2022

D'Joer **2022** huet op engem Samschdeg ungefaangen. Et war kee Schaltjoer.

## Evenementer

### Europa
* 30. Januar: Bei virgezunnene Parlamentswalen a Portugal gewënnt dem Premierminister António Costa seng Sozialistesch Partei mat 117 vun 230 Sëtz d'absolutt Majoritéit.
* 13. Februar: De Frank-Walter Steinmeier gëtt zum däitsche Bundespresident erëmgewielt.
* 24. Februar: Russland fänkt mat engem Ugrëffskrich op d'Ukrain un, nodeems et 2 Deeg virdrun d'Onofhängegkeet vun de vu russesche Rebelle kontrolléierte sougenannte "Volleksrepubliken" Luhansk an Donezk eesäiteg unerkannt huet. Iwwer 4 Milliounen Ukrainer sinn an d'westlech Nopeschlänner an aner EU Staate geflücht; weltwäit kënnt et zu Protester, a vu Säite vu ville Länner zu Sanktioune géint Russland an Hëllefsliwwerungen (zivil wéi militäresch) un d'Ukrain. Nodeems Russland am Ufank séier a vill Terrain eruewere konnt, gëtt et an de Wochen a Méint dono nees zeréckgeworf, an d'Front huet sech am Summer am Süden an am Oste quasi stabiliséiert. Russland ass dunn dozou iwwergaangen, zivil Infrastrukturen (haaptsächlech Energie- a Waaserversuergung) uechtert d'ganzt Land mat Rakéiten z'attackéieren. Bis zum Joresenn gëtt et wäit iwwer Honnertdausend Doudeger op béide Säiten, dorënner vill ukrainesch zivil Affer. 
* : Dem aktuelle Premierminister Viktor Orbán seng Fidesz-Partei gewënnt bei de Parlamentswalen an Ungarn, mat 135 vun den 199 Sëtz, déi absolut Majoritéit. 
* 3. Abrëll: Den Aleksandar Vučić gëtt a Serbien bei de Presidentschaftswalen erëmgewielt. Bei de Parlamentswalen dee selwechten Dag bleift seng Walallianz stäerkst Partei, verléiert awer hir absolut Majoritéit.
* 24. Abrëll: Beim zweeten Tour vun de Presidentewalen a Frankräich gewënnt den amtéierende President Emmanuel Macron géint d'Marine Le Pen.
* 10. Mee: D'Katalin Novák gëtt zu der neier Presidentin vun Ungarn gewielt.
* 16. Mee: D'Elisabeth Borne gëtt zu der neier Premierministesch a Frankräich ernannt.
* 25. Mee: No de Parlamentswale vum 24. Abrëll a Slowenien gëtt de Robert Golob vun der Fräiheetsbeweegung (GS) neie Premierminister.
* 19. Juni: Beim 2. Tour vun de Parlamentswalen a Frankräich verléiert *Ensemble pour la majorité présidentielle* déi absolut Majoritéit a kënnt op 245 vu 577 Sëtz, d*Nouvelle Union Populaire écologique et sociale* kritt der 131, de *Rassemblement National* der 89 an d*'Union de Droite et du Centre* der 64.
* 23. Juni: Um Europäesche Conseil zu Bréissel kréien d'Ukrain a Moldawien de Status vun engem Kandidat fir der EU bäizetrieden.
* : Nom Boris Johnson sengem Récktrëtt gëtt d'Liz Truss als nei Presidentin vun der Conservative Party an domat als nei Premierministesch vum Vereenegte Kinnekräich gewielt. 
* : Nom Doud vu senger Mamm, der Kinnigin Elisabeth II., gëtt den Charles III. Kinnek vum Vereenegte Kinnekräich.
* : Den Alexander Van der Bellen gëtt am éischten Tour vun de Presidentschaftswalen an Éisträich erëmgewielt.
* 17. Oktober: No de Parlamentswale vum 11. September a Schweden, bei deenen d'Schwedendemokraten, déi Moderat, d'Chrëschtdemokraten an déi Liberal eng Majoritéit vu Sëtz am *Riksdag* gewonnen hunn, gëtt den Ulf Kristersson neie Premiermnister.
* 22. Oktober: No de Parlamanetswale vum 25. September an Italien, gëtt d'Giorgia Meloni (*Fratelli d'Italia*) Premiermnistesch vun enger rietspopulistescher Regierung.
* 25. Oktober: No der Liz Truss hirem Récktrëtt gëtt de Rishi Sunak als neie Premierminister vum Vereenegte Kinnekräich ernannt, nodeems en een Dag éischter neie President vun der Conservative Party gouf.
* 1. November: Bei de virgezunnene Parlamentswalen an Dänemark kréien d'Sozialdemokrate vun der Mette Frederiksen déi meescht Stëmmen, an d'Parteien am lénke Spektrum eng Majoritéit.
* 13. November: D'Nataša Pirc Musar gëtt zur Presidentin vun der Republik Slowenien gewielt.
* 17. Dezember: De Leo Varadkar iwwerhëlt fir déi zweet Hallschecht vun der Legislaturperiod vum Micheál Martin d'Amt vum Premierminister an Irland.
#### Lëtzebuerg
* : D'Regierung Bettel-Lenert-Bausch trëtt, mat 3 neie Ministeren, hir Fonctioun un.
* : Den ukrainesche President Wolodymyr Selenskyj adresséiert déi Lëtzebuerger Chamber via Videolink.
* 11. September: Verlängerung vun der Tramslinn T1 bis op Bouneweg.
* 30. November: De Prisong Uerschterhaff gëtt a Betrib geholl.

