open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Saint-Gilles / Sint-Gillis

**Saint-Gilles** (franséisch); **Sint-Gillis** (hollännesch) ass eng vun den 19 Gemengen an der Haaptstadregioun Bréissel.

Am Abrëll 2006 hunn do 46.519 Awunner gelieft. Saint-Gilles huet eng Fläch vun 2,51&nbsp;km², a sou 18.533 Awunner/km². Et läit südlech vun der Stad Bréissel. Hei steet d'Gare du Midi, Endstatioun vum TGV, Eurostar a vum Thalys. Soss ronderëm grenzt et u Forest, Ixelles an Anderlecht.

## Geschicht
Saint Gilles, baussent de Stadmauere vu Bréissel geleeën, war bis an d'19. Joerhonnert de Geméissgaart vu Bréissel. Nodeem d'Festungsmauere vu Bréissel ofgedroe gi waren, huet sech Saint-Gilles schëtzeg entwéckelt. Et zeechent sech duerch eng räich Architektur vun der Joerhonnertwenn vum 19. zum 20. Joerhonnert aus, ë.&nbsp;a. duerch eng aussergewéinlech héich Zuel vun Haiser am Jugendstil.

## Jumelagen
* Puteaux (Frankräich)
* Esch-Uelzecht (Lëtzebuerg)
* Velletri (Italien)
* Offenbach am Main (Däitschland)
* Mödling (Éisträich)
* Tower Hamlets (Vereenegt Kinnekräich)
* Zemun (Serbien)
* Tilburg (Holland)
* Schaffhausen (Schwäiz)

## Um Spaweck
* Site vun der Gemeng Saint-Gilles
Édouard Kutter (1887)

Den **Édouard Frédéric Henri Kutter**, gebuer den 8. Mee 1887 an der Stad Lëtzebuerg, an och do gestuerwen den 3. November 1978, war e lëtzebuergesche Fotograf.

Hien huet an Däitschland an Éisträich studéiert an 1918 sengem Papp Paul Kutter säi Fotosatelier an der Stad iwwerholl. Hie war op Portraitë spezialiséiert, a gouf 1918 Fotograf vum Haff.

D'Fotothéik vun der Stad Lëtzebuerg versuergt zanter 1986 säi Wierk.

Den Édouard Kutter war de Papp vum Fotograf Édouard Kutter jr. an de Brudder vum Moler Joseph Kutter a vum Fotograf Bernard Kutter (1889–1961).

## Gielercher

* Officier am Ordre de la couronne de chêne
* Officier am Ordre de Mérite du Grand-Duché de Luxembourg
* Chevalier avec Couronne am Ordre de Mérite civil et militaire d'Adolphe de Nassau

## Literatur
* Jean Luc Koltz an Édouard Thill, 2008. *Joseph Kutter*. Éditions Saint-Paul, Lëtzebuerg. 551 S. ISBN 978-2-87963-713-6. (Mat enger genealogescher Notiz iwwer d'Famill Kutter).

## Um Spaweck
Édouard Kutter (1934)

Den **Édouard Kutter**, gebuer de 5. November 1934 an der Stad Lëtzebuerg, an och do gestuerwen de 17. Mee 2022, war e lëtzebuergesche Fotograf, Editeur a Galerist.

Hie gouf 1966 Fotograf vum Haff.

En hat säin Atelier an der Stater Avenue Monterey an duerno an der Neier Avenue. An der Biedergaass hat hien d'Galerie Kutter.

Seng iwwer 200.000 Clichéë sinn an der Fotothéik vun der Stad Lëtzebuerg versuergt.

Den Édouard Kutter war de Jong vum Édouard Frédéric Henri Kutter.

## Gielchen

* Chevalier vum Ordre de Mérite du Grand-Duché de Luxembourg (Promotioun 1976)

## Um Spaweck
* Eng Auswiel vu Fotoe vum Edouard Kutter, um Site vun de Lëtzebuerger Nationalarchiven; gekuckt 2022-05-24.
John Tebbutt

De **Sir John Tebbutt**, gebuer de 25. Mee 1834 zu Windsor, New South Wales, an och do den 29. November 1916 gestuerwen, war en australeschen Astronom.

Hien huet den 13. Mee 1861 de Grousse Koméit entdeckt, dee spéider d'Bezeechnung C/1861 J1 krut.

No him ass e Moundkrater genannt an um australeschen 100-Dollar-Schäin ass säi Bild drop.

## Kuckt och
Édouard Kutter

**Édouard Kutter** heeschen zwéi lëtzebuergesch Fotografen, déi Papp a Jong sinn:
* Édouard Kutter (1887);
* Édouard Kutter (1934).
Beryl Koltz

D**'Beryl Koltz**, gebuer den 29. Oktober 1974 zu Paräis, ass eng lëtzebuergesch-franséisch Filmregisseurin an Dréibuchschreiwerin.

Si ass och Sängerin vun der Grupp Abigail Shark an déi eng oder aner Kéier bei der Grupp *Traumkapitän*.

Hir Grousseltere vum Papp senger Säit sinn de René Koltz an d'Anise Koltz

## Filmer
* 2002: *Your Chicken Died of Hunger* (Kuerzfilm)
* 2005: *[[Starfly]]* (Kuerzfilm)
* 2007: *[[Diddeleng - 100 Joer, 100 Gesiichter]]* (Documentaire, zesumme mam Armand Strainchamps, produzéiert vum CNA an der Stad Diddeleng)
* 2011: *[[Strangers in the Night (Film, 2011)|Strangers in the Night]]* (Documentaire iwwer de *[[Pit Vinandy|Cyber Piper]]*)
* 2011: *[[Hot Hot Hot]]*
Gabriel de Marie

De **Gabriel Joseph Jean Hubert de Marie**, gebuer den 20. Februar 1795 zu Frankfurt am Main, a gestuerwen den 2. Oktober 1868 an der Stad Lëtzebuerg, war en Händler a Politiker.

1848 war hie Member vun der ''Assemblée constituante''.

Vun 1850 bis 1854 war hie Buergermeeschter vun der Stad Lëtzebuerg.

Fir un hien z'erënneren ass 1968 um Zens eng Strooss no him genannt ginn: d'Rue Gabriel de Marie.

Hie war ë.&nbsp;a. de Papp vum Gustave de Marie, deen zu Ettelbréck Buergermeeschter war.
Frederik Kaiser

De **Frederik Kaiser**, gebuer den 10. Juni 1808 zu Amsterdam, a gestuerwen den 28. Juli 1872 zu Leiden, war en hollänneschen Astronom. Hie war vum Joer 1838 bis zu sengem Doud Direktor vum Observatoire vu Leiden.

De Kaiser gëtt mat dem Fortschrëtt vun der hollännescher Astronomie a Verbindung bruecht, well hien zu senger Zäit héichrangech Bäiträg zu der Positiounsbestëmmung gemaach huet. Zousätzlech huet hien am Joer 1861 e modernen Observatoire gebaut, haut bekannt ënner dem Numm *Oude Sterrewacht* (alen Observatoire), an huet domat gehollef d'Astronomie an Holland populär ze maachen.

Hien huet eng Serie Zeechnunge vum Mars wärend deem senger Oppositioun am Joer 1862 gemaach. Donieft huet hien och zimmlech prezis Rotatiounsperiodebestëmmungen notéiert.

Op dem Mound an um Mars gouf e Krater zu sengen Éiere genannt, geneesou och den Asteroid (1694) Kaiser.

## Um Spaweck

*  Noruff
*  Petra van der Heijden: Frederik Kaiser (1808-1872) an d'Moderniséierung vun der hollännescher Astronomie.
Nicolas Berger

Den **Nicolas Berger**, gebuer den 2. Januar 1800 zu Rued-Sir, a gestuerwen den 8. Abrëll 1883 zu Arel, war en Affekot, Banquier a Politiker.

