open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pazifikatiounsedikt vu Poitiers

De **Pazifikatiounsedikt vu Poitiers** gëtt am September 1577 ënnerschriwwen.

Dësen Edikt geet Hand an Hand mam Fridde vu Bergerac déi de siwente Reliounskrich ofschléisst. Den Toun am Edikt ass extreem reliéis gehalen. Den Edikt ass am Numm vun eiser Här geschriwwen, deem seng *"verge de rigeur"* d*'"offenses et péchés des hommes"* bestrooft. Et sinn déi Onschëlleg, *"c'est à savoir notre pauvre peuple"* déi am meeschte leiden.

Wat d'Reliounsfräiheet betrëfft, sou ass dës an de Faubourge vun enger Stad pro Bailliage oder Sénéchaussée erlaabt, an ausserdeem och nach op alle Plaze wou de protestantesche Kult publik de 17. September 1577 zelebréiert gouf. Gemëscht Justizchambere gëtt et nëmmen nach a véier Parlamenter (Bordeaux, Toulouse, Grenobel an Aix). Dës Chambere sinn aus aacht kathoulesche Conseillierën, a véier Reforméierten zesummegesat. D'sougenannt *Places de sûreté* bleiwe weiderhin zu aacht (Périgeux, La Réole, Mas-Grenier, Montpellier, Aigues-Mortes, Nyons, Serre a Seyne) mä se ginn nëmme fir sechs Joer erlaabt.

De Pazifikatiounsedikt schaaft e Kompromëss, deen deem vum Edikt vun Nantes virausgeet. Geneesou wéi en am September ënnerzeechent gouf, bleift en awer net stoen, wat duerch d'Traitéë vun Nérac a vu Fleix bedingt ass.

## Kuckt och

* Reliounskricher (Frankräich)
* Edikt vun Nantes
* Traité vun Nérac
* Traité vu Fleix

## Um Spaweck
Edikt

En **Edikt** (vum laténgeschen *edicere* - verkënnegen) ass am réimeschen Droit eng ëffentlech Erklärung vun engem Magistrat iwwer d'Uwendung vum Droit zu senger Amtsperiod. Spéiderhi goufen domat och d'Gesetzer vun de Keesere bezeechent.

A Frankräich war en Edikt e Gesetz vum Kinnek zu engem spezifeschen Theema, am Géigesaz zu enger Ordonnance déi méi Theeme behandelt huet.

Hautdesdaags gi gréisstendeels nëmmen nach de Poopst a verschidde Regente vu klenge Staaten Edikter eraus.

## Berüümt Edikter

* Edikt vun Nantes (1598)
* Edikt vu Fontainebleau (1685)
Obélix et compagnie

***Obélix et compagnie*** ass den 23. Album aus der *[[Astérix]]*-Serie vum René Goscinny an Albert Uderzo.

## Ëm wat geet et?
No nees enger Néierlag géint eis Gallier ass de Cäsar op en Neits op der Sich no engem Wee fir dat klengt Rebellenduerf ze ënnerwerfen. De jonke Caius Saugrenus kënnt op d'Iddi et mat Sesterzen ze probéieren. D'Gallier sollen duerch de Goût vun de Sue geneesou dekadent ginn, wéi d'Politiker ronderëm den Cäsar, déi nëmmen nach un Iessen an Drénken denken.

De Saugrenus mécht sech also op de Wee a Gallien a keeft dem Obelix all seng Menhiren of. Wéi seet de Saugrenus sou schéin zum Obélix: « *Un acheteur de menhirs et un livreur de menhirs sont faits pour s'entendre ».* Duerch seng nei Opträg huet den Obelix all Hänn voll ze dinn, a ka mol net méi mam Asterix op d'Wëllschwéngsjuegd goen. Iergendwann grommelt dann awer säi Mo, mä den Asterix bleift haart. An deem Moment kënnt den Duerfbewunner Analgésix laanscht, op senge Schëlleren dréit en e Wëllschwäin. Den Obelix decidéiert kuerzerhand, him dëst ofzekafen a sou hëlt d'Ongléck säi Laf. D'Gallier sinn nëmmen nach beschäftegt mat produzéieren a verkafen, well wéi den Obelix sou schéi seet: « *Si la demande offrée de la production satisfaite j'en fais pas assez, alors ça va faire chuter les sesterces dans la cour. »*

## Kuriéises
* Säit 6: Déi zwéin Legionären, déi ee liicht alkoholiséierten drëtte Legionär op enger Brëtsch droen, si Karikature vum Uderzo a Goscinny.
* Säit 12: D*Nouvelle École d'Affranchis* ass eng Allusioun op d*[[École Nationale d'Administration]]* (E.N.A.) wou d'Haut-Fonctionnaire vu Frankräich ausgebilt ginn.
* Säit 27: Déi zwee Legionären an der 6. Case sinn eng Karikatur vu Laurel an Hardy.

## Kuckt och
* Astérix
* Lëscht vun den Astérix-Personnagen

## Um Spaweck
* Offiziell Astérix-Websäit
1008

## Evenementer

## Konscht & Kultur

## Wëssenschaft & Technik

## Gebuer
* Henri I. vu Frankräich.

## Gestuerwen

## Um Spaweck
Astérix chez les Belges

***Astérix chez les Belges*** ass de 24. Album aus der *[[Astérix]]*-Serie vum Albert Uderzo a René Goscinny. Et ass dee leschten, un deem de Goscinny matgeschafft huet. Eng lëtzebuergesch Iwwersetzung vum Lex Roth koum 1989 ënner dem Titel *Den Astérix bei de Belsch* eraus.

## Ëm wat geet et?
D'gallescht Duerf ass ausser sech. Do kommen dach tatsächlech Legionäre Vakanz maachen! D'Réimer komme grad aus der Belsch zeréck, a wann een hinne gleewe kann, da si souguer dem Obelix seng Schléi e Pleséier. Traureg mussen eis Gallier feststellen, datt souguer den Cäsar seet « *De tous les peuples de la Gaulle, ce sont les Belges les plus braves»*. Dat léisst de Chef Zwirkinnix (am Original: Abraracourcix) natierlech net op sech sëtzen. A sou kënnt et, datt hie sech mam Asterix an Obelix op de Wee mécht, fir erauszefannen, op d'Belsch dann elo wierklech besser sinn, wéi d'Gallier.

Ënnerwee léiere si de Belsch Zillebakix (am Original:Gueuselambix) kennen, deen hinne mat senge Männer weist, wéi séier si e réimescht Lager plattmaachen. Géigesäiteg weise si sech wat se kënnen, an déi Domm bei der Saach sinn natierlech wéi ëmmer déi aarm réimesch Legionären. Mä dat geet dem Zwirkinnix net duer, a wéi den Zoufall et wëll, ass den Cäsar och grad an der Belsch a sou decidéieren eis Gallier, e Concours z'organiséiere wou hien den Arbitter spille soll.

## Kuriéises
* Säit 14: *Dites voir une fois qui vous êtes à rigoler comme ça ?* - Am Album schwätzen d'Belsch och "belsch", mat de besonnesche Saztournuren déi et do gëtt. An der lëtzebuergescher Iwwersetzung schwätzen déi belsch Gallier dann och en Duerchschnëtt vum Lëtzebuergeschen, wéi et laanscht d'belsch Grenz geschwat gëtt.
* Säit 31: Karikatur vun den Dupond et Dupont aus dem belsche Comic *[[Dem Tintin seng Geschichten|Tintin]]*
** *Jules César est arrivé en Belgique* - *Je dirai même plus: Cules Jésar est arrivé en Gelbique*.
* Säit 33: Dee klenge Bouf, deen déi ganzen Zäit muss, ass vum Bréisseler Sprangbuer *[[Manneken Pis]]* inspiréiert.
* Säit 39: Den Iwwerbrénger vun der Noriicht ass eng Karikatur vum Belsch Eddy Merckx.
* Säit 47: Allusioun um Pieter Bruegel säi Bild *Repas de noces paysannes*.

