open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gigantomachie

D**'Gigantomachie** ass an der griichescher Mythologie de Kampf tëscht de Giganten an de Gëtter.

## Legend
Der Legend no sinn d'Risen entstanen, wéi Blutt vum Uranos senge Genitalien, déi de Kronos opgeschnidden hat, op d'Gaia gefall ass. Déi riseg Monsteren haten e Baart an Hoer aus Schlaangen an hire Schwanz war en Draach. D'Gaia huet d'Risen dozou bruecht d'Gëtter unzegräife fir sech ze rächen. D'Risen hunn du Steng a Beem op d'Gëtter geheit. D'Risen hunn dunn d'ganzt Ëmfeld geännert. Si hunn d'Flëss nei gezeechent a Bierger verklengert. Follgend Gëtter hu sech fir de Kampf preparéiert: den Zeus, de Poseidon, den Ares, den Hephaistos, den Hermes, den Apollo, den Dionysos, d'Hera, d'Aphrodite, d'Artemis, d'Hekate, d'Athena an nach vill anerer. De Kampf war grausam, well d'Rise wëll a ganz staark waren. Dunn hunn d'Gëtter eng Profezeiung héieren, datt si d'Hëllef vun engem Mënsch unhuele missten, fir dëse Krich ze gewannen. Dëse Mënsch war den Herakles. D'Risen hunn ëmmer méi Leit verluer an du wollt d'Gaia si mat engem Wonnerkraut retten, dat si wuesse gelooss huet. Wéi den Zeus dat héieren huet, huet hie sech och op d'Sich vun där Planz gemaach a wéi hie se fonnt hat, huet hie se zerstéiert. Well si net méi duerch déi Planz ze rette waren, hu si och de Kampf verluer.

## Deitung
Déi do Legend ass warscheinlech entstanen, well Griicheland sech vill geologesch geännert huet. Nei Flëss, nei Bierger, eng nei Landschaft déi d'Mënsche sech erkläre wollten.

## Literatur
* Mavromataki, Maria, 1997, *Mythologie et Culte de la Grèce*, Édition Haïtali, Athen, S. 12-15, ISBN 978-960-8284-61-6

## Um Spaweck
Zenit (Richtung)

De **Zenit** vun engem Punkt op der Äerduewerfläch ass déi no uewe verlängert physikalesch Senkelrichtung, d'Vertikal op d'Horizontfläch. Et ass de Punkt um Himmel, dee genee iwwer dem Observateur ass. De Fousspunkt gëtt Nadir genannt.

Den Numm kënnt vum arabesche *samt* „Wee, Strooss, Richtung“ oder méi genee vu *samt ar-ra′s* „Richtung vum Kapp, Scheetpunkt“. Duerch Schreiffeeler a falscht Liese gouf a mëttelalterlechen Texter aus *samt*, *cemt* oder *zemt* an dat zu *cenit* respektiv *zenit*.

Op enger geduechter kugelfërmeger Äerd wier de Zenit de Stral, dee vum Mëttelpunkt vun der Äerd aus (vertikal zu der Äerduewerfläch) no uewe verleeft. Op der Referenzellipsoid vun der Geodesie ass et d'Ellipsoidnormal.

De Wénkelofstand vun engem Himmelskierper zum Zenit ass d'Zenitdistanz an ass domat de Komplementarwénkel vun der astronomescher Héicht. All Himmelskierper, déi am Laf vum Dag den héchste Punkt vun hirer visueller Bunn um Zenit erreechen, hunn eng Deklinatioun, déi der geographescher Breet vum Observateur gläichkënnt.

## Kuckt och
Azimut
Ai Weiwei

Den **Ai Weiwei** (Chineesesch 艾未未, Pinyin Ài Wèiwèi), gebuer den 28. August 1957 zu Peking, ass e chineesesche Konzeptkënschtler, Sculpteur, Kurator a Mënscherechtler. 

## Liewen
Hien ass de Jong vum Dichter a Moler Ai Qing an den Hallefbrudder vum Moler Ai Xuan. Wéinst regierungskriteschen Äusserungen am Kontext vun de Protester a China 2011 gouf en den 3. Abrëll 2011 inhaftéiert. Den 22. Juni 2011 ass en ënner schwéieren Oploen a géint Kautioun fräi komm.

## Wierk

## Um Spaweck

* Dem Ai Weiwei säi Blog
Guggenheim-Musée Bilbao

De **Guggenheim-Musée zu Bilbao** ass e Musée fir modern an zäitgenëssesch Konscht zu Bilbao am spuenesche Baskeland. En huet de 17. Oktober 1997 seng Dieren opgemaach an ass ee vun de véier Muséeë vun der Solomon R. Guggenheim Foundation. De Musée ass virun allem och fir seng Architektur bekannt, déi vum Frank Gehry entworf gouf, an déi Steen, Glas, Waasser an Titan verknëppt.

Déi aussergewéinlech Ausstralung vum Musée op d'Stad gëtt haurdesdaags als *Guggenheim-Effekt* bezeechent. Ronn eng Millioun Leit kommen all Joer op Bilbao wéinst dem Musée.

De Musée huet eng permanent Sammlung, weist awer och zäitweileg Wierker aus der New-Yorker Stëftung.

Direkter ass de Juan Ignacio Vidarte.


Fichier:Guggenheim museum Bilbao HDR-image.jpg|
Fichier:Guggenheim Museum Bilbao fog installation.jpg|Niwwel-Installation vum Fujiko Nakaya an en Deel vun der La-Salve-Bréck
Fichier:Guggenheim titanium panels.jpg|Detail vun den Titan-Paneler
Fichier:Guggenheim geometric architecture.jpg|Méi geometresch Forme vun der Architektur
Fichier:Guggenheim museum Bilbao pond.jpg|Musée mam Weier, der "La Salve"-Bréck an "Tulips" vum Jeff Koons
Fichier:Complexe Guggenheim.jpg|
Fichier:Maman de Louise Bourgeois - Bilbao.jpg|Spanne-Skulptur "Maman" vun der Louise Bourgeois


## Um Spaweck
*  Offiziell Websäit
Nockalmstrooss

D**'Nockalmstrooss** ass eng mautflichteg Passstrooss a Kärnten an Éisträich. 
Op enger Längt vu 35&nbsp;km féiert se vun Innerkrems iwwer d**'Eisentalhöhe** op 2049 m, Karlbad, Grundtal, **Schiestelscharte** a Winkltal op d'Ebene Reichenau. Se huet eng maximal Pente vun 12%. Op der Streck déi duerch d'Nockbierger féiert gëtt et 52 Kéieren, déi a Kärnten *Reidn* genannt ginn an zanter 2006 mat Panneaue markéiert sinn, déi den Numm vun enger Planz aus der Géigend droen. Op de Panneauen ass ausserdeem d'Héicht iwwer Mier uginn. Verschidde Schëlter vun de Kéieren a vun héije Plazen hunn e Pätter oder eng Giedel déi op engem Zousazschëld ernimmt ginn.

D'Strooss ass vu Mee bis Oktober vu mueres aacht bis owes sechs Auer op. Se gëtt vun der Großglockner Hochalpenstraßen AG exploitéiert an ass fir Autoe mat Caravane gespaart.

## Kéieren op der Nockalmstrooss

## Um Spaweck
*Websäit vun der Strooss
*Kartenausschnëtt
*GPS-Donnéeë vun der Strooss
Sonnephotometer

E **Sonnephotometer** ass e Photometer, deen direkt op d'Sonn geriicht gëtt. Aktuell Sonnephotometer bestinn aus enger Optik, spektrale Filteren, engem Photodetekter an engem Datelogger. Automatiséiert Sonnephotometer hunn eng Steiereenheet, mat där hirer Hëllef d'Instrument am Dagesverlaf der Sonn no geet. Déi gemoosse Gréisst ass déi direkt Sonnenastralung.

