open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sidney Gilchrist Thomas

De **Sidney Gilchrist Thomas**, gebuer de 16. Abrëll 1850 zu Canonbury (London), a gestuerwen den 1. Februar 1885 zu Paräis, war e brittesche Cheemiker an Erfinder. Hien huet zesumme mat sengem Koseng, dem Cheemiker Percy Gilchrist, 1876/77 e Procedé erfonnt, fir aus phosphorhalteger Minett Eisen a Stol ze gewannen, den no him benannten *[[Thomas-Procedé]]*. Och de Gebrauch als Düngemëttel vun de Schlaken, déi doduerch entstane sinn, d'Thomasmiel, huet hie sech patentéiere gelooss.

## Säi Liewen
De Sidney Thomas ass zu Canonbury (London) als Kand vun engem walisesche Beamten op d'Welt komm. Säi Papp ass fréi gstuerwen, a sou huet e säi Beruffswonsch, Dokter ze ginn, opginn, an ass mat 17 Joer Clerc op engem Polizeigeriicht ginn. Niewelaanscht huet hie Chimie studéiert a sech als Zil gesat, Phosphor mat Hëllef vun engem Bessemer-Converter aus dem Eisenäerz erauszekréien. 1875 huet e säi Cousin, de Percy Gilchrist, deen och Cheemiker war, gefrot, him beim Experiment vun der Iddi, déi en entwéckelt hat, ze hëllefen. E Schmelzhär, den Edward Martin, huet et hinnen erméiglecht, d'Experiment op enger méi grousser Echelle auszeféieren an och, hir Entdeckung patentéieren ze loossen. Am Ufank hunn d'Publikatiounen iwwer hire Procedé net vill Beuechtung fonnt, bis 1879 den E. W. Richards, de Manager vu *Bolckow Vaughan & Co.* am Yorkshire hire Procedé ofkaf huet, an domat de Grondstee vu sengem Succès geluecht huet.

Virun allem um europäesche Kontinent ass d'Patent vum Thomas-Procedé iweerholl ginn, well do d'Eisenäerz méi phosphorhalteg ass. Zu Lëtzebuerg ass et als éischt 1879 vun de Bridder Metz opkaf an an hirer Schmelz zu Eech ugewannt ginn. Och an Amerika bestoung e groussen Intressi u senger Erfindung.

Säin onermiddlecht Schaffen huet seng Gesondheet ugeschloen; eng laang Rees um Mier an en Openthalt an Egypten konnten en net nees an d'Rei setzen, an en ass 1885 zu Paräis am Alter vun nëmme 34 Joer gestuerwen. Hie läit zu Passy begruewen. Op sengem Graf steet: "*He has fought the good fight*".

## Stroossennimm
An der Stad ass d*Rue S. G. Thomas* an zu Diddeleng d*Rue Sidney Thomas* no him benannt.
Fichier:Luxembourg, rue S.G. Thomas - nom de rue.JPG|D**Rue S. G. Thomas'' an der Stad
Fichier:Dudelange, Rue Sidney Thomas, street name sign.jpg|D**Rue Sidney Thomas'' zu Diddeleng


## Kuckt och
* Siderurgie zu Lëtzebuerg
* Lëscht vu Cheemiker

## Um Spaweck
Bosporus

De **Bosporus**, ofgeleet vum tierkeschen *Boğaziçi* (= *Mierengt*), ass eng Mieresstrooss tëscht Europa a Klengasien. De Bosporus huet eng minimal Breet vu 600&nbsp;m, ass 30&nbsp;km laang a verbënnt d'Schwaarzt Mier mam Marmaramier. Um Bosporus läit op béide Säiten Istanbul. Dräi riseg Hänkbrécke féiere bei Istanbul vun Europa a Klengasien.

## Geschicht

## Literatur

## Um Spaweck
Kuşadası

**Kuşadası** ass eng Hafestad an der Tierkei, déi a Klengasien um Ägeische Mier 90&nbsp;km südlech vun Izmir läit, an  huet.