## Personnagen am Album
*(a Klammeren déi original Nimm am Franséischen)*

* Asterix (Astérix)
* Broccelix (Maelenkolix)
* Broselchen, Broseli (Nicotine)
* Decendocus (Parterredecrocus)
* Dëppeclos (Saintlouisblus)
* Drëppemix (Vandeuléflix)
* Frittemullix (Madambœvarix)
* Getvanemus (Sousentendus)
* Iddifix (Idéfix)
* Kettix (Amoniake)
* Mellegus (Trottemenus)
* Mettix (Bœtanix)
* Mullejangix (Ordralfabétix)
* Obelix (Obélix)
* Panoramix  (Panoramix)
* Pegix (Vanendfaillevesix)
* Tutebattix (Assurancetourix)
* Urbopistuppix (Agecanonix (Agecanonichou))
* Vandeblatzaman (Vandécosmétix)
* Vetegus (Volfgangamadéus)
* Zillebakix (Gueuselambix)
* Zwirkinnix (Abraracourcix)

## Kuckt och
* Astérix
* Lëscht vun den Astérix-Personnagen

## Um Spaweck
* Offiziell Astérix-Websäit
Joséphine-Charlotte vun der Belsch

D**'Joséphine-Charlotte, Ingeborg, Elisabeth, Marie-Josée, Marguerite, Astrid**, gebuer den 11. Oktober 1927 zu Bréissel als Prinzessin vun der Belsch, a gestuerwen den 10. Januar 2005 op Schlass Fëschbech war, als d'Fra vum Grand-Duc Jean, Groussherzogin vu Lëtzebuerg.

D'Prinzessin Joséphine-Charlotte war déi eelst Duechter vum spéidere Kinnek Leopold III. a senger Fra, der Prinzessin Astrid vu Schweden. Hir Kandheet huet se ufanks zu Stuyvenberg verbruecht, 1944 gouf se mat hirem Papp an Däitschland ënner Hausarrest gestallt a goung nom Krich mat hirer Famill op Prégny bei Genf wunnen, wou d'Joséphine-Charlotte Kannerpsychologie studéiert huet.

Den 9. Abrëll 1953 huet si den Ierfgroussherzog Jean vu Lëtzebuerg bestuet. Aus dësem Bestietnes gounge 5 Kanner ervir:

* D'Prinzessin Marie-Astrid, 
* de Prënz Henri (Groussherzog vum 7. Oktober 2000 bis den 3. Oktober 2025), 
* de Prënz Jean, 
* d'Prinzessin Margaretha an 
* de Prënz Guillaume.

Den 12. November 1964 ass de Prënz Jean senger Mamm Charlotte op de Lëtzebuerger Troun gefollegt, d'Joséphine-Charlotte gouf Groussherzogin.

Vun 1964 un ass d'Joséphine-Charlotte Presidentin vum Lëtzebuerger Lëtzebuerger Roude Kräiz gewiescht an huet eng sëllegen aner Wueltätegkeetsorganisatioune patronéiert. Si war staark u moderner Konscht intresséiert.

D'Philharmonie um Kierchbierg an eng Metrosstatioun zu Bréissel sinn no hir benannt.

## Um Spaweck

* Noruff am Spiegel vum 10. Januar 2005: Großherzogin Josephine-Charlotte verstorben
Nordamerika

**Nordamerika** ass den nërdlechen Deel vum amerikanesche Kontinent. Et ass no Asien an Afrika den drëttgréisste Kontinent op der Welt a bedeckt eng Fläch vu 24.930.000&nbsp;km² (16,28&nbsp;% vun der Fläch vun der Welt), dorënner Grönland, d'zentralamerikanesch Landbréck an d'Karibik. Mat ongeféier 617 Milliounen Awunner (7,71&nbsp;% vun der Weltbevëlkerung) läit en op der véierter Plaz wat d'Populatioun ugeet.

**Mëttelamerika** ass eng Regioun, déi zu Nordamerika gehéiert.

## Geographie
Am Norden vun Nordamerika läit den Arkteschen Ozean, am Osten den Atlantik, am Süden d'Karibescht Mier an am Westen de Pazifeschen Ozean.

## Geschicht
Als éischten huet de Reesschrëftsteller Amerigo Vespucci vu Florenz enger breeder Ëffentlechkeet vun deem nei entdeckte Kontinent erzielt. Hie war um Enn vum 15. Joerhonnert bei de Reese vum Christoph Kolumbus derbäi. No him huet de Kartograph Martin Waldseemüller de Kontinent *America* genannt.

## Bevëlkerung a Sproochen

### Indigeen Bevëlkerung
Ier den nordamerikanesche Kontinent vun Europäer entdeckt an erfuerscht gouf, hu schonn eng Abberzuel indigeenen ethnesch Gruppen do gelieft, déi nom Enn vun der leschter Äiszäit a verschiddenen Immigratiounswellen aus Asien dohi koumen. Iwwerdeems d'Nokomme vun der leschter Well (déi sech nëmmen am héijen Norden néiergelooss hunn) allgemeng als Eskimoen an Aleuten bezeechent ginn, bleift de geneeresche Begrëff Indianer fir all déi aner populär. A Kanada gëtt allgemeng d'Bezeechnung „First Nations“ fir déi indigeen Vëlker am Land gebraucht.

### Sproochen
D'Haaptsprooch ass Englesch (an den USA an a Kanada), virum Spueneschen (USA a Mexiko) an dem Franséischen (Kanada minoritär an den USA). Vereenzelt gëtt et nach aner lokal Sproochen déi aus der indigeener Zivilisatioune stamen; dozou zielen absënns Athapaskesch-Tlingit (182.000 Spriecher), Algonkin-Ritwan (146.000) an Eskimo-Aleutesch (80.000).

## Wirtschaft
D'Wirtschaft vun Nordamerika ëmfaasst méi wéi 600 Millioune Mënschen an 23 Staaten an ass duerch déi staark Ënnerscheeder tëscht de räiche Länner (Kanada, USA) an den aarme Länner vu Mëttelamerika an der Karibik charakteriséiert.

## Opdeelung

* D'Vereenegt Staaten an aner engleschsproocheg Natiounen an Amerika ginn als „Angloamerika“ bezeechent. 
* Kanada ass an en anglo-kanadeschen an e franko-kanadesch Deel opgedeelt; de franséischsproochegen (gréisstendeels Québec) gëtt normalerweis weeder zu Anglo- nach zu Latäinamerika gezielt.
* Déi aner nord- a südamerikanesch Natioune ginn ënner de Begrëffer Latäinamerika oder Iberoamerika zesummegefaasst.

"Nordamerika" ka fir verschidde Leit ënnerschiddlech Bedeitungen hunn: Am alldeegleche Gebrauch a Kanada an an den USA bezitt Nordamerika sech gemenkerhand just op déi zwou Natiounen. Fir déi meescht Mexikaner gehéiert hiert Land awer och zu Nordamerika; dëst entsprécht och der üblecher Definitioun am europäeschen Ëmfeld.

### Länner
Zum nordamerikanesche Kontinent gehéieren:

* 23 Memberstaate vun de Vereenten Natiounen,
* 21 Territoiren déi vun enger anerer Natiounen ofhängeg sinn.

#### Membere vun de Vereenten Natiounen

#### Ofhängeg Gebidder

## Um Spaweck
1608

## Evenementer

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

* Den Hans Lippershey erfënnt d'Spektiv.

