open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bernard Lovell

Den **Alfred Charles Bernard Lovell**, gebuer den 31. August 1913 zu Oldland Common, Gloucestershire, England, a gestuerwen de 6. August 2012, war en englesche Physiker a Pionéier vun der Radioastronomie.

## Liewen
De Bernard Lovell hat Physik zu Bristol beim Professer Arthur Mannering Tyndall (1881–1961) studéiert. No sengem Studienofschloss am Joer 1934 hat hien zwee Joer gefuerscht, fir 1936 seng Promotioun ze kréien. Am selwechte Joer goung hie op Manchester, wou hien eng Dozenteplaz fir ee Joer krut. 1937 gouf hie Member vun der Fuerschungsgrupp, déi sech mat der kosmescher Stralung beschäftegt huet.

Wärend dem Zweete Weltkrich huet de Lovell am TRE vun der RAF geschafft an huet wäertvoll Methode fir d'Uwendung vum Radar bei der Erkennung vu Kampffliger a bei der Navigatioun entwéckelt. Fir déi Aarbechte krutt hien nom Krich den Order of the British Empire.

Nom Enn vum 2. Weltkrich schafft de Lovell nees wëssenschaftlech. Hie konnt sech en ausgemusterte mobille Radar besuergen an domat d'kosmesch Stralung ënnersichen. Nodeem hien erkannt hat, datt den elektreschen Tram zu Manchester d'Ursaach fir d'Interferenze war, ass d'Fuerschungsgrupp mat hiren Instrumenter op d'Jodrell Bank op en oppent Feld geplënnert. Kuerz duerno huet d'Universitéit Manchester d'Installatioun vun enger fester Anlag um Feld iwwerholl an och beim Bau vum éischte Radioteleskop matgemaach. 1951 gouf de Lovell schliisslech Professer op der Universitéit Manchester. Op där Plaz ass hie bis zu senger Pensioun 1980 bliwwen.

## Éierungen
* No dem Bernard Lovell gouf d*'Lovell-Teleskop* vum Jodrell-Bank-Radioobservatoire genannt.
* 1960 gouf de Lovell mat der Royal Medal vun der Royal Society ausgezeechent.*
* 1961 gouf hie wéinst senge Verdéngschter ëm d'Radioastronomie zum Ritter geschloen.
* 1981 gouf hie mat der Goldmedail vun der Royal Astronomical Society ausgezeechent.

## Wierker
* *Science and Civilisation*. (1939)
* *World Power Resources and Social Development*. (1945)
* *Radio Astronomy*. (1952)
* *Meteor Astronomy*. (1954)
* *The Story of Jodrell Bank*. (1968)
* *Out of the Zenith*. (1973)
* *Emerging Cosmology*. (1980)
* *The Jodrell Bank Telesopes*. (1985)
* *Voice of the Universe: Building the Jodrell Bank Telesope*. (1987)
* *Astronomer by Chance*. (1990)

## Kuckt och
Micmacs à tire-larigot

** Micmacs à tire-larigot** ass e franséische Film vum Regisseur Jean-Pierre Jeunet dem Joer 2009.

## Ëm wat geet et am Film?
De Bazil ass bei enger Schéisserei onschëlleg vun enger Kugel an de Kapp getraff ginn. Hie verléiert seng Aarbecht a fënnt sech op der Strooss erëm...

## Um Spaweck
* De Site vum Jean-Pierre Jeunet
* De Film op allociné
Biesme

## Uertschaften
* **[[Biesme (Mettet)|Biesme]]**, eng Sektioun vun der belscher Gemeng Mettet an der Provënz Namur.
* **[[Biesme-sous-Thuin]]**, eng Sektioun vun der belscher Gemeng Thuin am Hainaut.

## Waasserleef
* D**'[[Biesme (Aisne)|Biesme]]**, e franséische Floss an Niewefloss vun der Aisne
* D**'[[Biesme (Sambre)|Biesme]]**, eng Baach an der Belsch, Niewefloss vun der Sambre.
Avocourt

**Avocourt** ass eng franséisch Gemeng am Departement Meuse an der Regioun Grand Est.
## Kuckeswäertes
* De franséischen Zaldotekierfecht
* D'Borne vun 1918 déi d'Plaz markéiert wou et mam Virmarsch vun der däitscher Arméi eriwwer war.
Billy Bernard

De **Billy Bernard**, gebuer den 9. Abrëll 1991, ass e lëtzebuergesche Foussballspiller.

Hien huet den 11. August 2010 an de 26. Mäerz 2013 fir déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp gespillt a spillt och fir d'CS Fola Esch.
Monopson

E **Monopson** (Algriichesch vu μόνος (*monos*) = „eleng“ an ὀψωνία (opsōnia) = „akafen“) nennt een an der Ekonomie eng Situatioun vun engem Maart, wou et fir eng bestëmmte Wuer oder e bestëmmte Service nëmmen een eenzege gëtt, deen dës keeft.

Dëst gouf fir d'éischt 1933 vun der Joan Robinson exakt analyséiert.

## Kuckt och
* Monopol
Berlin – Tag & Nacht

**Berlin – Tag & Nacht** ass eng Pseudo Doku-Soap vum däitschen TV-Sender RTL II déi hir Première den 12. September 2011 hat. Am Ganze waren 120 Follege geplangt, ma well se grousse Succès an Däitschland huet, geet d'Sendung ëmmer weider.

An der Sendung dréint et sech ëm den Alldag vun 8 Persounen tëscht 19 an 38 Joer. D'Format vun der Sendung gläicht staark den X-Diaries.

## Kuckt och
* Wien - Tag & Nacht, e Spin-off deen zu Wien ambientéiert ass
* Köln 50667, e Spin-off deen zu Köln gedréint gëtt

## Um Spaweck
* Berlin - Tag & Nacht Spoiler
Omega 90

**Omega 90** ass eng lëtzebuergesch ASBL déi sech fir d'Palliativfleeg asetzt. Si gouf den 9. Juli 1990 gegrënnt.

## Ziler vum Veräin
D'Haaptziler vum Veräin sinn:

## Memberen
D'Membere vun Omega 90 sinn:
* Amiperas (Grënnungsmember)
* Confédération Caritas (Grënnungsmember)
* Croix-Rouge (Grënnungsmember)
* Stëftung Hëllef Doheem
* Fondation Cancer
* Doheem Versuergt

## Presidenten
* 1990 - 1998: Bernard Thill
* 1998 - 2009: Jean-Paul Lehners
* 2009 - 2011: Mill Majerus
* 2011 - 2019: Roger Molitor
* zanter 2019: Diane Duhr

## Verëffentlechungen
* DVD *Regarder le soleil en face*, Mäerz 2015, mat Temoignage vu Leit, déi mam Enn vum Liewe konfrontéiert sinn. D'Musek ass vum David Ianni a Lisa Berg.

## Um Spaweck
* Websäit vun Omega 90  
* Film ''Regarder le soleil en face''
Atacama Pathfinder Experiment

D**'Atacama Pathfinder Experiment** (APEX) ass e Radioteleskop mat 12 Meter Reflekterduerchmiesser an der chileenescher Atacamawüst.
D'APEX gouf zesumme vum Max-Planck-Institut fir Radioastronomie (MPIfR), dem Europäesche Südobservatoire (ESO) an dem schweedeschen Onsala Space Observatory (OSO) op der Standplaz vum Radiointerferometer Atacama Large Millimeter Array (ALMA) opgeriicht. Dee läit op 5100 Meter Héicht um Chajnantor-Héichplateau an Nordchile, dat duerch seng dënn an dréche Loft besonnesch fir astronomesch Observatiounen am Submillimeter- a Millimeterberäich zweckvoll ass. D'APEX schafft bei 0,2 - 2,0&nbsp;mm Wellelängt. D'Teleskop ass e liicht verännerte Prototyp vun enger ALMA-Antenn. Déi zwou Nasmyth-Kabinne bidden zousätzlech Plaz fir Empfänger
 
Am Summer 2005 goufen déi éischt wëssenschaftlech Observatioune mam APEX gemaach. D'wëssenschaftlech Schwéierpunkte vum Teleskop leien op der Erfuerschung vu Stäregebuerten an dem Universum bei grousser Routverrécklung.

