open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Séikéi

**Séikéi** (Sirenia) ass eng Uerdnung vu Mieresmamendéieren déi Planze friessen an déi hiren Urspronk an Afrika hunn an domat zur Iwweruerdnung vun den Afrotheria gehéieren.

Nieft de Walen an de Robbe si Séikéi den drëttgréissten Taxon vu Plazentadéieren, déi permanent am Mier liewen.

Séikéi sinn déi eenzeg Vegetarier ënner de Mieresmamendéieren. Si liewen am waarme Waasser no bei der Küst.

## Um Spaweck
981 v. Chr.

11. Joerhonnert v. Chr. | **[[10. Joerhonnert v. Chr.]]** | 9. Joerhonnert v. Chr.

986 v. Chr. | 985 v. Chr. | 984 v. Chr. | 983 v. Chr. | 982 v. Chr. | **981 v. Chr.** | 980 v. Chr. | 979 v. Chr. | 978 v. Chr. | 977 v. Chr. | 976 v. Chr.


----
*Dës Säit befaasst sech mam Joer 981 v. Chr.*

## Evenementer

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer

## Gestuerwen
Hydrazin

**Hydrazin** ass eng Stéckstoff-Verbindung mat der Moleküllformel N2H4. Et ass eng Flëssegkeet, déi keng Faarf huet, no Ammoniak richt an un der Loft staark dämpt.

Hydrazin ass en Ëmweltgëft mat enger Molmass vun 32,05 g/mol, engem Schmëlzpunkt vun 1,4&nbsp;°C an engem Kachpunkt vun 113,5&nbsp;°C.

Natierlech Hydrazinvirkomme sinn net bekannt.

Hydrazin gëtt gebraucht bei der Fabrikatioun vu Sprengstoff, vu Medikamenter, Chemikalie fir d'Landwirtschaft, an als Korrosiounsschutz bei Waasserboileren.

## Um Spaweck
Goosch.lu

**goosch.lu** ass eng Lëtzebuerger Wochenzeitung, déi ëmmer donneschdes elektronesch oder a Pabeierform verschéckt gëtt an och iwwer den Internet ze liesen ass. D'Zeitung zielt eegenen Ugaben no ëm 3.500 elektronesch Abonnenten. All Woch ginn och e puer honnert Exemplaire gedréckt. Goosch.lu gëtt nëmme vu fräiwëllege Mataarbechter geschriwwen.

Fir d'éischt erauskomm ass se de 27. Juni 2003, an Editeur ass d'Partei Déi Lénk. Zanter Februar 2009 presentéiert sech goosch.lu mat engem neie Layout.

## Kuckt och
* Lëscht vun Zeitungen an Zäitschrëften zu Lëtzebuerg

## Um Spaweck
*www.goosch.lu
Krëppchen

Eng **Krëppchen** ass eng Duerstellung, mat Hëllef vu Figuren, vun der Chrëschtdagsgeschicht. Den Numm kënnt vun der Fudderkrëpp an déi, dem Lukasevangelium (Lk 2,7) no, d'Jesuskand geluecht gouf.

Krëppercher fënnt ee souwuel a Wunnenge wéi a Kierchen, se ginn am Laf vum Advent opgeriicht an dacks eréischt op Helleger Owend duerch d'Figur vum Jesuskand komplettéiert.
Déi duergestallt Zeen ka sech an enger orientalescher, europäescher oder enger Landschaft déi där Géigend wou déi entspriechend Krëppchen ass, ofspillen. Als Ënnerstand fënnt ee meeschtens e Stall oder eng Hiel.

## Figure bei der Krëppchen
* Jesuskand
* Maria, d'Mamm vum Jesus
* Jousef, de Papp vum Jesus
* Ues an Iesel
* Hierten a Schof
* Engel(en)
* déi "dräi Kinneken" (Melchior, Kaspar a Balthasar)
* donieft dacks Leit aus där Géigend wou d'Krëppche steet, z.&nbsp;B. Handwierker

## Um Spaweck
992 v. Chr.

11. Joerhonnert v. Chr. | **[[10. Joerhonnert v. Chr.]]** | 9. Joerhonnert v. Chr.

997 v. Chr. | 996 v. Chr. | 995 v. Chr. | 994 v. Chr. | 993 v. Chr. | **992 v. Chr.** | 991 v. Chr. | 990 v. Chr. | 989 v. Chr. | 988 v. Chr. | 987 v. Chr.


----
*Dës Säit befaasst sech mam Joer 992 v. Chr.*

## Evenementer

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer

## Gestuerwen
Phalloidin

**Phalloidin** ass en zykleschen Oligopeptid deen aus 7 Aminosaiere besteet. An der Natur kënnt Phalloidin haaptsächlech am grénge Knollebliederpilz (*Amanita phalloides*) vir. Et ass dës Subtanz déi mécht, datt dëse Pilz déidlech gëfteg ass.

Phalloidin ass haaptsächlech e Liewergëft, et bewierkt eng zentral Liewerläppchevakuoliséierung an eng Sekundärverfettung.

An der Mikroskopie gëtt Phalloidin gebraucht fir Aktin ze lokaliséieren, well et eng grouss Affinitéit fir dat Protein huet.

## Literatur
*Kettler, L.- H.: *Über die vakuolige Degeneration der Leberzellen*, in *Virchows Archiv für Pathologische Anatomie und Physiologie und für Klinische Medizin*, 1948, 315 S. 5f.
Haschisch

**Haschisch** (vun ) ass e Rauschgëft, dat aus dem Haarz vun der weiblecher Hanfplanz (*Cannabis*) gewonne gëtt. Et gëtt meeschtens a Päifen oder Jointe gefëmmt, mä kann och an Iessen oder Gedrénks consomméiert ginn.

## Cannabis zu Lëtzebuerg
Mam „Cannabis-Gesetz“ vum 10. Juli 2023 an dem Règlement grand-ducal vum 14. Juli 2023 ass et Erwuessenen zu Lëtzebuerg zanterhier erlaabt, véier Cannabisplanze pro Stot doheem unzeplanzen an ze kultivéieren. De private Konsum ass erlaabt an d'Strofe fir de Besëtz vu Cannabis goufen erofgesat.

## Um Spaweck
Kakerlaken

**Kakerlaken** (Blattodea) si mat 3500 Aarten eng Uerdnung bannent den Insekten.

Kakerlake sinn Allesfrësser a se hunn gär waarm an trieden dat ganz Joer op.

Zu Lëtzebuerg si besonnesch véier Aarten ze fannen, déi däitlech z'ënnerscheede sinn, sech awer alleguer hemimetabol entwéckelen.

## Kakerlakenaarten

### Hauskakerlak oder Däitsch Kakerlak
D'Hauskakerlak, *Blattella germanica*

### Kichekakerlak
D'Kichekakerlak, *Blatta orientalis*,

### Miwwelkakerlak
D'Miwwelkakerlak, *Supella longipalpa*,

### Amerikanesch Kakerlak
Déi amerikanesch Kakerlak, *Periplaneta americana*.

## Literatur
* Cornwell, P.B.: (1968). *The Cockroach*, Hutchinson and Co., London, 1968, 2 Bänn

## Kuckt och
*Lëscht vu lëtzebuergeschen Insektennimm
## Um Spaweck
Vico del Gargano

**Vico del Gargano** ass eng Uertschaft a Gemeng an Italien. Se läit 41° 54' nërdlech, a 15° 58' ëstlech an der Provënz Foggia, Regioun Apulien. Op 110 km² wunnen eng 8.000 Awunner (Stand 2009).

