open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Boeing E-3

De **[[Boeing]] E-3 Sentry** ass déi militäresch Versioun vun der Boeing 707-320, déi als AWACS Loftopklärer bei den Loftwaffen vu verschiddene Staaten am Asaz ass. Nieft der fir e Verkéiersfliger ontypescher Bannenariichtung ass um “Daach“ eng grouss Radar-/IFF-Antenn, déi ee kann dréien, installéiert. Dëse *Rotodom* huet en Duerchmiesser vun 914&nbsp;cm an eng Déckt vun 183&nbsp;cm. Den APY-1 Radar huet eng Reechwäit vun 375&nbsp;km.

E puer vun den 33 Maschinne vun der US-Loftwaff solle bis no 2025 am Déngscht bleiwen.

Déi aktuell 17 Boeing E-3A Sentry Opklärungsfligere vun der NATO, fléien alleguer ënner lëtzebuergeschem Pavillon

## Versiounen
D'Standarversioun vun der Sentry dréit déi offiziell Bezeechnung **E-3A**. Déi meescht Maschinne goufe vun der US-Loftwaff an den 80er Jore moderniséiert a goufen dunn als **E-3B** bezeechent. Am Laf vun der weiderer Moderniséierung krute vill vun de Fligeren nei CFM Triebwierker an domat d'Bezeechnung **E-3C**. An de spéiden 80er entwéckelt Boeing zesumme mat British Aerospace eng moderniséiert Versioun vun der Sentry fir d'Royal Airforce an Groussbritannien, d**'E-3D**. Dëse Modell ass mat neie méi leeschtungsfäege General Electric CFM56-Triebwierker, souwéi enger Virriichtung fir d'Loftbetankung versi ginn, mat där d'Sentry souwuel vun amerikanesche wéi europäeschen Tankfligere betankt ka ginn. Zousätzlech gouf den Asazspektrum erweidert. Parallel zu der E-3D gouf fir Frankräich d**'E-3F** entwéckelt, déi sech awer nëmme wéinst e puer Detailer ënnerscheeden.

Well de Grondmodell Boeing 707 a seng Variante säit Ufank den 90er net méi produzéiert gëtt, setzen d'US-Loftwaff an aner Interessente wéi Japan vun do un op d'Boeing 767 als Opklärungsplattform.

## Keefer
*USA - 34 E-3A/B/C Sentry (aktuell 33 no engem Ofstuerz)
*NATO - 18 E-3A Sentry (aktuell 17 no engem Ofstuerz)
*Groussbritannien - 7 E-3D Sentry
*Saudi-Arabien - 5 E-3A Sentry (mat GE CFM56 Triebwierker)
*Frankräich - 4 E-3F Sentry

## Technesch Daten E-3A
* Éischten Asaz: Mäerz 1977
* Käschten/Präis: zirka 270 Milliounen USD
* Besatzung: Crew 4, Missiouncrew 13-19
* Längt: 44,61 m
* Spannwäit: 44,42 m
* Véier Pratt&Whitney TF-33-W-100 Triebwierker mat jee 93&nbsp;kN
* Max. Geschw./Vitess: 855&nbsp;km/h
* Asazfluchhéicht: 9333–11000 m (28000-33000 Fouss)
* Asazdauer: bis 10 Stonnen ouni Loftbetankung (bis zu 18 Stonne mat Loftbetankung)

## NATO-Fligeren déi ënner dem Lëtzebuerger Pavillon fléien

## Kuckt och
*Boeing
*NATO

## Um Spaweck

*D'E-3 op der Boeing-Websäit
*Military Aircrafts of the Royal Air Force
Embraer ERJ-145

Den **Embraer Regional Jet ERJ-145** (genannt “Eurojet“) ass e 50-Sëtzer Regionalverkéiersfliger mat Düsentriebwierker. Dëse Modell, dee vum brasilianesche Fligerproduzent Embraer gebaut gëtt, ass den éischten Jet, deen a Südamerika produzéiert gëtt.

De Projet gouf déi éischt Kéier 1989 ënner dem Numm EMB-145 „Amazon“ ugekënnegt.

Nodeem d'Entwécklung vum Projet 1993 ofgeschloss war, gouf mam Bau ugefaangen, soudatt den 11. August 1995 den éischten offizielle Fluch war. D'Ausliwwerung un déi verschidde Fluchgesellschaften huet am Dezember 1995 ugefaangen. De Markennumm Embraer Regional Jet gouf am Oktober 1997 agefouert. Zur selwechter Zäit huet den Avant-Projet fir d'Modeller Embraer ERJ 140 an Embraer ERJ 135 déi sech zu 95 Prozent gläichen, ugefaangen.

De Modell ass mat 682 festen Opträg (31. Mäerz 2005, Quell: Embraer) äusserst erfollegräich, a steet an direkter Konkurrenz mat dem CRJ 100 an CRJ 200.

Déi lëtzebuergesch Fluchgesellschaft Luxair huet 2011, 8 Maschinne vun dësem Typ an hirer Flott, 6 Embraer ERJ-145, an 2 Embraer ERJ-135. Eng Embraer 135 steet awer zum Verkaf.

## Militäresch Varianten
### EMB 145 AEW&C
D**'145 AEW&C** ass e Militärfliger vum brasilianesche Fligerhiersteller Embraer. Den Zousaz *AEW&C* steet fir *Advanced Early Warning and Control*. Déi militäresch Typpebezeechnung heescht *R99-A*.

Et ass ee, mat engem Héichleeschtungsradar ekipéierten Opklärungsfliger änlech wéi d'AWACS, allerdéngs däitlech méi kleng an domat méi präisgënschteg ze bedreiwen. Erkennbar ass en un der längelzeger Radarantenn, déi um "Daach" montéiert ass.

E gëtt vun der griichescher a brasilianescher Loftwaff agesat. A Brasilien virun allem fir d'Iwwerwaachung vum Amazonasgebitt am Kader vum sougenannte SIVAM-Projet.

### EMB 145 RS/AGS
D**'EMB 145 RS/AGS** ass e Militärfliger. Den Zousaz *RS/AGS* steet fir *Remote Sensing/Air to Ground Surveillance* (lëtz: Fernobservatioun/Loft-Buedem-Iwwerwaachung). D'Militäresch Typpebezeechnung heescht *R99-B*.

Et handelt sech ëm en Opklärungsfliger, dee mat ganz vill elektroneschen an elektro-opteschen Iwwerwaachungssystemer ekipéiert ass.

### EMB 145 MP/ASW
D**'EMB 145 MP/ASW** ass e Militärfliger. Den Zousaatz *MP/ASW* steet fir *Marine Patrol/Anti Submarine Warfare* (lëtz. Marinn-Iwwerwaachung/Anti-U-Bootkampf). D'militäresch Typpebezeechnung heescht *P99*.

Et handelt sech ëm e Fliger, dee speziell entwéckelt gouf, fir d'Opklärung iwwer dem Mier, a fir de Kampfasaz géint U-Booter, . Z'erkennen ass en un engem däitleche Wulst ënner dem Romp, geneesou wéi säi Guet EMB 145 RS/AGS.

Dëse Modell gëtt vun der mexikanescher Loftwaff agesat.

## Kuckt och
* Luxair

## Um Spaweck

* Embraer
Alphonse Nothomb

Den **Alphonse Nothomb**, gebuer den 13. Juli 1817 zu Péiteng um Schlass, a gestuerwen de 14. Mee 1898 och do, war e belsch-lëtzebuergesche Jurist a Politiker. Hie war néng Joer laang belsche Staatsminister.

## Säi Liewen
Seng Eltere waren den Dominique Antoine Nothomb an d'Hélène Schouweiler. Op sengem Gebuertsakt heescht hie *Jean-Pierre Dominique Ambroise Camille Alphonse Nothomb*.

Hien huet an der Belsch an zu Berlin Droit studéiert, a sech dunn zu Arel als Affekot etabléiert, a gouf geschwënn duerno, 1839, zweete Procureur um Areler Bezierksgeriicht. Mat 25 Joer gouf en dunn 1842 Procureur zu Neufchâteau. 1853 gouf e Substitut un der Cour d'Appel zu Bréissel.