## Um Spaweck
* APEX Websäit
* APEX am MPIfR Bonn
* APEX: Dem Condor säin éischte Bléck an de Weltraum
## Kuckt och

* Lëscht vu Radioteleskopen
Onsala Space Observatory

De **Weltraumobservatoire Onsala** (schweedesch *Onsala rymdobservatorium*) ass déi staatlech schweedesch Ariichtung fir Radioastronomie, 45&nbsp;km südlech vu Göteborg zu Onsala. Den Observatoire ass en Deel vum Institut fir Weltraum- a Geowëssenschafte vun der Technescher Héichschoul Chalmers.

Den Observatoire bedreift zwéi Radioteleskopen:

* ee mat 20 Meter Reflekterduerchmiesser (gebaut vun 1975 bis 1976), et schafft am Zentimeter- a Millimeterberäich bis zu minimal dräi Millimeter Wellelängt an 
* ee mat 25 Meter Reflekterduerchmiesser (gebaut 1963). Dëe schafft am Zentimeterberäich a gëtt och fir Very Long Baseline Interferometry gebraucht. 

Den Observatoire huet fréier e Millimeterteleskop (SEST) um La-Silla-Observatoire bedriwwen an ass um Atacama Pathfinder Experiment (APEX) bedeelegt.

## Kuckt och

## Um Spaweck

* Offiziell Websäit
Las Campanas-Observatoire

De **Las Campanas-Observatoire** ass en astronomeschen Observatoire am Besëtz an ënner der Leedung vun der Carnegie Institution for Science. E steet an der Géigend vu La Serena am Chile. D'Plaz fir den Observatoire gouf wéinst dem Klima a Wieder erausgesicht. E läit meeschtens iwwer de Wolleken a bitt 300 wollekefräi Deeg pro Joer fir d'Erfuersche vum Stärenhimmel.

Am Observatoire steet eng Rei vu Spigelteleskopen. Déi gréisst Instrumenter sinn déi béid Magellan-Teleskope mat 6,5&nbsp;m Spigelduerchmiesser. Donieft gëtt et d'"Irénée du Pont" mat 2,5&nbsp;m Spigelduerchmiesser an d'"Henrietta Swope" mat 1,0&nbsp;Meter, genannt no der Irénée du Pont resp. der Henrietta Hill Swope.
De Swopeteleskop zeechent sech duerch e grousse Bildwénkel vun 2° aus, dee mat engem Ritchey-Chrétien Opbau mat engem relativ grousse 25&nbsp;cm Sekundärspigel an engem Gascoigne Korrekter erreecht gëtt.

D'Irénée du Pont ka mat follgenden Instrumenter bedriwwe ginn:
* Direct CCD Camera
* Wide Field IR Camera 
* Wide Field Reimaging CCD Camera
* Boller & Chivens Spectrograph (Slit Spectrograph)
* Echelle-Spektrograph
* ModSpec, e Spektrograph, deen och um Henrietta Swope Teleskop gebraucht ka ginn.

Fir d'Henrietta-Swope-Teleskop stinn follgend Instrumenter bereet:
* Direct CCD Camera
* HgCdTe-Infraroutkamera 
* ModSpec Slit Spectrograph

Um Terrain stinn och nach den 1,3m Warsaw University Telescope an en 13-inch Refraktor.


Fichier:Telescopio_Polaco_Las_Campanas.jpg|
Fichier:Du Pont Las Campanas.jpg|
Fichier:Magellan_telescopes.jpg|
Fichier:Clay_telescope.jpg|
Fichier:Warszawskie Obserwatorium Południowe.jpg|
Fichier:Warszawskie Obserwatorium Południowe Teleskop.jpg|
Fichier:Teleskopy ASAS OGLE.jpg|


## Kuckt och

## Um Spaweck

*  Internetsäit vum Las Campanas-Observatoire
Alija Bešić

Den **Alija Bešić**, gebuer den 30. Abrëll 1975 zu Zavidovići a Bosnien an Herzegowina, ass e lëtzebuergesche Foussballspiller an -trainer.

Tëscht dem 23. Februar 2000 an dem 17. November 2004 huet hien 29-mol fir déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp gespillt.

Hien huet vun 1994 bis 2004 fir d'Union Lëtzebuerg gespillt a war duerno bis 2006 beim Swift Hesper. Vun 2006 bis 2008 war hie beim CS Péiteng an duerno vun 2008 bis 2012 bei der CS Fola Esch. Vun 2016 un ass hie Golkipptrainer vun der Fola.
Gran Telescopio Canarias

De **Gran Telescopio Canarias (GTC)** ass en astronomescht Groussteleskop mat 10,4&nbsp;m Spigelduerchmiesser um Roque de los Muchachos op der Kanareninsel La Palma. Gängeg Numm ass: *GRANTECAN*.

De GTC-Projet ass eng spuenesch Initiativ ënner Féierung vum Instituto de Astrofísica de Canarias. Weider Bedeelegunge kommen aus Mexiko duerch d'Institut fir Astronomie vun der Universidad Nacional Autónoma de México souwéi dem Instituto Nacional de Astrofísica, Óptica y Electrónica), an den USA duerch d'University of Florida. De Bau vun der Anlag kascht ronn 130 Milliounen Euro.

De GTC ass e Spigelteleskop mat aktiver Optik. Mat sengem Haaptspigel deen aus 36 sechseckegen Eenzelspigele besteet huet et déi selwecht Konzeptioun wéi d'Keck-Teleskop. De Spiegeldréier aus Zerodur-Glaskeramik gouf vun der Mainzer Schott AG fabrizéiert.

De GTC gëtt als Deel vum Roque de los Muchachos Observatoire opgeriicht. D'mechanesch Struktur vum Teleskop gouf Ufank 2005 fäerdeg. An der Nuecht vum 13. op de 14. Juli 2007 gouf am Kader vun enger Ouverture-Feier den Testbetrib opgeholl, allerdéngs eréischt mat 12 Spigelsegmenter. Komplettéiert gouf de Spigel mat dem Asetze vum leschten Element den 12. August 2008.
D'feierlech Ouverture war de 24. Juli 2009 a Presenz vum spuenesche Kinnek Juan Carlos an der Kinnigin Sophia.

## Kuckt och

* Paranal-Observatoire
* La Silla-Observatoire
* Cerro Tololo Inter-American Observatory
* European Extremely Large Telescope

## Um Spaweck

*   Gran Telescopio Canarias
Phi

De **Phi** (griichesch Neutrum Majuskel Φ reso. \Phi\,, Minuskel φ resp. \phi\, oder \varphi \,) ass den 21. Buschtaf vum griicheschen Alphabet an huet nom *[[milesescht Prinzip|milesesche Prinzip]]* en numeresche Wäert vu 500.

