Krich an der Vendée

Am Kader vun der Franséischer Revolutioun, a méi genee ënner der Éischter Republik koum et a Frankräich zum **Krich an der Vendée** (fr.: *Guerre de Vendée*), engem Biergerkrich tëscht den Unhänger an de Géigner vun der Revolutioun, vum Joer I bis zum Joer VI.

Wéi iwwerall a Frankräich koum et tëscht 1789 a 1792 zu Opstänn vun der Landbevëlkerung. Duerch d**[[Levée en masse]]'' am Joer [[1793]] koum et zu enger richteger Revolt, déi och **Opstand an der Vendée** ([[Franséisch|fr.]]: ''Insurrection vendéenne'') genannt gouf. Vun enger klassescher ländlecher [[Jacquerie]] huet sech dësen Opstand zu engem [[Géigerevolutioun|Géigerevolutionäre Mouvement]] entwéckelt.

De Krich deen dräi Joer gedauert huet, hat verschidde Phasen, mat engem kuerze Fridden am Fréijoer [[1795]]. Op en Enn gaangen ass den Opstand eréischt um Ufank vum Joer [[1796]] no ville Kämpf, Doudegen an Zerstéierungen.

== Kontext ==
=== D'historiographesch Evolutioun iwwer d'Ursaache vum Opstand ===

Verschidde Grënn a Facteure goufe virbruecht fir de sougenannte "Krich an der Vendée" z'erklären. Zu dëser sensibler Fro, jee no Ideologie vun den [[Geschicht|Historiker]] a [[Literatur|Schrëftsteller]], goufen d'Quellen och gär instrumentaliséiert a manipuléiert. Zanter engem Joerhonnert huet d'[[Historiographie]] d'Fro op en Neits opgeworf.

D'Haaptursaache waren:
* Unhänger vun der Monarchie, déi d'[[Franséisch Revolutioun|Revolutioun vu 1789]] refuséiert hunn ;
* Refus vun der Verurteelung vum [[Louis XVI. vu Frankräich|Louis XVI.]] ;
* Refus fir mat an de Krich ze zéien ([[Konskriptioun]]) ;
* Refus vun de [[Zivilkonstitutioun vum Klerus|Paschtéier déi en Eed op d'Republik geschwuer haten]] a Verdeedegung vun de [[Refractaire|refractairë]] Paschtéier ;
* Refus vun der neier Muecht ([[republik]]anesch Administratioun mat hire Steieren), an der lokaler [[Bourgeoisie]], déi duerch de Verkaf vun de ''[[Biens nationaux]]'' an der Kontroll vun den neie politeschen Instanzen d'Soen iwwer d'Steieren haten.
* Verschlechterung vun der Situatioun vun de Baueren, déi grouss Hoffnungen an d'Revolutioun gesat haten.

Déi verschidden Hypotheese goufe begënschtegt, fir déi eng oder aner Thees opzestellen.


Déi éischt Texter déi zu dësem Krich geschriwwe goufen, waren d'Memoire vun den Acteuren, Royaliste wéi der [[Victoire de Donnissan de La Rochejacquelein|M<sup>me</sup> de la Rochejacquelein]], dem Poirier de Beauvais, dem [[Joseph de Puisaye|Puisaye]], a Republikaner wéi dem [[Emmanuel de Grouchy|Grouchy]], dem [[Jean-Baptiste Kléber|Kléber]], dem [[René-Pierre Choudieu|Choudieu]]... De bekanntsten Text sinn d**Mémoires* vun der M<sup>me</sup> de la Rochejacquelein, Wittfra vum [[Louis Marie de Lescure|Lescure]], déi e spontanen Opstand vun de Bauere fir hire [[Louis XVI. vu Frankräich|Kinnek]] an hir [[Réimesch-Kathoulesch Kierch|Kierch]] ze verdeedege beschreift. E republikaneschen Historiker wéi de [[Jules Michelet]] oder e Sozialist wéi de [[Jean Jaurès]] hu generell d'Roll vum [[Klerus]] a vum [[Adel]] ugeklot: duerch de spéideren Afloss vun hire Schrëften hu si eng bestëmmt Visioun vum Opstand an der Vendée hannerlooss. D'[[Positivismus|positivistesch Schoul]], dorënner de [[Charles-Louis Chassin]], Schüler vum [[Alphonse Aulard]], deniéiert all populäre Charakter vum Mouvement, a behaapt datt den Ursprong beim Adel a beim Klerus louch, an den ignoranten Deel vun der Bevëlkerung wier hinne blann nogaangen. Aner Historiker, mat éischter monarchisteschen, traditionalisteschen oder kathouleschen Tendezen, wéi de François Uzureau, Paschtouer an der [[Diözees]] vun [[Angers]], ginn dovun aus, datt kleng Truppe vu Baueren - ganz kathoulescher déi un hiren Adelegen houngen - vum klenge lokalen Adel gefouert goufen, fir d'Monarchie nees anzesetzen, an de [[Katholizismus]] ze retten.



=== D'Situatioun virum Opstand an d'Ursaachen ===
Um Enn vum [[18. Joerhonnert]] war d'Gesellschaft an der Vendée (aktuellt Departement vun der [[Departement Vendée|Vendée]], Süde vun der [[Departement Loire-Atlantique|Loire-Inférieure]], Oste vun der [[Departement Maine-et-Loire|Maine-et-Loire]], Norde vun den [[Departement Deux-Sèvres|Deux-Sèvres]]), wéi a ville franséische Provënzen, zimmlech ländlech. De Weste war viru Kuerzem nees zeréck zum [[Katholizismus]] duerch de [[Louis-Marie Grignion de Montfort|Père de Montfort]] komm.


Dem [[Michel Vovelle]] no huet dem [[Adel]] um Enn vum *Ancien Régime* iwwer d'Hallschent vun de Lännereie gehéiert, 10-20 % waren an den Hänn vun der [[Bourgeoisie]], manner wéi 30 % bei de Baueren a manner wéi 5 % hunn dem [[Klerus]] gehéiert. Hien huet d'Bevëlkerungsdicht op 700-790 Awunner/Lieue carrée a pro *Généralité* geschat. D'[[Alphabet]]isatioun war éischter schwaach am Verglach zum Norden an Oste vum Land, 10-20 % vun de Partner konnten hiren Numm schreiwen.