Um Äerdbuedem oder an der Atmosphär ass d'Astralung net sou staark wéi am Weltraum, well si duerch Absorptioun a Streeung ofgeschwächt gëtt. Dofir ass dee gemoossene Stralungsfloss eng Kombinatioun vu solarer Ausstralung an atmosphäresche Reaktiounen. Den Zesummenhank tëscht béide Gréisste gëtt vum Lambert-Beerscht Gesetz beschriwwen.

D'atmosphäresch Effekter kënnen duerch eng sougenannte Langley-Extrapolatioun ewechgeholl ginn. Dobäi gëtt aus Miessunge bei ënnerschiddleche Sonnestänn mat ënnerschiddleche Padlängten duerch d'Atmosphär, awer konstanten Atmosphärebedingungen op d'Astralung baussenzeg vun der Atmosphär geschloss. Wann déi ausseratmosphäresch Astralung bekannt ass, kann de Sonnephotometer gebraucht ginn, fir d'Atmosphärebedingungen z'ënnersichen, besonnesch déi atmosphäresch optescht Déckt. Wann d'Astralung a ville gëeegente Spektralkanäl gemooss gëtt, ka mat dem Sonnephotometer d'Aerosolkonzentratioun oder déi vertikal integréiert Konzentratioun vu verschiddenen atmosphäresche Gaser, beispillsweis Waasserdamp oder Ozon, gemooss ginn.

## Literatur
* Glenn E. Shaw, "Sun photometry", *Bulletin of the American Meteorological Society* **64**, 4-10, 1983.
Jules Staudt

De **Jules Staudt**, gebuer de 7. Dezember 1908 an der Stad Lëtzebuerg, an do gestuerwen de 5. November 1966, war e lëtzebuergesche Waasserballspiller an Olympionik.

Hien huet Lëtzebuerg op den Olympesche Summerspiller 1928 zu Amsterdam vertrueden.

Säi Brudder den Norbert Staudt, huet och Waasserball gespillt.

## Kuckt och
Norbert Staudt

Den **Norbert Staudt** och nach **Boyty Staudt** genannt, gebuer den 9. Juni 1907 an der Stad Lëtzebuerg, an do gestuerwen den 18. Dezember 1989, war e lëtzebuergesche Waasserballspiller an Olympionik.

Hien huet Lëtzebuerg op den Olympesche Summerspiller 1928 zu Amsterdam vertrueden.

Säi Brudder Jules Staudt war och Waasserballspiller.

## Kuckt och
Robert Theissen

De **Robert Theissen**, gebuer den 20. Juli 1906 an der Stad Lëtzebuerg, a gestuerwen den 13. Februar 1963, war e lëtzebuergesche Foussballspiller an Olympionik.

Hien huet Lëtzebuerg op den Olympesche Summerspiller 1928 zu Amsterdam vertrueden.

Tëscht dem 1. Abrëll 1928 am 30. Januar 1938 huet de Robert Theissen 12-mol fir déi Lëtzebuergesch Foussballnationalekipp gespillt an dobäi 9 Goler geschoss.

## Kuckt och
Félix Unden

De **Félix Unden**, gebuer de 15. Januar 1902 an der Stad Lëtzebuerg, a gestuerwen de 7. Juli 1989, war e lëtzebuergesche Waasserballspiller an Olympionik.

Hien huet Lëtzebuerg op den Olympesche Summerspiller 1928 zu Amsterdam vertrueden.

## Kuckt och
Jean-Pierre Urbing

De **Jean-Pierre Urbing**, gebuer den 22. Juli 1899 an der Stad Lëtzebuerg, a gestuerwen den 3. Mee 1975 zu Diddeleng, war e lëtzebuergeschen Turner an Olympionik.

Hien huet Lëtzebuerg op den Olympesche Summerspiller 1928 zu Amsterdam vertrueden.

## Kuckt och
François Weber

De **François Weber**, gebuer den 21. Dezember 1898 an der Stad Lëtzebuerg, an do gestuerwen de 27. Januar 1961, war e lëtzebuergesche Foussballspiller an Olympionik.

Hien huet Lëtzebuerg op den Olympesche Summerspiller 1928 zu Amsterdam vertrueden.

Tëscht dem 14. Februar 1926 am 13. Abrëll 1930 huet de François Weber 6-mol fir déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp gespillt.

## Kuckt och
Lucien Bentz

De **Lucien Bentz** (genannt *Bütz*), gebuer de 6. Dezember 1916 zu Dikrech, a gestuerwen de 25. Februar 1944 zu Hinzert, war e lëtzebuergesche Sportsprofesser a Resistenzler.

No sengem Secondairesstudium am Iechternacher Kolléisch huet de Lucien Bentz zu Nanzeg an zu Bonn Sport studéiert. Am September 1940 huet hie säi Studium zu Nanzeg mat Erfolleg ofgeschloss.

Seng Enseignantscarrière huet hien am Iechternacher Kolléisch ugefaangen, duerno huet hien am Dikrecher Kolléisch, der Akerbausschoul vun Ettelbréck a schliisslech am Atheneum an der Stad Lëtzebuerg enseignéiert.

Als iwwerzeegte Patriot huet de Lucien Bentz sech schonn ufanks 1941 an der Resistenz engagéiert an ass nach an deemselwechte Joer Kantonalchef vun der LVL fir de Kanton Iechternach ginn. Den 29. Oktober 1943 ass de Lucien Bentz am Atheneum verhaft an an d'KZ Hinzert bruecht ginn. De 25. Februar 1944 ass hien do zesumme mat 20 anere Lëtzebuerger, engem Fransous an engem Belsch vun den Nazien erschoss ginn.

De Lucien Bentz krut posthum *[[Ordre de la Résistance 1940–1944|Croix de la Résistance]]*. Him zu Éieren hunn d'Professeren an d'Schüler vum Atheneum 1945 de «Challenge Lucien Bentz», e Foussballturnéier tëscht deenen eenzele Lycéeën aus dem Land, an d'Liewe geruff. D'Finall vum éischten Challenge ass den 8. Februar 1946 am Stater Stadion gespillt ginn; si huet den Atheneum an den Escher Jongelycée (LGE) opposéiert. Vainqueur mat 4:3 war den LGE.

De Lucien Bentz huet virum Zweete Weltkrich an der éischter Ekipp vum Iechternacher Daring gespillt. Hie war och Member vun der Stater ''Union sportive''.
## Gielercher
*
## Literatur
*Hirsch, J., 1948. *Lucien Bentz (6.12.1916-25.2.1944).* In: Journal de l'Association des Professeurs, 36: 19-20. 
*Kettel, J., 2011. *Umbra mortis operti: le Monument aux Morts du Lycée classique de Diekirch.* Diekirch: Lycée classique de Diekirch, Luxembourg, Impr. Saint-Paul, 341 S. (Les cahiers du LCD ; n° 2) (Lucien Bentz: S. 44-46.)
## Um Spaweck
**Anonym, 1946. ''Ons Helden: Lucien BENTZ, geb. 6. 12. 16, Dickeréch, Turnprofesser, Cantonalchef L.V.L. Iechternach.'' Obermosel-Zeitung 1946-03-02, S. 6.
*Anonym, 1946. ''In Memoriam: Lucien Bentz.'' Luxemburger Wort 1946, Nr. 67 (8. März), S. 2.
* Anonym, 1949. ''Challenge Lucien Bentz 1949.'' Luxemburger Wort 1949, Nr. 354 (20. Dezember), S. 9. mat dem Text vum Noruff vum J. Hirsch (1948).
Terrestresch

**Terrestresch** ginn déi Methode, Virgäng, Daten, Systemer, Instrumenter, Organismen oder Objete genannt, déi 
# sech op de Planéit Äerd bezéien (terrestresch = ierdesch) oder
# op der Äerd sinn resp. sech do ofspillen (terrestresch = äerdgebonnen) oder
# zu der Landfläch vun der Äerd resp. zu Uwennungen oder Prozesser gehéieren, déi sech um Land (an net an der Loft oder um Waasser) ofspillen (terrestresch = landgestëtzt).

