaminn P oder PP
* Vitaminn B5 (Pantothensaier)
* Vitaminn B6 (Pyridoxine a Pyridoxamine)
* Vitaminn B7 (Biotin) oder Vitaminn H
* Vitaminn B9 (Folsaier) oder Vitaminn M
* Vitaminn B12 (Cobalamin)
Schuman-Deklaratioun

Ënner der **Schuman-Deklaratioun** versteet een déi Deklaratioun, déi de franséischen Ausseminister Robert Schuman den 9. Mee 1950 an der *Salle de l'Horloge* vum *Quai d'Orsay* gemaach huet.

## Ëm wat geet et?
D'Schuman-Deklaratioun, déi staark vum Jean Monnet inspiréiert war, war en Opruff, datt Frankräich an Däitschland, an aner westeuropäesch Länner, déi dat wéilten, hir Kuel- a Stolproduktioun sollten zesummeleeën, fir ze verhënneren, datt ee Land dës Matière-Premièrë kéint benotzen, fir nees Krichsrüstung domat ze bedreiwen.

Ënnerstallt gi sollen dës Beräicher dofir enger "Héijer Autoritéit", déi vun den nationale Regierungen onofhängeg ass. Mä dem Schuman seng Pläng ginn iwwer Kuel a Stol eraus, hie wënscht sech, datt um Enn eng europäesch Federatioun entstoe géif. Hie war sech bewosst, datt dat net op ee Coup geschéie kéint, mä duerch konkreet Realisatiounen, déi fir d'éischt eng *De-facto*-Solidaritéit géife schafen.

Säin Opruff huet sech 1951 an der Grënnung vun der CECA, der europäescher Communautéit fir Kuel a Stol, konkretiséiert.

1985 huet den Europäesche Conseil vu Mailand den 9. Mee als "Europadag" ausgeruff.

## Resonanz zu Lëtzebuerg
Zu Lëtzebuerg huet sech d'Begeeschterung fir dee Projet ufanks a Grenze gehalen: Zwar hunn d'CSV, den LCGB an den LAV (de Virleefer vum OGB-L) dem Plang zougestëmmt, awer dem Staatsrot, gradewéi der Handelskummer, war de Plang gläichzäiteg ze liberal an net liberal genuch;  d'Arbed huet gefaart, hir Existenz kéint bedreet ginn; d'Kommunistesch Partei gesouch doran en Drockmëttel, d'Léin vun den Aarbechter no ënnen deene vun anere Länner unzepassen; och de Groupement democratique huet an der Chamber iwwer de Souverainitéitsverloscht geklot, an de Michel Rasquin vun der LSAP huet vun engem "nationalen Ausverkaf" geschwat. Wéi d'LSAP 1951 an d'Regierung koum, huet s'allerdéngs hire Widderstand opginn. 1952 huet de Rapporter vun der zoustänneger Chamberkommissioun, den Tony Biever, festgestallt, datt d'CECA sou oder sou eng Realitéit géif ginn, a Lëtzebuerg besser hätt, mat derbäi ze sinn an e Wuert matschwätzen ze kënnen, wéi dobaussen ze bleiwen an déi aner decidéieren ze loossen.

## Kuckt och
* Robert Schuman
* CECA

## Um Spaweck

* Iwwer d'Schuman-Deklaratioun um EU-Server europa.eu.int
Koptesch Kierch

D**'Koptesch Kierch** ass eng chrëschtlech Kierch vun Egypten mat tëscht fënnef an zéng Millioune Memberen a 40 Diözeesen. Et gëtt och nach méi kleng Communautéiten a Libyen, am Sudan an an enger Rei anere Länner.

Kierchechef war zanter 1971 de Poopst Shenouda III. Zanter 2012 ass et den Tawadros II.

Als Grënner vun der Koptescher Kierch gëtt deen als Märtyrer veréierte Johannes Markus ugesinn, dee sech der Legend no am 1. Joerhonnert zäitweis an Egypten opgehalen huet. Grouss Deeler vun der Bevëlkerung sinn am 1. an 2. Joerhonnert der Kierch bäigetratt.

D'Koptesch Kierch gebraucht zanter dem 2. Joerhonnert déi koptesch Sprooch als Sakralsprooch.

D'Mënchtum huet eng laang Traditioun a gouf duerch den Hellegen Antonius (ëm 251-356) an duerch de Pachomios (ëm 292-346) gegrënnt.

## Koptesch Communautéit zu Lëtzebuerg

Op Basis vun enger *autorisation de célébrer* vum Äerzbëschof Jean-Claude Hollerich, zelebréiert d'Communautéit vun de Kopten aus Eritrea zanter 2016 an der Kierch am Rollengergronn zweemol an der Woch hir Gottesdéngschter, dëst well d'Kierch net méi vun de Katholicke gebraucht gëtt.

## Literatur
* Wolfgang Kosack, *Der koptische Heiligenkalender*, mat koptescher Patriarchelëscht, Christoph Brunner, Berlin 2012.
* Wolfgang Kosack, *[[Novum Testamentum Coptice]]*. Neues Testament, Bohairisch, ediert von Wolfgang Kosack. Novum Testamentum, Bohairice, curavit Wolfgang Kosack. / Wolfgang Kosack. neue Ausgabe, Christoph Brunner, Basel 2014. ISBN 978-3-906206-04-2.

## Um Spaweck

* Chrëschtlech Koptesch Orthodox Kierch vun Egypten
* Koptesch-orthodox Kierch an Däitschland
* Koptesch-orthodox Kierch an der Schwäiz
Jacques Tati

De **Jacques Tati** (*Jacques Tatischeff*), gebuer den 9. Oktober 1907, zu Pecq an den Yvelines, a gestuerwen de 4. November 1982 zu Paräis, war e franséische Filmregisseur a Schauspiller.

