open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ECU

D'Wuert: **ECU** huet eng dräifach Bedeitung:
* Fréier war den ECU eng Mënz, déi am Ëmlaf war.
* Zur Zäit vun de staarke Wärungschwankungen no 1970 gouf hien als Wärungsunitéit bei der Emissioun vun Emprunte benotzt,
* Am Kader vun der Europäescher Wärungsintegratioun ass aus him eng gemeinsam Buchwärung ginn; hien ass de Virleefer vum Euro.

## D'ECU-Mënze fréier

## Den ECU haut

## Literatur

## Um Spaweck
Institut monétaire luxembourgeois

Den **Institut monétaire luxembourgeois**, gekierzt IML, ass 1983 gegrënnt ginn, mat der Missioun, de Lëtzebuerger Finanzsecteur z'iwwerwaachen an d'Wärungs-Funktiounen z'iwwerhuelen.

Den 1. Juni 1998 gouf den *Institut monétaire Luxembourgeois* an zwee opgespléckt: eng vollwäerteg Zentralbank, sou wéi se an allen anere Länner besteet an d'Commission de surveillance du secteur financier (CSFF) sinn an d'Liewe geruff ginn.

Vun 1983 bis 1998 gouf den IML vum Pierre Jaans geleet.

## Literatur

## Kuckt och
* Banque centrale du Luxembourg
Bahamas

D**'Bahamas**, mam ganzen Numm **The Commonwalth of the Bahamas**, ass eng Inselgrupp nërdlech vu Kuba a südëstlech vun den USA. Den Inselstaat an der Karibik besteet aus 690 Inselen déi sech iwwer 800&nbsp;km erstrecken a vun deenen nëmmen 29 bewunnt sinn.

D'Haaptstad, an zugläich gréisst Stad ass Nassau op der Insel New Providence.

## Geschicht
De Christoph Kolumbus huet den 12. Oktober 1492 d'Bahamas entdeckt an op der Insel San Salvador am Osten ugeluecht.

### Klima

## Politik
D'Bahamas si Member vum Brittesche Commonwealth a vun de Vereenten Natiounen. De Staat erkennt d'Kinnigin Elisabeth II. vu Groussbritannien als Staatscheffin un, déi vun engem Generalgouverneur representéiert gëtt.

De legislative System berout op zwou Branchen, der parlamentarescher Assemblee an dem Senat.

## Bevëlkerung
Bei der Vollekszielung 1990 goufen et 255.00 Awunner, dovun 72&nbsp;% Schwaarzer, 14&nbsp;% Mulatten, an 12&nbsp;% Wäisser.

## Relioun

## Sprooch
Déi offiziell Sprooch ass Englesch, donieft ass Kreolesch wäit verbreet.
## Ekonomie
D'Bahamas ass eng wichteg Finanzplaz, déi, wéi och Lëtzebuerg, fir d'Domziliatiounen, ënner anerem vu Captive-Gesellschaften, gesicht ass.

Een anere wichtegen ekonomesche Facteur ass den Tourismus.

## Kultur

## Kuckeswäertes

## Um Spaweck

* Säit mat Donnéeën iwwer d'Bahamas
Cercle athlétique Schëffleng

De **Cercle athlétique Schëffleng**, offiziell **Cercle athétique Schifflange**, ass e Liichtathleetiksveräin zu Schëffleng. De Veräi gouf 1937 gegrënnt an ass domat ee vun den eelste Liichtathleetiksveräiner zu Lëtzebuerg.

## Grënnung vum C. A. Schëffleng
Wéi de Jean Weydert 1923 President vum *[[The National]]* ginn ass, du goufen onbewosst d'Weiche fir eng Trennung vum Foussball, an d'Grënnung vun engem onofhängege Liichtathleetikklub gestallt. Ënner senger Féierung sinn d'Athleeten 1925 bis an déi iewescht Spëtz vun der Lëtzebuerger Liichtathleetik virgestouss. Streidereien am Klub hunn de Veräin erëm op en nidderegen Niveau zeréckversat an d'Ofsplécke vum Foussball war bal net méi z'ëmgoen.

Kleng Oneenegkeeten hunn zu ëmmer méi grousse Reiwereien tëscht der Foussballsektioun an der Liichtathleetiksektioun gefouert. Am Fréijoer 1929, no engem Cross zu Rëmeleng war et dann sou wäit; dem Broch war net méi aus de Féiss ze kommen. D'Liichtathleeten hu sech vun hire Komeroden aus dem Foussball geléist, a si hunn en onofhängege Club gegrënnt, de Cercle Athlétique Schifflange, an de Liichtathleetikkreesser besser als C.A.Schëffleng oder och nach als C.A.S. bekannt.

### Éischte Comité
Den éischte Comité vum C.A.S. huet sech aus dem Jean Weydert (President), Mich Baustert
(Sekretär), Albert Schummer, Hein Miller an e puer Athleete mat virop dem Pierre Scholtes zesummegesat.

1937 huet den CA sech als A.s.b.l. konstituéiert. D'Statuten, déi den 21. Januar 1937 am Mémorial publizéiert goufen, si vum Michel Baustert, Alfred Fleschen, Jos Marx, Hein Miller, Pier Scholtes, Albert Schummer, Georges Stein, Mett Stein, Jean Weydert an Albert Zwanck ënnerschriwwe ginn. Den éischte Verwaltungsrot huet sech aus Weydert (President), Marx a Scholtes (Vizepresidenten), Baustert (Sekretär), Miller (Keessjee) an de Bridder Georges a Mett Stein zesummegesat. (Auszuch aus dem Buch *75 Joer C.A.Schëffleng*)

## Terrain

## Meetingen

Meeting International Scheffleng

## Aktuelle Comité
*HENSGEN Pierre, Vizepresident 
*METZLER Monique, Keessjee
*MATHIEU Romain, Sekretär/Webmaster
*HIPPERT Jean, "Platzwart" 
*KAYSER Suzette, Member
*KOHL Alexa, Member
*SIMON Steffie, Lizenzen/Medico 
*WEIWERT Christian, Member

## Bibliographie
* *75 Joer C.A.Schëffleng*, 2004

## Um Spaweck
*D'Websäit vum Cercle Athlétique Schëffleng
*Fédération Luxembourgeoise d'Athlétisme
Europäesch Wirtschafts- a Wärungsunioun

D**'Europäesch Wirtschafts- a Wärungsunioun** (EWU) ass d'Associatioun vun de Memberlänner vun der EU, déi sech zesummegedoen hunn, fir hir Wirtschafts- a Finanzpolitik ze koordinéieren, d'Fluktuatioune vun de Wiesselcoursen anzeschränken, respektiv anzefréieren, an doduerch d'Viraussetzunge fir d'Aféierung vun enger gemeinsamer Wärung, dem Euro, z'erméiglechen. Si geet also méi wäit wéi eng reng Wirtschaftsunioun.

## Virgeschicht
Den Ausgankspunkt war de Werner-Plang, (1970), deen nom lëtzebuergeschen deemolege Staats- a Finanzminister Pierre Werner genannt war. Hie konnt zwar wéinst dem Zesummebroch vun de Wärungen net direkt realiséiert ginn. Mä eng Zuel Membere vun der EU koumen zur Usicht, datt eppes misst geschéien, fir déi erratesch Schwankunge vun de Wiesselscoursen anzeschränken. No der Faillite vum Weltwärungsofkomme vu Bretton Woods, (1971), ass dunn 1972 en éischte Versuch gemaach gi fir en Europäesche Verband vun de Wiesselcoursen erbäi ze féieren. Säin Zil war et, d'Wärungsschwankungen tëscht den deemolegen EWG-Länner, méi staark anzeschränken. Well dës Margen sech sollte bannent méi grousse Margë beweegen ass vun enger *Schlaang*, dem *Serpent monétaire*, geschwat ginn.
Duerno koum 1979 den nächste Schrëtt, d'Kreatioun vum Europäesche Wärungssystem, (EWS).