## Beispiller
;terrestresch = ierdesch
* Terrestresch Koordinaten- a Bezuchssystemer (am Géigesaz zu astronomesche Systemer);
* planetar a global Eegenschaften déi zu der Äerd gehéieren (z.&nbsp;B.: Magnéitfeld, Magnetismus …), geologesch Virgäng souwéi entspriechend Miessdaten;
* ierdesch Verhältnesser am Verglach oder a Bezéieung zu der Sonn, zum Äerdmound, zu anere Planéiten asw.

;terrestresch = äerdgebonnen
* äerdgebonnen Observatoiren, Moossinstrumenter oder Methoden am Géigesaz zu anerer, déi am Loftraum oder Universum agesat ginn (z.&nbsp;B. satellittegestëtzt Methoden);
** sou gëtt en Datentransfert iwwer Funk als terrestresch bezeechent, wa kee Satellit als Tëschestatioun gebraucht gëtt (z.&nbsp;B. steet den T an DVB-T fir „terrestresch“).

;terrestresch = landgestëtzt
* landgestëtzte Verkéiersmëttel, Waffesystemer asw.
* Déieren, Planzen an aner Organismen souwéi geologesch Oflagerungsraim um Land – am Géigesaz zu deenen am Waasser (aquatil, aquatesch), also z.&nbsp;B. am Ozean (marin) oder am Bannegewässer (limnesch, fluviatil);
** bei Planze ginn nëmmen Aarten als terrestresch ugesinn, déi direkt am Äerdbuedem wuerzelen an net op Gestengs oder anere Planzen asw. wuessen.

## Kuckt och
* Extraterrestresch
* Terrestresch Televisioun
* terrestrescht Teleskop
* terrestresch Navigatioun

## Um Spaweck
Zenit

**Zenit** steet fir:
* Zenit an der Mathematik den héchste Punkt enger Bunn oder vun engem Wee, kuckt Scheetpunkt
* Zenit, astronomesch dee vertikale Scheetpunkt vum Himmel iwwer dem Observateur
* *Zenit* am iwwerdroene Sënn, den Héichpunkt vun enger berufflecher oder kënschtlerescher Lafbunn

Raumfaart:
* Zenit, eng Schwäizer Héichtefuerschungsrakéit
* Zenit, eng sowjetesch Rakéit
* Zenit, eng Serie vu sowjeteschen Opklärungssatelliten

Wirtschaft:
* Zenit, e russesche Fabrikant vu Fotoapparaten
* Zenit, eng italieenesch Motorradmark (1954–1956)
* Zenit, eng international Baufirma fir Muséeën an Ausstellungshalen, zanter 1958 zu Köln
Quality Chess

**Quality Chess** ass ee Schachverlag mat Sëtz zu Glasgow, deen am Joer 2004 vun dräi Schachspiller gegrënnt gouf: dem IM Ari Ziegler, dem GM Jacob Aagaard an dem GM John Shaw.

De Verlag konzentréiert sech éischter op d'Qualitéit vun hire Publikatioune wéi op d'Quantitéit. 2005 krut dem GM Mihail Marin säi Buch *Learn from the Legends: Chess Champions at Their Best* den *Book of the Year*-Präis vun ChessCafe.com. 2007 huet d'Buch *San Luis 2005: How Chess Found Its Champion* vum Alik Gershon a vum Igor Nor an 2010 *Attacking Manual 1 & 2* vum Jacob Aagaard de *Book of the Year*-Präis vun der English Chess Federation gewonnen.

## Um Spaweck
* Offiziell Websäit
Oswald Nischelwitzer

Den **Oswald Nischelwitzer**, gebuer 1811, a gestuerwen 1894, war en éisträichesche Politiker.

Hie war Buergermeeschter vu Mauthen, Deputéierten am Landtag an am Reichstag, an nom Iwwergank vun der absolutter zur konstitutioneller Monarchie war e Parlamentspresident.

D'Monument zu Mauthen dat un hien ërennert steet ënner Denkmalschutz.
Fränz Zuang

De **François  Zuang**, gebuer den 2. Januar 1895 an der Stad Lëtzebuerg, a gestuerwen de 4. August 1981 zu Munneref, war e lëtzebuergeschen Turner an Olympionik.

Hien huet Lëtzebuerg op den Olympesche Summerspiller 1928 zu Amsterdam vertrueden.

## Kuckt och
Jean-Pierre Weisgerber

De **Jean-Pierre Weisgerber**, gebuer den 28. Mäerz 1905 zu Esch-Uelzecht, an do gestuerwen de 4. Abrëll 1994, war e lëtzebuergesch Foussballspiller an Olympionik.

Hien huet Lëtzebuerg op den Olympesche Summerspiller 1924 zu Paräis an 1928 zu Amsterdam vertrueden.

Tëscht dem 4. Mee 1924 am 28. Juni 1928 huet de Pierre Weisgerber 10-mol fir déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp gespillt an dobäi 3 Goler geschoss.

## Kuckt och
Hentges

**Hentges** ass e Familljennumm vun ë.&nbsp;a.:
* André Hentges
* François Hentges
* Pierre Hentges (1853)
* Pierre Hentges (1890)
* Pierre Hentges (1915)
* Roby Hentges
Apsis

* Fir d'Apsis an der Astronomie kuckt wgl. Aphel
* Fir d'Apsis an der Architektur kuckt wgl. Apsis (Architektur)
Perigeum

De **Perigeum** (nooste Punkt bei der Äerd) vun engem Himmelskierper ass den Zäitpunkt a seng Positioun vun den Apside par Rapport zur Äerd.
* De **Perigeum** ass den nooste Punkt zu der Äerd.
* Den **[[Apogeum]]** bezeechent de gréissten Ofstand zu der Äerd.

## Äerdmound
Nieft Apogeum a Perigeum sinn och d'Moundphase souwéi d'Libratioun als „Torkelen“ ze beuechten.
Beim Äerdmound ënnerscheede sech déi béid Distanzen *([[Perizentrumdistanz]])* ëm iwwer 13 Prozent, well d'Moundbunn eng däitlech elliptesch Form huet (Exzentrizitéit 0,055). Déi grouss Hallefachs vun der Bunn ass 384.405&nbsp;km, d'Äerddistanz variéiert tëscht 356.410 a 406.740&nbsp;km am Rhythmus vum *[[Anomalistesche Mount]].* 
Duerch déi visuell Gréisst vun der Moundscheif ass d'Distanz och entscheedend fir d'Aart vun enger Sonnendäischtert: Fält den Termin vun der Däischtert zum Perigeum, ass den Äerdmound relativ grouss an d'Däischtert *vollstänneg,* beim Apogeum awer nëmme *rankfërmeg*.

## Planéiten

Bei Planéiten ass den Apogeum no bei der Oppositioun, widderhëlt sech also entspriechend der *[[synodesch Period|synodescher Period]]* ongeféier all Joer (baussenzeg Planéiten) bis all zwee Joer (Mars). D'Planéite baussenzeg vun der Äerdbunn ginn dann am Perigeum réckleefeg *([[Planéiteschleef]]).* D'synodesch Period vun de bannenzege Planéiten ass mat ronn véier Méint (Merkur) resp. annerhalleft Joer (Venus) am Verhältnes däitlech méi kuerz.

## Koméiten

Bei Koméite kann de Perigeum no beim Perihel leien, bei schmuele Bunnellipsen awer och e puer Woche bis Méint vir- oder duerno. Déi genee Situatioun hänkt vun der [[Inklinatioun (Astronomie)|Bunnschréi géint d'Ekliptik a virun allem vun der Äerdstellung zum Perigeum of. Beim Koméit Machholz (Ëmlafzäit 120.000 Joer) leien déi zwéin Zäitpunkten ongeféier 20 Deeg auserneen, an déi zwou Distanze bedroen 0,347 resp. 1,205087&nbsp;AE. Wann e Koméit vun der Äerdsäit hierkënnt, da läit säi Perigeum op der *anerer* Säit vun der Sonn an déi klengst Distanz ass meeschtens iwwer 1 AE.

