open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Enzyklopedie

**Enzyklopedie** (algriichesch ἐγκύκλιος παιδεία = "enkyklios paideia", *enkýklios* = kreesfërmeg a *paideía* = Léier, Bildung) beschreift ursprénglech (zirka -5. Joerhonnert) eng universal Bildung am Sënn vun engem "studium generale".

Eréischt am Zäitalter vun de Lumières ass an der Neizäit duerch d'Aarbechte vun de franséischen Enzyklopedisten Denis Diderot a Jean d'Alembert de Begrëff vun enger "scientia generalis" (Allgemengwëssen, Allgemengwëssenschaft) entstanen. Vun elo u bezeechent de Begrëff Enzyklopedie souwuel sou eng Wëssenschaft wéi hiert Resultat, d'Duerstellung vum komplette Wëssen (oder op d'mannst de Versuch vu sou enger kompletter Duerstellung) .

Wéi déi franséisch Enzyklopedisten dunn hiert gesammelt Wëssen a Form vun alphabeteschen Noschlowierker zougänglech gemaach hunn, gouf de Begrëff Enzyklopedie séier zur Bezeechnung vun engem enzyklopedesche Lexikon.

Am Géigesaz zu den Enzyklopedien erhiewe weeder Dictionnairen nach Lexikonen a Fachlexikonen den Usproch, vollstänneg Wierker ze sinn. Enzyklopedië baséieren op engem Wësse vun Autoritéiten an hirem Fachberäich an op valide Quellen a ka mat Beispiller an Illustratioune komplettéiert ginn.

## Literatur
* Robert Collison: *Encyclopaedias. Their history throughout the ages. A bibliographical guide with extensive historical notes to the general encyclopaedias issued throughout the world from 350 B.C. to the present day*. New York, London: Hafner 1964
* Walter Goetz: *"Die Enzyklopädien des 13. Jahrhunderts. Ein Beitrag zur Entstehung der Laienbildung"*. In: *Zeitschrift für deutsche Geistesgeschichte*. Jg. 2, H.1-3, 1936. S. 227-250
* Jürgen Henningsen: *"Enzyklopädie". Zur Sprach- und Bedeutungsgeschichte eines pädagogischen Begriffs*. In: *Archiv für Begriffsgeschichte* 10 (1966). S. 217?362
* Carsten Zelle (Hrsg.): *Enzyklopädien, Lexika und Wörterbücher im 18. Jahrhundert*. Göttingen 1998

## Bekannt Enzyklopedien

## Um Spaweck

* ''Enzyklothek. Historische Nachschlagewerke'' - Digital library
* ''Encyclopédie, ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers'' vum Diderot an dem Alembert. Online duerchsichbar Originaleditioun.
Geschicht

D**'Geschicht** ass de Studium, d'Relatioun an d'Interpretatioun vun der Vergaangenheet. Den Numm huet als Urspronk dem Herodot seng Enquêten, *Historiai* op Griichesch awer et ass den Thukydides, dee fir d'éischt "wëssenschaftlech" Methoden an der Historiographie benotzt huet.

"Geschicht" bezeechent all d'Perioden, déi eis iwwer schrëftlech Spuere bekannt sinn, déi Periode, fir déi mir keng schrëftlech Quellen hunn, sinn d'Virgeschicht oder d'Protogeschicht.

## Geschicht als Wëssenschaft

*Liest dozou den Artikel [[Historiographie]]*.

## Hëllefswëssenschaften

### D'Veraussetzunge ginn erfuerscht

* Historesch Geographie, d'Léier vum Raum
* Chronologie, d'Léier vun der Zäit
* Genealogie, d'Erfuerschung vun der Famill oder Ofstamung

### D'Quelle ginn erfuerscht
* Allgemeng Quellefuerschung, d'Léier vun de Quellen iwwerhaapt
* Dokumentefuerschung oder Diplomatik
* Actefuerschung, d'Léier vun de Schrëftstécker
* Paleographie, d'Léier vun de schrëftgeschichtleche Formen
* Heraldik, d'Léier vun de Wopen
** Woperecht
* Numismatik, d'Léier vun de Mënzen, inkl. hir Geschicht (*histoire de la monnaie*)
** Mënzerecht
* Sphragistik oder Sigillographie, d'Léier vun de Sigelen
** Sigelrecht
* Epigraphie, d'Léier vun den Inskriptiounen

## Nopeschwëssenschaften
* Archeologie
* Anthropologie, d'Léier vum Mënsch
* Ethnologie, d'Léier vun de Vëlker
* Historiographie, d'Erfuersche vun der Geschichtsschreiwung oder "Geschicht vun der Geschicht"

## Geschicht no Perioden

D'Haaptperioden no deene mir d'Geschicht ënnerdeele sinn:
* d'Virgeschicht,
* d'Protogeschicht,
* d'Antiquitéit,
* d'Mëttelalter,
* d'Modern an
* d'Neizäit.
Bei der Modern an der Neizäit hänkt et vum Land af. Dës Terminologie ass vum franséischen iwwerholl (*époque moderne*, *époque contemporaine*), am däitschen ass et genee ëmgedréint (*Neuzeit*, *Moderne* respektiv *Zeitgeschichte*).

## Aner Andeelungen

Geschicht kann och geographesch agedeelt ginn: amerikanesch, asiatesch, ... Geschicht.

Geschicht ënnerdeelen hëlleft zwar, sech e Repère ze schafen, fir sech z'orientéieren, allerdéngs sinn och Schwieregkeeten domat verbonnen: Wou hält wat fir en Zäitalter op? Ass de Kolumbus oder de Gutenberg wichteg fir d'japanesch Geschichtsschreiwung? Wéini fänkt Zäitgeschicht un? Mat den "Zäitzeien", déi eis zur Verfügung stinn? All Andeelung a Perioden ass ëmmer diskutabel, an ass natierlech länner- oder regiounspezifesch.

## Um Spaweck

* L'Histoire par l'image 1789-1939
Herodot

Den **Herodot vun Halikarnassos**, gebuer géint 485, a gestuerwe géint 425, war e griichesche Reesenden, Vëlkerkundler, Geograph an Historiker.

## Säi Liewen
Den Herodot (gr.: Herodotos, lat.: Herodotus) ass zu Halikarnassos (haitegt Bodrum/Tierkei) a Klengasien op d'Welt komm. En ass vill gereest, a Persien, Egypten, Babylonien a bis bei d'Schwaarzt Mier. D'Enn vu sengem Liewen huet en am süditalieneschen Thourioi verbruecht, enger griichescher Kolonie.

## Historien

Ënner dem Titel *Historiai* huet den Herodot e Wierk verëffentlecht, dat sech ëm d'Perserkricher am 5. Joerhonnert v. Chr. dréit. Ënner sengen *Historiai* versteet den Herodot an éischter Linn eng Enquête. Nodeem et ufanks nach ëm déi besot Perserkricher geet, schwäift den Herodot ganz séier of an entféiert de Lieser op eng Rees bei déi verschiddenst Vëlker. Hie stellt seng Weltkaart vir, wat eis en Opschloss dodrops gëtt, wéiwäit d'gebilte Leit vu senger Zäit geduecht hunn. De "Papp vun der Geschichtsschreiwung" ass allerdéngs net bei jiddwerengem beléift, well en dacks Mythe mat der Wourecht vermëscht. De komplette Contraire ass de faktenorientéierten Thukydides.

## Literatur zum Theema
* *Das Geschichtswerk des Herodot von Halikarnassos*, Insel Verlag, Frankfurt 2001, ISBN 3-458-34443-8
* *Historien*, Reclam Verlag, Diztingen 2002, ISBN 3-15-018221-2

## Um Spaweck

* E rekonstruéierte Portrait
* Dem Herodot seng Weltkaart
* Eng Iwwersetzung op Englesch vun den ''Historiai''
Matthew Perry

De **Matthew Langford Perry**, gebuer den 19. August 1969 zu Williamstown am Massachusetts, a gestuerwen den 28. Oktober 2023 zu Los Angeles, war en US-amerikanesch-kanadesche Schauspiller, dee virun allem duerch seng Roll als *Chandler Muriel Bing* an der Televisiounsserie *[[Friends]]* bekannt ginn ass.