Vun 1830 bis 1831 war hie Member vum belschen Nationalkongress ''(Congrès national)''.
## Literatur
* Carl Beyaert, *Le Congrès national. Biographies des membres du Congrès national et du Gouvernement provisoire 1830-1831*, Brussel, 1930, p.&nbsp;37
* Raymond Janne, *Nicolas Berger (1800-1883)*, in: Les gens de robe liégeois et la révolution belge. Conférence du jeune barreau de Liège, Luik, Georges Thone, 1931, pp.&nbsp;265–267.
* Julienne Laureyssen, *Industriële naamloze vennootschappen in België, 1819-1857*, Leuven - Parijs, 1975.
* Jean-Luc de Paepe & Christiane Raindorf-Gerard, *Le Parlement belge, 1831-1894*, Brussel, 1996.
Tour of Qatar

Den **Tour of Qatar** ass eng Etappecourse mam Vëlo déi zanter 2002 am Katar gefuer gëtt.

D'Course gëtt vun der Vëlosfederatioun vum Katar *(Qatar Cycling Federation)* an Zesummenaarbecht vun ''Amaury Sport Organisation'' (A.S.O.) organiséiert.

Zanter 2005 gehéiert den *Tour of Qatar* zum UCI Asia Tour a rangéiert zanterhier an der Klass 2.1.

Vun 2002 bis 2006 gouf den *Tour of Qatar* a fënnef Etappe gefuer. 2007 ass eng sechst Etapp a Form vun engem Ekippenzäitfueren derbäikomm.

Well d'Organisateuren net genuch Sponsore fonnt hunn sinn d'Editiounen 2017 an 2018 vum *Tour of Qatar* a vum *Ladies Tour of Qatar* annuléiert ginn.

## Trikoten an der Course
* Gëllenen Trikot: 1. am Generalklassement
* Sëlweren Trikot: 1. am Punkteklassement (Sprint)
* Bloen Trikot: 1. am Klassement vun de Jonken

## D'Gewënner

## Um Spaweck
* Offiziell Websäit vum ''Tour of Qatar'' bei *[[Amaury Sport Organisation]]*
* Resultater vum ''Tour of Qatar'' op der Websäit vu ''Mémoire du Cyclisme''
Hagen (Moundkrater)

Den **Hagen** ass e staark rauen a rëssege Moundkrater op der Récksäit vum Mound. E läit am Norde vum grousse Planck-Krater a südwestlech vum Pauli-Krater op 48° 18' südlecher Breet an 135° 06' ëstlecher Längt. En huet en Duerchmiesser vu 55&nbsp;km.

De Krater krut säin Numm zu Éiere vum Johann Georg Hagen, laangjäregen Direkter vum Vatikanobservatoire.

## Um Spaweck
Arcis-sur-Aube

**Arcis-sur-Aube** ass eng franséisch Gemeng am Departement vun der Aube an der Regioun Grand Est.

## Persounen
* Den Danton ass zu Arcis op d'Welt komm. 
## Um Spaweck

*  Offiziell Säit vun Arcis-sur-Aube
Ain

* **[[Departement Ain]]**, eent vun de franséischen Departementer.
* **[[Ain (Floss)]]**, de Floss mam selwechten Numm am Departement.
Tranmere Rovers FC

**Tranmere Rovers FC** (Spëtznumm *The Super White Army*) ass en englesche Foussballveräin zu Birkenhead am Merseyside. Déi 1. Härenekipp spillt an der Saison 2008/09 an der Football League One, der drëtthéchster Spillklass am englesche Liga System. De Veräi spillt seng Heemspiller am Prenton Park Stadion.

De Veräi gouf 1884 gegrënnt. 1921 hu si fir d'éischt an der drëtthéchster englescher Liga, der *Third Division North* gespillt. Tëscht 1991 an 2001 hu si an der zweethéchster englescher Spillklass gespillt, ier si rem ofgestige sinn. 2000 an 2001 ware si an der Véirelsfinall vum FA Cup, bis ewell hir bescht Leeschtung an där Kompetitioun.

## Um Spaweck
 Offiziell Websäit vun Tranmere Rovers FC
Archivolt

Eng **Archivolt**, aus dem Italieenesche vum Latäin *arcus volutus* – *verwëllefte Bou*, ass an der Architektur d'Stirsäit vun engem Ronn- oder engem Spatzbou, déi garnéiert ass.

An der Romanik goufen d'Archivolte meeschtens net mat figurative Profiler dekoréiert. Eréischt an der Spéitromanik koume räich gerëschte Representatiounen dobäi. An der Gotik koum d'Gewunnecht op, d'Dekoratiounen op der Archivolt mat deenen op dem Tympanon ze verbannen.

Am Fall vun enger riichter Entrée gëtt den Ausdrock Architrav gebraucht.
## Um Spaweck
Elsass

Den **Elsass**, (*Alsace* op Franséisch, *s'Elsass* op Elsässesch, *das Elsass* op Däitsch), ass eng fréier franséisch Regioun déi aus den zwéin Departementer Haut-Rhin a Bas-Rhin bestoung.

En ettlech Leit am Elsass, besonnesch um Land, schwätzen nach ëmmer een däitschen Dialekt, an an der Regioun ginn och haut nach al "däitsch" Bräich gefleegt, wat dem Gebitt eng gewëssen Eegenaart bannent dem franséischen Ensembel gëtt.

Am Kader vun enger territorialer Reform gouf den Elsass mat Loutrengen, a Champagne-Ardenne den 1. Januar 2016 zu enger neier, méi grousser Regioun fusionéiert, déi ewell den Numm Grand Est huet.

## Geschichtlech Anekdoten
Den Hans Georg vun Zedlitz, ee vun den deemolege Stroossbuerger Stadmeeeschteren a Mann vun der Maria Esther vu Müllenheim, huet am Joer 1681 versicht Hëllef aus dem Hellege Réimesche Räich vun Däitscher Natioun géint d'Zaldote vum franséische Kinnek Louis XIV. ze kréien, mä ëmsoss. Sou ass den 30. September 1681 déi bekannt *Kapitulatiounsurkund vun [[Illkirch-Graffenstaden|Illkirch]]* ënnerschriwwe ginn, an d'Elsass ass vum Räich of u Frankräich gefall.

Den Territoire de Belfort huet fréier och zum Elsass gezielt.

## Autonomismus

Am Elsass gëtt et scho laang eng gewëssen Traditioun vun Autonomismus. Et däerf ee s'awer net iwwerschätzen, well déi allermeescht Elsässer sinn zefridde mat hirer franséischer Nationalitéit.

Och tëscht 1871 an 1918, wéi d'Elsass mat engem Deel vu Loutrengen als Reichsland zu Däitschland gehéiert huet, hunn d'Elsässer gréisstendeels, gradewéi hir gewielt Vertrieder am franséische Parlament, vehement géint d'Annexioun protestéiert. Ganz vill hunn och mat hire Féiss géint Däitschland gestëmmt: si si fortgezunn, fir sech an der "France de l'intérieur" néierzeloossen an deemno weiderhi Fransousen ze bleiwen.

Ënner déi wéineg Autonomisten oder souguer Separatisten, mësche sech leider och mol aner, extremistesch Aktivisten. Sou huet d'franséisch Regierung 1993 eng Neonazi-Grupp opgeléist, déi "Heimattreuen-Vereinigung Elsass" geheescht huet a mat däitsche Schwësterorganisatioune geschafft huet.

Den 31. Oktober 2009 ass déi regionalistesch Partei *Unser Land - Le Parti Alsacien* gegrënnt ginn, déi d'Zil verfollegt, d'Elsass z'eenegen an onofhängeg ze maachen.

## Literatur
* Michael Erbe, *Das Elsass - Historische Landschaft im Wandel der Zeiten* ; Stuttgart, 2002.
* Georges Bischoff (mam Christophe Simon a mam Zeechner Jacques Martin), *Histoire d'Alsace* ; Stroossbuerg (La Nuée Bleue & DNA), 2001; ISBN 2-7165-0438-5
* Kollektiv (~50 Auteuren), *Alsace, terre rhénane, porte de l'Europe* ; Revue *Historiens & Géographes*, Nr. 347 / Februar 1995 ; 498 Säiten; ISSN 004675X 
* L. Sittler, *L'Alsace, terre d'histoire* ; Colmar, 1972.
* Ph. Dollinger, J.-J. Hatt, F. L'Huillier, G. Livet, R. Marx & F. Rapp, *Histoire de l'Alsace* ; Toulouse (Privat), 1970.

