open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mathematik

**Mathematik** (vum algriicheschen *μαθηματικη*, vu *mathema* – Wëssenschaft, léieren) ass aus dem Ënnersiche vu Figuren an dem Rechne mat Zuelen entstanen. Hautdesdaags versteet een d'Mathematik ganz allgemeng als eng Wëssenschaft, déi selwer geschafen abstrakt Strukturen op hir Eegenschaften a Musteren ënnersicht.

## Geschicht

## Gebidder
Et gëtt ënner anerem déi follgend Deelgebidder vun der Mathematik:
* Analys
* Algeber
* Arithmeetik
* Geometrie
* Mathematesch Logik
* Stochastik
* Topologie

## Olympiaden
Fir Lëtzebuerg relevant sinn déi follgend dräi Mathematiksolympiaden:
* déi belsch-lëtzebuergesch *[[Olympiade mathématique belge]]* (OMB);
* de sougenannten *Amerikaneschen Test*, offiziell: *American Invitational Mathematics Examination* (AIME);
* d'Benelux-Mathematik-Olympiad (BxMO);
* d'International Mathematik-Olympiad (IMO).

## Associatioune vu Mathematiker
Zu Lëtzebuerg gëtt et zwou Associatioune vu Mathematiker:
* d'Association des Mathématiciens luxembourgeois a.s.b.l. (AML);
* d'Société mathématique du Luxembourg (SML) vun der Universitéit vu Lëtzebuerg.

## Kuckt och
* Formelblat (Mathematik)
* Lëscht vu Mathematiker

## Um Spaweck
Astronomie

**Astronomie** ass e Begrëff fir déi Branche vun den Naturwëssenschaften, déi sech mat der Erfuerschung vum Universum ofginn, dat heescht, mat der Verdeelung a Beweegung, de physikaleschen Eegenschaften an Zoustänn, dem Entstoen, der Entwécklung an der Zesummesetzung vun der Matière am Weltraum a mat der Entwécklung an de Strukture vum Kosmos am grousse Ganzen. D'Astronomie ass déi eelst Naturwëssenschaft iwwerhaapt.

Den Numm *Astronomie* kënnt aus dem Griicheschen άστρον (*ástron* - Stär) an νόμος (*nomos* - Gesetz). D'Astronomie beschäftegt sech nieft de Planéiten a Fixstären och mat Galaxien a villen aneren Himmelsobjeten. An der Astronomie fanne sech awer och Erkenntnesser aus anere Fachgebidder, wéi zum Beispill der Physik, der Chimie, der Geologie, der Geophysik, der Mineralogie, der Biologie, der Mathematik, der Kartographie an nach aneren.

## Astronomie
Duerch d'visuellt Betruechte vum Nuetshimmel an dem Laf vun de Planéiten an der Sonn gëtt Astronomie schonn zanter Joerdausende bedriwwen. Zanter véierhonnert Joer ginn Teleskope benotzt; zu de Pionéier gehéiert ënner anerem de Galileo Galilei.

D'19. Joerhonnert huet grouss Fortschrëtter mat sech bruecht, besonnesch duerch d'Fotografie an d'Spektroskopie. An der Mëtt vum 20. Joerhonnert koum d'onbemannt a bemannt Raumfaart derbäi. Mëttlerweil gëtt mat de verschiddenste physikalesche Methoden all elektromagnéitesch Stralung déi aus dem Weltraum kënnt beobacht.

## Spezialgebidder vun der Astronomie

* ABC vun de Stären
* Astrometrie
* Astronomesch Begrëffer
* Astronomesch Instrumenter
* Astronomesch Katalogen
* Astronomesch Medailen a Präisser
* Astrophysik
* Himmelsmechanik
* Kalenner
* Kosmologie
* Meteorstréim
* Planetologie
* Sonnefuerschung
* Sonnesystem
* Stellardynamik
* Stellarstatistik

## Literatur zum Theema
* *dtv-Atlas Astronomie Bd.3006. 14.*, 2000.
* Unsöld,Albrecht / Baschek, Bodo, *Der neue Kosmos*,
* Sky & Telescope. Englesch Originaleditioun
* Sterne und Weltraum. Zäitschrëft fir d'Astronomie
* Interstellarum. Zäitschrëft fir praktesch Astronomie (kënnt all 2 Méint eraus)
* Sternenbote. Éisträichesch astronomesch Schrëft
* Astronomie Heute. Populär Zäitschrëft fir Astronomie a Raumfaart (10 Editiounen / Joer, däitsch Editioun vun Sky & Telescope)

## Kuckt och
* Geschicht vun der Astronomie
* Chronologie vun der Astronomie
** Lëscht vun Astronomen
** Lëscht vun diffusen Niwwelen
** Lëscht vun de Sonnendäischterten
** Lëscht vun de gréisste Stären
** Lëscht vun den hellste Stären
** Lëscht vun den nooste Stären
** Lëscht vun den hellste Galaxien
** Lëscht vun den Donkelniwwelen
** Lëscht vun den IC-Objeten
** Lëscht vun de gréissten opteschen Teleskopen
*** Internationaalt Joer vun der Astronomie

## Um Spaweck

* NASA: Astronomy Picture of the Day – All Dag en neit Bild mat Bericht (Englesch)
* NASA ADS – Datebank mat astronomescher Fuerschungsliteratur (Englesch)

#### Lëtzebuerg
* Amateurs Astronomes du Luxembourg
* Dem Georges seng Astronomiesäit
* D'Astronomiesäit vun der Réiser-Schoul

#### De Rescht vun der Welt
* American Astronomical Society
* Cassini Imaging Laboratory
* Royal Astronomical Society (UK)
* Aurora Borealis
198 v. Chr.

3. Joerhonnert v. Chr. |
**[[2. Joerhonnert v. Chr.]]** |
1. Joerhonnert v. Chr.


203 v. Chr. | 202 v. Chr. | 201 v. Chr. | 200 v. Chr. | 199 v. Chr. | **198 v. Chr.** | 197 v. Chr. | 196 v. Chr. | 195 v. Chr. | 194 v. Chr. | 193 v. Chr.


----
*Dës Säit befaasst sech mam Joer 198 v. Chr.*

## Evenementer

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer

## Gestuerwen
The Third Man

** The Third Man** ass e brittesche Film vum Carol Reed aus dem Joer 1949.
## Ëm wat geet et am Film?
Den Holly Martins kënnt op Aluedung vu sengem Frënd Harry Lime an dat nom Zweete Weltkrich besate Wien. Hei kritt hie gesot säi Frënd Harry wir duerch en Autosaccident ëm d'Liewe komm.

## Zitater

* *In Italy, for thirty years under the Borgias, they had warfare, terror, murder, bloodshed - they produced [[Michelangelo]], [[Leonardo da Vinci]] and the [[Renaissance]]. In Switzerland, they had brotherly love, five hundred years of democracy and peace, and what did that produce? The cuckoo clock.* (Harry Lime zum Holly Martins)

:: fräi iwwersat: "Ënner de Borgiaen haten s'an Italien drësseg Joer laang Krich, Terror, Muerd an Doutschlag; dat huet d'Renaissance, de Michelangelo an de Leonardo vu Vinci mat sech bruecht. An der Schwäiz hate se Frëndschaft, fënnefhonnert Joer Demokratie a Fridden, a wat ass dobäi erauskomm? D'Guckucksauer." (Historesch stëmmt dat net; d'Guckucksauer kënnt aus dem "Schwarzwald" am Südweste vun Däitschland.)

## Triviales
* Zum Schluss vum Film kucken net dem Orson Welles seng Hänn aus de Gulli mä dem Regisseur Carol Reed seng. Den Orson Welles hat d'Dréiaarbechten schonn verlooss, wéi déi Zeen gedréint ginn ass.
* De Carol Reed wollt d'Roll vum Holly Martens un den James Stewart ginn, den David O. Selznick huet awer de Joseph Cotten durchgesat.