## Filmer
### Regisseur
*1947: *L'école des facteurs* (Kuerzfilm)
*1949: *[[Jour de fête]]* mam Guy Decomble a Paul Frankeur
*1953: *[[Les vacances de Monsieur Hulot]]* mam Louis Perrault a Lucien Frégis
*1958: *[[Mon oncle]]* mam Jean-Pierre Zola an der Adrienne Servantie
*1967: *[[Playtime]]* mat der France Rumilly
*1971: *Trafic*
*1974: *Parade* (TV)
*1978: *Forza Bastia* (Kuerzfilm)

### Schauspiller
*1932: *Oscar, champion de tennis* vum Jack Forrester (Kuerzfilm)
*1934: *On demande une brute* vum Charles Barrois
*1935: *Gai dimanche* vum Jacques Berr a Jacques Tati
*1936: *Soigne ton gauche* vum René Clément (Kuerzfilm)
*1938: *Retour à la terre* vum Jacques Tati (Kuerzfilm)
*1945: *Sylvie et le fantôme* vum Claude Autant-Lara
*1945: *[[Le diable au corps]]* vum Claude Autant-Lara
*1947: *L'école des facteurs*
*1949: *Jour de fête*
*1953: *Les vacances de Monsieur Hulot*
*1958: *Mon oncle*
*1967: *[[Cours du soir]]* vum Nicolas Ribowski (Kuerzfilm)
*1967: *Playtime*
*1971: *Trafic*
*1972: *Obraz uz obraz* (TV)
*1974: *Parade* (TV)

## Präisser
* 1953: Louis-Delluc Präis fir de Film *Les Vacances de M. Hulot*.

## Kuckt och
* *[[Luxtime - Jacques Tati revisited]]*, eng Revisitatioun, 2009

## Um Spaweck
*Jacques Tati

‎
Pantothensaier

**Pantothensaier** oder **Vitaminn B5** ass e Vitaminn, dee sech am Waasser opléist.

## Geschicht

## Eegenschaften a Struktur

D'cheemesch Formel ass: C9H16NO5

## Virkommen

## Aufgaben a Bedarf

### Manktem

### Iwwerdoséierung

## Um Spaweck
Émile Reuter

Den **Émile Reuter**, gebuer den 2. August 1874 zu Boufer, a gestuerwen de 14. Februar 1973 an der Stad Lëtzebuerg, war e lëtzebuergesche Politiker.

## Liewen
Den Émile Reuter war den eelste Jong vun dem Johann Peter Reuter, Mëller vun der Ieweschter Millen zu Boufer, an der Franziska Reuter.
No senger Première, 1893 am Kolléisch, huet den Émile Reuter zu Stroossbuerg, Nanzeg a Paräis vun 1894 bis 1898 Droit studéiert a sech duerno um Stater Barreau als Affekot ageschriwwen. 1903 gouf hie President vun der *[[Association populaire catholique]]* an 1911 an d'Chamber gewielt. 1914 war den Émile Reuter e Grënnungsmember vun der Rietspartei.

Kuerz virum Enn vum Éischte Weltkrich, den 28. September 1918 gouf de Reuter Staatsminister a Regierungspresident an och nach Generaldirekter (Minister) fir Baussenzeg a Bannenzeg Affären. 1925 koum et zu enger Regierungskris well d'Chamber de Virschlag vun der Regierung, d'Eisebunnsgesellschafte *[[Société royale grand-ducale des chemins de fer Guillaume-Luxembourg|Guillaume-Luxembourg]]* a *[[Société anonyme luxembourgeoise des chemins de fer et minières Prince-Henri|Prince-Henri]]* ënner enger belscher Direktioun ze vereenegen, refuséiert huet, an d'Regierung Reuter ass zeréckgetrueden.

An den 1930er Joren war hie Vizepresident vum Verwaltungsrot vum Crédit anversois.

Vun 1926 bis 1959 (mat Ausnam vun de Krichsjoren) war den Émile Reuter President vun der Chamber. Hie war och bis 1964 den éischte President vun der 1944 gegrënnter CSV.

1957 gouf hien Ambassadeur vu Lëtzebuerg beim Hellege Stull. Hien ass 1973 an der Stad verscheet.

Fir un hien z'erënnere gouf an der Stad Lëtzebuerg d'Arsenalstrooss an *[[Avenue Émile-Reuter]]* ëmgedeeft.

## Gielercher
* 
* 
* 
* 

## Bibliographie
* Haag, Emil, 2011. *Emile Reuter <sup>*</sup>1874 <sup>†</sup>1973 et Pierre Dupong <sup>*</sup>1885 <sup>†</sup>1953: deux personnalités politiques hors pairs*, In: *Une réussite originale - Le Luxembourg au fil des siècles*; Lëtzebuerg (Éditions Guy Binsfeld), 2011; 576 Säiten (ill.); ISBN 978-2-87954-235-5, Ss 352-361.
* Dostert, Paul, 2003. *Emile REUTER 1874-1973.* In: 400 Joer Kolléisch, Band II, S. 327-328. éditions saint paul, Lëtzebuerg. ISBN 2-87963-419-9.

## Kuckt och
* Regierung Reuter
* Lëscht vun de lëtzebuergesche Premierministeren
* Lëscht vun de lëtzebuergesche Regierungsmemberen

## Um Spaweck
Euphemismus

**Euphemismus** (v. Griich.: *eu pheme* - "gutt/schéi schwätzen") bezeechent Wierder oder Formuléierungen, déi eng Situatioun méi schéi wéi a Wierklechkeet, onkenntlech oder voiléiert duerstellen. De Géigendeel ass d'Pejoratioun oder ofwäertend Bezeechnung.

Déi linguistesch Theorie vun der *Euphemismus-Trietmille* seet viraus, datt all Euphemismus iergendwann déi negativ Bedeitung vu sengem Virgängerausdrock unhuele wäert, soulaang déi tatsächlech Verhältnesser sech net veränneren.

## Beispiller

### Alldag
* *[[Gëllene Schoss]]* amplaz "eng déidlech Dosis Heroin"
* *vollschlank* amplaz "fett"
* *ënnerprivilegéiert* amplaz "aarm"
* *aschléiferen* amplaz "doutmaachen"
* *eng Éiereronn dréinen* amplaz "eng Schoulklass widderhuele mussen"
* *matenee schlofen* amplaz "matenee Sex hunn"
* *Präisser upassen* amplaz "Präisser erhéijen"
* *zu Ettelbréck sinn* amplaz "an neuro-psychiatrescher Behandlung sinn"
* *zu Schraasseg sinn* amplaz "am Prisong sinn"

### Politik, Militär
* *[[Kollateralschued]]* amplaz "ongewollt Zerstéierung vun zivillen Objeten" oder "ongewollt Ëmbrénge vun Zivilisten"
* *[[Friendly fire]]* amplaz "iertemleche Beschoss vun eegenen oder alliéierte Sträitkräften"
* nationalsozialistesch Euphemismen: *[[Konzentratiounslager]]*, *[[Endléisung]]*, *[[Sonderbehandlung]]*