## Um Spaweck
Departement Aisne

D**'Aisne** ass eent vun den 83 franséischen Departementer déi 1790 gegrënnt goufen. D'Departement gouf aus Territoirë vun der Île-de-France an der Picardie zesummegestallt.
## Geographie

D'Departement kann a véier grouss Géigenden opgedeelt ginn:
* Am Nordwesten de *Vermandois*, läit am Norde vum Paräisser Baseng tëscht der Picardie an der Thiérache. Et ass d'topographesch Schwell tëscht dem Paräisser Baseng dem Hainaut an de Flandern. Den Ënnergrond vum Buedem besteet aus Kräidformatiounen iwwer deene Leemschichte leien. Et ass eng Géigend an där Weess an Zockerrommelen intensiv ugebaut ginn.
* Am Norden d*'[[Thiérache]]* e Glacis dee vun enger Héicht vun 250 Meter an déi Grouss Flossdäller vun der Sambre am Westen a vun der Serre am Süden offält, a vun der Oise an hiren Nieweflëss duechschnidde gëtt. Landwirtschaftlech gëtt Véizuucht a Mëllechwirtschaft bedriwwen. Als Industrie gëtt et e puer Metallveraarbechtungsbetriber an Textilatelieren zu Fourmies, Hirson an zu Anor
* Am Zentrum de *Laonnois*, d'Géigend ëm Laon mat leemege Biedem am Norde wou Weess, Zockerommelen a Fudderplanzen ugebaut ginn.
* Am Süden de *Soissonnais* um lénksen Uwänner vun der Oise, eng Géigend duerch déi vun Osten no Westen d'Aisne leeft. Et si grouss landwirtschaftlech Flächen haaptsächlech mat Wess a Rommelsubau déi vun de Flossdäller vun der Ailette an der Vesle duerchschnidde ginn an an deenen haaptsächlech Wisen a Geméiskulture sinn.

## Kuckt och
* Arrondissementer am Departement Aisne
* Kantonen am Departement Aisne
* Lëscht vun de Gemengen am Departement Aisne

## Um Spaweck
Departement Allier

Den **Allier** ass eent vun den 83 Departementer déi bei der franséischer Revolutioun de 14. Mäerz 1790 gegrënnt goufen.
## Geographie
D'Departement läit am Norde vum Massif central. Am Südoste stéisst d'Departement un d'Monts de la Madelaine, de westlechen Deel vun de Koppe vun der Montagne bourbonnaise. Am Süde läit déi fruchtbar Limagne boubonnaise déi no Norden an déi méi aarm Biedem vun der Sologne bourbonnaise iwwergeet. Am Weste läit d'Combraille an de Bocage boubonnais. Akerbau a Véizuucht sinn d'Haaptaktivitéiten am Departement. E puer industriell Betriber hate sech am klenge Kuelebaseng ëm Commentry a Montluçon néiergelooss, (Pneuëproduktion, Metallatelieren, Schmelzen) wovun un déi meescht haut nach just Stroossennimm oder Nimm vu Quartieren erënneren.

### Hydrographie
E puer grouss Flëss déi bal all hir Quellen an den Nopeschdepartementer hunn, lafe vu Süden no Norden durch den Allier. Sou kommen aus dem Puy-de-Dôme de Cher am Weste vum Departement, den Allier mat den Nieweflëss Bouble a Sioule an der Mëtt, an am Osten d'Besbre. Aus dem Departement Saône-et-Loire kënnt d'Loire déi och d'Grenz tëscht deenen zwee Departementer mécht. Den eenzeg gréissere Floss dee seng Quell am Departement huet ass d'Aumance déi hir Quell an der Gemeng Rocles op enger Héicht vu 425 m huet.

Duerch Departement lafen och nach dräi Waasserstroossen, an zwar de Canal latéral à la Loire, de Kanal vu Roanne op Digoin an de Canal du Berry.

## Geschicht
D'Geschicht vum Allier ass enk verbonne mat där vum fréieren Herzogtum Bourbon op deem sengem Territoire e bal ganz läit.

Am Zweete Weltkrich hat dem Marschall Pétain seng Regierung sech do installéiert an doduerch gouf Vichy eng Ënnerprefecture.

## Kuckt och
* Arrondissementer am Departement Allier
* Kantonen am Departement Allier
* Lëscht vun de Gemengen am Departement Allier

## Um Spaweck
Departement Alpes-de-Haute-Provence

D**'Alpes-de-Haute-Provence** (**04**), bis 1970 **Basses-Alpes** sinn e franséischt Departement an der Regioun Provence-Alpes-Côte d'Azur.

## Geographie
D'Departement erstreckt sech am Norden an Nordosten iwwer den Dall vun der Ubaye. Fir de Rescht gëtt seng Topographie haaptsächlech vun der Durance en hiren Nieweflëss modelléiert. Am Weste leien d'Biergrécker vun der Montagne de Lure a vum Luberon, am Oste sinn d'Viralpe vun Digne an de Plateau vu Valensole. D'ekonomesch Ressourcë sinn d'Lavandelkultur, d'Schoofszuucht an Uebst- a Geméiskulturen am Dall vun der Durance. An der Géigend ëm Forcalquier a Manosque gouf et bis an d'60er e puer Grouwe wou Brongkuelen erausgeholl goufen an zu Saint-Auban ass zanter 1916 eng cheemesch Industrie installéiert.

De Barrage vu Serre-Ponçon um Laf vun der Durance am Norden op der Departementsgrenz an dräi Staudämm um Verdon am Süden, de Barrage vu Sainte-Croix, de Barrage vu Castillon an de Barrage vu Chaudanne si grouss Stroumliwweranten. 
## Kuckt och
* Arrondissementer am Departement Alpes-de-Haute-Provence
* Kantonen am Departement Alpes-de-Haute-Provence
* Lëscht vun de Gemengen am Departement Alpes-de-Haute-Provence

## Um Spaweck
Departement Hautes-Alpes

D**'Hautes-Alpes** (**05**) sinn e franséischt Departement an der Regioun Provence-Alpes-Côte d'Azur am Südoste vu Frankräich.

## Geographie
Am Nordoste vum Departement läit de Briançonnais an de Queyras (Dall vum Guil), am Zentrum fanne mer de Champsaur (ieweschten Dall vum Drac) an den Embrunais, riets a lénks vun der Durance. Am Weste leien déi natierlech Géigende vum Dévoluy, Gapençais a Bochaine. Et gëtt bal keng Industrie an d'Energie déi um Barrage de Serre-Ponçon, ee vun de gréissten a Frankräich, produzéiert gëtt, gëtt an déi aner Departementer exportéiert. 
### Hydrographie
Duerch d'Hautes-Alpes leeft kee Floss deen direkt an e Mier leeft. Déi gréisst Anzuchsgebidder sinn déi vum Isère, vum Drac, vun der Durance an der Eygues, alles lénks Nieweflëss vum Rhône an d'Doire déi an de Po leeft. 
## Kuckt och
* Arrondissementer am Departement Hautes-Alpes
* Kantonen am Departement Hautes-Alpes
* Lëscht vun de Gemengen am Departement Hautes-Alpes

## Um Spaweck
Departement Ardèche

D**'Ardèche** (**07**) ass e franséischt Departement an der Regioun Auvergne-Rhône-Alpes dat säin Numm vum Floss mam selwechten Numm huet.