Den Nationalpark Foresta Umbra gehéiert zum Gebitt vun der Stad, déi am Summer vun den Touriste lieft an am Wanter bal ausgestuerwen ass.
Departement Nièvre

D**'Nièvre** (**58**) ass e franséischt Departement an der Regioun Bourgogne-Franche-Comté. Et huet säin Numm vum Floss mam selwechten Numm.

De Sëtz vun der Prefecture ass zu Nevers.

## Um Spaweck
Jean Feltes

De **Jean Feltes**, gebuer den 12. November 1885 zu Gëtzen, a gestuerwen den 11. November 1959 um Lampertsbierg, war e lëtzebuergesche Sproocheprofesser a Linguist.

Nom Kolléisch huet hien zu Paräis an zu München Griichesch studéiert, an duerno an England Englesch. Hien huet 1918 eng gréisser Aarbecht iwwer Dichtung, déi sech mat Déieren ofginn huet, publizéiert. Och mat Phoneetik huet hie sech vill befaasst.

Nom Zweete Weltkrich gouf e vum Educatiounsministère chargéiert, eng Orthographie fir d'Lëtzebuergesch auszeschaffen. D*'[[Offiziell Lëtzebuerger Orthographie]]* konnt sech awer net duerchsetzen, well hiert Schrëftbild ze vill vun deem vum Däitschen, dat d'Leit gewinnt waren, ofgewach ass.

## Gielchen

* 

## Bibliographie
*Feltes, Jean. 1928. “Miscellanea Phonetica.” Journal de l'Association des Professeurs de l'Enseignement supérieur et moyen (23): 12-16.
*Feltes, Jean. 1946. “Letzeburgesch an Englesch.” In Festschrift dem Nik Welter fir sei 75. Geburstag iwerrêcht, Luxembourg, p.&nbsp;11-14.

## Kuckt och
* Geschicht vun der Lëtzebuerger Schreifweis
NGC 1974

Den **[[New General Catalogue|NGC]] 1974** ass e Stärekoup an Niwwel an der grousser Magellan-Wollek am Stärebild Dorado.

Den NGC 1974 huet eng Wénkelausdehnung vun 9' × 9' an eng visuell Magnitude vu +9,00&nbsp;mag.

**[[Koordinaten]]** (Equinoxe J2000.0)
* Rektaszensioun: 5 28 00
* Deklinatioun: -67° 25' 23"
## Kuckt och
Nahe

**Nahe** ass den Numm vun:
* engem lénksen Niewefloss vum Rhäin: Nahe (Floss)
* enger Gemeng am Krees Segeberg a Schleswig-Holstein: Nahe (Holstein)
* enger vun den 13 däitsche Wäigéigenden: Nahe (Wäibaugebitt)
Bonsoir

***Bonsoir*** ass e franséische Film vum Jean-Pierre Mocky aus dem Joer 1994.

## Ëm wat geet et am Film?

## Um Spaweck
Nahe (Floss)

D**'Nahe** (lat.: *Nava*; Keltesch: "de wëlle Floss") ass ee vun de lénksen Nieweflëss vum Rhäin. Se leeft an Däitschland duerch Rheinland-Pfalz an duerch d'Saarland. D'Nahe trennt d'Nordpfälzer Biergland vum Honsréck.

## De Laf
D'Nahe huet hir Quell an der Géigend vun Nohfelden am Saarland, leeft duerch Idar-Oberstein, Kirn, Bad Sobernheim, duerch de Stauséi vun Niederhausen, duerch Bad Münster am Stein-Ebernburg, Bad Kreuznach a leeft bei Bingen no 116 Kilometer an de Rhäin.

## Nieweflëss a Bachen
Bei Odernheim leeft d'Glan an d'Nahe.

## Um Spaweck
Oswald Veblen

Den **Oswald Veblen**, gebuer de 24. Juni 1880 zu Decorah, Iowa, a gestuerwen den 10. August 1960 zu Brooklyn, Maine, war en US-amerikanesche Mathematiker.

Am Joer 1903 huet en un der University of Chicago mat der Aarbecht *A System of Axioms for Geometry* promovéiert. 1905 gouf e Mataarbechter vun der Princeton Universitéit.

De Veblen huet wäertvoll Bäiträg geliwwert an der Topologie, der Projektiver Geometrie an der Differentialgeometrie.

## Kuckt och
* Axiom vu Veblen-Young

## Um Spaweck
* Biographie
Gara

D**'Gara** (Baskesch fir "mir sinn") ass eng zweesproocheg (Baskesch a Spuenesch) Dageszeitung déi zu Donostia am Baskeland (Spuenien) erausgi gëtt, mat erkläertem Zil d'Terrororganisation ETA z'ënnerstëtzen.

D'Gara huet eegenen Indikatiounen no 130.000 Lieser a kënnt zanter dem 30. Januar 1999 eraus. Si gesäit sech als Nofollgerin vun der lénksgeriichtener a pro-separatistescher *Egin*, déi de 15. Juli 1998 vun der spuenescher Regierung ënner dem José María Aznar verbuede gouf.

Den 12. Mäerz 2004 huet se och international vu sech schwätze gemaach, wéi se um 18 Auer ze melle wousst, eng Persoun hätt am Numm vun der ETA bei hir ugeruff, fir d'Bedeelegung vun der ETA un de Madrider Zuchuschléi ze dementéieren.

## Um Spaweck
* Offiziell Säit vun der Gara
Bharat Ratna

De **Bharat Ratna** ass den héchsten ziville Gielchen an Indien an e gëtt just vergi an Unerkennung vun héchste Verdéngschter. En huet en Duerchmiesser vu 35&nbsp;mm an drop ass eng Sonn mat dem Schrëftzuch *Bharat Ratna* (op Devanagari), ronderëm ass e Bléiekranz.

Wéi en 1954 an d'Liewe geruff gouf war en u sech net virgesi fir posthum verginn ze ginn (wat erkläert, firwat de Mahatma Gandhi en net krut), mä dat ass spéider geännert ginn. E war och als éischt just fir Inder geduecht, mä spéider goung en och un déi agebiergert Mutter Theresa an dann och un zwéin Net-Inder, 1988 Khan Abdul Ghaffar Khan an 1990 Nelson Mandela.
 
## Gielerchersdréier
Beidelwollef

De **Beidelwollef**, och nach *Tasmaneschen Tiger* genannt, war de gréisste Fleeschfrësser an der Klass vun de Beidelmamendéieren an Australien.

1938 gouf e gesetzlech geschützt, obschonn en zu där Zäit schonn ausgestuerwen an ausgerott war.

Duerch Klone gouf probéiert fir en erëm zum Liewen z'erwächen. Déi Versich sinn awer feelgeschloen.

De Beidelwollef ass déi eenzeg Aart aus der Famill vun den Thylacinidae.

## Um Spaweck
Sender 1212

**Sender 1212**, och *Annie* genannt, war e Radiosprogramm an däitscher Sprooch, dee vum Dezember 1944 bis kuerz viru Krichsenn, de 25. Abrëll 1945, vu Lëtzebuerg aus iwwer d'Anlage vu Radio Lëtzebuerg op der Laangwellefrequenz 1214,5 Meter nuets vun zwou bis sechs Auer Noriichten ausgestraalt huet an dee vum amerikanesche Militärgeheimdéngscht, dem *[[Office of Strategic Services]]*, bedriwwe gouf. De Verantwortleche fir de Sender 1212 war den Hans Habe; mat dobäi waren och de Stefan Heym an den Hanus Burger. Si hunn zu där Unitéit gehéiert, déi *[[Ritchie Boys]]* genannt gouf.