## Literatur
* Rada, Roberta: *Tabus und Euphemismen in der deutschen Gegenwartssprache: mit besonderer Berücksichtigung der Eigenschaften von Euphemismen*. Akad. Kiadó, Budapest 2001, 212 S., ISBN 963-05-7817-4
* Holder, R. W.: *How Not to Say What You Mean: A Dictionary of Euphemisms*, Oxford Paperback Reference S., Oxford University Press, 2003. 
* Zöllner, Nicole: *Der Euphemismus im alltäglichen und politischen Sprachgebrauch des Englischen*. Lang, Frankfurt am Main 1997, 444 S., ISBN 3-631-31653-4 (Zugl.: Hamburg, Univ., Dissertation 1997)
* Luchtenberg, Sigrid: *Euphemismen im heutigen Deutsch: mit e. Beitr. zu Deutsch als Fremdsprache*. Lang, Frankfurt am Main 1985, ISBN 3-8204-5419-5 (Bonn, Univ., Diss., 1975 u.d.T.: Luchtenberg, Sigrid: Untersuchung zu Euphemismen in der deutschen Gegenwartssprache)

## Kuckt och
* Politesch korrekt

## Um Spaweck
* Grouss Sammlung vun Euphemismen
Liter

De **Liter** ass eng Moosseenheet fir de Volumen a gëtt als *L* oder *l* ofgekierzt.

D'SI-Eenheet fir de Volumen ass de Kubikmeter (m³), d'Formelzeechen ass *V*. De Liter gehéiert zwar net zum internationalen Eenheetesystem (SI), ass awer fir de Gebrauch mam SI zougelooss. Doduerch ass de Liter eng gesetzlech Moosseenheet.

Ee Liter entsprécht engem Kubikdezimeter (1 l = 0,001 m³ = 1 dm³). E Wierfel mat enger Kantelängt vun 10&nbsp;cm (=1 dm) huet deemno e Volume vun engem Liter.

Déi gängegst ofgeleete Moosseenheete vum Liter sinn:
Léopold Hoffmann

De **Léopold Hoffmann**, gebuer den 1. Februar 1915 zu Klierf, a gestuerwen de 6. Oktober 2008 zu Lëtzebuerg, war e lëtzebuergesche Schrëftsteller a Literaturkritiker.

## Liewen
Dem Léopold Hoffmann säi Papp war Schoulmeeschter zu Klierf. De Kolléisch zu Dikrech huet de Léopold Hoffmann vun 1928 bis 1935 besicht. Duerno huet hien um Cours Supérieur an der Stad Lëtzebuerg studéiert. Duerno huet hie Germanistik, Latäin, Geschicht, Griichesch a Psychologie studéiert. Seng Universitéitsstudien huet hien zu Paräis, Louvain a Bonn gemaach. No engem Doktorat a Philologie an a Philosophie krut hien eng Plaz am Kolléisch an der Stad.

Am Zweete Weltkrich gëtt hien zwangsversat op Düsseldorf an op Düren.

1943 huet hien am Dikrecher Kolléisch Coursë ginn. 1945 gouf hie Professer zu Esch-Uelzecht. Hien huet 1948 och nach op der Universitéit zu Amsterdam Hollännesch geléiert. An de Kolléisch an d'Stad koum hien am Joer 1949, wou hie Professer bis zu senger Pensioun am Joer 1979 bliwwen ass. Vun 1954 u gouf hie Coursë fir däitsch Literatur um *[[Cours supérieurs]]* an der Stad.

Nieft sengem literaresche Wierk huet en och méi wéi 500 literaturkritesch Zeitungsartikele verfaasst.

Hie war mat der Molerin Germaine Hoffmann bestuet an ass de Papp vum Regisseur Frank Hoffmann.

## No him genannt
Am Quartier Gaasperech vun der Stad Lëtzebuerg ass eng Strooss nom Léopold Hoffmann genannt: d'rue Léopold-Hoffmann, déi am rechte Wénkel vun der Escher Strooss ausgeet an op d'rue Evy-Friedrich stéisst.

## Literarescht Wierk

* *Kulturpessimismus und seine Überwindung*, Essay iwwer den Heinrich Böll (1958)
* *Der letzte Romantiker und die Härten der Existenz*, D'Liewen an d'Wierk vum Dichter Ernst Koch (1959)
* *Literatur im Spiegel*, Säuerliche Aphorismen (1966)
* *Reflexe und Reflexionen*, Mikro-Geschichten (1968)
* *Brenn- und Blendpunkte*, Aphorismen a Mikro-Geschichten (1970)
* *Heinrich Böll. Einführung in Leben und Werk*, Verlag Edi-Centre / Jean-Pierre Krippler-Muller, 2. erweidert Oplo (1973)
* *Stress und Stille*, (1974)
* *Schnappschlüsse*, (1978)
* *Gegen die Tüchtigen ist kein Kraut gewachsen*
* *Risse im Putz*, (1980)
* *Wer will schon wissen, wie spät es ist*, (1983)
* *Meinetwegen sowas wie Liebe*, (1986), Éditions Phi
* *Aufhänger*, (1988)
* *Gebrochener Zeitschein*, (1993), Éditions Phi
* *Der Pelz der Reisswölfe*, (1997), Éditions phi, Virwuert vum Nic Weber
* *Schlitter*, Gedichter, mat Fotoe vun der Sophie Jung an engem Virwuert vum Guy Wagner, (2006), Éditions Phi.
Postum
* *Léopold Hoffmann (1915-2008): Ausgewählte Werke. Vorgestellt und kommentiert von Samuel Hamen,* Miersch: Centre national de littérature (2020). ISBN 978-2-919903-89-4.

## Zitat
*Grabinschrift*
*Hier liegt Wolf-Dietrich, der glaubte, ein unübertrefflicher Autofahrer zu sein.*
*Dieser Glaube machte ihn selig.*
(aus dem Buch: Reflexe und Reflexionen)

## Auszeechnung
* Batty-Weber-Präis 1993

## Literatur
* Samuel Hamen: *Dichter sind Lügner für die Wahrheit - Zoom auf das Literaturarchiv: Léopold Hoffmann*, an Die Warte vum 29. Januar 2015 S. 2-3

## Um Spaweck
Peabody Award

D**George Foster Peabody Awards**, kuerz **Peabody Awards**, ginn all Joer fir exzellent Leeschtungen an der Televisioun- a Radioproduktioun an de USA verginn, dëst schonn zanter 1940, an zwar vum "Henry W. Grady College of Journalism and Mass Communication vun der University of Georgia. Si goufen nom Banquier George Foster Peabody benannt, deen d'Stëftungszomm bereetgestallt huet.

