open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Harrison (Familljennumm)

**Harrison **ass e Familljennumm. Et gëtt et en och als männleche Virnumm.

Ënner de Leit mat deem Familljennumm sinn:
* Rex Harrison (1908–1990), englesche Schauspiller
* Richard Harrison (*1935), US-amerikanesche Schauspiller, Filmregisseur a Bodybuilder
* William Henry Harrison (1773–1841), US-amerikanesche Generol, Politiker an den 9. President vun de Vereenegte Staate vun Amerika

## Kuckt och
* de Virnumm Harrison
* Alexz Johnson, Schauspillerin, déi d**'Jude Harrison** an der kanadescher Serie Instant Star spillt.

## Um Spaweck
Harrison (Virnumm)

**Harrison** ass a männleche Virnumm. Et gëtt en och als Familljennumm.

## Ursprong a Bedeitung vum Numm
Harrison heescht „Jong vum Harry“ oder „Henry“ a representéiert déi Mëttelenglesch Aussprooch vum Virnumm Henry.

## Leit mam Virnumm Harrison
* Harrison Birtwistle (1934–2022), brittesche Komponist
* Harrison Ford (1884–1957), amerikanesche Stommfilmschauspiller
* Harrison Ford (*1942), amerikanesche Schauspiller
* Harrison McCain (1927–2004), kanadesche Geschäftsmann
* Harrison Page (*1941), amerikanesche Schauspiller

## Kuckt och
* De Familljennumm Harrison

## Um Spaweck
Reyrieux

**Reyrieux** ass eng franséisch Gemeng am Departement Ain an der Regioun Auvergne-Rhône-Alpes.

## Nopeschgemengen
Saint-Bernard (Ain)

**Saint-Bernard** ass eng franséisch Gemeng am Departement Ain an der Regioun Auvergne-Rhône-Alpes am Dall vun der Saône.

## Nopeschgemengen
Fra

Eng **Fra** ass en erwuessene Mënsch vum weibleche Geschlecht.

Weiblech Kanner a Jugendlecher ginn als Meedercher bezeechent. Déi héiflech Uried fir eng Fra ass am Lëtzebuergesche Madamm an a spezielle Fäll och Damm oder Dammen (dann ouni Numm). D'Uried Joffer fir onbestuet Fraen ass haut net méi üblech. E Synonym fir „weiblech“, also fir alles wat sech op d'Fra bezitt, ass „**feminin**“. De Begrëff „Fra“ bezeechent och d'Partnerin an enger bestueter Koppel.

## Biologie
Typescherweis ierwe Fraen zwéin X-Chromosomen, ee vun all Elterendeel, a kënne vun der Pubertéit u bis zu de Wiesseljoren schwanger ginn a Kanner kréien. Déi weiblech Anatomie ënnerscheet sech vun der där vum Mann duerch de weibleche Fortplanzungssystem, zu deem d'Eeërstäck, den Eeleeder, d'Gebärmutter, de Vagin an d'Vulva zielen. Eng erwuesse Fra huet allgemeng e méi breet Becken, méi breet Hëften a méi grouss Brëscht wéi en erwuessene Mann. Fraen hunn typescherweis och manner Hoer am Gesiicht an um Kierper, e méi héijen Undeel vu Kierperfett a sinn duerchschnëttlech méi kleng a manner muskuléis wéi Männer.

## Gesellschaft
Am Laf vun der Mënschheetsgeschicht hunn traditionell Geschlechterrollen dacks d'Aktivitéiten an d'Méiglechkeete vun de Fraen definéiert an ageschränkt. Dat huet zur Ongläichheet tëscht de Geschlechter gefouert. Vill reliéis Léieren a Rechtssystemer schreiwe bestëmmt Reegele fir Frae vir. Well et am Laf vum 20. Joerhonnert a ville Gesellschaften manner Beschränkunge gouf, krute Fraen e méi breeden Zougank zu Beruffer an d'Méiglechkeet, eng méi héich Bildung z'absolvéieren. Gewalt géint Fraen, sief et an der Famill oder an der Communautéit, huet eng laang Geschicht a kënnt haaptsächlech vun de Männer. D'Beweegungen an d'Ideologie vum Feminismus hunn dat gemeinsaamt Zil, d'Gläichstellung vun de Geschlechter z'erreechen.

Eng Transfra ass eng Persoun, déi bei der Gebuert als Mann bestëmmt gouf an där hir weiblech Geschlechtsidentitéit net mat där männlecher Bestëmmung iwwereneestëmmt.

## Statistiken
2022 huet d'Weltbank geschat, datt 49,7&nbsp;% vun der Weltbevëlkerung Frae waren. 

Den 1. Januar 2022 hunn offiziell 320.333 Fraen a Meedercher zu Lëtzebuerg gewunnt. Dat waren 49,6&nbsp;% vun der Gesamtbevëlkerung, wärend ronn 173.000 (54,1&nbsp;%) vun de Persoune mat Lëtzebuerger Nationalitéit weiblech war. Den Duerchschnëttsalter vun alle Fraen a Meedercher zu Lëtzebuerg louch bei 40,4 Joer.

Zu Lëtzebuerg ass den Undeel vu Fraen am Alter vun 20 bis 64 Joer mat enger Aarbecht zënter dem Joer 2000 kontinuéierlech geklommen a louch 2021 bei 70&nbsp;%, géint 78&nbsp;% bei de Männer. 20 Joer éischter louch d'Beschäftegungsquot bei de Fraen nach bei 54&nbsp;% a bei iwwer 80&nbsp;% bei de Männer.

## Um Spaweck
The Cookie Jar Complot

**The Cookie Jar Complot** ass eng lëtzebuergesch Rockband aus dem Süde vum Land.

## Bandgeschicht

### Ufanksjoren an éischt EP
Schonns 2011 hunn de Gilles Glesener an de Sven Schmeler heiansdo zesumme musizéiert. No enger Rei Sessions haten si och d'Grondstrukture vun e puer Lidder zesumme. Well si awer keng weider Membere fir de Projet laangfristeg rekrutéiert kruten, ass dat Ganzt bis op vereenzelt Sessions an de follgende Joren am Sand verlaf.

2020 hunn déi zwéi sech no enger laanger Paus duerch Zoufall erëmgesinn an op Initiativ vum Sven Schmeler nees ugefaangen, zesumme Lidder ze schreiwen. D'Joer drop si se fir eng éischt Kéier an den Déifferdenger Tounstudio *Unison Studios* bei den Tom Gatti ophuele gaangen. Do ass hir Debut-EP *Caviar Capital* entstanen, déi den 3. Dezember erauskoum.

An hirem éischte Joer konnte si um "Congés Annulés"-Festival an de Stater Rotondë wéi och um "Out-of-the-Crowd"-Festival spillen a ware Support Act fir *Trupa Trupa* (Polen), *Standards* (USA) a *FEZ* (Groussbritannien). Ausserdeem hu se de Lëtzebuerger Schrëftsteller a Journalist Jeff Schinker bei puer vu senge Virliesungen aus sengem Buch *Ma vie sous les tentes* musikalesch ënnerstëtzt.

2022 ass Band an d*'Unison Studios* zeréckgaangen an huet beim Tom Gatti eng ganz Rëtsch Lidder opgeholl. Am Hierscht huet The Cookie Jar Complot mat *Cookies* an *Oh Anna!* zwou Duebelsingelen erausbruecht. Ausserdeem gouf eng Live Session vum Song *Tides* als Video verëffentlecht.

Ufank 2023 huet Band dunn eng weider Live Session vun der neier Single *Beaver Deceiver* verëffentlecht. Am Laf vum Joer konnt The Cookie Jar Complot ënner anerem mat Poly-Math (Groussbritannien) an de Rotonden optrieden an huet nieft sëllege Festivallen iwwert de Summer och um Usina Festival 2023 gespillt. Fir d'Releaseparty vu Seed to Tree am Atelier waren si den Opening Act.