## Säi Liewen
Hien ass am Kanada zu Ottawa, Ontario opgewuess, wou en als Junior-Tennisspiller erfollegräich war. Mat 15 Joer ass e bei säi Papp op Los Angeles geplënnert an huet ugefaangen, sech fir d'Schauspillerei z'interesséieren. An der Schoul war hien an enger Klass fir Improvisatiounstheater ageschriwwen. Hien huet awer och weider Tennis gespillt a gouf sou de 17. an der nationaler Ranglëscht am Eenzel a souguer 3. am Double.

Eigentlech hat hie wëlles, op d'Universitéit a Kalifornien ze goen, allerdéngs krut en eng Roll an der Serie *Second Chance* ugebueden, an ass kuerzerhand op der Plaz bliwwen fir Schauspillerei ze ginn.

## Filmographie

## Um Spaweck

* Friends
Halikarnassos

**Halikarnassos** war eng antik griichesch Stad an entsprécht dem haitege Bodrum an der Tierkei.

Berüümt ass Halikarnassos duerch de Mausoleum, eent vun de Siwe Weltwonner. De bekanntste Jong vun der Stad war sécherlech den Herodot, de "Papp vun der Geschicht".

Zanter 480 v. Chr. huet d'Artemisia I., Duechter vum Lygdamis, iwwer Halikarnassos regéiert. Zu hirem Räich hunn och d'Inselen Kos an Nisyros gezielt. Wärend de Perserkricher huet si sech un der Säit vum Xerxes mat fënnef Schëffer géint d'Griichen engagéiert, an him ënner anerem och ofgeroden, sech op eng Schluecht bei Salamis anzeloossen.

Am 5. Joerhonnert v. Chr. war Halikarnassos Member vum Attesche Séibond.

386 v. Chr. ass d'Stad nees ënner de persesche Regime gefall. De Satrap Maussollos vu Karien huet Halikarnassos zur Haaptstad vu sengem Räich erhuewen a se zu enger Festung ausgebaut. No sengem Doud huet seng Fra a Schwëster Artemisia II. d'Herrschaft iwwer Karien a Rhodos iwwerholl. Si huet déi gréisst Kënschtler aus ganz Griicheland komme gelooss fir um Graf vum Maussollos ze schaffen, dem Mausoleum. Zu dëse Kënschtler zielen ënner anerem Leit wéi de Leochares, den Timotheos, de Skopas oder de Bryaxis.

334 v. Chr. gouf d'Stad vum Alexander dem Grousse belagert an zerstéiert.

Vun ongeféier 280 bis 200 v. Chr. war Halikarnassos ënner ptolemäescher Herrschaft.

Duerch d'Expansioun vun de Seleukiden an d'Ënnerwerfung vun de griichesche Stied a Klengasien koum Roum mat an d'Spill. Am Krich géint den Antiochos III. huet Halikarnassos un der Säit vun de Réimer gekämpft a sou seng Onofhängegkeet geséchert.

Zanter 129 v. Chr. huet Halikarnassos zu der réimescher Provenz Asia gehéiert.

Ze bemierke bleift nach, datt de Bëschof Nicolas Adames de 27. Mäerz 1863 zum Titulärbëschof vun Halikarnassos ernannt gouf.

## Um Spaweck
Geographie

D**'Geographie** (griich. *Γεωγραφια geographia*, v. griich.: *gaia* = Äerd + griich. *gráphein* = kritzelen, schreiwen, zeechnen) ass eng vun de Geowëssenschaften. Si befaasst sech mat der Äerduewerfläch, mat de Landschaften, mat de Mënschen an och mat der materieller a geeschteger Ëmwelt vun de Mënschen. An der Geographie geet et am Allgemengen ëm d'Welt an där mir liewen.

## Geschicht
Déi éischt déi d'Geographie studéiert hunn, waren d'Griichen. Duerno koumen d'Réimer, déi mat neien Technike wéi d'Kartographie komm sinn. An Europa war wärend dem Mëttelalter den Interessi u geographeschen Erkenntnesser net ganz grouss bis de Marco Polo am 13. Joerhonnert a China gereest war. Am 18. Joerhonnert ass d'Geographie dunn als eegestänneg Disziplin unerkannt ginn a gouf vun do un op den Universitéite geléiert.

## Deelgebidder
* Physesch Geographie; si beschreift d'Gestalt vun der Äerduewerfläch, zu hiren Deelgebidder gehéieren:
** Geomorphologie
** Hydrologie
** Klimatologie 
** Pedologie 
** Biogeographie 
* Anthropogeographie; si beschäftegt sech mam Afloss vum Mënsch op de geographeche Raum. Deelgebidder sinn: 
** Kulturgeographie
** Verkéiersgeographie 
** Sozialgeographie
** Bevëlkerungsgeographie
** Ekonomiegeographie
* Mathematesch Geographie
* Geographesch Informatiouns Systemer (GIS)

## Um Spaweck
Haaptsäit

__NOTOC__


Wikipedia
**Wëllkomm op der [[Wikipedia op Lëtzebuergesch]]!**
Am Moment gëtt et ***' Artikelen  aktiv Benotzer, an all Mount kommen Dosenden  derbäi.</p>
</div>
<div class="welcome-right">
<div class="portal-column portal-image">
</div>
<div class="portal-column portal-list">
***'
* 
* 
* 
* 
* **'
</div>
</div>
</div>


<div class="mp-wrapper">
<div class="mp-column mp-left light-blue-border">
<div class="mp-section">
<h2 id="mp-tfa-h2">Jidderee kann hei matmaachen – och Dir!</h2>
<div class="mp-community">
Hëlleft mat Artikelen ze schreiwen, ze verbesseren oder auszebauen:  -  - <br>****: , </div>
</div>
</div>
</div>

<div class="mp-wrapper">

<div class="mp-column mp-left light-blue-border">

<div class="mp-section">
<h2 id="mp-dyk-h2">Wousst Dir schonn, datt…</h2>
<div id="mp-dyk">
<div class="mp-smalltext">[[Haaptsäit/WDS|Archiv]]</div>
</div>
</div>

<div class="mp-section">
<h2 id="mp-wfa-h2">Artikel vun der Woch</h2>
<div id="mp-wfa">

<div class="mp-smalltext">[[Haaptsäit/Artikel vun der Woch|Archiv]]</div>
</div>
</div>
</div>

<div class="mp-column mp-right light-blue-border">

<div class="mp-section">
<h2 id="mp-otd-h2">Op engem [[. ]]</h2>
<div class="mp-smalltext">''Net den Datum vun haut? [http://lb.wikipedia.org/w/index.php?title=Haaptsäit&action=purge Klickt hei] fir Äre Cache eidel ze maachen oder [https://lb.wikipedia.org/w/index.php?title=Spezial:Umellen&returnto=Haaptsäit mellt Iech un]!''</div>
<div id="mp-otd"></div>
<div class="mp-smalltext">Méi iwwer: …  **:.''' • … soss en Dag • 
Archiv



Kierzlech Verstuerwen




E Bléck op…

Archiv








Aner Wikimediaprojeten

[//meta.wikimedia.org/ Meta-Wiki]– Koordinatioun
[//commons.wikimedia.org/ Commons]– Medien
[//lb.wiktionary.org/ Wiktionnaire] – Dictionnaire
[//lb.wikibooks.org/ Wikibooks] – Léierbicher
[//lb.wikiquote.org/ Wikiquote] – Zitater
[//lb.wikiversity.org/ Wikiversity] – Léierplattform
[//lb.wikisource.org/ Wikisource] – Quellen
[//lb.wikinews.org/ Wikinews] – Noriichten
[//wikidata.org/ Wikidata] – Wëssensdatebank
[//lb.wikivoyage.org/ Wikivoyage] – Reesguiden
[//mediawiki.org/ MediaWiki] – MediaWiki-Software
[//species.wikimedia.org/ Wikispecies] – Datebank fir Liewewiesen
[//www.wikifunctions.org Wikifunctions] – Funktiounsbibliothéik
485 v. Chr.

6. Joerhonnert v. Chr. |
**[[5. Joerhonnert v. Chr.]]** |
4. Joerhonnert v. Chr.


490 v. Chr. | 489 v. Chr. | 488 v. Chr. | 487 v. Chr. | 486 v. Chr. | **485 v. Chr.** | 484 v. Chr. | 483 v. Chr. | 482 v. Chr. | 481 v. Chr. | 480 v. Chr.