## Geographie
D'Departement Ardèche grenzt un d'Departementer Drôme, Vaucluse, Gard, Lozère, Haute-Loire, Loire an Isère.
## Kuckt och
*Arrondissementer am Departement Ardèche
*Kantonen am Departement Ardèche
*Lëscht vun de Gemengen am Departement Ardèche

## Um Spaweck
Auvergne

Déi franséisch Regioun **Auvergne** ass zu engem Deel eng historesch Provënz an zum aneren eng fréier administrativ Regioun vu Frankräich. D'Auvergne läit am Massif central um südleche Wutz vum Zentrum vum Land.

Seng Awunner sinn d*'Auvergnats*.

Den Haaptverwaltungssëtz war zu Clermont-Ferrand, dat och déi historesch Haaptstad vun de Provënze vun der Auvergne ass.
## Um Spaweck
Bretagne

D**'Bretagne** (*Breizh* op bretonesch) ass eng administrativ Regioun am Weste vu Frankräich.

Se besteet aus den Departementer Côtes-d'Armor, Finistère, Ille-et-Vilaine a Morbihan. D'Prefektur ass Rennes

Se gouf mat engem ministeriellen Dekreet am Kader vun de sougenannte *Programmes d'action régionale* gegrënnt, an ass d'Nofollgerin vun der fréierer administrativer *Regioun Rennes*. Hir Kompetenze goufe mat de Lois Defferre 1982 erweidert.

Op der Landsäit stéisst s'un d'Regiounen Normandie a Pays de la Loire. Am Norde läit den Äermelkanal an am Südwesten d'Biskaya.

Se gëtt heiansdo *Bretagne administrative* genannt fir se vun der historescher a kultureller Bretagne z'ënnerscheeden.

## Um Spaweck
*  Regionale Conseil vun der Bretagne
Jouy-aux-Arches

**Jouy-aux-Arches** ass eng franséisch Gemeng am Museldepartement an der Regioun Grand Est.

Jouy ass e Stroossenduerf a läit 6,5 Kilometer westlech vu Metz um rietsen Uwänner vun der Musel an ass bekannt duerch d'Bréck vum réimeschen Aqueduc dee vun Ars op Jouy gaangen ass.

Net wäit vu Jouy a Richtung Metz ass de grousse Centre commercial Metz-Sud.

* Lëscht vun den Uertschafte bei der Musel
Blaise Illig

De **Blaise Illig**, gebuer den 22. Oktober 1851 zu Achen, an och do den 19. Mäerz 1926 gestuerwen, war e franséischen Offizéier aus dem Museldepartement.

Den Illig deen den 9. September 1872 eng Option fir d'franséisch Nationalitéit ënnerschriwwen hat huet sech den 11. September 1872 am 88. Infantriesregiment zu Cahors engagéiert. Duerno koum hien an d'122. Infantriesregiment op Montpellier mat deem hien als Ënnerleitnant um Tunesiekrich deelgeholl huet. Duerno gouf hie bis zu senger Pensioun Capitaine an der Trésorerie vum 72. I.R. zu Amiens.

Do krut hien 1906 seng Pension an ass op Nanzeg wunne gaangen. Beim Ausbroch vum Éischte Weltkrich gouf hien an d'Arméi zeréckgeruff a gouf Bataillounschef am 42. Territorialregiment zu Nanzeg. 1917 huet hien definitiv d'Arméi verlooss a goung zeréck a säin Heemechtsduerf Achen, wou en och gestuerwen ass.

De Blaise Illig ass den Auteur vun enger Monographie iwwer Achen déi 1928 erauskoum.

## Auszeechnungen
*Légion d'honneur
Fiels vun Dabo

De **Fiels vun Dabo** ass den Hausbierg vun der Uertschaft a Gemeng Dabo am Museldepartement am Grand Est.

De Fiels vun Dabo huet säin héchste Punkt op 647 Meter (ING Frankräich). Et ass en zimmlech haarde Fiels aus roudem Sandsteen. Uewendrop steet d'Kapell Saint-Léon.

De spezielle Relief an d'Expositioun vun dëser Kopp bréngen et mat sech, datt de fiichte Westwand sech do ausreent, an doduerch hunn an dëser Géigend d'Ausleefer vun de Vogesen en Nidderschlag vun iwwer 1.000 Millimeter am Joer, wougéint de Rescht vum Plateau vu Loutrenge bei knapps 800&nbsp;mm. läit.
André Heller

Den **André Heller**, gebuer den 22. Mäerz 1947, ass en éisträichesche Kënschtler a fréiere Journalist, Sänger an Auteur.

Den André Heller kënnt aus enger Wiener jiddescher Famill, déi Schnékereien (Dragéeën) fabrizéiert ("Gustav & Wilhelm Heller"). Hie ass de Bouf vum Stephan Heller (1895−1958).

Als jonke Mann war hien ze soen all Dag am Café Hawelka, wou e mat Schrëftsteller wéi dem Friedrich Torberg, H. C. Artmann, Hans Weigel, Helmut Qualtinger, och alt dem Elias Canetti diskutéiere konnt. Hien huet seng Première ofgebrach a Schauspillcourse beim Hans Weigel an der Elfriede Ott geholl.

Zanter 1964 huet den Heller Prosa, Gedichter a Lidder geschriwwen. Tëscht 1965 an 1967 war e Schauspiller a verschiddene Wiener Avantgarde-Theateren.

1967 huet en *Ö3* matgegrënnt, d'Popmusik-Statioun vum Radio ORF, an huet do d*'Musicbox* moderéiert. 1976 huet en zesumme mam Bernhard Paul den Circus Roncalli op d'Bee gesat.

Tëscht 1976 an 1981 huet den André Heller a verschiddene Filmer matgespillt, dorënner dem Hans Jürgen Syberberg säin *Hitler*, dem Radu Gabrea säi *Fürchte Dich nicht Jakob* an dem Johannes Schaaf säin *Doktor Faustus*.

Hien huet bis 2010 14 Bicher publizéiert, dorënner d'Kuerzgeschichte-Sammlungen *Die Ernte der Schlaflosigkeit in Wien*, *Auf und Davon*, *Schlamassel* an *Als ich ein Hund war*, de Roman *Schattentaucher*, d'Gedichtersammlung *Sitzt ana und glaubt, er is zwa* mam Helmut Qualtinger, an d'Billerbicher *Jagmandir - Traum und Wirklichkeit* an *Die Zaubergärten des André Heller*.

Den André Heller war den artisteschen Direkter vum Kulturprogramm ronderëm d'Foussball-Weltmeeschterschaft 2006 an Däitschland. Säi Spektakel fir d'Première war am leschtem Ament ofgesot ginn, well d'Organisateuren ëm de Wues gefaart haten.

Tëscht 1968 an 1983 huet den Heller 15 Plakken erausginn, op deenen en als Liddermécher seng eege Kompositioune gesongen huet. 1998 huet en de Baussen-Design vun enger Spezialeditioun vun der 24-bänneger Brockhaus-Enzyklopedie 2000 gemaach.

Hien huet d'Swarovski Kristallwelten zu Wattens an Tiroul matentworf. 2006 huet en op d'Demande vum Gemengerot vun Esch-Uelzecht e Plang entworf, fir d'Brillplaz ("Place de la Résistance") nei z'amenagéieren. Dee gouf awer, wéinst staarke Protester dogéint, net realiséiert.

## Um Spaweck
* Offiziell Websäit
* Panorama vun de Kristallwelten
Ars-sur-Moselle

**Ars-sur-Moselle** ass eng franséisch Gemeng am Museldepartement an der Regioun Grand Est.

Ars läit 6,5 Kilometer westlech vu Metz um lénksen Uwänner vun der Musel an ass bekannt duerch d'Bréck vum réimeschen Aqueduc dee vun Ars op déi aner Säit op Jouy gaangen ass.

Ars gouf am Joer 881 fir d'eischt als **Arx** ernimmt, wat sech vun *Arcus* ofleet a sech op d'Béi vun der Bréck vum réimeschen Aqueduc bezitt.