[[1789]] hunn d'Baueren am Westen den Ufank vun der [[Franséisch Revolutioun|Revolutioun]] éischter gutt opgeholl. D*'Cahiers de doléances* vun der [[Bretagne]], vum [[Grofschaft Maine|Maine]], vum [[Anjou]] a vum [[Poitou|Bas Poitou]] hunn d'Ofneigung vun de Baueren zum [[Feudalismus|feudale]] System gewisen. D'Wale vu patrioteschen Deputéierten hunn d'Gewalt géint d'Grondhären an der *Grande Peur* ënnerstrach, souwéi och d'Gewaltdote géint d'Aristokraten an hiren Haiser an de Joren [[1790]] a [[1791]]. Ausserdeem waren d'[[Departement Vendée|Vendée]] an d'[[Departement Maine-et-Loire|Maine-et-Loire]] zwee vun den zwielef Departementer, déi am meeschte [[Jakobiner|jakobinesch]] Deputéiert an d'[[Assemblée législative (Franséisch Revolutioun)|Assemblée législative]] geschéckt hunn. Vill Paschtéier waren och enthousiastesch dobäi: an der Vendée hu verschidde Geeschtlecher déi nei Chargen, déi Revolutioun an d'Liewe geruff hat, iwwerholl, a goufen zum Beispill Buergermeeschter. D'Revolutioun, wéi iwwerall a Frankräich, war mat enger grousser Hoffnung verbonnen.


== Éischt Krichshandlungen an Organisatioun ==
=== Eng déidlech Jacquerie ===
Um Ufank war dësen Opstand näischt anescht, wéi eng Partie Revolten, zu deenen et a [[Frankräich]] am Fréijoer an am Summer [[1793]] komm war. Den Ënnerscheed an der Vendée allerdéngs war deen, datt iwwerall soss a Frankräich d'Truppen dem Opstand Meeschter goufen. An der Vendée allerdéngs gouf eng Arméi vu Beruffszaldoten den [[19. Mäerz]] um [[Pont-Charrault]] vun den Opstännege geschloen, wat d'Regioun an de [[Biergerkrich]] gestierzt huet. Um Norde vun der [[Loire (Floss)|Loire]] goufen d'Mouvementer brutal an engem Mount néiergeschloen.
Den [[3. Mäerz]] goufen zu [[Cholet]] déi jonk Männer vum [[Franséisch Kantonen|Kanton]] zesummegeruff, « *pour prendre connaissance des modalités du recrutement du contingent local pour la levée des 300 000 hommes* », an hu manifestéiert, well si net fortgoe wollten.

Den [[10. Mäerz]] « *la protestation s'étend. La Loire-Inférieure se soulève massivement, acculant les Nantais à l'impuissance devant la multiplicité des interventions nécessaires* ». An der éischter Woch vum Opstand, waren d'Plaze wou protestéiert gouf, ganz verspreet. Den [[11. Mäerz]] gouf [[Machecoul]] vun den Opstännegen aus de Nopeschgemengen iwwerrannt, an et koum zu [[Massakere vu Machecoul|Massakere]] bis am [[Abrëll]]. Ënner den Awunner, déi agespaart a massakréiert goufe waren och Paschtéier, déi en Eed op d'Konstitutioun geleescht haten. D'Zuel vun den Affer variéiert jee no Auteur tëscht 100 an 800; de [[Jean-Clément Martin]] zielt a sengem Bilan op d'mannst 160 Doudeger. Ënner den Opstännege waren och de [[François-Athanase Charette de La Contrie|Charette]] ze fannen, deen näischt ënnerholl huet, fir d'Massakeren ze stoppen, de Souchu, säin ale *Procureur fiscal*, an den Abt Prioul, deen nieft de Kadaveren eng Mass ofgehalen huet.


Am [[Pays de Retz]] hu sech aner Bande Cheffen aus dem Aarbechtervollek gesicht: de [[Chirurgie|Chirurg]] Jean-Baptiste Joly, ale Sergent vun der kinneklecher Arméi, den Eeërverkeefer Louis Guérin, de Colporteur Pajot, oder de Paréckemécher Gaston Bourdic.

Den [[12. Mäerz]] huet d'[[Garde nationale]] op d'Manifestante geschoss, fir [[Paimbœuf]] ze degagéieren, wou Baueren aus 32 franséische Gemenge sech versammelt haten ; den Adelegen, dee si ugefouert huet, gouf gefaange geholl an zu [[Nantes]] guillotinéiert. De selwechten Dag ass [[Savenay]] an d'Hänn vun den Opstännege gefall. D'Manifestante vun de [[Par]]e ronderëm [[Nantes]], um rietsen Ufer vun der [[Loire (Floss)|Loire]] hu sech ënner der Leedung vum Gaudin-Berillais virun den Diere vun der Stad versammelt. De Gaudin-Berillais war en Adelegen, « *qui n'ose pas attaquer la ville et se borne à lui envoyer une proclamation où il énumère en quinze points les revendications des paysans en vue d'une négociation* » ; reklaméiert goufen: d'Enn vun der [[Levée en masse|Levée vun de Männer]], nëmmen déi Fräiwëlleg sollte fortgoen, d'Pare misste mat de [[Steieren]] averstane sinn, d'Enn vun de Perquisitiounen a Requisitiounen, d'Reliounsfräiheet, d'Fräiheet ze denken an ze schreiwen. Et koum keng Äntwert, an de groussen Deel vun der Manifestatioun huet sech opgeléist. De Rescht, dee géint d'Stad virgoe wollt, gouf vun den Awunner vun Nantes opgehalen. « *L'épisode est révélateur du sentiment profond d'une paysannerie qui refuse une solidarité nationale qu'elle ne comprend pas et revendique au contraire le droit de la moduler selon ses intérêts immédiats* ».

Zu [[Chanzeaux]] koum et zu Reiwereien tëscht de jonke Leit vum Duerf an de Gendarmen, woubäi ee vun de Gendarmen ëm d'Liewe komm ass. D*'Croix du gendarme* am Park vum Schlass vu [[Chanzeaux]] ass nach haut en Zeie vun dësen Evenement.

Weider nërdlech hu sech de selwechten Dag 600 Bauere Richtung [[Saint-Florent-le-Vieil]] opgemaach, fir géint d'Lousentscheedung ze protestéieren. Si hu 500 Gardes nationaux an d'Flucht gedriwwen, an d'Haiser an d'Keesse vum Distrikt geplëmmt.
Den Dag drop ass de [[Charles Melchior Artus de Bonchamps|Marquis vu Bonchamps]] ukomm, an huet d'Trupp organiséiert, déi sech soss nees opgeléist hätt. Al Zaldoten, wéi de Caporal Perdriault goufen un d'Spëtzt vun de Bande gestallt, an hunn hinnen hiert militärescht Wësse vermëttelt.