File:Luxembourg, inauguration tram phase 4 (111).jpg|Tramstatioun Lycée Bouneweg
Fichier:Sanem, Centre pénitentiaire Uerschterhaff 01.jpg|Prisong Uerschterhaff


### Afrika
* 23. Januar: Militärputsch am Burkina Faso.
* 15. Mee: Den Hassan Sheikh Mohamud gëtt zum neie President vu Somalia gewielt.
* 25. Juni: Gabun an Togo gi Member vum Commonwealth.
* 15. August: De William Ruto gewënnt d'Presidentewalen am Kenia.

### Amerika

#### Nordamerika

#### Mëttel- a Südamerika
* 27. Januar: D'Xiomara Castro gëtt nei Presidentin vum Honduras.
* 19. Juni: De Gustavo Petro gëtt zum neie President vu Kolumbien gewielt.
* 30. Oktober: Den Ignazio Lula gewënnt am 2. Tour vun de Presidentschaftswalen a Brasilien géint de Jair Bolsonaro.
* : D'Dina Boluarte gëtt als nei Presidentin vum Peru vereedegt, nodeems hire Virgänger, de Pedro Castillo, ofgesat gi war.

### Asien
* : Ausbroch vu schwéieren Onrouen am Kasachstan, wou bannent e puer Deeg 225 Leit ëm d'Liewe koumen an der bal 5.000 blesséiert goufen. 
* : De Yoon Seok-youl gëtt zum neie President vu Südkorea gewielt.
* 12. Mäerz: De Serdar Berdimuhamedow gewënnt d'Presidentewalen am Turkmenistan, hie gëtt den 19. Mäerz vereedegt.
* 19. Abrëll: De José Ramos-Horta gëtt zum neie President vun Timor-Leste gewielt, nodeems en dat schonn eng Kéier virun 10 Joer war.
* 21. Juni: Iwwer 1.000 Doudeger bei engem schwéieren Äerdbiewen am Oste vum Afghanistan.
* 30. Juni: De Ferdinand Marcos Jr. gëtt neie President op de Philippinnen.
* 21. Juli: Den Ranil Wickremesinghe gëtt neie President vu Sri Lanka, nodeems säi Virgänger Gotabaya Rajapaksa no Protester zeréckgetruede war.
* 25. Juli: D'Draupadi Murmu gëtt als nei Presidentin vun Indien vereedegt.
* 16. September: Nom Doud vun der Jina Mahsa Amini, veruersaacht duerch Polizeigewalt, kënnt et zu méintelaange Protester am Iran. 
* 22. Oktober: De Xi Jinping gëtt fir d'Drëtt zum Partei- a Staatschef vu China gewielt.

#### Arabesch Welt an Noen Osten
* 14. Mee: De Mohamed bin Zayed Al Nahyan, Emir vun Abu Dhabi, gëtt neie President vun de Vereenegten Arabeschen Emirater.
* 1. November: E Block, deen de fréiere Premierminister Benjamin Netanyahu ënnerstëtzt, gewënnt mat enger absoluter Majoritéit déi virgezunnene Parlamentswalen an Israel.

### Ozeanien & Pazifik

## Konscht a Kultur

* Esch-Uelzecht ass, zesumme mam litauesche Kaunas an dem serbesche Novi Sad, Europäesch Kulturhaaptstad (kuckt: Esch 2022).