## Gielercher
* Palme d'or 1949 um Filmfestival vu Cannes
* Oscar 1950 fir déi bescht Kameraarbecht fir de Robert Krasker

## Um Spaweck
* Kritik vum R. Ebert
* De Film op dvdclassik
* De Film op dvdbeaver
* Kritik op filmzentrale
Free Software Foundation

D**'Free Software Foundation** (FSF), déi 1985 vum Richard Stallman gegrënnt gouf, ass eng Organisatioun déi sech fir d'Fërderung a Produktioun vu fräier Software asetzt, a versicht, Kapital fir de GNU-Projet zesummenzedroen.

Den 10. Mäerz 2001 gouf d**'[[Free Software Foundation Europe]]** gegrënnt, déi sech ëm d'europäesch Besoinen am Beräich fräi Software këmmert. Als offiziell Duechterorganisatioun vun der amerikanescher Free Software Foundation, konzentréiert si hir Aktivitéite ronderëm de GNU-Projet, mä net exklusiv.

Eng vun den Haaptaufgabe vun der FSF Europe ass d'Initiative vu fräier Software ze koordinéieren, e Kompetenzzentrum fir Politiker, Journalisten an Affekoten op d'Been ze stellen an déi néideg Infrastruktur fir fräi Software a speziell de GNU-Projet ze schafen. Mat GNU Savannah gouf zum Beispill soueng Entwécklerplattform fir fräi Software geschaf.

Am Februar 2003 huet d'FSF Europe d*'Fiduciary Licence Agreement* virgestallt, dat europäesche Softwareentwéckleren d'Iwwerdroe vun zäitlech onbegrenzten exlusiven Notzungsrechter a juristesche Vertriedungsrechter un d'FSF erméiglecht.

## Um Spaweck
* Free Software Foundation
* FSF Europe
* Fiduciary License Agreement
* Free Software Alliance
Richard M. Stallman

De **Richard Matthew Stallman**, gebuer de 16. Mäerz 1953, och bekannt ënner den Initialen **RMS**, ass de Grënner vum Mouvement fir fräi Software. Hien ass bekannt duerch d'Initiéiere vum GNU-Projet a fir mam Eben Moglen zesummen déi éischt Lizenz fir Distributioun vu Software mat sengem Source Code geschriwwen ze hunn: d'GNU General Public License oder GNU GPL. Hien huet och d'Konzept vum Copyleft erfonnt.

Hie war informatesche Chercheur um Massachusetts Institute of Technology an huet 1985 d'Free Software Foundation gegrënnt. "Free" ass am Sënn vu "fräi" ze verstoen, an net "gratis". Hien huet och den Texteditor GNU Emacs, den C Compilator Gcc an den Debugger Gdb geschriwwen.

Seng Riede sinn awer no enger Zäitchen als exzessiv ugesi ginn, notamment vum Eric Steven Raymond an anere Membere vun der Communautéit fräien Developpeuren. De Raymond grënnt d'Open Source Initiative. D'OSI probéiert ënner anerem "open source"-Software an d'amerikanesch Informatikindustrie ze kréien.

De Stallman hat och mam Linus Torvalds ze dinn, deem hie reprochéiert, net genuch op déi zentral Plaz vu GNU a senger Variant GNU/Linux anzegoen.

Am September 2004 huet hien zu Lëtzebuerg um Centre de recherche public Henri-Tudor iwwer d'Geforen an d'Méiglechkeete vu Software Patenter geschwat.

## Um Spaweck
* Dem Stallman seng Homepage
* Free as in Freedom - Biographie vum Stallman
Lëscht vu literaresche Begrëffer

Dës **Lëscht vu literaresche Begrëffer** ass en Deel vun de .

## A
* Almanach
* Autobiographie

## B
* Ballad
* Biedermeier
* Biographie
* Bréifroman

## C
* Chronik

## D
* Dadaismus

## E
* Erzielperspektiv
* Exilliteratur
* Expressionismus

## F
* Fantasy

## G
* Gedicht
* Groscheroman

## H
* Historesch-kritesch Editioun

## I

## J

## K
* Klassik
* Kriminalroman
* Kuerzgeschicht

## L

## M
* Märchen
* Monolog

## N
* Naturalismus
* Nouveau Roman

## O

## P
* Parodie

## Q

## R
* Realismus
* Roman
* Romantik

## S
* Saga
* Schlësselroman
* Seechen
* Sonett
* Stuerm an Drang
* Surrealismus

## T
* Theaterstéck
* Trivialliteratur

## U

## V

## W

## X

## Y

## Z
Nupedia

**Nupedia** war en enzyklopedesche Projet, deen den 9. Mäerz 2000 gegrënnt gouf a sech vu Wikipedia duerch eng strikt Artikelpolitik ënnerscheet huet.

Effektiv huet e Contributeur missen Expert op sengem Terrain sinn, e Ph.D. gouf gär gesinn.

Nupedia gouf dowéinst dacks als méi seriö wéi Wikipedia ugesinn, mä well et net genuch Kontributeure gouf, koum de Projet ni richteg virun a gouf schlussendlech de 26. September 2003 definitiv zougemaach.

## Um Spaweck

* http://www.nupedia.wikia.com (*Säit zougemaach* -> Archiv Versioun vun archive.org)
Ierpeldeng (Ettelbréck)

**Ierpeldeng** ass eng Uertschaft am Kanton Dikrech an Haaptuert vun der Gemeng Ierpeldeng op der Sauer.

## Geographie
Ierpeldeng läit am Sauerdall am Zentrum vun der Nordstad, net wäit vun Ettelbréck an Dikrech, op enger Héicht vun ongeféier 200 m. Geologesch läit d'Uertschaft op der Linn, déi d'Devon-Schichte vun den Ardennen am Norden (Éislek) vun den Trias-Schichten am Süden (Guttland) trennt.

## Geschicht
D'Géigend vun Ierpeldeng war schonn zu gallo-réimeschen Zäite bewunnt. Op Angelduerfer Terrain, net wäit weg vum Zesummefloss vu Sauer an Uelzecht, weise Spueren op e réimesche Castrum hin. Wéi vill Dierfer, deenen hiren Numm op "-ingen" endegt, gouf Ierpeldeng (Erpeld-ingen) tëscht dem 6. an dem 9. Joerhonnert gegrënnt, wéi d'Franke sech an eiser Géigend néiergelooss hunn.

Ierpeldeng daucht fir d'éischt a schrëftlecher Form an engem Akt vun 1247 op, wou d'Rittere Frédéric a Gérard vun Ierpeldeng genannt ginn.

 
### Ierpeldenger Schlass
D'Ierpeldenger Schlass gouf am 12. Joerhonnert als Waasserbuerg gebaut. Haut ass et de Sëtz vun der Ierpeldenger Gemengeverwaltung.

## Kuckt och
* Parkierch vun Ierpeldeng
* FC 72 Ierpeldeng

## Um Spaweck

* Offiziell Säit vun der Gemeng Ierpeldeng
* Syvicol
* Websäit vum Club des Jeunes Ierpeldeng
* Websäit vun der Concordia Ierpeldeng
* D'Gesetz iwwer d'Kreatioun vun de Gemenge Schieren an Ierpeldeng *Loi du 22 janvier 1850 qui érige deux nouvelles communes, l'une sous le nom de Schieren et l'autre sous le nom d'Erpeldange*
Bierg

E **Bierg** ass eng Erhiewung an der Natur an am Géigesaz zum Hiwwel meeschtens méi héich.
## Entstoen
Iwwer d'Entstoe vun de Bierger goufen am Laf vun der Zäit déi verschiddenst Theorien entwéckelt. Sou z.&nbsp;B. dem Laplace seng *hypothèse cosmogonique*, an där hien dervun aussgeet datt Äerd am Ufank eng Kugel war déi vu geschmoltenem Material gebilt gouf, dat duerno lues a lues ofgekillt ass a fest gouf. Beim Ofkillen hätt se sech zesummegezunn an dobäi wiere Spannungen opgetrueden duerch déi bei der Kontraktion d'Bierger enstane wieren.

Den Dutton hat eng Theorie déi op der Isostasie baséisert huet, a bei där d'Bierger eng Gläichgewichtsroll spille géifen.

Den däitsche Geophysiker Alfred Wegener huet unhand vu senger Hypothees iwwer d'Ofdrifte vun de Kontinenter ugeholl datt d'Bierger duerch gouss Kräfte beim Openanerstousse vu Kontinentalplacken entstane sinn.