Den Ubauer a Colporteur um [[Le Pin-en-Mauges|Pin-en-Mauges]], de [[Jacques Cathelineau|Cathelineau]] « *rassemble quelques voisins, fait sonner le tocsin, demande au prêtre réfractaire de bénir sa petite troupe, abat le drapeau tricolore qui flottait sur l'église et court rejoindre le gros des insurgés* ». De selwechten Dag hu 500 Bauere vum Kanton ënner der Leedung vu Perdriault a [[Jacques Cathelineau|Cathelineau]] [[Jallais]], wou si 150 Gardes nationaux konnte schloen.


De [[14. Mäerz]] si sech d'Bande vum [[Jacques Cathelineau|Cathelineau]] a vum [[Jean-Nicolas Stofflet|Stofflet]] begéint, engem ale Caporal deen elo Garde-chasse vum Schlass zu [[Maulévrier]] war. Ënner der Leedung vum Stofflet huet d'Trupp vu 15.000 Männer [[Cholet]] ugegraff, eng Stad vu 7.000 Awunner déi als Verdeedegung 500 Gardes nationaux, 80 Kavaléier an eng zéng Kanounen hat. 300 Republikaner si bei dësem Uschlag ëm d'Liewe komm, « *soit la quasi-totalité du bataillon des volontaires des Deux-Sèvres* », d'Opstänneg haten eng 40 Doudeger ze bekloen. Wéi d'Opstänneg an d'Stad erakomm sinn, « *ils saccagent les locaux de la municipalité et des administrations, pillent quelques habitations des patriotes les plus en vue et célèbrent dans les auberges une victoire péremptoire. En cinq jours, les insurgés se sont rendus maîtres des Mauges, c'est-à-dire de la moitié méridionale, située au sud de la Loire, du département du Maine-et-Loire* ». Op der anerer Säit vum Floss konnt d'Garde nationale d'Iwwerhand behalen, an huet eng 30 Opstänneg gefaange geholl, wouvun eng grouss Partie zu [[Angers]] guillotinéiert ginn ass.

Am Departement vun der [[Departement Vendée|Vendée]] hunn d'Opstänneg vum [[12. Mäerz|12.]] bis [[14. Mäerz]] d'[[Garde nationale]] vu [[Palluau]] verdriwwen, an de [[Marais breton|Marais]] ageholl; d'patriotesch Notabele vu [[Saint-Gilles (Gard)|Saint-Gilles]] a vu [[Challans]] si Richtung [[Les Sables-d'Olonne|Sables-d'Olonne]] fortgelaf. Am Banneland, am [[Bocage]], gouf d'Majoritéit vun de klenge Stied duerch d'Iwwerraschung den [[12. Mäerz]] ageholl. Den [[13. Mäerz]] koum et zu engem Uschlag op d'Garde nationale vum Chef-lieu vum Departement, [[Fontenay-le-Comte|Fontenay]], op enger Kräizung vun de Stroossen op [[Nantes]] a [[La Rochelle]] souwéi op der Kräizung [[Les Sables-d'Olonne|Sables-d'Olonne]]-[[Saumur]].

=== D'Arméi vun der Géigerevolutioun ===

An den Deeg drop hu sech 35.000 Männer zu [[Chemillé]] versammelt, fir eng richteg Arméi op d'Been ze stellen. Dorënner waren och vill Adeleger, dacks al Offizéier: [[François de Charette|Charette]], [[Maurice-Louis-Joseph Gigot d'Elbée|d'Elbée]], [[Louis Marie de Lescure|Lescure]], [[Henri de La Rochejaquelein|La Rochejaquelein]]. Dës Cheffen aus dem klengen Adel hu sech net aus eegener Initiativ un d'Spëtzt vun de Bande gestallt. Si ware generell net déif gleeweg a konnten hir Lännereien a Besëtzer zanter [[1789]] behalen. Deelweis sinn si souguer zu neiem Räichtum duerch den Akaf vu *Bien nationaux* komm, an hu sech net spontan responsabel fir d'opstänneg Bande gefillt. Eréischt méi spéit hu si d'Roserei vun der Bevëlkerung opgegraff, an deem ganzen eng däitlech kathoulesch a royalistesch Tendenz ginn.

D'Zil vun dëser neier Arméi war et, [[Chalonnes-sur-Loire|Chalonnes]], e Virposte vun [[Angers]], anzehuelen. D'Republikaner, déi de strategesche Sënn vun dësem Poste verstan haten, hu 4.000 Männer a 5 Kanounen dohi postéiert. Den [[22. Mäerz]], obschonn de Buergermeeschter an d'Offizéier vun der Garde nationale anerer Meenung waren, hu sech d'lokal Autoritéiten an déi breet Mass de *Blancs* erginn ; d'Garde nationale huet sech op [[Angers]] zeréckgezunn, an d'Kanounen an d'[[Loire (Floss)|Loire]] geworf. Obschonn Angers sech op en Ugrëff virbereet hat, huet sech d'Arméi opgeléist, an d'Leit sinn nees heemgaangen. « *On s'était soulevé pour éviter d'être soldat et il n'était pas question de le devenir pour rétablir la monarchie dans la capitale. Plus qu'un soulèvement contre-révolutionnaire, la rébellion demeurait encore une jacquerie contre les exigences jugées intolérables de la nation.* ».

D'Republikaner hu versicht, d'Situatioun nees zu hire Gonschten ëmzedréinen. Ënner dem Uerder vum [[Louis Henri François de Marcé|Generol Marcé]], dee vun der [[Convention nationale|Convention]] den Optrag kritt hat, d'Rebellioun néierzeschloen, huet eng Colonne vun 2.200 Zaldoten, 100 Kavaléier an 8 Kanoune versicht, duerch déi opstänneg Zon tëscht [[La Rochelle]] an [[Nantes]] ze kommen. De [[17. Mäerz]] konnt d'Colonnen zu [[Chantonnay]] Baueren an d'Flucht joen, déi eng 40 Doudeger an 3 Kanounen hanner sech gelooss hunn. Um Owend vum [[19. Mäerz]] wollt d'Colonne grad e Lager an engem Dall am [[Bocage]] opschloen, wéi et zu enger Schéisserei komm ass. D'Colonne ass Richtung [[La Rochelle]] geflücht, wou de Marcé destitutéiert a festgeholl gouf.