## Asteroiden

Asteroide mat engem Perigeum dee méi kleng ass wéi de Moundbunnradius bezeechent een als Äerdbunnkräizer. Hir Observatioun a Kartéierung ass e wichtege Projet: E Perigeum vu manner wéi een Äerdradius bedeit een *[[Impakt]]* (Aschlag op der Äerduewerfläch).

## Raumfaart

Satellitte gi bei groussem Perigeumverhältnes zum mëttlere Bunnradius (grouss Exzentrizitéit) als Highly-Elliptical-Orbit-Satellit (HEO) bezeechent.

## Kuckt och

## Um Spaweck
* Walker, John: Lunar Perigee and Apogee Calculator. 
*  Walker, John: '' Inconstant Moon. The Moon at Perigee and Apogee''.
Ivy King

**Ivy King** ass de Codenumm vun der stäerkster amerikanescher Atombomm (net Waasserstoffbomm) a gouf am Kader vun der Operatioun Ivy gebaut.

Ivy King hat eng Sprengkraaft vun zirka 500 Kilotonnen, wat fir eng Fissiounsbomm vill ass.
Dubna (Oblast Moskau)

**Dubna** (russesch: Дубна) ass eng Stad am Oblast Moskau a Russland mat ronn 61.900 Awunner (Stand: 2007).

Zu Dubna ass e Laboratoire fir Nuklearfuerschung d'Vereenegt Institut fir Käerfuerschung, an deem ë.&nbsp;a. 1967 d'Element Dubnium vum Georgi N. Flerow et al. entdeckt gouf a sou och säin Numm vun der Stad ofgeleet ass.

## Um Spaweck
* Offiziell Säit vun der Stad
Ivy Mike

***Ivy Mike*** ass de Codenumm vun der éischter erfollegräicher Waasserstoffbomm.

Et war eng amerikanesch Waff mat enger Sprengkraaft vun 10,4 Megatonnen (Hiroshima-Bomm: 12,5 Kilotonnen). D'Bomm gouf den 1. November 1952 um Eniwetok-Atoll gezünt.

D'Bomm huet zu der Operatioun Ivy gehéiert a gouf virun der Bomm Ivy King gezünt.

D'Explosioun war déi deemools gréissten Explosioun déi jee vu Mënsche gemaach gouf. D'Explosioun war awer nëmmen e Brochdeel sou grouss wéi d'Explosioun vun der Zar-Bomm, déi den 30. Oktober 1961 vun de Russe gezünt gouf.

## D'Bomm
D**'Ivy Mike** war 6,19 Meter héich an hat en Duerchmiesser vun 2,03 Meter. Se hat e Gewiicht vun 82 Tonnen.

## Um Spaweck
Giant Metrewave Radio Telescope

D**'Giant Metrewave Radio Telescope (GMRT)**, steet ronn 80&nbsp;km nërdlech vu Pune, Indien, an enger Héicht vu 588&nbsp;m. Et ass dat weltgréisst Radioteleskop fir Wellelängte am Meterberäich.

De GMRT ass e Radiointerferometer a besteet aus 30 Antenne mat jee 45&nbsp;m Reflekterduerchmiesser. 14 Antenne sinn iwwer en zentraalt Gebitt vu ronn engem Quadratkilometer verstreet. Déi aner 16 verdeele sech an Y-fërmegen Äerm an hunn eng maximal Basislängt vu 25&nbsp;km. De GMRT gëtt vum Tata Institute of Fundamental Research bedriwwen.

De GMRT huet Empfänger fir Frequenze vun 151, 235, 325, 610 an 1000-1420&nbsp;. Duerch déi op der Standplaz nach relativ niddreg vum Mënsch ausgeléist Radiostéierstralung an déi grouss Antennen ass et bei niddrege Frequenze méi leeschtungsfäeg wéi d'Very Large Array. Als Reflekter ka bei dëse Wellelängte relativ bëlleg een dënnt Metallnetz gebraucht ginn.

## Um Spaweck
* GMRT Homepage
Pedro Passos Coelho

De **Pedro Manuel Mamede Passos Coelho**, genannt **Pedro Passos Coelho**, gebuer de 24. Juli 1964 zu Coimbra, ass e portugisesche Geschäftsmann a Politiker. Hien ass zanter 2010 de President vun der mëtt-rietser Partido Social Democrata (PSD).

De 5. Juni 2011 huet de Passos Coelho déi virgezunne Parlamentswale gewonnen an ugekënnegt, mat der konservativer CDS-PP eng Koalitioun wëllen ze maachen.

De **Passos Coelho** huet seng Kandheet an Angola verbruecht, wou säi Papp Dokter war. No der Oeillets-Revolutioun ass d'Famill a Portugal hannescht gaangen. Scho mat 14 Joer gouf hie Member vun der sozialdemokratescher Jugend, vun 1991 bis 1999 war en Deputéierten an der portugisescher Nationalversammlung, wou e vun 1996 bis 1999 Vizepresident vun der PSD-Fraktioun war.

Mat 37 Joer huet en 2001 säin Ekonomiesstudium op der Lusíada-Universitéit zu Lissabon ofgeschloss. Duerno war e Consultant fir verschidde Firmen a gouf 2004 Finanzmanager bei der Entreprise Fomentinvest, wou en 2007–2009 am Conseil d'administration war a President vun den Duechterfirmen Ribtejo an HLC Tejo. Niewelaanscht huet hien op der Héichschoul fir Pedagogik zu Lissabon Coursë ginn.

De Passos Coelho war och 2001 Matgrënner vu *Thinking Portugal*, an hie war vun 2005 bis 2011 President vum Gemengerot vu Vila Real. 2008 huet hien de *[[Think Tank|Think tank]]* "*Construir Ideias*" gegrënnt.

De 15. Juni 2011 gouf hie Ministerpresident vu Portugal. Bei de Parlamentswale vum 4. Oktober 2015 blouf seng Partei déi stäerkst, konnt awer just eng Minoritéitskoalitioun mat der konservativer CDS-PP op d'Been kréien. Knapps zwou Wochen drop hunn d'Oppositiounsparteien (d'Sozialisten (PS), d'Kommunisten (PCP) an d'Lénksblock (BE)) als Lénksblock, der Regierung d'Vertrauen entzunn, an de Coelho ass den 11. November zeréckgetrueden.

## Um Spaweck
Olivier Frank

Den **Olivier Frank**, gebuer den 23. Juni 1956 an der Stad Lëtzebuerg, ass e lëtzebuergeschen Anglist a Germanist.

1983 war hie Matgrënner vun der Lëtzebuerger Gesellschaft fir Nei Musek.

Vun 1996 bis 2011 war hien artisteschen Direkter vum Orchestre philharmonique du Luxembourg.

Zanter 2011 ass hien Direkter vum Institut Pierre-Werner.
Zar-Bomm

D**'Zar-Bomm** (ru Царь-бомба/ *Tsar-bomba*), och **RDS-220** genannt, war déi stäerkst Waasserstoffbomm, déi jee gezünt gouf. Domat war se och déi allergréisst Explosioun, déi jee vu Mënsche gemaach gouf.

Dës sowjetesch Bomm hat eng Sprengkraaft vun ongeféier 57 Megatonnen, wat méi wéi 4.000 Hiroshima-Bommen entsprécht.

Se gouf den 30. Oktober 1961 iwwer der Insel Nowaja Semlja aus enger Héicht vun 10.000 Meter ofgehäit an op enger Héicht vu 4.000 Meter gezünt.

## Um Spaweck
Dubna

Den Numm **Dubna** bezeechent:

* eng Stad a Russland: Dubna (Oblast Moskau),
* eng Klengstad a Russland: Dubna (Oblast Tula),
* en Duerf a Russland: Dubna (Oblast Wladimir),
* en Duerf a Lettland: Dubna (Lettland),
* en Niewefloss vun der Düna a Lettland: Dubna (Düna),
* en Niewefloss vun der Wolga a Russland: Dubna (Wolga),
* en Niewefloss vun der Upa a Russland: Dubna (Upa).
Cassiopeia A

**Cassiopeia A** ass en Emissiounsniwwel am Stärebild Cassiopeia op enger Distanz vu ronn 11.000 Liichtjoer. Hien huet en Duerchmiesser vu ronn 10 Liichtjoer.