## Gebuer
* 13. Juli: Ferdinand III., Keeser vum Hellege Réimesche Räich (1637-1657), Äerzherzog vun Éisträich, Kinnek vun Ungarn, Kroatien a Béimen (1625/27-1657).
* 15. Oktober: Evangelista Torricelli, italieenesche Mathematiker a Physiker.

## Gestuerwen

## Um Spaweck
1564

## Evenementer

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* : Christopher Marlowe, engleschen Dichter († 1593)
* 15. Februar: Galileo Galilei, italieenesche Physiker, Philosoph a Mathematiker († 1642)
* : David Fabricius, ostfrieseschen Astronom an Theolog († 1617)
* 23. Abrëll: William Shakespeare, engleschen Dichter († 1616)
* Pieter Bruegel dee Jonken, flämesche Moler († 1638)

## Gestuerwen
* 18. Februar: Michelangelo, italieenesche Kënschtler (* 1475)
* 27. Mee: Jean Calvin, Schwäizer Reformator (* 1509)
* 25. Juli: Ferdinand I., Keeser vum Hellege Réimesche Räich Däitscher Natioun vu 1558-1564 (* 1503)
* 15. Oktober: Andreas Vesalius, flämeschen Anatom a Chirurg.

## Um Spaweck
Mëttelamerika

**Mëttelamerika** (dt: *Mittelamerika*, fr: *Amérique du milieu*, en: *Middle America*) ass eng kulturell a geographesch Regioun um amerikanesche Kontinent an zielt zu Nordamerika.

De Begrëff Mëttelamerika gëtt heiansdo iertemlecherweis als Synonym fir Zentralamerika benotzt.

## Länner an Territoiren
Et gëtt ënnerschiddlech Methode fir ze definéiere wat zu Mëttelamerika gehéiert. Déi follgend Länner a Gebidder ginn awer allgemeng zu Mëttelamerika gezielt:

### Onofhängeg Länner

### Ofhängeg Gebidder

## Um Spaweck
Monolith

De Begrëff **Monolith** (griich. *[[mono]]* - eenzel~ a *lithos* - Steen) heescht souvill wéi "Eesteen". Bezeechent ginn domat gréisser Natursteng, wéi z.&nbsp;B. den Ayers Rock (Uluru) an Australien oder soss Objeten, déi aus engem Stéck bestinn.

A bestëmmte Reliounen a Kulturen hu monolithesch Steng dacks eng reliéis oder kultesch Bedeitung.

Déi dräi gréissten natierlech Monolithe sinn: 
#Mount Augustus an Australien;
#Uluru (Ayers Rock), am Outback an Australien;
#Stone Mountain, bei Atlanta, Georgia, USA.

An der anticker Konscht ginn och déi Statuen, déi aus engem Stee gehae sinn, monolithesch genannt.
## Iwwerdroe Bedeitung
Am iwwerdroene Sënn gëtt als *monolithesch* bezeechent, wat *wéi aus engem [[Goss]]*, also net zesummegesat oder aus verschiddene Stécker ass.

An der Ekonomie kennt een och de Begrëff *monolithesch*. D'Wirtschaftsstruktur ass *monolithesch*, wa s'op een eenzege Wirtschaftssecteur opgebaut ass. Dat war de Fall fir Lëtzebuerg, soulaang wéi d'Land bal ausschliisslech vun de Schmelzen ofgehaangen huet.
1686

## Evenementer

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer

* 24. Mee: Daniel Gabriel Fahrenheit, däitsche Physiker

## Gestuerwen
* am Juli: Henri de Lambert, franséische Militär, Gouverneur vu Lëtzebuerg.

## Um Spaweck
1013

## Evenementer

* De Sweyn Forkbeard gëtt Kinnek vun England.

## Konscht & Kultur

## Wëssenschaft & Technik

## Gebuer

## Gestuerwen

## Um Spaweck
1014

## Evenementer

* Den Ethelred II. gëtt nees Kinnek vun England.

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer

## Gestuerwen
* Murasaki Sikibu, japanesch Schrëftstellerin.

## Um Spaweck
1017

## Evenementer

## Konscht & Kultur

## Wëssenschaft & Technik

## Gebuer
* Al-Waqasi, mauresche *Weisen*, Grammatiker, Wëssenschaftler, Historiker an Dichter.

## Gestuerwen

## Um Spaweck
1026

## Evenementer
Den Heirich den II. vu Lëtzebuerg (1005 - 1047) remplacéiert den Heinrich I. als Grof vu Lëtzebuerg.

## Konscht & Kultur

## Wëssenschaft & Technik

## Gebuer

## Gestuerwen

## Um Spaweck
Zeebrasprangspann

D**'Zeebrasprangspann** (*Salticus scenicus*) ass eng Spannenaart, déi zu der Famill vun de Sprangspannen (Salticidae) gehéiert.

A Mëtteleuropa liewe méi wéi 80 Aarte vu Sprangspannen. Weltwäit gëtt et der ongeféier 4.000. Vun der Gattung *Salticus* fanne mer 3 Aarten zu Lëtzebuerg: 
* *Salticus scenius*
* *[[Salticus cingulatus]]*
* *[[Salticus zebraneus]]*

## Auszeechnungen
D'Zeebrasprangspann (*Salticus scenicus*) gouf vun der AraGes zur Spann vum Joer 2005 gewielt.
Vulkanologie

**Vulkanologie** ass d'Wëssenschaft, déi sech mat der systematescher Erfurrschung vun de Vulkane resp. de Virstellunge vum Vulkanismus beschäftegt. Si ass eng Deeldisziplin vun der Geologie. Eng vun hiren Haptziler ass d'Virausso vu Vulkanausbrëch, meeschtens gëtt dat a staatleche Vulkanobservatoirë bedriwwen.

## Beräicher
* Experimentell Vulkanologie, déi zanter de 1970er Joren als nei Fuerschungsrichtung etabléiert (Bayreuth, Hannover, Tübingen, Kiel, München) gouf, besonnesch fir d'Geforenpotentiale z'erfuerschen.
* Physesche resp. Physikalesch Vulkanologie, déi sech mat de grondleeënde physikalesche Prozesser vum Vulkanismus beschäftegt, kuckt och Physesch Geographie a Geophysik

## Bedeitend Vulkanologen
* Plinius de Jéngsten
* Jean-Étienne Guettard
* Barthélemy Faujas de Saint-Fond
* Nicolas Desmarest
* François Dominique de Reynaud de Montlosier
* Friedrich Hoffmann (Geologe)
* Constant Prévost
* Alexander von Humboldt
* Leopold von Buch
* Karl von Seebach
* Hans-Ulrich Schmincke - Dréier vum Leibniz-Präis vun der Däitscher Fuerschungsgesellschaft 
* Antoine Lacroix
* Katia Krafft
* Maurice Krafft
* David A. Johnston
* Harry Glicken
* Stanley N. Williams
* Immanuel Friedlaender
* Alfred Rittmann
* Keiiti Aki
* Haroun Tazieff

## Literatur
* Hans-Ulrich Schmincke: *Vulkanismus*, 3. iwweraarbecht Oplo. Primus-Verlag, Darmstadt 2010, ISBN 978-3-89678-690-6.
* Jacques-Marie Bardintzeff: *Vulkanologie*. Spektrum Akademischer Verlag, Mäerz 2003. ISBN 3-8274-1221-8
* "Bulletin of Volcanology", déi offiziell Zäitschrëift vun der International Association of Volcanology and Chemistry of the Earth’s Interior (IAVCEI). Erschéngt bei Springer Science+Business Media. Si kënnt zanter 1922, all zwéi Méint eraus.  (Print),  (Web),
* Franz Ramsauer: *Die antike Vulkankunde*. Russy, Burghausen 1906

## Um Spaweck

* Vulkane vun der Welt - Stromboli online
* Deutsche Vulkanologische Gesellschaft
* Observatioun a Virausso vun Vulkanausbrëch
* ''In der heißen Phase'' - Artikel zu der Experimenteller Vulkanologie op dem Geowëssenschaften-Portal planeterde
Demokratesch Partei

D**'Demokratesch Partei** (**DP**) ass eng Lëtzebuerger politesch Partei.

