open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Alcázar vu Sevilla

Den **Alcázar vu Sevilla** (Spuenesch: *Reales Alcázares de Sevilla*) ass e befestegte Palais (*[[Alcázar (Architecture)|alcázar]]*) zu Sevilla a Spuenien. De Bau gouf 844 ënner dem Emir Abd al-Rahman II ugefaangen a gouf an de Joerhonnerten duerno ëmmer nees ëmgebaut.

Am 13. Joerhonnert huet den Alfonso X. vu Kastillien e gotesche Palais op der Plaz vum mosleemeschen Alcazar baue gelooss. Am 14. Joerhonnert, nom Äerdbiewe vun 1356, huet de Pedro I. vu Kastillien e Palais am Mudejar-Stil bäibaue gelooss. Am 15. Joerhonnert huet de Karel V. nach eng Kéier Ëmbauaarbechte maache gelooss.

Den Alcazar vu Sevilla ass zanter 7 Joerhonnerten eng kinneklech Residenz a gëtt nach haut vun der kinneklecher Famill benotzt.

Den Alcazar vu Sevilla ass, zesumme mat der Kathedral Notre-Dame vu Sevilla an dem *Archivo de Indias* op der Lëscht vun den Unesco-Weltkulturierwen agedroen.

## Um Spaweck

* El Alcázar de Sevilla
Patrick Dury

De **Patrick Dury**, gebuer den 20. Abrëll 1965 zu Esch-Uelzecht, ass e lëtzebuergesche Gewerkschaftler. Hien ass zanter dem 18. November 2011 President vum LCGB.

Tëscht 1989 an 1998 huet hien an der Produktiounsiwwerwaachung bei Luxguard an am Walzwierk op Arbed-Schëffleng geschafft.

Zanterhier war hie Gewerkschaftssekretär, gouf du Generalsekretär a schliisslech Nationalpresident vum Lëtzebuerger Chrëschtleche Gewerkschaftsbond.

Ier e Generalsekretär gouf, war hien zoustänneg fir d'Fédération des banques et assurance (LCGB-FEBA), d'ALPL (Association Luxembourgeoises des Pilotes de Ligne et des sociétés de l'aéroport) an den LCGB-SESM.

Hien ass bestuet a Papp vun 2 Kanner.

## Gielercher

*
CR315

Den **CR315** ass e Chemin repris am Kanton Wolz.

En huet säin Ufank op der belscher Grenz bei Sir bei der Gossemaark *LB 180* a féiert vun do iwwer Sir op den Hareler Poteau, an da weider op Béiwen, wou en Uschloss un d'N26 huet.

Den CR315 ass ronn 8,3&nbsp;km laang.

## Biller

File:Surré SO – réserves naturelles HFN 2023a.jpg|Den CR315 am SW...
File:CR315 SO Surré.jpg|... vu Sir
Joe's Bridge

**Joe's Bridge** ass de Spëtznumm vun der Bréck N°9 iwwer de Kanal Bocholt-Herentals an der Gemeng Lommel an der Uertschaft Barrier. Iwwer d'Bréck féiert d'N715 déi do *Luikersteenweg* heescht.

D'Bréck krut hiren Numm vun de britteschen Truppen am September 1944. Si war d'Sprangbriet vun der alliéierter Buedemoffensiv mam Numm Operatioun Market Garden.

D'Bréck gouf den 10. September 1944 vun den Irish Guards ënner dem Kommando vun de Lieutenant-Colonellen J.O.E. Vandeleur an G.A.M. Vandeleur (zwéi Kosengen) an enger Blëtzaktioun eruewert. Et war eng kombinéiert Infanterie a Panzer Aktioun déi duerch Artilleriefeier vun engem Fabrécksterrain aus, net wäit dovun ënnerstëtzt gouf. D'Wehrmacht hat deem just zwee 88 mm Geschëtzer entgéint ze setzen. Durch déi Eruewerung waren déi däitsch Truppen zu Hechtel deelweis agekesselt ginn, a se konnte sech nëmme mat ville Verloschter aus dem Stëbs maachen. E puer Deeg laang hunn déi Däitsch probéiert d'Bréck zeréck z'erueweren, wat en awer net gelongen ass. Déi brittesch Verloschter bei där Aktioun waren net grouss. Zu Lommel um Kierfecht gëtt et nëmmen ee Graf vun engem britteschen Zaldot, anerer sinn zu Arnhem an zu Oosterbeek begruewen.

D'Irish Guards hunn der Bréck den Numm Joe's Bridge ginn, no den Initiale vun hirem Kommandant **J**ohn **O**rmsby **E**velyn Vandeleur.

Bis op de Bréckekapp Joe's Bridge konnt d'Wehrmacht hir Positiounen am Norde vum Kanal nach bis de 17. September halen. Deen Dag huet de Feldmarschall Montgomery seng Offensiv lancéiert an d'Truppe sinn iwwer d'Bréck an Direktioun vun den hollännesche Stied Valkenswaard an Eindhoven weidermarschéiert.

Déi haiteg Bréck ass déi drëtt Bréck op der Plaz. Déi éischt haten d'Belsch am Ufank vum Krich gesprengt. Déi Bréck déi vun den Irish Guards eruewert gouf, war eng hëlze Bréck déi d'Besatzer opgeriicht haten. Um Uwänner vum Kanal nieft der Bréck steet en Informatiounspanneau deen iwwer d'Operatioun Market Garden renséignéiert. Et steet och e klengt Monument do dat un déi brittesch Truppen an hire Kommandant erënnert. Et ass och den Ausgankspunkt vun engem ronn 200&nbsp;km laange Wanderwee den *Airbornepad Market Garden* dee vu Lommel op der Streck vun der alliéierter Befreiung, bis op Arnhem féiert.
## Um Spaweck
Poteau (Lieu-dit)

Plazen, déi **Poteau** heeschen oder den Zousaz Poteau am Numm hunn, gëtt et der en ettlech zu Lëtzebuerg an an de belschen Ardennen, souwéi a Frankräich.

Se leie gewéinlech gradewéi déi Plazen, déi den Zousaz Barriär hunn, op enger héijer Plaz a meeschtens op Grenzen, wou fréier zwou Herrschaften unenee gestouss sinn, oder op engem vill gebrauchten Transitwee. Den Numm kënnt vum Poteau, deen op der Plaz stoung fir d'Grenz ze markéieren. Meeschtens ass op där Plaz en Octroi opgehuewe ginn.

## Plazen zu Lëtzebuerg
*Hareler Poteau
:(Héicht 466,20 Meter )
*Keeler Poteau
:(Héicht 382,10 Meter )
*Hueschter Poteau
: (Héicht 391,20 Meter )
*Bungerëffer Poteau
*Donkelsser Poteau
* Poteau bei Eeschpelt
: (Héicht 483,40 Meter )

## Plazen an der Belsch
* Poteau, an der Gemeng Manhay eng Octroi's-Plaz um Kiem Bavay-Tréier, haut *Chemin Napoléon* genannt.
: (Héicht 474 Meter 
* Poteau, an der Gemeng Musson op der Grenz tëscht Musson a Saint-Léger.
* Poteau, tëscht Petit-Thier a Recht, an der Gemeng Vielsalm, fréier *Broudonfatz*, zanter 1806 *Poteau* genannt. Octroi's-Plaz vu 1740 bis 1788 um Wee vu Stavelot op Lëtzebuerg op der Grenz vum Herzogtum Lëtzebuerg an dem Fürstentum Stavelot-Malmedy. Haut verleeft do d'Grenz tëscht der Provënz Léck an der Provënz Lëtzebuerg.
: (Héicht 468 Meter )
*Poteau de Livarchamps, tëscht Baaschtnech a Villers-la-Bonne-Eau, Octroi fir op Livarchamps. 
:(Héicht 450 Meter )
*Poteau de Losange, tëscht Baaschtnech a Villers-la-Bonne-Eau, Octroi fir op Losange. 
:(Héicht 507 Meter )
*Poteau de Mellier op der Kräizung vun der N897 mat der N801 am Weste vu Mellier
:(Héicht 440 Meter ) 
*Poteau de Morhet, an der Gemeng Vaux-sur-Sûre, op der Kräizung vun de Stroosse Sibret-Neufchâteau a Morhet-Remichampagne. 
:(Héicht 506 Meter )
*Poteau de Nives, an der Gemeng Vaux-sur-Sûre op der Kräizung vun der Strooss Sibret-Neufchâteau an der Strooss, déi op Nives féiert.
:(Héicht 488 Meter )
*Poteau de Vivy, an der Gemeng Paliseul op der Strooss vu Carlsbourg op Vivy.
:(Héicht 440 Meter )