Dat Besonnescht un deem Sender war, datt déi ganz Zäit duerch sou gemaach gouf, wéi wann et en däitsche Resistenz-Radiosender wier, deen heemlech am Rheinland géif senden an dee géint den Hitler a fir en Enn vum Krich opgeruff huet. Domat fält en an d'Kategorie vun der sougenannter *schwaarzer [[Propaganda]]*, bei där, am Géigesaz zu der *wäisser*, verschleiert gouf wien dohanner stécht. Dës Fiktioun gouf bis zum Schluss oprechterhalen, wéi de Sender *soit-disant* vun amerikaneschen Truppen eruewert gouf.

Den Alfred Hitchcock hat sech nom Krich d'Filmrechter op där Episod geséchert, huet s'awer net verfilmt-

## Literatur
* Meder, C.: "Psychologische Kriegsführung made in Luxembourg: der Geheimsender '1212'". In: *[[Galerie (Zäitschrëft)|Galerie: revue culturelle et pédagogique]]* 12 (1994), n° 2, p.&nbsp;253-278.
* Meder, C.: "Stefan Heym und der Kampf um die Ätherwellen: nur ein nützlicher Ausländer in amerikanischer Uniform?" In: *Galerie: revue culturelle et pédagogique* 13 (1995), n° 3, p.&nbsp;433-441.
* Burger, H.: *1212 sendet. Tatsachenroman.* Berlin: Militärverl., 1965.

## Film
Et gëtt en Tëleesfilm aus dem Joer 1983 vum Rudolf Nussgruber, *Geheimsender 1212*, deen déi Episod als Theema huet.

## Kuckt och
* Zweete Weltkrich
* Ritchie Boys

## Um Spaweck
* Reportage op Radio Lëtzebuerg vum Raphaëlle Dickes op rtl.lu,16.11.2016.
El Mundo

**El Mundo** ass mat engem Tirage vun 350.297 Exemplairen (2003) déi zweetgréisst spuenesch Dageszeitung. Si gouf den 23. Oktober 1989 vum Alfonso de Salas, Pedro J. Ramirez, Balbino Fraga a Juan González gegrënnt an huet hiren Haaptsëtz zu Madrid. Den Direktor ass de Pedro José Ramirez.

Sou wéi d'El País zu engem Symbol vum Iwwergank vun der Diktatur zur Demokratie ass, gëllt den El Mundo als Symbol fir d'Kris vun der sozialistescher Regierung. D'Zeitung huet eng sëllege Skandaler am Ëmfeld vun der Regierung opgedeckt, wat mat e Grond fir d'Néierlag vun der PSOE ënner dem Felipe González an de Walen 1996 war.

## Um Spaweck
* Gratis Online-Editioun vum El Mundo
Möbiusschleef

Eng **Möbiusschleef**, e **Möbiusschlapp** oder e **Möbiusband** ass ee Band dat ëm 180° verdréit ass, an deem seng Enner zesummegehaange sinn. Et ass deemno en zweedimensionale Kierper, deen, wann een en an engem dräidimensionale Raum duerstellt, nëmmen eng Säit huet. Een eenzelt Segment doraus eleng betruecht huet awer nees zwou Säiten. Et kann een et net orientéieren, d.&nbsp;h. definéieren, wou uewen a wou ënnen, resp. bannen a baussen ass.

Et gouf 1858 onofhängeg vun enee vun den däitsche Mathematiker a Physiker, rep. Astronom Johann Benedict Listing an August Ferdinand Möbius beschriwwen. an nom leschtgenannte genannt.

## Beschreiwung
Et kann ee selwer einfach e Möbiusband maachen, andeems een eng längelzeg Schleef Pabeier an den zwee Enner rankfërmeg uneneepecht, woubäi d'Sträif en hallwen Tour (180°) verdréint ass.

## An der Konscht
An der Konscht huet sech z.&nbsp;B. den M. C. Escher (*Möbiusband I* an *II*, 1963) oder de Gideon Möbius-Sherman mat Möbiusbänner befaasst. Och den argentinesch Spillfilm *[[Moebius (1996)|Moebius]]* setzt sech mat deem Theema auserneen. An der Literatur gëtt d'Möbiusband an enge jett Geschichten oder Romanen thematiséiert, sief et als Erzielstruktur, sief et als Sujet.

## Literatur
* Rainer Herges: *Möbius, Escher, Bach – Das unendliche Band in Kunst und Wissenschaft.* In: *Naturwissenschaftliche Rundschau* 58, 6, 2005, S. 301–310.
* Clifford A. Pickover: The Möbius Strip: Dr. August Möbius's Marvelous Band in Mathematics, Games, Literature, Art, Technology, and Cosmology. New York 2006.

## Kuckt och
* Klein-Fläsch

## Um Spaweck

* "Das Möbiussche Band" Aarbecht vum Johannes E. Krause
Glan (Pfalz)

De **Glan** (dt.: *der Glan*) entspréngt am Saarland zu Höchen bei Bexbach. No 5 Kilometer verléisst de Glan d'Saarland a leeft da weider duerch Rheinland-Pfalz.

De Glan leeft duerch Waldmohr, Bruchmühlbach-Miesau, Glan-Münchweiler, Altenglan, Lauterecken a Meisenheim. Bei Odernheim leeft de Glan an d'Nahe.

Et gëtt och nach eng Glan (dt.: *die Glan*) an Éisträich.
Klein-Fläsch

D**'Klein-Fläsch** ass e geometreschen Objet, deen nom Felix Klein, engem däitsche Mathematiker genannt ass.

Einfach ausgedréckt ass et eng Fläsch, bei där een net soe kann, wou bannen a baussen ass, oder anescht ausgedréckt, déi Fläsch huet nëmmen eng eenzeg Säit, déi zugläich bannen a baussen ass.

## Um Spaweck
*Artikel aus dem "Spektrum der Wissenschaft" iwwer Klein-Fläschen aus Glas
Iwan Bloch

Den **Iwan Bloch**, gebuer den 8. Abrëll 1872 zu Delmenhorst, a gestuerwen den 21. November 1922 zu Berlin, war en däitschen Dermatolog a Sexolog.

De Bloch war deen éischten, deen 1906 de Begrëff *Sexualwissenschaft*, déi haiteg Sexologie agefouert huet. 1907 koum déi éischt Oplo vu sengem wichtegste Wierk *Das Sexualleben unserer Zeit und seine Beziehungen zur modernen Kultur* eraus, dat als éischt systematesch Duerstellung vun der Sexologie gëllt.

## Seng Wierker
### Ënner sengem Numm
* *Äthiologie der Psychopathia sexualis*, 1902, an zwee Bänn
* *Der Ursprung der Syphillis*, 1. Deel: 1902; 2. Deel: 1911

### Ënner dem Pseudonym "Eugen Dühren"
* *Geschlechtsleben in England*, 1912, an dräi Bänn
* *Der Marquis de Sade und seine Zeit*, 1899/1922
* *Neue Forschungen über den Marquis de Sade*, 1904
* Säi lescht Wierk war *Die Prostitution*, dat am Joer 1912 geduecht war als éischte Band vun engem geplangten 12bännegen *Handbuch der gesamten Sexualwissenschaft in Einzeldarstellungen*.

## Um Spaweck
Theodoor Hendrik van de Velde

De **Theodoor Hendrik van de Velde**, gebuer den 12. Februar 1873 zu Leeuwarden, a gestuerwen de 27. Abrëll 1937 bei engem Fligeraccident, war en hollännesche Medezinner a Gynekolog. Hie war Direkter vum *Gynaecologisch Instituut* am hollänneschen Haarlem.