Kuşadası ass eng Touristendestinatioun, absënns wéinst de Ruine vun Ephesus, enger Stad déi aus der Antik bekannt ass, déi net wäit ewech leien. D'Shoppingméiglechkeeten, Bijouen, Teppecher, Liederartikelen a Kleeder si vun den Touristen appreciéiert. Ronderëm Kusadasi gëtt et vill Plagë mat modernen Hotellen.

## Um Spaweck
Dafsteen

En **Dafsteen** ass e sakralen Objet a Kierchen den zur Spendung vum Sakrament vun der Daf gebraucht gëtt. Meeschtens huet en d'Form vun engem Komp deen op engem zirka 1,5 m héije Sockel steet a mat Wäiwaasser gefëllt ass. D'Material kann aus Holz, Steen oder Metall sinn.

Et gëtt 3 méiglech Emplacementer fir en Dafsteen an enger Kierch:
*an enger Dafkapell, z.&nbsp;B. eng Nisch an engem Säiteschëff oder soss enger méi oder manner ofgetennter Plaz, z.&nbsp;B. an der Kierch um Houwald
*direkt bei der Entrée (dës sinn haut meeschtens net méi am Gebrauch), z.&nbsp;B. an der Kierch um Belair
*am Chouer, z.&nbsp;B. an der Kierch um Zens

Dacks gëtt d'Ouschterkäerz no bei den Dafstee gestallt.

Et gëtt och Dafsteng, déi grouss genuch si fir d'Daf duerch Ënnerdauchen ze spenden, déi sinn allerdéngs a Westeuropa ganz seelen; Ausnam: d'Kathedral vun Évry bei Paräis.

## Um Spaweck
Jean-Baptiste Wercollier

De **Jean-Baptiste Wercollier** (genannt “Batty”), gebuer den 28. Juni 1868 am Stadgronn, a gestuerwen de 24. September 1946 an der Stad, war e lëtzebuergesche Sculpteur.

Nom Kolléisch huet hie beim Sculpteur Putz an der Stad geschafft, an ass duerno op Stroossbuerg, op d'École nationale supérieure des beaux-arts zu Paräis, op d'Kunstgewerbeschule Karlsruhe an op d'Académie royale des beaux-arts zu Bréissel gaangen, fir sech an der Skulptur weider ze perfektionéieren. 1893 koum en zeréck op Lëtzebuerg a gouf 1896 Professer fir Skulptur an der Handwierkerschoul. Seng Spezialitéit ware Büsten aus Holz a patinéiertem Gips.

1906 gouf de Jean-Baptiste Wercollier - zesumme mam Étienne Gallowich - domat beoptragt fir d'Sculpturen, d'Stuckdekoren an d'Konschtschmattaarbechten fir d'Badanstalt an der Stad z'entwerfen.

De Jean-Baptiste Wercollier war Grënnungsmember vum Cercle artistique de Luxembourg.
1909 krut hien, zesumme mam Claus Cito, de Prix Grand-Duc Adolphe.

De Jean-Baptiste Wercollier war de Papp vum Sculpteur Lucien Wercollier.

## Wierker
* Modell vum Xavier-Brasseur-Buer an der Mauer vum fréierer Meedercheslycée um Lampertsbierg
* Buste vum Alphonse Thyes
* Graf vum Bernard Haal
* Medaillon vum JJ Koppes
* Plack Jean Baptiste Fallize 


Grabdenkmal von Bernard Haal, entwurf J.B. Wercollier (1914).jpg|Bernard Haal (1914)
Medaillon Koppes, Glaciskapell-101.jpg|Jean-Joseph Koppes (1921)
Nikloskierfecht, Jean-Baptiste Fallize-103.jpg|Jean Baptiste Fallize (1934)