E Peabody Award gëtt generell als dee prestigiéiste Präis ugesinn, deen eng Televisiouns- oder Radiosemissioun kréie kann, well et ganz schwéier ass, sou een ze gewannen. Et ass awer weiderhin den Emmy Award, deen déi gréisst Resonanz huet.

Uganks goufen d'Peabody Awards nëmme fir Radioproduktioune verginn, mä 1948 ass d'Kategorie vun den Televisiounsproduktiounen derbäikomm an zanter Enn vun den 90er Jore souguer Produktioune fir den Internet. Filmproduktioune kënnen awer net matmaachen.

## Um Spaweck
* Offiziell Websäit vun de Peabody Awards
Beagle-Konflikt

De **Beagle-Konflikt** war 1978 eng militäresch Ausernanersetzung tëscht Argentinien am Chile ëm de Beagle-Kanal.

D'Kris gouf schliisslech nach am selwechte Joer duerch d'Vermëttlung vum Poopst Jean-Paul II. bäigeluecht. Mä eréischt 1985 hu sech déi zwee Länner definitiv op d'Zougehéieregkeet zu Chile gëeenegt.

## Literatur
* Haffa, Annegret I., *Beagle-Konflikt und Falkland (Malwinen)-Krieg: Zur Aussenpolitik der Argentinischen Militarregierung 1976-1983*. 435 S., Weltforum Verlag, München/Köln/London, 1987, ISBN 3-8039-0348-3

## Um Spaweck
1516

## Evenementer

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* 26. Mäerz: Conrad Gesner, Schwäizer Polyhistor, Dokter an Naturfuerscher.

## Gestuerwen
* Ivo Strigel, däitsche Sculpteur.
* August: Hieronymus Bosch, hollännesche Moler.
* 13. Dezember: Johannes Trithemius, däitsche Geeschtlechen.

## Um Spaweck
Tanumafili II.

De **Malietoa Tanumafili II.**, gebuer de 4. Januar 1913 zu Apia op Samoa, a gestuerwen den 11. Mee 2007, war de Staatschef vu Samoa.

1939 huet hien de samoaneschen Häuptlingstitel "Malietoa" geierft. D'Konstitutioun vu Samoa hat bestëmmt, datt de Staat bei der Onofhängkeet sollt zwee Staatschefen op Liewenszäit kréien, den Tupua Tamasese Mea’ole an de Malietoa Tanumafili II. Nom Doud vu sengem Partner gouf den Tanumafili de 5. Abrëll 1963 eenzege Staatschef.

No sengem Doud wäert d'Parlament en neien Herrscher wielen, deem seng Amtszäit awer op fënnef Joer reduzéiert wäert sinn.
Sailele Tuila'epa Malielegaoi

De **Sailele Tuila'epa Malielegaoi**, gebuer de 14. Abrëll 1945, ass Ausseminister a Regierungschef vu Samoa. Säin Amt huet en den 23. November 1998 ugetrueden; 2001 gouf en erëmgewielt.

Hien ass Ekonomist an deen éischte Samoaner, deen e Studium mat engem Diplom ofgeschloss huet. Viru sengem Amtsuntrëtt huet hie fir déi Europäesch Wirtschaftsgemeinschaft a fir Coopers & Lybrand geschafft. 1980 gouf e fir d'éischt Kéier an d'samoanescht Parlament gewielt.
1517

## Evenementer

## Konscht a Kultur

## Reliounen

## Wëssenschaft an Technik

## Erzéiung a Bildung

## Gebuer
* 12. August: Péiter Ernest vu Mansfeld, Gouverneur vun den Nidderlanden, vu Bréissel a Lëtzebuerg.
## Gestuerwen
* 27. August: Jérôme vu Bauschelt (Jeroen van Busleyden), Jurist, Diplomat, Mäzen; Conseiller um Grousse Conseil vu Mechelen.

## Um Spaweck
1519

## Evenementer

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer

## Gestuerwen
* 12. Januar: Maximilian I. vun Éisträich, réimesch-däitsche Keeser.
* : Leonardo da Vinci, italieenesche Kënschtler an Universalgeléierten.

## Um Spaweck
Margery Allingham

D**Margery Allingham**, gebuer den 20. Mee 1904 zu London, a gestuerwen den 30. Juni 1966 zu Colchester, Essex, war eng englesch Schrëftstellerin a Krimi-Auteur. Si ass eng Vertriederin vum klasseschen Detektivroman. 

Si ass an Essex opgewuess a goung zu Cambridge an zu London an d'Schoul. D'Schreiwen hat se vun hirer Famill. Hire Grousspapp war Editeur, hire Papp Journalist a méi spéit fräie Schrëftsteller, hir Mamm an hir ¨Sëschter hunn och geschriwwen.

D'Margery Allingham huet ugefaange mat Theaterstécker. Domat hat si hiren éischte Succès mat 17 Joer. Déi Zäit huet si zu London Theater studéiert, woubäi si hire spéidere Mann, de Philip Youngman Carter kennegeléiert huet. 1923 koum hiren éischte Roman eraus, eng Aventurë-Geschicht *Blackkerchief Dick*. 1928 koum hiren éischte Kriminalroman eraus, *The White Cottage Mystery*. Ee Joer drop daucht am *The Black Dudley Murder* eng Figur op, duerch déi d'Margery Allingham a Krimikreesser bekannt gouf, den *Albert Campion*. Sou wéi bei der Dorothy Sayers de *Lord Peter Wimsey* staamt de Campion aus dem héijen Adel.

Am *Mystery Mile* vun 1930 ass de Campion fir d'éischt Kéier Haaptacteur. Bis 1965 koumen nach 16 Romaner a vill Kuerzgeschichte mam Campion eraus.

Hiert lescht Buch *Cargo of Eagles* krut si net méi fäerdeggeschriwwen. 1966 ass si u Kriibs gestuerwen an hire Mann huet d'Buch fäerdeggestallt an zwou weider Campion-Aventure geschriwwen, ier hien 1970 gestuerwen ass.