## Seng Wierker
* *Het volkomen huwelijk*, 1926, (d.: *Die vollkommene Ehe. Eine Studie über ihre Physiologie und Technik*), 
* * Die Abneigung in der Ehe*, (1928)
* * Die Fruchtbarkeit in der Ehe und ihre wunschgemäße Beeinflussung*, (1929)
Volleksglawen

**Volleksglawe** bezeechent den Ensembel vun deem wat eng Populatioun (e Vollek) gleeft, d.&nbsp;h. net datt jiddwereen aus där Populatioun alles gleeft wat de Volleksglawen ausmécht, mä gemengt sinn déi Glawensinhalter déi an där Popualtioun wäit verbreet sinn. Datt vu Populatioun geschwat gëtt weist drophin, datt Volleksglawen eng méi oder manner staark lokal Ausprägung huet. Weider hänkt säin Inhalt natierlech vun där Relioun of déi an enger Regioun majoritär ass.

Volleksglawe regroupéiert souwuel d'Volleksfrëmmegkeet wéi och den Awerglawen (par Rapport zu der Relioun aus der betraffener Géigend).
Volleksfrëmmegkeet

Als **Volleksfrëmmegkeet** bezeechent een de regionalen Ausdrock vun der Frëmmegkeet, also dem individuellen oder gemeinschaftleche Glawensliewen. Volleksfrëmmegkeet ass en Deel vum Volleksglawen.

## Eegenschaften
* regional markéiert
* d'Theologie déi zu Grond läit ass wéineg oder net bekannt
* steet ënner verschiddenen Aflëss
** aus der Regioun (z B. Fester a Bräich)
** aus anere Relioune (Méiglechkeet vu Synkretismus)
** Zäitgeescht
* gëtt zanter der Epoch vun der Opklärung kritiséiert
* an der westlecher Welt hautdesdaags am Réckgang, dat Lach dat doduerch entsteet gëtt z.&nbsp;B. mat Esoterik gefëllt.

## Ausdrocksformen
* Matmaache u Gottesdéngschter
* Hausandachten
* Gebiet
* Sangen
* erbaulech Lektür
* Hellegeveréierung
* Wallfaarten
* Devotionalien
Duerchflosswandler

E **Duerchflosswandler** gëtt fir d'Iwwerdroe vun elektrescher Energie benotzt a gehéiert zu der Famill vun de Schaltnetzdeeler. De Duerchflosswandler ass e Gläichspannungswandler (*DC-DC-Converter*). Seng Virdeeler leie, wéi bei alle Schaltnetzdeeler, bei der Produktioun vun enger konstanter Ausgangsspannung, déi een, wéi ee wëllt, erop- oder eroftransforméiere kann.
Anescht wéi beim Spärwandler, gëtt d'Energie wärend der Leetphas vum Schalttransistor an de (sekundäre) Laaschtkrees iwwerdroen.

## Funktiounsweis

### Leetphas vum Schalttransistor

Wärend der Leedphas vum Schalttransistor fléisst e Stoum duerch d'Spull. D'Spull späichert wärend dëser Zäit déi magnéitesch Energie. De Kondensator *C* gëtt opgelueden an en Deel vum Stroum fléisst weider duerch de Laaschtwidderstand.

### Spärphas vum Schalttransistor
Wärend der Spärphas vum Schalttransistor baut sech d'Magnéitfeld vun der Spull kontinuéierlech of, well de Spullestroum net ruckaarteg Null ka ginn. Duerch d'Géigeninduktioun entsteet an der Spull eng Spannung mat ëmgedréinter Polaritéit *([[Lenzsche Reegel]]*). D'Spull wierkt wéi en Energiespäicher. D'Spullespannung huet elo déi a Bild 2 agezeechend Richtung a wierkt als Spannungsquell. D'Diod *D* gëtt leedent an duerch de Laaschtwidderstand fléisst Stroum an der selwechter Richtung wéi wärend der Leetphas vum Schalttransistor. D'Spull gëtt elo hir Energie un de Laaschtwidderstand of.

## Een-Takt-Duerchflosswandler
Laaschtännerunge ginn beim Duerchflosswandler (genee wéi beim Spärwandler) duerch d'Ännerung vum Taaschverhältnis un der Schaltfrequenz ausgeglach.
E Nodeel beim Duerschflosswandler, wéi en uewe beschriwwen ass, ass déi feelend galvanesch Trennung. Mat engem zousätzlechen Iwwerdroer kann déi Schaltung zu engem Een-Takt-Duerchflosswandler erweidert ginn. Fir datt de Transformator wärend der Spärphas entmagnetiséiert ka ginn, ass eng zousätzlech Wécklung mat enger Fräilaafdiod *D3* noutwenneg.
Operett

Eng **Operett** ass en Theaterstéck. D'Wuert ass ofgeleet vun *[[Oper]]* a bedeit *eng kleng Oper*. Eng Operett ënnerscheet sech doduerch vun enger Oper, datt et e *Gesangspill* mat Textpassagen ass. D'Gesangstécker hiewe sech meeschtens ervir duerch hire lëschtegen Text a flotte Rhythmus.

## Kuckt och
* Lëtzebuergesch Operetten

## Um Spaweck
Gundien

**Gundien** oder *Kampfangeren* (Ctenodactylidae) sinn eng Famill vun afrikanesche Knabberdéieren. Et gëtt fënnef Aarten déi a véier Gattungen agedeelt sinn.

## Kennzeechen
Op den éischte Bléck gläichen d'Gundien de südamerikanesche Mierschwéngercher. De Kierper ass gedrongen a gläicht enger Walz; d'Bee si kuerz an hir Féiss hu véier Zéiwen. Hannen hunn d'Mëttelzéiwen e Buuschtekamp, deen hinnen zu hirem zweeten Numm verhollef huet: *Kampfangeren*.

## Verbreedung
Gundie liewen um südlechen an nërdleche Bord vun der Sahara.

## Liewensweis
Se bauen net an hunn och keng Näschter. Well se daaagsiwwer aktiv sinn, schlofe se nuets a Fielssplécken.

## Systematik
* Speke-Gundien (Pectinator)
* Felou-Gundien (Felovia)
* Mzab-Gundien (Massoutiera)
* Echt Gundien (Ctenodactylus)

## Literatur
* Nowak, Ronad N.: *Walker's Mammals of the World*, Johns Hopkins University Press, 1999

## Um Spaweck
Awerglawen

Als **Awerglawen** oder **Awerglaf** (vun *awer* a *gleewen*, am Sënn vu *gleewen obschonn et "falsch" ass*) bezeechent een d'Unhuele vu Glawensinhalter déi net an der majoritärer Relioun vun där Géigend wou een ass, present sinn, oder déi souguer konträr zu deene vun dëser Relioun sinn.

De Begrëff Awerglawe gëtt meeschtens ofwäertend benotzt fir eng Glawensastellung déi dem "richtege Glawen" entgéintsteet. Domat ass gemengt datt den Awerglawen als irrational, onverstänneg (heiansdo och onmënschlech) an ouni Notze soll sinn, an ass doduerch als ënnerleeë betruecht ginn. Heefeg ass en och am Zesummenhang mat niddreger Bildung, dem Mëttelalter (Opklärung) oder och nach mat net-monotheistesche Reliounen oder Kulte gebraucht ginn.

## Literatur
* Bächtold-Stäubli, Hanns (Erausg.): *Handwörterbuch des deutschen Aberglaubens*, 1987, Walter de Gruyter, Berlin - New York, an 10 Bänn. Dëst ass de fotomechaneschen Nodrock vun der Editioun vun 1932 - 1987.

## Um Spaweck
Angelduerf

**Angelduerf** ass eng Uertschaft an der Gemeng Ierpeldeng.

## Geographie
Angelduerf läit gréisstendeels um lénksen Uwänner vun der Sauer op enger Héicht vun 195&nbsp;m (NG-L). Mam rietsen Uwänner ass et duerch eng Stroossebréck an eng Foussgängerbréck verbonnen. Direkt um nërdlechen Uertsrand verleeft Eisebunnsstreck Ettelbréck–Dikrech, dat lescht nach befueren an erhale Stéck vun der aler Streck Ettelbréck–Gréiwemaacher. Angelduerf huet awer keng eege Gare.