## Gielercher
* 
* 
* Prix Grand-Duc Adolphe

## Kuckt och
* Lëscht vu lëtzebuergesche Konschtschafenden

## Um Spaweck
Siwe Weltwonner

Déi **Siwe Weltwonner** si berüümt Bau- a Konschtwierker aus der Antiquitéit. D'Historiker si sech eeneg ginn, datt et der siwe sinn an zwar:
* Pyramide vu Gizeh, Gizeh (Egypten), goufen ëm 2590-2470 v.&nbsp;Chr. gebaut a sinn nach erhalen. 
* Zeusstatu vum Phidias Olympia (Griicheland),am 5.Jahrhonnert. v.&nbsp;Chr.gebaut, 262 n. Chr. duerch Brand zerstéiert. 
* Artemis-Tempel vun Ephesus (Tierkei), am 6. Jh. v.&nbsp;Chr. gebaut, 262 n.&nbsp;Chr. zerstéiert. 
* Mausoleum vun Halikarnassos (Tierkei), ëm 325 v.&nbsp;Chr. gebaut, ganz zerstéiert.
* Hänkeg Gäert vu Babylon (Irak), Baujahr onnbekannt, ganz zerstéiert. 
* Koloss vu Rhodos Rhodos (Griicheland), 292-280 v.&nbsp;Chr. gebaut, 224 v.&nbsp;Chr. zesummegebrach.
* Liichttuerm vu Pharos, Alexandria (Egypten), 270 v.&nbsp;Chr. 1375 gebaut, duerch en Äerdbiewen zerstéiert.

## Déi Siwen nei Weltwonner
Well vun den historesche siwe Weltwonner nëmmen nach d'Pyramide vu Gizeh iwwerlieft hunn, huet kierzlech e Schwäizer, de Bernard Weber, d'Initiativ ergraff, fir siwen nei Weltwonner duerch de Publikum iwwer Telefon oder Internet ze bestëmmen. D'Pyramide vu Gizeh stoungen dobäi net méi zur Wal. D'Resultat, dat allerdéngs ëmstridden ass a vun deem d'UNESCO sech distanzéiert huet, ass de 7. Juli 2007 zu Lissabon bekannt gemaach ginn. Vun den 21 Objeten déi a Fro koumen, goufen der siwen als Nei Weltwonner gewielt:
* : Chichén Itzá Mayaruinen op der Hallefinsel Yucatán 
* : Chineesesch Mauer
* : Cristo Redentor Christusstatu zu Rio de Janeiro 
* : Kolosseum réimeschen Amphitheater 
* : Machu Picchu Inkaruinestad an den Anden 
* : Petra Fielsestad 
* : Taj Mahal Grafmonument

## Um Spaweck
* Websäit iwwer déi Siwe Weltwonner
* Websäit vun den Neie Siwe Weltwonner ( a ville Sproochen)
Tour de France

Den **Tour de France**, och *Grande Boucle* genannt, ass eng Vëloscourse déi an Etappen op der Strooss gefuer gëtt. Den éischten Tour de France ass am Joer 1903 gefuer ginn.

## Geschicht
Den Tour de France fir Vëloen ass am Joer 1903 vum Henri Desgrange (1865- 1940), Grënner vun der Zeitung *L'Auto* (spéider Sportszeitung L'Équipe) an d'Liewe geruff ginn. D'Iddi fir d'Course hat de Journalist Géo Lefèvre (1877 – 1961).

### Den Tour de France zu Lëtzebuerg
Den Tour de France war bis ewell néngmol zu Lëtzebuerg:

* 1947, wéi de 27. Juni déi 3. Etapp vu Bréissel aus am Vëlodrom um Belair ukoum; 
* 1959, wéi déi 2. Etapp vu Metz op Namouer tëscht Fréiseng a Stengefort duerch d'Land goung;
* 1962, wéi déi 1. Etapp vun Nanzeg op Spa queesch duerch d'Land goung;
* 1968, wéi de 27. Juni déi éischt Etapp vu Vittel fortgoung an zu Esch-Uelzecht ukoum;
* 1989, wou et souwuel e *Grand Depart* mat engem Prolog an nach 3 weider Etappen am Land gouf;
* 1992, mat enger Etapp géint d'Zäit an den Dag drop dem Depart vun der 10. Etapp;
* 2002, mat engem *Grand Depart*, enger Etapp vun der Stad an d'Stad, an dem Depart an der Stad, deen Dag drop, fir op Saarbrécken; 
* 2006, mat enger Arrivée an engem Depart zu Esch-Uelzecht; 
* 2017, mat enger Arrivée zu Lonkech, woubäi den Trajet dohi vun Norden no Süde queesch duerch d'Land goung, an deen Dag drop engem Depart zu Munneref.