## Eng Realisatioun an Etappen
No dem Acte unique, (1985), an opgrond vum Maastrichter Vertrag (1991), ass d'Europäesch Wirtschafts- a Wärungsunioun an dräi Etappe realiséiert ginn:
* Déi *éischt Etapp* hat schonn den 1. Juli 1990 ugefaangen. Si war charakteriséiert duerch *d'Realisatioun vun engem fräie Kapitalverkéier* tëscht allen deemolege Member-Länner vun der EU, an *duerch méi eng enk Kooperatioun vun der Wirtschafts-, Finanz- a Geldpolitik*.
* Déi *2. Etapp* ass dunn den 1. Januar 1994 gestart ginn an hat d'Kreatioun vun engem Europäesche Wärungsinstitut (EWI), Virleefer vun der Europäescher Zentralbank, als Resultat.
* Den Ufank vun der *3. Etapp* geet op den 1. Januar 1999 zeréck an huet an der *Aféierung vu festen, onwidderruffleche Wiesselcoursen* an dem Euro als Buchwärung bestanen. D'Kompetenz vun der Geldpolitik ass gläichzäiteg vun den nationalen Zentralbanken op en Europäesche System vun den Zentralbanken (ESZB) iwwerdro ginn. 
De Wee war schlussendlech fräi fir den Euro op den 1. Januar 2002 als Boergeld, a Form vu Billjeeën a Mënzen ze materialiséieren.

## Literatur zum Theema
* Otmar Franz, *Die Europäische Zentralbank*, Europa-Union-Verlag, Bonn, 1990.
Ovolaktovegetabil Ernierung

Eng **ovolaktovegetabil** oder **laktoovovegetabil Ernierung** ass eng erweidert vegan Ernierungsform, déi Déierefleesch verbitt, awer de Konsum vun Déiereprodukter wéi Mëllech, Mëllechprodukter, Eeër an Hunneg erlaabt. 

Am Géigesaz zum Pescetarismus enthält se kee Fësch oder aner Mieresfriichten. Eng typesch ovolaktovegetabil Ernierung kann Uebst, Geméis, Kären, Scheekefriichten, Fleeschersatz, Nëss, Som, Soja, Kéis, Mëllech, Jugurt an Eeër enthalen.

De Bedarf u Kalzium a Vitaminn B12 ass bei dëser Ernierungsform gedeckt. E Manktem kann awer beim Jod a beim Eise bestoen.

## Kuckt och
* Veganismus
* Laktovegetabil Ernierung
Laktovegetabil Ernierung

Eng **laktovegetabil Ernierung** ass eng erweidert vegan Ernierungsform, déi de Konsum vun Déierefleesch an Eeër verbitt, awer de Konsum vu Mëllech a Mëllechprodukter wéi Kéis, Jugurt, Botter… erlaabt, wouduerch de Bedarf u Kalzium, Vitaminn B12 an Eewäiss gedeckt ass.

Wann och Eeër dobäi giess ginn, gëtt vun ovolaktovegetabil geschwat.

De Virdeel vun enger laktovegetabiler Ernierung ass, datt een am Géigesaz zum fleeschbetounte Kascht méi Ballaststoffer a manner Cholesterin a gesiedegt Fettsaieren ophëlt.

## Kuckt och

* Ovolaktovegetabil Ernierung
* Veganismus

## Um Spaweck
Laktulos

**Laktulos** ass en Zweefachzocker, deen aus Galaktos a Fruktos besteet.

## Eegenschaften
Si entsteet duerch d'Erwierme vun der Mëllech aus der Laktos.

## Gesondheetswäert
D'Laktulos ka vum Dënndaarm net ofgebaut ginn a kënnt dofir op direktem Wee an den Déckdaarm. Bakteerie bauen se do of an et entstinn Mëllechsaierbakteerien *(Bifidobakteerien)*. Doduerch gëtt d'Daarmflora gestäerkt. Well si och eng offéierend Wierkung kann hunn, hëlleft si och bei Verdauungsproblemer a Verstoppen.
Liturgescht Gewand

**Liturgesch Gewänner** si Kleedungsstécker, déi wärend dem Gottesdéngscht, an nëmmen dowéinst vun deenen, déi der Feier virstinn oder dësen hëllefen, ugedoe ginn.
An der kathoulescher Kierch gi virun allem follgend liturgesch Gewänner gebraucht:
* D'Alef (lat. *albus* - "wäiss") ass d'Grondgewand. Si ass wäiss, huet Äerm (net all ze weit) a geet bis op de Buedem. Jiddwereen, dee bei enger ëffentlecher Liturgie am Altorraum matwierkt kann eng Alef undoen.
* Eng Stola huet d'Form vun engem laange Schaal dee béidsäiteg vun de Schëlleren erofhänkt. De Priister deet se fir all liturgesch Handlungen un. Engem Diakon seng Stola hänkt vun der lénkser Schëller queesch iwwer d'Broscht an de Reck zur Taille hin.
* Eng Kasel, oder Massgewand, ass e weiden Iwwerhang ouni Äerm an engem Lach fir de Kapp dee vun engem Geeschtlechen nëmme fir d'Mass iwwer oder ënner der Stola gedroe gëtt.
* Eng Dalmatik gläicht engem Massgewand, huet awer weit Äerm a gëtt vum Diakon ugedoen.
* E Chouermantel ass e groussen Ëmhang, dee vir mat enger Schnall zougemaach gëtt.
Optional si Schëllerduch (e wäisst Duch fir iwwer d'Schëlleren a ronderëm den Hals) an Zingulum, eng Kordel fir ronderëm d'Taille iwwer der Alef.

### Faarwe vun de liturgesche Gewänner
Stola, Kasel, Dalmatik a Chouermantel hunn eng bestëmmt Faarf jee no Geleeënheet. Follgend Faarwe sinn am Gebrauch:
* **gréng**: normal Deeg a Sonndeger am Joreskrees
* **wäiss** (oder gëllen): Fester, Gedenkdeeg vun Hellegen (déi keng Märtyrer sinn)
* **rout**: Päischten, Karfréiden, Gedenkdeeg vu Märtyrer
* **mof**: Faaschtenzäit an Advent, Allerséilen
donieft kënnen nach optional gebraucht ginn
* **schwaarz**: fir Läichendéngschter
* **rosa**: um 4. Faaschtesonnden (*Laetare*) an um 3. Adventssonnden (*Gaudete*)
* **hellblo** (offiziell net virgesinn awer alt unzetreffen): Muttergottesfester
Luxembourg American Cultural Society

D**'Luxembourg American Cultural Society**, gekierzt **LACS**, gouf 2004 an den USA gegrënnt mam Zil déi kulturell Ierfschaft vu Lëtzebuerg z'erhalen.

Fir déi lëtzebuergesch-amerikanesch Relatiounen aus der Vergaangenheet z'éieren, déi aktuell ze stäerken an och an Zukunft z'erhalen huet d'Gesellschaft sech virgeholl e “Luxembourg American Cultural Center” am Ozaukee County, Wisconsin ze bauen. Dëse kulturellen Zenter ass d'Häerz vun engem Wunnquartier, deen zu Recht *New Luxembourg* heescht. De kulturellen Zenter zu *New Luxembourg* kritt e Musée, e Fuerschungszenter a Konferenz - a Gemeinschaftsraimlechkeeten a representéiert en Investissement vun en ettlech Milliounen Dollar.

LACS gëtt vum Lëtzebuerger Wirtschaftsministère an dem Kulturministère ënnerstëtzt.

## Ziler vum Veräin
D'Haaptziler vum Veräin sinn:

## Um Spaweck
* D'Websäit vun der Luxembourg American Cultural Society
Siwebueren

**Siwebueren** ass en Deel vum Quartier Rollengergronn an der Stad Lëtzebuerg.

Bis den 1. Juli 1849 huet Siwebueren zur deemoleger Gemeng Eech an duerno bis den 1. Juni 1920 zur deemoleger Gemeng Rollengergronn gehéiert.