----
*Dës Säit befaasst sech mam Joer 485 v. Chr.*

## Evenementer

### Réimesch Welt

* Roum: Konsulat vum Ser. Cornelius Maluginensis (Cossus) an Q. Fabius Vibulanus

## Konscht a Kultur

*

## Wëssenschaft an Technik

*

## Gebuer

* Protagoras, griicheschen Philosoph
* Herodot, griicheschen Historiker

## Gestuerwen

*
425 v. Chr.

6. Joerhonnert v. Chr. |
**[[5. Joerhonnert v. Chr.]]** |
4. Joerhonnert v. Chr.



430 v. Chr. | 429 v. Chr. | 428 v. Chr. | 427 v. Chr. | 426 v. Chr. | **425 v. Chr.** | 424 v. Chr. | 423 v. Chr. | 422 v. Chr. | 421 v. Chr. | 420 v. Chr.


----
*Dës Säit befaasst sech mam Joer 425 v. Chr.*

## Evenementer
### Griichesch Welt
* Defaite vu Sparta. 120 Spartaner gi vun den Athener gefaange geholl.
* Sparta mécht eng Friddensoffer, mä dëst gëtt vum Kleon refuséiert.

## Konscht a Kultur
* Sophokles, *Oedipus Tyrannos*.
* Aristophanes, *Acharnes*.

## Wëssenschaft an Technik
## Gebuer
## Gestuerwen
* Herodot, griicheschen Historiker

## Um Spaweck
487 v. Chr.

6. Joerhonnert v. Chr. |
**[[5. Joerhonnert v. Chr.]]** |
4. Joerhonnert v. Chr.


492 v. Chr. | 491 v. Chr. | 490 v. Chr. | 489 v. Chr. | 488 v. Chr. | **487 v. Chr.** | 486 v. Chr. | 485 v. Chr. | 484 v. Chr. | 483 v. Chr. | 482 v. Chr.


----
*Dës Säit befaasst sech mam Joer 487 v. Chr.*

## Evenementer

* Athen: Éischten Ostrakismos.
* Athen start eng Expeditioun géint seng Rivalin Aegina.
* Roum: Konsulat vum T. Sicinius (Sabinus) a C. Aquillius (Tuscus).

## Konscht a Kultur

*

## Wëssenschaft an Technik

*

## Gebuer

*

## Gestuerwen

## Um Spaweck
489 v. Chr.

6. Joerhonnert v. Chr. |
**[[5. Joerhonnert v. Chr.]]** |
4. Joerhonnert v. Chr.


494 v. Chr. | 493 v. Chr. | 492 v. Chr. | 491 v. Chr. | 490 v. Chr. | **489 v. Chr.** | 488 v. Chr. | 487 v. Chr. | 486 v. Chr. | 485 v. Chr. | 484 v. Chr.


----
*Dës Säit befaasst sech mam Joer 489 v. Chr.*

## Evenementer
### Griichesch Welt

* De Miltiades versicht d'Perser aus der Egäis ze verdreiwen, mä hie muss sech viru Paros geschloe ginn. Seng Géigner aus den demokrateschen Reie beschëllegen hien, e Verréider ze sinn, a verurteelen hien zu enger Geldstrof vu 50 Talenter. De Miltiades kann déi net bezuelen a stierft am Prisong.

### Réimesch Welt

* Roum: Konsulat vum C. Iulius Iullus a P. Pinarius Mamertinus Rufus.

## Konscht a Kultur

*

## Wëssenschaft an Technik

*

## Gebuer

*

## Gestuerwen

* Kleomenes I., Kinnek vu Sparta.
* Miltiades, athenesche Strateg
490 v. Chr.

6. Joerhonnert v. Chr. |
**[[5. Joerhonnert v. Chr.]]** |
4. Joerhonnert v. Chr.


495 v. Chr. | 494 v. Chr. | 493 v. Chr. | 492 v. Chr. | 491 v. Chr. | **490 v. Chr.** | 489 v. Chr. | 488 v. Chr. | 487 v. Chr. | 486 v. Chr. | 485 v. Chr.


----
*Dës Säit befaasst sech mam Joer 490 v. Chr.*

## Evenementer

* Ufank vun de Perserkricher tëscht Griichen a Perser.
* 12. September: Schluecht vu Marathon tëscht Griichen a Perser: griichesch Victoire. Den Datum ass allerdéngs ënner Historiker ëmstridden.
* Roum: Konsulat vum Q. Sulpicius Camerinus Cornutus an Sp. Larcius Flavus (Rufus) II.

## Konscht a Kultur

* A Griicheland gi rout Figuren op schwaarzem Hannergrond op Vasen gemoolt.

## Wëssenschaft an Technik

*

## Gebuer

* Phidias, griichesche Sculpteur.
* Protagoras, griichesche Philosoph.
* Zenon vun Elea, griichesche Philosoph.

## Gestuerwen

* Hippias, Ex-Tyrann vun Athen.
* Demaratus, Kinnek vu Sparta
## Um Spaweck
491 v. Chr.

6. Joerhonnert v. Chr. |
**[[5. Joerhonnert v. Chr.]]** |
4. Joerhonnert v. Chr.


496 v. Chr. | 495 v. Chr. | 494 v. Chr. | 493 v. Chr. | 492 v. Chr. | **491 v. Chr.** | 490 v. Chr. | 489 v. Chr. | 488 v. Chr. | 487 v. Chr. | 486 v. Chr.


----
*Dës Säit befaasst sech mam Joer 491 v. Chr.*

## Evenementer

### Griichesch Welt

* Den spartanesche Kinnek Demaratus gëtt vum Kleomenes I. ofgesat an duerch de Leotychidas II. ersat.
* Den Tyrann Gelo iwwerhëlt d'Herrschaft iwwer Sizilien nom Doud vum Hippokrates.

### Réimesch Welt

* Roum: Konsulat vum M. Minucius Augurinus II an A. Sempronius Atratinus II.

### Asien

* Magadha (Indien): Ufank vum Règne vum Ajatasatru

## Konscht a Kultur

*

## Wëssenschaft an Technik

*

## Gebuer

*

## Gestuerwen

* Hippokrates vu Gela, Tyrann vu Gela.
Europa

D'Wuert **Europa** bezeechent:
* e Kontinent: Europa (Kontinent);
* eng Vereenegung vu Staate: Europäesch Unioun;
* eng Figur an der griichescher Mythologie: Europa (Mythologie);
* e Mound vum Jupiter: Europa (Mound);
* en Asteroid: (52) Europa.
494 v. Chr.

6. Joerhonnert v. Chr. |
**[[5. Joerhonnert v. Chr.]]** |
4. Joerhonnert v. Chr.


499 v. Chr. | 498 v. Chr. | 497 v. Chr. | 496 v. Chr. | 495 v. Chr. | **494 v. Chr.** | 493 v. Chr. | 492 v. Chr. | 491 v. Chr. | 490 v. Chr. | 489 v. Chr.


----
*Dës Säit befaasst sech mam Joer 494 v. Chr.*

## Evenementer

### Griichesch Welt

* Schluecht vu Lade: d'Perser maache Schluss mam Ioneschen Opstand.
* Zerstéierung vu Milet duerch d'Perser, d'Awunner ginn iwwer den Tigris deportéiert.

### Réimesch Welt

* Roum: Konsulat vum A. Verginius Tricostus Caeliomontanus an T. Veturius (Vetusius) Geminus Cicurinus.
* D'Vollekstribunen an d'Aedile ginn agefouert.

## Konscht a Kultur

*

## Wëssenschaft an Technik

*

## Gebuer

* Perikles, athenesche Staatsmann.

## Gestuerwen

*
496 v. Chr.

6. Joerhonnert v. Chr. |
**[[5. Joerhonnert v. Chr.]]** |
4. Joerhonnert v. Chr.


501 v. Chr. | 500 v. Chr. | 499 v. Chr. | 498 v. Chr. | 497 v. Chr. | **496 v. Chr.** | 495 v. Chr. | 494 v. Chr. | 493 v. Chr. | 492 v. Chr. | 491 v. Chr.


----
*Dës Säit befaasst sech mam Joer 496 v. Chr.*

## Evenementer

### Griichesch Welt

* Den Hipparchos vun Nicäa gëtt zum Archont fir d'Joer 496/495 gewielt.

### Réimescht Räich

* Schluecht vum Séi Regillus: Eng legendär réimesch Victoire iwwer d'Etrusker oder d'Latiner.
* Roum: Konsulat vum A. Postumius Albus Regillensis an T. Verginius Tricostus Cæliomontanus.