## Plazen a Frankräich
*Le Poteau an der Gemeng Golinhac am Aveyron, op der Kräizung vun der D904 mat der D42 an der D20.
:Héicht 643 Meter 
* Le Poteau, an der Gemeng Sorges, op der Kräizung vun der N21 an der D8.
:(Héicht 193 Meter )
*Le Poteau, an der Gemeng Saint-Germain-de-Montbron an der Charente
:Héicht 150 Meter 
*Le Poteau, an der Gemeng Gaja-la-Selve am Departement Aude op der Kräizung vun der D6 an der D102.
:Héicht 285 Meter 
*Le Poteau, op der Grenz vun de Gemenge Retjons an de Landes a Giscos an der Gironde.
:Héicht 137 Meter 
:*E puer honnert Meter nërdlech dovun an der Gironde de Lieu-dit *École du Poteau* an ëstlech dovun d'Gare du Poteau op den Eisebunnsstrecke Langon - Gabarret a Mont-de-Marson - Marmande.
*Le Poteau, opgedeelt a *Poteau-Nord* a *Poteau-Sud* an der Gemeng Teuillac an der Gironde, op der Kräizung vun der D137 mat der D250.
:Héicht 52 Meter 
*Le Poteau de Bos an der Gemeng Pays de Belvès an der Dordogne
:Héicht 183 Meter
Richard Christopher Carrington

De **Richard Christopher Carrington**, gebuer de 26. Mee 1826 zu Chelsea, a gestuerwen de 27. November 1875 zu Redhill an England, war e engleschen Amateurastronom.

## Liewen a Karriär
De Carrington war dräi Joer Assistent beim Chevallier zu Durham an huet duerno säin eegenen Observatoire zu Redhill gebaut, wou hien 1854 Zirkumpolarstären erfuerscht huet. Doriwwer eraus hat hien och d'Sonn ënnersicht, ugereegt duerch dem Heinrich Schwabe seng Entdeckung vum Zesummenhank tëscht der Period vun de Sonneflecken an dem Äerdmagnéitismus. Am Joer 1859 huet de Carrington d'Sonneneruptiounen entdeckt. Dat geleeëentlech nom Carrington genannt solar Wäissliicht-Evenement vum 1. September 1859 ass awer onofhängeg och vum Richard Hodgson observéiert ginn. 1863 huet de Carrington d'differentiell Rotatioun vun der Sonn entdeckt. Säi Stärekatalog war e wichtege zäitgenëssesche Bäitrag fir d'Erfuersche vun astronomeschen Objeten.

## Auszeechnunge
* 1859 gouf hie mat der Goldmedail vun der Royal Astronomical Society ausgezeechent.
* 1935 gouf e Moundkrater no him genannt. (Krater Carrington)

## Wierker
* *Redhill Catalogue*. London (1857)
* *Observations of the spots on the sun*. London (1963)
 
## Literatur
* John North: *Viewegs Geschichte der Astronomie und Kosmologie*. Springer, Berlin; Auflage: 1 (10. Januar 2001), ISBN 978-3-540-41585-5

## Um Spaweck
* A Super Solar Flare nasa.gov, ofgeruff de 24. Juni 2011

## Kuckt och
Rechtleefeg a réckleefeg

Als **rechtleefeg** oder **prograd** (lat. *pro* = vir, vijenzeg, *gradus* = Schrëtt) bezeechent een an der Astronomie Objeten, déi an engem System dat rotéiert der Haaptrotatiounsrichtung noginn. Objeten, déi den anere Wee rotéieren, bezeechent een als **réckleefeg** oder **retrograd** (lat. *retro* = zeréck, hannerzeg).

D'Bezeechnunge gi fir ëmlafend Stäresystemer, Planéiten, Asteroiden a Koméite gebraucht, wéi och fir hir Mounden. En Objet mat retrogradem Orbit kennzeechent een duerch eng Bunnschréi >&nbsp;90° zu sengem Zentralkierper, en Objet mat retrograder Rotatioun duerch eng Achsschréi >&nbsp;90° zu senger Ëmlafbunn.

## Bedeitung am Sonnesystem
Am Sonnesystem gëlle sou Objeten als rechtleefeg, déi aus Richtung vum Nordpol vun der Ekliptik gesinn, géint den Auerzäresënn rotéiere resp. hiren Zentralkierper ëmlafen.

Als Folleg vun der Gebuert vum Sonnesystem beweege sech all d'Planéiten, de Pluto an d'Haaptasteroidenceinture op engem rechtleefegen Orbit. D'Rotatioun vun de meeschte gréissere Kierper vum Sonnesystem ass och rechtleefeg.

## E puer bekannt réckleefeg Himmelskierper
### Retrograden Orbit
* Triton (Neptun I), Bunnschréi: 157°Gréisste retrograde Mound am Sonnesystem. Et gëtt ugeholl, datt et sech bei dësem Mound ëm ee vun der Gravitatioun agefaangenen Objet handelt.
* Verschidde Jupiter- a Saturnmounden, z.&nbsp;B.:
** Pasiphae (Jupiter VIII)
** Carme (Jupiter XI)
** Ananke (Jupiter XII), Bunnschréi: 149°
** Phoebe (Saturn IX), Bunnschréi: 175°
** Skoll (Saturn XLVII)
** Skathi (Saturn XXVII)
* De Koméit Halley
* Den Exoplanéit HD209458b

### Retrograd Rotatioun
* Venus, Achsschréi: 177°
* Uranus, Achsschréi: 98°Gréisste retrograden Objet am Sonnesystem, deem säi réckleefege Charakter awer wéinst der bal rechtwénkleger Achsschréi kaum z'erkennen ass.
* Pluto, Achsschréi: 123°

## Visuell rechtleefeg a réckleefeg Beweegung
Objete vum Sonnesystem ginn als rechtleefeg bezeechent, wann hiren Ëmlaf nieft der Ekliptik ass, also aus der Richtung vum nërdlechen Ekliptikpol gesinn, géint den Auerzäresënn verleeft, an als réckleefeg bei engem Ëmlaf am Auerzäresënn. Well hir Ëmlafzäiten entspriechend dem drëtte Gesetz vum Kepler verschidde vun der Ëmlafzäit vun der Äerd sinn, kënnt et wärend den Iwwerhuelvirgäng zum Wiessel vum visuellen Ëmlafsënn (deem op der Äerd bezunnenen Uertsvektor), zum Beispill déi charakteristesch *[[Planéiteschleef]]e* bei der Oppositioun vun de baussenzege Planéiten. D'Erklärung vun deene Wiessele war wichteg fir d'Entwécklung vum geozentreschen a vum heliozentresche Weltbild. (→&nbsp;Epizykeltheorie)

## Kuckt och

## Um Spaweck
* Demonstration retrograder Planetenbewegung (mit Mathematica)
Maison berbère

D**'Maison berbère** war e Jugendstil-Haus aus dem Joer 1930 an der Glesenerstrooss (*[[rue Glesener]]*) an der Stad Lëtzebuerg, dat Enn 2010 ofgerappt gouf.

Den Numm krut d'Haus vum Restaurant *Maison Berbère* deen dra gefouert gouf. Virdrun huet d'Haus *Villa Goebbels* geheescht.