## Geschicht

D'Demokratesch Partei ass 1955 aus dem *Groupement patriotique et démocratique* ervirgaangen.

Virum Zweete Weltkrich waren déi Liberal an der Liberaler Liga organiséiert, déi 1924 ausernanergebrach ass, a sech 1932 ënner dem Numm Radikal-Liberal Partei nees zesummefonnt hat. Si goufen no de Wale vum 8. Oktober 2023 Koalitiounspartner vun der CSV.

### Parteipresidenten

#Lucien Dury 1948 - 1952
#Eugène Schaus 1952 - 1959
#Lucien Dury 1959 - 1962
#Gaston Thorn 1962 - 1969
#René Konen 1969 - 1971
#Gaston Thorn 1971 - 1980
#Colette Flesch 1980 - 1989
#Charles Goerens 1989 - 1994
#Lydie Polfer 1994 - 2004
#Claude Meisch 2004 - 2013
#Xavier Bettel 2013 - 2015
# Corinne Cahen 2015 - 2022
# Lex Delles 2022 - 2025
# Carole Hartmann zanter 2025

## Walresultater
Heidrënner stinn d'Resultater vun der DP (resp., 1945, dem Groupement démocratique) bei de Chamberwalen an, vun 1979 un, den Europawalen, a Prozent vun de Stëmmen an an Zuel vu Sëtzer.

## Literatur
*Rob Roemen: *Aus Liebe zur Freiheit. 150 Jahre Liberalismus in Luxemburg.* Imprimerie Centrale, Luxembourg 1995, 530 S.
* Geschicht vun der Partei, archivéiert Versioun vun dp.lu

## Kuckt och
*Liberal Liga
*Jonk Demokraten

## Um Spaweck

*Websäit vun der DP
*Websäit vun de Jonken Demokraten (JDL)
*Statute vun der DP
Jeannot Krecké

De **Jeannot Krecké**, gebuer de 26. Abrëll 1950 an der Stad Lëtzebuerg, ass e fréiere lëtzebuergesche Politiker, Manager a Foussballspiller.

De Jeannot Krecké huet op der ULB zu Bréissel studéiert a gouf duerno Sportsprofesser.

## Politiker
Vun 1981 bis 1987 war hie Gemengerot zu Koplescht. Duerno ass en an d'Stad geplënnert an huet sech do an der Gemengepolitik engagéiert; 1989 gouf en op der LSAP-Lëscht fir d'éischt do an de Gemengerot gewielt.

Tëscht 1985 an 1997 war hie Member vum Direktiounscomité vun der LSAP, a vun 1985 bis 1994 och Tresorier.

1989 gouf de Jeannot Krecké an d'Chamber gewielt, a gouf bis zu sengem Récktrëtt ëmmer erëmgewielt. Vun 1994 bis 2004 war hie President vun der Chamberfraktioun vun der LSAP.
 
Tëscht 2004 an 2009 war de Jeannot Krecké Minister fir Wirtschaft an Aussenhandel a Minister fir Sport an der Regierung Juncker-Asselborn I. An der Regierung Juncker-Asselborn II, déi den 23. Juli 2009 vereedegt gouf, war hie bis den 31. Januar 2012 Minister fir Wirtschaft an Aussenhandel a Minister fir Energie. No sengem Récktrëtt vun där Plaz, aus perséinleche Grënn, huet den Etienne Schneider déi Funktioun iwwerholl.

## Sportler
De Jeannot Krecké ass e begeeschterte Seegler a fréiere Foussballspiller. Tëscht dem 15. November 1970 am 26. Mee 1977 huet hien 18-mol fir déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp gespillt.

Als Foussballspiller, huet hien ënner anerem bei der Etzella a beim Progrès gespillt.

## Soss
De Jeannot Krecké war 1987 Matgrënner an éischte President vun der A.s.b.l. *[[Association Luxembourg Alzheimer]]*. 1997 gouf hie President vun der *[[Fondation Alzheimer]]*.

No sengem Récktrëtt als Minister, Enn Januar 2012, huet hien de 27. Mäerz 2012 seng eege Firma *Key International Strategy Services* SARL, eng Consulting-Firma, gegrënnt.

Den 30. Juni 2012 gouf hien an den Opsiichtsrot vu Sistema opgeholl, enger grousser russescher Firma, déi zu London op der Bourse notéiert ass. Hien ass weiderhin de Vertrieder vun der lëtzebuergescher Regierung am Opsiichtsrot vun ArcelorMittal.

De Jeannot Krecké ass President vun der East West United Bank a Verwaltungsrotmember vun der China Construction Bank Europe, Jan de Nul Group, Sofidra, Novenergia, Calzedonia Finanziaria an hie war Beroder bei Genii Capital.

2019 krut hien d'Diagnos datt en u Parkinson erkrankt ass.

## Gielercher
* 
* Commandeur vum Ordre de Mérite du Grand-Duché de Luxembourg (Promotioun 2004)

## Literatur
Marco Meng, „Ich wollte im Leben auch noch anderes tun“, Interview mam Jeannot Krecké am Luxemburger Wort vum 29. November 2018, Säit 11

## Um Spaweck
François Biltgen

De **François Biltgen**, gebuer den 28. September 1958 zu Lëtzebuerg, ass e lëtzebuergeschen Affekot a Politiker. Hien ass zënter dem 7. Oktober 2013 Riichter um Europäesche Geriichtshaff.

De François Biltgen huet zu Paräis Droit studéiert. No enger *Maîtrise*, engem *[[Diplôme d'études approfondies|DEA]]*, an engem Diplom vum *IEP*, 1983, huet hien als Sekretär vun der Chambersfractioun vun der Chrëschtlech Sozialer Vollekspartei (CSV) geschafft.

1987 gouf hien an de Gemengerot vun Esch-Uelzecht gewielt, wou en 1997 Schäffe gouf, zoustänneg fir Finanzen a Soziales.

1994 gouf de François Biltgen op der Lëscht vun der CSV an d'Chamber gewielt. Kuerz duerno huet hien den 2. Exame fir Affekot gemaach, an an de Joren duerno reegelméisseg iwwer Droits-Themae geschriwwen.

Den 18. Januar 2003 gouf hien zum President vun der CSV gewielt, wat hie bis de 14. November 2009 blouf.

An der Regierung Juncker-Polfer vun 1999 bis 2004 war de François Biltge Minister fir Aarbecht, Bezéiunge mam Parlament a Kultus an Delegéierte Minister fir Kommunikatioun. Tëscht 2004 an 2009 war en op en Neits Minister fir Aarbecht, Bezéiunge mam Parlament a Kultus, an zousätzlech Minister fir Kultur, Héichschoulen a Fuerschung an der Regierung Juncker-Asselborn I.

An der Regierung Juncker-Asselborn II, déi den 23. Juli 2009 vereedegt gouf, war hie bis den 29, Abrëll 2013 Minister fir Justiz, Kommunikatioun a Medien, Recherche an Héichschoul, d'Fonction publique an de Kultus. Hien hat den 11. Abrëll 2013 an der Chamber bekannt gemaach, hie géif seng Demissioun areeche fir kënne Kandidat fir de Lëtzebuerger Riichterposten um Europäesche Geriichtshaff ze ginn.