## Geschicht
Siwebueren war iwwer 200 Joer laang d*[[Wäschkichen|Wäschkiche]]* vun der Stad.

A Kadaster-Ënnerlage vum Enn vum 17. Joerhonnert gi fir d'éischt d'Wäschbuere *Siwebueren* ernimmt; dobäi geet et ëm e Wunnhaus, *Folie Grégoire* genannt, dat "beim Baumbusch, beim Bach und Brunnen" läit, an dem Jean Grégoire, engem pensionéierte Kommandant vun der spuenescher Arméi gehéiert.

1707 gëtt d*Folie Grégoire* mat allem Drëm an Drun Eegentum vun der Stad Lëtzebuerg, déi 1734 decidéiert beim *Rodenborn* en Haus bauen ze loossen.

1736 léisst d'Stad vum Zammermann Basen aacht Basengen aus Holz mat engem Daach driwwer do opriichten. D'Wäschfraen hu missen 2 Sou fir d'Wäschen an 3 Sou fir Wäschen, Bleechen an Dréchne bezuelen.

Den 1. Abrëll 1767 kafen d'Bridder Jean François, Dominique a Pierre-Joseph Boch vun der Stad d*'Folie Grégoire* mat den Terraine ronderëm fir eng Parzeläinsfabrick ze bauen. Se kréien och Erlabnes fir d'Waasser vun de Quelle fir hir Fabrick ze gebrauchen, ënner der Konditioun, datt d'Awunner weiderhin d'Buere benotzen däerfe fir hir Wäsch ze maachen an d'Wise fir d'Wäsch ze dréchnen.

Well d'Strooss méi breet gemaach gouf, sinn 1968 d'Siwebueren ewechgerappt ginn. Eng Gedenkplack um Waasserbaseng erënnert haut nach un d'Siwebueren.

## Kuckt och
* Schlass Siwebueren
* Antonius-Brudderschaft (Siwebueren)

## Um Spaweck

* Geschicht vun de Siwebueren am Artikel „Inauguration des trois captages de sources « Siweburen » à Rollingergrund“ op der Websäit vun der Stad Lëtzebuerg, fir d'lescht gekuckt de 6. Oktober 2018
Kierchejoer

D**'Kierchejoer** (oder *Joreskrees*, och nach *liturgesche Kalenner*) beschreift den Oflaf vun den Zäiten a Fester an de Kierche par Rapport zum ziville Kalenner.

An der kathoulescher Kierch fänkt d'Joer den 1. Advent un an hält samschdes nom Christus-Kinnek-Sonndeg op. D'Opstelle vum Kierchejoer ass relativ komplizéiert well engersäits no de Woche (Sonndeger) gekuckt gëtt (z.&nbsp;B. fir d'Adventszäit) anerersäits awer och no de Kalennerdeeg (z.&nbsp;B. Chrëschtdag selwer). Dës Tabell resüméiert d'Kierchejoer ouni Uspréch op Vollstännegkeet. D'Haisercher si mat der liturgescher Faarf vum Dag ënnerluecht.

## Um Spaweck
Protein

E **Protein** (*Eewäiss*) ass e Polymer vun Aminosaieren (tëscht 100 an e puer Dausend) déi mat enger Peptidbindung verbonne sinn, dowéinst kann een och Polypeptide soen. (Bei manner wéi 100 Aminosaiere schwätzt een normalerweis vun engem Peptid).

## Struktur

### Primärstruktur
D'Primärstruktur vun engem Protein ass d'Reiefolleg vun den Aminosaieren, sou wéi se vun den RNS virgeschriwwen ass.

### Sekundärstruktur
D'Sekundärstruktur entsprécht der Positioun am Raum vun de Aminosaieren, d'Aminosaierekette bleift nämlech net linear mä faalt sech soudatt d'Energie bannent dem Moleküll méiglechst kleng ass. Dobäi si verschidde Strukture besonnesch heefeg unzetreffen:
* \alpha-Helix: ass eng riets Spiral mat engem Duerchmiesser vun 120&nbsp;nm.
* \beta-Blaat: d'Aminosaiere sinn am Zickzack organiséiert.
D'Sekundärstrukture gi stabiliséiert duerch Waasserstoffbrécken tëscht de Waasserstoff- a Sauerstoffatomer vum Proteinskelett (also net de Säitekette vun den Aminosaieren)

### Tertiärstruktur
D'Tertiärstruktur ass d'Organisatioun vun de verschiddenen Sekundärstrukturelementer ënner sech. Déi Organisatioun gëtt bestëmmt duerch net-kovalent Bindungen tëscht den Aminosaieresäiteketten, z.&nbsp;B. London-Dispersiouns-Kräfte, Salzbrécken, Disulfidbrécken (déi sinn allerdéngs kovalent). E Protein kann nëmmen aktiv sinn, wa seng Tertiärstruktur korrekt ass.

### Quaternärstruktur
Verschidde Proteinne brauche méi Polypeptidkette fir funktionell ze sinn, z.&nbsp;B. Hämoglobin. D'Quaternärstruktur beschreift wéi déi verschidde Molekülle mussen am Raum organiséiert si fir ze funktionéieren.

## Funktiounen
An den Organismen hunn d'Proteinne ganz verschidden a villsäiteg Aufgaben, z.&nbsp;B.
* Struktur vun der Zell
* Transport vu Substanzen
* Katalys als Enzymer
* Ofwier (Antikierper)
* Aminiosaierereserv

## Synthees
Bal all d'Proteinne ginn duerch Ribosomen zesummengesat déi eng RNS liesen. (kuckt Molekularbiologie an Translatioun). E puer (kleng) Proteinne kënnen duerch Enzymer zesummegesat ginn, an deem Fall kënnen och speziell Aminosaieren agebaut ginn, déi net am geneetesche Code virgesi sinn.

## Proteinnen als Nierstoff

Proteinnen erfëllen an alle Beräicher vum Kierper wichteg Aufgabe vu verschiddenen Aarten. Si sinn de Grondbaustee vun allem Liewen.
Si bilden nieft de Kuelenhydrater an de Lipiden den Haaptbestanddeel vun der mënschlerer Ernierung. 
De Kierper besteet aus 15 bis 20 % aus Proteinnen, mä e brauch awer dauernd d'Opnam vun hinnen, well e se net selwer produzéiere kann.

Déi Proteinnen déi mam Iessen opgeholl ginn an eng aner Aminosaierkombinatioun hunn, wéi déi Proteinnen déi am mënschleche Kierper sinn, ginn am Daarm duerch Enzymer an hir Bestanddeeler zerluegt. Da gi si dem nei zesummegesat datt si dem Kierper sengen Ufuerderungen entspriechen.

## Um Spaweck
Zell (Biologie)

An der Biologie ass eng **Zell** (op Latäin *cellula* „kleng Kummer“) déi klengst selbstänneg an dauerhaft funktiounsfäeg Grondeenheet vum Liewewiesen.

Et ënnerscheet een tëscht deen Eenzeller, also de Liewewiesen, déi aus nëmmen enger Zell bestinn, an de Méizeller, also de Liewewiesen, déi aus méi wéi enger Zell bestinn. Wa Liewewiesen aus villen Zelle bestinn (Villzeller), kënnen déi Zellen zu funktionellen Eenheete verbonne sinn a biologeschen Tissu bilden. De mënschleche Kierper besteet aus honnerte verschiddenen Zell- an Tissustyppen. Evolutiounsbiologesch gesinn an am Vergläich mat den Eenzeller hunn d'Zelle vun de Villzeller gréisstendeels hir Fäegkeet, fir sech eleng liewen ze kënnen, verluer a sech op eng Aarbechtsdeelung an den Tissue spezialiséiert.

Eng eukaryotesch Zell huet eng Gréisst tëscht 10 an 100&nbsp;μm.

Eng Planzenzell kann desweideren nach vun enger Zellwand baussent der Zellmembran ëmgi sinn an Chloroplasten oder aner Zorte vu Plasten enthalen souwéi eng Vakuol, dofir awer keen Zentrosom.