## De Phi am Gebrauch
* An der Mathematik bezeechent
** de klenge Phi (\phi) e Wénkel an de Polarkoordinaten an den Azimutwénkel an de sphäresche Polarkoordinaten
** de klenge Phi (\phi) d'φ-Funktioun vum Euler
** de grousse Phi (Φ) den irrationalen Zuelewäert vum Gëllene Schnëtt
** de grousse Phi (Φ) d'Wahrscheinlechkeetsfunktioun (och dem Gauß seng Feelerintegral genannt)
* De grousse Phi ass dat allgemengt Zeeche fir Physik, z.&nbsp;B. am Logo vun der Däitscher Physikalescher Gesellschaft. Et steet an der Wëssenschaft dacks nach fir aner Bedeitungen.
** De klenge Phi (\phi) steet fir e Meson 
** De grousse Phi (Φ) steet an der theoreetescher Physik fir d'elektrescht Potential (Spannung U)
** An der Stréimungsléier steet de klenge Phi (\phi) fir d'Duerchflosszuel
** An der Liichttechnik steet de grousse Phi (Φ) fir de Liichtstroum
** An der Thermodynamik resp. Klimatechnik steet de klenge Phi (\phi) fir d'relativ Loftfiichtegkeet
* An der Elektrotechnik an an der Physik bezeechent
** klenge Phi(\phi) de Phaseverrécklungswénkel
** grousse Phi(Φ) de magnéitesche Floss
* An der Chimie steet Phi fir de Volumenundeel vun engem Stoff an engem Gasgemësch (a Vol%)
* An der Biologie bezeechent de klenge Phi (\phi) eng Grupp vu Bakteriophage mat eenzelsträngeger DNA (Microviridae). 
* An der Geographie bezeechent Phi d'geographesch Breet
* An der Geologie, besonnesch Ingenieursgeologie, steet de klenge Phi (\phi) fir de Wénkel, deen eng geologesch Fläch mat enger geduechtener horizontaler Fläch bilt, dem sougenannten Afallswénkel.

## Als Numm
* Éditions Phi, e lëtzebuergesche Verlag.
Anjoutey

**Anjoutey** ass eng franséisch Gemeng am Territoire de Belfort an der Bourgogne-Franche-Comté.

D'Gemeng gehéiert zu den 198 Gemengen déi de Parc naturel régional des Ballons des Vosges bilden.

## Geographie

D'Uertschaft läit am Dall vun der Madeleine
Chi

De **Chi** (griichescht Neutrum Majuskel Χ, Minuskel χ) ass den 22. Buschtaf vum griicheschen Alphabet a steet a verschiddene griicheschen Zuelesystemer fir 1000, 22 a 600.

## Chi am Gebrauch

* an der Stochastik fir eng Warscheinlechkeetsverdeelung, kuckt Chi-Quadrat-Verdeelung resp. fir déi entspriechend verdeelte Testgréisst, kuckt Chi-Quadrat-Test
* an der Mengeléier déi Charakteristesch Funktioun (Mathematik)
* an der Algebra fir de Charakteristesche Polynom
* als däitsch Schreifweis fir Qi als Begrëff fir Liewensenergie, "Fluidum" an der traditioneller chineesescher Medezin (TCM)
* an der Fluchdynamik als Bunn-Azimut
* als Symbol fir Jesus Christus: De griicheschen X ass den éischte Buschtaf vum Numm Χριστός a symboliséiert d'Kräiz.

## Kuckt och
* Chiasmus
* Chiasma
* Chiasma opticum

## Um Spaweck
Psi (Buschtaf)

De **Psi** (griichesche Neutrum Majuskel Ψ, Minuskel ψ) ass den 23. Buschtaf vum griicheschen Alphabet an huet nom *milesesche Prinzip* e numeresche Wäert vu 700.

## Psi am Gebrauch

* Psi ass d'Symbol vun der Psychologie.
* An der Quantemechanik bezeechent Ψ eng Wellefunktioun.
* J/ψ ass den Numm vun engem Meson.
* An der Mathematik bezeechent Ψ eng besonnesch Schaltfunktioun, Kuckt Psi-Operater
* An der Mathematik gëtt d'Symbol Ψ fir d'Dedekindsch Psi-Funktioun, déi Digammafunktioun (och *Gaußsche Psi-Funktioun*), souwéi déi zweet Tschebyschow-Funktioun gebraucht.
* an der Mathematik bezeechent Ψ och de *Gëllene Wénkel*, deen e Krees am Gëllene Schnëtt deelt.
* An der Geneetik steet Ψ fir e Pseudogen
* An der Hydrologie ass Ψ d'Zeeche fir den Offlossbäiwäert.
* An der Bauphysik steet ψ fir de längtebezunnene Duerchgankskoeffizient fir Hëtzt; Eenheet W/(mK)
* An der Planzephysiologie gëtt domat d'Waasserpotential bezeechent.
* An der Elektrotechnik ass ψ d'Formelzeeche vum Elektresche Floss.
De gudde Grond

**De gudde Grond** ass eng Zäitschrëft déi vum Centre culturel de rencontre Abbaye de Neumünster publizéiert gëtt. Si informéiert iwwer de Programm vun den Aktivitéite vum Kulturzenter.

Si kënnt dräimol am Joer eraus an ass gratis. Déi jeeweils aktuell Ausgab kann och a Form vu PDF vun der Websäit vum Centre erofgeluede ginn. D'Ausgabe sinn duerchlafend numeréiert.

D'Zäitschrëft krut hiren Numm vum Quartier Gronn an deem de Kulturzenter ze fannen ass.

## Kuckt och
* Kulturzäitschrëften zu Lëtzebuerg

## Um Spaweck
* Websäit vum Centre culturel de rencontre Abbaye de Neumünster

*
SOAR Telescope

De **Southern Astrophysical Research Telescope** (SOAR) ass e Spigelteleskop mat 4,1&nbsp;m Duerchmiesser fir Observatiounen am visuellen an noem Infrarout. D'Standplaz ass op enger Héicht vun 2.738 Meter um Cerro Pachón am Chile. Hie gëtt vun engem Konsortium bedriwwen dat ënner anerem vu Brasilien, der Michigan State University, dem National Optical Astronomy Observatory an der University of North Carolina at Chapel Hill zesummegesat ass.

## Kuckr och

* Lëscht vun de gréissten opteschen Teleskopen

## Um Spaweck
* Offiziell Websäit vum SOAR
* MSU SOAR pages
* UNC SOAR pages
Menoncourt

**Menoncourt** ass eng franséisch Gemeng am Territoire de Belfort an der Bourgogne-Franche-Comté.

D'Uertschaft läit am Dall vun der Madeleine.

D'Gemeng ass mat Zékounga am Burkina Faso jumeléiert.
Jérôme Bigard

De **Jérôme Bigard**, gebuer de 16. Februar 1985, ass e lëtzebuergesche Foussballspiller an -trainer.

Tëscht dem 7. Februar an dem 12. September 2007 huet de Jérôme Bigard aachtmol fir déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp gespillt.

Hien huet vun 2002 bis 2005 bei der Union Lëtzebuerg gespillt a war duerno bis 2006 bei deem neie Veräin Racing FC Union Lëtzebuerg. Vun 2006 bis 2009 war hie bei F91 Diddeleng an ass duerno nees zeréck bei de Racing FC Union Lëtzebuerg gaangen. No enger Saison ass hien 2010 bei den FC UNA Stroossen gewiesselt.

An der Wanterpaus vun der Saison 2015/16 ass hie bei den FC Luerenzweiler gewiesselt, wou hie bis zum Enn vun der Saison 2017/18 als Spillertrainer aktiv war.
Lachapelle-sous-Rougemont

**Lachapelle-sous-Rougemont** ass eng franséisch Gemeng am Territoire de Belfort an der Bourgogne-Franche-Comté.

Duerch d'Uertschaft leeft d'Saint-Nicolas.
Lucas Papademos

De **Lucas Papademos**, gr.: Λουκάς Παπαδήμος, och als **Loukas Papadimos** transkribéiert; gebuer den 11. Oktober 1947 zu Athen, ass e griicheschen Ekonomist a fréiere Vizepresident vun der Europäescher Zentralbank.