1855 gouf den Nothomb belsche Justizminister an der Regierung Pierre de Decker (bis 1857). Duerno, vun 1859 bis 1884, war en Deputéierte vun Turnhout am belsche Parlament. Vun 1884 bis 1893 war hie Staatsminister. 1894 huet hie vum Kinnek Leopold II. den Titel vu Baron kritt. Vun 1894 bis zu sengem Doud war hie Senateur vun der Provënz Lëtzebuerg.

Als Chef vun der jonker chrëscht-demokratescher Partei war hien engersäits bei der *Gauche* an anerersäits bei der jiddescher Finanzwelt net gutt ugesinn. Hien huet ëmmer d'Interesse vun de Bierger vertrueden, war awer och e grousse Verfechter vum Kinnek Leopold II. senger Kolonialpolitik an Afrika. Hie war iwwerzeegt datt de Katholizismus an d'Fräiheet onzertrennlech matenee verbonne wieren. Als gleewege Katholik huet hien der Gemeng Péiteng 20.000 Frang gestëft fir den Neibau vun der Parkierch ënner der Konditioun datt d'Gemeng him a senge Nokommen op éiweg Zäiten eng Grafkonzessioun géif reservéieren.

Als passionéierte Jeeër an Naturfrënd ass hie Lëtzebuerg ëmmer trei bliwwen an huet säi Liewe laang zu Péiteng op sengem Schlass gewunnt.

Hie gouf de 7. Dezember 1847 mat der Guillaumine Pescatore bestuet, déi ee Joer virun him stierwe sollt. Si hate sechs Kanner. Dat eelst, d'Hélène, huet 1869 de Baron Hippolyte d'Huart, Besëtzer vun der Lonkecher Schmelz a vun der Lonkecher Faïencerie, bestuet. Déi aner fënnef Kanner hunn hiert Liewen an der Belsch gemaach.

1908 hunn d'Ierwen d'Péitenger Schlass fir 60.000 Frang un d'Gemeng verkaaft.

Den Alphonse Nothomb war den Hallefbrudder vum Jean-Baptiste Nothomb.

## Literatur
* Pierre Nothomb, *Jean-Baptiste Nothomb et ses frères*; Bréissel & Paräis (Librairie Nationale d'Art et d'Histoire; collection 'Les Hommes de 1830'), 1931; 131 S.; tëschent de Säiten 112 an 113 ass ee Portrait vum Alphonse Nothomb 1857.
Peter Brandebourg

De **Peter** (oder **Pierre**) **Brandebourg**(**er**) oder **(Brandenbourger)**, gebuer de 25. Juli 1824 an der Stad Lëtzebuerg, an och do gestuerwen den 23. Mee 1878, war e lëtzebuergesche Moler a Fotograf.
__TOC__
Hien huet no sengem Kolléisch zu Antwerpen, Paräis a München Konscht studéiert. De Brandenbourg war e Schüler vum Jean-Baptiste Fresez. Hien huet duerno Illustratioune vu Bicher, Portraitën a Landschafte gemoolt, mä mat der Zäit agesinn, datt e mat där neier Erfindung, der Fotografie, méi Sue kéint maachen. Géint 1867 huet hien als Éischten zu Lëtzebuerg an der Stad e Fotosatelier opgemaach, mat deem e landbekannt gouf.

Dësen Atelier huet, nom Brandenbourg sengem Doud, de Charles Bernhoeft iwwerholl.

Fir un hien z'erënneren, gouf zu Bouneweg eng Strooss tëscht der *Rue Nicolas Martha* an der *Rue Paul Medinger* no him benannt.

## Biller

Fichier:Brandebourg Viaduc de Luxembourg 1861.JPG|D'"Passerell", Lithographie, ~1861.
Fichier:Luxembourg, Porte-Neuve côté Ville (1871).jpg|D'Nei Paart an der Stad (1871)


## Literatur

* René Clesse: Geschichtsschreibung mit der Kamera. Die ersten Photographen unserer Hauptstadt. In: ons stad, Nr 45, Abrëll 1994, S. 6-12.

## Um Spaweck
Knattspyrnusamband Íslands

**Knattspyrnusamband Íslands**, ofgekierzt **KSÍ** ass den Numm vun der islännescher Foussballfederatioun.

D'KSÍ gouf de 26. Mäerz 1947 gegrënnt a gouf am selwechte Joer der FIFA affiliéiert. 1954 ass et zur Affiliatioun an d'UEFA komm. De Sëtz vun der islännescher Foussballfederatioun ass zu Reykjavík.

Den aktuelle President ass den Eggert Magnússon.

## Um Spaweck

*  Websäit vun der KSÍ
Conny van Rietschoten

De **Cornelis (Conny) van Rietschoten**, gebuer den 23. Mäerz 1926 zu Rotterdam, a gestuerwen de 17. Dezember 2013 a Portugal, war en hollännesche Seegelboot-Sportler.

De Conny van Rietschoten hat 1977-1978 mat sengem Boot *Flyer* an 1981-1982 mat dem *Flyer II*, d'''Whitbread-Regatta'' gewonnen, déi ronderëm d'Welt féiert.

No him gouf am Ufank vun den 1980er Joren d*'Conny van Rietschoten Trofee* genannt, déi all Joer en hollännesche Seegler kritt, deen an enger Seegelkompetitioun fir besonnesch Leeschtungen opgefall ass.
Tom Toelle

Den **Tom Toelle**, gebuer den 19. Mee 1931 zu Berlin, a gestuerwen de 25. Mäerz 2006 zu München, war en däitsche Regisseur.

Säi bekanntste Film war d'Televisiounsproduktioun "Das Millionenspiel" (1970), wou op eng realitéitsno Manéier eng fiktiv Show gewise gouf, wou e Kandidat eng Millioun géif kréien, wann e viru Killer, déi hanner him hir waren, fortlafe kéint.

## Filmographie
#### TV (Auswiel)
* 1968: *Ida Rogalski* (TV-Serie) (13 Episoden) - Acteuren: Inge Meysel, Ilona Schütze
* 1968: *Der Kidnapper* - Acteuren: Ralf Gregan, Eva Brumby
* 1970: *[[Das Millionenspiel]]* - Acteuren: Jörg Pleva, Suzanne Roquette
* 1971: *Ein Vogel bin ich nicht* - Acteuren: Jörg Pleva, Heinz Meier 
* 1971: *[[Tatort]]* (TV-Serie) (Episod: *Kressin und der Laster nach Lüttich*) - Acteuren: Sieghardt Rupp, Ivan Desny
* 1972: *Die Witwen oder Eine vollkommene Lösung* - Acteuren: Heinz Bennent, Miriam Spoerri
* 1973: *Victor oder Die Kinder an die Macht* - Acteuren: Vadim Glowna, Ulli Philipp
* 1978: *Grüß Gott, ich komm von drüben* - Acteuren: Hans Christian Blech, Nicolas Brieger
* 1985: *Via Mala* (TV-Mini-Serie) - Acteuren: Maruschka Detmers, Dominique Pinon
* 1987: *Der Schrei der Eule* - Acteuren: Matthias Habich, Birgit Doll
* 1990: *Bismarck* (TV-Mini-Serie) - Acteuren: Uwe Ochsenknecht 
* 1993: *König der letzten Tage* (TV-Mini-Serie) - Acteuren: Mario Adorf, Christoph Waltz
* 1995: *Der Trinker* - Acteuren: Harald Juhnke, Deborah Kaufmann
* 2001: *Wenn die Liebe verloren geht* - Acteuren: Ulli Philipp, Hanns Zischler

## Um Spaweck
Fokker 50

D**'Fokker 50** ass, och wann en der Fokker F-27 Friendship gläicht, en nei entwéckelte Fliger vum Fligerconstructeur Fokker. Nëmmen e puer Deeler goufe vum Virgänger Modell iwwerholl. Hiren éischte Fluch huet d*Fokker 50* 1985 gemaach. Duerno war dëse Modell vu Fliger e komerziellen Erfolleg. Eng gutt Partie europäesch Fluchgesellschafte setzen d**Fokker 50'' op Regional-Flich an.

D**Fokker 50* gëtt vun zwee [[Turbopropeller]]-Dreifwierker ugedriwwen. E bësse méi wéi 50 Persounen hunn an der Passagéierkabinn Plaz.