## Opbau vun enger [[Eukaryota|eukaryotescher]] Déierenzell

:1. Zellmembran
:2. Zytosol
:3. Mitochondrie
:4. Golgiapparat
:5. granulaart endoplasmatescht Reticulum
:6. glat endoplasmatescht Reticulum
:7. Zellk&auml;r
:a. Nukleol
:8. K&auml;renvelopp
:9. Zentrosom
:10. Lysosom
:11. Peroxysom
:12. Element vum Zytoskelett

## Um Spaweck
Maastricht

**Maastricht** ass d'Haaptstad vun der Provënz Limburg, am Süde vun Holland. Maastricht huet ronn 123.000 Awunner (2023) an ass déi eelst Stad vun Holland. Si ass op der Plaz entstane, wou e Kiem en Iwwergank iwwer d'Meuse hat. Vun de Réimer gouf déi Plaz *Mosae Trajectum* genannt. D'Bréck vu Maastricht war e wichtege Punkt um Wee vu Gallien a Germanien. Déi al Réimerbréck war am 13. Joerhonnert baufälleg ginn, an dofir gouf e puer honnert Meter dovu géint 1280 eng nei Bréck gebaut, déi haut nach do steet, d'Sint Servaasbréck. Maastricht huet eng Universitéit, déi 1976 gegrënnt gouf an déi déi jëngste vun Holland ass.

Bekannt gouf Maastricht an de leschte Joren duerch de Maastrichter Vertrag vum 7. Februar 1992.

## Geographie
Maastricht läit un der Meuse an um Jeker

## Kuckeswäertes

* De Hoge Brug
* Gare vu Maastricht mat senge Bleiverglasungen iwwer dem Haaptportal.
* Sint Servaasbréck, déi eelst Bréck an Holland.
* D'Statu vum Jan Pieter Minckeleers an der Boschstraat

## Ekonomie an Infrastruktur
D'Maastrichter Gare gëtt vun Zich vun der hollännescher NS, der Arriva an der belscher NMBS/SNCB ugefuer. Zich fueren op Amsterdam, Kerkrade a Léck.

Duerch Maastricht leeft d'Autobunn A 2 déi vun der belscher Grenz bei Visé bis op Amsterdam féiert. Den Deel duerch Maastricht war ëmmer d'Ursaach vu Verkéiersstëpp well se do net kräizungsfräi war. 2006 goufen do Aarbechten am Kader vun engem neien Infrastrukturplang ugefaangen. Et goufen en ettlech Foussgänger- a Vëlosbrécken ersat oder neigebaut, an am Laf vum Fréijoer 2012 hunn d'Aarbechte vun der Tunneléierung vun der A2 ugefaangen an den Tunnel ass zanter 2016 a Betrib.

## Literatur

## Kuckt och
* Traité vu Maastricht

## Um Spaweck

* Gemeng Maastricht
* Statistik vun der Gemeng Maastricht
New Hampshire

**New Hampshire** ass e klenge Bundesstaat am nërdlechen Deel vun New England, vun den USA.

Den New Hampshire läit ëstlech vu Vermont, nërdlech vu Massachusetts, südlech vu Québec, (Kanada), a westlech vum Maine an dem Nord-Atlanteschen Ozean. New Hampshire ass de 46. vun de 50 Staaten an den USA, en huet eng Fläch vun 23.249 km² an eng Populatioun vu ronn 1,24 Mio. Awunner (2000).

### Gréisst Stied
* Manchester - 109.310
* Nashua - 87.411
* Concord - 42.345
* Rochester - 29.757
* Dover - 28.495
* Keene - 22.955
* Portsmouth - 20.786

*All Awunnerzuelen um Stand vum 1. Juli 2004*


Image:New Hampshire State House 7.JPG|Concord
Image:United Church of Christ in Keene NH.jpg|Keene
Image:Nashua NH Main Street 52.JPG|Nashua


## Politik
## Demographie

## Um Spaweck

* Offiziell Websäit vum Staat New Hampshire
Paleogen

D'Period vum **Paleogen** (fréier: *Tertiär*) ass eng vun zwou Perioden aus der Äerdneizäit an ass den zweetjéngsten Äerdzäitalter. Si ass virun 23 Millioune Joer vum Neogen ofgeléist ginn.

Si ass och nach bekannt als den Zäitalter vun den Äiszäiten.

Si ass agedeelt an dräi Epochen: den Oligozen, den Eozen an de Paleozen. Gedauert huet se vu viru 65,5 Millioune bis virun 23,03 Millioune Joer.

## Ännerungen

Haut ass de Begrëff Tertiär net méi an der Geologescher Zäitskala geleefeg. Vun 1978 u war d'Period vum Paleogen agedeelt a fënnef Epochen: den Oligozen, den Eozen, de Paleozen, de Miozen an de Pliozen. Am Joer 2004 gouf no laangen Diskussiounen déi nei Geologesch Zäitskala virgestallt.

## Wichteg Déieren a Planzen aus där Zäit
* Risevull (*Diatryma*)
* Donnerdéier (*Bronthotherium*), groussen ausgestuewene Puerhoufer
* Urpäerd (*Hyracotherium*)
* Riseschlaang (*Boa*)
* Zypressen

## Kuckt och

* Geologesch Zäitskala

## Um Spaweck
Goldstandard

Ënner **Goldstandard** versteet een de Wärungsstatut vun engem Land, an deem d'Biljeeën am Ëmlaf duerch Gold gedeckt sinn. Beim Pabeiergeld ass do de Wäert vun enger Geldunitéit a Gold ausgedréckt an ass da fräi a Gold konvertibel.

Wéinst dem Gesetz vum 6. Dezember 1929 ass de Lëtzebuerger Frang fir d'éischt definéiert ginn. Säi Wäert gouf deemools op e Goldgewiicht vun 0,0418422 Gramm festgeluecht, e Wäert dee spéider, duerch d'Devaluatiounen, sech verännert huet. De Goldstandard konnt am Laf vun der Zäit net oprecht erhale ginn. Hien ass 1944 op der Conferenz vu Bretton Woods grondleeënd ëmfunktionéiert ginn.

## Literatur
* Ferdinand Lips: *Die Gold-Verschwörung*, ISBN 3-930219-54-9

## Um Spaweck
* Die Bedeutung des Goldstandards
Bretton Woods

**Bretton Woods** ass als südëstlechste Bezierk vun der Stad Carroll eng Bierguertschaft am New Hampshire, an den USA.

Si gouf international bekannt well do 1944 eng Weltwährungskonferenz war, un där déi 44 alliéiert Länner deelgeholl hunn. Si war aberuff ginn, fir datt nom Zweete Weltkrich de Weltwährungssystem erëm a gereegelte Bunne fonktionnéire kéint. De Prinzip vun *fixen, mä upassbare Wiesselcourse* gouf festgehalen. D'Conditiounen an deene Paritéitsännerunge kéinten ofgehale ginn, goufen och preziséiert. D'Weltbank an de Fonds Monétaire International si bei där Geleeënheet gegrënnt ginn, fir de Länner den noutwendege Bäistand ze leeschten. Dëse System ass 1971 zesummengebrach, an d'Wiesselcourse sinn an engem ni gekannten Ausmoss no uewen an no ënne gaangen.

## Um Spaweck
Gold exchange standard

De **Gold exchange standard** ass e Wärungssystem, an deem d'Wärung zwar nach gedeckt ass, mä net nëmmen direkt duerch Gold. An den 1920erjore si Länner, déi net genuch Gold haten, dozou iwwergaangen, hir Wärung net nëmmen duerch Gold ze decken, mä och duerch aner Devisen, déi nach fräi a Gold konvertibel waren an déi se dunn an hir Wärungsreserven opgeholl hunn.

## Literatur
* Ferdinand Lips, Andreas Zantop: *Die Gold-Verschwörung*, 2003, Kopp. An dësem Buch erzielt de Privatbanquier Lips, datt de Goldmaart zanter iwwer 40 Joer vun enger internationaler Muecht- a Finazelite manipuléiert gëtt a firwat e fräie Goldmaart iwwerhaapt net existéiert.

## Um Spaweck
* Die Bedeutung des Goldstandards
Gold

**Gold** (lat. *Aurum*) (Symbol **Au**) ass e cheemescht Element mat der Uerdnungszuel 79 am Periodesystem vun den Elementer. Seng relativ Atommass ass 196,96657.