Wéi 2010 bekannt gouf, datt d'Villa sollt ofgerappt ginn, hu Vertrieder vun der Associatioun Luxembourg Patrimoine op den architektonesche Wäert vum Gebai opmierksam gemaach. Well awer d'Haus net klasséiert war, konnt d'Ofrappen net verhënnert ginn. D'Polemik déi dobäi ausgeléist gouf, huet dozou gefouert. datt e Mäzen sech fonnt huet, deen d'Haus als sollecht kaaft huet. Et gouf dunn Enn 2010 Stee fir Steen ofgerappt, fir et spéider an der Tréierer Strooss (*route de Trèves*) zu Gréiwemaacher nees opzeriichten.

Op der neier Plaz soll sech d'Villa harmonesch an d'Noperschaft vun anere Gebaier aus dem Ufank vum 20. Joerhonnert areien.

De Service des sites et monuments nationaux huet 30% vun de Käschte vun der Rettungsaktioun iwwerholl.

## Historique
Den Evrard Goebbels war vun Eschweiler-Röhe, bei Oochen, op Lëtzebuerg gezunn, wou hien eng Papeterie en gros gegrënnt huet. 1914 huet hie sech mat der Marie Kremer vun Esch-Uelzecht bestuet, an 1930 hu si zesummen eng Villa, déi spéider *Maison berbère* an der Glesenerstrooss am Garer Quartier baue gelooss.

Ee vun den Enkele vum Evrard Goebbels ass de Politiker Robert Goebbels.

## Quellen
* raz, 2011. *"Maison Berbère" ist abgerissen. Wiederaufbau soll in Grevenmacher erfolgen*. Luxemburger Wort vum 5. Januar 2011, S. 23.
* Schaack, R., 2012. *Maison «berbère»?* Lieserbréif am Luxemburger Wort vum 29. September 2012, S. 22.

## Kuckt och
* Maison Mayer-Ensch, eng fréier Maison de maître an der Philippsgaass an der Stad Lëtzebuerg
* Lëscht vun den nationale Monumenter an der Gemeng Lëtzebuerg
* Lëscht vun de klasséierte Monumenter zu Lëtzebuerg

## Um Spaweck
* D'Maison berbère op der Websäit vum *Luxemburger Wort* vum
** 5. Oktober 2010 http://www.wort.lu/wort/web/letzebuerg/artikel/2010/10/117956/maison-berbere-neues-leben-an-der-mosel.php
**13. Oktober 2010 https://web.archive.org/web/20101017014248/http://www.wort.lu/wort/web/letzebuerg/artikel/2010/10/119414/ein-fall-maison-berbere-reicht.php
**23. November 2010 https://web.archive.org/web/20110108184429/http://www.wort.lu/wort/web/letzebuerg/artikel/2011/01/134472/maison-berbere-ist-abgerissen.php
* Op der Websäit vum Le Quotidien http://www.lequotidien.lu/le-pays/16036.html
* Op der Websäit vun de Stater Sozialisten
Kierper (Physik)

An der Physik ass e **Kierper** en Objet dee Mass huet a Raum anhëlt. An der klassescher Physik gëllt: Wou e Kierper ass, ka keen anere sinn. Kierper bestinn aus Stoffer.

Déi theoreetesch Physik kennt dräi grondleeënd an openeen opbauend Betruechtunge vum Kierper:

* *[[Massepunkt|Punktmass]]*: Keng (oder onendlech kleng) raimlech Ausdeenung, wueldefinéiert Mass. Gëtt och als *Massepunkt* bezeechent. Dës Modellvirstellung ass einfach ze gebrauchen an a ville Fäll ausreechend.
* *Konglomerat vu Punktmassen*: (meeschtens starr) Verbindung vu Punktmassen zu engem ausgedeente Kierper
* *[[Kontinuéierlech Verdeelung]]*: Iwwergank vun der Zomm vu Punktmassen zum Raumintegral iwwer d'Dicht.

Am Kader vun der klassescher Mechanik kënnen (ausgedeent) Kierper Translatiouns- a Rotatiounsbeweegungen ausféieren.

## Kuckt och
* Festkierper
John Ormsby Evelyn Vandeleur

De Brigadier **John Ormsby Evelyn 'JOE' Vandeleur**, gebuer de 14. November 1903, a gestuerwen de 4. August 1988, war en Offizéier vun den Irish Guards deen am Zweete Weltkrich (deemools Lieutenant-Colonel) bei der Eruewerung vun der Joe's Bridge de Kommando hat.

## Gielercher
* Distinguished Service Order mat Barre, 
* Ordre d'Orange-Nassau
Maison Mayer-Ensch (Philippsgaass)

D**'Maison Mayer-Ensch** war en herrschaftlecht Haus (*maison de maître*) vun ëm 1730 am Barockstil an der Philippsgaass (*rue Philippe II*) an der Stad Lëtzebuerg dat 1952 ofgerappt gouf.

D'Haus krut den Numm vun der Famill Mayer-Ensch, där et laang gehéiert huet.

Vum Haus sinn nach d'Portaler vun der Haapt- an enger Niewenentrée an och d'Gewänner vun zwou Fënsteren erhale bliwwen.

Déi erhalen Deeler goufen an d'Mauere vum Verwaltungsgebai agebaut, dat vun 1951 bis 1953 op der Plaz opgeriicht gouf, an an deem zanter 1989 de Ministère vun der Éducation nationale, de l'enfance et de la jeunesse säi Sëtz huet.

## Historique
D'Haus gouf ëm 1730 vun der Famill *Mareschal* vu Basel am Barockstil baue gelooss. Et stoung tëscht dem südlechen Enn vun der Philippsgaass (also um Eck mat der Ënneschtgaass an der Louvignysgaass).. D'Haus koum spéider an de Besëtz vun der Famill Mayer-Ensch, där hiren Numm et krut, bis et 1952 ofgerappt gouf.

D'Haaptportal, dat elo nach erhalen ass, war an der Louvignysgaass, déi deemools als Sakgaass bis op d'Propriéitéit vun der fréierer Synagog gestouss ass.

No 1945 huet de Staat den Terrain vun der fréierer Synagog an d'Haiser ronderëm, dorënner och d'Haus Mayer-Ensch, opkaaft, fir dat haitegt Verwaltungsgebai opzeriichten.

Vum Haus Mayer-Ensch blouwen d'Portaler vun der Haapt- an enger Niewenentrée an och zwou Fënsterrummen erhalen. D'Haaptportal gouf virun enger Mauer am Bannenhaff, nieft dem Passage deen an d'Louvignysgaass féiert, vum neie Gebai nei opgeriicht. D'Nieweportal an déi zwou Fënsterrumme koumen un d'Mauer vum Passage an d'Ënneschtgaass.

Am Verwaltungsgebai huet zanter 1989 de Ministère vun der Éducation nationale et de la formation professionnelle säi Sëtz.

## D'Fliedermaus
De markante Kapp (Mascaron) iwwer dem Haaptportal, zesumme mat senge béidsäitegen Ornamenter déi u Flilleken erënneren, huet engem onbekannten Auteur déi heite Versen inspiréiert:

:Flëntermaus, wou kënns de raus?
:Aus Marschallshaus
:Wat hues de giess?
:Eng sauer Brach.-
:O du aalt bescha...d Lach!

## Historesch Foto
D'Haaptportal vum Haus, ier et ofgerappt gouf, ass op enger Foto vun 1912 vum Batty Fischer (1877-1958) ze gesinn. D'Foto, déi am Besëtz vun der Fotothéik vun der Stad Lëtzebuerg ass, gouf ë.&nbsp;a. 1994 an *ons stad* publizéiert. Kuckt dozou de PDF um Spaweck bei H. Beck an der Literatur hei drënner.