Nach haut gëtt d*'Fokker 50'' bei ville Regional-Airlines agesat. Och déi grouss Fluchgesellschafte wéi Lufthansa an KLM benotzen dëse Fliger haut nach, gréisstendeels iwwer Duechtergesellschaften, déi de Regionalverkéier ofwéckelen.
D'Produktioun vun der Fokker 50 gouf 1996 wéinst der Faillite vun de Fokker-Wierker gestoppt. Op d'mannst eng Fokker 50 wäert der Nowelt awer erhale bleiwen: De Prototyp vun der Fokker 50 mam Kennzeeche PH-OSI steet am Aviodrome Musée beim hollännesche Fluchhafen Lelystad.

## Kuckt och
* Luxair
* Luxair Fluch 9642

## Um Spaweck

* Fokker 50 offiziell Websäit
Naturschutzgebitt Amberkneppchen

Den **Amberkneppchen** ass en Naturschutzgebitt an der Gemeng Jonglënster. Ee Kilometer nërdlech vun der Uertschaft Amber läit op enger Héicht vun ronn 340 Meter eng Wakelterheed, wouvun 22 ha mat enger 32,94 ha grousser Pufferzon zanter dem 25. Mee 1989 ënner Naturschutz stinn.

Scho 15 Joer virdrun, den 29. Mäerz 1974, waren d'Wakelter op d'Lëscht vum Zousaz-Inventaire vun de klasséierte Monumenter opgeholl ginn.

## Kuckt och
* Lëscht vun den nationale Monumenter an der Gemeng Jonglënster
## Um Spaweck
* Règlement grand-ducal du 25 mai 1989 déclarant zone protégée la zone diverse «Amberkneppchen»
Bezierk Innsbruck

De **Bezierk Innsbruck** ass en administrativen Distrikt an Tiroul (Éisträich).

## Geographie
De Bezierk Innsbruck läit ronderëm de Bezierk Innsbruck-Stad, grenz am Westen un de Bezierk Imst, am Osten un de Bezierk Schwaz, am Norden un dat däitsch Bundesland Bayern (Landkrees Garmisch-Partenkirchen) an am Süden un déi italieenesch Provënz Südtiroul-Bozen.

E läit an engem Deel vum Inntal, am Nordtirouler Deel vum Wipptal an den Niewendäller Stubaital, Sellraintal, Gschnitztal, Wattental). D'Gebitt vum Seefelder Plateau gehéiert och dozou.

## Gemengen

* Absam
* Aldrans
* Ampass
* Axams
* Baumkirchen
* Birgitz
* Ellbögen
* Flaurling
* Fritzens
* Fulpmes
* Gnadenwald
* Götzens
* Gries um Brenner
* Gries am Sellrain
* Grinzens
* Gschnitz
* Hall an Tiroul
* Hatting
* Inzing
* Kematen an Tiroul
* Kolsass
* Kolsassberg
* Lans
* Leutasch
* Matrei um Brenner
* Mieders
* Mils
* Mutters
* Natters
* Navis
* Neustift am Stubaital
* Oberhofen am Inntal
* Obernberg um Brenner
* Oberperfuss
* Patsch
* Pettnau
* Pfaffenhofen
* Polling an Tiroul
* Ranggen
* Reith bei Seefeld
* Rinn
* Rum
* St. Sigmund am Sellrain
* Scharnitz
* Schmirn
* Schönberg am Stubaital
* Seefeld an Tiroul
* Sellrain
* Sistrans
* Steinach um Brenner
* Telfes am Stubai
* Telfs
* Thaur
* Trins
* Tulfes
* Unterperfuss
* Vals
* Völs
* Volders
* Wattenberg
* Wattens
* Wildermieming
* Zirl

## Um Spaweck
Brescello

**Brescello** ass eng italieenesch Uertschaft vu ronn 5000 Awunner an der Provënz Reggio Emilia an der Regioun Emilia-Romagna. Si läit un den Uwänner vum Po. Weltwäit bekannt gouf dës Uertschaft, well do an de fofzeger Joren d'Geschichte vum Don Camillo a Peppone gefilmt goufen, an zwar op der Grondlag vun de Romaner vum Giovannino Guareschi. Zu Brescello gëtt et och e Musée iwwer dëse Film, a virun der Kierch steet eng Statu vum Fernandel. Den Theater vu Brescello dréit dem Gino Cervi, deen Acteur deen de Peppone gespillt huet, säin Numm.

## Kuckt och
*  Dee Klang ass aus dem Film vum Don Camillo bekannt.

## Um Spaweck
* Auf den Spuren von Don Camillo und Peppone 
* Offiziell Säit vu Brescello 
* Säit iwwer Brescello 
* Säit iwwer de Film vum Julien Duvivier: "Le petit monde de Don Camillo 
* Offiziell Säit iwwer de Fernandel
Tiroul

**** ass eent vun den néng éisträichesche Bundeslänner. Et huet .

## Geographie
D'Land Tiroul grenzt un d'Bundeslänner Vorarlberg, Salzburg a Kärnten, am Norden u Bayern (Däitschland), am Westen u Graubünden (Schwäiz) an am Süden u Südtiroul an un d'Provënz Belluno (Italien).

### Gréisst Stied
*Stand: 1. Januar 2025*

### Bezierker
* Bezierk Landeck
* Bezierk Reutte
* Bezierk Imst
* Bezierk Innsbruck
* Bezierk Schwaz
* Bezierk Kufstein
* Bezierk Kieztbühl
* Bezierk Lienz

## Um Spaweck

* Offiziell Websäit vun Tiroul
Kals am Großglockner

**Kals am Großglockner** ass eng Gemeng an Osttiroul am Bezierk Lienz am Bundesland Tiroul (Éisträich). Si läit direkt um Fouss vum héchste Bierg vun Éisträich, dem Großglockner.

## Nopeschgemengen
*Ainet
*Heiligenblut
*Matrei an Osttiroul
*Nußdorf-Debant
*Sankt Johann im Walde
*Uttendorf

## Um Spaweck

* www.kals.at
Bezierk Lienz

De **Bezierk Lienz** ass en administrativen Distrikt vum éisträichesche Bundesland Tiroul. Et ass deen eenzege Bezierk an Osttiroul.

## Geographesches
De Bezierk Lienz ass dee gréisste Bezierk vun Tiroul, an ass duerch eng 9,5&nbsp;km laang Grenz vun Nordtiroul ofgetrennt. Et ass eng Enklav.

## Gemengen
De Bezierk ëmfaasst 33 Gemengen:

* Abfaltersbach
* Ainet
* Amlach
* Anras
* Assling
* Außervillgraten
* Dölsach
* Gaimberg
* Heinfels
* Hopfgarten an Defereggen
* Innervillgraten
* Iselsberg-Stronach
* Kals um Grossglockner
* Kartitsch
* Lavant
* Leisach
* Lienz
* Matrei in Osttiroul
* Nikolsdorf
* Nußdorf-Debant
* Oberlienz
* Obertilliach
* Prägraten am Großvenediger
* St. Jakob an Defereggen
* St. Johann im Walde
* St. Veit an Defereggen
* Schlaiten
* Sillian
* Strassen
* Thurn
* Tristach
* Untertilliach
* Virgen

## Um Spaweck
Ënnentuerm

En **Ënnentuerm** ass en Tuerm bei deem en Deel vum Daach d'Form vun enger Ënn huet.

Den Daach vun den Ënnentierm ass entweeder mat Leeë gedeckt oder mat gehummertem Koffer-Blech.

Ënnentierm gëtt et an den däitsche südleche Bundeslänner, an Éisträich an am italieeneschsproochege Südtiroul. Weltwäit bekannt sinn déi Tierm bei Kierchen a Russland an a Bulgarien.

## Ënnentierm zu Lëtzebuerg
* Kathedral an der Stad Lëtzebuerg
* Kierch Bëttel
* Kierch Helzen 
* Kierch Käerch
* Kierch Monnerech
* Kierch Mutfert
* Kierch Wäicherdang
* Méchelstuerm zu Miersch
* Russesch-orthodox Kierch zu Lëtzebuerg

## Am Ausland
*D'Kierch vu Gonrieux an der belscher Gemeng Couvin

## Fotoen

Fichier:Miersch Tuerm.jpg|Méchelstuerm zu Miersch
Fichier:Luxembourg Notre-Dame Cathedral roof 01.jpg|Op der Kathedral an der Stad Lëtzebuerg
Fichier:Ënnentuerm op der Bëtteler Kierch.jpg|Ënnentuerm op der Kierch zu Bëttel 
Fichier:KieTueWäich12.JPG|De Kierchtuerm vu Wäicherdang
Fichier:Moutfort church.jpg|Ënnentuerm op der Kierch zu Mutfert
Fichier:Kierch Käerch.jpg|Kierch vu Käerch
Fichier:Kierch Monnerech.JPG|Kierch zu Monnerech


## Um Spaweck
Jean-Nicolas Paquet

De **Jean-Nicolas Paquet**, gebuer den 2. Abrëll 1799 am Pafendall, a gestuerwen den 13. November 1870 zu Bréissel, war e lëtzebuergesch-belsche Jurist, dee President vun der belscher Cour de Cassation war.