D'offensiv Muecht vun de Republikaner war domat zerschloen. Et koum weider zu grousse Versammlungen ënner der Leedung vun Adelege wéi [[Charles Augustin de Royrand|Royrand]] a Sapinaud. Mä d'Band vum [[Marais breton|Marais]] a vum [[Bocage]], ëmmerhin 10.000 Leit ënner der Leedung vum Jean-Baptiste Joly, engem ale Sergeant vun der kinneklecher Arméi, hu missen zweemol eng Néierlag astiechen, wéi si de [[24. Mäerz|24.]] an de [[27. Mäerz]] versicht hunn, d'[[Les Sables-d'Olonne|Sables-d'Olonne]] z'erueweren.

== D'Vendée militaire ==
Enn [[Mäerz]] [[1793]] waren d'Ëmrësser vun der « *Vendée militaire* » zum groussen Deel kloer: d'Departement vun der [[Departement Vendée|Vendée]] an d'südlechen Deeler vun der [[Departement Loire-Atlantique|Loire-Inférieure]] a vun der [[Departement Maine-et-Loire|Maine-et-Loire]]. De Norde vun den [[Departement Deux-Sèvres|Deux-Sèvres]] ass am Mee an d'Hänn vun den Opstännege gefall.

D'[[Kathoulesch a kinneklech Arméi|opstänneg Arméi]] war wéineg zentraliséiert, schlecht ekipéiert (3/4 vun de Männer haten net emol e Gewier virun der Attack op [[Chalonnes-sur-Loire|Chalonnes]], eng grouss Partie vun de Waffen a Munitioune koum vu republikaneschen Zaldoten, déi geplëmmt goufen) an net permanent, d'Bauere sinn, soubal si konnten, nees op hir Lännereien zeréckgaangen. Et koumen awer och Beruffszaldoten dobäi, déi aus der republikanescher Arméi desertéiert waren, an déi hiert Wësse matbruecht hunn. Sou hat de [[François-Athanase Charette de La Contrie|Charette]] och wéineg Autoritéit iwwer seng Männer, déi him och net ganz iwwer de Wee getraut hunn, an d'Arméi hat wéineg Succès um Schluechtfeld; nodeem besser Elementer dobäi koumen, wéi d'republikanesch Zaldoten, an eng Elite-Kavalerie aus [[Adel]]egen a [[Bourgeoisie|Bierger]] op eege Käschten op d'Bee gestallt gouf, konnt hie sech duerchsetzen.

D'Vendée militaire hat dräi Arméien, déi sech zanter Mäerz zesummefonnt hunn: d'Arméi vum [[Anjou]], ëstlech vum Floss [[Sèvre nantaise]] (40.000 Männer), d'Arméi vum Zentrum, am Häerze vun der [[Departement Vendée|Vendée]] (10.000 Männer) an d'Arméi vum [[Marais breton|Marais]], tëscht der [[Sèvre nantaise]] an dem [[Atlantik]] (15.000 Männer). D'Haaptaufgab vun den Arméie war et, deen Territoire aus deem si komm sinn, ze behalen.


== D'Virée de Galerne ==

Well eng Néierlag vun de *Blancs* op sech waarde gelooss huet, huet d'[[Convention nationale|Convention]] séier reagéiert, a frësch Truppen, d'"Mayençais" (vum Numm vun der Garnisoun vu [[Mainz]], déi den [[23. Juli]] kapituléiert hat), an d'Vendée geschéckt. Dës Truppe stoungen ënner der Leedung vum [[Jean-Baptiste Kléber|Kléber]] an dem [[Jean Baptiste Camille Canclaux|Canclaux]], Chef vun der [[Armée des côtes de Brest]].
Zu [[Schluecht vu Cholet|Cholet]] koum et zu enger Ausernanersetzung, an d'Vendéens hu sech zeréckgezunn. Op béide Säite gouf et vill Doudeger ze bekloen, an de [[Charles Melchior Artus de Bonchamps|Bonchamps]] an den [[Maurice Joseph Louis Gigost d'Elbée|D'Elbée]] goufe blesséiert.

D'Vendéens hu beschloss, iwwer d'[[Loire (Floss)|Loire]] ze goen, an der Revolt an der [[Bretagne]] an am [[Grofschaft Maine|Maine]] neit Feier ze ginn.

An enger Nuecht, den [[18. Oktober]], huet de [[Henri de La Rochejaquelein|La Rochejaquelein]], den neie "Généralissime", seng ganz Truppen, 20.000-30.000 Zaldoten, iwwer d'[[Loire (Floss)|Loire]] geschéckt.
Dëst war den Ufank vun der « *Virée de Galerne* » (Franzisatioun vum bretonesche *gwalarn*, Wand vum Nordwesten).

Spektakulär Victoiren hu sech am Weste séier verbreet, an der Bauererebellioun neit Feier ginn. Ausserdeem koumen Honnerte vu Fräiwëllegen aus der [[Departement Ille-et-Vilaine|Ille-et-Vilaine]] an dem [[Departement Morbihan|Morbihan]], soudatt viru [[Belagerung vu Granville|Granville]] 6.000 Männer stoungen. Mä well si wéineg vun der lokaler Bevëlkerung ënnerstëtzt goufen, si si midd ginn, an hu vill Männer verluer.

Zu [[Belagerung vu Granville|Granville]] huet kee [[England|brittescht]] Schëff op d'Opstänneg gewaart, an d'republikanesch Stad huet sech groussaarteg den [[13. November|13.]] a [[14. November]] verdeedegt. D'Arméi ass dunn an déi entgéigegesat Richtung op [[Le Mans]] gezunn, fir sech Ravitaillement ze verschafen, a wollten duerno weider op [[Blois]]. Den [[10. Dezember]] ass d'Arméi mat 30.000-40.000 Männer op Le Mans komm, wou si gerascht hunn, mä huet duerno d'[[Schluecht vu Le Mans (1793)|Schluecht vu Le Mans]] den [[13. Dezember|13.]] a [[14. Dezember]] veluer. Déi 15.000 Männer, déi iwwerlieft hunn, sinn op [[Laval (Mayenne)|Laval]] geflücht. Si ware vun der [[Dysenterie]] geschwächt a goufe vun enger rosener Bevëlkerung beleidegt. Si goufen déidlech zu [[Schluecht vu Savenay|Savenay]] bei [[Nantes]] den [[23. Dezember]] geschloen.