## Um Spaweck
* The Margery Allingham Society
* Allingham bei der Krimi-Couch.de
* Albert Campion - Fan-Websäit op Englesch
1520

## Evenementer

* 15. Juni: De Poopst Leo X. erkläert de Martin Luther a senger Bulle *„Exsurge Domine“* zum Ketzer.
* 30. Juni: An der „Noche Triste“ („Traureg Nuecht“) verdreiwen d'Azteken d'spuenesch Truppen ënner dem Hernán Cortés aus Tenochtitlán, der Haaptstad vum Aztekeräich.
* Juli: De Martin Luther gëtt vum Kierchebann betraff.
* 22. September: De Selim I., zanter 1512 un der Muecht, stierft, säin Nofollger gëtt de Süleyman I. dee bis 1566 regéiere wäert.
* 23. Oktober: De Karl V. gëtt zu Oochen zum Keeser gekréint.
* 8. an 9. November: Am Stockholmer Bluttbad léisst de Kinnek Christian II. vun Dänemark ronn 100 Perséinlechkeete vum schweedeschen ëffentleche Liewen hiriichten. Dëst ass d'Enn vun der Kalmarer Unioun.
* 10. Dezember: De Martin Luther verbrennt zu Wittenberg d'peepstlech Bulle *„Exsurge Domine“*.

## Konscht a Kultur

* *[[Eccius Dedolatus]]* (*Den entdeckten Eck*), eng Spottschrëft géint dem Luther säi Géigespiller Johann Eck.

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* Martin Masius, kathoulesche Geeschtlechen, Abt vun der Iechternacher Abtei.
* : Sigismund II., Kinnek vu Polen, Groussfürst vu Litauen, leschte Kinnek vun de Jagiellonen († 1572).
* 21. August: Bartholomäus Sastrow, däitsche Schrëftsteller († 1603).
* 10. Oktober: Alessandro Farnese, italieenesche Kardinol († 1589).

## Gestuerwen

* : Raffael, italieenesche Moler a Baumeeschter (* 1483)
* 31. Mee: Johannes Aesticampianus, Theolog an Humanist (* 1457)
* 30. Juni: Motecuzoma, Herrscher vun den Azteken (* ëm 1465)
* : Ippolito I. d'Este, Äerzbëschof a Kardinol (* 1479)
## Um Spaweck
1523

## Evenementer

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* 20. Februar: Jan Blahoslav, tschecheschen Humanist, Grammatiker a Komponist († 1571)
* 5. oder 15. Abrëll: Blaise de Vigenère, franséischen Diplomat a Kryptograph († 1596)
* 22. Dezember: Charles I. vu Bourbon, Kardinol, Äerzbëschof vu Rouen a peepstleche Legat vun Avignon († 1590)
* Anna (Jagiellonen), Duechter vum Sigismund I. vu Polen, genannt "de Groussen" († 1596)
* Crispin van den Broeck, flämesche Moler († 1591)
* Gabriele Falloppio, italieeneschen Anatom a Physiker († 1562)
* Martín Cortés, Jong vum Hernán Cortés, spuenesche Konquistador († 1589)
* (vläicht och 1524): Richard Edwards, englesche Poet († 1566)

## Gestuerwen

## Um Spaweck
1527

## Evenementer
* Mee-Juni: *[[Sacco di Roma]]*.

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* Abraham Ortelius, flämesche Geograph a Kartograph.
* 21. Mee: Felipe II., Kinnek vu Spuenien.
* 31. Juli: Maximilian II., Keeser vum Hellege Réimesche Räich.

## Gestuerwen

* 22. Juni: Niccolò Machiavelli, italieenesche Politiker, Historiker an Dichter.

## Um Spaweck
1528

## Evenementer

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer

## Gestuerwen
* : Albrecht Dürer, däitsche Moler, Graphiker an Auteur.

## Um Spaweck
1530

## Evenementer

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* 25. August: Iwan IV. vu Russland, "de Schrecklechen".
* Juan de Herrera, spueneschen Architekt.

## Gestuerwen
* Quentin Massys, flämesche Moler.

## Um Spaweck
1535

## Evenementer

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* François Hogenberg, Kartograph a Graveur.

## Gestuerwen
* : Thomas Morus, englesche Jurist, Staatsmann, Historiker an Humanist.

## Um Spaweck
1536

## Evenementer

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer

## Gestuerwen
* 19. Mee: Anne Boleyn, Marquise vu Pembroke, Fra vum Henry VIII.

## Um Spaweck
1537

## Evenementer

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* : Johann Richter (Astronom): Däitschen Astronom a Mathematiker.

## Gestuerwen

## Um Spaweck
1538

## Evenementer

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* : Carlo Borromeo, italieenesche Kardinol.

## Gestuerwen
* 18. Mäerz: Érard de La Marck, Prënzbëschof vu Léck, Äerzbëschof vu Valencia a Bëschof vu Chartres.

## Um Spaweck
1539

## Evenementer

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer

## Gestuerwen
* Robert vu Monreal, Abt vun der Iechternacher Abtei.
* 5. Juli: Antonius Maria Zaccaria, Geeschtlechen.

## Um Spaweck
1540

## Evenementer
Extreem waarmt an dréchent Joer a ganz Europa; Dausende vun Doudesaffer duerch Hëtzt, Feier oder Hongersnéit.

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
** Pieter Dirkszoon Keyser, hollännesche Séifuerer, Navigator an Astronom.
** Jean Richardot, Diplomat a Staatsmann an de Spuneschen Nidderlanden.
* 28. Januar: Henri de Samrée, Jesuitt, Reliounshistoriker an Humanist.
* 16. Oktober: Arnold Mylius, Drécker a Buchhändler zu Köln.

## Gestuerwen
* 14. November: Rosso Fiorentino, italieenesche Moler.

## Um Spaweck
1542

## Evenementer

* D'Mary I. gëtt Kinnigin vu Schottland.

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer

## Gestuerwen
* Peter Henlein, däitschen Erfinder.

## Um Spaweck
1550

## Evenementer

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* 27. Juni: Charles IX. vu Frankräich.
* 30. September: Michael Maestlin, däitschen Theolog, Mathematiker an Astronom.

## Gestuerwen

## Um Spaweck
1551

## Evenementer

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* 19. September: Henri III., franséische Kinnek vu 1574-1589 a polnesche Kinnek vu 1572-73.

## Gestuerwen
*: Martin Bucer, elsässeschen Theolog a Reformator.

## Um Spaweck
1552

## Evenementer

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* 18. Juli: Rudolf II., däitsche Keeser (1576–1612), Kinnek vu Béimen (1575–1611), Kinnek vun Ungarn (1572–1608) an Äerzherzog vun Éisträich (1576–1608).
* Hans von Aachen, däitsche Moler.
* Petrus Plancius, hollänneschen Theolog, Astronom a Kartograph.