D'Gold gehéiert, wéi de Platin an d'Sëlwer, zu den Eedelmetallen.

De Schmëlzpunkt läit bei 1.064,18 Grad Celsius an de Kachpunkt bei 2.940 Grad Celsius.

## Goldproduktioun
De Goldofbau ass iwwer d'ganz Welt verspreet. Vun der Goldproduktioun, déi am Joer 2024 bei 2.470 Tonnen louch, hu China, d'USA, an Australien een Undeel vu knapp 40&nbsp;% produzéiert.

## Um Spaweck
Rollespill

E **Rollespill** ass e Spill, resp. eng Method, mat där d'Spiller - andeems se ofwäiche vun hirem normale Liewe - fir eng begrenzten Zäit, Denk- an Handlungsmuster iwwerhuelen a sou eng Spillwelt matgestalten an ausliewen.

Et ënnerscheet een:
* Rollespill als Spill: Rollespill (Spill)
* Rollespill am Kontext vum soziologesche Begrëff Roll an der Pedagogik an Therapie: Rollespill (Pedagogik)
* Rollespill a Form vun engem Mataarbechtercasting oder Fort- a Weiderbildung: Rollespill (Simulatioun)
* Rollespill am erotesche Kontext: Rollespill (Erotik)
Platin

**Platin** (Symbol **Pt**) ass e cheemescht Element mat der Uerdnungszuel 78 am Periodesystem vun den Elementer. Seng relativ Atommass ass 195,084.

Platin gehéiert, wéi d'Gold an d'Sëlwer, zu den Eedelmetallen.

## Um Spaweck
Rollespill (Spill)

An engem **Rollespill** iwwerhuelen d'Spiller d'Roll vu fiktive Charakteren, déi an enger meeschtens fiktiver Welt an Ëmgéigend agéieren.

Hëllefsmëttel fir d'Rollespiller sinn dobäi hir eege Fantasie souwéi e Reegelwierk, dat d'Konditiounen definéiert. Bei spontane Rollespiller, wéi bei *Raiber a Gendaarm*-Kannerspiller sinn dës Reegele meeschtens implizéiert, zum Beispill duerch "Ofschloe vum Géigner", wou et se awer bei reglementéierte Rollespiller a Form vun engem Handbuch oder änlechem ginn.

Am grousse Ganze loosse sech d'Rollespillaarte an zwou Kategorien ënnerdeelen: Rollespiller mat klore Reegelen a spontan Rollespiller.
Et existéieren ausserdeem eng ganz Rëtsch vun ënnerschiddleche Spillgenren:
* Science Fiction *([[Star Trek]], [[Star Wars]], [[Cyberpunk]]...)*
* Fantasy *([[Lord of the Rings|Herr der Ringe]], [[Das schwarze Auge]], [[Dungeons and Dragons]]...)*
* Mëttelalter
* Wild West

## Rollespiller mat klore Reegelen
Bei reglementéierte Rollespiller ënnerscheet een nees tëscht verschiddene Varianten: LARP-Rollespill, Chat-Rollespill, E-Mail- & Forumrollespill, Pen & Paper-Rollespill...

### LARP-Rollespill

LARP steet fir *Live Action Role Playing* oder och *Large Area Role Playing*. Live-Rollespiller ass u sech eng Aart Improvisatiounstheater. D'Spiller treffe sech zu engem festgelueten Zäitpunkt, meeschten hirer Charakterfigur entspriechend verkleet. Gespillt gëtt entweeder an der fräier Natur oder an enger Ëmgéigend, déi aus Kulisse besteet (Buergen, Raumschëffbrécken etc.). Et gëtt seelen no engem Dréibuch gespillt, a wann, dann ass just eng bestëmmt Richtung virginn, an déi sech dat ganzt Spill entwéckele soll. Sou entstinn ëmmer nei Zenarien, déi een net virausgesi kann.

LARP-Rollespiller gi meeschtens a gréissere Gruppen oder Veräiner ausgedroen. Et gëtt effektiv souguer Waffe wéi Schwäerter an Axten aus Latex, mat deenen ee Kampfzeenen nostelle kann, ouni datt d'Spiller sech blesséieren.

### Computerrollespill
Do ënnerscheet een tëscht Chatrollespill, Forumrollespill an Emailrollespill.

### Pen & Paper
An dësem Beräich gëtt et etabléiert Rollespiller wei z.&nbsp;B. *Dungeons and Dragons, Das Schwarze Auge, Vampire The Masquerade* (neierdéngs *Vampire The Requiem*), *Warhammer Fantasy Roleplay, Legends of the five rings*.

### Cross-Over-Rollespill

## Klischeeën

## Um Spaweck
Sëlwer

**Sëlwer** (lat. *Argentum*) (Symbol **Ag**) ass e cheemescht Element mat der Uerdnungszuel 47 am Periodesystem vun den Elementer. Et gehéiert, wéi de Platin an d'Gold, zu den Eedelmetallen.

## Um Spaweck
Quellesteier

D**'Quellesteier** ass eng Steier, déi vun der Steierverwaltung bei gewëssen ausbezuelte Leeschtungen un der Source zeréckbehale gëtt, op den Zënsen, Erträg aus Emprunten, Dividenden oder op de Léin zum Beispill.

Déi bekanntst Quellesteiere sinn d'Couponssteier (bei Obligatiounen an Aktien) an d'Lounsteier. Eng Quellesteier kann een *ofgeltende* Charakter hunn oder net. Wann eng Couponsteier zum Beispill *ofgeltend (libératoire)* ass, ginn déi Erträg net méi eng zweet Kéier bei der Steierofrechnung berücksichtegt.

Ob a wéi eng Quellesteier erhuewe gëtt, ass vu Land zu Land verschidden. Am Hibléck op d'Vereenheetlechung vun de Wettbewerbsbedingungen an der EU ass d'Fro vun der Harmoniséierung vun der Quellesteier hefteg debattéiert ginn. Si huet elo eng Léisung fonnt.

## D'Europäesch Dispositiounen iwwer d'Quellesteier
 
## Kuckt och
* Finanzplaz
* Fiskalitéit
Ofwäertung

Eng **Ofwäertung** ass eng bewosst a gewollt Operatioun, déi dora besteet, de Wäert vun enger Wärung nei festzeleeën an no ënnen erofzesetzen, sief a Bezuch op d'Gold, sief et am Verglach zu anere Wärungen. Wann ofgewäert ginn ass, dann ass dat mat verschidden Absichte geschitt:
* fir d'Inflatioun ze bremsen,
* fir der Kapitalflucht e Reedel zouzemaachen,
* fir d'Konkurenzsituatioun vun enger Wirtschaft ze verbesseren,
* kuerz fir d'Vertrauen an eng Wärung erëm hierzestellen.

Fréier, wéi de Goldstandard nach bestoung, huet eng *Ofwäertung* dora bestanen, de Géigewäert a Gold erofzesetzen. No 1974 ass aus enger Ofwäertung eng komplex multilateral Operatioun ginn, un där méi wéi ee Land bedeelegt ass. Et geet haut dofir och net méi vun enger *Ofwäertung* rieds, awer vun enger Ännerung oder engem Ajustement vun de Wärungsparitéiten. No 1974 sinn dës Ännerunge an der Europäescher Unioun kollektiv gemaach ginn a se hate munnechmol als Resultat, datt e Land géigeniwer vun engem Land seng Wärung opgewäert a géintiwwer vun engem anere Land se ofgewäert huet.
Villa Grueweléck

D**'Villa ''Grueweléck*** ass e [[Réimescht Räich|réimescht]] Gebai an der [[Gemeng Suessem]] dat bis an d'[[4. Joerhonnert]] bewunnt war.
 
== Geschichtleches ==
Et ass bis haut net vill iwwer dës Villa gewosst. Et handelt sech ëm e gréisseren Haff, aus der galloréimescher Zäit, deen tëscht Suessem a [[Lampech]] läit. Et gëtt ugeholl, datt dës Plaz als Bauplaz gewielt gouf, well an der direkter Géigend d'[[Kiem|Réimerstrooss]] vum [[Tëtelbierg]] laanscht den [[Zolwerknapp]] *(op deem e Réimerkastell stoung, änlech wéi deen um Bockfiels)*, op [[Duelem (Réimech)|Duelem]] verlaf ass.