## Geschicht

Angelduerf gëtt fir d'éischt Kéier am 13. Joerhonnert ënner dem Numm *Engendorff* ernimmt.
1823 koum eng Revisioun vun de Gemengen, wou dunn Angelduerf, zesumme mat Ierpeldeng, an d'Gemeng Ettelbréck agegliddert gouf.
Am 19. Joerhonnert huet Angelduerf noeneen zu de Gemengen Dikrech an Ettelbréck gehéiert, éier et dunn zanter 1850 mat Ierpeldeng d'Gemeng Ierpeldeng forméiert. 
Am Joer 2024 hat Angelduerf eng Bevëlkerung vun 816.

## Kuckeswäertes
* Kierch Angelduerf steet ganz am Südweste vun Angelduerf an der rue de la Sûre net wäit vun der Sauer.

## Kuckt och

## Um Spaweck

* Websäit vun der Gemeng Ierpeldeng
Ritchie Boys

**Ritchie Boys** waren am Zweete Weltkrich d'Absolvente vum *Military Intelligence Training Center* am Camp Ritchie am US-Bundesstaat Maryland.

Dee gréissten Deel vun de Ritchie Boys ware jonk Däitscher, déi meescht Judden. Ënner hinne ware bekannt Leit wéi den Hans Habe, de Klaus Mann, de Stefan Heym, den Hanus Burger an David Robert Seymour. Si wollten op der Säit vun den Alliéierte géint Nazidäitschland kämpfen.

Am Camp Ritchie gouf hinne modern psychologesch Krichsféierung bäibruecht. Hir Aufgab war et, méiglechst vill iwwer de Géigner gewuer ze ginn, en ze demoraliséieren a sou zur Kapitulatioun ze beweegen.

D'Ritchie Boys sinn den D-Day, de 6. Juni 1944 mat den alliéierten Truppen an der Normandie gelant. Si hunn ënner anerem däitsch Zaldoten, déi gefaange geholl goufen oder sech erginn hunn, verhéiert a konnte sou e Bild iwwer d'Stäerkt, mä och d'Moral vun den Truppe weiderginn.

Och d'Auschaffen an d'Verbreede vu geziilt agesater Desinformation, z.&nbsp;B. op Fluchblieder, an Zeitungsartikelen oder iwwer Camione mat Haut-parleuren, war hir Spezialitéit. Sou hu s'och zu Lëtzebuerg d'Radiosanlage vu Radio Lëtzebuerg benotzt, fir nuets de Sender 1212 ze bedreiwen. Deen huet "sou gemaach" wéi wann et e geheime Resistenzsender an Däitschland wier.

Verschiddener vun de Ritchie Boys ware bei den Nürnberger Prozesser als Dolmetscher dobäi. Nom Krich sinn hir Weeër auserneegaangen, vill vun hinnen hu Carrière an der Politik, der Wirtschaft oder der Wëssenschaft gemaach.

## Literatur
* Hans Habe: *Ich stelle mich.* 1954 (Autobiographie).
* Christian Bauer, Rebekka Göpfert: *Die Ritchie Boys. Deutsche Emigranten beim US-Geheimdienst.* Hoffmann & Campe Verlag, Hamburg 2005. 224 Seiten, 19,95 Euro.
Camp Ritchie

**Camp Ritchie**, genannt nom Albert C. Ritchie, engem Gouverneur vum US-Bundesstaat Maryland, war e Militärlager.

## Geschichtleches
Géint 1890 gouf d'Géigend an der Catoctin-Biergketten tëscht Maryland a Pennsylvania als Erhuelungszentrum ausgebaut. Zwéi kënschtlech Séien, den ieweschten an den ënneschten Royer-Séi hu matgehollef, gutt situéiert Leit vu Philadelphia, Baltimore a Washington D.C. unzelackelen.

1926 krut d'Nationalgarde vu Maryland an där Géigend en Trainingslager opgeriicht wéinst "altitude, picturesque surrounding topography, and accessibility by both road and railroad." D'Lager gouf *Camp Albert C. Ritchie* genannt, zu Éiere vum Gouverneur vu Maryland. Am Juli 1927 huet déi fënneft Infanterie-Grupp vun der Nationalgarde mam Drill ugefaangen.

## Am Zweete Weltkrich
Am Zweete Weltkrich huet d'US-Arméi de Camp vum Staat gelount fir een US-Dollar d'Joer. Vun do u war et den zentralen Trainingcamp fir de militäresche Geheimdéngscht, an den Numm gouf ofgekierzt op "Camp Ritchie". Tëscht 1942 an 1945 si fënnef Milliounen US-Dollar investéiert ginn an et gouf eng Infrastruktur fir 5.000 Leit gebaut.

Hei gouf ënner anerem d'Geheim-Unitéit vun de *[[Ritchie Boys]]* ausgebilt. Dat ware jonk Däitscher, déi den Alliéierte mat hire Kenntnesser iwwer Däitschland hëllefe wollten, géint Nazi-Däitschland ze kämpfen.

## Nom Krich
Nom Krich huet d'Arméi den Terrain zeréckginn, an e gouf als Sanatorium benotzt. 1948 huet d'Arméi dat Ganzt nees gelount fir e *Communications Center* fir Militärspionage opzebauen. Am Oktober 1998 krut d'Zivilverwaltung den Terrain definitiv zeréck.

## Um Spaweck
* Offizielles iwwer de Fort Ritchie
Johannes XII. (Poopst)

De **Johannes XII.**, gebuer 937, biergerlech **Ottaviano vu Spoleto**, a gestuerwen de 14. Mee 964 zu Roum) war Poopst vum 16. Dezember 955 bis zu senger Ofsetzung de 4. Dezember 963. Deen eenzege mannerjärege Poopst an der Geschicht huet mam Otto dem Groussen deen éischten däitsche Kinnek zum Keeser gekréint. Säi Poopstnumm kënnt aus dem Hebräeschen a bedeit: *Gott ass gnädeg*.

De Grof Alberico vu Spoleto, e Bouf aus der Famill Marozia, huet säi Jong Ottaviano am Alter vu 16 Joer (anere Quelle no mat 18) zum Poopst wiele gelooss. De Johannes XII. zielt als déi onwierdegst Perséinlechkeet, déi jeemools Poopst war. Den Historiker Bëschof Liutprand vu Cremona schwätzt a senge Schrëften ënner anerem vu Muerd, Verstëmmelung, Inzest, Simonie, Juegd- a Spillleidenschaft, Meeneed a Gotteslästerung.

Am Sträit géint de Berengar II. vun Ivrea rifft hien 961 den däitsche Kinnek Otto I. ëm Hëllef a kréint en ëm 962 zum Keeser. Den Otto I. garantéiert dem Johannes dofir d'Weiderbestoe vum Kierchestaat. De Poopst war zefridde mam Otto I. senger Kierchepolitik an huet em e Matsproocherecht bei de Poopstwale versprach.

Kuerz drop huet sech de Johannes awer vum Keeser lassgesot a gouf sou am Dezember 963 duerch eng vum Otto I. aberuffe Synod wéinst Onwierdegkeet ofgesat. Neie Poopst gouf de Leo VIII., dee sech awer net géint de Johannes duerchsetze konnt. Nom gewaltsamen Doud vum Johannes, anscheinend gouf e vum jalouse Mann vun enger vu senge Freieschen erschloen, hu seng Unhänger de Benedikt V. zum Poopst gewielt.