Et ass e Rescht vun enger Supernovaexplosioun, déi op der Äerd ëm d'Joer 1680 hätt kënnen observéiert ginn, wa se net hanner de Gas- a Stëbswolleke geschitt wier. Méiglecherweis war Cas A e Stär vun der sechster Gréisst, deen den Astronom John Flamsteed zu senger Zäit als Supernova observéiere konnt. Haut ass de Cassiopeia A déi stäerkst extrasolar Radioquell um Himmel. D'Radioquell gouf 1947 entdeckt, déi optesch Identifizéierung ass 1950 gelongen. Cassiopeia A war dee jéngste bekannte Supernovarescht) an eiser Galaxis bis zu der Entdeckung vum Supernovarescht SNR G1.9+0.3.

## Kuckt och

## Um Spaweck
* Cassiopeia A
Stephen Harper

De **Stephen Joseph Harper**, gebuer den 30. Abrëll 1959 zu Toronto (Ontario), ass e kanadesche Politiker. Vum 6. Februar 2006 bis Oktober 2015 war hien den 22. Premierminister vu Kanada.

Den Harper war Grënnungsmember vun der Reformpartei vu Kanada. Vun 1993 u war en Deputéierte vun der Circonscriptioun Calgary West am House of Commons. 1997 ass hie wéinst Meenugsverschiddenheeten aus aus der Reformpartei ausgetrueden an huet säin Deputéiertemandat opginn. 5 Joer drop gouf e President vun der *Kanadeschet Allianz* an ass zanterhier Deputéierte vum Waldistrikt Calgary Southwest. 2003 huet e seng Partei mat der *Progressiv-konservativer Partei vu Kanada* zu der *Konservativer Partei Kanada* fusionéiert a gouf 2004 zu hirem President gewielt.

## Um Spaweck

* Websäit vum Premierminister vu Kanada
Wacht am Rhein

**Wacht am Rhein** war en Täuschungsmanöver am Zweete Weltkrich inzenéiert vum däitsche Generol von Rundstedt fir déi grouss Operatioun Herbsnebel sou laang wéi méiglech virun den Alliéierte geheim ze halen.

De von Rundstedt hat seng Léier aus den Alliéierten hirer *Operation Fortitude* am Virfeld vun *[[Operation Overlord]]* gezunn, an huet du probéiert dat selwecht ze maachen, andeems e Positiounen am Oste vun Oochen ausbauen a verstäerke gelooss huet, an Truppen do konzentréiert huet, fir déi Alliéiert gleewen ze doen e géif seng Verdeedegungspositioune virum Rhäin besser ofsécheren. En huet en intensive Funkverkéier oprechterhalen an d'Flakstellungen ausgebaut. Alliéiert Opklärungsfligere goufen nëmmen ongenee beschoss, fir datt se konnten heemfléien an e Rapport iwwer hir Observatioune maachen.

Déi Alliéiert sinn drop eragefall, an hunn net dru geduecht fir hir Positiounen an den Ardennen ze verstäerken. Op der bal 140&nbsp;km laanger Front stoungen nëmmen dräi Infantriesdivisiounen de 14. Kavalleriesgrupp an déi 9. Panzerdivisioun. De brillante Kommandant vun der *[[Operation Cobra]]*, de Generol Middleton, hat de Bradley dorop opmierksam gemaach, awer deen huet em geäntwert: *"Maacht Iech keng Suergen, dat ass déi lescht Plaz op där den Hitler géif ugräifen"*.

Sou war et méiglech datt grouss Truppeverbänn déi an Éisträich an an Ostpreisen ofgezu goufen op d'Ardennegrenz koumen ouni bemierkt ze ginn. Zich déi nëmmen nuets gefuer sinn, an am Dag an Tunnelle verstoppt goufen, hu sou divisiounsweis Truppeverstäerkungen an eng 150.000 Tonne Material op d'Westfront bruecht. Ongeféier 10.000 Wagone si sou um Schinnennetz gelaf, vun deenen der nëmmen 19, déi Liewensmëttel a Munitioun transportéiert hunn, a 4 Zëttärswaggone vun der alliéierter Aviatioun zerstéiert goufen.

Däitsch Zaldoten déi gutt Englesch geschwat hunn, a capabel waren op Jeepen an US-amerikanesche Sherman-Tanksen ze fueren, goufen an US-amerikanesch Uniforme gestach. Si sollte fir den néidegen Durcherneen an den alliéierte Reie suergen. De Kommando vun där *150. Panzersonderbrigade*, a vun der Operatioun déi Operatioun Greif genannt gouf, krut den Obersturmbannführer Otto Skorzeny, dee sech schonn den 12. September 1943 bei der Befreiung vum Mussolini illustréiert hat.

De Luftwaffenoffizéier von der Heydte krut d'Missioun fir mat ronn 1.300 Falschiermsprénger a Mannequinen déi sou ugedo waren, am belschen Territoire an an der Géigend vu Paräis en Duercherneen wäit hanner den alliéierte Linnen ze maachen. Déi Aktioun ass als d'Operation Stösser bekannt.

Zu gudder Lescht fir den Alliéierten net ze vill Zäit ze loossen, fir sech z'organiséieren, gouf den Artilleriesbeschoss, fir deen dräi Stonne virgesi waren, op 45 Minutte gekierzt.
Recep Tayyip Erdoğan

De **Recep Tayyip Erdoğan** [ˈɾɛdʒɛp ˈtɑːjip ˈɛɾdɔːɑn], gebuer de 26. Februar 1954 zu Istanbul, ass en tierkesche Politiker. Hien ass zënter dem 28. August 2014 den zwielefte President vun der Republik.

Den Erdoğan war vun 1994-1998 Buergermeeschter vun Istanbul a vu Mäerz 2003 bis August 2014, iwwer dräi Legislaturperioden, Ministerpresident vun der Tierkei.

Vun 2001 bis 2014 war hien den éischte President vun der islamesch-konservativer Partei fir Gerechtegkeet an Entwécklung (AKP).

## Um Spaweck
Hollännesch

**Hollännesch** (: *Nederlands*, *Nederlandse taal*) ass eng westgermanesch Sprooch, déi weltwäit vun ongeféier 30 Millioune Leit geschwat; fir ronn 25 Millioune Leit ass et d'Mammesprooch.

## Offiziell Sprooch
Hollännesch ass eng vun den offizielle Sprooche vun der Europäescher Unioun. Et gëtt offiziell an Holland, an der Belsch, an ausserdeem och zu Kleve (Däitschland) an a *Frans-Vlaanderen*, am Nordweste vu Frankräich geschwat.

Baussent Europa gëtt Hollännesch och nach op Aruba, Sint Maarten a Curaçao (*status aparte* vum Kinnekräich Holland), an am Surinam geschwat.

Afrikaans, dat a Südafrika an an Namibie geschwat gëtt, ass eng Duechtersprooch vum Hollänneschen.

## Geographesch Verbreedung

### Diffusioun vum Hollänneschen

Fichier:Map of the Dutch World.svg|   


## Schreifweis an Aussprooch
D'Orthographie vun der Standardsprooch, d*'Algemeen Nederlands*, gëtt vun der Nederlandse Taalunie (*Hollännesch Sproochenunioun*) festgeluecht. D'Nederlandistik fuerscht, dokumentéiert a vermëttelt d'hollännesch Sprooch an d'Literatur an hiren historeschen an zäitgenëssesche Formen.

### Alphabet
D'Hollännesch Sprooch gëtt mam Laténgeschen Alphabet geschriwwen.

### Grammaire

### Textbeispill

## Um Spaweck
Mauna Kea-Observatoire

Als **Mauna Kea-Observatoire** ginn d'Teleskopen um Mauna Kea-Vulkan, der gréisster Insel vum Archipel op Hawaii bezeechent. Et sinn Teleskopen déi vu verschiddenen Universitéiten an Institutiounen aus 11 Natioune bedriwwe ginn. Den Observatoire deen op enger Héicht vu 4.200 Meter läit, ass ee vun de bedeitendsten astronomeschen Observatoire vun eiser Zäit.D'Plaz vum Observatoire ass fir de Betrib ideal, well op där Héicht d'Loft schonn zimmlech dënn ass an extreem dréchen (eng Viraussetzung fir Infraroutastronomie), a well d'Spëtzt vum Bierg normalerweis iwwer de Wolleke läit. D'Qualitéit vun astronomesche Fotoen ass doduerch méi héich.