### Zweet EP an Tour

Hir zweet EP *Lobster Knife Fight* koum de 27. Oktober 2023 eraus. Nodeems déi éischt EP just digital verbreet gouf, ass *Lobster Knife Fight* och als Vinyl op de Maart komm. Fir dëst ze feieren hat sech The Cookie Jar Complot mat No Metal in This Battle zesummegesat fir um 10. November 2023 dëse physesche Release an de Rotondë virzestellen. Als speziell Gäscht stoungen niewent Bléiser och de Pascal Useldinger (dEFDUMp) an de Maale Gars mat hinnen op der Bün. 

2024 huet d'Band dunn hir éischt Tour am Ausland gemaach, déi sech iwwer e puer Daten am Vereenegte Kinnekräich gezunn huet (ë.a. London, Hull, Nottingham). Doniewent huet d'Band eng Live-Session an der Brauerei Bofferding op YouTube publizéiert a fir déi australesch Rockband Karnivool am Atelier geopened.

## Discographie

### EPen

* 2021: *Caviar Capital*
* 2023: *Lobster Knife Fight*
* 2024: *Live*

### Singelen

* 2021: *NEO*
* 2021: *Sweet Dreams*
* 2022: *Cookies*
* 2022: *Oh Anna!*
* 2023: *Beaver Deceiver*
* 2023: *Cicadas*
* 2023: *Birds Are a Lie*
* 2023: *Tilidin Zidane*
* 2024: *Wat mir feelt (feat. [[Maale Gars]])*
* 2025: *Voyage voyage (feat. Emeraude Stone)*

## Um Spaweck

* Offiziell Presenz op YouTube a Spotify
Model

E **Model** (aus dem Engleschen) oder **Mannequin** (aus dem Franséischen) ass eng Persoun, där hir Aufgab et ass Reklamm fir kommerziell Produkter ze maachen, se duerzestellen (besonnesch an der Moud a bei Moudendefiléen) oder fir Fotoen ze poséieren.

Och d'Popp an engem Buttek, un där Kleeder ausgestallt ginn, gëtt Mannequin genannt.

Déi meescht Modele si Fraen, obwuel et och männlech Modele gëtt. E Mannequin kann haaptberufflech schaffen oder nieweberufflech oder et als Hobby maachen. D'Modelbranche ass ee vun de wéinege Secteuren, an deem Frae méi verdénge wéi Männer.

D'Modelen ënnerscheet sech vun aneren Aarte vun ëffentlechen Optrëtter, wéi zum Beispill der Schauspillerei oder dem Danz. Obwuel deen Ënnerscheed net ëmmer kloer ass, gëtt beim Modele generell net geschwat, an e Model gëtt generell och keng perséinlech Meenung vu sech. Dem Model säi Ruff an Image gëllen als kritesch.

Zu den Aarten vu Modellen zielen: Moud-, Glamour-, Fitness-, Bikini-, Konscht-, a Reklammsmodellen. Ënnerschiddlech Medieformater gräifen op Modelen zeréck, dorënner Zäitschrëften, Filmer, Zeitungen, Internet an Televisioun. De Beruff vum  Model an der Moud war Theema a Filmer (wéi *[[Prêt-à-Porter]]* a *Looker*), Reality-TV-Showen (zum Beispill *America's Next Top Model* oder *Germany's Next Top Model*) a Museksclippen (z.&nbsp;B. *Freedom! 90* vum George Michael, *Wicked Game* vum Chris Isaak oder *Blurred Lines* vum Robin Thicke).

Berüümt Perséinlechkeeten, dorënner Schauspiller, Sänger, Sportler a Reality-TV-Staren, huelen dacks Opträg an der Modelindustrie un, déi si nieft hirer regulärer Aarbecht maachen.

## Um Spaweck
Der lachende Vagabund (Film)

**Der lachende Vagabund** ass en däitsche Film vum Thomas Engel aus dem Joer 1958.

## Ëm wat geet et am Film?

## Um Spaweck
The Left Hand of God

**The Left Hand of God** ass en US-amerikanesche Film vum Edward Dmytryk aus dem Joer 1955 nom Roman mam selwechten Numm vum William Edmund Barrett

## Ëm wat geet et am Film?

## Um Spaweck
Moudendefilé

E **Moudendefilé**, dacks einfach nëmmen **Defilé** genannt, ass eng Veranstaltung, bäi där Moudendesigner hir nei Gezei- an Accessoirskollektioune presentéieren. Hiren Zweck ass et, d'Kreativitéit an d'Innovatioun an der Moud ze weisen. Si bidden och en Abléck an déi nei Trends.

Eng **Fashion Week** ass en Evenement, dat dacks eng Woch laang dauert an an där eng ganz Rei ënnerschiddlech Moudendefiléen an aner Evenementer, déi mat der Moud ze dinn hunn, organiséiert ginn. Als wichtegst "Moudewoche" gëllen déi vu Paräis, Mailand, New York City a London.

Den Ursprong vum Moudendefilé geet bis an d'19. Joerhonnert zeréck, wéi de Paräisser Moudendesigner Charles Frederick Worth als ee vun deenen éischten ugefaangen huet, seng Kreatiounen a klenge private Showen ze weisen. Den éischten ëffentlechen Defilé war an den 1900er Joren. Zënterhier sinn Defiléë wichteg Evenementer an der Moudebranche.

Wärend dem Defilé presentéiere Modelen d'Kleeder op engem Podium, ronderëm deen dacks Zuschauer a potentiell Clientë sëtzen. D'Musek, d'Beliichtung an d'Inzenéierung si suergfälteg ausgewielt fir d'Stëmmung an de Stil vun der Kollektioun z'ënnersträichen.

Moudendefiléë sollen d'Opmierksamkeet vun de Medien, de potenziellen Akeefer an de Moudenenthusiasten op den neien Design lenken. Dat hëlleft den Designeren, hir Produiten ze vermaarten a se esou besser ze verkafen.

## Um Spaweck
Stroossegefier

E **Stroossegefier** ass e Gefier dat geduecht ass fir um Buedem an haaptsächlech op der Strooss ze fueren. Charakteristesch fir all Stroossegefier ass, datt et seng Fuerrichtung, duerch d'Haftreiwung behalen oder ännere kann, ouni datt et op Gleiser fiert.

## Legal Definitioun
Legal Definitioune fir Stroossegefierer setzen de legale Kader, fir datt se op der ëffentlecher Strooss fuere kënnen.

### Lëtzebuerg
E Stroossegefier ass am Artikel 2, Rubrik 2.2 Punkt a) vum lëtzebuergesche Code de la route esou definéiert: „E Gefier dat normalerweis op der ëffentlecher Strooss benotzt gëtt fir Leit oder Saachen ze transportéieren oder d'Zéie vu Gefierer déi gebraucht gi fir Leit oder Saachen ze transportéieren; Maschinnen a speziell Gefierer sinn de Stroossegefier gläichgestallt“.

Den Originaltext seet dat heiten:

Zu de Stroossegefierer zielen z.&nbsp;B. dës Kategorien:

* Auto, Autobus, Touristebus, Trakter, Maschinn, Moto, Vëlo, elektresche Vëlo, Vëlomoto, Unhänger, Camion, Camionnette, Zuchmaschinn, Campingcar, …

mat ë.&nbsp;a. follgenden Ënnerkategorien:

* Taxi, Locatiounsauto, Depanneuse, Frigosgefier, All-Terrain-Gefier, Rulott, gepanzert Gefier, Ambulanz, Doudewon, mobille Kran, …

Den Tram gehéiert net zu de Stroossegefierer.

## Um Spaweck
Pillars of the Sky

**Pillars of the Sky** ass en US-amerikanesche Film vum George Marshall aus dem Joer 1956.

## Ëm wat geet et am Film?
.

## Um Spaweck
Laila (Film 1958)

** Laila** ass e schweedesch-däitsche  Film vum Rolf Husberg aus dem Joer 1958 nom Roman *Fra Finnmarken Skildringer* vum Jens Andreas Friis.