### Asien

* De Kinnek Gon Jian vun Yue verbannt de Kinnek Fucha vu Wu a bréngt et zu enger kuerzer Hegemonie a China.

## Konscht a Kultur

*

## Wëssenschaft an Technik

*

## Gebuer

* Sophokles, athenesche Staatsmann an Dramaturg.

## Gestuerwen

* Sun Tzu, militäresche Philosoph.

## Um Spaweck
497 v. Chr.

6. Joerhonnert v. Chr. |
**[[5. Joerhonnert v. Chr.]]** |
4. Joerhonnert v. Chr.


502 v. Chr. | 501 v. Chr. | 500 v. Chr. | 499 v. Chr. | 498 v. Chr. | **497 v. Chr.** | 496 v. Chr. | 495 v. Chr. | 494 v. Chr. | 493 v. Chr. | 492 v. Chr.


----
*Dës Säit befaasst sech mam Joer 497 v. Chr.*

## Evenementer

### Griichesch Welt

* Enn vun der Ionescher Revolt: de Perserkinnek Darius I. gëtt d'Griiche Meeschter an den Aristagoras verschwënnt an Thrakien, wou e kuerz duerno stierft.

### Réimescht Räich

* Roum: Konsulat vum A. Sempronius Atratinus an M. Minucius Augurinus.
* Victoire vun de Réimer iwwer d'Latiner beim Séi Regillus.

## Konscht a Kultur

*

## Wëssenschaft an Technik

*

## Gebuer

*

## Gestuerwen

* Aristagoras, Tyrann vu Milet.
483 v. Chr.

6. Joerhonnert v. Chr. |
**[[5. Joerhonnert v. Chr.]]** |
4. Joerhonnert v. Chr.


488 v. Chr. | 487 v. Chr. | 486 v. Chr. | 485 v. Chr. | 484 v. Chr. | **483 v. Chr.** | 482 v. Chr. | 481 v. Chr. | 480 v. Chr. | 479 v. Chr. | 478 v. Chr.


----
*Dës Säit befaasst sech mam Joer 483 v. Chr.*

## Evenementer

### Griichesch Welt

* Den Xerxes I. plangt d'Invasioun vu Griicheland.

### Réimescht Räich

* Roum: Konsulat vum M. Fabius Vibulanus an L. Valerius Potitus (Publicola).

## Konscht a Kultur

*

## Wëssenschaft an Technik

*

## Gebuer

*

## Gestuerwen

*
## Um Spaweck
480 v. Chr.

6. Joerhonnert v. Chr. |
**[[5. Joerhonnert v. Chr.]]** |
4. Joerhonnert v. Chr.


485 v. Chr. | 484 v. Chr. | 483 v. Chr. | 482 v. Chr. | 481 v. Chr. | **480 v. Chr.** | 479 v. Chr. | 478 v. Chr. | 477 v. Chr. | 476 v. Chr. | 475 v. Chr.


----
*Dës Säit befaasst sech mam Joer 480 v. Chr.*

## Evenementer

* Persien: De Xerxes I. fänkt mat der Eruewerung vu Griicheland un. 
* Perserkricher: Schluecht vun den Thermopylen.
* Sparta: De Pleistarchus gëtt Nofollger vu sengem Papp Leonidas als Kinnek vu Sparta.
* Perserkricher: Schluecht vun Artemision.
* Perserkricher: Schluecht vu Salamis.
* Roum: Konsulat vum M. Fabius Vibulanus a Cn. Manlius Cincinnatus.

## Konscht a Kultur

*

## Wëssenschaft an Technik

*

## Gebuer

* Antiphon vun Athen, griichesche Philosoph.
* Euripides, griichesche Schrëftsteller.
* Gorgias, griichesche Philosoph.
* Philolaos, griichesche Philosoph (ongeféieren Datum).

## Gestuerwen

* Leonidas, Kinnek vu Sparta.
* Xenophanes vu Kolophon, griichesche Philosoph.

## Um Spaweck
499 v. Chr.

6. Joerhonnert v. Chr. |
**[[5. Joerhonnert v. Chr.]]** |
4. Joerhonnert v. Chr.


504 v. Chr. | 503 v. Chr. | 502 v. Chr. | 501 v. Chr. | 500 v. Chr. | **499 v. Chr.** | 498 v. Chr. | 497 v. Chr. | 496 v. Chr. | 495 v. Chr. | 494 v. Chr.


----
*Dës Säit befaasst sech mam Joer 499 v. Chr.*

## Evenementer

### Griichesch Welt

* Ionesch Revolt duerch den Aristagoras, déi zu de Perserkricher féiere wäert.
** Sardis gëtt vun atheneschen an ioneschen Truppen zerstéiert.
** Schluecht vun Ephesus

### Réimescht Räich

* Roum: Konsulat vum T. Aebutius Helva, C. a Veturius (Vetusius) Geminus Cicurinus.

## Konscht a Kultur

*

## Wëssenschaft an Technik

*

## Gebuer

*

## Gestuerwen

## Um Spaweck
476 v. Chr.

6. Joerhonnert v. Chr. |
**[[5. Joerhonnert v. Chr.]]** |
4. Joerhonnert v. Chr.


481 v. Chr. | 480 v. Chr. | 479 v. Chr. | 478 v. Chr. | 477 v. Chr. | **476 v. Chr.** | 475 v. Chr. | 474 v. Chr. | 473 v. Chr. | 472 v. Chr. | 471 v. Chr.


----
*Dës Säit befaasst sech mam Joer 476 v. Chr.*

## Evenementer

### Griichesch Welt

* Den Archidamos II. gëtt Kinnek vu Sparta, als Nofollger vu sengem Grousspapp Leotychides.
* D'Athener erueweren Skyros.

### Réimescht Räich

* Roum: Konsulat vum A. Verginius Tricostus Rutilus a Sp. Servilius Structus.

## Konscht a Kultur

*

## Wëssenschaft an Technik

*

## Gebuer

*

## Gestuerwen

* Zhou Jing Wang, Kinnek vu China (Zhou Dynastie).
475 v. Chr.

6. Joerhonnert v. Chr. |
**[[5. Joerhonnert v. Chr.]]** |
4. Joerhonnert v. Chr.


480 v. Chr. | 479 v. Chr. | 478 v. Chr. | 477 v. Chr. | 476 v. Chr. | **475 v. Chr.** | 474 v. Chr. | 473 v. Chr. | 472 v. Chr. | 471 v. Chr. | 470 v. Chr.


----
*Dës Säit befaasst sech mam Joer 475 v. Chr.*

## Evenementer

* Griicheland: Mat der Flott vum Attesche Séibond reest de Kimon an Thrakien wou en d'Perser zu Eion belagert.
* Roum: Konsulat vum Publius Valerius Poplicola a Caius Nautius Rutilus.

## Konscht a Kultur

* Aischylos, *Aitnaiai*.

## Wëssenschaft an Technik

*

## Gebuer

*

## Gestuerwen

* Heraklit, griichesche Philosoph.

## Um Spaweck
474 v. Chr.

6. Joerhonnert v. Chr. |
**[[5. Joerhonnert v. Chr.]]** |
4. Joerhonnert v. Chr.


479 v. Chr. | 478 v. Chr. | 477 v. Chr. | 476 v. Chr. | 475 v. Chr. | **474 v. Chr.** | 473 v. Chr. | 472 v. Chr. | 471 v. Chr. | 470 v. Chr. | 469 v. Chr.


----
*Dës Säit befaasst sech mam Joer 474 v. Chr.*

## Evenementer

### Griichesch Welt

* Den Hiero I., Tyrann vun Syrakus, gewënnt d'Séischluecht vu Cumae géint d'Etrusker.
* Athen belagert Naxos an zwéngt d'Insel erëm zeréck an den Attesche Séibond ze trieden.

### Réimescht Räich

* Roum: Konsulat vum L. Furius Medullinus an A. Manlius Vulso.

## Konscht a Kultur

*

## Wëssenschaft an Technik

*

## Gebuer

*

## Gestuerwen

*
479 v. Chr.

6. Joerhonnert v. Chr. |
**[[5. Joerhonnert v. Chr.]]** |
4. Joerhonnert v. Chr.


484 v. Chr. | 483 v. Chr. | 482 v. Chr. | 481 v. Chr. | 480 v. Chr. | **479 v. Chr.** | 478 v. Chr. | 477 v. Chr. | 476 v. Chr. | 475 v. Chr. | 474 v. Chr.