A sengem Rapport un d'[[Convention nationale|Convention]], huet de [[François-Joseph Westermann|Generol Westermann]] deklaréiert:
:*Citoyens républicains, il n'y a plus de Vendée ! Elle est morte sous notre sabre libre, avec ses femmes et ses enfants. Je viens de l'enterrer dans les marais et les bois de Savenay. Suivant les ordres que vous m'avez donnés, j'ai écrasé les enfants sous les pieds des chevaux, massacré les femmes qui, au moins pour celles-là, n'enfanteront plus de brigands. Je n'ai pas un prisonnier à me reprocher; les routes sont semées de cadavres. On fusille sans cesse à Savenay, car à chaque instant il arrive des brigands qui prétendent se rendre prisonniers. [...] Nous ne faisons pas de prisonniers, Il faudrait leur donner le pain de la liberté et la pitié n'est pas révolutionnaire.*

Déi Victoire huet de Genereel an den *Envoyés en mission* allerdéngs keng Sécherheet ginn; de laange Wee vun där Kolonn zu enger Zäit wou gegleeft ginn ass, datt den Opstand op en Enn gaange wier, hat d'Land iwwerrascht. Sou war d'Regioun an den [[A (Sënnesorgan)|Ae]] vu Villen, vun der [[Géigerevolutioun]] oder dem Federalismus dominéiert. Dëst erkläert och d'Repressioun, déi déi Opstänneg ze spiere kruten.


== D'Repressioun ==
=== Terreur zu Nantes ===

Als *Envoyé en mission* an déi fënnef bretonesch Departementer duerch en Dekreet vum [[14. August]] [[1793]] huet sech de [[Jean-Baptiste Carrier]] no engem Arrêté vum [[Comité de salut public]] vum [[29. September]] zu [[Nantes]] installéiert (wou hien och bliwwen ass, obschonn en Dekreet vum [[13. Oktober]] hien zu der [[Armée de l'Ouest]] mam [[Pierre Bourbotte|Bourbotte]], [[Marie Pierre Adrien Francastel|Francastel]] an [[Louis Turreau|Turreau]] geschéckt huet). Wéi hien den [[8. Oktober]] ukomm ass, huet sech him eng Stad presentéiert, déi tëscht dem Vollek an den Notabelen an zwee gedeelt war. Enn [[September]]/Ufank [[Oktober]] hat säi Virgänger, de [[Pierre Philippeaux|Philippeaux]], d'Administratiounen, déi [[1792]] gewielt gi waren ausser Kraaft gesat, an e [[Revolutionäre Comité vun Nantes|Comité]] an e [[Revolutionär Justiz zu Nantes|Geriicht]] geschaf. Dëst Geriicht huet d'[[Compagnie Marat]] forméiert, eng kleng revolutionär Arméi vun enger 60 Männer, déi am Hafe rekrutéiert goufen.

De Carrier hat d'Instrumenter vun enger Politik vun der [[Terreur]], an huet d'Kar, wat hien an der [[Vendée]] requisitionéiert huet benotzt, fir d'Arméi an déi kleng Bevëlkerung vun Nantes z'ernähren. Hien huet eng Geheimpolice (als Konkurrenz zu der [[Compagnie Marat]]) gegrënnt, an d'Prozedur fir d'Revolutiounsgeriicht vereinfacht. 144 Leit goufen am [[November]] an [[Dezember]] guillotinéiert, well si verdächtegt goufen, mat de Vendéens zesummenzeschaffen. No der [[Schluecht vu Savenay]] goufen Dausende vu Gefaangen an d'[[Lëscht vun de Prisongen zu Nantes ënner der Revolutioun|Prisonge vun Nantes]] gehäit, a spéider, wéi keng Plaz méi war, an d'Lagerhale vum Hafen (wou vill Prisonéier duerch [[Epidemien zu Nantes ënner der Revolutioun|Epidemien]] ëm d'Liewe komm sinn). Well si eng sanitär Gefor fir d'Stad waren, a well si Unhänger vun der [[Géigerevolutioun]] waren, gouf eng militäresch Kommissioun gegrënnt ; vun Enn [[Dezember]] bis Enn [[Februar]] goufen 2.600 Leit erschoss (mat engem Maximum vun 200 Exektutiounen den Dag). Mä well et net méi méiglech war, all dës Leit ze begruewen, a well d'Exekutiounen net duergaange sinn, huet de [[Jean-Baptiste Carrier|Carrier]] d'« [[Terreur zu Nantes|Mariages républicains]] » organiséiert, wou massiv "Brigange" vum Opstand erdronk goufen.

Déi genee Zuel vun dësen « Noyades » (tëscht 7 an 11) ass net bekannt, mä et goufe wuel 300-400 Persounen all Kéier op de Buedem vun der [[Loire (Floss)|Loire]] geschéckt. Fir d'Zuel vun den Affer gëtt et verschidden Evaluatiounen. [[1839]] schwätzt den [[Ange Guépin]] vun 3 500 Doudeger. [[1924]] schätzt de Gaston Martin d'Affer op 1 800. Méi rezent schätzt den Alfred Lallie d'Zuel op 4 860 Affer. De [[Jean-Clément Martin]], erkläert datt « *près de 4 000 personnes au moins meurent de ces noyades. 10 000 sans doute au total disparaissent pendant les quelques mois que Carrier passe à Nantes.* »

Ausserdeem goufen [[Terreur zu Nantes|132 Notabelen]] als Federaliste festgeholl, an op [[Paräis]] virun d'[[Revolutiounsgeriicht]] bruecht ; 12 si bei der Rees ëm d'Liewe komm, a 24 am Prisong. Dës Exactioune goufe vum [[Marc Antoine Jullien (1775 - 1836)|Jullien de Paris]], Agent vum [[Comité de salut public]], ugeklot, an de [[Jean-Baptiste Carrier|Carrier]] war gezwonge säi Rappel den [[8. Februar|9. Pluviôse]] [[1794|Joer II]] ze froen.


=== Repressioun zu [[Angers]] a [[Saumur]] ===
Zu [[Angers]], wou d'Envoyés en mission [[Nicolas Hentz|Hentz]] a [[Marie Pierre Adrien Francastel|Francastel]] genee wéi de Carrier zu Nantes mat Dausende vu Prisonéier no der [[Schluecht vu Savenay]] konfrontéiert waren, huet d'Militär am [[Januar]] [[1794]] eng militäresch Kommissioun ënner dem Numm *Parein* gegrënnt, déi 2.000 Persounen zum Doud verurteelt huet, virun allem Fraleit.. De Jean-Clément Martin schreift:

:*Ce détournement à des fins personnelles des principes répressifs provoque le rejet de cette commission militaire par les révolutionnaires locaux.*

Och zu Angers a [[Saumur]] koum et zu [[Terreur zu Nantes|Noyaden]], wann och manner wéi zu Nantes.