## Nopeschuertschaften
* Vaux am Norden
* Augny am Südosten
* Ancy-sur-Moselle am Süden
* Gravelotte am Nordwesten

## Um Spaweck
*  Plang vun Ars-sur-Moselle op Mapquest
Adelange

**Adelange** (däitsch: **Edelingen**) ass eng franséisch Uertschaft a Gemeng am Departement Moselle an der Regioun Grand Est.

## Nopeschuertschaften
* Boustroff am Südosten
* Eincheville am Süden
* Chémery am Südwesten

## Um Spaweck

*  Plang vun Adelange op Mapquest
Ajoncourt

**Ajoncourt** ass eng franséisch Uertschaft a Gemeng südlech vu Metz am Departement Moselle an der Regioun Grand Est.

Dat klengt Duerf hat an de Krichsjoren 1915-18 an 1940-44 dee verdäitschten Numm **Analdshofen**.

## Nopeschuertschaften
* Chenicourt am Norden
* Arraye-Et-Han am Süden

## Um Spaweck
*  Plang vun Ajoncourt op Mapquest
Alaincourt-la-Côte

** Alaincourt-la-Côte ** ass eng franséisch Uertschaft a Gemeng am Departement Moselle an der Regioun Grand Est.

D'Duerf gehéiert zanter 1661 zu Frankräich an huet wärend deenen zwéi Weltkricher 1915-18 respektiv 1940-44 de verdäitschten Numm **Allenhofen** gedroen.

## Nopeschuertschaften
* Liocourt am Norden
* Puzieux am Südosten

## Um Spaweck
*  Plang vun Alaincourt-la-Côte op Mapquest
Albestroff

** Albestroff ** (däitsch: **Albesdorf**) ass eng franséisch Uertschaft a Gemeng am Departement Moselle an der Regioun Grand Est a läit ronn 16&nbsp;km ëstlech vu Morhange.

D'Duerf ass no der Albe, engem klenge Floss, benannt a gouf fir d'éischt am Joer 1225 ernimmt. Am Mëttelalter huet et de Bëscheef vu Metz gehéiert a gouf am Drëssegjärege Krich bal komplett zerstéiert an entvëlkert.

D'Uertschaft läit am Parc naturel régional de Lorraine.
## Nopeschuertschaften
* Réning am Norden
* Insming am Nordosten
* Munster am Südosten
* Torcheville am Süden
* Montdidier am Westen

## Um Spaweck
*  Plang vun Albestroff op Mapquest
Algrange

**Algrange** ass eng franséisch Uertschaft a Gemeng am Departement Moselle an der Regioun Grand Est.

Algrange läit ongeféier 10 Kilometer westlech vun Diddenuewen an ass eng Gemeng déi duerch d'Aarbecht an de Minièrë markéiert gouf. Eng grouss Fresk an der Uertschaft gemoolt vum Greg Gawra erzielt d'Liewe vun deemools.

## Nopeschuertschaften
* Angevillers am Norden
* Volkrange am Osten
* Le Konacker am Südosten
* Nilvange am Süden
* Knutange am Süden
* Fontoy am Westen

## Um Spaweck
*  Plang vun Algrange op Mapquest
Alsting

**Alsting** ass eng franséisch Grenzuertschaft a läit ronn 4,5&nbsp;km südlech vu Saarbrécken. Alsting ass eng Gemeng am Departement Moselle an der Regioun Grand Est.

## Nopeschuertschaften
* Bübingen am Osten (Saarland)
* Etzing am Westen
* Spicheren am Nordwesten

## Um Spaweck
*  Plang vun Alsting op Mapquest
*  Plang vun Alsting op OpenStreetMap
*  Le site d'Alsting
Achen

**Achen** ass eng franséisch Uertschaft a Gemeng am Departement Moselle an der Regioun Grand Est.

Achen läit um Zesummefloss vun de Baachen *Ruisseau d'Achen* a *Ruisseau de Singling*.

An der Géigend vun Achen gëtt et puer Forte vun der Maginotlinn woubäi dee bekanntsten de Fort du Haut-Poirier ass.

D'Kierch vun Achen déi dem Hl. Péitrus geweit ass, gouf 1725 gebaut.

D'Gemeng krut den 11. November 1948 eng Éierecitatioun vun der Arméi, bei där se och d'Croix de Guerre mat bronzem Stär krut.

#### Citatioun am Originaltext

*..Commune de Lorraine très éprouvée par les bombardements et les combats qui ont été livrés sur son territoire, Achen compte 9 tués et 8 blessés. Évacuée d'office dès septembre 1939, la population, à son retour en octobre 1940, fut l'objet de nombreuses vexations et sollicitations de la part de l'ennemi, mais elle resta fidèle à la Mère Patrie. Par son attachement à la France et par ses sacrifices, Achen s'est acquis des droits à la reconnaissance du Pays*.

Op dem *Ruisseau d'Aachen* gouf et e puer Millen; eng dovun ass d'Walkmillen, déi vu 1546 u bekannt ass, an déi mat verschiddenen Ëmännerunge bis 1908 a Betrib war.

Eng Uelegmille gëtt vu 1725 un ernimmt a war a Betrib bis 1971.

## Wopen

Achen krut säi Wopen de 14. Mäerz 1950 duerch en *Arrêté préfectoral*

Beschreiwung am Originaltext:

*Coupé de gueules au chevron ployé d'argent et à deux clés d'or réunies en chevron versé brochant et d'or à la [[Croix de Lorraine]] de gueules.*

Den ieweschten Deel ass aus dem Wope vun de Grofe vu Petite-Pierre, an den ënneschten Deel ass aus dem Wope vun de Grofe vu Bitche. Déi zwéi Schlëssele sinn d'Insignë vum Hellege Péitrus, Patréiner vun der Par.

## Bekannt Leit
* Blaise Illig

## Quellen
* *Les moulins et scieries du Pays de Bitche*, Joël Beck, 1999.
* *Rohrbach-lès-Bitche et son canton*, Joël Beck, 1988.
* *Le canton de Rohrbach-lès-Bitche*, Joël Beck, 2004.
* *Le Pays de Bitche 1900-1939*, Joël Beck, 2005.
Altrippe

**Altrippe** ass eng franséisch Uertschaft a Gemeng am Departement Moselle an der Regioun Grand Est.

## Nopeschuertschaften
* Leyviller am Osten
* Diffembach-lès-Hellimer am Süden
* Hellimer am Süden
* Frémestroff am Westen
* Maxstadt am Nordwesten

## Bekannt Persounen
*Colonel Joseph Doudot franséische Kommandant vum Renseignement deen och zu Lëtzebuerg aktiv war. 

## Um Spaweck
*  Plang vun Altrippe op Mapquest
Altviller

**Altviller** ass eng franséisch Uertschaft a Gemeng am Departement Moselle an der Regioun Grand Est.

## Nopeschuertschaften
* Petit Ébersviller am Norden
* Lachambre am Nordosten
* Holbach am Osten
* Vahl-Ebersing am Südosten
* Folschviller am Westen
* Valmont am Westen
* Saint-Avold am Nordwesten

## Um Spaweck
*  Plang vun Altviller op Mapquest
Amanvillers

**Amanvillers** ass eng franséisch Uertschaft a Gemeng am Departement Moselle an der Regioun Grand Est. Amanvillers läit westlech vu Metz.

Den Uert gouf 1177 fir d'éischt als *Almanviller* ernimmt an ëm 1300 zerstéiert an opginn. Vum Joer 1448 gouf d'Plaz erëm opgebaut a frësch besidelt. Bei der Befreiung vun der däitscher Besatzung gouf Amanvillers am Hierscht 1944 zu iwwer 85&nbsp;% zerstéiert.

An de Krichsjoren 1940-44 hat d'Uertschaft den däitschen Numm *Almansweiler*.

## Nopeschuertschaften
* Saint-Privat-La.Montagne am Norden
* Vernéville am Südwesten
* Saint-Ail am Nordwesten

## Um Spaweck
*  Plang vun Amanvillers op Mapquest
Amelécourt

**Amelécourt** ass eng franséisch Uertschaft a Gemeng am Departement Moselle an der Regioun Grand Est.

D'Duerf gehéiert zanter 1766 zu Frankräich an huet wärend de Krichsjoren 1915-18 respektiv 1940-44 den däitschen Numm **Almerichshofen** gedroen.