----
*Dës Säit befaasst sech mam Joer 479 v. Chr.*

## Evenementer

### Griichesch Welt

* Fréijoer: Athen refuséiert d'Offer vum persesche Generol Mardonios sech op d'Säit vun de Perser ze stellen.
* Juni: De Marodonios lancéiert eng Offensiv an Attika.
* August: Schluecht vu Plataea a Schluecht vu Mycale. Enn vun de Perserkricher.
* Nodeem se 494 vun de Perser zerstéiert gi war, gëtt Milet nei gegrënnt.

### Réimescht Räich

* Roum: Konsulat vum K. Fabius Vibulanus a T. Verginius Tricostus Rutilus.

## Konscht a Kultur

*

## Wëssenschaft an Technik

*

## Gebuer

*

## Gestuerwen

* Konfuzius, chineesesche Philosoph.
* Mardonios, persesche Generol.

## Um Spaweck
Lëtzebuerg

**Lëtzebuerg** bezeechent ë.&nbsp;a.:
* D'Land: Kuckt Lëtzebuerg (Land).
* D'Haaptstad mam selwechten Numm: Kuckt Lëtzebuerg (Stad).
* De Kanton mam selwechten Numm: Kuckt Kanton Lëtzebuerg
* De fréieren Distrikt mam selwechten Numm: Kuckt Lëtzebuerg (Distrikt)
* D'Provënz Lëtzebuerg an der Belsch.
Weider méiglech historesch Bedeitungen:
* Den Arrondissement Lëtzebuerg am Departement Forêts.
* Den Herzogtum Lëtzebuerg.
* D'Grofschaft Lëtzebuerg.

## Kuckt och
* Luxemburg
* Luxembourg
* Ljuksemburg
Anatolien

**Anatolien** (gr.: *ανατολη* - Opgang vun der Sonn) ass an der Antiquitéit den Numm fir déi westlech asiatesch Hallefinsel, also e gudden Deel (96&nbsp;%) vun der haiteger Tierkei. Haut steet Anatolien, oder och nach **Klengasien**, fir den asiateschen Deel vun der Tierkei, am Géigesaz zu Thrakien, dem europäeschen Deel vun der Tierkei.

An Anatolien huet sech den Tourismus a leschter Zäit staark entwéckelt. Besonnesch vun den Touriste besicht sinn d'Küstestied am Westen, wéi:
* Antalya
* Bodrum
* Izmir
* Kusadasi; an der Noperschaft läit Ephesus, dat aus der Antiquitéit bekannt ass.

## Um Spaweck
Griichesch Verwaltungsbezierker a Prefecturen

Op dëser Säit fannt Dir eng Lëscht vun de **[[Griicheland|griichesche]] Verwaltungsbezierker a Prefecturen**.

:1.Attika, (*Attiki*, Αττική)
* Athen, (*Athina*, Αθήνα)
* Ostattika, (*Anatoliki Attiki*, Ανατολική Αττική)
* Piräus, (*Pireas*, Πειραιάς)
* Westattika, (*Ditiki Attiki*, Δυτική Αττική)

:2.Mëttelgriichenland (*Sterea Ellada*, Στερεά Ελλάδα)
* Böotien, (*Viotia*, Βοιωτία)
* Euböa, (*Evvia*, Εύβοια)
* Evritania, (Ευρυτανία)
* Phokis, (*Fokida*, Φωκίδα)
* Phthiotis, (*Fthiotida*, Φθοιωτίδα)

:3.Zentralmakedonien, (*Kentriki Makedonia*, Κεντρική Μακεδονία)
* Chalkidike, (*Chalkidiki*, Χαλκιδική)
* Imathia, (Ημαθία)
* Kilkis, (Κιλκίς)
* Pella, (Πέλλα)
* Pieria, (Πιερία)
* Serres, (Σέρρες)
* Thessaloniki, (Θεσσαλονίκη)
* Bierg Athos, (*Ajion Oros*, Άγιον Όρος)

:4.Kreta, (*Kriti*, Κρήτη)
* Chania, (Χανιά)
* Heraklion, (*Iraklio*, Ηράκλειο)
* Lasithi, (Λασίθι)
* Rethymnon, (*Rethimno*, Ρέθυμνο)

:5.Ostmakedonien an Thrakien, (*Anatoliki Makedonia ke Thraki*, Ανατολική Μακεδονία και Θράκη)
* Drama, (Δράμα)
* Evros, (Έβρος)
* Kavala, (Καβάλα)
* Rodopi, (Ροδόπη)
* Xanthi, (Ξάνθη)

:6.Epirus, (*Ipiros*, Ήπειρος)
* Arta, (Άρτα)
* Ioannina, (Ιωάννινα)
* Preveza, (Πρέβεζα)
* Thesprotia, (Θεσπρωτία)

:7.Ionesch Inselen, (*Ionia nisia*, Ιόνια νησιά)
* Kephalonia, (*Kefalonia*, Κεφαλονιά)
* Korfu, (*Kerkira*, Κέρκυρα)
* Lefkas, (*Lefkada*, Λευκάδα)
* Zakinthos, (Ζάκυνθος)

:8.Nërdlech Egäis, (*Vorio Ejeo*, Βόρειο Αιγαίο)
* Chios, (Χίος)
* Lesbos, (Λέσβος)
* Samos, (Σάμος)

:9.Peloponnes, (*Peloponnisos*, Πελοπόννησος)
* Argolis, (*Argolida*, Αργολίδα)
* Arkadien, (*Arkadia*, Αρκαδία)
* Korinth, (*Korinthia*, Κορινθία)
* Lakonien, (*Lakonia*, Λακωνία)
* Messenien, (*Messinia*, Μεσσηνία)

:10.Südlech Egäis, (*Notio Ejeo*, Νότιο Αιγαίο)
* Dodekanes, (*Dodekanisa*, Δωδεκάνησα)
* Kykladen, (*Kiklades*, Κυκλάδες)

:11.Thessalien, (*Thessalia*, Θεσσαλία)
* Karditsa, (Καρδίτσα)
* Larisa, (Λάρισα)
* Magnesia, (*Magnisia*, Μαγνησία)
* Trikala, (Τρίκαλα)

:12.Westgriichenland, (*Ditiki Ellada*, Δυτική Ελλάδα)
* Achäa, (*Achaia*, Αχαΐα)
* Ätolien-Akarnanien, (*Etoloakarnania*, Αιτωλοακαρνανία)
* Elis, (*Ilia*, Ηλεία)

:13.Westmakedonien (*Ditiki Makedonia*, Δυτική Μακεδονία)
* Florina, (Φλώρινα)
* Grevena, (Γρεβενά)
* Kastoria, (Καστοριά)
* Kozani, (Κοζάνη)
## Um Spaweck
Thukydides

Et gouf dräi Persounen, déi ënner dem Numm **Thukydides** bekannt sinn:

* e griicheschen Historiker: Thukydides (Historiker),
* e Politiker vun Athen: Thukydides (Politiker).
* e Schüler vum Sokrates: Thukydides (Sokrates)
Thukydides (Historiker)

Den **Thukydides**, gebuer ëm 460/455, a gestuerwen ëm 399, war e griicheschen Historiker.

Berüümt gouf hien duerch säi Wierk iwwer d*'[[Geschicht vum Peloponnesesche Krich]]*. Als direkten Zeie vum Krich, deem seng Bedeitung hie scho fréi erkannt huet, huet e säi Wierk am Exil an Thrakien niddergeschriwwen. Am Géigesaz zum Herodot wollt hien nëmmen dat opschreiwen, wat wierklech geschitt ass. Säin Zil war et, en kloren Text ze hunn, deen op d'Géigewaart bezunn ass. Allerdéngs léisst en der *[[Tyche]]*, dem Zoufall, en grousse Spillraum.
Säi Wierk huet eng kloer Struktur, ass an engem relativ niichterne Stil geschriwwen a weist eis seng vill Quellen déi hie benotzt huet. Säi Wierk, dat aus 8 Bicher besteet, gëtt meeschtens an 5 Deeler opgedeelt: 1) *Introduktioun*, 2) *Archidamesche Krich*, 3) *De Fridde vum Nikias*, 4) *D'Expeditioun a Sizilien*, 5)*Dekeleësch-Ionesche Krich*. Dat 8. Buch hält abrupt am Joer 411 op, wourun den Historiker Xenophon a senger *Hellenika* uknäppt.