## Literatur
* *Lexikon des Mittelalters*, München 2002: Band V Säit 541

## Um Spaweck

* De Johannes XII. am Kierchelexikon BBKL (op Däitsch)
* Genealogie am Mëttelalter
Mêlée

Als **Mêlée** oder **Gemenge** bezeechent een e Kampf bei deem vill Kämpfer jiddweree géint jiddweree kämpfen. Dobäi si se op sou engem enke Raum, datt se keng Chance hu fir vill Taktik ze benotzen.

## Mêlée am Mëttelalter

Op Rittertournoien am Mëttelalter gouf et Mêléeën als Wettkampfsport, ouni Schosswaffen a Päerd. Déi Leit déi matgemach hunn, hu sech dobäi soulaang bekämpft bis nëmme méi ee stoung. Dee war dann de Gewënner.

Wann eng real Schluecht aus dem Rudder gelaf ass, sou datt um Enn jiddweree fir sech gekämpft huet, an net a senger Formatioun, gouf déi Schluecht zu enger Mêlée.

## Mêlée a Rollespiller an a Computerspiller

De Begrëff Mêlée gëtt haut änlech wéi a senger ursprénglecher Bedeitung och a Rollespiller an a Computerspiller benotzt. Do kann et dann eng Massekläpperei vu Spiller oder Spillfigure sinn, oder méi allgemeng e Kampf op no Distanz an ouni Schosswaffen.

## Mêlée am Sport

Am Rugby kann et no enger Spillënnerbriechung zu engem *Gedrécks* kommen, do heescht et da *scrum* oder *scrummage*.
Urban III.

Den **Urban III.**, mam biergerlechen Numm **Uberto Crivelli**, gebuer ëm 1120 zu Mailand, a gestuerwen den 20. Oktober 1187 zu Ferrara, war vum 25. November 1185 bis zu sengem Doud Poopst vun der Kathoulescher Kierch.

Den Numm Urban bedeit: *de Stater ([[Latäin]])*.

Als Member vun enger Mailänner Famill stoung hien, wéi déi meescht Lombarden an Oppositioun zum Keeser Friedrich I. Barbarossa. Am Joer 1168 ass hien zum Archidiakon vu Burges a Mailand, duerno zum Bëschof vu Vercelli an den 9. Januar 1185 zum Äerzbëschof vu Mailand geweit ginn.

De 25. November 1185 gouf en zu Verona als Nofollger vum Poopst Lucius III. gewielt, deen de selwechten Dag gestuerwe war. Säin Amt als Äerzbëschof vu Mailand huet en iwwerdeems behalen.

Seng Versich, mam Keeser a friddlech Gespréicher ze kommen, hate keen Erfolleg. Beim Bestietnes vun der Costanza mam Trounfolger Heinrich VI. zu Mailand huet e sech vun zwéi Kardineel vertriede gelooss. Wéi d'Stad Cremona, mam Wësse vum Poopst, géint de Keeser revoltéiert huet, gouf se vum Barbarossa ënnerworf, dee mat der Ënnerstëtzung vun der däitscher Geeschtlechkeet ëffentlech de Poopst fir den Opstand verantwortlech gemaach huet.

Nodeem den Aflossberäich vum Poopst bal nëmmen nach op Verona beschränkt war, huet hien am Sträit mat der weltlecher Muecht noginn an ass op Venedeg gereest, wou sech grad an deem Ament d'Kräizfuerer versammelt hunn. Den Heinrich VI. hat zu dëser Zäit déi ganz Lombardei ënnerworf.

Den 20. Oktober 1187 ass den Urban III. zu Ferrara gestuerwen. De Verloscht vu Jerusalem un de Sultan Saladin, den 2. Oktober 1187 soll d'Ursaach vu sengem Doud gewiescht sinn.

## Um Spaweck
* Den Urban III. am Kierchelexikon BBKL (op Däitsch)
Hueschtert

**Hueschtert** ass den Numm vun zwou lëtzebuergeschen Uertschaften:
*Uertschaft an der Gemeng Nidderaanwen: Hueschtert (Nidderaanwen)
*Uertschaft an der Gemeng Rammerech: Hueschtert (Rammerech)
Hueschtert (Rammerech)

**Hueschtert** ass eng Uertschaft an der Gemeng Rammerech.

## Veräinsliewen
**[[DT Hueschtert-Folscht]]*
**Fraen aus der Par Folscht*
**Gaart an Heem Folscht - Hueschtert - Éischt*
**Jongen a Meedercher vu Folscht, Hueschtert an Éischt*

## Kuckeswäertes
* Méchelskierch zu Hueschtert

## Kuckt och

## Um Spaweck

* * Websäit vun der Gemeng Rammerech
Benedikt V. (Poopst)

De **Benedikt V.**, gebuer zu Roum, a gestuerwen de 4. Juli 965 oder 966 zu Hamburg, war Poopst vun der kathoulescher Kierch am Joer 964. Säin Numm bedeit: *de Geseenten* (Latäin).

Hie war de Jong vum Réimer Johannes aus der Regio Marcelli. De Benedikt hat de Ruff e Mann ze sinn, dee sech fir villes intresséiert, wat em de Bäinumm *Grammaticus* abruecht huet. E gouf am Ufank vum réimesche Patriziat 964 nom Doud vum Poopst Johannes XII., dem Keeser Otto I. als Poopst virgeschloen. Den Otto awer huet d'Erëmasetzung vum Leo VIII. gefuerdert, dee kuerz virdrun aus Roum verdriwwe gouf. De Benedikt gouf trotzdeem op de Poopsttroun gehuewen.

No der Eruewerung vu Roum setzt de Keeser de Benedikt op enger Lateransynod (*Enn Juni 964*) zu Gonschte vu "sengem" Poopst, dem Leo VIII., of.

De Benedikt, deen op der Synod als Gefaangene virgefouert gouf, gouf als Invasor, Usurpator an Eedbrécher ugeklot. Hien huet op eng Verdeedegung verzicht a sech schëlleg bekannt. En huet d'Synod als ofgesaten, aus Roum verbannten, zum Diakon degradéierte Mann verlooss an huet sech der Opsiicht vum Hamburger Äerzbëschof Adaldag missen ënnerstellen.

Als Gefaangene vum Keeser gouf hie bei der Réckrees vum Adaldag op Hamburg bruecht, wou hien de 4. Juli 965 (*no anere Quellen [[966]]*) gestuerwen ass. Dat eidelt Graf (*[[Kenotaph]]*) war bis 1805 am Hamburger Doum. Op Wonsch vum Otto I. gouf seng Läich (*warscheinlech [[988]]*) op Roum zeréckbruecht.

## Um Spaweck

* De Benedikt V. am Kierchelexikon BBKL (op Däitsch)
Pliozen

D'Epoch vum **Pliozen** ass déi zweeteelst Epoch aus der Period Neogen. Si huet viru 5,3 Milioune Joer ugefaangen an huet bis d'Epoch vum Pleistozen virun 1,6 Millioune Joer gedauert.

Et ass d'Period vun de Grieser, de Steppen an de Savannen. D'Trennung vun der Entwécklungslinn vu Mënsch a Schimpans ass entstanen.

Virum Pliozen ass d'Epoch Miozen. Fréier gouf s'als lescht Epoch vum Tertiär ugesinn, direkt virum Quartär.

## Klima

## Paleontologie

## Fauna a Flora

## Ënnerdeelungen

## Kuckt och
Geologesch Zäitskala

## Um Spaweck
Albert C. Ritchie

Den **Albert Cabell Ritchie**, gebuer den 29. August 1876 zu Richmond, a gestuerwen de 24. Februar 1936 zu Baltimore, war vun 1920 bis 1935 als Member vun den Demokraten den 49. Gouverneur vum US-amerikanesche Bundesstaat Maryland.

Fir d'Joer 1915 war e Procureur général vum Bundesstaat Maryland.