## Literatur
* Administration des bâtiments publics, 2010. *Centenaire. Administration des bâtiments publics Luxembourg*. Dréckerei Faber, Miersch, 207 S. ISBN 978-99959-680-0-7 (Cf. *Bâtiment de la CECA* S. 70-71.
* Beck, H., 1996. *Batty Fischer (1877-1958) un photographe pas comme les autres.* ons stad 45, S. 13-16. PDF
* Thewes, G. & D. Wagener, 1995. *La ville de Luxembourg en 1795.* ons stad 49, S. 4-7. PDF

## Kuckt och
* Servais-Haus um Boulevard Royal
* Maison berbère, historescht Haus an der Glesener-Strooss
Ëmdréiung

De Begrëff **Ëmdréiung** kennzeechent eng Dréibeweegung am Zesummenhank mat enger Zuel. Zum Beispill bei der Angab „5&nbsp;Ëmdréiungen“ huet de Begrëff Ëmdréiung d'Bedeitung vun enger Hëllefsmoosseenheet - gläichwäerteg wéi bei enger Zäitangab „5&nbsp;Sekonnen“, bei där d'Sekonn d'Bedeitung vun enger Moosseenheet huet.

Eng Ëmdréiung als Zuelmooss ass gläichwäerteg mat engem Vollwénkel als Wénkelmooss.

D'Zuel vun den Ëmdréiunge pro Zäit bezeechent een als Dréizuel. Meeschtens ginn déi gezielt Ëmdréiungen an der Eenheet pro Minutt (min−1) uginn. Et kann een awer och eng Ëmlaffrequenz an Hz uginn.

## Um Spaweck
* http://de.thefreedictionary.com/Ëmdréiung
Joe Frazier

De **Joseph William ("Joe") Frazier**, Spëtznumm *Smoking Joe*, gebuer den 12. Januar 1944 zu Beaufort (South Carolina), a gestuerwen de 7. November 2011 zu Philadelphia, war en US-amerikanesche Boxer. Hie war Weltmeeschter am Schwéiergewiicht an huet dräimol géint de Muhammad Ali geboxt, wouvun en eng Kéier gewonnen huet.

De Weltmeeschtertitel krut hie bei engem Kampf géint den Jimmy Elis, huet en duerno awer un den George Foreman verluer, deen den Titel sengersäits un de Muhammad Ali huet missen ofginn.

De Frazier war och olympesche Champion: 1964 huet hien op den Summerspiller zu Tokio d'Goldmedail gewonnen.

## Um Spaweck
CAKE

**CAKE** ass eng US-amerikanesch Alternative-Rock-Band, déi 1991 vu fënnef Museker vu Sacramento, Kalifornien, dem John McCrea (Gesang), dem Vince DiFiore (Trompett), dem Greg Brown (Gittar), dem Shon Meckfessel (Bass), an dem Frank French (Perkussioun) gegrënnt gouf.

## Discographie
*1994 – Motorcade of Generosity
*1996 – Fashion Nugget
*1998 – Prolonging the Magic
*2001 – Comfort Eagle
*2004 – Pressure Chief
*2007 – B-Sides and Rarities
*2011 – Showroom of Compassion

## CAKE zu Lëtzebuerg
Den 18. November 2011, de 25. Januar 2019 an de 26. September 2026 hat CAKE e Concert am Atelier.

## Um Spaweck

* Homepage vu CAKE
Pompjeeë Rollengergronn

D**'Pompjeeë Rollengergronn** sinn déi Fräiwëlleg Pompjeeën aus dem Rollengergronn. Chef de Corps ass den Hubert Schmit. 2011 hat de Corps 22 Memberen.

## Gefierer am Asaz
* TLF 1200
* Ford Transit
* 2 Remorquen (1 TSA an 1 normal Remorque)

## Um Spaweck
* Offiziell Internetpresenz
Infraroutexzess

De Begrëff **Infraroutexzess** beschreift an der Astrophysik en onerwaarten Iwwerschoss un Infraroutstralung.

## Aféierung
Als Éischt kann d'Stralung vu Stären oder aneren astronomeschen Objete wéi déi vun engem schwaarze Kierper beschriwwe ginn. Mat der Angab vun enger Temperatur op der Stärenuewerfläch kann d'Verdeelung vun der elektromagnéitescher Stralung am opteschen an infraroude Spektralberäich mat Hëllef vum Stralungsgesetz vum Planck berechent ginn. En Infraroutexzess beschreift en däitlechen Iwwerschoss vu gemoossener Stralung am Infrarout am Verglach zum fällege Wäert nom Planck-Stralungsgesetz. En Infraroutexzess ass meeschtens d'Folleg vun engem zirkumstellare Mantel aus Stëbs oder Gas, deen d'Stralung am Opteschen absorbéiert, sech dobäi op e puer honnert Grad Kelvin uwiermt an d'Stralung am Infrarout nees ofstraalt.

## Beispill
E Beispill fir en observéierten Infraroutexzess ass Beta Pictoris.
Erny Brenner

Den **Ernest "Erny" Brenner**, gebuer den 13. September 1931 zu Diddeleng, a gestuerwen den 9. Juli 2016 zu Esch-Uelzecht, war e lëtzebuergesche Foussballspiller.

Tëscht dem 10. Abrëll 1955 am 19. September 1965 huet hien a 67 Matcher fir déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp 5 Goler geschoss.

Mat 12 Joer huet den Erny Brenner beim Stade Diddeleng ugefaangene Foussball ze spillen. Duerno ass e bei d'Aris Bouneweg gewiesselt. Mat 21 Joer ass hien erëm zeréck bei de Stade Diddeleng gewiesselt, wou e bis 1965 als Back a Kapitän gespillt huet.

Den Erny Brenner war bestuet an huet ee Kand. Säi Bouf Romain war och Foussballspiller zu Diddeleng an ass fir den Ament (2016) Vizepresident vum F91.
Observatoire vun Toulouse

Den **Observatoire vun Toulouse** ass e fréieren Observatoire zu Toulouse an der Haute-Garonne a Frankräich. E gouf 1733 vun der *Académie des sciences, inscriptions et belles-lettres de Toulouse* gegrënnt an am Joer 1841 am Staddeel Jolimont nei opgeriicht. D'Ariichtung dréit nach haut d'Bezeechnung *Observatoire de Jolimont*, a gouf 1875 mat engem deemools groussen Teleskop, engem 83&nbsp;cm-Spigelteleskop ekipéiert. D'astronomesch Observatioune goufe vun 1908 un, wéinst de bessere Siichtverhältnesser, op de Pic du Midi de Bigorre verluecht an 1970 zu Toulouse ganz opginn. Den Observatoire ass 1981 an en neit Gebai um Campus vun der Universitéit Paul Sabatier am Staddeel Rangueil geplënnert a gehéiert mat weideren Ariichtungen, zanterhier zum *[[Observatoire Midi-Pyrénées]]*. D'Ariichtung zu Jolimont gëtt zanter 1984 vun der *Société d'astronomie populaire de Toulouse* gefouert.

Direktere waren ënner anerem de Félix Tisserand, vun 1873 bis 1878 an de Benjamin Baillaud vun 1879 bis 1908.

## Kuckt och

## Um Spaweck
Rijksuniversiteit Groningen

D**'Universitéit Groningen** (hollännesch: *Rijksuniversiteit Groningen*), kuerz *RUG*, ass eng vun den eelsten Universitéiten an Holland. Si gouf den 23. August 1614 vum Ubbo Emmius zu Groningen gegrënnt. Bis 1876 war d'Unterrechtssprooch Latäin.

Haut si méi wéi 20.000 Studenten op der Universitéit a Bachelor- a Masterstudiegäng vun 9 Fakultéiten ageschriwwen, weider 775 Studente schaffen op eng Promotioun hin. All Joer verloosse ronn 2.500 Studenten d'Universitéit mat engem akadeemeschen Ofschloss. D'Universitéit Groningen ass domat no den Universitéiten zu Amsterdam an Utrecht déi drëttgréisst Universitéit an Holland. D'Universitéitsbibliothek Groningen ass no der Universitéitsbibliothek Leiden déi zweetgréisst Universitéitsbibliothek an Holland.