## Ëm wat geet et am Film?

## Um Spaweck
Elmar Wepper

Den **Elmar Wepper**, gebuer de 16. Abrëll 1944 zu Augsburg, a gestuerwen den 31. Oktober 2023 zu München, war en däitsche Schauspiller a Synchronspriecher.

Hie gouf haaptsächlech duerch seng Rollen als Assistent *Erwin Klein* an der Krimiserie „Der Kommissar“ oder als *Dr. Ralf-Maria Sager* an der Serie „Zwei Münchner in Hamburg“ bekannt, wou hien nieft der Uschi Glas eng vun den Titelrolle gespillt huet.

A senger Karriär huet hien tëscht 1957 an 2019 an iwwer 85 Film- an Tëleesproduktioune matgespillt. Als Synchronspriecher war hien déi däitsch Stëmm vum Mel Gibson.

Den Elmar Wepper war de Brudder vum Schauspiller Fritz Wepper an de Monni vun der Sophie Wepper.

## Um Spaweck
Sainte-Euphémie (Ain)

**Sainte-Euphémie** ass eng franséisch Gemeng am Departement Ain an der Regioun Auvergne-Rhône-Alpes am Dall vum Formans do wou de Morbier draleeft.

## Nopeschgemengen
Biziat

**Biziat** ass eng franséisch Gemeng am Departement Ain an der Regioun Auvergne-Rhône-Alpes.

Biziat läit an der natierlecher Géigend vun der Dombes am Dall vun der Veyle.

## Nopeschgemengen
Bombers B-52

**Bombers B-52** ass en US-amerikanesche Film vum Gordon Douglas aus dem Joer 1957.

## Ëm wat geet et am Film?
De Film ass eng Publicitéit fir de Boeing B-52 Stratofortress.

## Um Spaweck
Bey (Ain)

**Bey** ass eng franséisch Gemeng am Departement Ain an der Regioun Auvergne-Rhône-Alpes am Dall vum Avanon.

## Nopeschgemengen
Stefanie (Film)

**Stefanie** ass en däitsche Film vum Josef von Báky aus dem Joer 1958 nom Roman *Stefanie – oder die liebenswerten Torheiten* vun der Gitta von Cetto.

## Ëm wat geet et am Film?

## Um Spaweck
Trévoux

**Trévoux** ass eng franséisch Gemeng am Departement Ain an der Regioun Auvergne-Rhône-Alpes am Dall vun der Saône.

Bis zum Zweete Weltkrich war Trévoux besonnesch bekannt wéinst der Fabrikatioun vun Zéieise mat Diamantbeschichtung.

## Nopeschgemengen
The Naked Earth

**The Naked Earth** ass e brittesche Film vum Vincent Sherman aus dem Joer 1958.

## Ëm wat geet et am Film?
.

## Um Spaweck
The Driver

**The Driver** ass en US-amerikanesche Film vum Walter Hill aus dem Joer 1978.

## Ëm wat geet et am Film?
Wéi eng jonk Fra aus engem Casino erausgeet gëtt si Zeie vun engem Iwwerfall. Déi zwéi Gangstere kënne mat engem Auto, deen dobaussen op si gewaart huet, flüchten...

## Um Spaweck
Tarawa Beachhead

**Tarawa Beachhead** ass en US-amerikanesche Film vum Paul Wendkos aus dem Joer 1958 mam Kerwin Mathews an der Haaptroll.

## Ëm wat geet et am Film?
E Film iwwer den Zweete Weltkrich op der Insel Guadalcanal.

## Um Spaweck
The Deep Six

**The Deep Six** ass en US-amerikanesche Film vum Rudolph Maté aus dem Joer 1958 mam Alan Ladd an der Haaptroll  no engem Roman mam selwechten Numm vum Martin Dibner.

## Ëm wat geet et am Film?

## Um Spaweck
A Farewell to Arms (Film 1957)

**A Farewell to Arms** ass en US-amerikanesche Film vum Charles Vidor aus dem Joer 1958 mam Rock Hudson an der Haaptroll nom Roman mam selwechten Numm vum Ernest Hemingway.

## Ëm wat geet et am Film?
De Leutnant Frederic Henri ass am Éischte Weltkrich Chauffeur op enger Ambulanz vum amerikanesche Roude Kräiz. Bei enger Attack gëtt seng Ambulanz zerstéiert an hie gëtt verwonnt a kéint an e Spidol op Mailand…

## Um Spaweck
Antofagasta

**Antofagasta** ass eng Stad am Norde vum südamerikaneschen Anden-Staat Chile. Si huet 352.600 Awunner (Stand 2017). An der Quechua-Sprooch heescht den Numm vun der Stad esouvill wéi *Duerf um grousse Salzséi*. Antofagasta ass d'Haaptstad vun der Regioun an der Provënz mam selwechten Numm.

## Geographie
Antofagasta läit um Pazifik, um Bord vun der Atacama-Wüst. Vun do sinn et eng 1.400&nbsp;km bis an d'Haaptstad Santiago.

D'Klima ass dréchen, ma agreabel, ausser am Summer wann et ganz waarm ka ginn. 

## Geschicht
Et huet eng Zäitche gedauert, ier Bolivien an Chile sech eens waren zum weem Antofagasta gehéiere géif. Am Ufank huet kee sech richteg dofir intresséiert. Nodeems 1866 grouss Nitrat-Virkommen entdeckt gi waren, aus deem den Dünger (Salpéiter) gemaach ka ginn, koum et dowéinst 1879 zum sougenannte Salpéiterkrich. Antofagasta ass de 14. Februar 1879 vum Chile eruewert ginn, wat schlussendlech 1904 vu Bolivien an engem Friddensvertrag unerkannt gouf.

## Kuckeswäertes
Am Zentrum ze kucke gëtt et e Koffer-Monument, en Onofhängegkeetsmonument, en Eisebunnsmusée an e puer Gebaier aus der spuenescher Kolonialzäit.

## Ekonomie

D'Stad ass en Zentrum vum Export vu Biergbauprodukter (Koffer, Salpéiter, Borax...) an eng Rëtsch Firmen, déi an deem Beräich aktiv sinn, hunn do hire Sëtz. Och Stol gëtt do produzéiert.

D'Stad ass den Terminus vun der Eisebunnslinn Antofagasta–La Paz an der Eisebunnsstreck Antofagasta-Salta an Argentinien.

De Fluchhafen *[[Flughafen Antofagasta|Aeropuerto Internacional Cerro Moreno]]* läit am Norde vun der Stad.

## Bildung
Zu Antofagasta ginn et e puer Universitéiten, dorënner d'Universidad de Antofagasta an d'Universidad Católica del Norte.

## Um Spaweck
Luxchat

**Luxchat** ass e lëtzebuergesche gratis a plattformonofhängege VoIP-Service, deen Enn Mee 2023 lancéiert gouf. D'Applikatioun gëtt mat oppenem Quellcode vum Ministère fir Digitaliséierung – an Zesummenaarbecht vu LU-CIX GIE an der Chambre de Commerce – fir Privatleit a Betriber zur Verfügung gestallt an erlaabt et iwwer eng direkt, sécher a vertraulech Manéier matenee ze kommunizéieren.

Luxchat4 ass gratis, ouni Reklammen an ouni d'Benotze vu perséinlechen Donnéeën an erfëllt domat d'Bedierfnesser vun enger sécherer Enn-zu-Enn Kommunikatiounsmethod.

Parallel zum ëffentleche System, gëtt et eng Applikatioun fir staatlech Betriber, gradewéi eng fir fir Entreprisen an Organisatiounen déi op méi héich Sécherheets-, IT Integratiouns- a Personnalisatiounsbedierfnesser zielen.