### Molerei

### Literatur
* Servais-Präis: Guy Helminger fir *Lärm*.
* Den John-Paul Gomez gewënnt den nationale Literaturpräis 2022 fir *The Idiot of St. Benedict*.

### Musek
* 14. Mee: de Kalush Orchestra aus der Ukraine gewënnt den Eurovision Song Contest 2022 mam Lidd *Stefania*.

### Kino
* Oscar fir de beschte Film: *[[Coda (Film)|Coda]]* vun der Sian Heder.
* César fir de beschte Film: *[[Illusions perdues]]* vum Xavier Giannol.
* Gëlle Palm fir *[[Triangle of Sadness]]* vm Ruben Östlund.

## Ekonomie
* : D'Regional Comprehensive Economic Partnership, dat gréisst Fräihandelsofkommes vun der Welt, trëtt a Kraaft.

## Wëssenschaft an Technik
* De Summer 2022 war zu Lëtzebuerg deen dréchensten, sonnegsten an zweetwäermsten zanter dem Ufank vun den Opzeechnungen (1947). 
* 18. Mäerz: D'Çanakkale-1915-Bréck an der Tierkei, déi Hänkbréck mat der gréisster Spanwäit op der Welt, gëtt ageweit.
*11./12. Juli: Den James-Webb-Weltraumteleskop schéckt seng éischt Biller op d'Äerd.
* 30. November: OpenAI mécht ChatGPT, op Basis vun GPT-3.5, gratis fir d'Ëffentlechkeet zougänglech,

## Sport
* 4. bis 20. Februar: Olympesch Wanterspiller zu Beijing.
* 1. bis 24. Juli: Tour de France 2022; de Jonas Vingegaard gëtt Gewënner am Generalklassement. 
* 21. Nov. bis 18. Dez.: 22. Foussball-Weltmeeschterschaft vun den Hären am Katar. An der Finall gewënnt déi argentinesch géint déi franséisch Nationalekipp mat 7 zu 5 beim Eelefmeterschéissen.