D'Universitéit gouf 2007 vum Zentrum fir Héichschoulentwécklung zu der sougenannter *Excellence Group* vun de 56 beschten Universitéiten an Europa gezielt. Mat engleschsproochege Studiegäng an 61% auslänneschen Doktoranden (den héchste Prozentsaz vun allen Universitéite vun der *Excellence Group*) huet d'Universitéit Groningen e vergläichweis héijen Internationaliséierungsgrad.

## Zuelen 2009
* 26.643 Studenten
* 6.213 Éischtsemester
* 4.897 ETP-Beschäftegt (inkl. UMCG)
* 413 Professeren (inkl. UMCG)
* 1.500 PhD (inkl. UMCG)
* 58 Bachelorstudiegäng, 114 Masterstudiegäng 
* 73 engleschsproocheg Masterstudiegäng, wouvun zéng Double Degree-Programmer a siwen Erasmus-Mundus-Programmer
* 8 engleschsproocheg Bachelorstudiegäng
* 16 Fuerschungs-Masterstudiegäng
* 10 Fakultéiten, 9 *Graduate Schools*
* 550.000.000 Euro Ëmsaz

## Berüümt Absolventen (Auswiel)
### Politiker

* Willem Frederik Duisenberg (1935–2005), fréiere President vun der Europäescher Zentralbank, Student vun de Wirtschaftswëssenschaften, Absolvent 1961
* Paramanga Ernest Yonli (* 1956), Ministerpresident vum Burkina Faso, Student vun de Wirtschaftswëssenschaften a PhD-Student 1997
* Etienne Ys, President vun den Hollänneschen Antillen, Student vun der Rechtswëssenschaft, Absolvent 1985

### Wëssenschaftler
* Heinrich Kuhl (1797–1821), däitschen Naturwëssenschaftler an Zoolog, Kurator am Naturalis zu Leiden, Absolvent 1819
* Wubbo Ockels (* 1946), éischten Hollänner am Weltraum als ESA-Astronaut vum Spacelab (1985), Student vun der Physik a Mathematik, Absolvent 1973
* Jan Hendrik Oort (1900–1992), Astronom, no him genannt den Asteroid 1691 Oort, Student vun der Astronomie, Absolvent 1921
* Frits Zernike (1888–1966), Nobelpräisdréier fir Physik, 1953. Hie gouf 1913 Assistent vum Jacobus C. Kapteyn op der Universitéitt Groningen an huet 1915 mat enger Thees iwwer d'Kritesch Opaleszenz promovéiert.

### Membere vun der hollännescher Kinneksfamill
* Prënz Bernhard jr., Wirtschaft, Absolvent 1995
* Prënz Maurits, Wirtschaft, Absolvent 1995
* Prinzessin Marilène, Betribswirtschaft, 1994

## Um Spaweck

* D'Websäit vun Universitéit    
* D'Websäit vun der Universitéitsklinik UMCG
Jeannot Moes

De **Jeannot Moes**, gebuer den 11. Mee 1948 zu Waasserbëlleg, ass e fréiere lëtzebuergesche Foussballsgoalkeeper.

Tëscht dem 15. November 1970 am 27. Mäerz 1983 huet de Jeannot Moes 55-mol fir déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp gespillt.

Hien huet vun 1968 bis 1989 fir den Avenir Beggen gespillt.
Willem Blaeu

De **Willem Janszoon Blaeu**, gebuer am Joer 1571 zu Alkmaar, Holland, a gestuerwen am Joer 1638 zu Amsterdam; och *Guilielmus Janssonius Caesius, Guiljelmus Blaeuw, Willem Jansz, Willems Jans Zoon, Guilielmus oder G. Blaeu* war en hollännesche Kartograph an Editeur.

## Liewen
De Blaeu gouf 1571 zu Uitgeest bei Alkmaar gebuer. Vu 1594 bis 1596 hat hien Astronomie a Kartographie beim Tycho Brahe geléiert. 1600 huet hien de verännerleche Stär P Cygni entdeckt. Ëm 1603 huet hie sech zu Amsterdam niddergelooss, wou hien ugefaangen huet, Äerdgloben ze bauen. Hien huet och weider nach Land- a Séikaarte produzéiert, dorënner 1605 eng Weltkaart.

Am Joer 1629 ass et him gelongen, ettlech Drockplacken aus der Ierfschaft vum Jodocus Hondius ze steeën. Domat konnt hien en eegenen Atlas drécken. Vun de 60 Kaarten am Ufank waren der 37 vum Hondius. Op allen Drockplacke gouf den Numm Hondius duerch dee vum Blaeu ersat.

1633 gouf hien zum *Kaartemécher vun der Republik* ernannt, a gouf domat offizielle Kartograph fir d'Hollännesch Ostindien-Kompanie (VOC). Hien hat en ëmfangräicht Kaartewierk erausginn an huet och Aarbechte vun de Kartographe Willebrord van Roijen Snell (Snellius), Adriaan Metius, Gerhard Johannes Vossius a Pieter Corneliszoon Hooft publizéiert.

Gestuerwen ass hie 1638 zu Amsterdam.

Säi Jong, de Joan Blaeu (1596–1673) huet säi Betrib weidergefouert. Nom Groussbrand vun Amsterdam am Joer 1672, wou vill zerstéiert gouf an nom Doud vum Joan Blaeu, deen dat Joer drop gestuerwe war, gouf de Verlag am Joer 1698 opgeléist.

De Willem Janszoon Blaeu ass net mam hollännesche Séifuerer Willem Janszoon ze verwiesselen, deen zu der selwechter Zäit gelieft hat.

## Wierker
* *Novus Atlas, Das ist Weltbeschreibung / mit schönen newen außführlichen Land-Taffeln in Kupffer gestochen und an den Tag gegeben durch Guil. und Iohannem Blaeu*. - Amsterdami: Blaeu, 1641/42 -
** 2. Band als Digitalisierte Ausgabe der Universitäts- und Landesbibliothek Düsseldorf

## Literatur
* P. J. H. Baudet: *Leven en werken van Willem Jansz. Blaeu*, Utrecht 1871.
* Johannes Keuning und Marijke Donkersloot-de Vrij (Hrsg.): *Willem Jansz. Blaeu: a biography and history of his work as cartographer and publisher*, Amsterdam 1973. ISBN 90-221-1253-5

## Um Spaweck

* *[http://archiv.ub.uni-marburg.de/eb/2010/0007/ Het Licht der Zee-vaert]*, Layoutgetreues Digitalisat der Ausgabe Amsterdam 1608 (UB Marburg)
Rotatiounsachs

Eng **Rotatiounsachs** oder **Dréiachs** ass eng Linn, ëm déi d'Dréiung (*[[Rotatioun (Physik)|Rotatioun]]*) vun engem Kierper erfollegt oder erfollege kann.

Bei Kierper, déi sech fräi am Raum dréinen, z.&nbsp;B. Himmelskierper, hänkt d'Rotatiounsachs a bestëmmter Weis vun der Masseverdeelung am Kierper of. Wa sech d'Masseverdeelung am Kierper ännert, ännert sech am Allgemengen och d'Rotatiounsachs vum Kierper, awer geneesou, datt den Dréiimpuls erhale bleift (Dréiimpulserhalung).