=== D'[[Colonnes infernales]] ===

No [[Schluecht vu Savenay|Savenay]] kruten de [[Henri de La Rochejaquelein|La Rochejaquelein]] an de [[Jean-Nicolas Stofflet|Stofflet]], déi iwwer d'[[Loire (Floss)|Loire]] komm waren, Gesellschaft vun e puer Dausend Flüchtlichen. De [[François-Athanase Charette de La Contrie|Charette]], deen net bei der « [[Virée de Galerne]] » dobäi war, hat de [[Marais breton|Marais]] a sengen Hänn. Éier et nees zu engem Klengkrich komme sollt, hunn d*Bleus* d'Exekutioun vum Dekreet vum [[1. August]] [[1793]] gefuerdert, d'« *destruction de la Vendée* ». Als Chefgenerol vun der [[Armée de l'Ouest]], och wann hien e [[Ci-devant]] war, huet de [[Louis Marie Turreau|Generol Turreau]] e Plang vu Kolonne virgeschloen, déi hie « *Colonnes infernales* » gedeeft huet. De [[Comité de salut public]] huet him net déi gréng Luucht ginn, déi hie sech erhofft hat, a sou huet hie sech missen domat zefridde ginn, d'Decisioune vun der [[Convention nationale|Convention]] duerchzesetzen, andeems hien « *l'esprit et les termes* » vun den Dekreter respektéiert huet.

De [[17. Februar]] gouf de Plang ëmgesat mat zwou Arméien, déi a 6 Kolonnen ënnerdeelt goufen, a wouvun eng no Westen an eng no Oste gezunn ass. D'Cheffe vun de Kolonnen hunn awer d'Uerder vu systematescher Zerstéierung net applizéiert. D'Membere vun der *Commission civile et administrative* vun [[Nantes]], déi Liewensmëttel a Véi fir d'Arméie mabrénge sollten, si mat den Arméie matgezunn, wat vill Liewen an Uertschafte gerett huet. Verschidde Kolonnen hunn allerdéngs och geplëmmt, an d'Zivilbevëlkerung massakréiert, si hu ganz Dierfer verbrannt an alles ëmbruecht wat si gesinn hunn, och d'Hausdéieren. D'Kolonnen hunn allerdéngs d'Revolt net zerstéiert, si hunn dozou gefouert, datt sech Dausenden de Bande vu [[François-Athanase Charette de La Contrie|Charette]] a [[Jean-Nicolas Stofflet|Stofflet]] ugeschloss hunn, wouduerch d'[[Guerilla]] ëmmer méi schlëmm ginn ass. An dëser Period koum et och nees zu Praktiken, déi aus dem [[Ancien Régime]] bekannt waren: « *Sur décision d'une commission militaire, les têtes de quelques Vendéens et chouans notables, dont celle du prince de Talmond, sont mêmes exposées après décapitation pour épouvanter le public.* »

Den [[Louis Marie Turreau|Turreau]] gouf schlussendlech de [[17. Mee]] [[1794]] suspendéiert, an d'Aktivitéit vun de *Colonnes infernales* huet progressiv ofgeholl. De [[Comité de salut public]] huet d'Staatsgeschäfter nees an d'Hand geholl, an, « *au prix d'une utilisation des mots d'ordre les plus fermes et d'une détermination de fer* », krut d'Gewalt am Land nees ënner Kontroll.

Jee no Auteur läit de Bilan vun dëse Massakeren tëscht 20.000 an 200.000 Doudeger. Eng honnert Dierfer goufe verbrannt, mä net all d'Awunner sinn dobäi ëm d'Liewe komm, vill Leit konnten an d'Bëscher an an de [[Bocage]] flüchten, an hu sech den Opstännegen ugeschloss. D'[[Vendée]] huet nach laang d'Erënnerung un de Passage vun de *Colonnes infernales* behalen, déi an engem Saz mat den [[Dragonnaden|Dragonnade]] vum [[Louis XIV. vu Frankräich|Louis XIV.]] genannt goufen, souwuel an der Landschaft wéi och an de Mentalitéiten.

Fir de Jean-Clément Martin:

:*Après la victoire de Savenay, l'armée révolutionnaire hésite entre une occupation militaire stricte, prônée par Marceau et Kléber, et la destruction des bandes insurgées toujours actives. Le commandant en chef Turreau se rallie à cette deuxième solution en se couvrant des décrets d'août et d'octobre 1793, mais en laissant ses généraux libres d'appliquer les clauses de protection des populations désarmées - malgré la réitération des ordres de la Convention. Quelques généraux maintiennent une discipline militaire qui préserve les ruraux. D'autres engagent leurs soldats dans une opération de dévastation. Organisés en colonnes « incendiaires », baptisées « infernales », les républicains massacrent, brûlent et violent sur leur passage, essentiellement dans le Pays nantais et dans les Mauges (les autres zones étant plus ou moins protégées par des généraux hostiles à ces pratiques, ou par des représentants en mission jaloux de leurs prérogatives). Les destructions sont importantes, quoique aléatoires et souvent inefficaces, ressuscitant la résistance rurale là où elle avait disparu et achevant d'unifier la région Vendée autour des chefs insurgés.*


== De Fridden ==
=== Eng kuerz an onsécher Pazifikatioun ===

Am Fréijoer [[1794]] goufen d'[[Colonnes infernales]] vum [[Louis-Marie Turreau|Turreau]] opgeléist, an et goufe Moossnamen ergraff, fir d'Zaldote roueg ze halen, an ze verhënneren, datt weider Dierfer geplëmmt géife ginn. Ënner der [[Convention thermidorienne]], sinn d'Representanten a Missioun an déi nei militäresch Cheffen ([[Lazare Hoche|Hoche]] an der [[Bretagne]], [[Jean Baptiste Camille Canclaux|Canclaux]] an der [[Vendée]]) zu enger Pazifikatiounspolitik iwwergaangen. D'Gefaange goufe fräigelooss, déi Opstänneg kruten eng [[Amnestie]]. De [[24. September]] an den [[13. Oktober]] gouf de Rebellen aus der [[Departement Ille-et-Vilaine|Ille-et-Vilaine]] an aus dem [[Departement Morbihan|Morbihan]] d'Amnestie versprach, wa si sech bannen 10 Deeg géifen erginn. Dëst gouf op all Rebellen erweidert, déi sech bannen engem Mount géifen erginn (Dekreet vum [[2. Dezember]], an d'Representanten a Missioun krute vun der [[Convention nationale|Convention]] d'Recht, mat de royalistesche Cheffen ze verhandelen. Den [[23. Dezember]] koum et zu Verhandlungen, an de [[François-Athanase Charette de La Contrie|Charette]] huet de [[25. Dezember]] e republikanesche Representant empfaangen. Hei gouf ausgemaach, datt de [[François-Athanase Charette de La Contrie|Charette]] d'Kommissäre vun der [[Convention nationale|Convention]] den [[12. Februar]] [[1795]] um Schlass vu [[La Jaunaye]] sollt treffen. Den [[28. Januar]] huet de [[Jean-Nicolas Stofflet|Stofflet]] an engem Manifest allerdéngs de Retablissment vun der Monarchie gefuerdert, wat och den [[Étienne-Alexandre Bernier|Abbé Bernier]] ënnerschriwwen huet.


