Mënzen a Wärungen um Territoire vum haitege Lëtzebuerg

Dësen Artikel gëtt eng Iwwersiicht iwwer **Mënzen, Geldschäiner a Wärungen, déi um Gebitt vum haitege Lëtzebuerg am Ëmlaf waren**.

## Mënzen an der (gallo)-réimescher Zäit

## Mëttelalter

## 16. Joerhonnert bis d'Franséisch Revolutioun
Den Daler (dt. *Taler*, fréier Schreifweis *Thaler*), war eng Mënz aus Sëlwer déi iwwer Joerhonnerten zu Lëtzebuerg a ronderëm am Ëmlaf war, a mat verschiddene regionale Bezeechnungen a Wäerter verbonne war.

Den Numm Daler (*Thaler*) geet zeréck op de Joachimsdaler (dt. *Joachimsthaler*), eng Mënz déi zu Sankt Joachimsthal a Béimen geschloe gouf, nodeems do am Joer 1516 Sëlwer fonnt gi war. De Grof Schlik huet ëm 1519 déi éischt *Joachimsdalere* schloe gelooss. Dës Sëlwermënzen hu sech, och am deemolege Lëtzebuerg, dat zum Herrschaftsgebitt vum Keeser Karel V. (zu Lëtzebuerg: *Karel III.*) an duerno vum Philipp II. gehéiert huet, séier verbreet an eng wichteg Roll gespillt. Béid Keeseren hunn an den Nidderlanden Dalere schloe gelooss, dorënner och an der haiteger Philippsgaass an der Stad Lëtzebuerg, bis dee Mënzschléieratelier 1644 fir zerguttst zougemaach gouf. Ënner dem Karel V. war den Daler als Carolus an ënner dem Philipp II. als Philippsdaler (och *Patagon* oder *Kräizdaler*) bekannt.

Nodeems keng Mënze méi zu Lëtzebuerg geschloe goufen, war d'Land op friem Mënzen ugewisen. Am 17. an 18. Joerhonnert huet sech ënnert den éisträicheschen Habsburger (Karel VI., Maria-Theresia, Jouseph II., Leopold II.) virun allem de Krounendaler (*Krontaler*, deels och als *Reichstaler* bekannt) duerchgesat. Fir kleng Wäertstécker goufe fir Lëtzebuerg speziell Mënze geschloen: de Su (fr. *sou*, *sol*), de Schellek (dt. *Schilling*, fr. *escalin*), den Dubbel (fr. *liard*, dt. *Heller*) an den Denier (dt. *Denar*, méi spéit *(Silber-)Pfennig*)). Och wann ënnert der Maria-Theresia versicht gouf de Gulden (fr. *florin*) anzeféieren, ass den traditionellen Daler am Alldag nach laang benotzt ginn.

Nieft de genannte Mënze waren zu Lëtzebuerg awer och nach eng Hellewull anerer am Ëmlaf: vum hollänneschen Dukaton iwwer den Tréierer Albus (*Petermenger*, *„Péitermännche“* genannt) bis bei de franséische Louis (*Louis d'argent* a *Louis d'or*). Dobäi koumen nach ganz aner Mënzen, wéi der z.&nbsp;B. 1938 an engem Schatz bei Iechternach fonnt goufen: Goldstécker aus dem 16. a 17. Joerhonnert aus Brabant, vun Tournai, Geldern, Zeeland, Mainz, Salzburg an aus Spuenien. Do dernieft ass am Par-Regëster vun der Stater Nikloskierch aus dem 17. Joerhonnert opgezielt, datt déi verschidde reliéis Déngschter mat Steiwer (dt. *Stüber*), Patagon (dt. och *Albertustaler*) oder Pistoulen (fr. *pistole*) bezuelt goufen.