## Gestuerwen
* 19. Abrëll: Olaus Petri, schweedeschen Theolog a Reformator.
* 21. Abrëll: Peter Apian, däitsche Geograph, Astronom, Mathematiker a Kartograph.

## Um Spaweck
1553

## Evenementer

* D'Lady Jane Grey gëtt Kinnigin vun England, mä no 9 Deeg vun der Mary I. ofgesat.

## Konscht a Kultur
## Wëssenschaft an Technik
## Gebuer
## Gestuerwen
* : François Rabelais, franséische Schrëftsteller, Humanist, Dokter, Philosph.
* : Girolamo Fracastoro, italieeneschen Astronom, Medezinner, Geolog, Geograph, Dichter a Philosoph.
* Henri IV. vu Frankräich, Kinnek vu Frankräich a vun Navarre.

## Um Spaweck
1555

## Evenementer

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* 13. Juni: Giovanni Antonio Magini, italieeneschen Astronom a Mathematiker.

## Gestuerwen
* 25. Mee: Gemma Frisius, Mathematiker, Medezinner a Kartograph.

## Um Spaweck
1546

## Evenementer

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* 14. Dezember: Tycho Brahe däneschen Astronom.

## Gestuerwen
* 18. Februar: Martin Luther, däitsche Reformateur.

## Um Spaweck
1556

## Evenementer
* 16. Januar: No der Ofdankung vu senge Papp Karel V. gëtt de Philippe II.neie Kinnek vu Spuenien.

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* Sophie Brahe, dänesch Astronomin.

## Gestuerwen
* 20. Mee: Pietro Aretino, italieenesche Schrëftsteller.
* 31. Oktober: Johannes Sleidanus, Diplomat, Chroniker an Historiker.

## Um Spaweck
1557

## Evenementer

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* 24. Februar: Matthias, réimesch-däitsche Keeser an Ärzherzog vun Éisträich (1612–1619), Kinnek vun Ungarn a vu Kroatien (1608-1619) a Kinnek vu Béimen (1611-1619).

## Gestuerwen
* : Mikael Agricola, finneschen Humanist a Reformator.
* 15. Juni: Sébastien van Noyen, hollännesche Militär- a Stadarchitekt.
* : Jacques Cartier, franséischen Entdecker a Kolonisator.

## Um Spaweck
1558

## Evenementer

* D'Elizabeth I. gëtt Kinnigin vun England.

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* Jean de Wiltheim, Notabelen zu Lëtzebuerg.

## Gestuerwen
* 21. September: Karel V., Keeser vum Hellege Réimesche Räich.

## Um Spaweck
1561

## Evenementer

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* 22. Januar: Francis Bacon, englesche Philosoph.
* 15. August: Sebastián Aguilera de Heredia, spuenesche Komponist, Organist a Geeschtlechen.

## Gestuerwen

## Um Spaweck
1568

## Evenementer
* 23. Mee: Mat der Schluecht vun Heiligerlee fänkt den Achtzegjärege Krich un.
* 5. Juni: D'Grofe Lamoral d'Egmond a Philippe de Montmorency ginn op der Grand-Place zu Bréissel gekäppt.

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* 5. Abrëll: Urban VIII., Poopst.

## Gestuerwen
* 21. August: Jean Parisot de La Valette, Groussmeeschter vum Souveräne Malteeseruerden.
* 6. September: Antonius Hovaeus, kathoulesche Geeschtlechen, Abt vun der Iechternacher Abtei.

## Um Spaweck
1571

## Evenementer

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* 29. September: Carvaggio, italieenesche Moler.
* 27. Dezember: Johannes Kepler, däitschen Astronom, Mathematiker a Physiker.
* Frederik de Houtman, hollänneschen Astronom.
* Willem Blaeu, hollännesche Kartograph, Editeur an Astronom.

## Gestuerwen
* : Pierre Viret, Schwäizer Theolog a Reformateur.
* 24. November: Jan Blahoslav, tschecheschen Humanist, Grammatiker a Komponist.

## Um Spaweck
1572

## Evenementer
* 24. August: Baartelméis-Massaker zu Paräis, an an den Deeg dono a ganz Frankräich.

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* Johannes Bayer, däitsche Jurist an Astronom.

## Gestuerwen
* 24. November: John Knox, schottesche Geeschtlechen a protestantesche Reformator.

## Um Spaweck
1573

## Evenementer

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* 10. Januar: Simon Marius, däitschen Astronom, Mathematiker a Medezinner.

## Gestuerwen
* Laurentius Petri, schweedesche Reformator.

## Um Spaweck
1575

## Evenementer

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* Henri Lamormesnil, Jesuittepater aus dem Herzogtum Lëtzebuerg.
* 25. Juli: Christoph Scheiner, däitsche Philosoph, Theolog, Mathematiker an Astronom.

## Gestuerwen
* Jacob van Deventer, Kartograph aus den Nidderlanden.

## Um Spaweck
1576

## Evenementer

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* Conrad Haas, éisträichesche Militärtechniker a Rakéitepionéier.

## Gestuerwen
* 12. Oktober: Maximilian II., Keeser vum Hellege Réimesche Räich.

## Um Spaweck
1578

## Evenementer

* 31. Mee: Paräis: Den éischte Stee vum *[[Pont Neuf]]* gëtt vum Kinnek Henri III. perséinlech geluecht.

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* : William Harvey, britteschen Dokter an Anatom.
* : Ferdinand II., Keeser vum Hellege Réimesche Räich (1619 bis 1637).

## Gestuerwen
* 12. Mäerz: Alessandro Piccolomini, italieenesche Philosoph, Dichter an Astronom.

## Um Spaweck
1570

## Evenementer
*: Allerhellegenhéichwaasser an der Belsch, Holland an Däitschland.

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* Guy Fawkes, engleschen Offizéier, dee mat anere probéiert huet, d'englescht Parlament ze sprengen († 1606).
* Pieter van den Keere, belsche Kofferstiecher
* 29. Dezember: Wilhelm Lamormaini, lëtzebuergesche Theolog a Jesuitt.

## Gestuerwen
* Barthélemy Latomus, Geléierten an Humanist.

## Um Spaweck
1579

## Evenementer
* 23. Januar: Den Traité vun der Utrechter Unioun gëtt ënnerschriwwen.

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer

* 20. Januar: Marguerite vu Busbach, lëtzebuergesch Nonn.