Den amerikanesche Geophysiker Griggs huet geduecht se kéinten duerch staark vertikal Konvektiounsstréim entstane sinn an de Fransous Perrin entwéckelt eng Theorie vu Metamorphismus.

Zanter 1890 gouf ugeholl datt sougenannt *Transportnappen* déi duerch d'Schwéierkraaft laanscht Häng rutschen d'Ursaach kéinte sinn. Wann d'Schwéierkraaft och sécher eng Roll spillt sou geet se awer net duer fir d'Bildung vu verschiddene Biergmassiver wéi z.&nbsp;B. dem Jura z'erklären.

Heiansdo hunn d'Bierger en eruptiven Urspronk a presentéiere sech als eenzel Vulkaner oder als Kraterketten. Anerer déi schonn erodéiert waren, goufen nach eng Kéier an d'Luucht gehuewen a bilden da Bierger mat flappege Formen, sou wéi de Massif central.

## Um Spaweck
Bierg (Homonymie)

De Begrëff **Bierg** bezeechent:
* e Bierg als eng Erhiewung an der Natur.
* d'Uertschaft Bierg an der Gemeng Colmer-Bierg.
* d'Uertschaft Bierg an der Gemeng Betzder.
* e Bierg eng Persoun déi sech verbiergt (fir eng Schold z.&nbsp;B.)
Ezio Pinza

Den **Ezio Pinza**, gebuer den 18. Mee 1892 zu Roum, a gestuerwen den 9. Mee 1957 zu Stamford an den USA, war en italieenesche Basssänger.

## Säi Liewen
De Pinza sollt eng Carrière als Velosportler machen. Mä hien huet sech et anescht iwwerluecht an ass op Bologna an de Conservatoire bei den Alessandro Vezzani gaangen, fir seng Stëmm ausbilden ze loossen. Säin éischten Optrëtt op der Bün war 1914 zu Soncino als Oroveso an der Oper *Norma*. Nom Éischte Weltkrich koum hien 1922 zu Roum an dem *Teatro alla Scale* grouss eraus, wou hien enner dem Arturo Toscanini de Ramphis an der *Aida*, de Raimondo an der *Lucia di Lammermoor* gesongen huet. Vun 1926 bis 1949 séngt hien am *Metropolitan Opera House* zu New York. Do séngt hien all grouss italieenesch Bassrollen an de *Boris Godunov*.

1949 sicht hien no eppes Neies. He geet op de Broadway fir Musicalen ze sangen.

An de spéidere Jore war de Pinza, dee säi Liewe laang kärgesond war, mam Häerz geplot.

Bei sengem Begriefnes huet d'Eleanor Steber den *Ave Maria* aus dem Giuseppe Verdi sengem *Otello* gesongen.

## Säi Gesang
Den Ezio Pinza hat ni geléiert Noute vum Blat ze liesen, an a senger Autobiographie erzielt hien, wéi de Rogers him e puer Melodien aus dem *South Pacific* um Piano virgespillt huet. Mä hie war deen, deen d*'Missa Solemnis* ënner dem Toscanini gesongen huet, Mozart ënner dem Bruno Walter an déi gréisst Richard Wagner Rollen an der *Scala*.

## Wat sote Kritiker iwwer de Pinza
* Den John B. Steane, de grousse Gesangsstëmmekenner schreift iwwer dem Pinza seng Stëmm: *..the mellow fruitfullness of Pinza's tone, the richness of his colouring, the sturdiness of its growth nad the strength of its flavour..*
* De Jürgen Kesting rechent de Pinza zu den "zwei Jahrhundertbässe", den aneren ass den Alexander Kipnis. "Wer Ezio Pinza nie gehört hat, weiß nichts von der dunklen, sonoren Pracht einer perfekt geführten italienischen Bass-Stimme...."

## Wat soll ee lauschteren?
* Déi wichtegst Tounopnam ass den *Don Giovanni* vun de *Salzburger Festspiele* vun 1937 dirigéiert vum Bruno Walter.

## Literatur
Dem Pinza seng Autobiographie koum 1977 zu New York eraus – *Ezio Pinza. An Autobiography*.

## Kuckt och
* Lëscht vu Sängerinnen a Sänger (Klassesch Musek)
1. Joerhonnert v. Chr.

../.. |
3. Joerhonnert v. Chr. | 
2. Joerhonnert v. Chr. |
**1. Joerhonnert v. Chr.** | 
1. Joerhonnert |
2. Joerhonnert | 
../..


D**'1. Joerhonnert v. Chr.** huet den 1. Januar 100 v. Chr. ugefaangen an huet den 31. Dezember 1 opgehalen.

## Evenementer
* Aus der Réimescher Republik gëtt d'Réimescht Keeserräich.
* Eruewerung vu Gallien duerch de Julius Cäsar.
* Gebuert vu Jesus Christus.
* Ermuerdung vum Cäsar.

## Wichteg Persounen
* Julius Cäsar, réimeschen Diktator a Feldhär.
* Cicero, réimesche Politiker a Schrëftsteller.
* Augustus, réimesche Keeser.
* Kleopatra, Herrscherin iwwer Egypten.
* Jesus Christus, zentrale Personnage vum Chrëschtentum.
* Pompeius, réimesche Feldhär.

## Erfindungen an Entdeckungen
* Ëm d'Joer 100 v. Chr. entwéckelt de chineesesche Fuerscher Yuan Kang eng Theorie iwwer d'Zäitaltere vum Steen, der Jade, der Bronze an dem Eisen.

## Joren

## Um Spaweck
1. Joerhonnert

../.. |
2. Joerhonnert v. Chr. | 
1. Joerhonnert v. Chr. |
**1. Joerhonnert.** | 
2. Joerhonnert |
3. Joerhonnert | 
../..


D**'1. Joerhonnert** huet den 1. Januar 1 ugefaangen an huet den 31. Dezember 100 opgehalen.

## Evenementer
* Brand vu Roum.
* Eruewerung vu Britannien duerch d'Réimer.
* Zerstéierung vu Pompeii duerch en Ausbroch vum Vesuv (78).

## wichteg Persounen
* Tiberius, réimesche Keeser.
* Claudius, réimesche Keeser.
* Nero, réimesche Keeser.

## Erfindungen an Entdeckungen

## Joren

## Um Spaweck
2. Joerhonnert

../.. |
1. Joerhonnert v. Chr. | 
1. Joerhonnert |
**2. Joerhonnert.** | 
3. Joerhonnert |
4. Joerhonnert | 
../..


D**'2. Joerhonnert** huet den 1. Januar 101 ugefaangen an huet den 31. Dezember 200 opgehalen.

## Evenementer

## Wichteg Persounen

## Erfindungen an Entdeckungen

## Joren

## Um Spaweck
4. Joerhonnert

../.. |
2. Joerhonnert | 
3. Joerhonnert |
**4. Joerhonnert.** | 
5. Joerhonnert |
6. Joerhonnert | 
../..


D**'4. Joerhonnert** huet den 1. Januar 301 ugefaangen an huet den 31. Dezember 400 opgehalen.

## Evenementer
* D'Awunner vu Palmyra am haitege Syrie konvertéieren no an no zum Chrëschtentum.

## Wichteg Persounen

## Erfindungen an Entdeckungen

## Joren

## Um Spaweck
10. Joerhonnert

D**'10. Joerhonnert** huet den 1. Januar 901 ugefaangen an huet den 31. Dezember 1000 opgehalen.

## Evenementer

* (950) De Siegfried I. vu Lëtzebuerg, Jong vum Wigeric, Grof vun den Ardennen, huet Iechternach als Lehnen un den Otto I. ginn.
* (962) Den Otto I. gouf als Keeser vum Hellege Réimesche Räich vum Poopst Jean XII. zu Roum gekréint.
* (963) De Siegfried I. vu Lëtzebuerg huet mam Bau vun der Buerg um Bock ugefaangen (Ufank vun der Stad Lëtzebuerg)
* (966) De Siegfried I. vu Lëtzebuerg huet den Otto I. bei der zweeter Invasioun vun Italie begleet.