De 7. Oktober 2021 krut hie säi Mandat ëm weider 6 Joer, bis 2027, verlängert.

De François Biltgen ass bestuet a Papp vun 2 Kanner. Hien ass de Brudder vum Raoul Biltgen. Säin Urgrousspapp war de lëtzebuergesche Musekspedagog, Komponist an Organist Laurent Menager.

## Gielercher
* Commandeur vum Ordre de Mérite du Grand-Duché de Luxembourg (Promotioun 2000)

## Um Spaweck
* Fiche op curia.europa.eu (gekuckt 2021-10-07).
Mars Di Bartolomeo

De **Mars Di Bartolomeo**, gebuer de 27. Juni 1952 zu Diddeleng, ass e lëtzebuergesche Politiker an Deputéierten (LSAP).

## Karriär
Ëm 1970 huet hien zu Diddeleng am Comité vun der *Jeunesse de la ligue ouvrière* gewierkt.
No senger Première am Escher Jongelycée huet de Mars Di Bartolomeo vun 1972 bis 1984 als Journalist am *[[Tageblatt]]* geschafft.

1984 gouf de Mars Di Bartolomeo, nom Robert Goebbels, dee Minister gi war, Sekretär vun der Chambersfraktioun vun der LSAP. 1987 gouf hien an den Diddelenger Gemengerot gewielt an 1993 an 1999 erëmgewielt. Den 1. Januar 1994 gouf hie Buergermeeschter vun Diddeleng a blouf dat bis 2004.

1989 gouf hie fir d'éischt Kéier an d'Chamber gewielt an zanterhier, zulescht bei de Chamberwale vum 8. Oktober 2023, erëmgewielt. 2004 bis 2009 a vun du bis 2013 huet hien op säin Deputéiertemandat verzicht a gouf Minister fir Gesondheet a Sozialversécherung an de Regierunge Juncker-Asselborn I an II.

Hie war vum 5. Dezember 2013 bis Oktober 2018 President vun der Chamber.

## Gielercher
* 
* 

## Literatur
* Haag, Emil: *Mars Di Bartolomeo <sup>*</sup>1952, descendant de l'immigration italienne dans le melting pot luxembourgeois*, In: *Une réussite originale - Le Luxembourg au fil des siècles* (Ss 510-517); Lëtzebuerg (Éditions Guy Binsfeld), 2011; 576 Säiten (ill.); ISBN 978-2-87954-235-5
## Um Spaweck
Medezin

D**'Medezin** (vum lat.: *ars medicina*, Heelkonscht), befaasst sech mat der Gesondheet a mat der  Prophylax, Erkennung (Diagnostik), Behandlung (Therapie) an Heelung vu kierperlechen a séilesche Krankheeten.

Zu de Beräicher vun der Medezin gehéieren d'Humanmedezin, d'Veterinärmedezin an d'Phytomedezin.

D'Grondlage vun der Medezin sinn Naturwëssenschaften, wéi d'Biologie, d'Chimie, d'Physik, souwéi d'Anatomie, d'Biochimie, d'Physiologie, d'Psychologie an d'Sozialwëssenschaften.

An der Humanmedezin gëtt et eng grouss Zuel vu Spezial- a Fachgebidder.

## Kuckt och
* Lëscht vun de medezinesche Fachgebidder
* Lëscht vu Krankheeten

## Um Spaweck
Déierewelt

D**'Déierewelt** oder **Fauna** ass en allgemengt Wuert fir all Déierenaarten an engem Gebitt zu enger bestëmmter Zäit. Den Numm kënnt vun der réimescher Gëttin Fauna. Dës Fauna gëtt heefeg an Tabellen- oder Lëschteform erfaasst (Faunistik, Léier/Wëssenschaft vun der Fauna).

De Begrëff **Fauna** gouf fir d'éischt Kéier vum Carl von Linné a sengem Wierk *Fauna Suecica* (1746) benotzt, an deem hien d'Déiere klassifizéiert huet.

D'Déierewelt gëtt a verschidden Ënnergruppen agedeelt:
* **Avifauna**: Erfaasse vun de Vullenzorten;
* **Entomofauna**: Erfaasse vun den Insektenzorten;
* **Ichthyofauna**: Erfaasse vun de Fëschzorten;
* **Herpetofauna**: Erfaasse vun de Reptiller, am wäite Sënn och vun den Amphibien;
* **Malacofauna**: Erfaasse vun de Weechdéieren.

Bei verschiddenen Déierenzorten, sinn och Gréisstenandeelunge vun der Déierewelt méiglech. Sou schwätzt ee vu:
* **[[Megafauna]]**: den Deel vun Déieren, deen an engem Habitat déi gréisst kierperlech Organisme stellt;
* **[[Makrofauna]]**: den Deel vun den Organismen, déi um Buedem liewen, an tëscht 2&nbsp;mm an 20&nbsp;mm grouss sinn;
* **[[Meiofauna]]**: den Deel vun den Organismen, déi um Buedem liewen, an tëscht 0,30&nbsp;mm an 1&nbsp;mm grouss sinn;
* **[[Mikrofauna]]**: den Deel vun den Organismen, déi um Buedem liewen, a méi kleng wéi 0,2&nbsp;mm sinn.

De Pendant zu der Déierewelt ass d'Planzewelt, d'Flora.

## Um Spaweck

*  Fauna & Flora International
Botanik

D**'Botanik** (vum griich. botáné 'Weed', 'Fudderplanz'), ass en Deelgebitt vun der Biologie, dat sech mat der Erfuerschung vun der Planzewelt befaasst.

Den Ufank vun der Botanik huet den Theophast, en algriichesche Philosoph an Naturfuerscher, gemaach. Hien huet 550 Planzenaarte beschriwwen, vun der Atlantikküst iwwer de Mëttelmierraum bis an Indien. A senge Schrëften iwwer d'Naturgeschicht vun de Planzen an d'Erklärungen iwwer d'Wuesse vun de Planzen, stellt hien déi éischt systematesch Andeelung vun der Planzewelt vir.

## Kuckt och
* Lëscht vu lëtzebuergesche Botaniker a Mykologen

## Um Spaweck
Chukwa

An der hinduistescher Mythologie ass **Chukwa** déi éischt an domat och déi eelst Deckelsmouk, a si dréit d'Äerd op hirem Réck.

Verschidde Geschichten erzielen, si géif den Elefant Maha-pudma droen, an dëse géif d'Äerd um Réck schleefen.

## Um Spaweck
* Allturtles.com
* Chukwa
Starfleet Academy

D**'Starfleet Academy** * ([[Lëtzebuergesch|letz.]]: Stäreflotten Akademie, [[Däitsch|de.]]: Sternenflotten Akademie)* ass d'Ausbildungsstätt fir nei Offizéier an der Stäreflott. Hiren Haaptsëtz ass zu San Francisco op der Äerd, wou se 2161 mam Motto ***Ex Astris, Scientia*** (wat souvill heescht wéi *Vun de Stären, d'Wëssen!*) gegrënnt gouf.