## Gestuerwen

## Um Spaweck
1580

## Evenementer

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
*  Julius Schiller, däitschen Astronom.
*  Nicolas-Claude Fabri de Peiresc, franséische Geléierten an Astronom.
* 25. August: Giovanni Paolo Maggini, italieenesche Geie-Mécher.

## Gestuerwen
* : Everard Mercurian, 4. Generol vun de Jesuitten.

## Um Spaweck
Bernard Bot

De **Bernard** (**Ben**) **Bot**, gebuer den 21. November 1937 zu Batavia an Hollännesch-Indien, dem haitege Jakarta am haitegen Indonesien, ass zanter dem 3. Dezember 2003 hollänneschen Ausseminister an der zweeter Regierung Balkenende.

Hien ass den Nofollger vum Jaap de Hoop Scheffer, deen den 1. Januar 2004 d'Funktioun vum NATO-Generalsekretär iwwerholl huet. De Bernard Bot ass Member vum *Chrëschlech-Demokrateschen Appel* (CDA).

## Um Spaweck
Ridley Scott

De Sir **Ridley Scott** ass en englesche Filmregisseur a Produzent. Hien ass den 30. November 1937 zu South Shields, bei Durham an (England) gebuer. Hien ass de Brudder vum Filmregisseur Tony Scott.

1977 huet hie säin éischte Film *[[The Duellists]]* gedréint, deen um Filmfestival vu Cannes de Präis als beschten éischte Film krut.

Duerno huet hie mat dem Film *[[Alien]]* e ganz groussen Erfolleg gehat.

Säin nächste Film *[[Blade Runner]]* huet sech zu engem Kultfilm entwéckelt.

No e puer manner bekannte Filmer huet e mam Film *[[Gladiator (Film)|Gladiator]]* erëm e Succès am Boxoffice gefeiert.

## Filmer als Regisseur
* 2014: **
*2012: *[[Prometheus (Film 2012)|Prometheus]]* mam Michael Fassbender an Charlize Theron
*2010: *[[Robin Hood (Film 2010)|Robin Hood]]* mam Russell Crowe a Cate Blanchett
*2008: *[[Body of Lies]]* mam Leonardo DiCaprio a Russell Crowe
*2007: *[[American Gangster]]* mam Denzel Washington, Russell Crowe a Josh Brolin
*2006: *[[A Good Year]]* mam Russell Crowe, Marion Cotillard an Albert Finney
*2005: *[[Kingdom of Heaven]]* mam Orlando Bloom, Jeremy Irons an Eva Green
*2003: *[[Matchstick Men]]* mam Nicolas Cage
*2001: *[[Black Hawk Down]]* mam Josh Hartnett an Ewan McGregor
*2001: *[[Hannibal (Film)|Hannibal]]* mam Anthony Hopkins a Julianne Moore
*2000: *[[Gladiator (Film)|Gladiator]]* mam Russell Crowe a Joaquin Phoenix
*1997: *[[G.I. Jane]]* mam Demi Moore a Viggo Mortensen
*1995: *[[White Squall]]* mam Jeff Bridges an John Savage
*1992: *[[1492: Conquest of Paradise]]* mam Gérard Depardieu a Sigourney Weaver
*1991: *[[Thelma et Louise]]* mam Susan Sarandon an Geena Davis
*1989: *[[Black Rain (Film)|Black Rain]]* mam Michael Douglas an Andy Garcia
*1987: *[[Someone to Watch Over Me]]* mam Tom Berenger an Jerry Orbach
*1985: *[[Legend (Film)|Legend]]* mam Tom Cruise
*1982: *[[Blade Runner (Film)|Blade Runner]]* mam Harrison Ford a Rutger Hauer
*1979: *[[Alien (Film)|Alien]]* mam Sigourney Weaver
*1977: *[[The Duellists]]* mam Harvey Keitel a Keith Carradine

## Literatur zum Theema
* Richard A. Schwartz: *The Films of Ridley Scott*, Greenwood Press, 215 S.

## Um Spaweck
Biotin

De **Biotin**, **Vitaminn B7** oder *Vitaminn H* ass e Vitaminn, dee sech am Waasser opléist.

## Geschicht
De Biotin oder Vitaminn H ass e Vitaminn aus der B-Grupp deen Ufanks de 30er Joren entdeckt gouf.

## Eegenschaften a Struktur
Biotin ass waasserléislech an zimmlech onempfindlech beim Wierme vu Liewensmëttel. Beim Konservéiere vu Liewensmëttel geet allerdéngs vill vun dësem Vitaminn verluer. 
Seng cheemesch Formel ass: C10H16N2O3S

## Virkommen
Biotin kënnt a ville Liewensmëttel vir, allerdéngs just a ganz klenge Quantitéiten. Gutt Liwwerante sinn d'Hief, d'Liewer, d'Eegiel an d'Nëss.

## Aufgaben a Bedarf
De Vitaminn ass zoustänneg fir datt d'Zelle wuessen a fir d'Bilde vum Hautgewief, de Blutzellen an de männleche Sexualhormonen. En ënnerstëtzt de Kuelenhydrat-, Eewäiss- a Fettstoffwiessel an d'Funktioun vum Nervesystem a Schankemuerch.
Déi deeglech Biotinopnam soll tëscht 30 a 60&nbsp;µg leien.

### Manktem
E Manktem trëtt seelen op, well Biotin a ville Liewensmëttel vertrueden ass. Méi en héije Risiko fir e Manktem hunn allerdéngs Puppelcher, well an der Mammemëllech kee Biotin ass, a Leit déi fëmmen, well d'Fëmme méi Biotin verbraucht. 
Unzeeche fir e Manktem si Verännerunge bei den Hoer oder vun der Haut.
Folsaier

**Vitaminn B9**, **Vitaminn M** oder *Folsaier* ass e Vitaminn, dee sech am Waasser opléist.

## Geschicht

## Eegenschaften a Struktur

Seng cheemesch Formel ass: C19H19N7O6

## Virkommen

## Aufgaben a Bedarf

### Manktem

### Iwwerdoséierung
Pyridoxin

**Vitaminn B6** oder *Pyridoxin* ass e Vitaminn dee sech am Waasser opléist.

## Geschicht

## Eegenschaften a Struktur
Vitaminn B6 gehéiert zur Grupp vun de B-Vitaminnen an ass e waasserléisleche Vitaminn.

## Virkommen

## Virkommen

## Aufgaben a Bedarf

## Mangelerscheinungen
* Appetitverloscht, Duerchfall an Iwwerginn
* Dermatitis, Wuesstumsstéierungen an Anämien 
* Degeneratioun vun de peripheren Nerven mat Ataxie a Paralyse 
* Onreegelméisseg Krämp
* Mikrozytäre, hypochrom Anämie
* Seborrhoe-änlech Zerstéierungen ëm An, Nues a Mond
* Cheilosis a Glossitis

## Iwwerdoséierung
Diego Velázquez

Den **Diego Rodríguez De Silva Velázquez**, gebuer de 6. Juni 1599 zu Sevilla, a gestuerwen de 6. August 1660 zu Madrid, war e grousse spuenesche Moler. Hien ass vu sevillianescher a portugisescher Ofstamung.