## wichteg Persounen

## Erfindungen an Entdeckungen

## Joren

## Um Spaweck
16. Joerhonnert

../.. |
14. Joerhonnert | 
15. Joerhonnert |
**16. Joerhonnert.** | 
17. Joerhonnert |
18. Joerhonnert | 
../..


D**'16. Joerhonnert** huet den 1. Januar 1501 ugefaangen an huet den 31. Dezember 1600 opgehalen.

## Evenementer
* Reformatioun.
* Italieenesch Kricher.
* Defaite vun der Grousser Armada.
* Spaniesch Besetzung vun Amerika.

## Wichteg Persounen

## Erfindungen an Entdeckungen
* Et gëtt méiglech, och Kuerzsiichtegkeet mat engem Brëll ze korrigéieren. Deen huet awer ëmmer nach kee Gestell wat hannert d'Ouere gräift.
* 1522 war déi éischt Oplag vum Martin Luther senger däitscher Iwwersetzung vum Neien Testament fäerdeg, 1534 war déi ganz Bibel iwwersat, déi de Luther awer säi ganzt Liewe laang verbessert huet.

## Joren

## Um Spaweck
17. Joerhonnert

../.. |
15. Joerhonnert | 
16. Joerhonnert |
**17. Joerhonnert.** | 
18. Joerhonnert |
19. Joerhonnert | 
../..


D**'17. Joerhonnert** huet den 1. Januar 1601 ugefaangen an huet den 31. Dezember 1700 opgehalen.

## Evenementer
* 1603: Unioun vun de Kroune vun England a Schottland.
* 1618-1648: Drëssegjärege Krich.
* 1642-1651: Englesche Biergerkrich.
* 1659: Fridde vun de Pyrenäuen.
* 1661: Ufank vum *Règne personnel* vum Louis XIV. deen nom Doud vum Mazarin op e Premierminister verzicht a selwer regéiert.
* 1667-1668: Devolutiounskrich.
* 1672-1678: Hollännesche Krich.
* 1683: Schluecht beim Wiede.
* 1685: Revokatioun vum Edikt vun Nantes.
* 1688-1689: Gloriéis Revolutioun a Groussbritannien.
* 1688-1697: Krich vun der Augsburgescher Liga.
* 1692: Hexeprozess zu Salem.

## Wichteg Persounen
* Oliver Cromwell (1599-1658), *[[Lord Protector]]* vu Groussbritannien.
* René Descartes (1596-1650), franséische Philosoph.
* Galileo Galilei (1564-1642), italieenesche Wëssenschaftler.
* Thomas Hobbes (1588-1679), englesche Philosoph.
* Gottfried Wilhelm Leibniz (1646-1716), däitsche Wëssenschaftler a Philosoph.
* John Locke (1632-1704), englesche Philosoph.
* Louis XIII. (1601-1610-1643), franséische Kinnek.
* Louis XIV. (1638-1643-1715), franséische Kinnek.
* Mazarin (1602-1661), Kardinol a franséische Minister.
* Isaac Newton (1643-1727), englesche Wëssenschaftler.
* Richelieu (1585-1642), franséische Kardinol.
* Blaise Pascal (1623-1662), franséische Philosoph.

## Gestuerwen
* Nicolas Vernulaeus, Humanist aus dem lëtzebuergesche Raum (Grofschaft Chiny).

## Erfindungen an Entdeckungen

## Joren

## Um Spaweck
15. Joerhonnert

../.. |
13. Joerhonnert | 
14. Joerhonnert |
**15. Joerhonnert.** | 
16. Joerhonnert |
17. Joerhonnert | 
../..


D**'15. Joerhonnert** huet den 1. Januar 1401 ugefaangen an huet den 31. Dezember 1500 opgehalen.

## Evenementer
* 1441: Elisabeth vu Görlitz huet dem Philippe vun der Bourgogne d'Herzogtum Lëtzebuerg als Pand ginn.
* 1443: Belagerung a Prise vun der Festung Lëtzebuerg duerch de Philippe III. vun der Bourgogne.
* 1443-1555: Lëtzebuerg steet ënner der Herrschaft vun de Burgunder, déi vu Bréissel geherrscht hunn.
* 1453: De Fall vun Konstantinopel.
* 1453: End Honnertjärege Krich
* 1455-1485: Kriibsen Rous.
* 1477: De Charel de Kéngen, Herzog vun der Bourgogne, ass an der Schluecht zu Nanzeg gefall. Säi Meedche Marie vun der Bourgogne huet iwwerholl an de Maximilian vun Éisträich bestuet.

## Wichteg Persounen

## Erfindungen an Entdeckungen
* 1492: Amerika gouf vum Christoph Kolumbus *entdeckt*.

## Gebuer
* Nicolas de Rutter, lëtzebuergesche Geeschtlechen an Diplomat.

## Joren

## Um Spaweck
20. Joerhonnert

../.. | 
18. Joerhonnert | 19. Joerhonnert | **20. Joerhonnert** |
21. Joerhonnert |


D**'20. Joerhonnert** huet den 1. Januar 1901 ugefaangen an huet den 31. Dezember 2000 opgehalen.

## Evenementer
* 1985-1986: De Bommeleeër

## Wichteg Persounen

## Erfindungen an Entdeckungen

## Joren

## Um Spaweck
21. Joerhonnert

../.. |
19. Joerhonnert |
20. Joerhonnert |
**21. Joerhonnert.** |


D**'21. Joerhonnert** huet den 1. Januar 2001 ugefaangen an hält den 31. Dezember 2100 op.

## Evenementer

* 2001: Terroruschléi vum 11. September 2001 an den USA zu New York
* 2020: COVID-19-Pandemie

## Wichteg Persounen

## Erfindungen an Entdeckungen

## Joren

## Um Spaweck
189 v. Chr.

3. Joerhonnert v. Chr. |
**[[2. Joerhonnert v. Chr.]]** |
1. Joerhonnert v. Chr.


194 v. Chr. | 193 v. Chr. | 192 v. Chr. | 191 v. Chr. | 190 v. Chr. | **189 v. Chr.** | 188 v. Chr. | 187 v. Chr. | 186 v. Chr. | 185 v. Chr. | 184 v. Chr.


----
*Dës Säit befaasst sech mam Joer 189 v. Chr.*

## Evenementer

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer

## Gestuerwen
18. Joerhonnert

D**'18. Joerhonnert** huet den 1. Januar 1701 ugefaangen an huet den 31. Dezember 1800 opgehalen.

## Evenementer
* Franséisch Revolutioun.
* Amerikaneschen Onofhängegkeetskrich.
* Haitianesch Revolutioun.
* Siwejärege Krich an Europa.
* Siwejärege Krich an Nordamerika.
* Opdeelunge vu Polen.

## Wichteg Persounen

## Erfindungen an Entdeckungen

## Joren

## Um Spaweck
179 v. Chr.

3. Joerhonnert v. Chr. |
**[[2. Joerhonnert v. Chr.]]** |
1. Joerhonnert v. Chr.


184 v. Chr. | 183 v. Chr. | 182 v. Chr. | 181 v. Chr. | 180 v. Chr. | **179 v. Chr.** | 178 v. Chr. | 177 v. Chr. | 176 v. Chr. | 175 v. Chr. | 174 v. Chr.


----
*Dës Säit befaasst sech mam Joer 179 v. Chr.*

## Evenementer

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer

## Gestuerwen
Diplomatik

**Diplomatik**, aus dem griicheschen *δίπλωμα diplôma*, ass d'Studéiere vu schrëftlechen Dokumenter. Op Däitsch schwätzt ee vun *Urkundenlehre*.

Si beschäftegt sech mat der Andeelung, dem Wäert, dem Alter an der Authentizitéit vun historesche Schrëftstécker. Wéi z.&nbsp;B. d'Paleographie zielt d'Diplomatik zu den Hëllefswëssenschafte vun der Geschicht.