D'Iwwerreschter vun der Villa goufen am Joer [[1969]] fonnt, an no der Géigend benannt, wou se mol stoung: *Grueweléck*. D'Gesamtlängt vum Gebai ass 60 Meter. Se léisst sech als [[Portikusvilla]] aklasséieren a setzt sech aus méi klenge Gebaielementer zesummen, déi mat engem Sailegank *(Portikus)* u-fërmeg verbonne war. Op de Loftopname kann een erkennen, datt d'Gebai op d'mannst ee Keller souwéi e puer Waarmloftheizungen *(Hypokausten)* hat. Wann een den Alter vu Fondstécker *(wéi zum Beispill Keramik a Mënzen)* kuckt, léisst sech den Alter vun der Villa op dat [[1. Joerhonnert]] zeréckdatéieren.

Am [[19. Joerhonnert]] huet een a Suessem réimesch Gruewsteng a Zille fonnt, soudatt een dovun ausgoe kann, datt den Haff nach méi grouss war, wéi ugeholl.

Iwwer de Bauhär vun der Réimervilla ass och nach näischt gewosst. Dat eenzegt wat Opschloss op seng Bewunner ka ginn, ass d'Fragment vun engem Steerelief, dat e Gesiicht weist. Méiglecherweis ass et Grafdenkmal.

== D'Villa haut ==
Un der Villa goufe bis haut keng Ausgruewunge virgeholl. Haut fënnt een op dëser Plaz e Feld.
De Grondrëss gouf vum Fliger aus fotograféiert: De Buedem iwwer de Mauerreschter ass manner fruchtbar wéi an der Ëmgéigend. Sou verdréchent d'Gras am Summer op deene Plaze méi séier wéi op aneren. Vun Uewe gesinn, ass de komplette Grondrëss z'erkennen.

== Kuckt och ==
* [[Lëscht vun den Ausgruewungen zu Lëtzebuerg]]

==Literatur==
* *Eng Gemeng an hir Geschicht*, Auteuren: Carlo Bauer, Elvire Bauer-Wilhelmus, Mathias Greisch, John Irrthum, René Klein, Jean Krier, Paul Lafontaine, Jean Malget, Georges Muller, Etienne Streitz, Jean-Claude Streitz, Norbert Theis. Sanem: Gemeindeverwaltung, 1993, Petingen, Heintz, 311 S.
* Jean Paul Mertes, *Gemeinde Sassenheim im Wandel der Zeit'', Journal – 21 / Mëttwoch, den 30. November 1994, Administration Communale de Sanem Kultur- a Geschichtshaus a Gadder
Quimperlé

**Quimperlé**, op Bretonnesch *Kemperle*, ass eng franséisch Gemeng am Departement Finistère an der Regioun Bretagne. D'Awunner gi *les Quimperlois* genannt. Awunnerzuel: ronn 11.000.

### Den Numm
Den Numm Quimperlé kënnt vu *kemper*, am Bretonneschen *Zesummelaf* a vun *Ellé*, engem vun de véier Flëss, déi duerch d'Stad lafen.

### Kuckeswäertes
* D'Abtei *Sainte-Croix de Quimperlé*
* D'Kierch *Notre-Dame de l'Assomption*

### Dichteg Leit vun do
* Théodore Hersart de la Villemarqué (1815-1895), den Editeur vun *[[Barsaz Breiz]]*, der wichtegster Sammlung vu bretonnesche Vollekslidder vun 1839.

## Um Spaweck

* Websäit vun der Gemeng
Earl Tupper

Den **Earl Silas Tupper**, gebuer den 28. Juli 1907 zu Berlin (New Hampshire), a gestuerwen de 5. Oktober 1983, war den Erfinder vun *[[Tupperware]]*, Plastiksbehälter fir Liewensmëttel ze versuergen.

Wéi den Tupper an der Tëschekrichszäit bei DuPont Chemical Company geschafft hat, krut hie Stécker vu Polyethylen-Offall. Dëst Material huet den Tupper gebotzt an et nei ageschmolt fir Dëppercher, Tasen a Platen doraus ze formen. Souguer Gasmasken, déi am Zweete Weltkrich vun der amerikanescher Arméi gebraucht goufen, huet den Tupper aus sengem onzerbriechleche Material gegoss. Fir waasserdicht a loftdicht Deckelen huet hien de System vun de Faarfdousen iwwerholl. 1938 huet hien *Tupperware Plastics Company* gegrënnt an 1946 krut de Client dem Tupper seng Produkter an de Butteker ze kafen. Mä, ufanks der Fofzegerjoren, huet den Tupper säi Verkafssystem geännert. *Tupperware* gouf aus de Butteker geholl a gouf nëmmen nach op private Partië verkaaft. Dee Marketing-System ass zanterhier vu munche Firmen imitéiert ginn.

1958 huet den Tupper, no Gedeessems mat sengen Associéen, *Tupperware* un *Dart Industries* verkaaft.
Mineralogie

D**'Mineralogie** beschäftegt sech mat der Zesummesetzung an der Klassifikatioun vun de Mineralien, wou se hierkommen a mat hirer technescher an wirtschaftlecher Verwennung.

Déi verschidde Gebidder vun der Mineralogie sinn: d'Petrologie, d'Kristallographie, déi speziell Mineralogie an d'Gestengswëssenschaft.

## Um Spaweck
Opwäertung

Eng **Opwäertung** ass de Contraire vun enger Ofwäertung a besteet doran, de Wäert vun enger Wärung gegeniwwer dem Gold oder anere Wärungen erofzesetzen.
Aminosaier

Eng **Aminosaier** ass eng organesch Moleküll déi souwuel e Carbaoxygrupp (-COOH) wéi eng Aminogrupp (–NH2) huet. An der Natur sinn d'\alpha-Aminosaier (den –NH2-grupp ass um 2. C-atom dem sougenannten C\alpha) am wäitste verbreet well si d'Grondbausteng vun de Proteinne sinn. Um C\alpha ass och d'Säiteketten (R) ugebonn. Dës bestëmmt hir Aart an hir biocheemesch Eegenschaften a Verwendungen.

## Virkommen

Bis haut sinn an der Natur méi wéi 200 Aminosaieren entdeckt ginn. Just 20 vun hinne sinn allerdéngs fir den Opbau vun Eewäisser wichteg.

## Aarten

Déieren a Mënsche kënnen am Géigendeel zu de Planzen, net all déi 20 Aminosaieren déi fir d´Bildung vun Eewäiss néideg sinn, selwer opbauen. Si mussen dofir een Deel mat der Ernierung zou sech huelen. Déi ginn och nach déi essenziell Aminosaiere genannt a sinn: Histidin, Isoleucin, Leucin, Lysin, Methionin, Phenylalanin, Thereonin, Tryptophan a Valin. 
Da gëtt et nach déi hallefessenziell Aminosaieren. Hire Bedarf hänkt vum jeeweilegen Organismus selwer of. Et sinn dës: Cystein, Tyrosin an Arginin.
Déi lescht Grupp sinn déi nëtessenziell Aminosaieren a kënne vum Kierper aus anere Moleküller produzéiert ginn. Zu hinnen zielen: Alanin, Asparagin, Asparaginsaier, Glutamin, Glutaminsaier, Glycin, Prolin a Serin.

## Aufgaben

Aminosaiere si liewensnoutwendig an hirer Funktioun als Eewäissbausteng. Verschiddener vun hinne si wuesstumsfërdernd anerer spillen eng wichteg Roll am Liewerstoffwiessel, am Immun- an Nervesystem.

Lëscht vun den 20 (+ 1 (Selenocystein)) Aminosaieren déi an de Proteinne virkommen.