Hien ass zanter dem 10. November 2011 griichesche Premierminister a Chef vun der griichescher Iwwerganksregierung, nodeem de Giorgos Papandreou zeréckgetruede war.

## Publikatiouen (Auswiel)
* „Targets for Monetary Policy in the Coming Year” (mit Franco Modigliani), Brookings Papers on Economic Activity, Band 1, 1975, S. 141-165.
* „Optimal Aggregate Employment Policy”, Doktorarbeit, Massachusetts Institute of Technology, 1977.
* „Monetary and Credit Targets in an Open Economy” (mit Franek Rozwadowski) in D.R. Hodgman (Herausgeber), The Political Economy of Monetary Policy: National and International Aspects, Konferenzmaterialien Nr. 26, Federal Reserve Bank of Boston. 1983, S. 275-306.
* Efficiency, Stability and Equity: A Strategy for the Evolution of the Economic System of the European Community (mit Tommaso Padoa-Schioppa et al.), Oxford und New York: Oxford University Press, 1987.
* The European Monetary System in the 1990s (mam Paul De Grauwe), London und New York: Longman, 1990.
* External Constraints on Macroeconomic Policy: The European Experience (mit G. Alogoskoufis und R. Portes), Cambridge: Cambridge University Press, 1991.
* „Why price stability?” in A.G. Herrero et al (Herausgeber), Why price stability?, Materialien zur ersten Zentralbankenkonferenz der EZB, Europäische Zentralbank, Frankfurt am Main, November 2000.

## Um Spaweck
Hietzing

**Hietzing** ass den 13. vun den 23 Wiener Gemengebezierker. En huet .

## Um Spaweck

*  Hietzing op der offizieller Websäit vu Wien
Pouilly-sur-Meuse

**Pouilly-sur-Meuse** ass eng franséisch Gemeng am Departement Meuse an der Regioun Grand Est.

Pouilly-sur-Meuse läit um rietsen Uwänner vun der Meuse a laanscht de Canal de la Meuse. E puer Haiser an e Camping leien op enger Insel am Floss.

## Nopeschgemengen
* An der Meuse
** Autréville-Saint-Lambert 
** Inor
** Luzy-Saint-Martin
** Laneuville-sur-Meuse 
* An den Ardennen
** Létanne
** Mouzon
Wiseppe

**Wiseppe** ass eng franséisch Gemeng am Departement Meuse an der Regioun Grand Est.

Wiseppe läit am Dall vun der Baach mam selwechten Numm.

## Nopeschgemengen
* Laneuville-sur-Meuse
* Stenay
* Saulmory-et-Villefranche
* Montigny-devant-Sassey
* Halles-sous-les-Côtes
* Beauclair
Large Zenith Telescope

De **Large Zenith Telescope** (LZT) ass e Spigelteleskop mat 6&nbsp;m Duerchmiesser, dat wéinst sengem Primärspigel aus flëssegem Quecksëlwer nëmmen op den Zenit geriicht ass: en Zenitteleskop. Seng Standplaz ass am *Malcolm Knapp Research Forest* vun der University of British Columbia, ongeféier 70&nbsp;km ëstlech vu Vancouver.

## Flëssege Spigel
De Primärspigel vum LZT besteet aus flëssegem Quecksëlwer, dat an enger Schuel ass déi gläichméisseg rotéiert, soudatt et duerch d'Zesummespill vun der Zentrifugalkraaft an der Äerdunzéiung eng bal perfekt Parabolform kritt.

Fir eng méiglechst vibratiounsaarm Rotatioun ze hunn, läit d'Schuel an engem Loftlager. Den Undriff geschitt iwwer e Elektromotor deen am Loftlager integréiert ass. D'Rotatiounsvitesse gëtt dobäi vun engem opteschen Encoder erfaasst a mat engem Reegelkrees konstant gehalen. Fir Aflëss vu Loftstréimunge vun der Quecksëlweruewerfläch ewechzehalen, ass de Spigel mat enger dënner Mylarfolie ofgedeckt.

## Eegenschaften
E Virdeel vun dësem Konzept ass, datt d'Fabrikatioun vum Spigel an d'Montéierung net vill kaschten.

Nodeeler sinn, datt mam Teleskop nëmmen dee klengen Deel vum Himmel observéiert ka ginn, deen direkt iwwer dem Teleskop ass. Dat korrigéiert Siichtfeld huet en Ëffnungswénkel vun nëmme 24 Bouminutten. Duerch d'Äerdrotatioun gëtt dëse Beräich méi grouss; donieft gëtt am elektroneschen (CCD) d'Bild synchron mat der Äerddréiung verréckelt, wouduerch méi laang Beliichtungszäite méiglech ginn.

Et sinn allerdéngs Konzepter entwéckelt ginn, fir mat beweeglechen an evtl. verformbare sekundären an tertiäre Spigelen d'Bildfeld op ±23° ze vergréisseren. Domat ass och eng gläichzäiteg Observatioun vun e puer Himmelsregioune méiglech.

## Kuckt och

## Um Spaweck
*  Homepage des Large Zenith Telescope
*  E. F. Borra, G. Moretto, M. Wang: ''An optical corrector design that allows a fixed telescope to access a large Region of the sky'', 1994
Paul Bossi

De **Paul Bossi**, gebuer den 22. Juli 1991 zu Nidderkuer, ass e lëtzebuergesche Foussballspiller.

Tëscht dem 11. Oktober am 19. November 2008 huet hien dräimol fir déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp gespillt.

Hien huet vun 2008 bis 2010 fir d'CS Fola Esch gespillt an duerno fir de Progrès Nidderkuer.

Dem Paul Bossi säi Papp ass de Marcel Bossi.
Sven Di Domenico

De **Sven Di Domenico**, gebuer de 15. Mäerz 1982, ass e lëtzebuergesche Foussballspiller dee beim RM Hamm Benfica ënner Vertrag steet.

Tëscht dem 27. Mäerz 2002 an dem 17. November 2004 huet hie 14-mol fir déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp gespillt.

Hien ass de Bouf vum Marcel Di Domenico.
Daniel Huss

Den **Daniel Huss**, genannt **Dan Huss**, gebuer de 4. Oktober 1979 an der Stad Lëtzebuerg, ass e lëtzebuergesche Foussballspiller. Hie spillt an der Stiermerpositioun, an ass Kapitän beim CS Gréiwemaacher.

Tëscht dem 26. Abrëll 2000 an dem 12. September 2007 huet hie 47-mol fir déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp gespillt, an dobäi 3 Goler geschoss.

2009/10 war hie Foussballspiller vum Joer.
Nepvant

**Nepvant** ass eng franséisch Gemeng am Departement Meuse an der Regioun Grand Est.

D'Uertschaft läit am Dall vun der Kuer.

## Nopeschgemengen
* Olizy-sur-Chiers 
* Lamouilly 
* Brouennes 
* Stenay
Centre européen Schengen

De **Centre européen zu [[Schengen]]** ass e Gebai mat Versammlungsraim an engem Musée mat enger Dauerausstellung iwwer d'Schengener Ofkommes.