## Um Spaweck

* Marc Hansen annonce le lancement de 'Luxchat', un service de messagerie instantanée 'made in Luxembourg'
* Luxchat, d'Lëtzebuerger Instant Messaging-Léisung, Site vu Luxchat
Chaveyriat

**Chaveyriat** ass eng franséisch Gemeng am Departement Ain an der Regioun Auvergne-Rhône-Alpes am Dall vun der Irance an an der natierlecher Géigend vun der Dombes
## Nopeschgemengen
Cormoranche-sur-Saône

**Cormoranche-sur-Saône** ass eng franséisch Gemeng am Departement Ain an der Regioun Auvergne-Rhône-Alpes, am Dall vun der Saône, déi am Westen d'Grenz mat den Nopeschgemenge Crêches-sur-Saône a Varennes-lès-Mâcon mécht. Am Süde mécht den Avanon Grenz mat Garnerans.
## Nopeschgemengen
Swahili

**Swahili** ass eng Bantu-Sprooch, déi vu ronn 30 Millioune Leit an Ostafrika geschwat gëtt, dorënner vu 5 bis 10 Milliounen als 1. Sprooch (d.&nbsp;h. als Mammesprooch).

## Phonologie

## Textbeispill

## Um Spaweck
Cruzilles-lès-Mépillat

**Cruzilles-lès-Mépillat** ass eng franséisch Gemeng am Departement Ain an der Regioun Auvergne-Rhône-Alpes.
## Nopeschgemengen
Man müßte nochmal zwanzig sein

**Man müßte nochmal zwanzig sein** ass en éisträichesche Film vum Hans Quest aus dem Joer 1958 mam Karlheinz Böhm a mat der Johanna Matz an den Haaptrollen.

## Ëm wat geet et am Film?

## Soss
De Film ass e Remake vun *Altes Herz wird wieder jung* vum Erich Engel aus dem Joer 1942 mam Emil Jannings an der Haaptroll.

## Um Spaweck
Ober, zahlen!

**Ober, zahlen!** ass en däitsche Film vum E. W. Emo aus dem Joer 1957 mam Paul Hörbiger an Hans Moser an den Haaptrollen.

## Ëm wat geet et am Film?

## Um Spaweck
Il rosso segno della follia

**Il rosso segno della follia** ass en italieenesch-spuenesch-franséische Film vum Mario Bava aus dem Joer 1970 mam Stephen Forsyth a mat der Dagmar Lassander an den Haaptrollen.

## Ëm wat geet et am Film?

## Um Spaweck
Schlag auf Schlag

** Schlag auf Schlag** ass en däitsche Film vum Géza von Cziffra aus dem Joer 1959 mam Peter Alexander an der Haaptroll.

## Ëm wat geet et am Film?
Dräi Männer, den zweemol gescheeten Hugo an déi zwéi Jonggeselle Balduin a Caesar grënnen zesummen eng Wunngemeinschaft a wëlle näischt méi vu Frae wëssen…

## Um Spaweck
Moudendesign

**Moudendesign** ass d'Konscht an d'Aktivitéit vum Kreéiere vu Gezei an Accessoiren, mat engem Schwéierpunkt op der Ästheetik, dem Stil an der Funktionalitéit. Et ass en dynamesche Beräich, dee sech stänneg weiderentwéckelt. E spillt eng wichteg Roll an der Gestaltung vun der Aart, wéi Mënsche sech undoen an ausdrécken.

De Beruff ass dee vum **Moudendesigner**, och **Couturier** genannt. Donieft gëtt et awer nach aner, spezialiséiert Beruffer am Moudendesign, dorënner dee vum Schneider, deen d'Kleeder bitzt, dem Textildesigner, deen de Stoft entwërft, an dem Stilist, deen d'Kleeder, d'Bijouen an d'Accessoirë koordinéiert.

D'Geschicht vum Moudendesign léisst sech bis an déi al Zivilisatiounen zréckverfollegen, an deenen d'Gezei net nëmme funktionell war, mee och e Symbol vum soziale Status an der Kultur. Dat modernt Konzept vum Moudendesign kënnt aus dem 19. Joerhonnert mat Bäiträg vu renomméierten Designer wéi dem Charles Frederick Worth. De Worth, deen dacks als den éischte Moudendesigner op  der Welt ugesi gëtt, huet d'Iddi agefouert, exklusiv Kleedungsstécker fir individuell Clienten ze designen.

Moudendesign ass e komplexen a villschichtege Prozess mat an der Reegel enger Rei Haaptphasen. Fir d'éischt léisst den Designer sech vun ënnerschiddleche Quellen inspiréieren, dorënner der Konscht, der Natur, historeschen Epochen an aktuellen Evenementer. Déi Phas ass wichteg fir d'Gesamttheema an de Stil vun der Kollektioun ze konzipéieren.

Duerno gi Skizzen an Illustratiounen erstallt, déi déi Iddie visualiséieren. Déi Zeechnungen déngen als Grondlag fir déi eigentlech Konstruktioun vum Gezei. Mustere ginn op der Grondlag vun de Skizzen entworf, fir Schabloune fir den Zouschnëtt vun de Stoftstécker z'erstellen. Déi genee Produktioun vun de Schnëttmuster ass entscheedend, fir eng gutt Passform an e gutt strukturéiert Gezei ze garantéieren. 

Designer wiele Stëfter aus, déi hire Virstellungen entspriechen. Dobäi gi Faktore wéi Textur, Faarf a Faleworf berécksiichtegt. De Choix vum Stoft kann d'Ausgesi vum Gezei staark beaflossen. Duerno gëtt d'Gezei vum Designer selwer oder vun anere Leit no de Musteren konstruéiert. Zu där Phas zielen d'Bitzen, d'Upassen an dacks vill Widderhuelunge fir den Design ze perfektionéieren. 

Schlussendlech geet d'Gezei nach duerch d'Qualitéitskontroll, fir sécher ze stellen, datt all Stécker dem Standard vum Designer entsprécht. 

Déi nei Kollektioun gëtt dann dacks bei engem Moudendefilé oder an enger Campagne presentéiert.

Moudendesign spigelt dacks gesellschaftlech a kulturell Verännerungen erëm. Am Laf vun der Geschicht hu vill Designer de Moudendesign markéiert, dorënner d'Coco Chanel, den Yves Saint Laurent, den Alexander McQueen, déi all fir hir Innovatiounen an hiren Afloss op d'Moud gefeiert ginn.

## Um Spaweck
Grièges

**Grièges** ass eng franséisch Gemeng am Departement Ain an der Regioun Auvergne-Rhône-Alpes an den Däller vun der Saône a vun der Veyle.
## Nopeschgemengen
I tre volti della paura

**I tre volti della paura** ass en italieenesch-franséische Film an dräi Episoden vum Mario Bava aus dem Joer 1963 mam Boris Karloff a mat der Michèle Mercier an den Haaptrollen.

## Ëm wat geet et am Film?
Episoden:
* **Il telefono**
E Call-Girl gëtt um Telefon terroriséiert…
* **I Wurdalak**
De Vladimir fënnt eng Läich ouni Kapp a mat engem Dolch am Häerz…
* **La goccia d'acqua**
Eng Infirmière klaut e Rank un der Läich vun enger Fra…

## Um Spaweck
Tomahawk (Film 1951)

** Tomahawk** ass en US-amerikanesche Film vum George Sherman aus dem Joer 1951 mam  Van Heflin an der Yvonne De Carlo an den Haaptrollen no enger Geschicht  vum Daniel Jarrett.

## Ëm wat geet et am Film?

## Um Spaweck
Perrex

**Perrex** ass eng franséisch Gemeng am Departement Ain an der Regioun Auvergne-Rhône-Alpes am  Dall vun der Veyle a vum Menthon déi um *Moulin Grand* zesummelafen.
## Nopeschgemengen
Saint-Cyr-sur-Menthon

**Saint-Cyr-sur-Menthon** ass eng franséisch Gemeng am Departement Ain an der Regioun Auvergne-Rhône-Alpes am  Dall vum Menthon.
## Nopeschgemengen
Pit van Rijswijck

De **Pit van Rijswick**, gebuer de 7. November 1986 zu Lëtzebuerg, ass e lëtzebuergesche Marathon- an Ultramarathonsleefer.