Fir den Thukydides ass ee vun den Haaptgrënn déi zum Krich gefouert hunn, d'Hegemonie vun Athen wat Sparta sech net méi wollt gefale loossen. Den Athener Perikles ass fir hien de Prototyp vum grousse Staatsmann, och wann dësen Athen an de Krich gefouert huet.

Net zu Onrecht gëtt dacks behaapt, datt dem Thukydides säi Wierk zu engem vun de bedeitendste Geschichtswierker vun allen Zäiten zielt, an och nach groussen Afloss hautdesdaags huet. Natierlech muss een oppassen dem Thukydides dowéinst net blann ze vertrauen, och hie konnt net alles wëssen (zum Beispill feelt a sengem Wierk de Kalliasfridden) mä et ass virun allem seng Objektivitéit déi hien zu engem groussen Historiker gemaach huet.

## Literatur zum Theema

* Thukydides, *Der Peloponnesische Krieg*, Reclam, ersg. vun H. Vrestka a W. Rinner, Stuttgart, 2000. ISBN 3-15-001808-0
* Thukydides, *La Guerre du Péloponnèse*, folio classique, Paräis, 2000. ISBN 2-07-040068-9

## Um Spaweck
* Thukydides op Englesch
Bodrum

**Bodrum** ass een tierkeschen Hafen am Golf vu Gokova vis-à-vis vun der griichescher Insel Kos. Bodrum huet  a läit an Anatolien, an engem Deel vu Klengasien dee fréier als Karien bekannt war.

An der Antiquitéit huet Bodrum Halikarnassos geheescht.

Hautdesdaags ass Bodrum virun allem bei den Touriste ganz beléift.

## Kuckeswäertes
### Mausoleum
Zu Bodrum stoung de Mausoleum deen zu de Siwe Weltwonner gezielt gëtt. Et handelt sech hei ëm dat monumentaalt Graf vum Kinnek Mausolus. De Mausolus war e persesche Satrapp (eng Aart Gouverneur) a Kinnek vu Caria a Klengasien (376-353 v. Christus). Hie war relativ onofhängeg an hat sech zwar géint den Artaxerxes II revoltéiert, mä huet duerno mat de Perser gemeinsam Saach gemaach. Dat huet him erlaabt, seng Pouvoire bis op Rhodos ze vergréisseren. De *Mausoleum* gouf vu senger Schwëster, der Artemisia, déi gläichzäiteg seng Fra war, nom Doud vum Mausolus opgeriicht, an zwar opgrond vu sengen eegene Pläng.

De *Mausoleum* war eng 45&nbsp;m. héich, véiereckeg Konstruktioun mat enger Grafkummer bannendran. Vum Mausoleum sinn allerdéngs nëmme méi d'Fëllementer iwwereg. D'Steng vun der Konstruktioun sinn am 15. Joerhonnert fir aner Zwecker gebraucht ginn, an zwar fir den Ausbau vum Schlass St. Pierre.

### Buerg St. Pierre
### Buerginsel
### Blue Cruise

## Zougang a Verkéier

## Literatur

*Bodream ou rêve de Bodrum*, Jean-Pierre Thiollet, Anagramme Éditions, 2010, (ISBN 2-35035-279-4)

## Um Spaweck
* Bodrum: THE COMPLETE GUIDE FOR BODRUM
* Bodrum Guide, loads of information about bodrum, Turkey
* Offiziell Säit vun der Stad Bodrum
* Websäit iwwer de Mausoleum
Kino

De **Kino** ass e Sall wou Filmer fir e grousse Publikum projezéiert ginn. Als Sammelbegrëff ass **Kino** hautdesdaags och ee vun de gréisste Medien op der Welt.

Wann een zu Lëtzebuerg vum Kino schwätzt, da mengt een normalerweis e Raum, e Sall, eng Hal mat Sëtzplaze wou ee - géint Bezuelen - e Film kucke kann. Net duerchgesat an Europa huet sech den **[[Autoskino]]** deen och aus Amerika koum, an do ëmmer nach - méi oder manner dacks - ze fannen ass. En anere Begrëff dee ganz dacks zu Lëtzebuerg fonnt gëtt ass de **Schlappekino**, deen allerdéngs net de Kino mä d*'[[Televisioun]]* mengt.

Zu Diddeleng, an anscheinend just do, geet een net an de Kino, mä an den Zinema.

## Literatur
* Paul Lesch: *D'Stater Kinoen - Eine Kinogeschichte der Stadt Luxemburg*; 2013, Éd. Guy Binsfeld, 360 S., 2 DVDen, ISBN 978-2-87954-263-8

## Kuckt och
* Lëscht vun de Lëtzebuerger Kinoen

## Um Spaweck
Casablanca

D'Wuert **Casablanca** bezeechent:

* eng Stad a Marokko: Casablanca (Stad).
* e Film: Casablanca (Film).
Alt.letzebuerger

**alt.letzebuerger** ass eng Usenet-Newsgroups, déi sech reng a lëtzebuergescher Sprooch ofwéckelt.

## Geschicht

Den Ufank vun alt.letzebuerger zeréckzeverfollegen ass opgrond vun der Usenetstruktur net ganz einfach. Gegrënnt gouf se warscheinlech vu Lëtzebuerger ETH-Studenten. alt.letzebuerger feiert säi Gebuertsdag den 12. Mee, well deen eelsten Thread (Diskussioun), dee bis elo an den Archiver fonnt gouf, vum 12. Mee 1993 ass.

## Géigewaart

Momentan huet alt.letzebuerger ronn eng Dose Stammschreiwer. Am Schnëtt ginn tëscht 50 an 100 Posts am Mount geschriwwen.

## Theemen

D'Theemen an alt.letzebuerger si breet gefächert mat Schwéierpunkt op national Theeme wéi grouss Organisatiounen, Walen, Handyreseauen, Klaatsch an Traatsch iwwer déi national Politiker an Theemen, déi sech um internationale Geschéien orientéieren. Beléift sinn dobäi sportlech Organisatioune wéi d'Olympesch Spiller oder d'WM an d'EM am Foussball.
E gewëssene Minimum vu Manéieren a Respekt vun der Netiquette gëtt verlaangt, mä et gëtt een net auserneegeholl, wann e mol e Feeler mécht.

## Stammschreiwer

Maurice Bjuis - Iechternach, LU
Patrik Dardar - Bouneweg, LU
Thomas Former - Sachsen-Anhalt, DE
Jean Gangolf - Iechternach, LU
Frederico Gentile - Wuermer, LU
Thorben Grosser - Konsdref, LU
Steven Hansen - Diddeleng, LU
Armand Jost - Sandweiler, LU
Raymond Kauffmann - Leideleng, LU
Laurent Schmalen - Ettelbréck, LU; Oochen, DE
472 v. Chr.

6. Joerhonnert v. Chr. |
**[[5. Joerhonnert v. Chr.]]** |
4. Joerhonnert v. Chr.


477 v. Chr. | 476 v. Chr. | 475 v. Chr. | 474 v. Chr. | 473 v. Chr. | **472 v. Chr.** | 471 v. Chr. | 470 v. Chr. | 469 v. Chr. | 468 v. Chr. | 467 v. Chr.


----
*Dës Säit befaasst sech mam Joer 472 v. Chr.*

## Evenementer

* Roum: Konsulat vum L. Pinarius Mamercinus Rufus a P. Furius Medullinus Fusus.

## Konscht a Kultur

* Aischylos, *[[D'Perser|Persai]]*.
* Aischylos, *Glaukos Potnieus*.
* Aischylos, *Phineus*.
* Aischylos, *Prometheus Pyrkaios*.

## Wëssenschaft an Technik

*

## Gebuer

*

## Gestuerwen

*
Grott vun Altamira

D**'Grott vun Altamira** läit bei Santillana del Mar an der Provënz Kantabrien a Spuenien. 1879 huet de Marcelino de Sautuola déi Grott an hir Fresken entdeckt. Obwuel deemools kee Mënsch et gegleeft huet, ass Ufank vum 20. Joerhonnert bestätegt ginn, datt d'Wandmolereien ongeféier 15.000 Joer al sinn. D'Grott vun Altamira gehéiert zanter 1985 zum Weltierwe vun der UNESCO.