Op 200 Quadratmeter ginn d'Leit alles Wëssenswäertes iwwer d'Geschicht vum Schengener Ofkommes gewuer. An der interaktiver Dauerausstellung kann ee sech historesch Fotoen a Filmer ukucken. Zu der Ausstellung gehéiert ausserdeem eng interaktiv Kaartenanimatioun, wou ee gesäit wéi d'Grenzen an Europa sech säit 1815 verännert hunn, een Europa-Puzzle, an e "Schengen- Pass" Automat, wou all Visiteur sech säin eegene Schengen-Pass als Souvenir ausdrécke kann.

## Geschicht
Den Europazenter gouf 2005 am Gebai vun der fréierer Schwemm vum Klouschter vu Schengen ageriicht. 2010 gouf den Zenter ëmgebaut and den 13. Juni 2015, genee 25 Joer no der Ënnerzeechnung vum Schengener Ofkommes, gouf den Europa-Musée ageweit.

D'Gebai gehéiert der *Administratin des bâtiments publics*, also dem Lëtzebuerger Staat. De Musée gëtt vum Veräin Schengen asbl gefouert.

Am Mee 2016 hat en Deel vum Plaffong sech lassgeléist a war op d'Exponate gefall, woubäi awer kee Mënsch blesséiert gouf.

### Biller

Fichier:Schengen Agreement (1985) signatures.jpg|D'Schengener Ofkommes vun 1985
Fichier:Headgears of customs officials of EU Member States 2011-05.jpg|Kape vun den Douaniere vun de Länner aus dem Schengen-Raum.


## Um Spaweck

* *[https://web.archive.org/web/20170621031438/http://www.visitschengen.lu/musee-europeen/ Musée Européen Schengen]* Visitschengen.lu
Harlem

**Harlem** ass e Quartier am New Yorker *borough* Manhattan. Harlem ass a véier *Neighborhoods* ënnerdeelt: East Harlem, Morningside Heights, Hamilton Heights a Sugar Hill. Zu Harlem wunnen haaptsächlech auslännesch Awanderer, wéi Afro-Amerikaner a Puerto Ricaner.

Den Numm Harlem geet op hollännesch Pionéier zeréck, déi déi deemoleg Siidlung "Nieuw-Haarlem" genannt hunn no der Stad Haarlem.

## Um Spaweck
Wyoming Infrared Observatory

De **Wyoming Infrared Observatory** (kuerz: **WIRO**) ass en Observatoire fir Infraroutastronomie vun der University of Wyoming. E steet 40&nbsp;km südwestlech vu Laramie am Wyoming op der Spëtz vum Bierg „Jelm“, an enger Héicht vun 2.948&nbsp;m.

D'Haaptinstrument ass en 2,3&nbsp;Meter grousse Spigelteleskop. Den Teleskop huet a sengem Primärfokus e 4-elementege Wynne-Korrekter an en 2k×2k EMCCD-Bildsensor, woumat e Bildwénkel vun 0,3° gemaach ka ginn. Den Teleskop huet och nach en 2D- an e Spalt-Spektrometer.

## Kuckt och

## Um Spaweck

* WIRO
Pit Hentgen

De **Pit Hentgen**, gebuer den 8. November 1961 an der Stad Lëtzebuerg, ass e lëtzebuergeschen Ekonomist a Manager.

Hie war am Lycée Michel Rodange an huet op der UCL zu Louvain-la-Neuve studéiert.

Seng berufflech Carrière huet 1985 bei der Banque générale du Luxembourg ugefaangen, wou en zéng Joer am *Private Banking* an am *Asset Management* geschafft huet.

Am Joer 1995 ass en du bei d'Versécherungsgesellschaft La Luxembourgeoise gewiesselt, an där seng Famill Aktionär ass an déi vu sengem Papp Robert presidéiert gëtt. 1998 gëtt de Pit Hentgen, als Successeur vum Gabriel Deibener, Generaldirekter vun der Luxembourgeoise. Am Joer 2002 iwwerhëlt hien och d'Presidence vum Verwaltungsrot als Successeur vu sengem Papp. Hien ass och an de Verwaltungsréit vun enger Rei Gesellschaften an deenen d'Luxembourgeoise Aktionär ass.

De Pit Hentgen koum 2002 an de Conseil vun der Lëtzebuerger Zentralbank, 2005 an de Verwaltungsrot vu Saint-Paul Luxembourg, 2008 an dee vu BIP Investment Partners, 2009 an dee vun der Fondation de Luxembourg an 2010 an dee vum ACL. Hien ass President vum Verwaltungsrot vun der Compagnie Financière La Luxembourgeoise, vun der Pecoma International, vu Lafayette, Vizepresident vun der ACA, vun der DKV Luxembourg, vu Lux-Croissance, vu Lux-Equity a Verwaltungsrotmember vum *Asset Management* vun der Spuerkeess, vum Commissariat aux Assurances, vu Luxconsult, vun Doctena, vu Vauban Participations a vun der Fondation Ste Zithe.
Gilbert Dussier

De **Gilbert Dussier**, gebuer den 23. Dezember 1949 zu Oïcha-Beri (Demokratesch Republik Kongo), a gestuerwen den 3. Januar 1979, war e lëtzebuergesche Foussballspiller.

Tëscht dem 24. Februar 1971 an dem 7. Oktober 1978 huet de Gilbert Dussier 39-mol fir déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp gespillt an dobäi 9 Goler geschoss.

Hien huet vun 1967 bis 1974 fir den FA Red Boys Déifferdeng gespillt an duerno war hien d'éischt eng Saison bei Röchling Völklingen ier hien 1975 bei den AS Nancy Lorraine gewiesselt ass wou hie bis 1977 bliwwen ass. An der Saison 1977/78 war hie beim Lille Olympique SC. An der Saison 1978/79 huet hien nach 3 Matcher fir Waterschei THOR Genk gespillt. Duerno huet eng Leukemie, un där hien am Alter vun 29 Joer gestuerwen ass.
Astronomeschen Observatoire vu Brera

Den **Osservatorio Astronomico di Brera** (OAB) ass en astronomeschen Observatoire zu Mailand an Italien. D'astronomesch Koordinate si 45° 27' 59,2" Nord an 0h 36m 45,89s Ost.

Den Observatoire am historesche Palazzo di Brera, fréier de Jesuittekolléisch Collegio de Brera am Mailänner Quartier Brera, gouf am Joer 1764 vun Humiliatejesuitte gegrënnt. D'Konzeptioun vum Observatoire louch an den Hänn vum Universalgeléierten a Jesuitt Roger Joseph Boscovitch. 1765 gouf den OAB am Südostfligel vum Palazzo fäerdeggestallt. Codirekter war de Jesuittepater Louis Lagrange (1711–1783). Am Joer 1772 huet de Boscovich den OAB verlooss. 1773 gouf de Jesuittenuerde vum Poopst Clemens XIV. per Dekreet opgeléist an den Observatoire ass un de Staat gefall.

Vun 1802 bis 1817 war de Barnaba Oriani Leeder vum Observatoire. No him koumen d'Direkteren Angelo de Cesaris (1749–1832) a Francesco Carlini. 1860 gouf den Giovanni Schiaparelli als „secundo astronomo“ beruff. 1861 entdeckt de Schiaparelli den Asteroid Hesperia. Nom Doud vum Carlini am Joer 1862 huet de Schiaparelli d'Leedung vum Observatoire iwwerholl. 1877 ass et him gelongen déi bis dohin detailräichst Kartéierung vum Planéit Mars ze zeechnen.

Nodeem d'Observatiounsbedingunge sech zu Mailand verschlechtert haten, gouf den Observatiounsbetrib am Joer 1923 fir zerguttst zougemaach. D'Observatioune goufen dunn op Merate an der Provënz Lecco verluecht, ronn 35 Kilometer vu Mailand ewech.