2023 huet hie sech am World Marathon Challenge, deen dra besteet a 7 Deeg 7 Marathonen op 7 Kontinenter ze lafen, als 2. placéiert mat enger Duerchschnëttszäit vun 3 Stonnen a 24 Minutten pro Marathon. Hien ass domat den éischte Lëtzebuerger, dee Member beim Intercontinental Marathon Club ass, e Club, deen 2023 195 Membere gezielt huet.

Mat sengem Projet *[[Running Against Cancer]]* huet hien duerch dësen Challenge 109.777,42 € fir d'Fondation Cancer gesammelt, déi d'Recherche géint de Glioblastom, e Gehiertumor, ënnerstëtzt.

## Privates
Hien ass Papp vun 2 Meedercher. Säi Monni ass de John van Risjwijck.

## Palmarès
Hien ass eng 30 Marathone gelaf an huet u follgenden Ultramarathonen deelgeholl:

* 2010 - Tour de Tirol
* 2013 - Swissalpine Marathon, 77,5&nbsp;km (9:25:16)
* 2013 - 2. beim DKV Urban Trail, La Grande Ducale, 56&nbsp;km (4:35:14)
* 2014 - 100 km de Bienne (9:41:42)
* 2015 - Polar Bear Challenge, Grönland - 2. Plaz am Marathon (3:32:20), am Semimarathon (1:43:45) an am Generalklassement (5:16:05)
* 2016 - 54. am Zugspitzmarathon (8;07:49,3)
* 2019 - 42. am Stubai Ultratrail, 65&nbsp;km (14:56:50)
* 2023 - 2. am World Marathon Challenge
* 2024 - Boston Marathon - 3:14:05
* 2024 - Jungfraumarathon - 4:12:08 (nei Streck)
* 2024 - Chicago Marathon - 2:52:38

## Éierungen
De Pit van Rijswijck gouf 2023 vun der Vereenegung vun de Sportjournalisten mam „Ultra-Sport-Präis“ ausgezeechent.

## Referenzen
Bieler Lauftage

D**'Bieler Lauftage** (fr.: **Courses de Bienne**), déi am Juni zu Biel/Bienne am Schwäizer Kanton Bern ausgedroe ginn, bestinn aus verschiddene Volleks- a Stroosseleef. Am bekanntsten ass den *100-km-Laf*, deen zanter 1959 um Programm steet an als de gréisste vun där Zort weltwäit gëllt. D'Streck kann entweder aleng, als Koppel oder an enger 5er-Stafett gelaf ginn. 

Et ginn ausserdeem en Hallefmarathon, en Erliefneslaf iwwer 11&nbsp;km souwéi Kannerleef am Kompetitiounsprogramm ugebueden.

Bis 2019 stoung och en Ultra-Marathon (56&nbsp;km) um Programm. Participante vum 100-km-Laf goufe fir déi 56&nbsp;km bewäert, fir am Fall wou se do sollten ophale mat lafen.

Zanter 2008 sinn d'Schwäizer Meeschterschaften am Ultramarathon an den 100-km-Laf integréiert.
Veduta

Eng **Veduta** (vum Italieeneschen *veduta* ‘Vue’, ‘Aussiicht’) ass an der Bildender Konscht (Molerei, Grafik) eng wierklechkeetstrei Duerstellung vun enger Landschaft oder enger Stad. 

Der Konschttheorie vum 17. an 18. Joerhonnert no, geet et drëm de Sujet erëmzekennen, all aner Aspekter vun der Bildgestaltung wéi d'Liicht, d'Schieter an d'Faarwe sinn zweetrangeg.

## Um Spaweck
Schlagoder

Eng **Schlagoder**, **Arteerie** oder **Arterie** (gr: *ἀρτηρία*, artēríā), ass e Bluttgefääss am Kierper vum Mënsch a vu villen Déieren, an deem d'Blutt vum Häerz fort fléisst. D'Blutt fléisst zu engem oder méi Kierperdeeler, wéi zum Beispill zum biologeschen Tissu, zu de Longen oder zum Gehier. Déi meescht Arteerien transportéiere sauerstoffräicht Blutt; déi zwou Ausname sinn d'Longeschlagoder an d'Nuebelschlagoder, déi sauerstoffaarmt Blutt zu den Organer féieren, déi et mat Sauerstoff uräicheren (d'Long beispillsweis d'Plazenta).

Arteerie gehéieren zum kardiovaskuläre System. 

Déi meescht Schlagodere ginn no der Kierperregioun benannt, an där se leien, oder si kréien den Numm vun der Struktur, déi si mat Blutt versuergen. D*Arteria facialis* zum Beispill versuergt d'Gesiicht (*facies* op Latäin), d*Arteria renalis* d'Nier (*ren*) an d*Arteria hepatica propria* d'Liewer (*hepar*). Eng vun de wichtegsten Arteerien ass d'Haaptschlagoder (*aorta*).

## Kuckt och
* Veen, e Bluttgefääss, an deem d'Blutt Richtung Häerz fléisst.

## Um Spaweck
Réckstrank

De **Réckstrank** oder d**'Wierbelsail** (lat. *columna vertebralis*), och nach **Réckstrang** a **Wirbelsail** geschriwwen, ass den zentralen Deel am Skelett vun de Wierbeldéieren. E besteet aus iwwerenee gestapelt Schanken, de Wierbelen. Duerch d'Mëtt vun der Wierbelsail leeft de Wierbelkanal, an deem d'Réckemuerch ze fannen ass.

Als **Réckgrat** (gr.: ῥάχις *rhachis*) ginn d'Wierbelfortsätz bezeechent, déi laanscht d'Mëtt vum Réck eroflafen an déi een ënnert der Haut taaschte kann. Am weidere Sënn gëtt d'Réckgrat heiansdo och als Synonym fir de Réckstrank gebraucht. D'Adjektiver **vertebral** a **spinal** bezéie sech op d'Wierbelsail.

Am mënschleche Kierper besteet d'Wierbelsail aus 24 fräie Wierbelen, déi iwwer 23 Bandscheiwe beweeglech verbonne sinn, an aacht bis zéng Wierbelen, déi zum Kräizbeen an zur Krippche verwuess sinn. Well de Réckstrank bal dat ganz Kierpergewiicht droen an op d'Bee verdeele muss, ass en ënne méi déck wéi uewen. En ass gebéit, fir Stéiss ze dämpfen. D'Wierbelsail erméiglecht och d'Beweegung vum Kierper an all Richtungen. D'Beweeglechkeet vun der Wierbelsail ass a verschidden Ofschnëtt ënnerschiddlech. Am flexibelste sinn d'Halswierbelen.

Et gëtt ongeféier 50.000 Déierenaarten, déi eng Wierbelsail hunn. Déi allgemeng Struktur vun de mënschleche Wierbelen ass gréisstendeels homolog zu där vun den anere Mamendéieren, Reptiller a Vullen. D'Form vum Wierbelkierper variéiert awer tëscht de verschiddenen Aarten.

## Quellen
* gesundheitsinformation.de: ''Wie funktioniert die Wirbelsäule?''
* Espace Francilien du Rachis: ''Anatomie du rachis - Anatomie du dos''

## Um Spaweck
Krippchen

D**'Krippchen** (*Os coccygis*) ass den ënneschten Deel vun der Wierbelsail vun e puer Primaten, dorënner dem Mënsch. E setzt sech aus dräi bis véier Wierbelen zesummen, déi zesumme gewuess sinn.

De laténgeschen Numm *os coccygis* kënnt vum algriichesche Wuert fir de Guckuck, well déi antik Griiche fonnt hunn, d'Krippche géif wéi dem Guckuck säi Schniewel ausgesinn.