Hien huet nom Kolléisch an der Stad zu Léck Droit studéiert. Hie war 2 Joer laang Affekot um Bezierksgeriicht an der Stad an duerno, vun 1823 bis 1826, zweete Procureur zu Saint-Hubert. Duerno gouf en Untersuchungsriichter zu Dikrech.

No der Belscher Revolutioun ass de Jean-Nicolas Paquet an de belsche Staatsdéngscht agetrueden a gouf bis 1836 President vum Bezierksgeriicht Arel. Duerno war en Uewergeriichtsrot an och President zu Léck, an och eng Zäit laang Generalsekretär vun der Regierung zu Bréissel. 1867 da gouf e President vum belsche Kassatiounshaff.

En ass 1870 gestuerwen.
Schlirbech (Sauer)

D**'Schlirbech** ass eng Baach am Éislek an en Niewefloss vun der Sauer.

Si entspréngt op 452 m op der *Heedeknippchen* bei Rulljen. D'Baach ass ongeféier 6,670&nbsp;km laang a fléisst a südlecher Richtung. Dobäi leeft se duerch d'Uertschaft Bidscht.

Op 262 m i. NN, am Heischtergronn, leeft s'an d'Sauer.

Niewebaache sinn d'Palbich, d'Schalbech, d'Dirbaach an d'Delmeschbaach.

## Kuckt och
Dirbaach

Verschidde Begrëffer falen ënner den Numm "Dirbaach":
#d'Dirbaach (Béiwener Baach), eng Niewebaach vun der Béiwener Baach
#d'Dirbaach (Bidscht), eng Baach déi zu Bidscht an d'Schlirbaach leeft.
Guernsey

** Guernsey** läit am Äermelkanal an ass déi zweetgréisst brittesch Kanalinsel. 
## Geschichtleches

* De franéisesche Schrëftsteller Victor Hugo gouf 1851 a Frankräich internéiert an dunn an d'Exil geschéckt. En huet sech fir d'éischt op der Kanalinsel Jersey an dunn op Guernsey néiergeloss, wou e bis 1871 zu St. Peter Port am Hauteville House, dat haut e Musée ass a besichtegt ka ginn, gewunnt huet. Do huet hien och ënner anerem *Les Misérables* geschriwwen.
* Am Zweete Weltkrich, onmëttelbar nom Ufank vum Frankräichfeldzuch, gouf och do en däitschen Ugrëff gefaart. Dofir sinn all usässeg Däitsch an Éisträicher internéiert ginn. Den 20. Mee 1940 huet dunn d*'SS Biarritz* mat 1.000 Zaldoten, dem Vizegouverneur a senger Famill an de franséischen Zaldoten am englesche Verwaltungspersonal d'Insel verlooss, déi domat ganz demilitariséiert war. Den 30. Mee 1940 sinn du 5 Junkers-Truppentransporter op Guernesey gelant an d'Insel gouf vun der däitscher Wehrmacht besat. D'Insel gouf befestegt, fir als Ausgangsstellung bei engem Ugrëff op England ze déngen an och fir en Ugrëff vun den Alliéierte vum Kontinent aus ofwieren ze kënnen. Den Dag vun der Befreiung koum den 9. Mee 1945, a gëtt op Guernesey all Joer op deem Dag gefeiert.

## Um Spaweck

* Touristesch Säit iwwer Guerenesey
* Säit iwwer dem Victor Hugo säin Openthalt zu Guernesey am Exil
Lëscht vun de Liewensmëttelzousätz

Dës Lëscht vun de **Liewensmëttelzousätz** ass en Deel vun de .

## Bannmëttel
* Agar-Agar E406
* Karrageen E407
* Gelatine E441 
* Gellan E418
* Guarkärmiel E412
* Gummi arabicum E414
* Karayagummi E416
* Konjak E425
* Pektin E440
* Polyoxyethylen-40-Stearat E431
* Polysorbat 20 E432
* Polysorbat 40 E434
* Polysorbat 60 E435
* Polysorbat 65 E436
* Polysorbat 80 E433
* Traganth E413

## Konservéierungsstoffer (E200-E290)
* Benzoesaier E210
* Calciumbenzoat E213
* Calciumsorbat E203
* Kaliumbenzoat E212
* Kaliumsorbat E202
* Natriumbenzoat E211
* Sorbinsaier E200
* Methansaier E236

## Antioxidantën (E300-E321)
* Ascorbinsaier E300
* Zitrounesaier E330

## Faarfstoffer (E100-E180)
* Aluminium E173 
* Amaranth E123
* Azorubin E122
* Chinolingiel E104
* Cochenilleroud E120
* Erythrosin E127
* Gielorange E110
* Gold E175 
* Kurkumin E100
* Sëlwer E174 
* Tartrazin E102

## Geschmaachverstäerker
* Adipinsaier (E355)
* Ammoniumglutamat (E624)
* Bernsteinsaier (E363)
* Calciumdiglutamat (E623)
* Glutamat (E621 - E625)
* Glutaminsaier (E620)
* Glycin (E640)
* Guanylsaier (E626)
* Guanylat (E627 - E629)
* Inosinat (E631 - E 633)
* Inosinsaier (E630) 
* Kaliumadipat (E357)
* Kaliumchlorid (E508)
* Kaliumlaktat (E326)
* Kalziumchlorid (E509)
* Kalziumlaktat (E327)
* Kalzium-5-Ribonucleotid (E634)
* Magnesiumchlorid (E511)
* Magnesiumdiglutamat (E625)
* Monokaliumglutamat (E622)
* Mononatriumglutamat (E621)
* Natriumadipat (E356)
* Natriumlaktat (E325)
* Natrium-5-Ribonucleotid (E635)
* Thaumatin (E957)

## Zockeraustauschstoffer
* Aspartam E951
* Cyclamat E952
* Maltit E965
* Saccharin E954

## Additiver
* Aspergillus Niger
Marc Vanacker

De **Marc Vanacker**, gebuer den 29. Mäerz 1976 an der Stad Lëtzebuerg, ass e lëtzebuergesche Journalist a fréiere Vëlossportler.

Hie war 2001 Profi beim "Post Swiss Team" an 2002 bei "Marlux - Ville de Charleroi".

2001 war hie Lëtzebuerger Meeschter géint d'Zäit.

De Marc Vanacker schafft als Journalist bei der Dageszeitung *[[La Voix du Luxembourg]]* a schreift haaptsächlech iwwer déi lëtzebuergesch Innepolitik. Als Fachmann am Beräich Vëlossport, mat gudde Kontakter am lëtzebuergeschen an internationale Cyclistemilieu, gëtt hien och fir Reportagen iwwer Vëlosmanifestatiounen agesat.

## Palmarès
### [[1998]]
* 47. am Tour de l'Avenir
### [[1999]]
* 17. an der Flèche du Sud
** 3. an der 1. Etapp vun Esch-Uelzecht op Rëmeleng (172&nbsp;km)
* 73. am Tour de l'Avenir

### [[2001]]
* 1. bei den Nationale Meeschterschaften op der Strooss am Zäitfueren (Kategorie Elite)
* 26. am Grand Prix des Nations
* 28. am Samsung Mobile Grand Prix (190&nbsp;km)
* 41. am Rund um den Henninger-Turm
* 86. am Tour de Picardie
** 5. an der 2. Etapp vu Mers-les-Bains op Creil (171&nbsp;km)
* 144. am Trofeo Mallorca (80&nbsp;km)

### [[2002]]
* 2. bei den Nationale Meeschterschaften op der Strooss an der Course en Ligne (Kategorie Elite)
* 3. bei den Nationale Meeschterschaften op der Strooss am Zäitfueren (Kategorie Elite)

### [[2003]]
* 3. bei den Nationale Meeschterschaften op der Strooss am Zäitfueren (Kategorie Elite)
Claude Michely

De **Claude Michely**, gebuer den 8. Oktober 1959 zu Esch-Uelzecht, a gestuerwen den 1. November 2023, war e lëtzebuergesche Vëlossportler.