## Literatur
* Volker Witt: *Von der Marsbeobachtung zur Röntgenastronomie. Das Osservatorio Astronomico di Brera in Mailand und Merate.* In: *Sterne und Weltraum.* Oktober 2008

## Kuckt och

## Um Spaweck

* Websäit vum Museo astronomico di Brera
Kapell Notre-Dame du Maquis

D**'Kapell Notre-Dame du Maquis** ass eng Weekapell an der belscher Gemeng Houyet an der Provënz Namur, laanscht Nationale 94 eng ronn 1.100 Meter nërdlech vun Hérock, op der Kräizung mat engem Bëschwee *Route de la Reine* genannt.

D'Kapell gouf als Merci un d'Gottesmamm opgeriicht well se d'Maquisarde vum *Maquis de Fenffe* soll wärend hiren Aktioune beschützt hunn, an als Erënnerung un déi gefale Komeroden.

Op der rietser Mauer ass en Informatiounspanneau deen iwwer d'Erreegnesser op där Plaz renséignéiert.

## Geschicht
Den 3. September 1944 haten d'Maquisarden net wäit vun der Plaz wou d'Kapell steet, en däitsche Convoi den ënnerwee war fir op d'Kommandatur vun Dinant ze fueren, ugegraff. No de Kämpf déi e puer Stonne gedauert haten, hate ronn 50 Däitsch hiert Liewe gelooss. Dorënner waren: een SS-Generol, säi Fligeladjudant, fënnef Gestapo-Leit, tëscht fofzéng an zwanzeg Wehrmachtzaldoten, ee Motocycliste, 3 däitsch Offizéier, zweeanzwanzeg SS-Männer an een Ënneroffizéier.

Op der Säit vun de Maquisarde war kee blesséiert ginn. Duerch déi Attack konnten net nëmmen Haftbefehler séchergetallt ginn, mä och Dokumenter déi iwwer déi däitsch Artilleriespositioune renséignéiert hunn an déi un d'Alliéiert konnte weidergereecht ginn.

Déi Däitsch hu sech zwéin Deeg duerno revanchéiert andeems se d'Uertschaft Hérock iwwerfall an a Brand gestach hunn. Dobäi koumen zwéi Mënschen ëm d'Liewen.

Bei Aktiounen duerno hunn all déi implizéiert Resistenzler déi zur Resistenzgrupp B2 gehéiert hunn, hiert Liewe geloss. Hir Nimm sinn op Placken an der Kapell opgelëscht. De Chef vum Resistenzsecteur ëm Dinant war déi Zäit de Barong Jacques de Villenfagne de Sorinnes.
Z for Zachariah

***Z for Zachariah*** ass e Buch vum US-amerikanesche Schrëftsteller Robert C. O'Brien.

## Ëm wat geet et?

D'Ann ass 17 Joer al wéi en Atomkrich ausbrécht. Hatt lieft ganz eleng mat sengen Elteren an engem Dall. Nëmmen hiren Dall ass verschount bliwwen a seng Eltere maache sech op de Wee fir no Iwwerliewenden ze sichen. Mä si kommen ni méi zeréck.

No engem Joer kënnt e Mann an den Dall. Hien dréit ee Schutzanzug, heescht Mr. Loomies an ass Cheemiker bei der Navy.

Déi zwee  kréie sech an d'Hoer a verfeinde sech schlussendlech. D'Ann hëlt spéiderhin eng follgeschwéier Decisioun.

## Ausgaben
* Däitsch Ausgab, 1993: Z wie Zacharias, ISBN 3423078197
Robert C. O'Brien

De **Robert Leslie Conly**, gebuer den 11. Januar 1918 zu Brooklyn, New York City, a gestuerwen de 5. Mäerz 1973 zu Washington D.C., bekannt ënner dem Pseudonym **Robert C. O'Brien**, war en US-amerikanesche Schrëftsteller a Journalist, dee fir den National Geographic Magazine geschafft huet.

## Bicher
* The Silver Crown
* Mrs. Frisby and the Rats of NIMH ausgezeechent mat der Newbery Medal
* A Report from Group 17
* Z for Zachariah
Zäitsystem

De Begrëff **Zäitsystem** ëmfaasst
* an der Wëssenschaft eng genee definéiert Zäitskala oder eng zesummegehéierend Grupp vun änleche Skalen, op déi konkreet (gemoossen oder berechende) Zäitpunkte bezunn kënne ginn. Déi Skale sinn eng Aart Moossstaf vun der Zäitmiessung an hunn
** als Grondlag e physikalesch-theoreetesche Modell, dat
** fir déi technesch Uwendung räichlech genee realiséiert si muss, beispillsweis duerch Zäitsignaler.
** Dat wichtegst vun deenen Zäitsystemer ass dat vun der *Weltzäit* (UT1, UTC) a säin Zesummenhank mat der Atom- a Stärenzäit. Et berout op der atomphysikalesch definéierter SI-Sekonn, der Bunnbeweegung vun der Äerd an der Äerdrotatioun.
* A Beräicher vun der Technik an am Alldag bedeit d'Wuert „Zäitsystem“ och individuell Zäitskalen, déi manner schaarf definéiert an dem jeeweilegen Zweck ugepasst sinn. Beispiller heifir sinn:
** Zäitsystemer fir Aarbechtsvirbereedung oder fir Stiechaueren
** Software fir Déngschtleeschtungs-Betriber (zum Beispill GeoCON)
** Oszillatoren, Schwéngungsquaarze fir PC-Betribsystemer
** Controller, Zäitmarken, Schaltkreeser asw.
* An der Chronologie an an der Geologie d'Definitioun vu Zäitskalen duerch groussarteg Evenementer wéi
** Grënnung vu Staaten an Dynastien - zum Beispill fir Roum: „ab urbe condita“
** Oflaf vu geologescher Formatioune a paleontologescher Leetfossiller, kuckt och Stratigraphie.
* bei Spiller, besonnesch Zwoupersounespiller, ein Reegelwerk, fir de Spiller gläichméisseg vill Bedenkzäit ze ginn, kuckt Bedenkzäit.

Kontinuéierlech *Zäitskalen* als Grondlag vun alle Zäitsystemer kënnen och zur Bestëmmung vun Zäitdifferenze déngen – zum Beispill a Form vu Lafzäiten, Rechenzäiten, asw. Zäitdifferenze kënnen awer och onofhängeg vu Skale gemooss ginn - zum Beispill mat enger Stoppauer, mat engem Oszillator, enger Sandauer oder op dem Ëmwee iwwer eng Vitess.

## Kuckt och
Aktiv Optik

Déi **aktiv Optik** gëtt bei Spigelteleskopen agesat, fir d'Spigelkrëmmung auszegläichen, déi beim Schwenke vum Teleskop entsteet.

An der Astronomie ginn d'Spigelteleskope mat ëmmer méi groussen Haaptspigele gebaut, fir d'Wierkung beim Sammele vum Liicht an d'Opléisungsverméigen verbesseren ze kënnen. Dobäi komme virun allem Glaskeramiken (z.&nbsp;B. Zerodur vun der Firma Schott AG, Mainz) zum Asaz, well déi e ganz klenge Wäermtausdehnungskoeffizient hunn, liicht sinn an eng ganz dënn Bauweis vun de Spigele méiglech ass. Doduerch verléieren d'Spigelen awer u Stabilitéit, a beim Schwenke verbéie si sech duerch hiert eegent Gewiicht, wat Fotofeeler mat sech bréngt.