## Biller

Reproduction cave of Altamira 01.jpg
Altamira, doe.JPG
Techo de Altamira (replica)-Museo Arqueológico Nacional.jpg


## Literatur
* Antonio Beltran, Federico Bernaldo de Quiros, Pedro A. Saura Ramos: *Altamira* (Reihe Speläo), Jan Thorbecke Verlag, Stuttgart 1998.

## Um Spaweck

* Altamira-Ausstellung am Däitsche Musée
Aristagoras

Den **Aristagoras** war en Tyrann vu Milet am 6. a fréien 5. Joerhonnert v. Chr.

Hie war de Jong vum Molpagoras an de Schwoer vum Histiaeus deen d'Perser als Tyrann vu Milet agesat haten. Den Aristagoras koum un d'Muecht wéi den Histiaeus Conseiller vum persesche Grousskinnek Dareios I. gouf. Wéi Naxos sech 502 géint d'Perser revoltéiert huet, hunn d'Perser vun der Insel den Aristagoras ëm Hëllef geruff, an domat war hien direkt d'Accord, an der Hoffnung selwer Herrscher iwwer d'Insel kënnen ze ginn. Zesumme mam Artaphernes, Satrap vu Lydien, huet hie sech mat enger Flott op de Wee gemaach. Allerdéngs krut den Aristagoras sech mam Kapitän vun der Flott Megabates an d'Hoer deen doropshi Naxos virgewarnt huet a sou war déi ganz Expeditioun eng Néierlag.

Aus Angscht virun de Perser huet sech den Aristagoras mat den Ionier zesummegedoen an en Opstand un d'Rulle bruecht. 499 gouf den Aristagoras zu Milet vum gréissten Deel vun der Bevëlkerung ënnerstëtzt. Amplaz vun der Tyrannis gouf eng Demokratie op d'Bee gestallt a kuerz drop huet sech d'Revolt a ganz Ionien verbreet.

Doropshin huet sech den Aristagorasop de Wee a Griicheland gemaach, fir weider Ënnerstëtzung ze sammelen. Zu Sparta huet hie sech mam Kinnek Kleomenes getraff a versicht hien z'iwwerzeege mat den Argumenter datt d'Perser eng schwaach Arméi hätten an datt et vill Räichtemer fir d'Männer ze huele géif ginn. De Kleomenes war allerdéngs anerer Meenung an huet d'Offer zeréckgewisen. Méi Gléck hat den Aristagoras zu Athen well, wann een dem Herodot gleewe kann, ass et méi einfach, eng ganz Versammlung vun Athener z'iwwerzeegen, wéi ee spartanesche Kinnek.

Mat der Hëllef vun den Athener huet den Aristagoras Sardis ugegraff, d'persesch Haaptstad an Ionien. Mä déi ganz Revolt war eng Néierlag fir d'Griichen, an den Aristagoras huet sech duerch d'Bascht gemaach. An Thrakien huet hie versicht eng Kolonie ze grënnen, do wou spéider d'Athener Amphipolis grënne wäerten.

Schlussendlech gouf hie vun Thrakier ëmbruecht wéi hien eng thrakesch Stad ugegraff huet.
Politik

**Politik** kënnt vum griichesche *polis*, de Stadstaat (Stad + Ëmgéigend). Allgemeng mengt ee mat Politik d'Organisatioun an d'Verdeelung vun der Muecht an engem Staat. Donieft bestëmmt d'Politik awer och d'Bezéiunge vu gesellschaftleche Gruppen, Entreprisen an aneren Organisatiounen.

## Iddien a Mouvementer
* Politesch Iddien
* Politesch Mouvementer
* Politesch Parteien
* Politesch Philosophie
* Politesch Soziologie
* Staat
* Geschicht vun der Politik zu Lëtzebuerg

## Um Spaweck

* D'Lëtzebuerger Regierung
Sauer (Homonymie)

Verschidde Begrëffer falen ënner den Numm "sauer":
# d'Sauer (fr.: *la Sûre*), e Floss am Norde vu Lëtzebuerg, deen an d'Musel fléisst.
# d'Sauer (fr.: *la Sauer*), en däitsch-franséischen Niewefloss vum Rhäin.
# d'Sauer (Altenau), eng Baach am Krees Paderborn, Nordrhein-Westfalen
# sauer, eng cheemesch Eegenschaft: kuckt Saier.
# sauer, eng Impressioun vum Goût.
Protogeschicht

D'Period vun der **Protogeschicht** läit tëscht der Virgeschicht an der eigentlecher Geschicht. Dëst ass d'Period wou eng Zivilisatioun nach keng eege Schrëft huet, awer an de Schrëfte vun anere Kulturen opdaucht. Dowéinst ginn an Europa d'Kelten an d'Germanen als protogeschichtlech ugesi vun deem Moment u wou d'Griichen an d'Réimer iwwer se schreiwen.

## Chronologie

D'genee Grenzen tëscht Protogeschicht, Virgeschicht a Geschicht sinn net sou einfach ze definéieren, well se vu Kultur zu Kultur, vu Regioun zu Regioun extreem ënnerschiddlech sinn. Fir ze vereinfachen, kann een d'Protogeschicht mat de Metallzäitaltere gläichsetzen:

* Kofferzäit (gëtt allerdéngs diskutéiert)
* Bronzezäit
* Eisenzäit

## Zivilisatiounen

D'Zivilisatiounen oder ethnesch Communautéiten déi eis am meeschte bekannt sinn, sinn d'europäesch "Barbaren":

* Kelten
* Gallier
* Germanen
* Helvetier
* Parther
* Skythen
GNU Free Documentation License

D**GNU Free Documentation License** (Kuerzform: **GFDL** oder **GNU-FDL**) ass eng Lizenz, där hiren Text vun der Free Software Foundation ausgeschafft ginn ass. Dës Lizenz huet als Zil, d'Verbreedung vu fräiem Contenu z'ënnerstëtzen. D'Texter op Wikipedia ginn ënner der GFDL verëffentlecht.

Opgepasst: *fräie Contenu* ass keen *[[Domaine public]]*.

Et kann een also net mat engem Wierk ënner GFDL alles maachen, wat ee wëllt. Et kann ee sou e Wierk zwar fräi benotzen an och fräi veränneren, mä all dat just ënner der Konditioun, datt d'Wierk, souguer ënner senger verännerter Form, ëmmer nach ënner der GFDL bleift.

Dofir muss ee bei all Reproduktioun oder Representatioun vun engem Wierk ënner GFDL däitlech uginn, datt dat Wierk, souguer ënner senger verännerter Form, ënner der GFDL steet, an et muss een dann och den integralen engleschen Original-Text vun der GFDL derbäisetzen. Natierlech ass et ubruecht, zu Lëtzebuerg och eng Iwwersetzung op Däitsch, Franséisch oder Lëtzebuergesch vun der GFDL nach derbäizesetzen. Den engleschen Text ass awer bei Iwwersetzungsënnerscheeder deen eenzeg verbindlechen. Dir kënnt den integralen englesche GFDL-Text kamoud iwwer  kucke goen, déi däitsch a franséisch onverbindlech Iwwersetzunge fannt Dir um Spaweck.

Déi verschidde Mataarbechter un engem Wierk ënner GFDL bleiwen d'Auteure vun hire Säiten oder Biller. Si mussen also bei all Reproduktioun an/oder Representatioun vun deem Wierk, souguer ënner enger verännerter Form, mat hirem vollen Numm ernimmt ginn. Dëst geschitt bei Wikipedia-Artikelen duerch d'Historique-Säit, déi bei all Artikel iwwer e Reider z'erreechen ass, a bei Wikipedia-Biller duerch Bildbeschreiwungssäit, déi bei all Bild duerch d'Uklicke vum Bild z'erreechen ass.

Wa mer zesummefaasse wëllen, dann ass dee groussen Ënnerscheed tëschent Domaine Public a GFDL also, datt een, wann een e Wierk, wat ënner den Domaine public gefall ass, op eng originell Aart a Weis verännert, op déi Verännerung Auteursrechter kréie kann. Mä wann een e Wierk ënner GFDL verännert, da kann een ni Auteursrechter op déi Verännerung kréien, dat verännert Wierk bleift ëmmer nach ënner GFDL a ka vu jidderengem benotzt a weiderverännert ginn. Wien domat net averstanen ass, dee kritt vun der GFDL carrément iwwerhaapt net d'Recht, dat GFDL-Wierk ze benotzen oder ze veränneren.