1984 ass hien am Giro d'Italia matgefuer, huet 1985 un der spuenescher Vuelta deelgeholl a gouf am selwechte Joer den 3. op der Cyclocross-Weltmeeschterschaft zu München. Fir seng Leeschtung dat Joer, gouf hien zum Sportler vum Joer gewielt.

De Claude Michely ass um nationale Plang mat zwielef Landesmeeschtertitelen hannereneen den erfollegräichste Cyclocrossfuerer.

De Michely war vun 1982 bis 1992 als Profi aktiv an ass a sechs Ekippe gefuer.

De Claude Michely, Jong vum Vëlossportler Johny Michely, ass op Allerhellegen 2023 wärend engem Vëlostour un engem Häerzschlag gestuerwen.
 
## Palmarès
### [[1978]]
* 2. am Grand Prix Général Patton
### [[1979]]
* 1. Lëtzebuerger Championnat am Cyclo-Cross
### [[1980]]
* 1. Lëtzebuerger Championnat am Cyclo-Cross
### [[1981]]
* 1. Lëtzebuerger Championnat am Cyclo-Cross
### [[1982]]
* 1. Lëtzebuerger Championnat am Cyclo-Cross
### [[1983]]
* 1. Lëtzebuerger Championnat am Cyclo-Cross
### [[1984]]
* 1. Lëtzebuerger Championnat am Cyclo-Cross
* 1. bei den Nationale Meeschterschaften op der Strooss an der Course en Ligne (Kategorie Professionel) 
* 8. Weltmeeschterschaft am Cyclo-Cross zu Oss (NL)
### [[1985]]
* 1. Lëtzebuerger Championnat am Cyclo-Cross
* 1. bei den Nationale Meeschterschaften op der Strooss an der Course en Ligne (Kategorie Professionel) 
* 3. Weltmeeschterschaft am Cyclo-Cross zu München
### [[1986]]
* 1. Lëtzebuerger Championnat am Cyclo-Cross
### [[1987]]
* 1. Lëtzebuerger Championnat am Cyclo-Cross
* 10. Weltmeeschterschaft am Cyclo-Cross zu Mlada Boleslav (Tch)
* 2. Lëtzebuerger Championnat op der Strooss
### [[1988]]
* 1. Lëtzebuerger Championnat am Cyclo-Cross
* 2. Lëtzebuerger Championnat op der Strooss
### [[1989]]
* 1. Lëtzebuerger Championnat am Cyclo-Cross
### [[1990]]
* 1. Lëtzebuerger Championnat am Cyclo-Cross
### [[1991]]
* 2. Lëtzebuerger Championnat am Cyclo-Cross
### [[1992]]
* 2. Lëtzebuerger Championnat am Cyclo-Cross
### [[1995]]
* 2. Lëtzebuerger Championnat am Cyclo-Cross
### [[1995]]
* 2. Lëtzebuerger Championnat am Cyclo-Cross
## Kuckt och
Highkey-Fotografie

**Highkey-Fotografie** ass e kënschtleresche Stil, bei deem hell Faarftéin d'Iwwerhand hunn, an dee besonnesch an der Schwaarzwäissfotografie an an der Moudefotografie gebraucht gëtt.

Dee Stil huet näischt mat Iwwerbeliichtung ze dinn.

Highkey-Fotoe ginn am Prinzip an engem Fotostudio gemaach, an deem en hell beliichte Fong néideg ass. Duerch eng Beliichtungskorrektur a vill Fangerspëtzegefill ass et méiglech "hell op hell" ze schaffen, an eng Foto ze maachen, déi bal nëmmen aus hellen Téin besteet.

Duerch eng Digital Fotonobeaarbechtung loosse sech Effete filteren, déi dem Highkey gläichen, mä de wichtegsten Deel spillt sech am Studio of.

De Konträr ass Lowkey-Fotografie.

## Um Spaweck
Krokussen

D**'Krokussen** (*Crocus*) sinn eng Planzegattung aus der Famill vun de Schwäertliljeplanzen (*Iridaceae*). Eng bedeitend Aart ass de Crocus sativus, aus deem Safran gewonne gëtt.

## Kuckt och
Lëscht vu lëtzebuergesche Planzennimm

## Um Spaweck
Linn 7 (Metro vu Madrid)

D**'Linn 7** ass eng vun de Madrider Metroslinnen. Si ass 18,8&nbsp;km laang an huet 27 Statiounen. Si geet vun *Pitis* op *Las Musas*.
Saint-Martin (Insel)

**Saint-Martin** (hollännesch: *Sint Maarten*) ass eng tëscht Frankräich an Holland gedeelt Insel an der Karibik a gehéiert zu der Grupp vun den Inselen iwwer dem Wand.

## Geographie
D'Insel huet eng Fläch vun 87 km². Den héchste Punkt ass de Pic Paradis mat enger Héicht vu 424 Meter.

## Geschicht
D'Insel gouf op Mäertesdag, dem 11. November 1493, vum Christoph Kolumbus entdeckt.

1648 gouf d'Insel gedeelt, nodeem franséisch an hollännesch Krichsgefaangen hir spuenesch Giischtercher verdriwwen haten. 
Der Legend no hunn déi Deportéiert d'Insel ënner sech opgedeelt, andeems en Hollänner an e Fransous eng Course ronderëm d'Insel gemaach hunn. D'Fransousen hunn den Norde kritt, d'Hollänner de Süden. Zanterhier koexistéieren déi zwéin Deeler friddlech mateneen.

An den 1990er Jore gouf St. Martin sechsmol vun Hurrikane ravagéiert. De 6. September 2017 war et den Hurrikan *Irma*, deen op der Insel grouss Schied hannerlooss huet.

## Kuriéises
De Princess Juliana Fluchhafen um hollänneschen Deel vun der Insel läit direkt bei der Plage. Bekannt si Fotoe vun Touristen am Sand, iwwer déi a just e puer Meter Héicht grouss Fligere fléien.

## Politesche Status
D'Insel ass politesch an zwee gedeelt:

### Saint-Martin, Frankräich
Den Norden heescht **Saint-Martin** an ass eng franséisch *[[Collectivité d'Outre-mer]]*. Bis 2007 war et en Deel vum franséischen Departement Guadeloupe.

En huet eng Fläch vun 59&nbsp;km² an 31.397 Awunner (2002).

### Sint Maarten
De Süden heescht **Sint Maarten**. Zanter dem 10. Oktober 2010 huet deen Territoire, mat Curaçao a mat Holland, de Statut vu engem autonome Land am Kinnekräich Holland. Virdru war Sint Maarten en Deel vun den Hollänneschen Antillen.

## Um Spaweck

* Offiziell Websäit vu Sint Maarten
* Fotoen an Uertschafte vun der Insel
* Kaartesammlung vu Saint-Martin/Sint Maarten
* Saint-Martin: Kaartesammlung
* Websäit vu Sint Maarten/Saint Martin
Maria Furtwängler

D**'Maria Furtwängler**, gebuer den 13. September 1966 zu München, ass eng däitsch Schauspillerin. Si huet Medezin studéiert an ass vu Beruff Dokter. No enger Parti Televisiounsfilmer an Televisiounsserien ass si duerch hir Roll an der Tatort -Serie an där si d'Roll vun der Hauptkommissarin Charlotte Lindholm vun Hannover spillt, zum Televisiounsstar avancéiert.

Si ass mam Editeur Hubert Burda bestuet an ass Mamm vun zwee Kanner.