Tëscht 1968 an 1999 goufen am Ganzen néng Spigelteleskope fir den opteschen an infraroude Spektralberäich a Betrib geholl, dorënner den Gemini North- an de Subaru-Teleskop mat engem Haaptspigel vu jee aacht Meter Duerchmiesser, souwéi déi zwéin Teleskope vum *[[Keck-Observatoire|W. M. Keck Observatoire]]*, déi een (aus ville klenge sechseckege Segmenter zesummegesaten) Haaptspigel vun 10 Meter Duerchmiesser hunn a bis Juli 2007 déi gréisst optesch Teleskope vun der Welt duerstellen. Se goufe mam Gran Telescopio Canarias mat engem Spigelduerchmiesser vun 10,4&nbsp;m ofgeléist.
Déi béid Teleskope kënnen och zesummen als opteschen Interferometer bedriwwe ginn.

Nieft den opteschen Teleskope gëtt et och dräi Instrumenter fir de Submillimeter-Beräich (Mikrowellen). D*'Submillimeter Array* besteet aus aacht Antennen mat engem Duerchmiesser vu jee sechs Meter a gouf eréischt am Joer 2002 fäerdeg. Um Mauna-Kea steet och nach ee Radioteleskop vu 25 Meter Duerchmiesser, deen zesumme mat anere Radioteleskope weltwäit als radioastronomeschen Interferometer zum Asaz kënnt.

## Kuckt och

* Paranal-Observatoire
* La Silla-Observatoire
* Cerro Tololo Inter-American Observatory
* European Extremely Large Telescope

## Um Spaweck

*  Websäit vum Mauna-Kea-Observatoire
Doha

**Doha** ass d'Haaptstad vum Katar.

## Educatioun
D'Stad ass den Doheem vun der Qatar Universitéit an École des hautes études commerciales de Paris.

## Um Spaweck
Keck-Observatoire

De **W. M. Keck-Observatoire** ass en Deel vum Mauna-Kea-Observatoire um 4.200 Meter héije Vulkanbierg Mauna Kea op der Insel Hawaii.

Am Observatoire stinn zwéi baugläich Spigelteleskopen, vun deene jiddwereen een aus 36 klenge, sechseckege Segmenter zesummegesaten Haaptspigel vun 10&nbsp;m Duerchmiesser huet an déi bis Juli 2007 déi gréisst optesch Teleskope vun der Welt waren. Se goufe vun de Gran Telescopio Canarias ofgelésit, déi e Spigelduerchmiesser vun 10,4&nbsp;m hunn. D'Spigelsupporte vun den Teleskope goufe vun der Schott AG zu Mainz aus Zerodur Glaskeramik gebaut. De *Keck-I*-Teleskop gouf 1993 a Betrib geholl, de *Keck-II*-Teleskop ass 1996 fäerdeg ginn. Déi zwéin Teleskope kënnen och zesummen als opteschen Interferometer gebraucht ginn. *Keck-I* a *Keck-II* hunn eng Adaptiv Optik.

D'Grënnung geet op eng Stëftung vun der *[[W. M. Keck Foundation]]* an der Héicht vun 140 Milliounen US-Dollar zeréck. Den Observatoire gëtt vum California Institute of Technology, vun der University of California an der NASA zesumme bedriwwen.

## Kuckt och

* Paranal-Observatoire
* La Silla-Observatoire
* Cerro Tololo Inter-American Observatory
* European Extremely Large Telescope

## Literatur
* Peter Wizinowich, et al.:*Performance of the W.M. Keck Observatory Natural Guide Star Adaptive Optic Facility - the first year at the telescope.* Proc. SPIE Vol. 4007, S.2-13, Adaptive Optical Systems Technology, 2007, Abstract@NASA ADS, pdf online

## Um Spaweck

* W.M. Keck Observatory
* W. M. Keck Foundation
* Mauna Kea Web Cams
Etienne Bausch

Den **Etienne Bausch**, gebuer de 17. Juni 1901 zu Déifferdeng, a gestuerwen de 25. Januar 1970 an der Stad Lëtzebuerg, war e lëtzebuergesche Foussballspiller an Olympionik.

Hien huet Lëtzebuerg op den Olympesche Summerspiller 1924 zu Paräis vertrueden.

Tëscht dem 4. Mee 1924 an dem 5. Oktober 1924 huet hie 4-mol fir déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp gespillt.

## Kuckt och
Bezierk Pankow

De **Bezierk Pankow** [] ass deen drëtten a meescht bevëlkerte Verwaltungsbezierk vun der Bundeshaaptstad Berlin. Am Kader vun der Verwaltungsreform 2001 huet den deemolege Bezierk Pankow mat de Bezierker Prenzlauer Berg a Weißensee fusionéiert, an ass flächeméisseg gewuess.

## Geographesch Lag

Pankow läit am Nordoste vu Berlin a grenzt un d'Bezierker Lichtenberg, Friedrichshain-Kreuzberg, Mitte a Reinickendorf grad sou wéi un d'Brandenburger Landkreeser Oberhavel a Barnim.

## Ënnerdeelung vu Pankow

Pankow ass ganz ënnerschiddlech bevëlkert. Zwee Drëttel vun der Bevëlkerung wunnen an den dräi gréissten Deeler: Prenzlauer Berg, Pankow (Deel vum Bezierk Pankow) a Weißensee.

De Prenzlauer Berg ass de fënneftmeescht besidelten Deel vu Berlin, wärend Blankenfelde a Stadtrandsiedlung Malchow déi zwou Plaze sinn, wou sech déi mannst Leit néiergelooss hunn (just ee Prozent vun der Bevëlkerung vum Bezierk Pankow), an dat obschonn déi zwéin Deeler ee Fënneftel vun der Fläch vum Bezierk ausmaachen.

## Um Spaweck
Michelle Hunziker

D**'Michelle Yvonne Hunziker**, gebuer de 24. Januar 1977 zu Sorengo bei Lugano, ass eng schwäizeresch-italieenesch Moderatorin, Sängerin a Fotomodell, déi haaptsächlech an der Schwäiz, Italien an an Däitschland schafft.

## Um Spaweck
Salat

**Salāt** ass d'Gebiet an déi iewescht Flicht vun de groussjärege Moslemen. Et handelt sech ëm dat alldeeglecht Ritualgebiet a Richtung Mekka, wou d'Kaaba steet, dat fënnefmol am Dag verriicht muss ginn. Salāt ass déi zweet vun de Fënnef Saile vum Islam.

D'Wuert *Salāt* kënnt aus dem Aramäeschen a bedeit iwwersat „sech spanen“ oder „sech vernäipen“.

## Um Spaweck
Michel Sopher

De **Michel Sopher**, gebuer de 15. Abrëll 1817 zu Saverne, gestuerwen den 21. August 1871 an der Stad Lëtzebuerg, war e franséische Rabbiner.

Vun 1867 bis zu sengem Doud am Joer 1871 war hie Groussrabbiner vu Lëtzebuerg.

## Kuckt och
* Lëscht vun de Groussrabbiner vu Lëtzebuerg
Miroirs

***Miroirs*** ass een Zyklus aus fënnef Pianosstécker, déi vum Maurice Ravel tëscht 1904 an 1905 komponéiert goufen. D'Wierk gouf fir d'éischt am Joer 1906 vum Ricardo Viñes opgefouert.
# *Noctuelles* 
# *Oiseaux tristes*
# *Une barque sur l´océan*
# *Alborada del gracioso*
# *La vallée des cloches*
NASA Infrared Telescope Facility

Den **NASA Infrared Telescope Facility (IRTF)** ass en Teleskop fir Infraroutastronomie um Mauna-Kea-Observatoire op Hawaii. Säin Haaptspigel huet en Duerchmiesser vun 3,0&nbsp;m.