### Ausbildung

Jiddwer Bierger vun der Federatioun däerf sech vum 16. Liewensjoer un, an der Starfleet Academy aschreiwen. Als éischt muss allerdéngs en Opnameexame gemaach ginn, dee virun allem d'Allgemengwëssen, souwéi och d'Kentnesser an der Physik an an der Mathematik préift. 
D'Ausbildung dauert 4 Joer. Um Enn vun der Ausbildung, mussen déi Kadetten, déi am Kommandoberäich dénge wëllen, de Kobayashi Maru Test absolvéieren. Dat ass e simuléierte Kampfszenario op enger Bréck vun engem Raumschëff. An der Reegel kann een deen Zenario net gewannen, et geet dobäi nëmmen ëm d'Verhale vum Kadett.
Protisten

|}
**Protisten** ass eent vun de véier Räicher vun den Eukaryoten, nieft den Déieren, Planzen a Pilzer. Et handelt sech ëm eng kënschtlech an heterogen Grupp déi méi liicht duerch dat ze definéieren ass wat seng Membere vun den anere Räicher ënnerscheet, wéi dat wat se gemeinsam hunn. Zu dëser Grupp gehéiere virun allem Eenzeller, déi een an der Ënnergrupp Protozoa ka gruppéieren, awer och villzelleg Organismen, nämlech d'Schläimpilzer an déi net-gréng Algen.

## Systematik
* Divisioun Stramenopila oder Chromista 
** Brongalgen (Phaeophycota)
** Kiselalgen (Bacillariophyta)
** Goldalgen (Chrysophyta)

* Famill Peronosporaceae
** Phytophtora

* Protozoa 
** Stamm Apicomplexa oder Sporozoa
*** Gregarinida
*** Coccida
*** Piroplasminda
** Stamm Ciliophora
*** Holotricha
*** Peritricha
*** Spirotricha
*** Chonotricha
*** Suctoria
** Stamm Flagellata
*** Trichomonadida
*** Diplomonadida
*** Hypermastigida
*** Trypanosoma
** Stamm Rhizopoda
*** Amöben (Amoebina)
*** Testacea
*** Foraminifera
*** Radiolaria
*** Heliozoa
** Stamm Euglenozoa
*** Euglenoidea
*** Kinetoplastea
*** Diplonemea
*** Postgaardea 
** Stamm Metamonada
*** Eopharyngia
*** Parabasalia
*** Anaeromondada
** Stamm Rout Algen (Rhodophyta)
*** Batrachospermum
*** Rhodochorton
** Stamm Haptophyta
** Stamm Cryptophyta
** Stamm Percolozoa
** Stamm Cercozoa
* Schläimpilzer (Myxomyceta)
## Um Spaweck
Déiereräich

D**'Déiereräich** (Animalia) ass eent vun de véier Räicher vun den Eukaryoten. D'Naturwëssenschaft vun den Déieren ass d'Zoologie.

Et gëtt iwwer 30 Stämm am Déiereräich an all Membere sinn Organismen déi méi Zellen hunn, keng Photosynthes bedreiwen, mä hir Energie mat der Narung ophuelen.

D'Déiereräich ëmfaasst net nëmmen d'Mamendéieren, mä och d'Reptiller, d'Vullen, d'Amphibien, d'Fësch an déi enorm Mass vun Déieren ouni Wierbel wéi d'Schwämm, d'Quallen, d'Kriibsen, d'Insekten an d'Séistären.

D'Zoologen hu bis elo schonn iwwer 1,5 Milliounen Déierenaarte beschriwwen, dovu sinn 90 % ouni Wierbel. D'Wësseschaftler ginn dovun aus datt et nach 15 Milliounen onentdeckt Aarte gëtt.

## Entwécklung
Well d'Déiere vill Kraaft fir d'Fortbeweegung brauchen, hu sech d'Muskelen an de Skelett entwéckelt. D'Fortbeweegung war wichteg, well si hir Energie just konnten duerch d'Friesse vun aneren Organisme kréien.

Ausserdeem hu si Sënnesorganer gebraucht fir Informatiounen ze kréien a sech séier kënnen z'orientéieren. Fir dës Informatiounen ze verschaffen an a prezis Beweegunge vun de Muskele kënnen ëmsetzen, hu si en Nervesystem gebraucht. E groussen Deel vun den Déieren hunn ausserdeem e Verdauungssystem gebraucht fir d'Narung déi opgeholl ginn ass a konsuméierbar cheemesch Eenzeldeeler ze zerleeën an de Rescht erëm auszescheeden.

## Sënnesorganer
Ouni hir Sënner kënnen Déiere keng Narung oder aner Déiere fannen. Si géifen net matkréie wa si a Gefor sinn a kéinte sech bei der Fortbeweegung net orientéieren.
Nieft deene 5 bekannte Sënner, wéi d'Richen, d'Fillen, d'Kucken, d'Héieren, d'Schmaachen, hu vill Déieren nach aner Sënner déi si brauche fir z'iwwerliewen.
D'Klapperschlaange kënnen z.&nbsp;B. waarm Stralen empfannen a sou hiert Affer erkennen.
All Sënnesorganer wéi d'Aen, d'Oueren oder d'Taaschthoer vun den Huese sinn iwwer Nervenzelle mam Gehier verbonnen.

## Anatomie
Vill Déieren, virun allem d'Landwierbeldéieren hunn e Skelett, dee wichteg ass fir de Kierper ze halen, déi bannenzeg Organer ze schützen a fir d'Muskelen.
D'Wierbeldéieren hunn e Skelett aus Schanken, ouni dat si sech emol net kéinte beweegen.
Aner Déiere wéi d'Spannendéieren hunn e Skelett aus der fester Substanz Chitin.

## Systematik

Déiereräich

* Ënnerräich Metazoa (Déiere mat villen Zellen)
*** Stamm Porifera
*** Stamm Nesseldéieren (Cnidaria)
*** Stamm Rëppequallen (Ctenophora)
** Iwwerstamm Urmënner (Protostomia)
*** Stamm Glidderféisser (Arthropoda)
*** Stamm Réngelwierm (Annelida)
*** Stamm Weechdéieren (Mollusca)
*** Stamm Kelchwierm (Entoprocta)
*** Stamm Schnouerwiirmer (Nemertini)
*** Stamm Gnathostomulida
*** Stamm Plattwierm (Plathelminthes)
*** Stamm Sprëtzwierm (Sipunculida)
*** Stamm Tentaculata
*** Stamm Schlauchwierm (Nematoda)
** Iwwerstamm Neimünder (Deuterostomia)
*** Stamm Stachelhaiter (Echinodermata)
*** Stamm Hemichordata
*** Stamm Chordata
*** Stamm Pfeilwierm (Chaetognatha)

## Kuckt och
* Systematik vun de Mamendéieren
* Systematik vun de Reptiller
* Systematik vun de Vullen
* Systematik vun den Insekten
* Systematik vun de Spannendéieren

## Um Spaweck
Planzeräich

D**'Planzeräich** oder *Plantae*, ass eent vun de véier Räicher vun den Eukaryoten.
D'Naturwëssenschaft vun de Planzen ass d'Botanik.

Viru méi wéi 400 Millioune Joer huet sech d'Flora entwéckelt. Si erniert d'Welt. D'Planze sinn d'Primärproduzente vun der Biosphär. Si wandelen d'Liicht vun der Sonn an eege Kierpersubstanz ëm a bilden domat d'Ernierungsgrondlag fir Déieren, Pilzer a vill Mikroorganismen.

## Opbau a Funktiounen
Et existéiert eng grouss Terminologie fir d'Planzen an alle Variatiounen ze beschreiwen. Dofir hei nëmmen dat Wichtegst. Eng typesch Bléieplanz besteet aus enger Wuerzel, engem Stamm oder Still, Blieder a Bléien, aus deenen och deelweis Friichte kënnen entstoen. Donieft gëtt et nach d'Hoer, d'Stachelen an d'Dären.