Zur selwechter Zäit goufen d'militäresch Operatioune vun de Republikaner nees opgeholl. An der [[Vendée]] hat de [[François-Athanase Charette de La Contrie|Charette]] de [[Marais breton|Marais]], de [[Louis Esprit de Sapinaud de La Verrie|Sapinaud]] de [[Bocage]] an de [[Jean-Nicolas Stofflet|Stofflet]] d'[[Mauges]]. De [[Jean Baptiste Camille Canclaux|Canclaux]] huet royalistesch Bande belästegt, a konnt de [[Jean-Nicolas Stofflet|Stofflet]] vum [[François-Athanase Charette de La Contrie|Charette]] isoléieren. Den [[Lazare Hoche|Hoche]] huet eng Géigeguerilla organiséiert, fir géint d'[[Chouannerie]] firzegoen.

E Friddensofkommes gouf de [[17. Februar]] [[1795]] zu [[Traité vu La Jaunaye|La Jaunaye]] bei [[Nantes]] ënnerschriwwen: d'Rebelle kruten d'Amnestie akkordéiert, an hire Besëtz gouf hinnen zeréckginn. Wann dëse Besëtz zerstéiert oder verkaaft gi war, sou krute si Schuedensersaz, souguer wa si op der Lëscht vun den Emigrante stoungen. D'Vendéens goufe vun de [[Levée en masse|Levées]] fräigestallt, a konnten hir Waffe behalen. D'republikanesch Truppen hu sech zeréckgezunn, an d'Vendée krut d'Reliounsfräiheet. De [[François-Athanase Charette de La Contrie|Charette]] huet ënnerschriwwen, de [[Jean-Nicolas Stofflet|Stofflet]] net, hien ass eréischt en Dag méi spéit zu La Jaunaye ukomm. D'Pazifikatioun vu La Prévalaye, bei [[Rennes]], den [[20. Abrëll]] [[1795]], huet de [[Chouannerie|Chouans]] déi selwecht Kondititounen akkordéiert.

De [[Jean-Nicolas Stofflet|Stofflet]], dee vu republikaneschen Truppe verfollegt gouf, ass Richtung Loire marschéiert, mä konnt nëmmen eng Arméi vun 3.000 Mann op d'Bee stellen. De [[26. Abrëll]] [[1795]] huet de [[Jean-Nicolas Stofflet|Stofflet]] seng Arméi a säin Arsenal verluer. Hien huet dem [[Jean Baptiste Camille Canclaux|Canclaux]] geschriwwen, a sech den [[2. Mee]] [[1795]] engagéiert, net méi d'Waffe géint d'[[Republik]] z'erhiewen. D'Ënnerwerfung vum [[Jean-Nicolas Stofflet|Stofflet]] ass den [[9. Mee]] bei der [[Convention nationale|Convention]] ukomm.

D'Onsécherheet ass awer weiderhi bliwwen, an eng Partie Opstänneg hunn hir Waffen net néiergeluecht, an a verschiddene Regiounen eng « *Chasse aux patauds* » (Patrioten) bedriwwen ; d'Republikaner waren Affer vu Brutalitéiten, goufe beklaut a souguer ëmbruecht. A ville Municipalitéite vum Land, déi a royalistescher Hand waren, gouf de Patriote verbueden, nees zeréckzekommen.

=== E leschten Opstand ===

Nodeem de Krich [[1795]] nees an d'Rulle komm war, am Zesummenhang mat der [[Landung vun den Emigranten zu Quiberon]], huet de [[François-Athanase Charette de la Contrie|Charette]] (deen den [[8. Juli]] zum « *Général de l'Armée catholique et royale* » vum [[Louis XVIII. vu Frankräich|Louis XVIII.]] vu [[Verona]] aus ernannt gi war) nees zu de Waffe gegraff, mä konnt nëmme knapps 4.000 Bauere fir sech gewannen. Den [[Lazare Hoche|Hoche]] huet doropshi mobil Kolonne vu 50 bis 60 Kavaléier op d'Bee gestallt. Den [[30. September]] koum d'Noriicht, datt de [[Charles X. vu Frankräich|Grof vun Artois]] a Frankräich wéilt landen, och an der [[Vendée]] un, an de Charette konnt 15.000 Männer fir sech gewannen. Nodeem den [[12. Oktober]] allerdéngs gewosst war, datt de Plang näischt ginn ass, koum et zu Desertatiounen. De [[François-Athanase Charette de La Contrie|Charette]] huet misse flüchten, an de [[Stofflet]] huet am Januar [[1796]] nees versicht, géint d'Republikaner virzegoen. Hie krut awer knapps 2.000 - 3.000 Männer zesummen. D'Cheffe goufe verfollegt an higeriicht, de [[Jean-Nicolas Stofflet|Stofflet]] Enn Februar, an de [[François-Athanase Charette de La Contrie|Charette]] Enn Mäerz.

Den [[Lazare Hoche|Hoche]] war a senger Politik streng vis-à-vis vun de Cheffen, mä friddlech vis-à-vis vun de Baueren, déi hir Waffen néiergeluecht hunn. De [[15. Juli]] [[1796]] konnt den [[Directoire]] matdeelen: *Les troubles dans l'Ouest sont apaisés*.

== Bilan ==

Wéi vill Affer de Krich an der Vendée gefuerdert huet, konnt ni genee festgestallt ginn, obschonn zimmlech fréi versicht gouf, den Opstand mat Zuelen ze beleeën. [[1796]] huet de [[Lazare Hoche|Generol Hoche]] d'Zuel vun den Doudegen op 380.000 geschat fir de ganze Westen ([[Chouannerie]] a Krich an der Vendée). An engem Bréif vum [[12. Februar]] [[1796]] schreift hien: *Six cent mille Français ont péri dans la Vendée*. A senger *Histoire générale et impartiale des erreurs et fautes commises pendant la Révolution française*, schwätzt de [[Louis Marie Prudhomme]] vun 120.000 Doudeger.