## Filmographie Televisioun
### Serie: Tatort
* Tatort - Schwarzes Herz (2006), vum Thomas Jauch 
* Tatort - Atemnot (2005), vum Thomas Jauch
* Tatort - Dunkle Wege (2005), vun der Christiane Balthasar
* Tatort - Märchenwald (2004), vun der Christiane Balthasar
* Tatort - Heimspiel (2004), vum Thomas Jauch
* Tatort - Sonne und Sturm (2003), vum Thomas Jauch
* Tatort - Hexentanz (2003), vum René Heisig
* Tatort - Lastrumer Mischung, (2002) vum Thomas Jauch

### Serie: Siska
* Siska - 10 Minuten vor Mitternacht (2001) 
* Siska - Mord frei Haus (2000) 
* Siska - Die 10% Bande (1999)

### Serie: Der Alte
* Der Alte - Tödliches Dreieck (1998)
* Der Alte - Mörderisches Spiel (1997)
* Der Alte - Der Absturz (1994) 
* Der Alte - Nächstenliebe (1993)
* Der Alte - Korruption (1993)

### Serie Donna Leon
* Donna Leon - In Sachen Signora Brunetti (2002)

### Aner Televisiounsfilmer
* Mr. und Mrs. Right (2004) 
* So fühlt sich Liebe an (2004) 
* Zu nah am Feuer (2002) 
* Die achte Todsünde: Gespensterjagd (2001) 
* Das Glück ist eine Insel (2001) 
* Dir zu Liebe (2000) 
* Herzflimmern (1998) 
* Herz über Kopf (1997/I)
* Kap der guten Hoffnung (1997) 
* Rosamunde Pilcher - Das Haus an der Küste (1996) 
* Die Geliebte (1996) 
* Ärzte: Dr. Schwarz und Dr. Martin - Entscheidungen (1996) 
* Drei Frauen und (k)ein Mann (1995) 
* Hallo, Onkel Doc! (1994) 
* Die glückliche Familie (1987 - 1991) (Serie)
## Filmographie Kino
* Zum Abschied Chrysanthemen (1974)

## Um Spaweck

* Site vun der M. F.
* Tatort
Nicole Max

D**'Nicole Max**, gebuer de 6. Dezember 1961 zu Beetebuerg, ass eng lëtzebuergesch Schauspillerin.

D'Nicole Max huet zu Paräis 3 Joer laang eng Schauspiller-Ausbildung gemaach. Si lieft a schafft zanter ufanks der 1980er Joren an der franséischer Haaptstad, spillt awer och ëmmer nees an däitschen an a lëtzebuergesche Produktioune mat. Hir éischt Filmroll hat se am Andy Bausch sengem *[[Troublemaker]]*.

## Filmographie
### Kino
*1988: *[[Troublemaker]]* vum Andy Bausch
*1993: *[[D'sandauer]]* vum Christian Delcourt mam Sascha Ley
*1995: *[[Letters Unsent]]* vum Andy Bausch (Kuerzfilm)
*1997: *[[Back in Trouble]]* vum Andy Bausch
*1997: *[[Ende des Frühlings]]* vum Christian Riss
*1998: *[[Die Braut]]* vum Egon Günther
*2000: *[[Der Felsen]]* vum Dominik Graf
*2004: *[[Retrograde]]* vum Christopher Kulikowski
*2004: *[[Sur Terre]]* vum Grégory Chatonsky
*2005: *[[Villa corpus]]* vum Sébastien Bailly (Kuerzfilm)
*2006: *[[Perl oder Pica (Film)|Perl oder Pica]]* vum Pol Cruchten
*2008: *[[Tausend Ozeane]]* vum Luki Frieden mam Thierry van Werveke
*2009: *[[Verso]]* vum Xavier Ruiz
*2009: *[[La dernière fugue]]* vum Lea Pool
*2010: *[[Trouble No More (Film)|Trouble no more]]* vum Andy Bausch
*2011: *[[Der Solist]]* (Kuerzfilm) vum Pierre Hansen mam André Jung
*2012: *[[Doudege Wénkel (Film)|Doudege Wénkel]]* vum Christophe Wagner
*2011: *[[Adieu Paris]]* vum Franziska Buch mam Sandrine Bonnaire an Franziska Schwarz
*2013: *Fieber* vum Elfi Mikesch mam Martin Wuttke a Eva Mattes
*2017: *The Past We Live In* vum Jerome Weber - (Kuerzfilm)
*2020: *[[Io sto bene]]* vum Donato Rotunno mam Renato Carpentieri a Marie Jung
*2024: *Äddi a Merci* vum Chris Poulles - (Kuerzfilm)

### Televisioun
*Warburg (1990) TF1
*Der Millionär (1991) ZDF
*Tatort - Kesseltreiben (1993) ARD
*Tatort - Du hast keine Chance (2001) ARD
*Tatort - Zielscheibe (2001) ARD
*Die Verbrechen des Professor Capellari - Eine ehrenwerte Gesellschaft (2002) ZDF
*Weemseesdet (2011-12) RTL Télé Lëtzebuerg
*Capitani (2019) RTL Télé Lëtzebuerg

## Theater (Auswiel)
* *Vendredi Saint* vum Gilles Defacque
* *Requiem* vun der Anna Akhmatova
* *Der Reigen* vum Arthur Schnitzler
* *The Blue Room* vum David Hare
* *Bash* vum Neil Labute
* *Festen* vum Thomas Vinterberg
* *Ibrahim Sultan* vum C.D. von Lohenstein
* *Nackt steh ich vor euch* vun der Joyce Carol Oates
* *Après la pluie* vum Sergi Belbel
* *La nuit immobile* vum Gilles Boulan
* *Botz* vum Guy Rewenig
* *Léonce et Lena* vum Georg Büchner
* *Mäcbess* vum William Shakespeare an der Iwwersetzung vum Jean-Michel Treinen
* *Moi j'étais femme dans les tableaux de Modigliani* vum Philippe Faure
* *Jouons un peu, ça ne fait pas mal* vum Max Gad

## Um Spaweck
* Offiziell Säit
Insel

Eng **Insel** ass eng Landmass am Mier oder an engem Bannegewässer déi ganz vum Waasser ëmginn ass, mä kee Kontinent ass, a bei héijem Mier (Flut) nach aus dem Waasser eraussteet.

Déi zéng gréisst Inselen op der Welt sinn:

## Um Spaweck
Äerdmagnéitfeld

D**Äerdmagnéitfeld** beaflosst elektresch gelueden Deelecher an der sougenannter *Magnéitosphär* vun der Äerd.

Duerch de *Sonnewand* (elektresch gelueden Deelecher vun der Sonn), gëtt d'Magnéitosphär bis zu 60.000 km wäit an de Weltraum gestreckt.

D'Magnéitfeld vun der Äerd berout op Konvektiounsstréim am geschmolte baussenzegen Äerdkär. D'Hëtzt an den Drock an der Äerd suerge fir permanent Beweegunge vum baussenzege Kär. Dës Beweegunge ruffen elektresch Stréim ervir, déi de Planéit an e risege Magnéit verwandelen. Wéi e Stafmagnéit huet d'Äerd zwéi Magnéitpolen. Een an der Géigend vum geographeschen Nordpol an een an der Géigend vum geographesche Südpol.

D'Grenz vum Magnéitfeld nennt ee *Magnéitopaus* an de *Magnéitschwanz* ass wou d'Magnéitfeld vum Sonnewand ewechgezu gëtt.

## Um Spaweck
Opbau vun der Äerd

D**'Äerd** ass eng liicht ofgeflaachte Gestengskugel mat engem Metallkär. Ëm d'Äerd ass e Gasmantel, d'Atmosphär. D'Atmosphär geet ongeféier bis 500 km an d'Héicht.

Bis zur Äerdmëtt sinn et 6.371&nbsp;km, an dat geschaten Äerdgewicht ass 5,96 Quadrimilliounen (5,9736•1024) kg. Den Ëmfang ass 40.075&nbsp;km um Equator.

## D'Haaptschichten
### D'Äerdkuuscht
D'Äerdkuuscht ass relativ dënn a besteet zu 49,13 % aus Sauerstoff, zu 26,00 % aus Silicium, zu 7,45 % aus Aluminium, zu 4,20 % aus Eisen, zu 3,25 % aus Calcium, zu 2,40 % aus Natrium, zu 2,35 % aus Kalium, zu 2,35 % aus Magnesium, zu 1 % aus Waasserstoff an zu 1,87 % aus diversen aneren Elementer.
Si ass ënner de Kontinenter bis zu 70&nbsp;km an ënner den Ozeane bis zu 10&nbsp;km déck an ass, vun der Mass an dem Volume am Verglach zu deenen aneren Äerddeeler, kleng.
Et gëtt ënnerscheet tëscht der kontinentaler Kuuscht an der ozeanescher Kuuscht.
D'Grenz tëscht der Äerdkuuscht an dem Äerdmantel gëtt *Mohorovicic-Diskontinuitéit* genannt.