## Gebuer

## Gestuerwen

* : Dorothy McGowan, US-amerikanesche Mannequin a Schauspillerin.
* : Mario Castegnaro, lëtzebuergesche Gewerkschaftler a Politiker.
* : Peter Bogdanovich, US-amerikanesche Filmregisseur.
* 6. Januar: Sidney Poitier, US-amerikanesche Schauspiller.
* 11. Januar: David Sassoli, italieenesche Politiker.
* 12. Januar: Guy W. Stoos, lëtzebuergesche Graphiker, Karikaturist a Politiker.
*12. Januar: Victor Fenigstein, schwäizeresch-lëtzebuergesche Pianist a Komponist.
*12. Januar: Joseph Zangerle, lëtzebuergesche Foussballspiller.
* 13. Januar: Jean-Jacques Beineix, franséische Filmregisseur.
* 14. Januar: Ricardo Bofill, spueneschen Architekt.
* 15. Januar: Sophie Proost, lëtzebuergesch Theaterschauspillerin.
* 16. Januar: Ibrahim Boubacar Keïta, malesche Politiker.
* 16. Januar: Ota Nalezinek, tschechesch-lëtzebuergesche Moler a Graphiker.
* 17. Januar: Yvette Mimieux, US-amerikanesch Schauspillerin.
* 17. Januar: Michel Subor, franséische Schauspiller.
* 19. Januar: Hardy Krüger, däitsche Schauspiller.
* 19. Januar: Gaspard Ulliel, franséische Schauspiller.
* 20. Januar: Meat Loaf, US-amerikanesche Rocksänger.
* 23. Januar: Serge Korber, franséische Filmregisseur.
* 23. Januar: Jean-Claude Mézières, franséische Comiczeechner.
* 25. Januar: Etchika Choureau, franséisch Schauspillerin.
* 26. Januar: Ernst Stankovski, éisträichesche Schauspiller.
* : Monica Vitti, italieenesch Schauspillerin.
* : Luc Montagnier, franséische Virolog.
* : André Wilms, franséische Schauspiller.
* 12. Februar: Ivan Reitman, kanadesche Regisseur
* 19. Februar: Jacques Poos, lëtzebuergesche Politiker.
* 22. Februar: Claudine Junck, lëtzebuergesch Diplombiologin.
* 23. Februar: Henri Kugener, lëtzebuergeschen Dokter, Medezinhistoriker an Auteur.
* 24. Februar: Sally Kellerman, US-amerikanesch Schauspillerin.
* 27. Februar: Veronica Carlson, englesch Schauspillerin.
* : Jean Bichel, lëtzebuergesche Sculpteur.
* 13. Mäerz: William Hurt, US-amerikanesche Schauspiller.
* 15. Mäerz: Ann Savo, finnesch Schauspillerin.
* 21. Mäerz: Eva-Ingeborg Scholz, däitsch Schauspillerin.
* 23. Mäerz: Madeleine Albright, US-amerikanesch Politikerin.
* 25. Mäerz: Taylor Hawkins, US-amerikanesche Museker.
* : Paul Lenert, lëtzebuergesche Journalist a Manager.
* : Sidney Altman, kanadesch-US-amerikanesche Molekularbiolog.
* 5. Abrëll: Nehemiah Persoff, US-amerikanesche Schauspiller.
* : David McKee, brittesche Kannerbuchauteur an Illustrateur.
* : Michael Degen, däitsch-israeelesche Schauspiller.
* 13. Abrëll: Michel Bouquet, franséische Schauspiller.
* 17. Abrëll: Catherine Spaak, franséisch Schauspillerin a Moderatorin.
* 21. Abrëll: Renate Holm, däitsch Operesängerin a Schauspillerin.
* 21. Abrëll: Jacques Perrin, franséische Schauspiller a Filmproduzent.
* 23. Abrëll: Arno, belsche Museker.
* 30. Abrëll: André Elvinger, lëtzebuergesche Jurist.
* : Fred Ward, US-amerikanesche Schauspiller.
* 8. Mee: Dennis Waterman, englesche Schauspiller.
* 17. Mee: Édouard Kutter, lëtzebuergesche Fotograf, Editeur.
* 17. Mee: Vangelis, griichesche Museker.
* 23. Mee: Anita Gradin, schweedesch Politikerin.
* 26. Mee: Andrew Fletcher, brittesche Museker.
* 26. Mee: Ray Liotta, US-amerikanesche Schauspiller.
* 27. Mee: Nicole Castan, franséisch Kënschtlerin.
* 28. Mee: Adolphe Deville, lëtzebuergesche Moler.
* 28. Mee: Bujar Nishani, albanesche Politiker.
* : Carmen Welter-Jander, lëtzebuergesch Sopranistin a Gesankspedagogin.
* 17. Juni: Jean-Louis Trintignant, franséische Schauspiller.
* 28. Juni: Martin Bangemann, däitsche Politiker.
* : Maurizio Pradeaux, italieenesche Filmregisseur.
* : Peter Brook, engleschen Auteur, Film- an Theaterregisseur.
* 2. Juli: Edward Meeks, US-amerikanesche Schauspiller.
* : Hubert Erang, lëtzebuergeschen Turner an Olympionik.
* 4. Juli: Robert Hoffmann, éisträichesche Schauspiller.
* : James Caan, US-amerikanesche Schauspiller.
* : Shinzō Abe, japanesche Politiker.
* 8. Juli: José Eduardo dos Santos, angolanesche Politiker.
* 12. Juli: Bramwell Tovey, britteschen Dirigent a Komponist.
* 15. Juli: Albert Nerini, lëtzebuergesche Schlagersänger.
* 18. Juli: Claes Oldenburg, schweedesch-US-amerikanesche Kënschtler.
* 19. Juli: André Link, lëtzebuergeschen Auteur an Dolmetscher.
* 21. Juli: Uwe Seeler, däitsche Foussballspiller.
* 23. Juli: Bob Rafelson, US-amerikanesche Filmregisseur.