## Nopeschuertschaften
* Gerbécourt am Norden
* Coutures am Süden
* Château-Salins am Süden

## Um Spaweck
*  Plang vun Amelécourt op Mapquest
Canton de Bouzonville

De **Canton de Bouzonville** ass eng franséisch administrativ Andeelung an den Arrondissementer Forbach-Boulay-Moselle an Diddenuewen am Museldepartement an der Regioun Grand Est.

Den Haaptuert ass Bouzonville.

## Gemengen am Kanton
### Am Arrondissement Forbach-Boulay-Moselle

*Alzing 
*Anzeling
*Berviller-en-Moselle
*Bibiche
***[[Bouzonville]]**
*Brettnach 
*Château-Rouge
*Chémery-les-Deux
*Colmen 
*Dalem 
*Dalstein
*Ébersviller
*Falck 
*Filstroff 
*Freistroff 
*Guerstling 
*Hargarten-aux-Mines 
*Heining-lès-Bouzonville
*Hestroff
*Holling
*Menskirch
*Merten 
*Neunkirchen-lès-Bouzonville 
*Oberdorff
*Rémelfang
*Rémering 
*Saint-François-Lacroix
*Schwerdorff
*Tromborn 
*Vaudreching
*Villing 
*Vœlfling-lès-Bouzonville 

### Am Arrondissement Thionville

*Apach
*Contz-les-Bains
*Flastroff
*Grindorff-Bizing
*Halstroff
*Haute-Kontz
*Hunting
*Kerling-lès-Sierck
*Kirsch-lès-Sierck
*Kirschnaumen
*Laumesfeld
*Launstroff
*Malling
*Manderen-Ritzing
*Merschweiller
*Montenach
*Rémeling
*Rettel
*Rustroff
*Sierck-les-Bains
*Waldweistroff
*Waldwisse
Canton de Faulquemont

De **Canton de Faulquemont** ass eng franséisch administrativ Andeelung am Arrondissement Forbach-Boulay-Moselle am Museldepartement an der Regioun Grand Est.

Den Haaptuert ass Faulquemont.

## Gemengen am Kanton

* Adaincourt
* Adelange
* Ancerville
* Arraincourt
* Arriance
* Aube
* Bambiderstroff
* Béchy
* Beux
* Boucheporn
* Buchy
* Chanville 
* Cheminot
* Chérisey
* Créhange
* Elvange
* Faulquemont
* Flétrange
* Fleury
* Flocourt
* Fouligny
* Goin
* Guinglange
* Hallering
* Han-sur-Nied
* Haute-Vigneulles
* Hémilly
* Herny
* Holacourt
* Laudrefang
* Lemud
* Liéhon
* Longeville-lès-Saint-Avold
* Louvigny
* Luppy
* Mainvillers
* Many
* Marange-Zondrange
* Orny
* Pagny-lès-Goin
* Pommérieux
* Pontoy
* Pontpierre
* Pournoy-la-Grasse
* Rémilly
* Sillegny
* Silly-en-Saulnois
* Solgne
* Teting-sur-Nied
* Thicourt
* Thimonville
* Thonville
* Tragny
* Tritteling-Redlach
* Vahl-lès-Faulquemont
* Vatimont
* Verny
* Villers-Stoncourt
* Vittoncourt
* Voimhaut
* Zimming
Berviller-en-Moselle

**Berviller-en-Moselle** ass eng franséisch Uertschaft a Gemeng am Departement Moselle an der Regioun Grand Est.Den Uert läit op der Grenz vu Loutrenge mam Saarland op den Héichte vum Saargau. Dat däitscht Nopeschduerf ass Berus.

## Kuckeswäertes

* Um Uertsrand steet eng Kopie vun der Mariegrott vu Lourdes. All Joer op Maria Himmelfaart ass no Sonnenënnergang eng Liichterpressessioun vun der Kierch bis bei d'Grott, mat Leit aus allen Nopeschuertschaften.
* Am Joer 2005 gouf de Wanderwee "Alter Grenzweg" (fr. *Chemin de la frontière*) ageriicht, dee Berviller mat Berus an d'Orannakapell iwwer d'Grenzen eraus verbënnt.
* Eng fréier Uelegmille mat der St. Blasius-Kapell.
* Maartplaz mat engem Buer vum fréiere Wäschhaus.

## Nopeschuertschaften
* Ittersdorf (Däitschland) am Norden
* Merten am Südsüdosten
* Rémering am Südwesten
* Villing a Beden am Nordwesten

## Um Spaweck
*  Plang vu Berviller-en-Moselle op Mapquest
Brettnach

**Brettnach** ass eng franséisch Uertschaft a Gemeng am Departement Moselle an der Regioun Grand Est.

## Geographie
Arrondissement Boulay-Moselle

Den **Arrondissement Boulay-Moselle** ass eng fréier franséisch administrativ Andeelung am Museldepartement an der Regioun Grand Est.

Den Haaptuert war Boulay-Moselle.

Den Arrondissement huet aus aus dräi Kantone bestanen:

* Canton de Boulay-Moselle
* Canton de Bouzonville
* Canton de Faulquemont

Den 1. Januar gouf e bei den Arrondissement Forbach geprafft fir den neien Arrondissement Forbach-Boulay-Moselle ze bilden.
Canton de Boulay-Moselle

De **Canton de Boulay-Moselle** ass eng franséisch administrativ Andeelung am Arrondissement Forbach-Boulay-Moselle, Museldepartement an der Regioun Grand Est.

Den Haaptuert ass Boulay-Moselle.

## Gemengen am Kanton

*Bannay 
*Bettange 
*Bionville-sur-Nied 
*Bisten-en-Lorraine 
***[[Boulay-Moselle]]** 
*Brouck 
*Condé-Northen 
*Coume
*Creutzwald 
*Denting 
*Éblange 
*Gomelange 
*Guerting 
*Guinkirchen
*Ham-sous-Varsberg
*Helstroff 
*Hinckange
*Mégange 
*Momerstroff 
*Narbéfontaine 
*Niedervisse 
*Obervisse 
*Ottonville
*Piblange 
*Roupeldange
*Téterchen 
*Valmunster
*Varize 
*Varsberg 
*Velving 
*Volmerange-lès-Boulay
Condé-Northen

**Condé-Northen** ass eng franséisch Uertschaft a Gemeng am Departement Moselle an der Regioun Grand Est.

Am Joer 1820 huet d'Gemeng nach Condé geheescht a gouf dunn a Condé-Northen ëmgedeeft.

## Um Spaweck
Bettange

**Bettange** ass eng franséisch Uertschaft a Gemeng am Departement Moselle an der Regioun Grand Est.

## Nopeschuertschaften
* Holling am Norden
* Valmunster am Osten
* Guirlange am Süden
* Gomelange am Westen

## Um Spaweck
*  Plang vu Bettange op Mapquest
Arrondissement Château-Salins

Den **Arrondissement Château-Salins** ass eng fréier franséisch administrativ Andeelung am Museldepartement an der Regioun Grand Est.

Den Haaptuert war Château-Salins.

De ganzen Arrondissement ass eng ländlech Géigend ouni nenneswäert grouss Stied. Déi gréisst Gemeng Dieuze huet knapps 3.500 Awunner. Historesch intressant am Arrondissement ass Vic-sur-Seille mat dem Hôtel de la monnaie.

Op ville Plazen am Arrondissement gouf Salz aus dem Buedem geholl, meeschtens mat engem Pompelsystem.

## Kantonen am Arrondissement

Den Arrondissement huet 5 Kantonen:

* Canton d'Albestroff
* Canton de Château-Salins
* Canton de Delme
* Canton de Dieuze
* Canton de Vic-sur-Seille

## Geschicht
Virun 1871 huet d'Arrondissement zum Departement Meurthe gehéiert. Nom Frankfurter Vertrag gëtt e groussen Deel vum Arrondissement däitsch, just d'Gemenge vum Kanton Vic-sur-Seille blouwe franséisch, a koume bei den Arrondissement Lunéville an der Meurthe-et-Moselle. Nom Éischte Weltkrich gëtt den Arrondissement en Deel vum Museldepartement.