Als **Rotatiounsachs** bezeechent ee bei engem Rotatiounskierper och déi Linn, ëm déi een dësen dréine kann, ouni datt sech de Kierper verännert. An dësem Fall ass d'Rotatiounsachs gläichzäiteg eng Symmetrieachs vum Rotatiounskierper. Et ënnerscheet een an deem Fall zweezueleg Dréiachsen (Digyren), dräizueleg Drehachsen (Trigyren), véierzählige Drehachsen (Tetragyren), fünfzählige Drehachse (Pentagyren) a sechszueleg Dréiachse (Hexagyren). D'Kombinatioun vun Dréiung a Spigelung féiert zum Symmetrieelement vun den Dréispigelachse, déijeneg vun Dréiung an Inversioun zu den Dréiinversiounsachse (Gyroiden). Dréiachse ginn an der Kristallographie mat hirer Zuelegkeet bezeechent, Digyren also mat "2", Trigyren mat "3" asw. D'Gyroide ginn zousätzlech mat engem Querstréch op der Ziffer versinn. Dës Nomenklatur gëtt an der Bezeechnung vun de Punktgruppe resp. Kristallklasse no Hermann a Mauguin gebraucht. Fir d'Benennung vu Raumgruppe spillen zudeem Kombinatiounen aus Dréiung a Translatioun, d'Schrauwenachs eng Roll.

### Physik

An der Physik hunn Dréiachsen eng bildlech Bedeitung. Si ginn net nëmmen un, wéi sech Géigestänn oder atomar Deelercher dréien, wéi also d'Achs verleeft, mä och nach wéi séier an op lénks- oder rietserëm. Et gebraucht een de Begrëff Vektor; dat ass e Feil, deen eng Längt, eng Richtung an eng Achs huet. Een sech dréiend Rad kann also duerch e Vektor beschriwwe ginn.

### Chimie
D'Symmetrie vun engem Moleküll ass mat Symmetrieelemente beschreifbar. Dobäi gëtt e Symmetrieelement un, duerch wéi eng Symmetrieoperatioun d'Moleküll mat sech selwer zu der Deckung bruecht ka ginn. Eent vun dëse Symmetrieelementer ass d'Dréiachs Cn (kuckt Bild).

## Kuckt och

* Ëmdréiung
Michel Delleré

De **Michel Delleré**, gebuer de 15. August 1894 zu Néngsen, a gestuerwen den 1. Juli 1982 zu Iechternach, war e lëtzebuergesche Professer a Literat.

## De Professer

No senge Secondairesstudien am Iechternacher Kolléisch an um Cours supérieur an der Stad, huet de Michel Delleré op den Universitéite vu München, Paräis an Nanzeg studéiert. Säi Lëtzebuerger Doktorat huet hien 1921 gemaach, mat Franséisch a Latäin als Spezialitéit. 1923 ass hie Repetent zu Iechternach ginn, wou hien och seng Nominatioun als Professer, den 1. September 1926, krut an do bis zu senger Pensionéierung am Joer 1959 enseignéiert huet.

De Michel Delleré hat sech de 26. Februar 1924 zu Dikrech mat der Barba Berthe Reding (*1891), bestuet; d'Koppel hat ee Jong, de Gab Delleré.

## Am 2. Weltkrich

Am Zweete Weltkrich war de Michel Delleré vum Januar bis de Juli 1942 vum däitschen Okkupant op Heinsberg deplacéiert ginn; vum September 1942 u bis de Juli 1943 war hien nees zu Iechternach, duerno gouf hien an d'Escher Industrieschoul geschéckt, wou hie vum August 1943 bis de September 1944 huet bleiwe mussen.

De Michel Delleré war ee vun deene véier Iechternacher Professeren, déi no de Schüler vum Iechternacher Kolléisch hirem Proteststreik vum 1. September 1942 vun der Gestapo verhaft gi sinn. Déi dräi aner waren de Jos Hoffmann, den Antoine Weis an den Alphonse Schmit, deen de 5. September 1942 higeriicht ginn ass, wärend seng dräi Kolleegen den 3. September nees fräigelooss gi waren.

## Den Auteur

De Michel Delleré huet eng Rei vu klengen Artikele publizéiert, mä awer och eng gréisser Etüd iwwer d'Stad Iechternach ënner der Fuchtel vun de franséische Revolutiounstruppen tëscht dem August 1794 an dem Juni 1795.

## Publikatiounen
* *Echternach sous un régime de conquête: (août 1794 - juin 1795).* In: Programme publié à la clôture de l'année scolaire 1931-1932 / Gymnase grand-ducal d'Echternach = Programm herausgegeben am Schlusse des Schuljahres 1931-1932 / Grossherzogliches Gymnasium zu Echternach. J. Beffort, Luxembourg 1932, S. 1-42.
* *Echternach sous un régime de conquête: (août 1794 - juin 1795).* P. Faber, Grevenmacher 1932, 42 S.
* *Alphonse Schmit (23.9.1908 - 5.9.1942).* In: Journal de l'Association des Professeurs, 36 (1948), S. 17-19.
* *Souvenirs.* In: Les Cahiers luxembourgeois, 1958, N° 1, S. 113-123.
* *Echternach et la Sûre.* In: Fédération des Sapeurs-Pompiers du Grand-Duché de Luxembourg: 45e Congrès national, Echternach, 28-29 septembre 1963, S. 31-34.
* *Max Menager, professeur de musique au Gymnase d'Echternach, 1874-1963.* In: Harmonie municipale Echternach, 1872-1972: témoignages et présences. Luxembourg 1972, S. 20-21.

## Literatur
* Lang, C., 1967. *Le personnel de l'enseignement secondaire et supérieur du Grand-Duché de Luxembourg, 1839-1922. Travail statistique de Félix Heuertz (1922), complété par Charles Lang (1967).* Publications du Ministère de l'Éducation nationale, Luxembourg, S. 1-125 (Delleré Michel: S. 20-21).
* Thinnes, M., 1982. *À la mémoire de Michel Delleré, professeur honoraire du Lycée classique Echternach.* Luxemburger Wort 1982, Nr. 176 (3. August), S. 4.
Institut national de recherches archéologiques

Den **Nationalen Institut fir archeologesch Recherchen**, offiziell **Institut national de recherches archéologiques** (INRA), ass en Institut zu Lëtzebuerg, dat dem Kulturministère ënnersteet. E gouf duerch e Règlement grand-ducal vum 24. Juli 2011 als *Centre national de recherche archéologique* an d'Liewe geruff a mam Akraafttriede vum Gesetz vum 25. Februar 2022 ëmgenannt. En huet säi Sëtz zu Bartreng. Seng Missioun ass et, d'Iwwerreschter aus vergaangenen Zäit zu Lëtzebuerg z'erfuerschen, ze konservéieren an ëffentlech ze maachen (ë.&nbsp;a. och mat Publikatiounen, Ausstellungen, Konferenzen, Visite-guidéeën, Valorisatioun vu Sitten asw.).

## Aufgaben a Beschreiwung
Den INRA ënnersicht am Virfeld vu Bauprojeten, oder aus Fuerschungsgrënn, den Terrain fir Informatiounen iwwer d'Geschicht, d'Ëmwelt, d'Ekonomie an d'Kultur vu Gesellschaften a fréierer Zäit ze sammelen, dozou gi verschidde Prospektiouns- an Ausgruewungsmethoden agesat.

Den INRA schafft zesumme mat anere Fuerschungsinstituter, Bibliothéiken an Archiven am In- an am Ausland. D'Mataarbechter vum INRA organiséiere reegelméisseg Virträg, Konferenzen an Ausstellungen. En Haaptdeel vu senger Aarbecht läit am Evaluéiere vu Bauprojeten am Hibléck op den archeologesche Potential, am Ënnersiche vun archeologesche Sitten an am Erausgi vun archeologesche Publikatiounen.

Den Direkter vum INRA ass zanter dem 1. Februar 2025 den David Weis.

## Publikatiounen
Den INRA, virdrun CNRA, gëtt zanter dem Hierscht 2014 eng populärwëssenschaftlech Publikatiounsserie eraus ënner dem Titel Archaeologia luxemburgensis - Bulletin du Centre national de recherche archéologique. Zënter 1989 kënnt onreegelméisseg an Zesummenaarbecht mam *Landesdenkmalamt* vum Saarland a mam *Service régional de l'archéologie de Lorraine* d'Publikatioun "Archeologia Mosellana - Archéologie en Sarre, Lorraine et Luxembourg" eraus.