Den Urspronk vun der Diplomatik geet bis an d'15. Joerhonnert zeréck, wou ëmmer méi dacks un der Authentizitéit vun Dokumenter gezweifelt gouf, an déi dofir méi genee ënnersicht goufen. Als Äntwert op d'Kritik vum Jesuitt Daniel Van Papenbroeck schreift de Benediktiner Jean Mabillon säi Wierk *De re diplomatica* (1681), wat nach bis haut als Urspronk vun der Diplomatik gëllt. Am Mëttelalter war et quasi normal, Dokumenter ze fälschen, meeschtens aus territoriale Grënn.
Paleographie

De Begrëff **Paleographie** kënnt aus dem griichesche *paleo* (*al*) a *graphein* (*schreiwen*) a bedeit also wuertwiertlech iwwersat *déi al Manéier ze schreiwen*. D'Paleographie zielt zu den Hëllefswëssenschafte vun der Geschicht.

D'Paleographie ass d'Wëssenschaft, där hiert Zil et ass, al Schrëften z'entzifferen an dës al Schrëften z'analyséieren an d'historesch Entwécklung vun der Schrëft ze studéieren.

## Intressi vun der Paleographie

D'Paleographie beschäftegt sech mat zwéin Typpe vu geschriwwene Quellen. Op der enger Säit intresséiert si sech fir déi ëffentlech an déi privat Dokumenter, meeschtens juristescher, déi an den Archive versuergt sinn, an op der anerer Säit mat alle geschriwwenen Texter vun engem Auteur déi een an de Bibliothéike fënnt.

## Entzifferung

Well al Texter en anere Graphismus (Form vun de Buschtawen) hu wéi eisen, ass d'Entzifferung net ëmmer evident. Villes hänkt och vum Auteur selwer of.

Ausserdeem benotzen d'Auteuren an d'Kopisten dacks Ofkierzungen, engersäits fir Plaz ze spuere well de Pabeier net grad bëlleg ass, an anerersäits och fir datt et méi séier geet.

Vun enger klorer Punktuation kann een am Mëttelalter net schwätzen, wann emol e Punktuatiounszeechen an engem Text war, sou war dat fir een Auteur valabel, mä nach laang net fir se all.

## Datéierung

Den Auteur huet net unbedingt ëmmer säin Numm an den Datum iwwer den Text geschriwwen. Fir den Datum erauszefannen, muss ee sech d'Schrëft genee ukucken, déi am Laf vun de Joerhonnerte variéiert huet. Dës Entwécklung vun der Schrëft ass och eng Äntwert op d'sozial Entwécklung.

## Literatur zum Theema
### Mëttelalterlech Paleographie

* Stiennon Jacques, *Paléographie du Moyen Age*.

## Um Spaweck
169 v. Chr.

3. Joerhonnert v. Chr. |
**[[2. Joerhonnert v. Chr.]]** |
1. Joerhonnert v. Chr.


174 v. Chr. | 173 v. Chr. | 172 v. Chr. | 171 v. Chr. | 170 v. Chr. | **169 v. Chr.** | 168 v. Chr. | 167 v. Chr. | 166 v. Chr. | 165 v. Chr. | 164 v. Chr.


----
*Dës Säit befaasst sech mam Joer 169 v. Chr.*

## Evenementer

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer

## Gestuerwen
160 v. Chr.

3. Joerhonnert v. Chr. |
**[[2. Joerhonnert v. Chr.]]** |
1. Joerhonnert v. Chr.


165 v. Chr. | 164 v. Chr. | 163 v. Chr. | 162 v. Chr. | 161 v. Chr. | **160 v. Chr.** | 159 v. Chr. | 158 v. Chr. | 157 v. Chr. | 156 v. Chr. | 155 v. Chr.


----
*Dës Säit befaasst sech mam Joer 160 v. Chr.*

## Evenementer
### Politik a Weltgeschicht

*Nom Doud vum Judas Makkabäus gëtt säi Brudder Jonatan Chef vun den Hasmonäer
### Sport
* De Leonidas vu Rhodos gewënnt all d'Lafkompetitioune bei den Olympesche Spiller
## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* ëm 160 v. Chr.: Jugurtha, Kinnek vun Numidien († 104 v. Chr.)
* ëm 160 v. Chr.: Kleopatra III., Kinnigin vun Egypten aus der Dynastie vun de Ptolemäer († 101 v. Chr.)

## Gestuerwen
* Lucius Aemilius Paullus Macedonicus, réimesche Feldhär a Politiker (* 229 v. Chr.)
* Judas Makkabäus, jiddesche Fräiheetskämpfer
* Timarchos, Usurpator am Seleukideräich
## Um Spaweck
146 v. Chr.

3. Joerhonnert v. Chr. |
**[[2. Joerhonnert v. Chr.]]** |
1. Joerhonnert v. Chr.


148 v. Chr. | 147 v. Chr. | **146 v. Chr.** | 145 v. Chr. | 144 v. Chr.


----
*Dës Säit befaasst sech mam Joer 146 v. Chr.*

## Evenementer

* Den drëtte Punesche Krich endegt mat der Zerstéierung vu Karthago.

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer

## Gestuerwen
Binz

**Binz** ass eng däitsch Firma, déi ganz normal Autoen zu Arméisautoen, Doudeween, Stretch-Limousinnen, Policeautoen an Ambulanzen ëmbaut.
Politesch Iddien

Dës Lëscht vu **politeschen Iddien** ass en Deel vun de .

## A
* Absolutismus
* Anarchismus
* Anarchosyndikalismus
* Antisemitismus
* Apartheid
* Appeasement

## B
* Breschnew-Doktrin
* Bolschewismus

## C
## D
* Demokratie
* Diktatur

## E
## F
* Faschismus
* Feminismus
* Feudalismus
* Federalismus
* Fundamentalismus

## G
* Glasnost
* Globaliséierung
* Guerilla

## H
* Hallstein-Doktrin
* Humanismus

## I
* Imperialismus
* Individualism
* Innepolitik

## J
## K
* Kolonialismus
* Kommunismus

## L
* Liberalismus
* Lénksextremismus

## M
* Maoismus
* Marxismus
* Merkantilismus
* Monarchie
* Monroe-Doktrin

## N
* Nationalismus
* Nationalsozialismus
* Neokorporatismus
* Neoliberalismus
* Neomarxismus
* Neorealismus
* Nomokratie

## O
* Oligarchie

## P
* Parlamentarismus
* Patriotismus
* Pazifismus
* Perestroika
* Peronismus
* Primitivismus
* Pluralismus
* Populismus
* Postkolonialismus
* Postmaterialismus
* Putsch

## Q
## R
* Rassismus
* Realismus
* Rietsextremismus
* Republik

## S
* Sozialdemokratie
* Sozialismus
* Syndikalismus

## T
* Telekratie
* Terrorismus
* Theokratie
* Thomismus
* Toleranz
* Totalitarismus

## U
## V
* Vollekspartei
* Veganismus

## W
## X
## Y
## Z
* Zentralismus
* Zionismus
Danz

Den **Danz** ass d'Konscht vun der Beweegung vum Kierper, meeschtens rhythmesch an am Zesummenhank mat Musek. Leit aus ville verschiddene Kulturen danze fir hir Emotiounen auszedrécken, fir sozial Bezéiungen ze fleegen, an engem spirituelle Kontext oder am Kader vun enger Opféierung.

Danz kann een doriwwer eraus als eng Form vun netverbaler Kommunikatioun tëscht Mënschen an och tëscht Déieren (z.&nbsp;B. de Beiendanz) ugesinn. D'Beweegung vu Géigestänn kann och als Danz beschriwwe ginn („d'Blieder danzen am Wand“).

D'Konscht en Danz ze kreéieren heescht Choreographie.

Ursprénglech war den Danz virun allem en zeremoniellen Akt, dee sech un eng méi héich Muecht geriicht huet. Zil war et duerch Danzritualer d'Schicksal ze beaflossen (Reendanz), Courage ze maachen (Krichsdanz oder Juegddanz) oder fir de Gëtter ze gefalen (egyptesch, griichesch a réimesch Antiquitéit).

## Lëtzebuerger Volleksdänz
Den 29. Oktober 2020 sinn d'Lëtzebuerger *Volleksdänz* op den nationalen Inventar vum immaterielle Kulturierwen zu Lëtzebuerg opgeholl ginn.