Mat der Franséischer Revolutioun an dem Schafe vum Département des Forêts 1794 koumen dunn och zu Lëtzebuerg d'Assignaten an den Ëmlaf, eng Zort franséischt Pabeiergeld. Allerdéngs blouf nach eng laang Zäit eng parallel Zirkulatioun mat Mënzen aus der Habsburgerzäit an dem Lëtzebuerger Daler bestoen. Den Duerchernee mat de ville Sue blouf och ënnert dem Napoleon Bonaparte bestoen. Eng gewësse Stabilitéit koum awer mat der Aféierung vum franséische *franc germinal* (och *franc-or*) de 7. Abrëll 1803 (17 germinal an XI), dem Virleefer vum franséische Frang dee sech iwwer e Joerhonnert als weltwäit Referenzwärung etabléiert huet.

### Wichtegst Mënzen zu Lëtzebuerg


Sol (1786) mnha53830 66387.jpeg|Su (*sol*), 1786
Escalin Albert VII et Isabelle d'Autriche (1620) mnha64012 159759.jpeg|Schellek (*escalin*), 1620
Liard (1759) mnha55150 66416.jpeg|Dubbel (*liard*), 1759
Patagon Albert VII et Isabelle d'Autriche Atelier de Luxembourg (1616 - 1619) mnha42899 66937.jpeg|Denier, ≈1618

D'Geschicht vun de Suen oder Wärungen zu Lëtzebuerg gëtt weiderhi staark duerch déi politesch a wirtschaftlech Lag vum Land tëscht de groussen Nopeschstaate beaflosst. Am Laf vum 19. an 20. Joerhonnert hu sech verschidde Wärungssystemer ofgewiesselt, éier de Lëtzebuerger Frang als eege Wärung entstanen ass.

## Nom Wiener Kongress
No der Néierlag vum napoleonesche Frankräich koum et 1814 / 1815 zum Wiener Kongress wou all politesch Muechte vun Europa zesummekoume fir d'politesch Landkaart vun Europa nei ze zeechnen. Eng vun de Conclusiounen vum Kongress war, datt d'Groussherzogtum Lëtzebuerg formell als Staat geschaf gouf, mam hollännesche Kinnek als Groussherzog. Déi hollännesch Regierung wollt zu Lëtzebuerg de Sëlwergulden mat der Honnerter-Andeelung aféieren, mä d'Bevëlkerung wollt léiwer mam franséische *franc germinal* virufueren, absënns wéinst senger praktescher Zéngter-Andeelung. Obwuel de Gulden déi offiziell Wärung gouf, ass de *Franc* nach laang an der Praxis benotzt ginn.

Wéi 1830 déi belsch Revolutioun ausgebrach ass, gouf hei am Land iwwer néng Jore gläichzäiteg mat zwou Wärunge gehandelt: Lëtzebuerg war e Memberstaat vun der Konfederatioun vum Däitsche Bond an hat dowéinst eng confederéiert Garnisoun an der Festung, déi vun de Preise gestallt gouf a wou mat Gulden bezuelt gouf. Baussent der Festung ass iwwerdeems weiderhin de Frang zirkuléiert.

Nom Londoner Kongress vun 1839 goufen d'Streidereien tëscht der Belsch an Holland bäigeluecht an d'Hollänner hunn - obwuel de Gulden déi offiziell Wärung war - zu Lëtzebuerg och friem Suen acceptéiert, absënns wéinst den ekonomesche Kontakter mat den Noperen.

## Integratioun an den Däitschen Zollveräin
1842 huet den hollännesche Kinnek en Zollvertrag mat Preisen ofgeschloss. Lëtzebuerg war domat e Member am Däitschen Zollveräin a sollt sech fir ee vun de preisesche Wärungssystemer entscheeden: entweeder der süddäitscher Guldewärung am 24½-Guldefouss oder dem preiseschen Daler am 14-Dalerfouss, obwuel der Stännversammlung hir Virléift de *Franc* war. Am Handel ass weiderhi meeschtens de Frang benotzt ginn, och wann d'Gesetzer de Gulden als Rechnungsbasis virgesinn hunn. Déi komplizéiert Ëmrechnungen (1 Gulden = 2,1164 Frang) hunn dacks zu Feeler an zu Mëssbrauch gefouert. 