Weider Publikatiounen:
* Musée national d'histoire et d'art & Centre national de recherche archéologique, 2011. *Unter unseren Füßen. Sous nos pieds. Archäologie in Luxemburg. Archéologie au Luxembourg 1995-2010.* Publications du Musée national d'histoire et d'art Luxembourg Nr. 14 (10), 200 S. ISBN 978-2-87985-161-7 (Katalog vun der Ausstellung am Nationalmusée fir Geschicht a Konscht vum 20. Oktober 2011 bis den 2. September 2012.)

## Um Spaweck
* Offiziell Websäit vum INRA
*Loi du 25 février 2022 relative au patrimoine culturel
Séminaire d'histoire des sciences et de la médecine

De **Séminaire d'histoire des sciences et de la médecine** war eng Aarbechtsgrupp, déi vun 1994 bis 2002 am Kader vum *Département des sciences* vum *[[Cours supérieurs|Centre universitaire]]* funktionéiert huet.

A senger Reunioun vum 27. Juni 1994 huet de Verwaltungsrot vum *Centre universitaire* gréng Luucht fir d'Kreatioun vum *Séminaire* ginn, deen am November 1994 mat senger Aktivitéit ugefaangen huet. De *Séminaire* huet Konferenzen iwwer wëssenschafts- a medezinhistoresch Sujeten organiséiert a seng Memberen hunn am Laf vun der Zäit eng ganz Rei vu wëssenschaftlechen Artikele publizéiert.

De *Séminaire* war op Kongresser vertrueden an huet ë.&nbsp;a. zu den Organisateure vum 13. Benelux-Kongress fir Geschicht vun de Wëssenschafte gehéiert, dee vum 5. bis de 7. Oktober 1995 zu Iechternach an der Abtei ofgehale gouf. An hien huet de Band mat de Virträg vum Kongress erausginn (*L'Homme et la Terre. Mens en Aarde. Mensch und Erde*,1996). De *Séminaire* war och un der Publikatioun vum Buch *“Gabriel Lippmann et le Luxembourg”* (1997), dat fir den 150. Anniversaire vum Gabriel Lippmann erauskomm ass, bedeelegt.

“Grënnungsmembere” vum *Séminaire* waren: Marc Bruck (Apdikter), Gaby Geimer (Biolog), Paul Kintziger (Biolog), Alfred Lamesch (Kannerchirurg, nëmmen am Ufank dobäi), Jos Massard (Biolog), Jean-Paul Pier (Mathematiker, nëmmen am Ufank dobäi), Paul Reckel (Physiker), Pierre Seck (Cheemiker), Georges Theves (Veterinär), Jean-Paul Zanter (Physiker). Am Laf vun der Zäit koumen ë.&nbsp;a. nach dobäi: Gust Altzinger (Cheemiker), Henri Kugener (Gynäkolog), Robert Wennig (Toxikolog).

De *Séminaire* ass vum Jos Massard geleet ginn.
Rudolfinesch Tafelen

D**'Rudolfinesch Tafelen** (lat.: **Tabulae Rudolphinae**) sinn eng Sammlung vu verschiddenen Tafelen a Reegele fir d'Viraussoe vun de Planéitestellungen.

Si ware méi genee wéi déi bis dohi gebrauchten *[[Alfonsinesch Tafelen]]* aus dem 13.&nbsp;Joerhonnert an déi vum Erasmus Reinhold ëm 1551 berechent *[[Prutenesch Tafelen|Tabulæ Prutenicæ Coelestium Motuum]]*. De mëttlere Feeler tëscht virausgesoter an observéierter Planéitepositioun konnt sou vu fënnef Grad op zéng Minutten Ofwäichung reduzéiert ginn. Weider enthält d'Wierk Refraktiounstabellen, Logarithmen, e Verzeechnes vun de Weltstied souwéi e Katalog vun 1.005 Stäreplazen, déi op der Aarbecht vum Tycho Brahe baséieren.

Nodeem de Johannes Kepler am Joer 1600 Assistent vum Tycho Brahe zu Prag gouf, kruten de Brahe an de Kepler vum Keeser Rudolf&nbsp;II. den Optrag fir eng Berechnung vun neien, méi geneeë Planéitentafelen, déi nom Keeser *Rudolfinesch Tafelen* (lat. *Tabulæ Rudolphinæ*) genannt goufen. Nodeem den Tycho Brahe am Oktober 1601 gestuerwe war, hat de Kepler d'Nofolleg als keeserleche Mathematiker vum Rudolf&nbsp;II. iwwerholl an huet eleng un den Tafele weidergeschafft.

Am Mee 1612 krut de Kepler eng Ustellung zu Linz, wou hie weider un de Rudolfineschen Tafelen an den *[[Harmonices mundi]]*, (de fënnef Bicher iwwer d'Weltharmonie) geschafft huet. D*'Harmonices mundi* waren 1619 an den Drock gaangen, d'Editioun vun de Rudolfineschen Tafelen awer huet sech erausgezunn, well wärend dem Ueweréisträichesche Bauerekrich 1626 d'Dréckerei zu Linz verbrannt war.
De Kepler ass dunn op Ulm (1626–1627) geplënnert, fir do d'Tafelen am September 1627 fäerdegzemaachen.

D'Rudolfinesch Tafelen waren dat lescht grousst Wierk vum Kepler, dat zu senge Liefzäiten erauskoum, a stellen an der praktescher Astronomie eng grouss Leeschtung duer. D'Wierk war d'Grondlag fir vill astronomesch Berechnunge bis zum 18.&nbsp;Joerhonnert. Den englesche Mathematiker a Physiker Sir Isaac Newton huet sech bei der Formuléierung vu senger Theorie vun der Gravitatiounskraaft op dem Kepler seng Theorien an Observatioune gestëtzt.

De Frontispice deen de Kepler entworf hat, gouf vum Frankfurter Kofferstiecher Georg Keller gravéiert. Et weist eng Allegorie vun der Astronomiegeschicht.

## Kuckt och

* Ephemeriden

## Um Spaweck
* Digiport: Tabulæ Rudolphinæ – Universitätsbibliothek Kiel - Bartsch Oplo vun 1627.
* Christian Pinter: Fundament vum Universum
Jerry Weyer

De **Jerry Weyer**, gebuer de 4. Januar 1986, ass e lëtzebuergesche Politiker an Aktivist. Hie war Matgrënner a bis Februar 2024 Member vun der Piratepartei Lëtzebuerg.

Hien huet Europäescht Recht studéiert a schafft als Beroder fir digital Kommunikatioun.

## Politesch Karriär
De Jerry Weyer war Grënnungsmember vun der Piratepartei Lëtzebuerg, a war bis den 28. Oktober 2012 hire Vizepresident. Vum 5. Oktober 2014 u war hie President vum Bezierk Zentrum vun der Piratepartei. Vun Oktober 2012 bis Juni 2013 war hie Manager vun der Parlament-Beobachtungsplattform Politikercheck.lu.

Nieft dem Samir Allioui, deen am Juli 2009 zesumme mam Patrick Mächler aus der Schwäiz Kopresident ginn ass, gouf de Jerry Weyer de Chef vun der Daachorganisatioun vun der internationaler Pirateparteiebeweegung bis zur PPI Konferenz am Abrëll 2010. Vum 1. Mäerz 2010 bis den 18. Mäerz 2011 war hie Kopresident vun de *[[Pirate Parties International]] (PPI)*

## Um Spaweck
Kanal Bocholt-Herentals

De **Kanal Bocholt-Herentals** ass e Schëffskanal an de belsche Provënzen Limburg an Antwerpen deen 1846 gebaut gouf. E gëtt do och nach **Kempisch Kanaal** oder **Maas-Scheldekanaal** genannt. De Kanal verbënnt d'Zuid-Willemsvaart zu Bocholt mam Albertkanal zu Herentals. En ass 58,8&nbsp;km laang a befuerbar fir Schëffer aus der CEMT-Klass II bis 650 Tonnen.