## Um Spaweck
Reichsmark

D**'Reichsmark** (Ofkierzung: **RM**) war vum 30. August 1924 bis den 20. Juni 1948 déi offiziell däitsch Wärung, am Keeserräich an der Weimarer Republik respektiv am national-sozialisteschen Däitsche Räich. Si war am Éischten an am Zweete Weltkrich och offiziell Wärung zu Lëtzebuerg, dat agegliddert gi war.

## Geldschäiner

Fichier:20 Reichsmark 1924 Deutsche Reichsbank.png|20 RM, 1924
Fichier:50 Reichspfennig 1938-1945.png|50 Rpf, 1938–1945
Fichier:1 Reichsmark 1938-1945.png|1 RM, 1938–1945
Fichier:2 Reichsmark 1938-1945.png|2 RM, 1938–1945
Fichier:5 Reichsmark 1938-1945.png|5 RM, 1938–1945
Fichier:20 Reichsmark 1938-1945.png|20 RM, 1938–1945
Fichier:50 Reichsmark 1938-1945.png|50 RM, 1938–1945


## Um Spaweck
Uniform Resource Identifier

Een **Uniform Resource Identifier** (**URI**) ass eng Zeecheketten, déi eng Ressource am Internet identifizéiere kann.

Fir datt all méiglech Informatiounsressource am Internet uspriechbar ass an zu all Zäitpunkt op Ressourcë vun engem neien Informatiounsservice zougegraff ka ginn, setzt sech eng URI grondsätzlech aus zwéin Deeler zesummen. E **Prefix** (Schema) spezifizéiert de Service oder Protokoll, deen déi gewënscht Ressource zur Verfügung stellt an e **Suffix** (schemaspezifizéierten Deel) kennzeechent d'Lag an d'Identifikatioun vun der Ressource.

Et ënnerscheet een tëscht:
* Uniform Resource Locator (URL): spezifizéiert eng Plaz oder Adress, wou déi gewënscht Ressource am Netz ze fannen ass.
* Uniform Resource Name (URN): erméiglecht eng Identifikatioun vun enger Ressource iwwer en Numm. URNe ginn zur Zäit nach net ënnerstëtzt. Hire Standard ass zanter Joren nach ëmmer an der Entwécklung.
William Stern

De **William Stern**, gebuer den 29. Abrëll 1871 zu Berlin, a gestuerwen de 27. Mäerz 1938 zu Durham an den USA war Psycholog.

Hie war bestuet mat der Clara Josephy, mat där hien dräi Kanner hat: d'Hilda, d'Eva an de Günther, dee sech als Schrëftsteller Günther Anders genannt huet.

## Wierker
* *Die Analogie im volkstümlichen Denken ; Eine psychologische Untersuchg.* Berlin, R. Salinger, 1893.
* *Psychologie der Veränderungsauffassung.* Breslau, Preuss & Jünger, 1898
* *Zur Psychologie der Aussage ; Experimentelle Untersuchungen über Erinnerungstreue.* Berlin, J. Guttentag, 1902.
* *Helen Keller ; Die Entwicklung und Erziehung einer Taubstummblinden als psychologisches, pädagogisches und sprachtheoretisches Problem* Berlin, Reuther & Reichard, 1905.
* *Person und Sache ; System der philosophischen Weltanschauung.* Leipzig, J. A. Barth, 1906-24.
* Clara et William Stern: *Die Kindersprache* (1907), Neudruck Wissenschaftliche Buchgesellschaft Darmstadt (WBG) 1987.
* *Forschung und Unterricht in der Jugendkunde.* (Mam Otto Lipmann) Leipzig & Berlin, Teubner, 1912.
* *Das freie Zeichnen und Formen des Kindes.* Leipzig, J. A. Barth, 1913.
* *Der Student und die pädagogischen Bestrebungen der Gegenwart.* Leipzig & Berlin, Teubner, 1913.
* Clara und William Stern: *Psychologie der frühen Kindheit.* Leipzig, 1914.
* *Vorgedanken zur Weltanschauung.* Leipzig, Barth, 1915.
* *Jugendliches Seelenleben und Krieg.* Leipzig, Barth, 1915.
* *Die differentielle Psychologie in ihren methodischen Grundlagen*. Nachdr. der 2. Aufl. Leipzig, Barth, 1911 - Bern [u.a.]: Huber, 1994.
* *Grundgedanken der personnalistischen Philosophie*. Belin, Reuter und Reichard, 1918.
* *Die menschliche Persönlichkeit.* Leipzig, Barth, 1919.
* *Methodensammlung zur Intelligenzprüfung von indern und Jugentlichen*, mam Otto Wiegmann. Leipzig, Barth, 1920.
* *Das psychologische Laboratorium der Hamburgischen Universität.* Leipzig, Quelle & Meyer, 1922.
* *Wertphilosophie.* Leipzig, Barth, 1924.
* *Jugendliche Zeugen in Sittlichkeitsprozessen, ihre Behandlung und psychologische Begutachtung: Ein Kapitel der forensischen Psychologie.* Leipzig, Quelle & Meyer, 1926.
* *Neue Beiträge zur Theorie und Praxis der Intelligenzprüfung.* Leipzig, Joh. Ambr. Barth, 1925.
* *Probleme der Schülerauslese.* Leipzig, Quelle & Meyer, 1926.
* *Die Intelligenz der Kinder und der Jugendlichen*. Leipzig, Barth, 1928 (4t Édition)
* *Sittlichkeitsvergehen an höheren Schulen und ihre disziplinare Behandlung.* Leipzig, Quelle & Meyer, 1928.
* *Anfänge der Reifzeit: Ein Knabentagebuch in psychologischer Bearbeitung*. Leipzig, Quelle & Meyer, 1929.
* *Studien zur Personwissenschaft.* Leipzig, Barth, 1930.
* *Allgemeine Psychologie auf personalistischer Grundlage*. 2., unveränd. Aufl. - Haag: Nijhoff, 1950. (2t Édition. Mat Bäiträg vum Günther Anders, Ernst Cassirer an aneren)
* *Psychologie der frühen Kindheit bis zum sechsten Lebensjahr*. Mit Benutzung ungedruckter Tagebücher von Clara Stern und mit einem Geleitw. von Günther Stern-Anders. (Réimpression vun der 7ter Éditioun, Heidelberg 1952). Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 1993.

## Kuckt och
* Günther Anders
Mënz

Eng **Mënz**, (lat.: *moneta*), ass e Geldmëttel, dat meeschtens aus Metall geprägt, munnechmol och aus Metall gegoss ass. Si huet am Allgemengen eng ronn Form. Eng Mënz huet zwou Säiten: déi viischt Säit heescht an der Numismatik Avers am Géigesaz zur Récksäit, déi Revers heescht.

Et gëtt och reng Gedenkmënzen, déi net ëmmer als Wärungsmëttel zougelooss sinn.

## Geschicht

An der Virgeschicht gouf mat spezielle Steng (z.&nbsp;B. Silex) oder Muschelen bezuelt (Primitivgeld). Déi éischt Mënzen aus Metall goufe 2000 Joer virun eiser Zäitrechnung als Geldmëttel benotzt. Déi éischt Mënzen mat Bildprägung goufen am Joer -549 a Lydien, ënner dem Kinnek Kroisos geprägt; d'Bild huet eng Deckelsmouk duergestallt.

## Um Spaweck
Geldschäin

E **Geldschäin** ass eng Wäertschrëft, e Pabeierschäi mat deem bezuelt ka ginn. Net nëmmen all Natioun, mä och d'EU an aner Wärungszonen hunn hir eege Geldschäiner. D'Zentralbanken si fir hir Emissioun zoustänneg. Privatbanken, déi en Emissiounsrecht hunn, sinn Ausnamen. Déi eenzeg Ausname si Schottland, Nordirland, Hongkong a Macao. Fréier haten och d'Banque Internationale an d'Banque Nationale, zwou Privatbanken, zu Lëtzebuerg en Emissiounsrecht. 
## Kuckt och
* Euro
* Eurobilljeeën

## Um Spaweck
* Historesch a moderne Geldschäiner aus der ganzer Welt: World Paper Money Homepage von Ron Wise (engl.) 
* Forum fir Geldschäin-Sammler an däitscher Sprooch
Buchwärung

D**'Buchwärung** oder d**'Giralgeld**, *monnaie scripturale* op Franséisch, ass eng Bezeechnung fir d'Geld dat net a Form vu Boergeld, dat heescht net a Form vu Geldschäiner oder Mënze materialiséiert ass. Et ass d'Geld dat a Form vu Siichtkonten a Kreditter besteet, kuerzfristeg disponibel ass a benotzt ka ginn, fir ze bezuelen. D'Banke gräifen also och an de Prozess vun der Geldschafung an.