Nodeems déi wirtschaftlech Bezéiunge mat Preisen zougeholl hunn, ass och dat däitscht Geld ëmmer méi opkomm, wouropshin 1841 an 1842 zwee Gesetzer de Wiesselcours vum Daler a vum Gulden nei gereegelt hunn.

Et gouf weiderhin an Dalere gerechent an a Frange bezuelt.

1847 koum den éischten Zollvertrag op en Enn a Lëtzebuerg wollt d'Integratioun an den däitsche Wärungssystem net weider féieren, wat em du mam Akraafttrieden vum zweete Vertrag och zougestane gouf.Lëtzebuerger Frang 

Wéi 1848 d'Revolutioun och op Lëtzebuerg iwwergesprongen ass, huet déi nei Chamber de Frang vum 1. Januar 1849 als offiziell Rechnungsunitéit agefouert, wat am Fong d'Gebuertsstonn vum Lëtzebuerger Frang duerstellt, och wann et du weeder Billjeeën nach Mënze gouf.

Déi éischt Mënzen, déi vum Lëtzebuerger Staat geklappt goufen, koumen 1854  an den Ëmlaf: et ware Mënzen (*[[Scheidegeld]]*) mat de Wäerter vun 2½, 5 an 10 Centime. Vun deem Ament u waren nieft de preiseschen Daleren, de belschen a franséischen Centimen och nach Lëtzebuerger Koffermënzen am Ëmlaf. Vun den 1850er Joren un hunn och éischt Banken, dorënner d'Interbank (*Banque internationale à Luxembourg*) ugefaangen, Geld a Form vu Billjeeën erauszeginn, mee d'Bevëlkerung huet laang Zäit léiwer mat Mënzen wéi mat Pabeiergeld bezuelt.

## Däitsch keeserlech Mark an d'Nationalbank (1870–1914)
No der Grënnung vum däitsche Keeserräich 1871 koum déi däitsch Mark (*Reichsgoldwährung*) ëmmer méi op. Eng nei geschaaften Nationalbank huet Billjeeën a Mark erausginn, mä hat grouss Schwieregkeeten, sech domat duerchzesetzen. 1886 goung si Faillite nodeem s'an d'Kris gerode war; d'Regierung huet decidéiert d'Geldschäiner 1:1 z'ersetzen. 

Um Virowend vum Éischte Weltkrich hunn – nieft dem *Scheidegeld* – virun allem däitsch Mark-Schäiner d'Geldlandschaft dominéiert.

## Éischte Weltkrich an d'Zäit tëscht de Kricher

Wéi 1914 den Éischte Weltkrich ausgebrach ass, gouf fir d'Billjeeë vun der Interbank e Zwangsëmtausch agefouert an d'Bank gouf och vun hirer Obligatioun entbonnen de Geldwäert vun de Schäiner auszebezuelen. Lëtzebuerg ass awer an eng schwéier Geldkris geroden, well d’Bevëlkerung weeder déi däitsch nach déi belsch Geldschäiner akzeptéiert huet. De Staat huet Keesebongen (fr. *bon de caisse*) a Frang erausginn, mat deenen d'Mark sollt aus dem Verkéier gezu ginn. 

Déi éischt Schäiner déi a Frang ausgestallt waren, sollte just eng Iwwerganksléisung duerstellen, d'Vollek huet sech awer séier un déi eege Wärung gewinnt an d'Regierung wollt dunn – no der Kapitulatioun vun Däitschland an dem Zesummebroch vum Zollveräin – net drop verzichten. 