Fir déi Feeler ze korrigéieren, ginn d'Spigelen op Aktore gelagert. Iwwer eng Reegelungseenheet ginn Ist- a Soll-Geometrie vum Spigel verglach an iwwer d'Aktore kann eng Verformung vum Spigel eventuell ausgeglach ginn.

Déi aktiv Optik gouf fir d'éischt beim New Technology Telescope vum ESO agesat. Och déi béid Keck-Teleskopen, déi véier Teleskope vum Very Large Telescope (VLT), de Large Binocular Telescope (LBT) an de Gran Telescopio Canarias gebrauchen déi Technik.

Wärend déi *aktiv Optik* lues mechanesch Aflëss vum Teleskop ausgläicht, reduzéiert déi *[[adaptiv Optik]]* déi d'Aflëss vun der Atmosphär déi stéieren an déi sech séier änneren. D'Aktore gläiche sech, wierken awer bei der adaptiver Optik am Allgemengen op e Sekundärspigel. D'Sensore si grondverschidden.

## Kuckt och

## Literatur
* Gérard R. Lemaitre: *Astronomical optics and elasticity theory - active optics methodes.* Springer, Berlin 2009, ISBN 978-3-540-68904-1
* M. D. Rhodes: *Thermal active optics technique for correcting symmetrical distortions in space telescope mirrors.* NASA Langley Research Center 1970 Abstract NASA Technical Reports Server
* John W. Hardy: *Active optics - A new technology for the control of light.* IEEE, Proceedings, vol. 66, Juni 1978, S.651-697,abstract@nasa ads, pdf@dtic.mil, abgerufen am 3. November 2011
* William J. Cuneo: *Active Optical Devices and Applications.* Proceedings of the Society of Photo-Optical Instrumentation Engineers, April, 1980, Washington, DC, pdf@dtic.mil, abgerufen am 3. November 2011

## Um Spaweck

*  Artikel über Aktive Optik der ESO
* Active and Adaptive Optics jpl.nasa.gov, opgeruff den 2. November 2011
Gilles Engeldinger

De **Gilles Engeldinger**, gebuer de 4. Mee 1984, ass e lëtzebuergesche Foussballspiller.

Tëscht dem 10. September 2003 an dem 31. Mäerz 2004 huet hien dräimol fir déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp gespillt.

An der Saison 2002/2003 huet hie fir den FC 72 Ierpeldeng gespillt an zanter 2003 ass hie beim FC Etzella Ettelbréck.
## Kuckt och
Francesco Maria Grimaldi

De **Francesco Maria Grimaldi**, gebuer den 2. Abrëll 1618 zu Bologna, a gestuerwen den 28. Dezember 1663 och do, war en italieeneschen Theolog, Physiker, Mathematiker an Astronom.

Am Joer 1632 ass de Grimaldi bei Jesuitte gaangen. Hien huet 1647 an Theologie promovéiert a gouf 1651 zum Paschtouer geweit. Hien huet um Jesuittekolléisch zu Bologna Coursë ginn.

## Physiker
De Grimaldi huet verschidde Faarwen, déi bei der Liichduerchbriechung duerch e Prisma entstinn, observéiert. Hien huet och d'Verhale vum Liicht an enger Spléck ënnersicht an huet de Begrëff Diffraktioun geformt. Hien huet och d'Phenomeen vun der Interferenz observéiert a beschriwwen. Seng grondleeënd Aarbechte an der Optik un d'Basis fir méi genee Analyse geluecht, déi e Strapp méi spéit vu Physiker wéi dem Isaac Newton, Christiaan Huygens, Thomas Young oder Augustin Jean Fresnel gemaach goufen an déi dem Grimaldi seng Hypotheese bestätegt hunn a schlussendlech theoreetesch erkläre konnten.

## Astronom
De Grimaldi huet sech och mat der Selenographie beschäftegt. No Observatioune mam Teleskop huet hie probéiert, méiglechst genee Moundkaarten ze zeechnen. 1651 huet säi Pedagog Giovanni Riccioli eng vu senge Moundkaarte am méibännege Wierk *Almagestum novum astronomiam veterem novamque complectens observationibus aliorum et propriis novisque theorematibus, problematibus ac tabulis promotam* publizéiert. Dës Moundkaart ass ënner anerem dofir sou bemierkenswäert, well d'Moundstrukturen Nimm kruten, déi gréisstendeels nach haut unerkannt sinn. Sou goufe markant Punkte um Mound no berüümten Astronomen, Wëssenschaftler a Philosophen genannt, déi hell Beräicher goufen als *Terrae* (Plural vum latäin. *terra*, „Land“), déi donkel Beräicher (an der Meenung et wier Waasser) als *Maria* (Plural vum latäin. *mare*, „Mier“) bezeechent. Allerdéngs war dem Grimaldi seng Moundkaart net sou genee an detailléiert wéi déi an der *[[Selenographia sive Lunae Descriptio]]*, déi 1647 vum Johannes Hevelius publizéiert gouf.

## Nom Grimaldi genannt
Zu Éiere vum Francesco M. Grimaldi goufen zwou Äerdmoundstrukturen no him genannt:
* de Grimaldi-Krater, mat de Koordinaten 5° 30' Süd / 68° 18' West an engem mëttleren Duerchmiesser vun 172&nbsp;km; e gouf 1935 vun der Internationaler Astronomescher Unioun (IAU) sou genannt;
* d'Moundrill (Grimaldi-Rill / Rimae Grimaldi) mat de Koordinaten 9° 00' Süd / 64° 00' West an engem mëttleren Duerchmiesser vun 230&nbsp;km; e gouf 1964 vun der IAU sou genannt. (Krater a Rill leien nieweneneen).

## Publikatioun (Auswiel)
* *Physicomathesis de lumine, coloribus, et iride, aliisque annexis*, Bologna 1665

## Um Spaweck
* Moundkaarten no Hevelius a Riccioli

## Kuckt och
Sophia-Universitéit (Tokio)

D**'Sophia-Universitéit** (jap.: 上智大学, *Jōchi Daigaku*) vun Tokio ass eng japanesch Privatuniversitéit, déi vun der kathoulescher Kierch gedroe gëtt.

Si ass 1913 vun de Jesuitte gegrënnt ginn.

Ee vun deenen, déi dës Grënnung virbereet hunn, war de Jesuitt Joseph Dahlmann, dee vun 1900 u bis 1908, mat méi laangen Ënnerbriechunge fir seng Fuerschungsreesen, zu Lëtzebuerg am Schrëftstellerheem Bellevue um Lampertsbierg gelieft huet.

De Jean-Claude Hollerich war ee vun de Vizerektere vun der Sophia-Universitéit, wou hie vun 1995 bis zu senger Ernennung am Joer 2011 als Äerzbëschof vu Lëtzebuerg geschafft huet.

## Um Spaweck
*Sophia University: History Chart (1549-2008).
*The Society of Jesus and the Founding of Sophia University.
Dag vum Bam

Den internationalen **Dag vum Bam** ass en Dag am Joer, op deem d'Leit opgeruff gi Beem ze planzen. E gëtt weltwäit a ronn 35 Länner, meeschtens am Fréijoer oder am Hierscht, organiséiert. An eenzele Länner gëtt en offiziell *Nationalen Dag vum Bam* genannt.

Zu Lëtzebuerg gouf den Dag vum Bam 1991 ënner dem Numm *Journée nationale de l'arbre* agefouert. Eng offiziell Planzaktioun gëtt all Joer vun der Stëftung Hëllef fir d'Natur zesumme mat der Natur- a Bëschverwaltung um Freideg virum Dag selwer organiséiert.

## Historique
Den Dag vum Bam geet op eng Initiativ vum amerikanesche Journalist Julius Sterling Morton am Joer 1872 am Nebraska zeréck. 20 Joer duerno gouf et en an alle Staate vun den USA.