Hie war zweemol (1924 an 1932) Kandidat fir déi US-amerikanesch Presidentschaft, mä en huet do awer ni gewonnen.

## Kuckt och
* Camp Ritchie
Miozen

D'Epoch vum **Miozen** ass déi eelst Epoch aus der Period Neogen. Si huet virun 23 Millioune Joer ugefaangen an huet bis zur Epoch Pliozen viru 5,3 Millioune Joer gedauert.

Virun hir war d'Epoch Oligozen aus der Period Paleogen.

Fréier war de Miozen déi véiert Epoch vum Tertiär, haut gëtt si awer als éischt Epoch vum Neogen ugesinn.

## Klima
D'Klima zur Zäit vum Miozen war e bësse méi waarm wéi haut. Et goufe bis wäit an England erop Krokodiller a Palmen. Dofir huet et an Australien méi gereent.

## Paleographie

## Fauna a Flora

## Ënnerdeelungen

## Kuckt och
* Geologesch Zäitskala

## Um Spaweck
Leo VIII. (Poopst)

De **Leo VIII.**, gestuerwen den 1. Mäerz 965 zu Roum, war vum 4. Dezember 963 bis zu sengem Doud, Poopst vun der Kathoulescher Kierch. Säi Poopstnumm bedeit: *de Léiw* (Latäin.)

Säi Virgänger, de Johannes XII., gouf duerch den däitsche Keeser Otto I. no enger Uklo wéinst Onwierdegkeet ofgesat. Doropshi gouf de Leo VIII. de 4. Dezember 963 zum Poopst geweit.

De Protonotaris Leo gëllt als eng wierdeg Persoun, war awer zum Zäitpunkt vu senger Ernennung zum Poopst Laien. Géint de Kanon ass hie vum Bëschof vun Ostia an engem Dag hannereneen zum Ostiarius, Lekter, Exorzist, Akolyth, Subdiakon, Diakon, Paschtouer an dunn zum Bëschof vu Roum geweit ginn. Domat hat hien de Ruff als Marionett vum Keeser.

De Johannes XII. wollt dat awer net einfach sou hinhuelen an huet nëmmen drop gewaart, datt de Keeser sech nees zeréck op de Wee no Däitschland sollt maachen. Well wéi hie sech aus dem Stëbs gemaach hat, hat en nach séier de Kiercheschatz matgoe gelooss, soudatt et him elo net sollt schwéier falen eng Arméi op d'Been ze setze mat där en de Leo VIII. aus Roum verjot huet. Do huet hien dann eng Synod zesummegeruff, déi de Leo VIII. sollt ofsetzen an de Johannes XII. nees zeréck op den Troun sollt bréngen. A sou ass et dunn och gaangen. Fir et net ze komplizéiert ze maachen hunn d'Bëscheef elo géint de Leo VIII. déi nämmlecht Uklo benotzt wéi e puer Woche virdru géint de Johannes XII. Dee konnt awer net laang vu sengem Triumph profitéieren, well hie goung schonn de 14. Mee 964, nëmmen e puer Deeg no senger Wal, an eng besser Welt.

Ouni sech weider ëm de Leo VIII. ze këmmeren, dee beim Keeser Otto Schutz gesicht hat, hunn d'Réimer de Benedikt V. (964 - 965) zum neie Bëschof vu Roum gewielt. Den Otto, deen an dëser Poopstwal e Broch vum Treieed gesinn huet, ass mat senger grousser Arméi alt nees géint Roum gezunn an de Benedikt V. gouf ofgesat. A seng Plaz koum erëm de Poopst Leo VIII., awer och net méi fir laang, well hie scho kuerz drop, am Mäerz 965 gestuerwen ass.

## Um Spaweck

* De Leo VII. am Kierchelexikon BBKL
Coelestin V.

Den **Coelestin V.**, gebuer 1210 zu Isernia, a gestuerwen den 19. Mee 1296 an der Biergfestung Fumone bei Anagni, war Poopst vun der Kathoulescher Kierch am Joer 1294. Säi laténgeschen Numm bedeit: *Den Himmleschen*.

## Liewen

De Pietro da Murrone, Bouf vun einfache Leit, ass am Alter vun 20 Joer an de Benediktineruerden agetrueden. Ëm 1240 ass en an eng Hiel um Bierg Murrone bei Sulmone gaangen, fir do e strengt Liewen a Bouss a Gebiet ze verbréngen. D'Verlaangen, wäit ewech vu Mënschen ze liewen, huet de Murrone no 5 Joer dozou gedriwwen, op de bal onzougängleche Monte Majella ze goen. En ass awer net laang eleng bliwwen: aner Eremitte koumen an hu sech ëm hie versammelt. Dowéinst huet de Pietro eng Kongregatioun gegrënnt, wou se no verschäerfte Benediktinerreegele gelieft hunn. Sengerzäit gouf déi Mönchsgesellschaft "Einsiidler vum Hl. Damian" oder och "Einsiidler vu Murrone" genannt, méi spéit koum och nach den Numm *Cölestiner* derbäi.
D'Leedung vun der Kongregatioun huet hie scho bal engem Vikar iwwerdroen an ass erëm zeréck op de Bierg Murrone gaangen, wou en erëm eleng liewe wollt.

Wéi sech déi zwou Parteie vun de Colonna an den Orsini nom Doud vum Nikolaus IV. no zwee Joer an dräi Méint net op e Poopstkandidat eenege konnten, gouf op Wonsch vum Karl II. vun Neapel, de 5. Juli 1294 zu Perugia de weltfrieme Pietro da Murrone aus den Abruzzen gewielt, dee vum Vollek als Hellege veréiert gouf. No sengem Gebietskampf huet de Pietro d'Wal ugeholl an ass op engem Iesel vum Bierg Murrone erofgeridden.

De Pietro da Murrone, dee sech elo Coelestin V. nennt, ass séier a komplett Ofhängegkeet vum Karl II. geroden a huet missen am Oktober seng Residenz op Neapel verleeën. De Poopst huet geschwënn erkannt, datt e sengem Amt net gewuess war an huet nees nom Fridde vum Elengliewe verlaangert.

Beim Kardinol Benedikt Gaetano, dee sech a rechtleche Froe gutt auskannt huet, huet hien ëm Rot gefrot. Deen huet den Coelestin weider bestäerkt, d'Amt nidderzeleeën an huet d'Ofdankungsformel entworf. Den 13. Dezember 1294 huet den Coelestin offiziell ofgedankt. De 24. Dezember 1294 gouf de Benedikt Gaetano als Bonifatius VIII. säin Nofollger.

De Pietro da Murrone huet misse fortlafen an ass, op Uerder vum neie Poopst verfollegt, an engem ofgeleeëne Bësch bei Sulmona verschwonnen. Wéinst dem ongënschtege Wieder ass et ëm net gelongen, iwwer d'Adria z'entkommen. E gouf ausgeliwwert a war déi lescht zwee Joer vu sengem Liewen, streng bewaacht, an engem Prisong an der Biergfestung Fumone.

Hie gouf de 5. Mee 1313 vum Clemens V. helleggesprach.

## Den Coelestin a säin Androck op d'Weltgeschicht
Haut gëtt an eisem Kalenner den 19. Mee dem Coelestin V. geduecht.

Wärend den Dante Alighieri de Coelestin a senger Divina Commedia an d'Hell verweist, éiert de Francesco Petrarca dem Coelestin säi Verzicht op de Poopsttitel als e Beispill vun Demut a stellt den Asiidlerpoopst méi héich wéi d'Apostelen a vill aner Helleger.