## Kuckt och
* Richard Stallman
* Eben Moglen

## Um Spaweck
* GFDL op Franséisch ('''net''' verbindlechen Text)
* GFDL op Däitsch ('''net''' verbindlechen Text)
*
Wiki

E **Wiki** ass eng dynamesch Websäit wou all Visiteur d'Säite verännere ka wéi et him gefält. Dëst erméiglecht e séieren Informatiounsaustausch an eng séier Informatiounsverbreedung.

Dëst ass e rezent Konzept, och wann et déi technesch Méiglechkeeten dofir schonn zanter e puer Jore gëtt. Seng einfach Handhabung huet et an den 2000er Joren méiglech gemaach, datt eng ganz Partie där Site gegrënnt goufen.

Den Numm *Wiki* kënnt aus dem hawaianeschen a bedeit souvill wéi *séier*. De Ward Cunningham, de kreative Kapp hanner dem Wikisystem huet dësen Numm benotzt, fir den éischte Site vun dëser Kategorie ze benennen, de *WikiWikiWeb*.

De Prinzip ass einfach: et handelt sech ëm e kooperative Modell fir Dokumenter ze schreiwen. Konkreet bedeit dat, datt all Visiteur deen d'Säit liest, se och verännere kann. Dës Ännerunge gi gespäichert an den Historique ass fir all Mënsch zougänglech.

Wann de Wikisystem e Konzept ass, sou gëtt et eng Rei Programmer, déi en effektiv ëmsetzen.

## Wou gëtt de Wiki-Prinzip agesat ?

* D'Dokumentatioun vun enger Rei Info-Projete gëtt vun engem Wiki opgestallt: DotClear, SlackFR, EagleFaq, Manuel Blender francophone, etc.;
* de Suivi vu kollaborative Projeten: Planète couleurs, Tela Insecta, Nasgaia, etc.;
* Enzyklopedien a méi generell all Wëssensressourcen um Internet: Wikipedia, Sensei's Library, websemantique.org, etc.;
* kommunautär Wikien;
* privat Wikien.

## Ressource vum Wiki-Typ

### Dictionnairen
* Wiktionary (en)
* Wictionnaire (fr)
* WikiThema (fr)

### Enzyklopedien
* Wikipedia
* Susning.nu (sv)
* Disinfopedia (en)

### Systemer vum Typ Wiki
* Halfbakery (en)

## Um Spaweck
5. Joerhonnert v. Chr.

../.. |
7. Joerhonnert v. Chr. | 
6. Joerhonnert v. Chr. |
**5. Joerhonnert v. Chr.** | 
4. Joerhonnert v. Chr. |
3. Joerhonnert v. Chr. | 
../..


D**'5. Joerhonnert v. Chr.** huet den 1. Januar 500 v. Chr. ugefaangen an huet den 31. Dezember 401 v. Chr. opgehalen.

## Evenementer
* Hegemonie vun Athen.
* Perserkricher.
* Peloponnesesche Krich.

## Wichteg Persounen
* Perikles.
* Sokrates.

## Erfindungen an Entdeckungen
* A China: Ufank vun der Utilisatioun vu Suen.

## Joren

## Um Spaweck
Lëscht vun den Herrscher vu Lëtzebuerg

Dës Lëscht gëtt iech en Iwwerbléck iwwer d**Herrscher vu Lëtzebuerg**. D'Herrscher si chronologesch an nom Haus zortéiert.

## Grofe vu Lëtzebuerg

## Herzoge vu Lëtzebuerg

## Lëtzebuerg ënner franséischer Herrschaft

## Groussherzoge vu Lëtzebuerg

## Regentschaften

## Um Spaweck
470 v. Chr.

6. Joerhonnert v. Chr. |
**[[5. Joerhonnert v. Chr.]]** |
4. Joerhonnert v. Chr.


475 v. Chr. | 474 v. Chr. | 473 v. Chr. | 472 v. Chr. | 471 v. Chr. | **470 v. Chr.** | 469 v. Chr. | 468 v. Chr. | 467 v. Chr. | 466 v. Chr. | 465 v. Chr.


----
*Dës Säit befaasst sech mam Joer 470 v. Chr.*

## Evenementer

### Griichesch Welt

* Naxos wëll den Attesche Séibond verloossen, mä gëtt vun Athen belagert a muss seng Participatioun am Séibond weider bezuelen.

### Réimescht Räich

* Roum: Konsulat vum L. Valerius Potitus (Publicola) an Ti. Aemilius Mamercinus (Mamercus).

## Konscht a Kultur

* De Myron, griichesche Sculpteur, mécht Karriär.

## Wëssenschaft an Technik

### Archtitektur
* Zu Olympia gëtt tëscht 470 v. Chr. a 456 v. Chr. den Zeustempel gebaut.

## Gebuer

* Sokrates, athenesche Philosoph.
* Mo Zi, chineesesche Philosoph.
* Leukipp, presokratesche Philosoph.

## Gestuerwen

## Um Spaweck
469 v. Chr.

6. Joerhonnert v. Chr. |
**[[5. Joerhonnert v. Chr.]]** |
4. Joerhonnert v. Chr.


474 v. Chr. | 473 v. Chr. | 472 v. Chr. | 471 v. Chr. | 470 v. Chr. | **469 v. Chr.** | 468 v. Chr. | 467 v. Chr. | 466 v. Chr. | 465 v. Chr. | 464 v. Chr.


----
*Dës Säit befaasst sech mam Joer 469 v. Chr.*

## Evenementer

### Griichesch Welt

* Den Archidamos II. gëtt Kinnek vu Sparta.

### Réimescht Räich

* Roum: Konsulat vum T. Numicius Priscus an A. Verginius (Tricostus) Cæliomontanus.

## Konscht a Kultur

*

## Wëssenschaft an Technik

*

## Gebuer

* Aspasia vu Milet, spéider Fra vum Perikles.
* Sokrates, griichesche Philosoph (ongeféieren Datum).

## Gestuerwen

* Pausanias, spartanesche Generol.
* Zhou Yuan Wang/Ji Ren, Kinnek vu China (Zhou Dynastie).
* Simonides vu Chios, griichesche Poet.
468 v. Chr.

6. Joerhonnert v. Chr. |
**[[5. Joerhonnert v. Chr.]]** |
4. Joerhonnert v. Chr.


473 v. Chr. | 472 v. Chr. | 471 v. Chr. | 470 v. Chr. | 469 v. Chr. | **468 v. Chr.** | 467 v. Chr. | 466 v. Chr. | 465 v. Chr. | 464 v. Chr. | 463 v. Chr.


----
*Dës Säit befaasst sech mam Joer 468 v. Chr.*

## Evenementer

### Griichesch Welt

* Tirynth gëtt vun hirer Rivalin Argos zerstéiert.
* Victoire vum Attesche Séibond iwwer d'Perser bei der Schluecht um Eurymedon.

### Réimescht Räich

* Roum: Konsulat vum T. Quinctius Capitolinus Barbatus II an Q. Servilius (Structus) Priscus.

### Asien

* Den Zhou Zhen Ding Wang gëtt Kinnek vu China (Zhou Dynastie).

## Konscht a Kultur

* De Sophokles gewënnt bei engem Concours zu Athen géint den Aeschylus.
* Konstruktioun vum Tempel vum Zeus zu Olympia (bis 456).

## Wëssenschaft an Technik

*

## Gebuer

*

## Gestuerwen

* Aristides, athenesche Staatsmann
471 v. Chr.

6. Joerhonnert v. Chr. |
**[[5. Joerhonnert v. Chr.]]** |
4. Joerhonnert v. Chr.


476 v. Chr. | 475 v. Chr. | 474 v. Chr. | 473 v. Chr. | 472 v. Chr. | **471 v. Chr.** | 470 v. Chr. | 469 v. Chr. | 468 v. Chr. | 467 v. Chr. | 466 v. Chr.


----
*Dës Säit befaasst sech mam Joer 471 v. Chr.*

## Evenementer

### Griichesch Welt

* Enn vun der Belagerung vu Naxos (Ufank 474) déi forcéiert gëtt dem Attesche Séibond erëm bäizetrieden.
* De Cimon bréngt d'Äsche vum Theseus aus Thrakien mat.

### Réimescht Räich

* Roum: Konsulat vum Appius Claudius Crassinus (In)regillensis Sabinus an T. Quinctius Capitolinus Barbatus.

## Konscht a Kultur

*

## Wëssenschaft an Technik

*

## Gebuer

*

## Gestuerwen

*