D'Teleskop dat säin éischt Liicht 1979 hat, gouf fir d'Ënnerstëtzung vun de Voyager-Missiounen (Voyager 1 a Voyager 2) gebaut, a gëtt elo zesumme vun der NASA a vun der Universitéit vun Hawaii bedriwwen. Well den IRTF vun der NASA finanzéiert gëtt, gi wéinstens 50&nbsp;% vun den Observatiounen um IRTF fir d'Fuerschung vum Sonnesystem a fir d'Planetologie gebraucht.
## Kuckt och

## Um Spaweck
* Websäit vum Teleskop
Germaine Damar - Der tanzende Stern

***Germaine Damar - Der tanzende Stern*** ass e lëtzebuergeschen Dokumentarfilm vum Michael Wenk iwwer déi lëtzebuergesch Schauspillerin an Dänzerin Germaine Damar.

## Ëm wat geet et am Film?
Den Documentaire ass e Réckbléck op d'Liewe vun der Germaine Damar: hir Jugend zu Péiteng an zu Paräis, hiren éischten Optrëtt als Member vun engem Artistentrio an hir Filmcarrière, an där hirem Verlaf si an 28 Kinosfilmer eng Roll hat. Déi ausgebilt Artistin an Dänzerin ass eng vun nëmmen e puer Schauspillerinnen am däitschsproochege Kino an der Zäit nom Zweete Weltkrich, déi sech mat e puer Ausname ganz op de Genre vum Revuefilm festgeluecht huet. Den Dokumentarfilm widmet sech dowéinst och de Charakteristike vun deem Genre, an thematiséiert déi deemoleg Produktiounskonditiounen an den Néiergank vum Revuefilm Ufank der 1960er Joren. Am Mëttelpunkt vum Film steet der Germaine Damar hir Zesummenaarbecht mat Publikumsfavoritte wéi dem Peter Alexander, dem Heinz Erhardt an dem Georg Thomalla.

D'Liewen an d'Karriär vun der Schauspillerin, déi och a Frankräich, Spuenien an Argentinien aktiv war, gëtt durch vill Filmextraiten an zum Deel och Fotodukumenter, déi fir d'éischt Kéier ze gesi waren, illustréiert. Donieft goufen och vill Schauspillerkollegen aus der Zäit interviewt, dorënner d'Sonja Ziemann, de Joachim Fuchsberger, de Walter Giller, de Claus Biederstaedt, de Peter Weck, d'Maria Sebaldt, de Chris Howland, an och de Regisseur Hermann Leitner.

D'Spriecherin vum Film ass d'Désirée Nosbusch.

## Soss

De Film hat seng Première de 14. Juni 2011 am Utopia a gouf vum Centre national de l'audiovisuel (CNA) produzéiert. D'Germaine Damar war bei der Première present.

Well d'Auteursrechter ze deier ware konnt de Film awer duerno net méi am Kino gewise ginn. En ass dofir awer am November 2011 op DVD erauskomm.

## Um Spaweck
* De Film op Filmportal.de
Renée Brasseur

D**'Renée Brasseur**, gebuer de 27. August 1902 an der Stad Lëtzebuerg, an do gestuerwen de 26. Juni 1929, war eng lëtzebuergesch Schwëmmerin an Olympionickin.

## Karriär
D'Renée an hir Schwëster Marie Brasseur waren allebéid Schwëmmerinnen a Member am Swimming Club Luxembourg. Op den Olympesche Summerspiller 1924 zu Paräis waren déi zwou Schwësteren akkreditéiert: d'Renée als Schwëmmerin an d'Marie als hir Betreierin. D'Renée koum ënner 10 Konkurrentinnen aus 5 Natiounen op déi 5. Plaz an der Serie (1'514) a war domat eliminéiert.

No hirer aktiver Karriär huet si sech zesumme mat der Joséphine Jacquemart an der Andrée Mayrisch an der Fédération féminine sportive luxembourgeoise (FSL) engagéiert, déi am Fréijoer 1925 gegrënnt gi war.

## Kuckt och
Gesellschaftskritik

D**'Gesellschaftskritik** analyséiert sozial Strukturen, déi als problematesch ugesi ginn, a versicht praktesch Léisunge mat Hëllef vu spezifesche Moossnamen, radikale Reformen oder souguer revolutionäre Verännerungen ze fannen.
Hermann Leitner

Den **Hermann Leitner**, gebuer den 3. September 1927 zu Salzburg, ass en éisträichesche Filmregisseur an Dréibuchauteur.

## Filmer
### Kino
*1956 *[[Pulverschnee nach Übersee]]* - Haaptacteuren: Adrian Hoven, Marianne Hold
*1957 *Ferien auf Immenhof* - Haaptacteuren: Angelika Meissner, Heidi Brühl
*1957 *Liane, die weiße Sklavin* - Haaptacteuren: Marion Michael, Adrian Hoven
*1958 *Lilli - ein Mädchen aus der Großstadt* - Haaptacteuren: Adrian Hoven, Ann Smyrner
*1959 *[[Glück und Liebe in Monaco]]* - Haaptacteuren: Germaine Damar, Claus Biederstaedt
*1960 *Treffpunkt Salon Parisi* oder *Frauen in Teufels Hand* - Haaptacteuren: Helmut Schmid, Wolf Albach-Retty
*1960 *[[Wegen Verführung Minderjähriger]]* - Haaptacteuren: Hans Söhnker, Marisa Mell
*1960 *[[Heimweh nach dir, mein grünes Tal]]* oder *Mein Vaterhaus steht in den Bergen* - Haaptacteuren: Anita Gutwell, Rudolf Lenz
*1961 *[[Morgen beginnt das Leben (Film 1961)|Morgen beginnt das Leben]]* oder *Verdammt die jungen Sünder nicht* - Haaptacteuren: Cordula Trantow, Corny Collins
*1961 *Liane, die Tochter des Dschungels* - Haaptacteuren: Marion Michael, Hardy Krüger
*1962 *Wenn beide schuldig werden* - Haaptacteuren: Nadia Gray, Ellen Schwiers
*1962 *Flying Clipper - Traumreise unter weissen Segeln* (Dokumentarfilm)

## Um Spaweck
Jean Welter

De **Jean Welter**, gebuer den 2. Mee 1901 zu Esch-Uelzecht, an do gestuerwen 23. Mäerz 1977, war e lëtzebuergesche Boxer an Olympionik.

Hien huet Lëtzebuerg op den Olympesche Summerspiller 1924 zu Paräis an 1928 zu Amsterdam vertrueden.

Hie war de Papp vum Jean Welter, Jr. deen op den Olympesche Summerspiller 1948 an 1952 och als Boxer dobäi war.

## Kuckt och
Caltech Submillimeter Observatory

De **Caltech-Submillimeter-Observatoire** (ofgekierzt **CSO**) ass e Radioteleskop fir Wellelängten am Submillimeterberäich. De Primärspigel huet en Duerchmiesser vu 10,4&nbsp;m. Den Teleskop steet an der Géigend vum 15&nbsp;m James Clerk Maxwell submillimeter telescope (JCMT) a gehéiert zum Mauna-Kea-Observatoire.

Den CSO an de JCMT goufen an den 1990er Jore versuchsweis zum éischte Submillimeter-Interferometer verbonnen. Den Erfolleg vun dësem Experiment huet de Grondsteen fir d'Entwécklung vu weideren Interferometere geluecht, besonnesch vum Submillimeter Array an dem Atacama Large Millimeter Array.

## Kuckt och
* California Institute of Technology (*Caltech*)

## Um Spaweck
* CSO Homepage

## Um Spaweck
Société anonyme

Eng **Société anonyme** (kuerz **SA**) oder **Aktiegesellschaft**, ass eng Rechtsform fir Handelsgesellschafte mat engem limitéiertem Risiko, déi a Länner mat enger zivilrechtlecher Traditioun verbreet ass.