D'Boergeld an d'Buchgeld stellen zesummen déi verfügbar Geldmass an engem Land oder enger Wärungszon duer.
Boergeld

D**'Boergeld**, oder d*'Monnaie fiduciaire* op Franséisch, ass d'Ëmlafswärung an engem Land. D'Boergeld ass a Form vu Geldschäiner oder Mënze materialiséiert. D'Boergeld an d'Buchwärung bilden zesummen d'Geldmass, déi an engem Land oder enger Wärungszon verfügbar ass.

## Um Spaweck
Traité iwwer d'Europäesch Unioun

Den **Traité iwwer d'Europäesch Unioun** (och bekannt als **Traité vu Maastricht**) gouf de 7. Februar 1992 zu Maastricht ënnerschriwwen an ass den 1. November 1993 a Kraaft getrueden. Et ass de Grënnungsakt vun der Europäescher Unioun, deen op dräi Sailen rout an den Ausgangspunkt duerstellt:

* fir d'Schafe vun enger gemeinsamer Aussen- an Sécherheetspolitik, 
* fir d'Verstäerkung vun der Zesummenaarbecht um Niveau vun der Police an der Justiz, 
* a schlussendlech fir d'Schafung vun enger Europäescher Wirtschafts- a Wärungsunioun, EWWU

Am Vertrag vu Maastricht sinn och Konvergenzkrittäre festgeluecht ginn. Dat sinn d'Krittären, déi vun de Länner vun der Eurozon mussen agehale ginn, fir d'Stabilitéit vun der Europäescher Wärung, dem Euro, ze garantéieren.

## Kuckt och
* Europäesch Traitéen

## Um Spaweck

* Maastrichter Vertrag – Maastricht. e Succès fir Lëtzebuerg. op eluxemburgensia,  Fr. Faber, 1992, p. 3. 
* Text vum Vertrag vu Maastricht op Däitsch
* Text vum Vertrag vu Maastricht op Franséisch
Uri

* Uniform Resource Identifier: ass eng Zeecheketten, déi zur Identifizéierung vun enger Ressource am Internet déngt.
* Kanton Uri: ass e Kanton an der Schwäiz.
Belsch-Lëtzebuerger Wirtschaftsunioun

D**'Belsch-Lëtzebuerger Wirtschaftsunioun** ass eng Wirtschaftsunioun tëscht der Belsch a Lëtzebuerg. De Vertrag dozou gouf de 25. Juli 1921 zu Bréissel vun deenen zwee Länner ënnerschriwwen an ass den 22. Dezember 1922 a Kraaft getrueden..

D'Wirtschaftsunioun war fir 50 Joer ofgeschloss ginn, an ass 1972, 1982, 1992, 2002 an 2012 jeeweils fir 10 Joer verlängert ginn.

Fir Lëtzebuerg war se mat enger Wärungsassociatioun verbonn. Si huet bestëmmt, datt de Lëtzebuerger a Belsche Frang hei parallel zirkuléiert sinn. Wéi d'belsch Regierung de belsche Frang uganks 1935 staark ofgewäert huet, huet Lëtzebuerg awer net matgemaach a sou koum et, datt ee vun 1935 bis 1940 fir 100 Lëtzebuerger Frang 125 belsch Frang krut. Dës Wärungsassociatioun gouf duerch d'Schafe vun der Eurozon hifälleg, den 1. Januar 1999, dem Ufank vun der drëtter Etapp um Wee zu enger Europäescher Wirtschafts- a Wärungsunioun.

D'Belsch-Lëtzebuerger Wirtschaftsunioun war de Virleefer vum Benelux, enger Zollunioun a spéider enger Wirtschaftsunioun, an där d'Belsch, Lëtzebuerg an Holland sech associéiert hunn.

## Um Spaweck
Benelux

**Benelux**, ass eng wirtschaftspolitesch Associatioun vun der Belsch, Lëtzebuerg an Holland. Dës Bezeechnung ass en Akronym, dee sech zesummesetzt aus den éischte Buschtawe vu **Be**lgique (België), **Ne**derland a **Lux**embourg.

De Benelux spigelt de Wëlle vu klenge Länner erëm, vun de Virdeeler vu grousse Wirtschaftstrainen ze profitéieren. Se gouf an Etappe realiséiert:

* 1944: Éischt Konventioun, déi eng Zollunioun tëscht den dräi Länner kreéiert huet,
* 1946: Confirmatioun vun dëser Unioun,
* 1958: Den Traité vu La Haye (3. Februar 1958) completéiert dëst Ofkommes a gesäit d'Schafung vun der Wirtschaftsunioun *Benelux* vir. E war op 50 Joer ausgeluecht an ass den 1. November 1960 a Kraaft getrueden.

De 17. Juni 2008 gouf en neie Benelux-Traité zu Den Haag ënnerschriwwen. E gesäit ë.&nbsp;a. fir den Numm *Union économique Benelux* an *Union Benelux* ëmzeänneren, fir den erweiderte Kompetenzen iwwer déi ekonomesch eraus Rechnung ze droen.

Déi Belsch-Lëtzebuerger Wirtschaftsunioun war Virbild a Virleefer vum Benelux.

D'Benelux-Unioun huet fënnef Institutiounen:
* d'Generalsekretariat, 
* d'Benelux-Parlament, 
* de Ministercomité, 
* de Benelux-Rot fir héich Beamten, an
* de Benelux-Geriichtshaff.

## Literatur
* Michel Erbe, *Belgien - Niederlande - Luxemburg: Geschichte des niederländischen Raumes* ; Stuttgart, Berlin & Köln, Verlag W. Kohlhammer, 1993; 353 S. (Kaarten, 1 genealogesch Tafel, Bibliographie); ISBN 3-17-010976-6
* Henri Bernard,*Terre commune - Histoire des pays de Benelux, microcosme de l'Europe* ; Turnhout (Verlag Brepols), 1961 (2. Ausgab).
* Pascal Dayez-Burgeon, *Belgique, Nederland, Luxembourg* ; Paräis (Belin; collection "Histoire Belin Sup"), 1994; 320 S. (Kaarten, Tableauën, Bibliographie); ISBN 2-7011-1374-1

## Kuckt och
* Nordesche Rot

## Um Spaweck
US-Dollar

Den **US-Dollar** (USD) ass zanter dem 2. Abrëll 1792 déi offiziell Wärung vun den USA.

1 Dollar ass an 10 Dime oder an 100 Cent ënnerdeelt.

## Geschicht
Den US-Dollar ass 1792 mam Coinage Act offiziell agefouert ginn, deen de Dollar als Basis vun engem dezimale Wärungssystem festgeluecht huet. Ursprénglech war de Wäert u Gold a Sëlwer gebonnen, wat d'Stabilitéit sollt garantéieren.
Am 20. Joerhonnert huet de Dollar eng zentral Roll am internationale Finanzsystem iwwerholl. Nom Zweete Weltkrich gouf hien duerch de Bretton-Woods-System u Gold gekoppelt an als Referenzwärung fir vill aner Wärunge benotzt. 1971 hunn d'USA dës Goldbindung opgehuewen, wouduerch de Dollar zu enger Fiat-Wärung gouf, där hire Wäert haaptsächlech duerch wirtschaftlecht Vertrauen an d'Roll vun den USA an der Weltwirtschaft bestëmmt gëtt. Haut ass den US-Dollar déi meescht benotzte Reserv- an Handelswärung op der Welt.

## Mënzen am Ëmlaf

## Billjeeën am Ëmlaf

## Kuckt och
* Dollar
* Daler

## Um Spaweck

* US-Dollar-Biljeeën