Den 1. Januar 2015, goufen d'Arrondissementer Sarrebourg a Château-Salins jumeléiert, fir den 1. Januar 2016 definitiv zesummegeprafft ze ginn..
Canton d'Albestroff

De **Canton d'Albestroff** ass eng fréier franséisch administrativ Andeelung am Arrondissement Château-Salins, Museldepartement an der Regioun Grand Est.

Den Haaptuert ass Albestroff.

## Gemengen am Kanton

## Um Spaweck
*  Plang vum Kanton Albestroff op Mapquest
*  Kanton vun Albestroff
Charles Greeley Abbot

De **Charles Greeley Abbot**, gebuer den 31. Mee 1872 zu Wilton, New Hampshire, a gestuerwen de 17. Dezember 1973 zu Riverdale, Maryland, war en US-amerikaneschen Astrophysiker.

An de Joren 1895 bis 1896 war den Abbot Assistent um Astrophysikaleschen Observatoire vun der Smithsonian Institution zu Washington D.&nbsp;C.. Vun 1896 bis 1906 war hie stellvertriedenden Direkter an 1907 bis 1944 Direkter vum Institut.

Den Abbot huet besonnesch um Gebitt vun der Meteorologie geschafft, der Stralung, de Stären an der Sonn. Hien huet d'Solarkonstant bestëmmt a war Matgrënner vun der Sonnephysik.

Am Joer 1909 konstruéiert den Abbot en Pyrheliometer, mat deem hien éischt genee Miessunge vun der Solarkonstant geholl huet. Den Abbot huet och zu den Éischte gezielt, déi ugeholl hunn, datt d'Stralung vun der Sonn zäitlech schwankt a konnt 1953 den Afloss vun dësen Ännerungen op eist Wieder noweisen.

## Um Spaweck
*  National Academy of Sciences biography
*  QJRAS '''18''' (1977) 136
Heinrich Schwabe

De **Samuel Heinrich Schwabe**, gebuer de 25. Oktober 1789 zu Dessau, a gestuerwen den 11. Abrëll 1875 och zu Dresden, war en däitschen Astronom.
 
De Schwabe huet d'Schoul 1806 verlooss, fir Apdikter ze ginn.
Hie studéiert vun 1809 un d'Pharmacie, Chimie, Botanik a Physik zu Berlin.
Am Joer 1811 kënnt hien op Dessau zeréck, fir d'Apdikt vu sengem Grousspapp z'iwwerhuelen. No dem Verkaf vun der Apdikt (1829) huet de Schwabe sech nëmmen nach den Naturwëssenschaften zougekéiert.

Am Joer 1825 huet hien ugefaange sech fir d'Astronomie z'interesséieren. Hien entdeckt ë.&nbsp;a. 1843 déi 11-järeg Sonnefleckeperiodizitéit, geet deemools allerdéngs vun enger Period vun 10 Joer aus. No him gouf dofir de Schwabe-Zyklus benannt. Duerch seng Publikatioune gouf den Alexander von Humboldt op hien opmierksam an huet de Schwabe 1833 a sengem Observatoire besicht.

Am Joer 1838 publizéiert de Schwabe d*'„Flora Anhaltina“*, ee Wierk iwwer d'Planzewelt vum Land Anhalt. Bemierkenswert ass och säin Herbarium mat Planze vu sengen Auslandsreesen an aus den Dessauer Parkanlagen.

Am Joer 1841 bestit hien d'Ernestine Amalie Moldenhauer.

1857 kritt hien d'„Grouss gëlle Medail“ vun der Royal Astronomical Society.

Um Mound ass zu Éiere vum Schwabe e Krater vu 25&nbsp;km Duerchmiesser no him genannt ginn.

## Um Spaweck
*  Schwabe-Verein Dessau e.&nbsp;V.
*  Schwabehaus Dessau
Tritteling-Redlach

**Tritteling-Redlach** ass eng franséisch Uertschaft a Gemeng am Departement Moselle an der Regioun Grand Est.
NGC 7027

Beim **NGC 7027** handelt et sech ëm e Rescht vun engem sonnenänleche Stär, deen e planetareschen Niwwel gemaach huet. E läit op enger Distanz vun 3.000 Liichtjoer vun eis ewech am Stärebild Cygnus (Schwan). Seng visuell Magnitude ass 8,5&nbsp;mag an en huet e Wénkelduerchmiesser vun ongeféier 0,3&nbsp;&times;&nbsp;0,2 Bouminutten. De richtegen Duerchmiesser vum NGC&nbsp;7027 ass ronn 14.000 AE (0,2 Liichtjoer), womat hien zu de klengsten a jéngste bekannte planetareschen Niwwele gehéiert. Säin Alter gëtt op ronn 600 Joer geschat.
Den NGC&nbsp;7027 gouf am Joer 1878 vum Édouard Jean-Marie Stephan entdeckt.

## Kuckt och

* Index-Katalog
* Messier-Katalog
* NGC-Katalog

## Um Spaweck
*  Hubble Space Telescope
*  GoBlack
*  NGC 7027 bei SEDS
*  www.astronomie.de
Elliptesch Galaxie

Eng **Elliptesch Galaxie** ass eng Galaxie, déi sech vun anere Galaxiëformen an der Hubble-Sequenz duerch hir gläichméisseg Liichtverdeelung an d'Feele vun opfällege Strukture wéi an de Spiralgalaxien ënnerscheet.

Elliptesch Galaxië si relativ hell an hirem Zentrum mat engem ufanks séierem an da méi luesem Hellegkeetsoffall no baussen. D'Linne mat der selwechter Hellegkeet (Isophoten) loosse sech zimmlech genee duerch d'konzentresch Ellips beschreiwen. An der Hubble-Sequenz ginn elliptesch Galaxien no der Form vu sou Ellipsen a Klassen E0 (kreesfërmeg) bis E7 (staark ofgeplatt) ënnerscheet. Déi dem E zougesaten Zuel bestëmmt sech dobäi als 10 (a-b)/a, woubäi a d'Gréisst vun der grousser a b déi vun der klenger Achs vun der Ellips ass.

Den Undeel vun elliptische Galaxien an der Gesamtzuel vun de Galaxien ass staark vun der Ëmgéigend ofhängeg. A grousse Galaxiëkéip si bal d'Hallschent vun de Galaxien elliptesch, wärend den Undeel a Regioune mat manner Galaxiendicht ënner 10% fält. Och fënnt sech am Zentrum vu ville Galaxiëkéip eng besonnesch masseräich elliptesch Galaxie oder eng änlech als cD-Galaxie bezeechent Galaxieform.

Et gëtt vill Änlechkeeten tëscht eppes liichtschwachen elliptesche Galaxien an den zentralen Bulges vu Spiralgalaxien. Z'ënnerscheede sinn elliptesch Galaxië vun de liichtschwaache spheroideschen Zwerggalaxien, déi zwar gläichfalls Ellipseform hunn awer aner Zesummenhäng tëscht Hellegkeet a Gréisst hunn.

Déi meescht Stären an elliptesche Galaxië sinn al. Elliptesch Galaxien enthalen och meeschtens ganz wéineg interstellar Matière aus deenen nei Stären entstoe kënnen. Wéinst hirem Alter an hirer héijer zentraler Stärendicht gouf dacks ugeholl, datt elliptesch Galaxië scho viru ronn 10 Milliarde Joren duerch de séiere Kollaps enger eenzeger grousser Gaswollek entstane wier. Déi Virstellung kann awer nëmme schwéier déi kleng Rotatioun vu villen elliptesche Galaxien erklären, an et verdréit sech net gutt mat enger Grondmeenung vun der haiteger Kosmologie, datt nämlech d'Strukture wéi d'Galaxien duerch Verschmëlze vu klengen Eenheeten entstane sinn. Zudeem gëtt et aus Observatiounen an Theorie Unzeechen, datt beim Verschmëlze vun zwou Spiralgalaxien eng elliptesch Galaxie entsteet.