D'Krippche gëllt als Iwwerrescht vun de Schwanzwierbele vun de Wierbeldéieren, déi sech am Laf vun der mënschlecher Entwécklung zeréckgebilt hunn.

Beim Falen oder engem Schlag op den Hënner kann d'Krippche verrenken oder briechen, wat mat vill Péng verbonnen ass.

## Um Spaweck
Verletzung

Eng **Verletzung** oder eng **Blessur** ass eng physiologesch Schiedegung vun engem Liewewiesen, sief et beim Mënsch, beim Déier oder bei enger Planz.

Verletzunge kënnen op villfälteg Manéiere verursaacht ginn, zum Beispill mechanesch duerch d'Andrénge vu schaarfe Géigestänn wéi Zänn oder engem Messer, oder duerch en heftegen Opprall, bei deem d'Kierperuewerfläch zwar intakt bleift, mee dat am Kierper beschiedegt gëtt. Och Hëtzt, Keelt a Gëft kann de Kierper verletzen.

Bei villen Déierenaarten a beim Mënsch léise Blessuren eng Entzündungsreaktioun aus, déi d'Heelung vun der Wonn ureegt. Souwuel bei de Planze wéi och bei den Déiere ginn dacks Substanze fräigesat, déi dozou bäidroen, d'Wonn ze verschléissen, fir de Verloscht vu Flëssegkeet an d'Andrénge vu Krankheetserreeger wéi Bakteerien ze begrenzen. Vill Liewewiese scheeden antimikrobiell Chemikalien aus, déi d'Infektioun vun der Wonn aschränken. Doriwwer eraus hu vill Déieren Immunreaktiounen, déi de selwechten Zweck erfëllen. Souwuel Planze wéi och Déieren hu Regeneratiounsmechanismussen, déi zu enger vollstänneger oder enger deelweiser Heelung vun der Wonn féiere kënnen.

Am iwwerdroene Sënn kann eng Verletzung och e Verstouss géint eppes bezeechnen, zum Beispill eng Verletzung vun de Mënscherechter.

## Um Spaweck
Daarm

Den **Daarm** (lat. *intestinum*; gr.: ἔντερον *enteron*), och **Gedäerms** genannt, ass de wichtegsten Deel vum Verdauungstrakt vu villen Déieren a vum Mënsch. Et ass e Schlauch aus Muskelen, dee sech duerch de Bauch vum Kierper schlängelt a vum Enn vum Mo bis an den Anus geet. Seng Haaptaufgab ass d'Verdaue vun der Narung. E spillt donieft eng wichteg Roll beim Ofwiere vu Krankheetserreeger an der Opnam an dem Ofgi vu Waasser.

## Struktur
Den Daarm besteet aus zwéi groussen Deeler: dem Dënndaarm an dem Déckdaarm.

D'Bannewand vum Daarm ass mat enger Schläimhaut ausgekleet, iwwer déi sech de Kot a Richtung Anus beweegt. De Kot gëtt vun der Daarmmuskulatur virugedriwwen. Schlussendlech gëtt e beim Stullgank evakuéiert. Den Daarm dréit entscheedend dozou bäi, de Flëssegkeetsausgläich am Kierper ze reguléieren.

### Den Dënndaarm

Der Dënndaarm oder Dünndarm fänkt direkt nom Mo un. Beim erwuessene Mënsch ass en zwee bis fënnef Meter laang a wënnt sech wéi eng Ziharmonika duerch de Bauch, wouduerch en eng grouss Uewerfläch kritt. Seng Aufgab ass et, d'Narung, déi virdrun duerch Spaut a Mosaaft virverdaut gouf, weider ze verdauen an doraus déi Närstoffer iwwer d'Daarmschläimhaut opzehuelen, déi fir de Kierper verwäertbar sinn. Den net-verdaute Rescht geet da weider an den Déckdaarm.

### Den Déckdaarm

Beim erwuessene Mënsch ass den Déckdaarm oder Dickdarm tëscht engem an annerhallwem Meter laang. Déi lescht 15 bis 20 Zentimeter sinn duerch e Schléisssystem aus Muskelen no baussen ofgeschloss. D'Funktioun vum Déckdaarm ass haaptsächlech, de Contenu, deen net verdaut gouf, méi déck ze maachen, andeem d'Waasser erausgezu gëtt, an dat Ganzt ze sammele bis datt et ausgescheet gëtt.

## Stéierungen a Krankheeten
Bei enger Konstipatioun ass d'Déckdaarmmuskulatur esou lues, datt de Contenu vum Daarm sech nëmme lues viru beweegt. Duerch de Waasserentzuch gëtt de Kot dann ëmmer méi fest an haart.

Beim Duerchfall geschitt de Géigendeel. Den Déckdaarm packt et net méi, genuch Waasser aus dem Kot opzehuelen. Dat kann doru leien, datt ze vill Flëssegkeet aus dem Dënndaarm ukënnt oder de Contenu vum Daarm ze séier duerch den Déckdaarm transportéiert gëtt. Dacks sinn Infektiounen de Grond fir den Duerchfall.

Beim Daarmkriibs sëtze béisaarteg Tumoren am Daarm. Zu Lëtzebuerg zielt den Daarmkriibs zu den dräi Kriibserkrankungen, déi am heefegsten optrieden. 2022 si geschaten 316 Persoune mat Daarmkriibs zu Lëtzebuerg erkrankt.

## Kuckt och
* Daarmspigelung

## Um Spaweck

* cancer.lu: ''Über Darmkrebs''
* gesundheitsinformation.de: ''Wie funktionniert der Darm?''
* krebsgesellschaft.de: ''Der Aufbau und die Funktionen des Darms''
Dënndaarm

Den **Dënndaarm** oder **Dünndarm** (lat. *intestinum tenue*) ass en Organ an den Deel vum Daarm a vum Verdauungssystem, dee fir d'Ophuele vun Närstoffer aus der Narung verantwortlech ass.

E mécht beim Mënsch ronn Dräivéierel vum Verdauungstrakt aus a ka bis zu sechs Meter laang ginn. En ass zesummegerullt a -gefaalt an hëlt vill Plaz am Bauch.

Am Dënndaarm kënnt d'Narung un, déi virdrun duerch den Oesophage an de Mo komm ass, wou se virverdaut gouf. Am Dënndaarm zerleeën Enzymer d'Komponente vun der virverdauter Narung, wéi Kuelenhydrater, Proteinnen oder Fetter an hir Eenzeldeeler – also an Zocker, Aminosaieren a Fettsaieren. D'Enzymer ginn am Mond (Spaut), am Mo an an der Bauchspeicheldrüs gebilt an als Verdauungssaaft an den Daarm ofginn. Dobäi kënnt d'Gal an den Daarmsekreet. Si erliichteren d'Zerleeë vun der Narung. Zousätzlech ginn de Mo an den Daarm Schläim of, dee verhënnert, datt d'Enzymer d'Schläimhaut ugräifen. Deem ganze Bräi ginn also vill Saaft a Schläim bäigemëscht an en ass am Dënndaarm ganz flësseg.

D'Wand vum Dënndaarm hëlt déi nutritiv Elementer aus der Narung, d'Vitaminnen an d'Salzer op. Vun do aus kommen d'Närstoffer an d'Blutt an an all d'Organer am Kierper. An där Wand ginn och verschidden Hormoner produzéiert, déi ënner anerem d'Produktioun vun der Gal an dem Saaft vun der Bauchspeicheldrüs ureegen. Doduerch ginn dann nach méi Flëssegkeeten an den Daarm ofginn. D'Hormoner léisen och am Gehier e Sättegungsgefill aus.

Den Dënndaarm gëtt an dräi grouss Segmenter ënnerdeelt: den Zwieleffangerdaarm (Duodenum), de Jejunum an den Ileum.