D'Wuerzele vun de Planzen hu sech entwéckelt, well si op d'Waasser an d'Mineralstoffer aus dem Buedem ugewise waren. Déi Stoffer, déi si doduerch ophuelen, ginn iwwer speziell Réiercher an den ieweschten Deel vun de Planze weidergeleet. De Still ass do fir d'Blieder ze halen, déi d'Energie vun der Luucht afänken, aus der Loft Kuelendioxid ophuelen a Waasser a Sauerstoff ofginn.

Eng zweet Aufgab vun de Wuerzelen ass et d'Planz am Buedem festzehalen.

## Systematik

Bis 2004 ware ronn 287.650 Planzen identifizéiert. D'Wëssenschaftler ginn dovun aus datt et der bis 350.000 kéinte ginn.Et kann en se an 12 Ofdeelungen trennen. Néng dovu gehéieren zu den Algen. Déi aner dräi bilden zesummen déi gréng Landplanzen, déi, vum Moos ofgesinn, Odere fir de Waassertransport hunn, an dofir vum Buedem ewech no uewe wuesse kënnen.

**Planzeräich**
* Ënnerräich Gefäässplanzen (Tracheobionta)
** Iwwerofdeelung Somplanzen (Spermatophyta)
**** Ofdeelung Bléieplanzen (Magnoliophyta)
*** Gymnospermen
**** Ofdeelung Palmfar (Cycadophyta)
**** Ofdeelung Nolholzplanzen (Coniferophyta)
**** Ofdeelung Ginkoplanzen (Ginkgophyta) (1 lieweg Aart)
**** Ofdeelung Gnetumplanzen (Gnetophyta) (3 Gattungen)
** Iwwerofdeelung Gefäässsporeplanzen (Tracheobionta)
**** Ofdeelung Bärlapp (Lycophyta)
**** Ofdeelung Schachtelhalm (Sphenophyta)
**** Ofdeelung Far (Pterophyta)
**** Ofdeelung Urfar (Psilophyta)
* Ënnerräich Gréngalgen (Chlorophyta)
* Stamm Moosplanzen (Bryophyta)
** Klass Hornmoos (Anthocerotae)
** Klass Liewermoos (Hepaticae)
** Klass Lafmoos (Musci)

## Kuckt och
* Systematik vun de Bléieplanzen
* Lëscht vu lëtzebuergesche Planzennimm

## Um Spaweck

* Planzen am DMOZ
Prokaryoten

**Prokaryoten**, **Prokaryotae** oder och nach **Monera**, si Liewewiesen, déi amplaz vun engem Zellkär nëmmen en Nukleoid hunn. En Nukleoid ass e Beräich am Zellplasma, an deem DNA dran ass, mä deen awer net duerch eng Membranhüll ofgetrennt ass.

Dës Bezeechnung trëfft op zwéi vun den dräi Domäner vun de Liewewiesen zou: Archaeën a Bakteerien.

## Kuckt och
* Biologie

## Um Spaweck
Liewewiesen

D**'Liewewiese** si materiell Objeten op organesch-cheemescher Basis, déi duerch e Saz vu Kennzeeche beschreifbar sinn, déi als noutwenneg fir d'Liewe betruecht ginn. E Liewewiesen gëtt och en **Organismus** genannt.

Liewewiese stamen ëmmer vun anere Liewewiesen of (mat Ausnam vum eemolegen Entstoe vum Liewen).

D'Biologie befaasst sech wëssenschaftlech mat alle bekannte Liewewiesen, hiren Ofwandlungen a Virleefer.

## Struktur an Zesummesetzung

Eent vun de wichtegste Kennzeeche fir d'Liewewiesen ënnereneen z'ënnerscheeden ass den Opbau vun hiren Zellen. 
D'Prokaryota hu meeschtens kee richtegen Zellkär an eng einfach Struktur.
D'Eukaryota hu minimum een echten Zellkär, e komplizéierte Membransystem an ënnerschiddlech Zellorganellen.

Mat der geneeër Andeelung an de Verwandschafte beschäftegt sech d'Systematik an d'Taxonomie.

## Systematik
* Eukaryonten
** Déiereräich
** Planzeräich
** Pilzeräich
** Protisten
* Archaeën
* Bakteerien

## Kuckt och
* Geentechnesch verännerten Organismus

## Um Spaweck
* The Tree of Life
Mamendéieren

D**'Mamendéieren** (Mammalia) sinn eng Klass aus dem Ënnerstamm vun de Wierbeldéieren (Vertebrata) mat ronn 6.600 rezenten Aarten. Zu hire Charakteristike gehéieren d'Mëllechdrüsen, déi bei de Weibercher Mëllech produzéiere kënne fir hiren Nowuess ze nieren, an hire Pelz. Op Däitsch gi se *Säugetiere* an op Franséisch *mammifères* genannt.

## Anatomie
Et gëtt grouss Ënnerscheeder bei der Gréisst a beim Kierperbau vun all Mamendéier. Déi meescht vun hinnen hunn Hoer um Kierper, e Mëllechgebëss a Mëllechdrüsen. All déi Kennzeeche feele bei all deenen anere Klasse vun Déieren.

Si leeë bis op e puer Ausnamen (Kloakendéieren) keng Eeër, mä si bréngen hir Jonk lieweg op d'Welt an niere se mat enger Flëssegkeet, der Mëllech, déi aus aus de Mëllechdrüse kënnt.

D'Mamendéiere si gläichwaarm, d.&nbsp;h. hir Kierpertemperatur bleift op bal konstantem Niveau, meeschtens wäit iwwer der Temperatur vun hirer Ëmwelt. Aner gläichwaarm Déiere sinn nëmmen nach d'Vigel.

## Fortbeweegung

## Ofstamung

## Systematik

* **[[Urmamendéieren]]** (Protheria)
**Uerdnung Kloakendéieren (Monotremata)
* Theria
** **[[Beidelmamendéieren]]** (Methateria)
*** Iwweruerdnung Australidelphia
*** Iwweruerdnung Ameridelphia
** **[[Placentalia]]** (Eutheria)
*** Iwweruerdnung Niewegelenkdéieren (Xenarthra)
*** Iwweruerdnung Laurasiatheria 
*** Iwweruerdnung Afrotheria
*** Iwweruerdnung Euarchontoglires

## Um Spaweck
Jean-Marie Halsdorf

De **Jean-Marie Halsdorf**, gebuer den 1. Februar 1957 an der Stad Lëtzebuerg, ass e lëtzebuergesche Politiker (CSV).

No sengem Lycée zu Iechternach a sengem Studium op der Universitéit Stroossbuerg huet de Jean-Marie Halsdorf een Doktertitel als Apdikter gemaach a vun Ufank vun den 1980er Joren un als Apdikter a verschiddene Spideeler zu Lëtzebuerg geschafft.

1988 gouf hien an de Gemengerot vu Péiteng gewielt. Vun 2000 bis 2004 war hie Buergermeeschter vun där Gemeng.

Tëscht 2000 an 2004 war hie Sekretär vum Gemengesyndikat SYVICOL.

1994 gouf de Jean-Marie Halsdorf eng éischt Kéier, op der Lëscht vun der CSV, an d'Chamber gewielt, an zanterhier allkéiers erëmgewielt, zulescht bei de Chamberwale vum 14. Oktober 2018.

2004 an 2009 huet hie säin Deputéiertemandat néiergeluecht a gouf an der Regierung Juncker-Asselborn I Inneminister a Minister fir Landesplanung. An der Regierung Juncker-Asselborn II war hie vun 2009 bis 2013 Minister fir den Interieur, d'Police, d'Verdeedegung, d'Groussregioun an d'Organisation territoriale.

Bei de Gemengewalen 2023 gouf hie neie Buergermeeschter vu Péiteng.

De Jean-Marie Halsdorf ass bestuet a Papp vun dräi Kanner.