Zanter de spéiden 1990er weisen Observatiounen ëmmer méi däitlech, datt am Zentrum vun all elliptescher Galaxie an an all Bulge vun enger Spiralgalaxie e Schwaarzt Lach ze fannen ass, dat e puer Promille vun der Mass vun elliptesche Galaxien, souwéi vu Bulgen huet. D'Virgäng am Ufank vun der Entwécklung vu Galaxien a schwaarze Lächer, déi zu dëser Bezéiung féieren, sinn nach onkloer.

## Kuckt och

* Spiralgalaxie
* Balkespiralgalaxie
* Irregulär Galaxie
* Zwerggalaxie
* Interaktiv Galaxien
* Polarrank-Galaxie
* Starburstgalaxie

## Um Spaweck
Arriance

**Arriance** ass eng franséisch Uertschaft a Gemeng am Departement Moselle an der Regioun Grand Est.

## Nopeschuertschaften
* Mainvillers am Osten
* Many am Südosten
* Herny am Südwesten
* Vittoncourt am Westen

Vun der fréierer Millen *du Gravelot* ass nach de Weier ze gesinn an den Iwwerlaf.
Vœlfling-lès-Bouzonville

**Voelfling-lès-Bouzonville** ass eng franséisch Uertschaft a Gemeng am Departement Moselle an der Regioun Grand Est.
Ébersviller

** Ébersviller ** ass eng franséisch Uertschaft a Gemeng am Departement Moselle an der Regioun Grand Est.

D'Uertschaft gehéiert zur protegéierter Géigend vum Dall vun der Canner

Fréier war d'Uertschaft iwwer d'Eisebunnslinn Metz-Vigy-Anzeling un dat franséischt Eisebunnsnetz ugeschloss. Eng Partie vun där Streck gëtt haut op 12&nbsp;km vun der *Association Lorraine d'Exploitation et de Modélisme Ferroviaire* am Dall vun der Canner als Chemin de fer touristique de la Vallée de la Canner exploitéiert.
James Dean

Den **James Byron Dean**, gebuer den 8. Februar 1931 zu Fairmont am Indiana, a gestuerwen den 30. September 1955 zu Salinas a Kalifornien, war een US-amerikanesche Schauspiller.

Den James Dean huet seng Karriär als Theaterschauspiller um Broadway ugefaangen. Hie gouf bekannt duerch de Film *East of Eden*, nom Roman mam selwechten Numm vum John Steinbeck, deen den Elia Kazan 1955 gedréint huet. Des Weiderenn huet hien 1955 d'Haaptroll an *Rebel Without a Cause* gespillt. Nach ier säi leschte Film *Giant* 1956 erauskoum, ass den James Dean den 30. September 1955 bei engem Autosaccident ëm d'Liewe komm.

## Filmographie
### Kino (Auswiel)
* 1952: *[[Has Anybody Seen My Gal]] * - Regie: Douglas Sirk
* 1955: *[[East of Eden]]* - Regie: Elia Kazan - Haaptacteuren: Julie Harris, Burl Ives 
*1955: *[[Rebel Without a Cause]]* - Regie: Nicholas Ray - Haaptacteuren: Natalie Wood, Sal Mineo 
* 1956: *[[Giant (Film 1956)|Giant]]* - Regie: George Stevens - Haaptacteuren: Rock Hudson, Elizabeth Taylor, Carroll Baker

## Um Spaweck

*De J.D. op JamesDeanArchives
Bannay (Moselle)

**Bannay** ass eng franséisch Uertschaft a Gemeng am Departement Moselle an der Regioun Grand Est.

## Nopeschuertschaften
* Brouck am Osten
* Morlange am Süden
* Vaudoncourt am Nordnordwesten
* Varize am Nordnordwesten

## Um Spaweck
*  Plang vu Bannay op Mapquest
Asymmetresch Hydroaminatioun

## Asymmetresch Hydroaminatioun
D'Wichtegkeet vu Stéckstoffmoleküllen a biologeschen an industrielle Systemer huet vill wëssenschaftlech Efforte gebonnen an zu engem Koup Resultater gefouert1. Eréischt Enn der 90er Jore gouf sech mat engem vun den einfachste Weeër fir d'Hydroaminatioun ze vollzéien ofginn.2 D'Additoun vun N-H op eng ongesiedegt Carbon-Carbon Bindung, intramolekular wei och intermolekular, ass eng gutt Methode well et wéineg Méiglechkeete gëtt fir Nieweprodukter allerdéngs ass se net sou einfach well C-C Bindunge relativ resistent sinn.



Dofir ginn dacks Transitiounsmetaller gebraucht déi ee signifikante Virdeel brénge well duerch hir Liganten eng sterech Verhënnerung entsteet déi nëmmen een Isomère zouléisst an doduerch souwuel régiospezifesch wéi och stereospezifesch ka sinn.3 Eng rezent Entwécklung fir déi Reaktioun ass de Gebrauch vun Yttrium, Scandium, Lutetium als Metall a Binaphtholate als Ligant.4



R steet fir all méiglech Substituant wéi z.&nbsp;B. R=Me,iPr oder wéi an dem Fall vun dëser Applikatioun SiMe3

## Referenzen
1. Malpass, J. R. In ComprehensiVe Organic Chemistry; Barton, D., Ollis, W. D., Eds.; Pergamon Press: Oxford, 1979; Vol. 2, p 1.

2. Allgemeng Informatiounen iwwer d'Theema 
(a) Taube, R. In Applied Homogeneous Catalysis; Cornils, B., Herrmann, W. A., Eds.;VCH: Weinheim, 1996; Vol. 1, p 507. 
(b) Müller, T. E.; Beller, M. Chem.ReV. 1998, 98, 675. 
(c) Müller, T. E.; Beller, M. In Transition Metals for Organic Synthesis; Beller, M., Bolm, C., Eds.; Wiley-VCH: Weinheim,1998; Vol. 2, p 316. 
(d) Brunet, J. J.; Neibecker, D. In Catalytic Heterofunctionalization from Hydroamination to Hydrozirconation; Togni,A., Grützmacher, H.; Wiley-VCH: Weinheim, 2001; p 91. 
(e) Nobis,M.; Driessen-Ho¨lscher, B. Angew. Chem., Int. Ed. 2001, 40, 3983. 
(f) Seayad, J.; Tillack, A.; Hartung, C. G.; Beller, M. AdV. Synth. Catal. 2002,344, 795. 
(g) Beller, M.; Breindl, C.; Eichberger, M.; Hartung, C. G.; Seayad, J.; Thiel, O. R.; Tillack, A.; Trauthwein, H. Synlett 2002, 1579.
(h) Hartwig, J. F. Pure Appl. Chem. 2004, 76, 507. (i) Pohlki, F.; Doye, S. Chem. Soc. ReV. 2003, 32, 104.
(j) Bytschkov, I.; Doye, S. Eur. J. Org. Chem. 2003, 935. (k) Doye, S. Synlett 2004, 1653. 
(l) Hong, S.; Marks, T. J. Acc. Chem. Res. 2004, 37, 673. (m) Odom, A. L. Dalton Trans. 2005,225.

3. 
(a) Roesky, P. W.; Müller, T. E. Angew. Chem., Int. Ed. 2003, 42, 2708.
(b) Hultzsch, K. C. AdV. Synth. Catal. 2005, 347, 367. 
(c) Hultzsch, K. C. Org. Biomol. Chem. 2005, 3, 1819. 
(d) Hultzsch, K. C.; Gribkov, D. V.;Hampel, F. J. Organomet. Chem. 2005, 690, 4441.

4. D.B.Gibkov, K.C. Hultzsch, F. Hampel, JACS, 2006, 128, 3748-3759