## Literatur

* Schulté, Yvette, Weny, Monique, Steinborn, Tilly, Stater Folklor - La Veillée, *Ronderëm De Lëtzebuerger Volleksdanz = La Danse Folklorique Luxembourgeoise Au Grand-Duché Et à L'Ancien Duché = Der Luxemburger Volksdanz Im Grossherzogtum Und Im Ehemaligen Herzogtum = Folk Dancing in Luxembourg*. Luxembourg: Uucht - La Veillée, 2005, , , a-z.lu

## Um Spaweck

* D'Lëtzebuerger Volleksdänz op iki.lu, der Websäit vum immaterielle Kulturierwen zu Lëtzebuerg (gekuckt de 17. Abrëll 2022)
Beootmungsapparat

E **Beootmungsapparat** oder **Oxylog** ass en Apparat, deen agesat gëtt, wann e Patient bewosstlos ass an/oder schlecht otemt.

Wann de Patient an der Lag ass z'ootmen, déngt en Oxylog dozou, him Sauerstoff (*Oxygène*) iwwer eng Mask oder Sond ze ginn. Wann de Patient net ootme kann, kann een hien intubéieren, dat heescht, en Tüb an de Loftrouer (*Trachée*) aféieren, an hie sou forcéieren, z'otmen. Modern Apparater pompelen dobäi net nëmme blann, mä passen hir Aarbecht, wéi zum Beispill, de Sauerstoffgehalt ze doséieren, permanent un. Si ersetzen u sech d'Beootme mam Ambu- oder Beootmungssak, mat deem duerch manuellen Drock Loft an d'Longe gepresst gëtt. Ausserdeem gëtt duerch Intubatioun ausgeschloss, datt ee Loft an de Mo pompelt, oder datt de Patient un Erbrachenem kéint erstécken.

## Um Spaweck
Elektrokardiogramm

En **Elektrokardiogramm**, kuerz **EKG** (Electro, Cardio -> Häerz), ass en Apparat, mat deem een d'Häerzaktivitéit a Kurven ëmwandele ka fir eng einfach Auswäertung vun der Häerzfunktioun z'erméiglechen.

## Wéi funktionéiert en EKG?

En EKG gëtt iwwer sougenannten Elektrode mam Kierper verbonnen. Dat si kleng déck Stickere mat enger Metallplack drun. Uewen ass e Kontakt, un deen eng Ofleedung, de Kabel vum EKG, bei de Patient geluecht gëtt. D'Häerz ass e Muskel. D'Beweegunge vun engem Muskel gi vu klengen elektreschen Impulser ausgeléist. En EKG ass u sech en extreem empfindleche Spannungsmiesser. All Zuckung vun all Häerzkummer léist dofir en Ausschlag um EKG aus. Fréier gouf déi direkt iwwer eng Nol op Pabeier geschriwwen, haut gesäit een d'Well op engem Ecran. Well awer vill Doktere léiwer eppes an der Hand hunn, huet all normalen EKG d'Méiglechkeet, fir d'Resultater auszedrécken. Den EKG schreift op spezielle Millimeterpabeier, soudatt sech einfach (wann een et kann) Anomalië fanne loossen, déi een net géif um Bildschierm gesinn.

## Um Spaweck
* Benennung vun de Komplexer
Periodesystem vun den Elementer

De **Periodesystem vun den Elementer** (gekierzt **PSE**) ass eng Lëscht vun alle cheemeschen Elementer, déi no hirer Uerdnungszuel no klasséiert sinn. D'Lëscht ass an Zeilen (Perioden) opgedeelt, sou datt all Kolonn (Grupp) aus der Tabell Elementer mat änleche cheemeschen Eegenschaften enthält. Den Numm Periodesystem (vum Griicheschen περίοδος períodos, Ëmgang, Ëmlaf, Kreeslaf) weist drop hin, datt sech – wat d'Uerdnungszuel méi grouss gëtt – vill Eegenschafte vun den Elementer reegelméisseg widderhuelen.







## Geschicht
Um Ufank vum 19. Joerhonnert huet de Johann Wolfgang Döbereiner als Éischten den Zesummenhang tëscht der Atommass an de cheemeschen Eegenschafte vu verschiddenen Elementer festgestallt. De Periodesystem selwer gouf 1869 quasi onofhängeg vunenaner vum Dmitri Mendelejewa vum Lothar Meyer opgestallt.

## Um Spaweck

* D'cheemesch Elementer 
* Biller vun de cheemeschen Elementer 
* IUPAC (offizielle Periodesystem)
7. August

De **7. [[August]]** ass den 219. Dag vum Joer (220. am Schaltjoer) am Gregorianesche Kalenner.

## Evenementer
* 1965: Neit Biergerrecht an den USA, dat och dee Schwaarzen d'Walrecht garantéiert.
### Lëtzebuerg
*1961: De *[[Fonds d'urbanisation et d'aménagement du plateau de Kirchberg]]* gëtt duerch e Gesetz geschaf, fir de Kierchbierg urbanistesch z'erschléissen.
* 1999: D'Regierung Juncker-Polfer gëtt vereedegt.

## Gebuer

Fichier:Louis Claude de Saulces de Freycinet.jpg|Louis de Freycinet
Fichier:WP Emil Nolde.jpg|Emil Nolde
Fichier:Mata Hari 2.jpg|Mata Hari
Fichier:Nobel Prize 2009-Press Conference KVA-30.jpg|Elionor Ostrom


* 1779: Louis de Freycinet, franséischen Entdecker.
* 1867: Emil Nolde, däitsche Moler.
* 1876: Mata Hari, hollännesch Dänzerin a Spiounin.
* 1912: Marcel Hulten, lëtzebuergeschen Ornitholog.
* 1913: Alicia Penalba, Sculptrice.
* 1921: Manitas de Plata, franséische Gittarist.
* 1922: Pierre Trabaud, franséische Schauspiller.
* 1927: Charles vu Lëtzebuerg, jéngste Jong vun der Groussherzogin Charlotte vu Lëtzebuerg.
* 1930: Sergio Fantoni, italieenesche Schauspiller.
* 1933: Elinor Ostrom, US-amerikanesch Politologin an Ekonomistin.
* 1938: Verna Bloom, US-amerikanesch Schauspillerin.
* 1940: Jean-Luc Dehaene, belsche Politiker.
* 1941: Evi Marandi, griichesch-italieenesch Schauspillerin.
* 1942: B. J. Thomas, US-amerikanesche Sänger.
* 1945: Caroline Cellier, franséisch Schauspillerin.
* 1947: Sofia Rotaru, russesch-ukrainesch Popsängerin.
* 1955: Marie-Pierre Trauden-Thill, lëtzebuergesch Molerin an Zeechnerin.
* 1966: Peter Gilles, däitsche Linguist.

## Gestuerwen
* 1884: Jean-Pierre André, lëtzebuergesche Politiker, Deputéierten an Distriktskommissär.
* 1900: Étienne Lenoir, lëtzebuergesch-belsch-franséischen Ingenieur, Erfinder a Geschäftsmann.
* 1918: Emile Berchem, lëtzebuergesche Moler a Geschäftsmann.
* 1941: Rabindranath Tagore, bengaleseschen Auteur a Museker; Literaturnobelpräisdréier.
* 1957: Oliver Hardy, US-amerikanesche Komiker a Filmschauspiller (*[[Den Décken an den Dënnen]]*)
* 1958: Camille Wampach, lëtzebuergeschen Historiker.
* 1975: Ruth Stephan, däitsch Schauspillerin.
* 1977: Georges Reuter, lëtzebuergeschen Affekot a Politiker.
* 1969: Joseph Kosma, éisträichesch-ungaresch-franséische Komponist.
* 1987: Jeanne Boitel, franséisch Schauspillerin.
* 1991: Lucien Kraus, lëtzebuergesche Jurist a Resistenzler.
* 1992: François Goerens, lëtzebuergesche Jurist.
* 1997: Léon Spartz, lëtzebuergesche Foussballspiller.
* 1999: Élisabeth Kox-Risch, lëtzebuergesch Politikerin an Anti-Atomkraaft-Aktivistin.
* 2008: Andrea Pininfarina, italieeneschen Ingenieur an Direkter vun der Carrosseriesfirma Pininfarina
* 2010: Bruno Cremer, franséische Schauspiller.
* 2017: Haruo Nakajima, japanesche Schauspiller.
* 2023: William Friedkin, US-amerikanesche Filmregisseur an Dréibuchauteur.
* 2023: Margit Saad, franséisch Schauspillerin.
* 2025: Jim Lovell, US-amerikaneschen Astronaut.