Mat der Belsch-Lëtzebuerger Wirtschaftsunioun vun 1921 gouf eng Wärungsassociatioun geschaf, mat där et méiglech war, datt de Lëtzebuerger an de Belsche Frang zu Lëtzebuerg parallel zirkuléiere konnten.

Lëtzebuerg huet sech no der Inflatioun wéinst dem Krich séier nees erholl, iwwerdeems d'Belsch ëmmer méi an eng Wirtschaftskris gerëtscht ass. 1926 huet d'Belsch hire Frang eng éischt Kéier ofgewäert an zu Lëtzebuerg gouf iwwerluecht fir eng onofhängeg Wärung ze schafen. Et koum awer net dozou, de Lëtzebuerger Frang gouf 1929 just stabiliséiert; et war awer fir d'éischt an der Geschicht vum Lëtzebuerger Frang datt säi Wäert kloer definéiert gouf.

## Weltwirtschaftskris an Zweete Weltkrich
Wéi d'Belsch 1935 säi Frang eng zweet Kéier ofgewäert huet (–28%), an nees ouni de Lëtzebuerger Wärungspartner z'informéieren, huet Lëtzebuerg Regierung ënnert dem Pierre Dupong decidéiert de Lëtzebuerger Frang vum belschen ofzekoppelen an et gouf eng 10-prozenteg Ofwäertung festgehalen, wat eng Paritéit vun 1 Lëtzebuerger Frang = 1,25 belsche Frang mat sech bruecht huet. 

Nodeems Nazidäitschland am Mee 1940 zu Lëtzebuerg agefall ass, waren d'Frangen nach eng kuerz Zäit am Ëmlaf, se goufen awer am Januar 1941 mat der Reichsmark (a Liewensmëttelkaarte fir Iesswueren) ersat.

## Nom Zweete Weltkrich
Nom Krich gouf de Lëtzebuerger Frang nees als eege Wärung agefouert, an d’Paritéit 1:1 mam belsche Frang nees hiergestallt. Béid Wärunge ware bis zur Aféierung vum Euro den 1. Januar 2002  parallel am Ëmlaf.

Wéi och déi aner Länner, déi den Euro agefouert hunn, huet Lëtzebuerg d'Recht eng gewëss Quantitéit un eegene Euromënzen ze klappen, mat engem landesspezifeschen Design um Revers.

## Kuckt och
* Leschte Steiwer
* Geschicht vum Lëtzebuerger Finanzsecteur
* Mënzen
* Lëtzebuerger Frang
* Belsche Frang
* Euro
* Lëtzebuergesch Euromënzen

## Um Spaweck

* Raymond Weiller, *[https://persist.lu/ark:70795/xnqmz8tm9/pages/119/articles/DTL898 Die Münzprägung in Luxemburg]*, Hémecht, 25. Jg., nº Heft 1 (01.01.1973), S. 111 ff
* Raymond Weiller, *[https://persist.lu/ark:70795/x30t090sj/pages/103/articles/DTL1183 Luxemburger Münzstätten]*, Hémecht, 25. Jg., nº Heft 2 (01.04.1973), S. 211 ff
* *Raymond Weiller,* *[https://persist.lu/ark:70795/6mf3snw4v/pages/162/articles/DTL1295 Die wichtigsten Münzarten des Mittelalters und der Neuzeit]*, Hémecht, 25. Jg., nº Heft 3 (01.07.1973), S. 426 ff

### Quelle vum Artikel, wou net anescht uginn:

* Paul Margue, *[https://onsstad.vdl.lu/fileadmin/uploads/media/ons_stad_62-1999_7-9.pdf?csrt=13937349626668329440 Hei hues de en Daler]*, ons stad 62/1999, S. 7-9
* Marie-Paule Jungblut, *[https://onsstad.vdl.lu/fileadmin/uploads/media/ons_stad_62-1999_10-14.pdf?csrt=13937349626668329440 Von Gulden, Talern, Marken und Franken]*, ons stad 62/1999, S.  10-14