Der statistescher Analys vum [[Donald Greer]] no, ware vu 35 - 40.000 Persounen, déi a ganz [[Frankräich]] ënner der [[Terreur]] higeriichtgoufen, 75 % Rebellen, wouvun 52 % d'Vendée betraff hunn (19 % fir de Südosten a 16 % fir [[Paräis]]). Dës Estimatioun, déi als Referenz zielt, gouf vun allen Historiker iwwerholl. An dësen Zuele sinn och d'Hiriichtungen ouni Prozess vun [[Terreur zu Nantes|Nantes]], [[Opstand vu Lyon géint d'Convention nationale|Lyon]] an [[Belagerung vun Toulon|Toulon]]. Allerdéngs huet de Greer weeder d'Affer vun de Schluechten a Massaker nach d'Doudeger duerch Epidemien oder schlecht Ernierung mat agerechent.

De [[Reynald Secher]] huet d'[[Parregister]] vu 700 franséische Gemenge vun de véier Departementer ([[Vendée]], Süde vun der [[Departement Loire-Atlantique|Loire-Atlantique]], Weste vun der [[Maine-et-Loire]], Norde vun den [[Deux-Sèvres]]) auserneegeholl. Hien huet d'Gebuerte vu [[1780]]-[[1789]] mat deene vun [[1802]]-[[1811]] matenaner verglach. No senger Rechnung hu 117 257 Persoune "gefeelt" (14,38 % vun der Bevëlkerung).

Als Reaktioun dorop huet de [[Jean-Clément Martin]] d'Fro vum mënschleche Bilan nei opgeworf. Hien huet Vollekszielunge vu [[1790]] an [[1801]] verglach, an ass 1801 op e Manque vun 220.000-250.000 Persoune komm. Och d'Deplacementer vun der Bevëlkerung däerfen net vergiess ginn, dës goufen [[2003]] vum [[Guy-Marie Lenne]] ënner d'Lupp geholl.

De [[Jean-Clément Martin]] preziséiert: « *Selon toute vraisemblance, ces mois de guerre ont provoqué la perte d'au moins 200 000 personnes dans toute la région, blancs et bleus confondus. Il est illusoire de chercher des proportions précises, puisque nombre de républicains morts sont venus de toute la France, voire des colonies antillaises, mais sans doute peut-on penser qu'un quart des habitants de la région (il y aurait eu plus d'un million d'habitants dans les quatre départements touchés directement par la guerre de Vendée) a disparu.* »

De [[Louis Marie Clénet]] kënnt op 200 000 Doudeger op der Säit vun der Vendée (wouvu 40.000 duerch d'[[Colonnes infernales]] vum [[Louis Marie Turreau|Turreau]]).

D'[[Anne Bernet]] hirersäits gëtt als Zuelen 150 000 fir d'Vendéens an 150 000 fir d'republikanesch Arméi: 
*Un bilan exact des victimes dans les deux camps est impossible à établir, faute de sources fiables. Les estimations les plus hautes font état de 600 000 morts, les plus basses de 120&nbsp;000. Aujourd'hui on évalue à 300&nbsp;000 le nombre de disparus.*

== Vëlkermuerd an der Vendée ? ==

Den [[Geschicht|historeschen]] Debat iwwer de *Vëlkermuerd an der Vendée* ([[franséisch|fr.]]: *génocide vendéen*) wärend dem Krich an der Vendée ass zimmlech rezent. Den [[21. Februar]] [[2007]] huet de [[Frankräich|franséischen]] Deputéierten [[Lionnel Luca]] ([[Union pour un Mouvement Populaire|UMP]], [[Departement Alpes-Maritimes|Alpes-Maritimes]]) e Gesetzesprojet bei der [[Nationalversammlung (Frankräich)|Assemblée nationale]] agereecht, fir datt d'Repressioun, déi nom Krich op d'Opstänneg gewaart huet, als Vëlkermuerd vun der [[Republik]] unerkannt gëtt.

Den Débat ronderëm d'Hypothees vun engem Vëlkermuerd an der Vendée koum eng éischt Kéier an Universitéitskreesser an den [[1980]]er Joren op. De bluddege Charakter vum [[Biergerkrich]] an der Repressioun vum Opstand gëtt vu kengem ofgestridden, och wann d'Zuelen dacks net prezis sinn, a weider diskutéiert ginn, an d'traditionell Beschreiwunge vu Massakere wéi deem vun de [[Les Lucs-sur-Boulogne|Lucs]] vun der historescher Recherche a Fro gestallt ginn. Am Géigesaz dozou ginn de Wëllen zu engem Vëlkermuerd vun de Republikaner an de Charakter vun de Massakeren, déi vun de d'Republikaner gemaach goufen, grouss diskutéiert a kontestéiert.


== Literatur zum Theema ==

* Jacques Godechot, *La Contre-révolution, doctrine et action (1789-1804)*, PUF, Paräis, 1984. 
* Reynald Secher, *Le génocide franco-français: La Vendée-Vengé* ; Paräis (PUF - Presses universitaires de France), 1986.
* Louis-Marie Clénet, *La Contre-révolution*, PUF - Que sais-je?, Paräis, 1992. 
* Jean-Clément Martin, *La Vendée et la France, 1789-1799*, Éditions du Seuil, Paräis, 1987. 
* Alain Gérard, *La Vendée 1789-1793*, Éditions Champ Vallon, Seyssel, 1992. 
* Alain Gérard, *La Guerre de Vendée*, Centre vendéen de recherches historiques, La Roche-sur-Yon, 2006. 
* Reynald Secher, *Vendée: du génocide au mémoricide. Mécanique d'un crime légal contre l'humanité* ; Paräis (Cerf; collection 'Politique'), 2011.



== Um Spaweck ==
*  [https://web.archive.org/web/20110716113531/http://gvendee.free.fr/ *Les guerres de Vendée*]
*  [http://vendee2.ifrance.com/ Pierre Vay, *Les guerres de Vendée dans le Bressuirais*]
*  [http://herhistoire.free.fr/ Geschicht vun Noirmoutier]
*  [http://perso.orange.fr/saumur-jadis/recit/ch25/r25f.htm *Saumur Jadis*]
*  [https://web.archive.org/web/20101225010815/http://www.genocide-vendeen.com/ Associatioun *Vérité pour la Vendée*]
*  [http://www.gmarchal.net/HTML%20PAGE%20DE%20GILLES/Vendeewiki.htm Gilles Marchal, *Douze colonnes à la une'']