### Den Äerdmantel
E läit ënner der Äerdkuuscht, ass ongeféier 2.860&nbsp;km déck, a besteet gréisstendeels aus Silicatmineralien déi ënner mächetegem Drock an enormen Temperature fléissen. 
Am *ënneschten Äerdmantel* bilde sech fest a kompakt Kristaller. Den *ieweschten Äerdmantel* ass deelweis geschmolt. Vun do kënnt dee meeschte Magma hier.
D*'Iwwergangsschicht* gehéiert nach zum ënneschten Äerdmantel a mécht d'Grenz zum Äerdkär.

### Den Äerdkär
Den Äerdkär ass dee bannenste Beräich vun der Äerd a besteet haaptsächlech aus Eisen. En ass agedeelt an e feste Bannekär an e flëssegen Aussekär. De Bannekär ass ongeféier 1.130&nbsp;km breet a geet bis zum Äerdmëttelpunkt, dee 6.230&nbsp;km déif läit. Den Aussekär ass 2.200&nbsp;km breet a läit bis zu 2.900&nbsp;km ënner der Äerduewerfläch. 
Dëse banneschste Beräich ass gliddeg. D'Hëtzt ass nach vum Entstoe vun der Äerd erhale bliwwen a gëtt duerch d'Kärreaktiounen déif am Planéit nach verstäerkt.

## Land a Mier
D'Landmass vun der Äerd ass ongeféier 30 % vun der totaler Fläch, d'Mierer bedecken ongeféier 70 %.

## Kuckt och
* Äerd
* Tektonik
* Äerdmagnéitfeld
* Vulkanismus

## Um Spaweck
Bad Sobernheim

**Bad Sobernheim** ass eng däitsch Stad a Kuruertschaft déi op der Nahe am Landkrees Bad Kreuznach a Rheinland-Pfalz läit. Si ass de Sëtz vun der Verbandsgemeng Bad Sobernheim.
## Kuckeswäertes
* Fräiliichtmusee Rheinland-Pfalz
* Historesch Alstad
* Priorhof 
* Gemeng aus dem Joer 1535
* Willigistuerm
* Johanniterkapell vu 1575
* Synagog
* *Heimatmuseum*

## Kuckt och
* Nahe
## Um Spaweck
* Site vu Bad Sobernheim 
* Fräiliichtmusee Rheinland-Pfalz
* Synagog vu Bad Sobernheim
IATA FluchhafenIndex-T

## TA_

* TAA: Tarapaina, Salomonen
* TAB: Tobago (Scarborough), Trinidad an Tobago
* TAC: Tacloban City, Philippinnen
* TAD: Perry Stokes Airport, Trinidad, CO , USA
* TAE: Taegu, Südkorea
* TAF: Tafarovi, Algerien
* TAG: Tagbilaran, Philippinnen
* TAH: Tanna Island, Vanuatu
* TAI: Taiz (Ganed), Jemen
* TAJ: Tadji, Papua-Neiguinea
* TAK: Takamatsu, Japan
* TAL: "Ralph M. Calhoun", Tanana, AK, USA
* TAM: "General Francisco Javier Mina", Tampico , Mexiko
* TAN: Tangalooma, Australien
* TAO: Qingdao, VR China
* TAP: Tapachula, Mexiko
* TAQ: Tarcoola, South Australia, Australien
* TAR: Taranto, Italien
* TAS: Internationale Fluchhafen Taschkent, Taschkent (Yuzhny), Usbekistan
* TAT: Poprad Tatry, Slowakei
* TAU: Tauramena, Kolumbien
* TAV: Seaplane Base, Tau Island, Amerikanesch-Samoa
* TAW: Tacuarembo, Uruguay
* TAX: Taliabu, Indonesien
* TAY: Tartu, Estland
* TAZ: Dashhowuz (Tashauz), Turkmenistan
Kordel (Äifel)

**Kordel** ass eng Gemeng an der Verbandsgemeng Tréier-Land am Landkrees Tréier-Saarburg.

## Uertschaften an der Gemeng
* Kimmlingen
* Kordel
## Geographie

Zu Kordel lafen d'Kimmlingerbach an d'Altbach an d'Kyll.
## Geschicht
## Kuckeswäertes
* Buerg Ramstein
* Genovevahiel.
* Pützlächer

## Um Spaweck

*Homepage der Gemeinde Kordel
*Fremdenverkehrsseite
*Karnevals-Verein-Kordel 1980 e.&nbsp;V.
*SV Kordel
Kimmlingen

**Kimmlingen** ass e klengt Duerf an der Gemeng Kordel an der Verbandsgemeng Tréier-Land am Landkrees Tréier-Saarburg.

## Geographie
Bei Kimmlingen entspréngt de Kimmlingerbach.

## Geschicht
## Kuckeswäertes
Brandenburg op der Havel

**Brandenburg op der Havel** (de:Brandenburg an der Havel) ass eng kreesfräi däitsch Stad an déi drëttgréisst am Land Brandenburg.
## Geschicht
*948 - Grënnung vum Bëschofssëtz an der *civitate Brendanburg*
*1157 - Markgrofschaft Brandenburg *(Mark Brandenburg)*
## Partnerschaften
* Ivry-sur-Seine, Frankräich
* Kaiserslautern, Rheinland-Pfalz 
* Magnitogorsk, Russland

## Demographie

## Kuckeswäertes
*De Brandenburger Doum *St. Peter a Paul*

## Bekannt Brandenburger
*Friedrich de la Motte-Fouqué, Schrëftsteller
*Gustav Noske
*Kurt von Schleicher
*Rudi Schuricke, Schlagersänger 
*Vicco von Bülow (Loriot)
*Birgit Fischer

## Kuckt och
*Brandenburger Tor

## Um Spaweck

*Offiziell Säit vu Brandenburg op der Havel
*Interaktive Stadplang
Tracheobionta

D**'Tracheobionta** sinn en Ënnerräich vum Planzeräich.

## Systematik
* Tracheobionta:
** Iwwerofdeelung Somplanzen (Spermatophyta)
*** Ofdeelung Bléieplanzen (Magnoliophyta)
***** Klass Liliopsida
***** Klass Magnoliopsida 
***** Klass Rosopsida 
*** Gymnospermen
**** Ofdeelung Palmfar (Cycadophyta)
**** Ofdeelung Nolholzplanzen (Coniferophyta)
**** Ofdeelung Ginkoplanzen (Ginkgophyta) (1 lieweg Aart)
**** Ofdeelung Gnetumplanzen (Gnetophyta) (3 Gattungen)
** Iwwerofdeelung Gefäässsporeplanzen (Tracheobionta)
*** Ofdeelung Bärlapp (Lycophyta)
*** Ofdeelung Schachtelhalm (Sphenophyta)
*** Ofdeelung Far (Pterophyta)
*** Ofdeelung Urfar (Psilophyta)

## Bibliographie
* Colling, Guy, 2005. *Red List of the Vascular Plants of Luxembourg*. Ferrantia 42. 72p., Luxembourg. [Déi aktuellst Lëscht vun de Gefäässplanzen vu Lëtzebuerg].
* Lambinon, J., L. Delvosalle & J. Duvigneaud, 2004. *Nouvelle flore de la Belgique, du Grand-Duché de Luxembourg, du Nord de la France et des régions voisines (Ptéridophytes et Spermatophytes)*. Cinquième édition. Avec la collaboration de D. Geerinck, J. Lebeau, R. Schumacker et H. Vannerom. Préface de J. Rammeloo. - Éditions du Patrimoine du Jardin botanique national de Belgique, B-1860 Meise. ISBN 90-72619-58-7. CXXX + 1167 pp.
Insekten

D**'Insekten** (*Insecta*) sinn eng Klass vun Déiere vum Stamm vun de Glidderféisser (Arthropoda).

Si sinn déi aarteräichst Grupp vun allen Déieren.

Den Urahn vun den Insekten huet sech vu viru méi wéi 380 Millioune Joer entwéckelt. Eng ganz nei Grupp ass deemools warscheinlech aus engem Kribs entstanen. Déi Grupp gëtt als Klass vun den Insekte bezeechent.

## Kierperbau

D'Gréisst vun den Insekte variéiert ganz stark a läit bei de meeschten Aarten tëscht engem an 20 Millimeter.

## Systematik
D'Klass vun den Insekte besteet aus Millioune vu verschiddenen Aarten. Dovu sinn der eréischt 962.500 bekannt. Si gëtt a 36 wëssenschaftlech Uerdnungen ënnerdeelt.