* 24. Juli: David Warner, englesche Schauspiller.
* 25. Juli: Paul Sorvino, US-amerikanesche Schauspiller.
* 27. Juli: Jean Bobet, franséische Vëlossportler.
* 27. Juli: Bernard Cribbins, englesche Schauspiller.
* 30. Juli: Nichelle Nichols, US-amerikanesch Schauspillerin.
* 31. Juli: John Steiner, brittesche Schauspiller.
* 31. Juli: Fidel Ramos, philippinnesche Militär a Politiker
* 31. Juli: John Steiner, brittesche Schauspiller
* : Clu Gulager, US-amerikanesche Schauspiller.
* 5. August: Issey Miyake, japanesche Moudendesigner.
* : Olivia Newton-John, brittesch-australesch Sängerin a Schauspillerin.
* 11. August: Anne Heche, US-amerikanesch Schauspillerin.
* 11. August: Jean-Jacques Sempé, franséischen Zeechner.
* 12. August: Wolfgang Petersen, däitsche Filmregisseur.
* 13. August: Josy Mosar, lëtzebuergesche Foussballspiller.
* 16. August: Eva-Maria Hagen, däitsch Schauspillerin.
* 17. August: Robert Thillen, lëtzebuergesche Basketballspiller an -trainer.
* 25. August: Herman Van Springel, belsche Vëlossportler.
* 30. August: Michail Gorbatschow, sowjetesche resp. russesche Politiker.
* : Frank Drake, US-amerikaneschen Astronom an Astrophysiker.
* : Conny Scheel, lëtzebuergesche Fotograf, Schauspiller an Theaterregisseur.
* : Robert Bintz, lëtzebuergesche Vëlossportler.
* : Marie-Thérèse Boever, lëtzebuergesch Politikerin
* 6. September: Just Jaeckin, franséische Filmregisseur a Fotograf.
* : Elizabeth II., brittesch Kinnigin.
* 10. September: William Klein, franséisch-US-amerikanesche Filmregisseur, Moler a Fotograf.
* 11. September: Javier Marías, spuenesche Schrëftsteller.
* 11. September: Alain Tanner, Schwäizer Filmregisseur.
* 12. September: Ramsey Lewis, US-amerikaneschen Jazzpianist.
* 13. September: Jean-Luc Godard, franséische Filmregisseur.
* 14. September: Irene Papas, griichesch Schauspillerin.
* 14. September: Henry Silva, US-amerikanesche Schauspiller.
* 15. September: Francescantonio Nolè, italieenesche Geeschtlechen.
* 16. September: Emile Seiler, lëtzebuergesche kathoulesche Geeschtlechen, Enseignant, Historiker an Auteur.
* 20. September: Sergei Witauto Puskepalis, russesche Schauspiller.
* 23. September: Louise Fletcher, US-amerikanesch Schauspillerin.
* 28. September: Coolio, US-amerikanesche Rapper.
* 29. September: Paul Veyne, franséischen Historiker.
* : Günter Lamprecht, däitsche Schauspiller.
* : Bruno Latour, franséische Soziolog a Philosoph.
* 11. Oktober: Angela Lansbury, brittesch Schauspillerin.
* 12. Oktober: Abbes Hever, lëtzebuergesche Graphiker.
* 14. Oktober: Robbie Coltrane, brittesche Schauspiller.
* 14. Oktober: Ralf Wolter, däitsche Schauspiller.
* 20. Oktober: Joseph Kinsch, lëtzebuergeschen Industriellen.
* 28. Oktober: Jerry Lee Lewis, US-amerikanesche Rocksänger a Pianist.
* : Valère Gustin, belsche Moler.
* : Leslie Phillips, englesche Schauspiller.
* : Pierre Kartner, hollännesche Komponist a Sänger.
* 14. November: Johanna Lüttge, (ost)däitsch Athleetin.
* 24. November: Hans Magnus Enzensberger, däitsche Schrëftsteller.
* 25. November: Irene Cara, US-amerikanesch Sängerin a Schauspillerin.
* 30. November: Christiane Hörbiger, éisträichesch Schauspillerin.
* 30. November: Christine McVie, brittesch Sängerin.
* 30. November: Davide Rebellin, italieenesche Vëlossportler.
* 30. November: Jiang Zemin, chineesesche Politiker.
* : Mylène Demongeot, franséisch Schauspillerin.
* : Kirstie Alley, US-amerikanesch Schauspillerin.
* 11. Dezember: Angelo Badalamenti, US-amerikanesche Komponist.
* 18. Dezember: Lando Buzzanca, italieeneschs Schauspiller.
* 18. Dezember: Daniela Giordano, italieenesch Schauspillerin.
* 21. Dezember: Diane McBain, US-amerikanesch Schauspillerin.
* 21. Dezember: Victor De Bourcy, lëtzebuergesche Foussballspiller.
* 24. Dezember: Franco Frattini, italieenesche Politiker.
* 26. Dezember: Josy Hamer, lëtzebuergesche Geiist an Hautboisspiller.
* 28. Dezember: Linda de Suza, franco-portugisesch Sängerin.
* 28. Dezember: Tony Vaccaro, US-amerikanesche Fotograf.
* 29. Dezember: Pelé, brasilianesche Foussballspiller a Politiker.
* 29. Dezember: Dan Theis, lëtzebuergesche Foussballspiller an -trainer.
* 29. Dezember: Vivienne Westwood, brittesch Modendesignerin.
* 31. Dezember: Joseph Ratzinger, däitsche kathoulesche Geeschtlechen, emeritéierte Poopst Benoît XVI.

## Um Spaweck