## Kuckt och
* Lëscht vun de chrëschtlechen Hellegen

## Um Spaweck

* De Coelestin V. am Kierchelexikon BBKL (op Däitsch)
Vivi Giampaolo

D**'Vivi Giampaolo**, gebuer den 21. Oktober 1985 zu Monopoli an der Provënz Bari als *Viviana Giampaolo*, ass eng italieenesch Studentin a Schauspillerin.

Éischt Essaien als Schauspillerin huet d'Vivi an Theatersstécker ënner der Direktioun vun der Margy Wirth gemaach. Duerno huet si a Filmer vu Koler Movies Lëtzebuerg matgespillt.

## Filmer
* *[[Rendolepsis]]*, Regie: Marc Barnig (2003)
* *[[31 Min.]]*, vum Yves Steichen, 2004 (Kuerzfilm)
* *[[Black King's Way]]* (2005)
Lëtzebuergesch Operetten

** Lëtzebuergesch Operette** gëtt et der relativ vill. Et handelt sech meeschtens ëm lëschteg Theaterstécker mat Gesank.

## Lëscht vu lëtzebuergeschen Operetten
Et ass net ëmmer liicht, fir en Ënnerscheed ze maachen tëscht engem Gesangspill oder engem Kaméidisstéck mat Musek an enger Operett. Déi follgend Lëscht ass nëmmen e Versuch:

* Am Pyjama; Text: Nikla, Musek: Fernand Mertens
* Am Wisendall bei de Lannebeem; Text: Albert Bousser, Musek: Josy Schmit
* An der Schwemm; Text: Batty Weber, Musek: Lou Koster
* An enger Summernuecht; Text: Friny Gilson, Musek: Jempi Kemmer
* Blanne Manöwer; Text: Josy Imdahl, Musek: Pol Albrecht
* D'Artiste vu Juxda; Text: Jos Sevenig, Musek: Gustave Kahnt
* De Clochard; vum Mathieu Lamberty
* De Knëckjang oder ëm eng Wittfra; Text: J.P. Hoffmann, Musek: Jean Eiffes
* De Kommissär kënnt; Text: Jos Sevenig, Musek: Gustav Kahnt
* De Päärdsdéif; Text: Alain Atten, Musek: Pierre Nimax
* De Pistouleclub; Text: Jos Sevenig, Musek: Gustave Kahnt
* De Ramplassang; Vum Edmond de la Fontaine, genannt Dicks 
* De Roger vun Dudderfielz; Text: Franz Binsfeld, Musek: Albert Thorn
* De Scholdschäin; Vum Edmond de la Fontaine, genannt Dicks
* Déi vum Iewëschten Haff; Text:Josy Imdahl, Musek: Louis Beicht
* Den Här an d'Madame Tullepant; Text: Dicks, Musek: Laurent Menager
* D'Joffer Marie-Madeleine; Text: Josy Imdahl, Musek: Louis Beicht
* D'Kiermesgäscht; Vum Edmond de la Fontaine, genannt Dicks
* D'Léiwt op Ëmweeën; Text: Camille Pauly, Musek: Pol Albrecht
* D'Mumm Séis; Vum Edmond de la Fontaine, genannt Dicks 
* D'Vakanz am Mëllerdall; Text: Friny Gilson. Musek: J.P. Kemmer
* D'Wonner vu Spéisbësch; Text: Batty Weber, Musek: Fernand Mertens
* E Mammenhierz; Willy Dumont, Musek: Fernand Mertens
* En Dag an der Hell; Text a Musek: Gustave Kahnt
* Eng Loftkur op Lusdag; Text: Jos Sevenig, Musek: Gustave Kahnt
* Eng Schwéiermamm; Text: Edouard Joris, Musek: Mertens/Merzig
* Fréijohr; Text a Musek: Emile Boeres
* Fréijorsdreem; Text: Eugén Bernard, Musek: Camille Rolgen
* Gewéssensbéss. Kômesch Operett an 2. Akten, Text: Jean Joris, Musek: Jean-Antoine Zinnen, 1879
* Grof Schneidermax; Text: Franz Binsfeld, Musek: Jean Eiffes
* Eng Hellecht op der Musel, J.P. Dieschbourg, Musek: Karl Günther
* Kuddel-Muddel; Text: J.F., Musek: Jean Eiffes
* Op der Juegd; Vum Edmond de la Fontaine, genannt Dicks
* Sonili; Text a Musek: Bruno Granichstaedten, op Lëtzebuergesch iwwersat vum Josy Imdahl
* Spuenesch Blutt; Text: Emile Boeres a Louis Scheuer, Musek: Emile Boeres
* Tëschent zwee Feier; Text: Willy, Musek: Pol Albrecht
* Wann d'Blieder falen; vum Emile Boerens
* *z'ergänzen*

## Kuckt och
* Operett
## Um Spaweck
Archivsäit vun der UGDA
Nikita Sergejewitsch Chruschtschow

Den **Nikita Sergejewitsch Chruschtschow** (*Никита Сергеевич Хрущёв*), gebuer de 17. Abrëll 1894 zu *Kalinowka* am Oblast Kursk, a gestuerwen den 11. September 1971 zu Moskau, war e sowjetesche Politiker a Regierungschef.

Nom Doud vum Stalin de 5. Mäerz 1953 huet de Chruschtschow säi verbriecheresche Rival a Geheimdéngschtchef Beria ausgeschalt a gouf dunn de 7. September 1953 Éischte Sekretär vum Zentralkommitee vun der KPdSU.

De Chruschtschow wollt fort vum Stalin senger bluddeger Diktatur. A senger "Geheimer Ried" um XX. Parteitag vun der KPdSU 1956 kritiséiert hien de Persounekult ëm de Stalin an déi domat verbonne Verbriechen ("Entstaliniséirung"). No an no gi vill Affer vun der "Grousser Botz" rehabilitéiert. Zugläich trëtt de wirtschaftlechen Opschwonk vun der Sowjetunioun un éischt Plaz, d'Landwirtschaft gëtt moderniséiert an eng Hellewull nei Wunnenge gebaut ("Chruschtschowkaen").

Leider si vill vu senge geplangte grousse Reformen an d'Waasser gefall, well e se net richteg duerchduecht an organiséiert krut. Sou huet e sech z.&nbsp;B. bei enger Visite an den USA vun den US-amerikanesche Maisfelder impressionéiere gelooss, an dunn huet en och doheem de groussflächege Maisubau forcéiere wëllen - de Mais huet sech awer wéinst de ganz anere klimatesche Bedingunge praktesch niergends an der Sowjetunioun richteg uplanze gelooss. Dee Mësserfolleg huet em de Spëtznumm "Här Mais" (*Kukurusnik*) abruecht.

An der Aussepolitik ass de Chruschtschow haaptsächlech wéinst sengen exzellente Blufffäegkeete spéitstens no der Kuba-Kris 1962 bekannt.

Dem Chruschtschow seng Riede sinn haut nach bekannt fir hir witzeg Einlagen a seng ironesch Momenter. Dacks huet hien a Riede seng eege Ministeren op d'Schëpp geholl. Seng bekanntst humoristesch Einlag war, wéi en an enger Ried virun der UNO-Vollversammlung säi Schong ausgedoen huet a mat ëm op d'Riednerpult geschloen huet, fir méi Opmierksamkeet ze kréien.

1964 huet de Chruschtschow wéinst dem Echec vu senger Wirtschaftspolitik an de gestéierte Bezéiunge mat China säint Amt als Staats- a Parteichef verluer. Säin Nofollger gouf de Leonid Brejnew. 1966 goung och nach säi Sëtz am Zentralkommitee vun der KPdSU fleeten an zanterhier huet en ënner Hausarrest a senger Datscha bei Moskau liewe missen. Do ass en och den 11. September 1971 am Alter vu 77 Joer un Häerzversoe gestuerwen.

## Um Spaweck