## Feierdeeg

## Um Spaweck
Millimeterpabeier

**Millimeterpabeier** ass normale Pabeier, dee speziell bedréckt ass.

Am heefegsten fënnt een an Hefter Pabeier, op deen Haisercher vun der Gréisst 5 Millimeter op 5 Millimeter gedréckt sinn. Millimeterpabeier huet am Géigesaz dozou normalerweis zwar och déi Andeelung, mä gläichzäiteg sinn dës Këschtercher nach eng Kéier a 25 Këschte vun 1-mol 1 Millimeter ënnerdeelt.

## Uwendungen

### Physik

An Zäiten an deenen et nach keng Computere goufen, déi Graphike mat allerhéchster Prezisioun maachen, huet een déi Graphike missen op der Hand maachen. Eng prezis Zeechnung op normalem oder souguer op karréiertem Pabeier ze maachen, war onméiglech. Déi gréisst Genauegkeet kann een erreechen, andeems ee fir seng Graphe Millimeterpabeier benotzt.

### Medezin
An der Medezin, an zumools bei der Elektrokardiographie ass Millimeterpabeier net méi ewechzedenken. Wann een op engem EKG wëll klengst Verännerungen erkennen, schreift een en Auszuch vum EKG op spezielle EKG Millimeterpabeier mat. Jee no Astellung steet 1&nbsp;mm da fir eng bestëmmt Zäit. Heefeg steet 1&nbsp;mm fir 50 Millisekonnen. Doduerch loosse sech mat bloussem A klengst Ofwäichunge vun der Norm erkennen an unzeechnen an op deem Wee eng Diagnos stellen.

### Mathematik

An der Mathematik fënnt Millimeterpabeier an der Geometrie säin Notzen. Millimeterpabeier ass optimal fir Zeechnunge vun héijer Prezisioun ze maachen, wat besonnesch wichteg ass wann eng Figur op der aner opbaut.

### Architektur (Bauwierker, Elektronik)

Architekte benotzen, wa si Zeechnunge maachen, och gär Millimeterpabeier. Ee Virdeel vu karréiertem Pabeier ass, datt e sech problemlos vergréissere léisst well automatesch all Figur a Secteuren ënnerdeelt gëtt.
Krichsverbriecherprozesser vun Tokio

An de **Krichsverbriecherprozesser vun Tokio** (東京裁判 *Tōkyō Saiban*, eigentlech: *Internationaalt militärescht Geriicht fir de Wäiten Osten*, 極東国際軍事裁判 *Kyokutō Kokusai Gunji Saiban*) si responsabel Persounen aus der Keeserlecher Arméi ugeklot gewiescht. Si sinn den 29. Abrëll 1946, um Gebuertsdag vum Keeser Showa (裕仁 Hirohito), ugeklot ginn. D'Verhandlungen hunn den 3. Mee 1946 ugefaangen an hu bis den 12. November 1948 gedauert.

## D'Uklo

## D'Uklopunkten

# Komplott géint de Weltfridden (Klogrënn 1 bis 36)
# Muerd (Klogrënn 37 bis 52)
# Krichsverbriechen a Verbrieche géint d'Mënschlechkeet (Klogrënn 53 bis 55)

Um Enn goufe 55 Uklopunkten an 10 Gruppen zesummegestallt. Zwéi Punkten, nämlech *Verschwierung vu Japan, [[Italien]] an [[Däitschland]] ëm d'Weltherrschaft* an d*'Invasioun an Thailand* si wéinst Feele vu Beweiser fale gelooss ginn.

## D'Riichter

## Ugeklot an Urteeler

Als Urteel ass d'majoritär Meenung vun de Riichter aus den USA, England, der Sowjetunioun, der Republik China, Kanada an Neiséiland ugeholl ginn. D'Riichter aus Holland, Frankräich, Indien, de Philippinnen an Australien hunn hir minoritär Meenungen eenzel publizéiert. Besonnesch de Fräisproch vum Riichter Radhabinod Pal ass opgefall. Déi zum Doud Verurteelt sinn den 23. Dezember, um Gebuertsdag vum Prënz Akihito (de Keeser vun haut) higeriicht ginn.

## Literatur zum Theema
* Brackman, Arnold C.: *The Other Nuremberg. The Untold Story ot the Tokyo War Crime Trials*, Collins, London, 1989 
* Pal, Radhabinod: *-International Military Tribunal For The Far East- Dissendent Judgement Of Justice Pal.*, Kokusho Kankoukai Inc., Tokyo 1999, ISBN 4-336-04110-5
* Minear, Richard R.: * Victors' Justice: The Tokyo War Crimes Trial (Michigan Classics in Japanese Studies)*, University of Michigan, 2001, ISBN 1-929280-06-8

## Um Spaweck

* Judgment - International Military Tribunal for the Far East Komplett Dokumenter vun de Sëtzunge mat allen Uklopunkten an Urteeler 
* Eng Aarbecht iwwer de japanesche Film ''Puraido'' (1998), deen sech mat den Tokioter Prozesser ofgëtt.
* Eng Websäit iwwer d'Tokioter Prozesser
Frontalier

E **Frontalier** (oder Grenzgänger) ass eng Persoun, déi am Nopeschland vun deem Land schafft, an deem se wunnt.

### Frontalieren zu Lëtzebuerg
D'Zuel vun de Frontalieren zu Lëtzebuerg geet zënter Joerzéngten an d'Luucht. 2021 waren et der 212.000, respektiv 46 Prozent vun de Salariéen. D'Hallschent vun de Frontaliere koumen aus Frankräich, e Véierel aus Däitschland an e Véierel aus der Belsch. 59 Prozent vu de Salariéë ware Männer, 41 Prozent Fraen.

**Evolutioun vun der Zuel vun de Frontalieren zu Lëtzebuerg:**

::1980: 11.900
::1990: 35.000
::1995: 55.500

Frontaliers non résidents 

Frontaliers résidents

 x 1000; Quell: "Vue d'ensemble du marché su travail." STATEC.

Enger Etüd vum STATEC no ginn d'Frontaliere ronn 20 % vun hirer Pai zu Lëtzebuerg aus; dat waren am Joer 2007 ronn 1,2 Milliarden Euro.

Wéinst deenen deiere Grondstécks- an Haiserpräisser zu Lëtzebuerg gëtt et och ëmmer méi Lëtzebuerger selwer, déi dëse Status hunn.

Der *Interregionaler Arbeitsmarktbeobachtungsstelle (IBA)* an der Groussregioun no sinn am Joer 2019, 98.910 Leit aus Loutrengen, 9.600 aus dem Saarland, 34.600 aus Rheinland-Pfalz a 45.150 aus Wallounien op Lëtzebuerg schaffe komm. An d'Géigerichtung sinn awer just 400 Awunner vun Lëtzebuerg a Wallounien, 200 a Rheinland-Pfalz, 40 an d'Saarland a keen an d'Lorraine gefuer fir schaffen ze goen.

Duerch COVID-19-Pandemie zu Lëtzebuerg hu vill Frontalieren deelweis oder ganz am Homeoffice geschafft. De 14. Dezember 2020 huet de Ministère vun der Sécurité sociale matgedeelt, datt e speziellen Accord iwwer den Homeoffice tëschent Lëtzebuerg an den 3 Nopeschlänner geschloss gouf. Domat hunn eng 200.000 Frontalieren d'Méiglechkeet kritt, bis den 30. Juni 2021 vun Doheem aus ze schaffen, an awer weiderhin zu Lëtzebuerg bei der Sécurité Sociale affiliéiert ze bleiwen. Wéi den Homeoffice vum Summer 2021 gereegelt gëtt, bleift onkloer.