De 27. November 1951 hunn d'Vereent Natiounen den internationalen *Dag vum Bam* agefouert.

## Den nationalen Dag vum Bam zu Lëtzebuerg
Zu Lëtzebuerg gouf den Dag vum Bam 1991 (verschidde Sourcë ginn 1992 un) ënner dem offiziellen Numm *Journée nationale de l'arbre* vun der Stëftung Hëllef fir d'Natur agefouert. E gëtt zanterhier all Joer am November, am Prinzip um zweete Samschdeg am Mount, organiséiert.

Vun 1997 u bis zu sengem Doud am Joer 2019 hat de Groussherzog Jean de Patronage vum Dag iwwerholl. Zanter 2018 organiséiert d'Stëftung Hëllef fir d'Natur déi offiziell Plantatioun all Joer zesumme zesumme mat der Natur- a Bëschverwaltung.

Eenzel Persoune kënne participéieren an deem se selwer een oder méi Beem planzen, beim offizielle Planze vu Beem an Hecken an de Gemengen hëllefen, oder awer en Don un d'Stëftung Hëllef fir d'Natur iwwerweisen.

### Offiziell Plantatiounen
All Joer gëtt um Dag vum Bam an enger Gemeng een oder méi Beem vum Buergermeeschter, dem zoustännege Minister, vum President vun der Stëftung Hëllef fir d'Natur an, zanter 2018, vum Direkter vun der Natur- a Bëschverwaltung, geplanzt.

* 2025, Gemeng Helperknapp, zu Huelmes op engem Terrain vun der Stëftung Hëllef fir d'Natur
* 2024, Gemeng Kiischpelt, zu Wëlwerwolz
* 2023, Gemeng Jonglënster, zu Allënster
* 2022, Gemeng Fluessweiler
* 2021, Gemeng Rammerech, zu Bilschdref
* 2020, Gemeng Rouspert-Mompech, zu Steenem
* 2019, Gemeng Réiser, zu Béiweng
* 2018, Gemeng Manternach: 36 Beem an enger Rei op engem Terrain vun der Stëftung Hëllef fir d'Natur
* 2017, Gemeng Bous, um Lieu-dit *Fuusselach*: 20 Spierebeem
* 2016, Gemeng Mompech: Birebeem an eng Allée mat Lannen zu Hierber
* 2015 Gemeng Waldbriedemes, am Trëntengerdall: Kisschtebeem an engem Bongert
* 2014, Gemeng Fëschbech, Uebstbeem zu Schous
* 2013, Gemeng Hesper, Uebstbeem beim *Oeko-Center Hesper* zu Izeg
* 2012, Gemeng Stengefort: eng Stilleech an eng Lann zu Éiere vum Ierfgroussherzog Guillaume an der Ierfgroussherzogin op der Plaz *um Flouer* zu Stengefort
:...
* 2002, Gemeng Betzder, beim Gemengenhaus zu Bierg, a Presenz vum Groussherzog Jean an der Groussherzogin Joséphine-Charlotte

## Kuckt och
* Bemierkenswäert Beem zu Lëtzebuerg
* Heck vun hei, e Qualitéitslabel fir Traisch aus Lëtzebuerg
* natur&ëmwelt
* Haus vun der Natur
* Naturschutzzentren zu Lëtzebuerg

## Um Spaweck
* Den Dag vum Bam weltwäit (Lëtzebuerg ass net op der Lëscht)
* Den Nationalen Dag vum Bam op der Websäit vun natur&ëmwelt
Grimaldi (Moundkrater)

De Krater **Grimaldi** ass a grousse Baseng an déi donkelst Plaz op der viischter Äerdmoundsäit. Hie läit um westleche Moundrand beim Oceanus Procellarum an ass en alen Aschlagbaseng vun 220&nbsp;km Duerchmiesser an ass ronn 2.700 m déif. Seng kreesronn Mëtt (150&nbsp;km) ass mat ganz donkeler Lava bedeckt.

De Rampli ronderëm mat 430&nbsp;km Duerchmiesser ass deelweis erhalen.

De Krater gouf am Joer 1935 nom italieeneschen Astronom Francesco Maria Grimaldi genannt. Hie mécht mat de bal gläichgrousse Kratere Riccioli an Hevelius e gläichsäitegen Dräieck.

## Niewekrateren

## Um Spaweck
* Antonin Rükl: *Mond, Mars, Venus. Taschenatlas der erdnächsten Himmelskörper*. Artaria-Verlag, Prag 1977
* Krater Grimaldi im ''Digital Lunar Orbiter Photographic Atlas of the Moon''
Mario Monti

De **Mario Monti**, gebuer den 19. Mäerz 1943 zu Varese an Italien, ass en italieeneschen Ekonomist a Politiker, dee kenger politescher Partei ugehéiert. Hie war tëscht 2011 an 2012 Finanzminister an tëscht 2011 an 2013 Ministerpresident vun Italien. An Kontext vun der italieenescher Scholdekris war hien de Chef vun enger technokratescher Regierung.

## Studium an Universitéitscarrière
De Mario Monti huet op der Wirtschaftsuniversitéit Luigi Bocconi zu Mailand zum Dokter an der Ekonomie promovéiert an huet e Postgraduéierte-Studium op der Yale Universitéit an den USA absolvéiert.

Hie war Professer op den Universitéite Mailand, Trient an Turin. Un der Bocconi-Universitéit war hie vun 1989 bis 1994 Rekter, duerno President bis 1999 an nees vun 2004 un.

## Politik
1995 gouf hien an der Europäescher Kommissioun Kommissär fir de Bannemaart an duerno, vun 1999 bis 2004, Kommissär fir d'Konkurrenz.

Den 9. November 2011 huet den italieenesche Staatspresident Giorgio Napolitano hien "Senateur op Liewenszäit" ernannt an den 13. November 2011, nom Récktrëtt vum Silvio Berlusconi, chargéiert eng Iwwerganksregierung op d'Been ze setzen. Hie gouf de 16. November als Regierungschef vereedegt.

Den 21. Dezember 2012 huet de Mario Monti säi Récktrëtt als Ministerpresident ugekënnegt, nodeems hien dat versprach hat soubal de Budget 2012 passéiert wier. Uganks hat hie gesot, e géif nëmme sou laang am Amt bleiwen, bis virgezu Wale kéinte gehale ginn, mä den 28. Dezember huet hien annoncéiert, datt hiet géif probéiere Ministerpresident ze bleiwen andeems e sech zur Wal stellt. Dat huet hien als Leader vun der zentristescher Koalitioun Scelta Civica gemaach. Bei de Walen de 24. Februar 2013 ass déi mat 10,5% vun de Stëmmen awer nëmmen op déi véiert Plaz komm. De Monti ass Ministerpresident bliwwe bis dem Enrico Letta seng Regierung den 28. Abrëll hir Aarbecht opgeholl huet.

## Memberschaft a soss Organisatiounen
2004 bis 2008 war de Monti Member vum Conseil d'administration vum Think Tank *BRUEGEL* an tëschenduerch säi President. 2010 war e Matgrënner vun der Spinelli-Grupp, déi sech fir en europäesche Federalismus asetzt. Hien ass ausserdeem Member vun der Presidence vun der Bilderberg-Konferenz a Member vun der Trilateral Commission. Hie war Consultant fir Goldman Sachs a Coca-Cola.

## Privates
De Mario Monti ass bestuet an huet zwee Kanner.

## Um Spaweck

* *zeit.de*: Portrait (November 2011) 
* *Frankfurter Rundschau*: Portrait (November 2011)