## Quellen
* gesundheitsinformation.de: ''Wie funktionniert der Darm?''
* cancer.ca: ''L’intestin grêle''

## Um Spaweck
Déckdaarm

Den **Déckdaarm** oder **Dickdarm** (lat. *intestinum crassum*) ass de leschten Deel vum Daarm a vum Verdaaungstrakt vun de Wierbeldéieren, an domat och vum Mënsch.

E fänkt nom Dënndaarm un a besteet aus dem Blinddarm (*caecum*) mat Wuermfortsaz (*appendix*), dem Grimmdaarm (*colon*) an dem Rektum, dee mam Analkanal um Anus op en Enn geet.

Seng Funktioun ass den Transport an d'Späichere vum Kot. Den Déckdaarm entzitt dem Kot Waasser a mécht en esou méi déckflësseg. Am Déckdaarm ginn och nach Salzer wéi Natrium, Kalium a Chlorid opgeholl an ausgescheet. En ass also och un der Reguléierung vun der Konzentratioun vun Elektrolyte bedeelegt. Gläichzäiteg befërdert d'Muskulatur vum Déckdaarm de Contenu a kräftegen, wellefërmege Beweegungen a Richtung Daarmausgank. 

Wann de Kot am Rektum ukomm ass, léist dat den Drang aus, op d'Toilette ze goen an den Daarm eidel ze maachen. Beim gesonde Mënsch ass d'Heefegkeet vum Stullgank individuell variabel: Wärend e puer Leit dräimol den Dag ginn, ginn anerer just dräimol an der Woch.

D'Daarmflora fënnt een haaptsächlech am Déckdaarm, dee beim erwuessene Mënsch ronn 1 bis 1,5 Meter laang ass. D'Daarmflora besteet aus Milliarde Bakteerien, déi ënner anerem vun den onverdaute Komponente vun der Narung liewen. Dobäi produzéiere si liewenswichteg Vitaminnen, wéi de Vitaminn B an de Vitaminn K. Donieft schützt d'Daarmflora virun aneren, schiedleche Bakteerien, déi sech am Daarm usidelen an ausbreede wëllen.

Beim Mënsch sinn Erkrankunge vum Déckdaarm geleefeg. Eng akut Appendicite, geleefeg och einfach als Blinddarmentzündung bezeechent, muss chirurgesch behandelt ginn. Eng Vergréisserung oder Verdéiwung vun den Hämorrhoiden kann ënner anerem Bluddungen an de Bass verursaachen. Beim Daarmkriibs sëtze béisaarteg Tumoren am Déckdaarm. Zu Lëtzebuerg zielt den Daarmkriibs zu den dräi Kriibserkrankungen, déi am heefegsten optrieden. 2022 si geschaten 316 Persoune mat Daarmkriibs zu Lëtzebuerg erkrankt.

## Quellen
* gesundheitsinformation.de: ''Wie funktionniert der Darm?''
* cancer.lu: ''Über Darmkrebs''

## Um Spaweck
Stullgang

Als **Stullgang** oder **Stullgank** bezeechent een d'Ausscheede vum Kot (och Stull genannt) aus dem mënschleche Verdauungstrakt bzw. dem Daarm. 

De Begrëff ass am Däitsche schonn zënter dem 15. Joerhonnert dokumentéiert. E kënnt aus enger Zäit, an där d'Toilettë meeschtens baussent dem Wunnberäich louchen. Nuets hunn d'Leit, wa se néideg waren, also missen eraus bei de „Stull“ – d'Toilette – goen. Dowéinst gëtt de Begrëff „Stull“ generell och nëmme fir Kot vum Mënsch gebraucht, well Déieren net „op de Stull“ ginn.

## Um Spaweck
Veen

Eng **Veen** (lat.: *vena*) ass e Bluttgefääss am mënschleche Kierper an am Kierper vu villen Déieren, an deem d'Blutt Richtung Häerz fléisst. 

Bei engem erwuessene Mënsch transportéieren d'Veenen all Dag ronn 7.000 Liter Blutt zeréck bei d'Häerz. Dobäi musse si d'Blutt géint d'Schwéierkraaft befërderen. D'Bluttgefäässer, déi d'Blutt vum Häerz fort transportéiere sinn d'Arteerien. Déi meescht Veene verlafe parallel zu den Arteerien.

Mat Ausnam vun de Veenen an de Longen transportéieren d'Veene sauerstoffaarmt Blutt. Si sinn Deel vum kardiovaskuläre System.

Sauerstoffaarmt Blutt ass méi däischter wéi dat sauerstoffräicht. Veene gesäit ee bei ville Leit ënnert der Haut a se gesinn deelweis blo aus, obwuel d'Blutt an de Veenen och rout ass. Dat hänkt mat der Reflektioun vum Liicht an der Perceptioun duerch d'mënschlecht An zesummen.

Veene sinn en idealen Zougank fir Blutt ofzehuelen a fir dem Kierper Flëssegkeet a Medikamenter zouzeféieren.

D'Deelgebitt vun der Medezin, déi sech mat de Veenen an hire Krankheetsbiller beschäftegt, ass d'Phlebologie. Geleefeg Erkrankunge vun de Veene sinn d'Veenenentzündung, d'Veenenthrombos an d'Varicen (Krampoderen).

## Um Spaweck
Organ (Biologie)

An engem Organismus ass en **Organ** eng Geweebegrupp mat enger oder méi Funktiounen, déi deem Organismus notzen. An der Flora zum Beispill ass d'Spaltëffnung (*Stoma*) en Organ, dat d'Belëftung vu Planze reegelt. An der Fauna sinn d'Longe bei villen Déiere fir d'Ootmung zoustänneg.

Dat gréisst mënschlecht Organ ass d'Haut. Si bedeckt de ganze Kierper an huet d'Funktioun, de mënschleche Kierper virum Ausdréchnen, der Ënnerkillung, Schued a Keimen ze schützen.

Organer kënne gemeinsam Organsystemer bilden. Déi Organer hu sech géigesäiteg néideg, fir eng komplex Funktioun ze erfëllen, zum Beispill de Verdauungssystem, zu deem bei de Mamendéieren ënner anerem den Oesophage, de Mo, den Daarm, d'Liewer an d'Bauchspeicheldrüs gehéieren. D'Häerz an d'Bluttgefäässer si gemeinsam fir de Bluttkreeslaf verantwortlech. Bei de Planzen besteet eng Bléi aus spezialiséierte Stiller a Blieder.

## Auswiel vun Organer bei de [[Mamendéier]]en
 
* Bauchspeicheldrüs (*pancreas*)
* Gebärmutter (*uterus*)
* Niewennieren (*glandulae suprarenales*)
* Nieweschilddrüsen (*glandulae parathyreoidicae*)
* Eeërstack (*ovarium*)
* Galeblos (*vesica fellea*)
* Häerz (*cor*)
* Gehier (*cerebrum*)
* Haut (*dermis*)
* Hypothalamus
* Liewer (*hepar*)
* Longen (*pulmones*)
* Mo (*gaster* of *ventriculus*)
* Daarm (*intestina*)
* Déckdaarm (*intestinum tenue*)
* Dënndaarm (*intestinum crassum*)
* Mëlz (*lien*)
* Nues (*nasus*)
* Nier (*ren*)
* A (*oculus*)
* Ouer (*auris*)
* Penis
* Prostatt (*prostata*)
* Scheed (*vagina*)
* Schilddrüs (*glandula thyreoidica*)
* Speiseröre (*oesophagus*)
* Muskelen (*musculi*)
* Hoden (*testis*)
* Zong (*lingua*)
* Thymus
* Blos (*vesica urinaria*)

## Kuckt och
* Organspend

## Um Spaweck
Kot

**Kot** (lat.: *faeces*), och nach **Fäkalien** oder **Schäissdreck** a beim Mënsch **Stull** genannt, ass d'Ausscheedung vum Daarm oder der Kloake. En ass den déckflëssege Rescht vun der Narung, déi am Dënndaarm net verdaut an dann am Déckdaarm vu Bakteerien zersat gëtt.