## Literatur
* Belkacem, Rachid, Isabelle Pigeron-Piroth (éd.), 2013. *Le travail frontalier au sein de la Grande Région Saar-Lor-Lux: Pratiques, enjeux et perspectives.* PUN - Éditions Universitaires de Lorraine, Collection: Salariat et transformations sociales. 502 p. ISBN 978-2-8143-0137-5
*Christian Wille, 2012. *Grenzgänger und Räume der Grenze. Raumkonstruktionen in der Großregion SaarLorLux.* Frankfurt/Main, Peter Lang, 2012 (Luxemburg-Studien, Bd.1), 393 S.
*Wille, Christian / de Bres, Julia / Franziskus, Anne: ''Interkulturelle Arbeitswelten in Luxemburg. Mehrsprachigkeit und kulturelle Vielfalt am Arbeitsplatz von Grenzgängern.'' In: Interculture Journal. Zeitschrift für Interkulturelle Studien. Nr. 17, 2012, S. 73-91.

## Um Spaweck
* Les Frontaliers
* Die Grenzgänger
* STATEC
Lëscht vun den Elementer no Numm

Dës **Lëscht vun den Elementer no Numm** ass en Deel vun de .

## Nogewisen Elementer

## A

* Actinium, Ac, 89
* Aluminium, Al, 13
* Americium, Am, 95
* Antimon, Sb, 51
* Argon, Ar, 18
* Arsen, As, 33
* Astat, At, 85

## B

* Barium, Ba, 56
* Berkelium, Bk, 97
* Beryllium, Be, 4
* Bismut, Bi, 83
* Bläi, Pb, 82
* Bohrium, Bh, 107
* Bor, B, 5
* Brom, Br, 35

## C

* Californium, Cf, 98
* Cäsium, Cs, 55
* Cer, Ce, 58
* Chlor, Cl, 17
* Chrom, Cr, 24
* Copernicium, Cn, 112
* Curium, Cm, 96

## D

* Darmstadtium, Ds, 110
* Dubnium, Db, 105
* Dysprosium, Dy, 66

## E

* Einsteinium, Es, 99
* Eisen, Fe, 26
* Erbium, Er, 68
* Europium, Eu, 63

## F

* Fermium, Fm, 100
* Flerovium, Fl, 114
* Fluor, F, 9
* Franzium, Fr, 87

## G

* Gadolinium, Gd, 64
* Gallium, Ga, 31
* Germanium, Ge, 32
* Gold, Au, 79

## H

* Hafnium, Hf, 72
* Hassium, Hs, 108
* Helium, He, 2
* Holmium, Ho, 67

## I

* Indium, In, 49
* Iridium, Ir, 77

## J

* Jod, I, 53

## K
* Kadmium, Cd, 48
* Kalium, K, 19
* Kalzium, Ca, 20
* Kobalt, Co, 27
* Koffer, Cu, 29
* Krypton, Kr, 36
* Kuelestoff, C, 6

## L

* Lanthan, La, 57
* Lawrencium, Lr, 103
* Lithium, Li, 3
* Livermorium, Lv, 116
* Lutetium, Lu, 71

## M

* Magnesium, Mg, 12
* Mangan, Mn, 25
* Meitnerium, Mt, 109
* Mendelevium, Md, 101
* Molybdän, Mo, 42
* Moscovium, Mc, 115

## N

* Natrium, Na, 11
* Néckel, Ni, 2
* Neodym, Nd, 60
* Neon, Ne, 10
* Neptunium, Np, 93
* Nihonium, Nh, 113
* Niob, Nb, 41
* Nobelium, No, 102

## O

* Oganesson, Og, 118
* Osmium, Os, 76

## P

* Palladium, Pd, 46
* Phosphor, P, 15
* Platin, Pt, 78
* Plutonium, Pu, 94
* Polonium, Po, 84
* Praseodym, Pr, 59
* Promethium, Pm, 61
* Protactinium, Pa, 91

## Q

* Quecksëlwer, Hg, 80

## R

* Radium, Ra, 88
* Radon, Rn, 86
* Rhenium, Re, 75
* Rhodium, Rh, 45
* Roentgenium, Rg, 111
* Rubidium, Rb, 37
* Ruthenium, Ru, 44
* Rutherfordium, Rf, 104

## S

* Samarium, Sm, 62
* Sauerstoff, O, 8
* Scandium, Sc, 20
* Schwiewel, S, 16
* Seaborgium, Sg, 106
* Selen, Se, 34
* Sëlwer, Ag, 47
* Silizium, Si, 14
* Stéckstoff, N, 7
* Strontium, Sr, 38

## T

* Tantal, Ta, 73
* Technetium, Tc, 43
* Tellur, Te, 52
* Tennessin, Ts, 117
* Terbium, Tb, 65
* Thallium, Tl, 81
* Thorium, Th, 90
* Thulium, Tm, 69
* Titan, Ti, 22

## U
* Uran, U, 92
## V

* Vanadium, V, 23

## W

* Waasserstoff, H, 1
* Wolfram, W, 74

## X

* Xenon, Xe, 54

## Y

* Ytterbium, Yb, 70
* Yttrium, Y, 39

## Z

* Zénk, Zn, 30
* Zënn, Sn, 50
* Zirkonium, Zr, 40

## Hypotheetesch Elementer

* Ununennium, Uue,  119
* Unbinilium, Ubn, 120
* Unbiunium, Ubu, 121
* Unbibium, Ubb, 122
* Unbitrium, Ubt, 123
* Unbiquadium, Ubq, 124
* Unbipentium, Ubp, 125
* Unbihexium, Ubh, 126
* Unbiseptium, Ubs, 127
* Unbioctium, Ubo, 128
* Unbiennium, Ube, 129
* Untrinilium, Utn, 130
* Untriunium, Utu, 131
* Untribium, Utb, 132
La Marseillaise

**La Marseillaise** ass d'Nationalhymn vu Frankräich.

## Geschicht

## Gesangstext
:Allons enfants de la Patrie,
:Le jour de gloire est arrivé!
:Contre nous de la tyrannie,
:L'étendard sanglant est levé, *(bis)*
:Entendez-vous dans les campagnes
:Mugir ces féroces soldats?
:Ils viennent jusque dans vos bras
:Egorger vos fils et vos compagnes!

::*Refrain* 
::Aux armes, citoyens,
::Formez vos bataillons,
::Marchons, marchons!
::Qu'un sang impur
::Abreuve nos sillons!

:Que veut cette horde d'esclaves
:De traîtres, de rois conjurés?
:Pour qui ces ignobles entraves
:Ces fers dès longtemps préparés? *(bis)*
:Français, pour nous, ah! quel outrage
:Quels transports il doit exciter?
:C'est nous qu'on ose méditer
:De rendre à l'antique esclavage!

:*Refrain*

:Quoi ces cohortes étrangères!
:Feraient la loi dans nos foyers!
:Quoi ! ces phalanges mercenaires
:Terrasseraient nos fils guerriers! *(bis)*
:Grand Dieu ! par des mains enchaînées
:Nos fronts sous le joug se ploieraient
:De vils despotes deviendraient
:Les maîtres des destinées.

:*Refrain*

:Tremblez, tyrans et vous perfides
:L'opprobre de tous les partis
:Tremblez ! vos projets parricides
:Vont enfin recevoir leurs prix! *(bis)*
:Tout est soldat pour vous combattre
:S'ils tombent, nos jeunes héros
:La France en produit de nouveaux,
:Contre vous tout prêts à se battre

:*Refrain*

:Français, en guerriers magnanimes
:Portez ou retenez vos coups!
:Épargnez ces tristes victimes
:A regret s'armant contre nous *(bis)*
:Mais ces despotes sanguinaires,
:Mais ces complices de Bouillé
:Tous ces tigres qui, sans pitié
:Déchirent le sein de leur mère!

:*Refrain*

:Nous entrerons dans la carrière
:Quand nos aînés n'y seront plus,
:Nous y trouverons leur poussière
:Et la trace de leurs vertus *(bis)*
:Bien moins jaloux de leur survivre
:Que de partager leur cercueil,
:Nous aurons le sublime orgueil
:De les venger ou de les suivre!

:*Refrain*

:Amour sacré de la Patrie,
:Conduis, soutiens nos bras vengeurs
:Liberté, Liberté chérie,
:Combats avec tes défenseurs! *(bis)*
:Sous nos drapeaux que la victoire
:Accoure à tes mâles accents,
:Que tes ennemis expirants
:Voient ton triomphe et notre gloire!

## Um Spaweck
* Élysée