## Gielercher
* 
* 
* 

## Um Spaweck
Claude Wiseler

De **Claude Wiseler**, gebuer den 30. Januar 1960 an der Stad Lëtzebuerg, ass e lëtzebuergesche Politiker (CSV). Hien ass zanter dem 21. November 2023 President vun der Chamber.

## Berufflech Karriär
No sengem Secondaire am Stater Kolléisch huet de Claude Wiseler op der Sorbonne franséisch Literatur studéiert.

Tëscht 1983 a 1987 war de Claude Wiseler Stagiaire am Kolléisch an an engem Lycée technique. Säi *Mémoire scientifique*, deen am Kader vum Stage verlaangt gouf, huet hien 1985 iwwer *L'action et la politique dans l'oeuvre de [[Pierre Drieu La Rochelle]]* mat Erfolleg verdeedegt (383 S.). Duerno gouf hie Sproocheprofesser am Lycée technique du Centre. Hien ass awer relativ séier an den Erzéiungsministère gewiesselt, wou hie *Professeur-attaché* beim Fernand Boden gouf. Niewelaanscht huet hien un enger Dokterthees geschafft, déi hien 1989 ofgeschloss huet. Vun 1989 bis 1999 huet hien am Familljeministère an am Ministère fir Mëttelstand an Tourismus als Conseiller vun der Regierung geschafft.

## Politesch Karriär
Hie gouf 1999 op der CSV-Lëscht eng éischt Kéier an d'Chamber gewielt an zanterhier allkéiers erëmgewielt, zulescht bei de Chamberwale vum 8. Oktober 2023. 
Hie war vun Oktober 2014, an der Nofolleg vum Jean-Claude Juncker
, bis Dezember 2018 Fraktiounspresident vun der CSV (an domat der deemools gréisster Oppositiounspartei). No de Wale vun 2023 gouf de Claude Wiseler zum Chamberpresident gewielt.

Tëscht 2004 an 2009 war hie Minister vun der Fonction publique a Verwaltungsreform a Bauteminister an der Regierung Juncker-Asselborn I. An der Regierung Juncker-Asselborn II war hie vun 2009 bis 2013 Minister fir Nohalteg Entwécklung mat de Ressorte Bauten, Transport, Ëmwelt a Landesplanung.

Vun 2000 bis 2004 war de Claude Wiseler Schäffe vun der Stad Lëtzebuerg.

De Claude Wiseler war tëscht 1995 an 2000 Generalsekretär vu senger Partei. Tëscht November 2009 a Januar 2014 war hien, zesumme mat der Octavie Modert, Vizepresident vun der CSV. Vum 24. Abrëll 2021 bis de 27. November 2023 war hie Parteipresident (2022-2023 zesumme mat der Elisabeth Margue).

## Privates
De Claude Wiseler ass mat der Isabel Santos-Lima, enger Sproocheprofessesch um Fieldgen an Europadeputéiert, bestuet a Papp vun 3 Kanner.

## Gielercher
* 

## Um Spaweck
Jean-Louis Schiltz

De **Jean-Louis Schiltz**, gebuer de 14. August 1964 an der Stad Lëtzebuerg, ass e lëtzebuergesche Jurist a fréiere Politiker.

No sengem Lycée am Kolléisch huet de Jean-Louis Schiltz um *[[Cours Universitaire de Luxembourg|Cours]]* an der Stad an op der Sorbonne zu Paräis Droit studéiert, an dee Studium mat enger Maîtrise an engem DEA am Handelsrecht 1988 ofgeschloss.

1989 gouf hien Affekot um Stater Barreau an huet dee Beruff bis 2004 praktizéiert. Hie gouf 1990 Comitésmember, a war vun 1997 bis 1998 och President vun der *[[Conférence du jeune barreau de Luxembourg]]*, a vun 1998 bis 2000 Member vum *Conseil de l'ordre des avocats*.

Niewelaanscht war de Jean-Louis Schiltz och vun 1989 bis 1991 Assistent op der Droits-Facultéit vun der Sorbonne a vun 1991 bis 2004 *Chargé de cours* um Centre Universitaire an der Stad. Hien ass Auteur an Editeur vun enger Rëtsch Publikatiounen iwwer Handelsrecht.

2000 gouf hien zum Generalsekretär vun der CSV gewielt an 2003 erëmgewielt.

2004 huet hie fir d'Chamberwale kandidéiert. Hie war tëscht 2004 an 2009 Minister fir Entwécklungshëllef a Kooperatioun an delegéierte Minister fir Kommunikatioun vun der Regierung Juncker-Asselborn I. Den 22. Februar 2006 gouf hien zousätzlech Verdeedegungsminister, dee bis dohin de Luc Frieden war.

Bei de Chamberwale vum 7. Juni 2009 gouf hien nees an d'Chamber gewielt. Vu September 2009 bis Mäerz 2011 war hie Fraktiounschef vun der CSV an ass zanterhier och nees fir d'Kanzlei Schiltz&Schiltz aktiv Am Februar 2011 huet hien ëffentlech ugekënnegt, sech ganz aus der Politik zeréckzezéien a just nach als Affekot ze schaffen. Nofollger an der Chamber gouf d'Diane Adehm, neie Fraktiounschef de Lucien Thiel. Hien ass President vun der Fondation Hôpitaux Robert-Schuman, Vizepresident vun der FEDIL a Verwaltungsrotmember vum RTL Group, vun der CLT-UFA, vu Quilvest a vun der Brasserie Nationale.

De Jean-Louis Schiltz gouf duerch den Arrêté grand-ducal vum 29. Juli 2020 Member vum consultative Conseil iwwer Weltraum-Ressourcen.
Am Abrëll 2021 ass hie wéinst senger Aktivitéit als President vum Verwaltungsrot vun den Hôpitaux Robert-Schuman an d'Kritik geroden.

De Jean-Louis Schiltz ass bestuet a Papp vun 3 Kanner.
## Um Spaweck
Napoléon (Film 1955)

**Napoléon** ass e franséisch-italieenesche Film vum Sacha Guitry aus dem Joer 1955.

## Ëm wat geet et am Film?

A sengem Film erzielt de Sacha Guitry an Episoden déi kleng Geschichten ëm den Napoléon, awer och déi grouss Geschicht vum Bonaparte bis zum Napoléon.
 
## Zitater
* Den Daniel Gélin (Bonaparte) seet zu der Michèle Morgan (Joséphine de Beauharnais): * Qu'est-ce que je peux aimer vos yeux*.
* Den Talleyrand zum Bonaparte: *Je m'engage à ne pas vous trahir sans vous en avoir avisé la veille*.

## Soss
1927 koum schonn e Film mam selwechten Numm an d'Kinoen. Dat war e franséische Stommfilm vum Abel Gance.

## Um Spaweck
Pausanias

Den Numm **Pausanias** haten e puer Leit:

* Pausanias (Generol): e spartanesche Generol am 5. Joerhonnert v. Chr.
* Pausanias I. vu Sparta: e spartanesche Kinnek.
* Pausanias (Mäerder): de Mäerder vum Philippe II. vu Makedonien.
* Pausanias (Geograph): e griichesche Geograph aus dem 2. Joerhonnert eiser Zäit.
1039

## Evenementer

## Konscht & Kultur

## Wëssenschaft & Technik

## Gebuer

## Gestuerwen
* Konrad II., réimesch-däitsche Keeser.
* Alhazen, egyptesche Mathematiker, Optiker an Astronom.

## Um Spaweck
1040

## Evenementer

* Den Harthacanute gëtt Kinnek vun England.
* De Macbeth gëtt Kinnek vu Schottland.

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer

## Gestuerwen

## Um Spaweck