## Zesummesetzung
Kot setzt sech zesummen aus Waasser, Daarmbakterien, ofgestoussen Zelle vun der Daarmschläimhaut, Sekreter aus de Verdauungsdrüsen, net resorbéierte Bestanddeeler vun der Narung (zum Beispill Schanken) a Gärungs- a Fäulnisprodukter. Bei Ausscheedungen iwwer d'Kloake kommen zousätzlech nach d'Produkter vun der Exkretioun dobäi. Am Allgemengen maachen d'Réckstänn vun der Narung nëmmen e klengen Deel vun der Mass aus. Méi wéi d'Hallschent ass Waasser, a ronn 20&nbsp;% si Bakterien, déi sech am Daarm multipliéiert ginn. Nëmmen ongeféiert 25&nbsp;% vum Kot sinn onverdaute Reschter vun deem, wat giess gouf.

Den direkte Kontakt mat Kot ka fir de Mënsch e Krankheetsrisiko duerstellen duerch Krankheetserreeger, déi vum Kot vun enger Persoun an de Mond vun enger anerer Persoun gelaangen. Haaptursaache fir esou Iwwerdrounge sinn e Mangel un adequate sanitären Ariichtungen a schlecht Hygiènespraktiken.

D'Form, d'Faarf an d'Konsistenz vum Kot hänke vun der Gesondheet an der Ernierung vum Déier oder Mënsch of.

Beim Mënsch ass de Kot vu Fleeschësser vill méi schwéier wéi dee vu Vegetarier, well d'Fleesch vill Protein huet an dowéinst méi laang am Daarm ass fir verdaut ze ginn. Wat den Narungsbräi méi laang am Daarm bleift, wat ëm méi Waasser entzunn gëtt a wat e méi haart a schwéier gëtt. Bei de Vegetarier dogéint ass d'Quantitéit vun der Ausscheedung méi grouss, well si méi Ballaststoffer ophuelen, déi net verdaut ginn an dann och méi séier duerch den Daarm fléissen.

## De Begrëff
D'Wuert „Kot“ kënnt aus dem alhéichdäitsche „*quāt*“ aus dem 10./11. Joerhonnert.

De Begrëff „Schäiss“ gëtt am Lëtzebuergeschen – wéi déi respektiv Iwwersetzungen a villen anere Sproochen – als vulgär Interjektioun gebraucht oder als Adjektiv oder Adverb fir eppes Negatives ze bezeechnen. An der Kannersprooch gëtt Kot meescht **Kacka** genannt.

Zesumme ginn de Kot an den Urin als Exkrement bezeechent.

## Um Spaweck
Exkrement

**Exkrementer** (lat.: *excrementum*) sinn natierlech Stoffer, déi de Mënsch oder en Déier a fester oder a flësseger Form ausscheet. Generell Bezeechnunge sinn de Kot an den Urin, zwee Offallproduite vum Stoffwiessel.

An der Natur düngen Exkrementer de Buedem. An der Landwirtschaft gi si an der Form vun Dünger, zum Beispill als Mëscht oder Piff, agesat. Exkrementer vu Vullen, déi Fësch friessen, ginn als Guano ofgebaut an och als phosphaträichen Dünger gebraucht.

## Um Spaweck
Oesophage

Den **Oesophage**, och nach **Speiseröre** oder **Speiseröhre**, ass e muskuléise Schlauch am mënschleche Kierper an am Kierper vu villen Déieren, ronderëm dee Bindegeweebe läit an dee vu banne mat enger Schläimhaut ausgekleet ass. En ass Deel vum Verdauungsystem an transportéiert nom Ofschlécken d'Narung vun der Strass an de Mo.

Beim erwuessene Mënsch ass d'Speiseröre ronn 25 Zentimeter laang an huet op der enkster Passage en Duerchmiesser vun ongeféier 1,5 Zentimeter. Si fänkt op der Héicht vum Keelkapp un, zitt sech dann tëscht der Luftröre an dem Réckstrank am Broschtkuerf erof, wou si enk beim lénkse Virhaff vum Häerz läit an dann duerch e Schlitz am Munnefell am Mo ukënnt.

Den ënneschte Wutz vum Oesophage ass an der Rouphas zou, esou datt de sauere Contenu vum Mo net an den Oesophage zeréck ka fléissen. Beim Soud ass d'Speiseröre net richteg zou.

## Um Spaweck
Roger Whittaker

De **Roger Henry Brough Whittaker**, gebuer den 22. Mäerz 1936 zu Nairobi am Kenia, a gestuerwen den 12. September 2023 zu Castelsarrasin a Südfrankräich, war e brittesche Sänger, Liddermécher a Konschtpäifer. 

Hien hat virun allem an englesch- an an däitschsproochege Länner Succès. Ënner senge bekanntste Lidder sinn *Albany, Abschied ist ein scharfes Schwert, The Last Farewell, Durham Town* a *River Lady (A Little Goodbye)*.

Hien ass mat 87 Joer un de Follge vun engem Schlag gestuerwen

## Discographie

## Um Spaweck
Anus

Den **Anus** oder **After** (lat. *anus*, "Réng", gr.: πρωκτός *prōktós*) ass den Ausgank vum Daarmkanal vum Mënsch a vu villen Déieren (Méizeller). Duerch den Anus verléisst de Kot de Kierper op eng meeschtens kontrolléiert Manéier. Déi Evakuéierung gëtt erméiglecht, andeem d'Schliissmuskelen um Anus sech entspanen.

D'Amphibien, d'Reptiller an d'Vullen hunn e gemeinsame Kierperausgank fir d'Verdauungs-, d'Geschlechts- an d'Exkretiounsorganer. Si gëtt Kloake genannt. Plazentadéieren hu komplett getrennt Ëffnunge fir Kot, Urin a Fortplanzung.

D'Proktologie ass d'Gebitt an der Medezin, dat sech mat den Irregularitéiten um Rektum an um After befaasst. Zu de Krankheetsbiller zielen Analabszesser, Analfistelen, Analfissuren, Analkriibs a Schwellunge vun den Hämorrhoiden.

Stëppercher ginn iwwer den Anus ageféiert. 

Well am After vill Nervenenner beieneekommen, ass en empfindlech a gëtt beim Mënsch als erogeen Zon betruecht a spillt eng wichteg Roll beim Analverkéier.

## Um Spaweck
Geträips

D**'Geträips** sinn an der Anatomie d'Organer am mënschleche Kierper an am Kierper vun den Déieren, déi am Bauch oder am Kapp-Hals-Beräich leien. Am alldeegleche Sproochgebrauch gëtt de Begrëff synonym fir d'Organer am Bauch gebraucht. Am anatomesche Sënn zielen d'Gehier an d'Longen awer och zum Geträips.

De medezinesche Fachbegrëff ass **Viszera** (lat.: *viscera*). D**'Splanchnologie** ass den Deel vun der Anatomie, deen d'Geträips behandelt.

## Um Spaweck
Verdauung

D**'Verdauung** (lat.: *digestio*) ass e Prozess, bei deem d'Narung, déi e Mënsch oder en Déier opgeholl huet, duerch mechanesch a biochemesch Mëttel a Stoffer, déi vum Kierper opgeholl kënne ginn, ëmgewandelt ginn.

## D'Verdauung beim Mënsch

Se geschitt bei vill Déieren a beim Mënsch am Verdauungssystem, engem Apparat aus verschiddenen Organer, dorënner dem Mond, der Strass, dem Mo, dem Daarm, der Galeblos, der Bauchspeicheldrüs an de Speicheldrüsen. Si hunn all hir eege Funktioun, déi vun der Närstoffopnam bis zum Ausscheede reechen. Donieft spillt d'Daarmflora och eng wichteg Roll.

## Um Spaweck