An der Zäit vum Zweete Weltkrich huet de Kanal eng wichteg strateegesch Roll gespillt, an zwar als Sprangbriet fir déi alliéiert Buedemtruppe bei der Operatioun Market Garden. Eng besonnesch wichteg Roll hat dobäi d'Bréck N°9 zu Lommel, déi vun den Irish Guards eruewert gi war.

## Schleisen

Den Héichtenënnerscheed tëscht Bocholt an Herentals ass 33 Meter a gëtt duerch 3 Schleisekomplexer mat duebele Schleisen, a 7 eenzele Schleisen iwwerwonnen.

* Lommel (Blauwe Kei): Schleis N° 1A & 1N, 50 m x 7 m a 55 m x 7,50 m - Héichtenënnerscheed 4,30 m
* Mol: Schleis N° 2A & 2N, 50 m x 7 m a 55 m x 7,50 m - Héichtenënnerscheed 4,30 m
* Mol: Schleis N° 3A & 3N, 50 m x 7 m a 55 m x 7,50 m - Héichtenënnerscheed 4,31 m
* Dessel: Schleis N° 4, 50 m x 7 m - Héichtenënnerscheed 1,91 m
* Dessel: Schleis N° 5, 50 m x 7 m - Héichtenënnerscheed 2,13 m
* Mol: Schleis N° 6, 50 m x 7 m - Héichtenënnerscheed 1,93 m
* Geel: Schleis N° 7, 50 m x 7 m - Héichtenënnerscheed 2,49 m
* Geel Ten Aard: Schleis N° 8, 50 m x 7 m - Héichtenënnerscheed 2,03 m
* Geel Larum: Schleis N° 9, 50 m x 7 m - Héichtenënnerscheed 1,99 m
* Herentals: Schleis N° 10, 55 m x 7,50 m - Héichtenënnerscheed 7,51 m
Steward Observatoire

De **Steward Observatoire** ass d'astronomesch Fuerschungsariichtung vun der Universitéit vun Arizona, an enker Verbonnenheet mat hirem Astronomie-Departement. Den 1916 gegrënnten Observatoire huet seng Haaptplaz um Campus vun der Universitéit zu Tucson. Do sinn och d'Fuerschungsariichtunge vum Vatikanobservatoire.

De Steward Observatoire ass un Teleskope vu verschiddene buedemgebonnenen Observatoire bedeelegt:
* Mount Graham: 2 × 8,4&nbsp;m Large Binocular Telescope, 1,8&nbsp;m VATT mat dem Vatikaneschen Observatoire, 10&nbsp;m Heinrich-Hertz-Teleskop.
* Mount Hopkins: 6,5&nbsp;m Multiple Mirror Telescope.
* Las-Campanas-Observatoire: 2 × 6,5&nbsp;m Magellan-Teleskop.
* Arizona Radio-Observatoire um Kitt Peak: 12&nbsp;m-Radioteleskop, 2,3&nbsp;m Bok-Teleskop, 1,8&nbsp;m an 0,9&nbsp;m Spacewatch-Teleskope, 0,6&nbsp;m Super-LOTIS.
* Mount Lemmon: 1,52 an 1,0&nbsp;m-Teleskopen.
* Catalina Station um Mount Bigelow: 155&nbsp;cm a 76&nbsp;cm-Teleskopen.

De Steward Observatory Mirror Laboratory stellt Teleskopspigele bis zu 8,4&nbsp;m Duerchmiesser hier, z.&nbsp;B. fir de Large Synoptic Survey Telescope an de geplangten Giant Magellan Telescope mat siwen 8,4 m-Spigelen.

De Steward Observatoire war oder ass un der Entwécklung vun Instrumenter fir d'Weltraumteleskopen IRAS, HST, Spitzer an JWST bedeelegt.

## Kuckt och

## Um Spaweck

* Websäit vum Steward Observatory
Photoevaporatioun

**Photoevaporatioun** nennt een e Prozess, bei deem e Planéit seng Gasatmosphär oder Bestanddeeler vu senger Atmosphär duerch d'Awierkung vun héichenergetesche Photonen, geklaut kritt. All Massen, och Planéiten, hunn eng Fluchtvitess, déi et z'erreeche gëllt, fir d'gravitatoresch Aflossgebitt vun der Mass oder vum Planéit vollstänneg ze verloossen. Duerch de Beschoss vun der Gasatmosphär duerch héichenergetesch Photonen, zum Beispill UV-Liicht oder Rëntgestralen, ginn Deelercher vun der Gasatmosphär duerch eng Ionisatioun beschleunegt (opgehëtzt), soudatt dës déi gebraucht Fluchtvitessen erreechen an de Planéit verloosse kënnen. Wat d'Deelercher méi liicht sinn, ëmsou méi grouss ass d'Vitess, déi se duerch d'Ionisatioun kréien. Dofir ass de Waasserstoff, deem seng Atomer mat der Massezuel 1 déi liichtst sinn, den éischte Gas, dee bei der Photoevaporatioun de Planéit verléisst.

## Photoevaporatioun bei protoplanetare Scheiwen
Protoplanetar Scheiwe kënnen duerch d'Photoevaporatioun verdeelt ginn (kuckt d'Bild). E staarken Afloss vun der Photoevaporatioun ass nëmme festzestellen, wann eng ausreechend staark Stralung do ass. Dat ass besonnesch an der Noperschaft vun O- a B-Klass Stären de Fall. Well d'protoplanetar Scheiwen dacks aus Stëbs a Gas bestinn, kann duerch d'Photoevaporatioun de liichtste Gas wéi Waasserstoff an Helium d'Zesummesetzung vum Planéit, deen am Gaang ass sech ze formen, beaflossen.
Edward Singleton Holden

Den **Edward Singleton Holden**, gebuer de 5. November 1846 zu St. Louis, Missouri, a gestuerwen de 16. Mäerz 1914 zu West Point, USA, war en US-amerikaneschen Astronom.

Den Holden hat Mathematik an Astronomie zu Washington D.C. studéiert an och do graduéiert. 1866 koum hien als Kadett op d'US-Militärakademie zu West Point a gouf 1871 Läitnant an der Artillerie. Hie gouf dann 1872 dem Ingenieurscorps zougedeelt. Gläichzäiteg war e Léiermeeschter op der Militärakademie. 1873 ass en aus der Arméi ausgetrueden a gouf Professer fir Mathematik an der Marinn an ass doropshin dem United States Naval Observatory zu Washington zougedeelt ginn.

Als Observateur zu Washington war hien haaptsächlech mat Observatiounen um neie 26-Zoll-Teleskop beschäftegt, woubäi säin Haaptintressi den Niwwelflecken (Galaxien an de Stärekéip) gegollt huet. Aus där Zäit ass säi Wierk *Monograph of the Central Parts of the Nebula of Orion* (Washington 1882). Dora weist en no, datt den Orionniwwel zanter 1758 wuel keng Ännerung vun der Form hat, awer seng Hellegkeet geännert hat - e fréit Indiz fir rezent Stäregenesis.

1881 gouf den Holden Professer vun der Astronomie an Direkter vum Washburn-Observatoire vun der University of Wisconsin zu Madison, 1886 President vun der Universitéit vu Kalifornien a gläichzäiteg Direkter vum Lick-Observatoire. Aus deem Amt ass hien 1898 nees ausgetrueden.

Den Holden ass och Matgrënner vun der Astronomical Society of the Pacific. 1901 goung hien nees zeréck op West Point an huet do als Bibliothecaire geschafft, fir sech der wëssenschaftlecher Schrëftstellerei a Rou hinzeginn.

Den Edward Singleton Holden ass de 16. Mäerz 1914 als Bibliothecaire zu West Point gestuerwen.

## Kuckt och