D'SA ass gëeegent fir Entreprisen, déi Kapital vun enger Rei vun Investisseure mussen zesummekréien, déi nëmme Verloschter bis zum Betrag vun hirer Investitioun droe kënnen. Hiert Grondkapital ass a Form vu fräi iwwerdrobaren Aktien opgedeelt, déi op enger Bourse notéiert kënne ginn. D'Reglementatioun iwwer d'Aktiegesellschaften ass gemenkerhand méi restriktiv a méi detailléiert wéi déi fir aner Gesellschaftsformen.

Zu Lëtzebuerg sinn d'Bestëmmungen iwwer d'Aktiegesellschaften am Gesetz vum 10. August 1915 festgeluecht; dëst Gesetz gouf 2016 an enge sëllege Punkte reforméiert, déi méi Flexibilitéit erlaben, de Minoritéitsaktionäre méi Rechter ginn a verschidde Praktiken e gesetzleche Kader ginn.

Op den 31. Dezember 2024 waren 30.699 Aktiegesellschaften zu Lëtzebuerg enregistréiert.

## Um Spaweck
Plow

**Plow** (usb. *Osh/Palov*, russ.: *плов/Plow*) ass en ursprénglech orientalesche Plat, deem säin Haaptbestanddeel Räis ass. E gëtt an Zentralasien an enger grousser Pan oder engem Dëppe mat Hämmelfleesch (eventuell Randfleesch), Fett oder Ueleg, Muerten an Ënne gekacht. Duerno kënnt Laangkärräis dobäi an da gëtt dat Ganzt mat Waasser bedeckt, gekacht an duerno mat zouenem Deckel gedämpt.

Et gëtt eng Abberzuel lokal Varianten, dorënner och méi séisser wou gedréchent Aprikosen oder Korënten driwwer gestreet a matgekacht ginn.

Usbekesche Plow gëllt als mat dat eelst an authenteschst Rezept. En ass do dat beléiftst Iessen a gëtt traditionell all Donneschden a Sonnde grad sou wéi fir Festiesse vu Männer gekacht.

## Um Spaweck

* Usbekescht Plow Rezept
James Clerk Maxwell Telescope

D**'James Clerk Maxwell Telescope** (JCMT) ass e Radioteleskop fir Wellelängte am Submillimeterberäich mat enger Empfangsantenn vu 15&nbsp;Meter am Mauna-Kea-Observatoire zu Hawaii. Et ass dat weltgréisst Radioteleskop, wat op dësem Wellelängtenberäich spezialiséiert ass. Et gëtt fir Ënnersich vun eisem Sonnesystem, der interstellarer Matière, souwéi fir wäit Galaxië gebraucht.

Den JCMT ass duerch eng Kooperatioun tëscht Groussbritannien, Kanada an Holland entstanen. Et krut säin Numm zu Éiere vum James Clerk Maxwell. De Betrib gouf vum Joint Astronomy Centre gesteiert. An Zesummenaarbecht mam Caltech Submillimeter Observatory gouf fir d'alleréischt e Submillimeter-Interferometer geschaafen. Dat erfollegräicht Experiment huet de Grondstee fir d'Submillimeter Array an den Atacama Large Millimeter Array-Interferometer geluecht.

Am Mäerz 2015 gouf de Betrib vum East Asian Observatory iwwerholl an och gesteiert.

## Kuckt och

## Um Spaweck
*  JCMT Homepage
Belém

**Belém** ass den Numm vun enger Rëtsch Uertschaften a Brasilien a vun engem Quartier vu Lissabon.

## Brasilien
* Belém, d'Haaptstad vum Staat Pará
* Belém, eng Gemeng am Staat Alagoas
* Belém, eng Gemeng am Staat Paraíba
* Belém do Brejo do Cruz, eng Gemeng am Staat Paraíba
* Belém de Maria, eng Gemeng am Staat Pernambouc
* Belém de São Francisco, eng Gemeng am Staat Pernambouc
* Belém do Piauí, eng Gemeng am Staat Piauí
* Nova Belém, eng Gemeng am Staat Staat Minas Gerais

* Belém Novo a Belém Velho si Quartiere vun der Stad Porto Alegre am Staat Rio Grande do Sul

## Portugal
* Belém, e Quartier vu Lissabon
* Den Tuerm vu Belém, e befestegten Tuerm um Uwänner vum Tejo an der Entrée vum Hafe vu Lissabon
Santarém

**Santarém** ass den Numm vun enger Rëtsch Stied a Portugal an a Brasilien:

## Portugal
* Santarém (Portugal), eng Stad um Floss Tejo

## Brasilien
* Santarém (Pará), eng Stad am Staat Parà
* Santarém Novo, eng Stad am Staat Pará
* Santarém (Paraíba), eng Stad am Staat Paraíba
Hayden Christensen

Den **Hayden Christensen**, gebuer den 19. Abrëll 1981 zu Vancouver, ass ee kanadesche Schauspiller. International bekannt gouf e virun allem duerch seng Rollen als *Anakin Skywalker* an *Darth Vader* an de Star-Wars-Filmer *Episod II* an *Episod III*.

## Filmer

### Kino
* 1994: *In the Mouth of Madness*
* 1995: *Street Law*
* 1998: *Strike!*
* 1999: *Freefall*
* 1999: *The Virgin Suicides*
* 2001: *Life as a House*
* 2002: *Star Wars Episode II: Attack of the Clones* als *Anakin Skywalker*
* 2003: *Shattered Glass*
* 2005: *Star Wars Episode III: Revenge of the Sith* als *Anakin Skywalker/Darth Vader*
* 2006: *Factory Girl*
* 2007: *Virgin Territory*
* 2007: *Awake*
* 2008: *Jumper*
* 2009: *New York, I Love You*
* 2009: *Quantum Quest: A Cassini Space Odyssey*
* 2010: *Takers*
* 2011: *Vanishing on 7th Street*

### Fernsee
* 1993: *Family Passions*
* 1995: *Love and Betrayal: The Mia Farrow Story*
* 1995: *Harrison Bergeron*
* 1996: *Danielle Steel's No greater Love*
* 1997: *Goosebumps; Episode Night of the Living Dummy III: Part 1 + 2*
* 1999: *Free Fall*
* 2000: *Higher Ground*
* 2000: *Trapped in a Purple Haze*

## Um Spaweck
Kalaschnikow-Variant

D**'Kalaschnikow-Variant** ass eng Variant vun der Sizilianescher Verdeedegung vum Schachspill. Se ass an den ECO-Coden ënner dem Schlëssel B32 klassifizéiert.

D'Kalaschnikow-Variant fänkt mat de follgenden Zich un:

:**1. e4 c5**
:**2. Sf3 Sc6**
:**3. d4 cxd4**
:**4. Sxd4 e5**
:**5. Sb5 d6**

## Enzyklopedie vun de Schacherëffnungen
An der Enzyklopedie vun de Schacherëffnungen ass d'Kalaschnikow-Variant ënner dem Schlëssel B32 klassifizéiert.
* B32: 1. e4 c5 2. Sf3 Sc6 3. d4

## Literatur
* Jan Pinski & Jacob Aagaard: *Sicilian Kalashnikov*. Everyman Chess, 2001, ISBN 1-85744-257-1

## Kuckt och
* Schachnotatioun
Pierre Feidt

De **Pierre Feidt**, gebuer den 13. Januar 1904 zu Proz, a gestuerwen..., war e lëtzebuergesche Boxer an Olympionik.

Hien huet Lëtzebuerg op den Olympesch Summerspiller 1924 zu Paräis vertrueden.

## Kuckt och
Michael Jordan

De **Michael Jeffrey Jordan**, gebuer de 17. Februar 1963 zu Brooklyn, New York, ass e fréieren US-amerikanesche Basketballspiller. Tëscht 1984 an 2003 huet hien - mat Ënnerbriechung - an der nordamerikanescher Profiliga NBA gespillt, fir d'éischt bei den Chicago Bulls a spéiderhin bei de Washington Wizards.

## Um Spaweck

* De Michael Jordan op der Säit vun der NBA