Säin individuelle Molstil huet vill Kënschtler beaflosst, wéi zum Beispill de Francisco Goya an den Edouard Manet.

Mat 11 Joer huet hie seng Léierzäit am Atelier beim Francisco Pacheco ugefaangen. Mat 18 Joer huet hie sech selbstänneg gemaach a 1618 huet hien dem Pacheco seng Duechter, d'Juana de Pacheco, bestuet. Si kruten zwee Meedercher.

1623 ass hien op Madrid gaangen. Do huet hien den Titel *Pintor del Rey Felipe IV* kritt. Um spuenesche Kinnekshaff hat hie grousse Succès, zumools well de Felipe IV. e grousse Konschtfrënd war.

Säi bekanntst Wierk ass e Selbstportrait vu sech a vum Kinnek senger Famill: Las Meninas.

Den Diego Velázquez ass de 6. August 1660 am Alter vun 61 Joer gestuerwen.

## Wierker

* 1619: *La comida*
* 1620: *El aguador de Sevilla*
* 1630: *La fragua de Vulcano*
* 1630: *María de Austria*
* 1632: *Cristo crucificado*
* 1635: *Las Lanzas* oder *La rendición de Breda*
* 1635: *El Príncipe Baltasar Carlos a caballo*
* 1636: *Felipe IV a caballo*
* 1656: *Las Meninas*
* 1660: *La infanta doña Margarita de Austria*
* *Las Hilanderas*

## Galerie

Fichier:Retrato del Papa Inocencio X. Roma, by Diego Velázquez.jpg|De Poopst Innozenz X
Fichier:Velazquez La fragua de Vulcano.jpg|Dem Vulkan seng Schmëdd
Fichier:Las Meninas, by Diego Velázquez, from Prado in Google Earth.jpg|Las Meninas
Fichier:Diego Velázquez – El bufón el Primo (Museo del Prado, 1644).jpg|Den Haffgéck Sebastián de Morra
File:Velazquez-The Surrender of Breda.jpg|Kapitulatioun vu Breda
File:Diego Velázquez - Rokeby Venus.jpg|D'Venus virum Spigel


## Literatur
* Bottineau, Yves: *Vélasquez*, Citadelles & Mazenod, Kollektioun *Les Phares*, 1998, 345 Säiten, iwwer 300 Illustratiounen.
* José López-Rey: *Velázquez - Catalogue raisonné*, Benedikt Taschen Verlag, 2003.

## Um Spaweck

* Ausféierlech engleschsproocheg Websäit
Carlos Gardel

De **Carlos Gardel**, (Charles Romuald Gardés), gebuer den 11. Dezember 1890 Toulouse, a gestuerwen de 24. Juni 1935 zu Medellín a Kolumbien, war Tangosänger a Komponist. Hie gouf och nach *Kinnek vum Tango* genannt.

1893 ass hie mat senger Mamm op Buenos Aires geplënnert. Seng Kandheet war haart, mä hien huet direkt seng Leidenschaft fir d'Musek entdeckt.

1902 huet hien am *La Victoria* Theater, an de Kulisse geschafft. Do huet den italieeneschen Tenor Titta Ruffo hien héiere sangen an huet him du beim Ausbilde vu senger Stëmm gehollef.

1913 huet hien zesumme mam Sänger José Razzano, dee seng Leift zum Tango mat him gedeelt huet, ugefaangen am Duo ze sangen. Den Erfolleg huet net laang op sech waarde gelooss a si haten Optrëtter zu Roum, Madrid a Paräis.

No 15 Joer huet de Razzano sech aus gesondheetleche Grënn missen zeréckzéien, mä de Gardel huet eleng weidergemaach a sou gouf hien de *Rey del Tango*.

Zesumme mat sengem laangjärege Mataarbechter, dem Poet a Journalist Alfredo la Pera, huet de Gardel vill klassesch Tangoe geschriwwen, awer och Folklor, Foxtrott an traditionell franséisch Lidder.

Seng bekanntst Stécker sinn: *A media luz*, *Mano a Mano* a *Caminito*.

De 24. Juni 1935 ass de Gardel zesumme mam Le Pera bei engem Fligeraccident zu Medellín a Kolumbien ëm d'Liewe komm.

Am September 2003 goufen d'Originaltounopname vum Gardel senge Lidder an d'UNESCO-Gediechtnes vun der Welt-Lëscht opgeholl.

## Tangoen, déi de Gardel gesongen huet (Auswiel)
* Desdén (1930)
* Tomo y obligo (1931)
* Lejana tierra mía (1932)
* Silencio (1932)
* Amores de estudiante (1933)
* Golondrina (1933)
* Melodía de arrabal (1933)
* Guitarra guitarra mía (1933)
* Cuesta abajo (1934)
* Mi Buenos Aires querido (1934)
* Soledad (1934)
* Volver (1934)
* Por una cabeza (1935)
* Sus ojos se cerraron (1935)
* Volvió una noche (1935)
* El día que me quieras (1935)

## Filmer

**Argentinien**

* Flor de durazno (1917)
* Encuadre de canciones - 10 musikalesch Kuerzfilmer (1930): realiséiert a Südamerika mam System Movietone wouduerch hien zum Pionéier fir déi haiteg Videoclipe gouf.

**Frankräich**

*Luces de Buenos Aires (1931)
*La casa es seria (1931)
*Espérame (1932)
*Melodía de arrabal (1932)

**USA**

*Cuesta abajo (1934)
*El tango en Broadway (1934)
*El día que me quieras (1935)
*Tango bar (1935)
*The big broadcast of 1936 (esp.: "Cazadores de Estrellas, 1936").





## Kuckt och
* UNESCO-Gediechtnes vun der Welt