## Kuckt och
* Systematik vun den Insekten

## Um Spaweck
Wollek

Eng **Wollek** entsteet, wa Waasserdamp an der Loft sou héich an den Himmel kënnt, datt en ofkillt an zu klenge Waasserdrëpsen kondenséiert oder zu klengen Äiskristallen erstarrt.

D'Waasser-Äis-Verhältnes hänkt dovun of, wéi héich d'Wollek an den Himmel klëmmt. Wat d'Wollek méi héich kënnt, wat d'Temperatur méi niddreg gëtt.

Et gëtt vill verschidde Wollekenaarten, déi dräi Haapttyppe sinn: d'Cirrus-Wolleken, d'Cumulus-Wolleken an d'Stratus-Wolleken. Jee no Héicht ginn dës an zéng Kategorien agedeelt.

## Anomalien an extraterrestresch Wolleken
Anomalië sinn ongewéinlech Wolleken, déi dem klassesche Modell widderspriechen. Dozou gehéieren zum Beispill Polar Stratosphärewolleken an Nuetswolleken déi liichten.

## Kuckt och
* Blëtz
* Magellanesch Wolleken
* Wollekekrazert

## Um Spaweck
Stachelhaiter

D**'Stachelhaiter** *(Echinodermata)* sinn e Stamm aus dem Déiereräich.

## Systematik
Stamm Stachelhaiter
* Klass Séiigelen (*Echinoidea*)
* Klass Séistären (*Asteroidea*)
* Klass Séiwalzen (*Holothuroidea*)
* Klass Hoerstären (*Crinoidea*)
* Klass Schlaangestären (*Ophiuroidea*)

## Um Spaweck
Pierre Cao

De **Pierre Cao**, gebuer den 22. Dezember 1937 zu Diddeleng, ass e lëtzebuergesche Museker, Dirigent a Komponist, dee virun allem vun der mënschlecher Stëmm faszinéiert ass. En huet um Conservatoire royal vu Bréissel Kompositioun an Direktioun studéiert.

Als exzellente Pedagog huet de Pierre Cao sech säi ganzt Liewe fir d'Ausbildung vun Dirigenten agesat. Bis 1998 huet hien am Stater Conservatoire Direktioun enseignéiert an huet doriwwer eraus vill Meeschtercourse fir Fortgeschrëttener ginn. En huet verschidde Vokalensembelen zu Lëtzebuerg an Emgéigend geleet an ass Matgrënner vum INECC (Institut européen de chant choral).

Mat en ettleche Plackenopnamen an der Leedung vu ville Chéier, Ensembelen an Orchesteren huet e sech en internationale Ruff verschaaft. 

Vun 1999 bis 2014 war de Pierre Cao kënschtleresche Leeder vum Chouer Arsys Bourgogne. 

An den 1950er Jore war de Cao och als Handballspiller aktiv. 1954 war hie fir d'éischt am Kader vun der lëtzebuergescher Härenhandballnationalekipp. Hien huet zéngmol an der Nationalekipp gespillt.

## Literatur
Thill, Marc, 2024. *Wie ein Waschmaschinenbauer due Musik für sich entdeckte.* Luxemburger Wort vum 12. August 2024, S. 36-37.

## Kuckt och
* Lëscht vu lëtzebuergesche Museker

## Um Spaweck
* De Pierre Cao um Site vun Arsys Bourgogne 
* Foto vum Pierre Cao op lexnews.free
Prag

**Prag** ass d'Haaptstad vun der Tschechescher Republik. SE huet .

## Kuckeswäertes
* Prager Buerg um Bierg Hradschin (grouss Bauefforte vum Jang de Blannen a sengem Bouf Karel I.)
* Karlsbréck (déi op de selwechte Karel I. zeréckgeet)
* Alstad-Plaz (Maartplaz mat der astronomescher Auer um Märeistuerm, Teynkierch a Jan-Hus-Monument)
* Wenzelsplaz (mam Nationalmusée)

## Um Spaweck
England

**England** ass en Deel vu Groussbritannien. Et ass de meeschtbewunnten (85 % vun der brittescher Bevëlkerung) an aflossräichsten Deel vun de Britteschen Inselen. Et grenzt u Schottland an u Wales.
## Geschicht
Kuckt och: Englesch Revolutioun

## Geographie
De Relief vun England besteet am grousse Ganzen aus engem Sedimentsbaseng, deen dem Paräisser Baseng gläicht.

Et ass eng Folleg vu Leem- a Kalleksloen, déi de Relief vun de Südküste vun England bestëmmt. Fiicht Nidderungen a Kallekplateaue wiessele sech of an doduerch fënnt ee vill géi Häng. Zu deene gehéieren am Norde vum Baseng d**Chiltern Hills'' an d**Cotswold Hills* där hire Kapp op d'[[Pennines]]kette weist. Déi steet iwwer den zwou groussen Dällte vun de *Midlands* a vum *Cheshire*.

De Süde vun England charakteriséiert sech an der Haaptsaach duerch déi sougenannt *Knäpplächer vu Weald* eng leemeg Dällt, déi am Süden an am Norden un d'Kallekhiwwele vun den *Downs* stéisst.

Den Norde besteet aus de grousse Massiver vun de [[Pennines]] an dem [[Cumberland]].

De Cumberlandmassiv huet seng héchst Plaz um [[Scafell]] mat 978 m an ass staark vun Erosioune markéiert. E gëtt och nach d'Land vun de Séie genannt.

D'[[Pennines]] sinn al Kallekplateaue mat enger Duerchschnëttshéicht vun 800 m.

De Südweste besteet och aus net grad sou héijen ale Massiver, dem *Devon* an dem *Cornwall''.

## Um Spaweck
Oreaden

D**'Oreaden** (gr. *Oreiades*) waren an der griichescher Mythologie d'Nymphen déi op de Bierger gelieft hunn an d'Artemis op der Juegd begleet hunn.
Lafewier

**Lafewier** ass e Lieu-dit an der Gemeng Bäerdref.

E läit op der Nationalstrooss 10, tëscht der Bollenduerfer Bréck a Weilerbaach.
## Kuckt och
Blëtz

E **Blëtz** entsteet duerch staark Loftstréimungen an de Wolleken. Dës Stréimunge geheien d'Wollekendeelecher duercherneen a luede s'elektresch op.

Schwéier, negativ gelueden Deelecher ginn an d'Wollek erof, déi positiv geluede klammen erop. Doduerch entsti Luedungsënnerscheeder, also Spannungen, déi duerch e Blëtz, meeschtens am Zickzack, an der Wollek oder tëscht der Wollekebasis an dem positiv geluedene Buedem ausgeglach ginn.

## Um Spaweck

* BLIDS - E Blëtz-Informatiounsdéngscht vu Siemens fir Däitschland, Schwäiz, Benelux, Polen, Tcheschien, Slowakei an Ungarn
Posselt

De **Posselt** ass e Lieu-dit an der Gemeng Bäerdref. E besteet aus just engem Haus.

## Geographie
De Posselt läit op enger Héicht vun 326 m, ronn 2,1 km ëstlech vun Heeschbech, an der Sektioun « Bois et Fermes » vun der Gemeng Bäerdref.

Op de Posselt kënnt een iwwer e Gemengewee vum Melickshaff oder vun Heeschbech aus.

## Kuckt och

## Um Spaweck
Holzspoun

En **Holzspoun** ass e klengt Stéck Holz, dat vu méi engem groussen erofgeschnidden oder gehuwwelt gouf (Huwwelspéin). Reng Holzspéin, déi beim Seeën ufalen, gi **Seemiel** genannt. Holzspéin, déi duerch erausstanze vun Holzdeeler hiergestallt ginn, gi Stëpp oder och *Pellets* genannt.

Déi meescht Holzspéin, déi an der Holzindustrie entstinn, gi weiderbenotzt a liwwere bis en Drëttel vum Réimaterial, dat an der Holzindustrie verschafft gëtt. Eng Partie gëtt am Gaardebau benotzt an en Deel an der Landwirtschaft, besonnesch an der Päerdszuucht, wou se dacks als Stree amplaz vum Stréi benotzt ginn.

## Kuckt och
* Liichtspoun
* Fixspoun
Gréngespoun

D'Wuert **Gréngespoun** bezeechent:

* eng cheemesch Verbindung: Kofferacetat,
* eng lëtzebuergesch Wochenzeitung, déi 2000 ëmbenannt gouf: woxx.