## Palmarès vum Tour de France

## Rekorder
### Gewënner vum Tour de France
* 7 x : 1999, 2000, 2001. 2002, 2003, 2004 an 2005 (Titelen den 22. Oktober 2012 wéinst Doping oferkannt)
* 5 x : 1991, 1992, 1993, 1994 an 1995
* 5 x : 1957, 1961, 1962, 1963 an 1964 
* 5 x : 1969, 1970, 1971, 1972 an 1974 
* 5 x : 1978, 1979, 1981, 1982 an 1985

### Déi éiweg Zweet
* 6 x 
* 5 x 
* 3 x 
* 2 x 

### Länner vun deene Coureuren den Tour méi wéi eng Kéier gewonnen hunn
* 36 x  
* 18 x  
* 12 x  
* 9 x  
* 5 x  
* 4 x 
* 3 x  
* 2 x  
* 2 x 

Fir Resultater vun de Lëtzebuerger Coureuren am Tour de France kuckt: Lëtzebuerger am Tour de France

## Literatur zum Theema
Philippe Bouvet, Philippe Brunel, Serge Laget: *Cols mythiques du Tour de France*, *L'Équipe*, Mäerz 2005, ISBN 2-915535-09-4

## Kuckt och
* Tour de France Femmes

## Um Spaweck

* Offiziell Websäit vum ''Tour de France'' (A.S.O.)
* Resultater vum ''Tour de France'' op der Websäit vu ''Mémoire du Cyclisme''
Molly Yard

D**'Molly Yard**, gebuer de 6. Juli 1912 als **Mary Alexander Yard** zu Schengtu an der Provënz Sezuan a China, a gestuerwen den 21. September 2005 zu Pittsburgh am US-Staat Pennsylvania, war eng US-amerikanesch Feministin an Aktivistin fir Fraerechter. Si war tëscht 1987 an 1991 Presidentin vun der National Organization for Women (*NOW*).

D*'Molly*, war dat drëtt vun de Kanner vum methodistesche Missionnaire James Maxon Yard, dee mat senger Famill a China gelieft huet, bis datt d*Molly* 13 Joer al war.
Sizilien

**Sizilien** (ital. Sicilia) ass eng Insel am Mëttelmier déi zu Italie gehéiert.

## Geographesch Konstellatioun a Bevëlkerung
Sizilien huet eng Fläch vu knapp 26.000&nbsp;km² an eppes manner wéi 6 Milliounen Awunner. Nodeem griichesch Siidler, vu 750 v. Christus un, der Insel hire Cachet opgedréckt haten, koum Sizilie successiv wärend begrenzten Zäiten ënner d'Herrschaft vun de Réimer, de Goten, de Byzantiner, den Araber, den Normannen, de Bourbonen an de Spuenier. Eréischt 1860 ass Sizilien duerch de Garibaldi an italieenesch Hand komm.

D'Haaptstad vu Sizilien ass Palermo. Aner grouss Stied a Sizilie sinn:
* Catania (313.110 Aw.),
* Messina (252.026 Aw.), 
* Syrakus (123.657 Aw.),
* Gela (72.774 Aw.), 
* Trapani (68.346 Aw.), 
* Caltanissetta (61.438 Aw.), 
* Agrigento (54.619 Aw.),
* Ragusa (68.956 Aw.),
* Marsala (50.000 Ew.) an
* Enna (28.983 Aw.).
All dës Stied an doriwwer eraus, och Taormina, gi vun den Touriste staark besicht.

Op der nërdlecher Spëtz vu Sizilie läit Messina. Dës Spëtz ass vum kontinentalen Italien, méi genee vu Calabrien, duerch eng schmuel Mieresstrooss, d'Strooss vu Messina, getrennt.

## Administrativ Ënnerglidderung

Administrativ gesinn, ass Sizilien an néng Provënzen ënnerdeelt: Agrigent, Caltanissetta, Caltania, Enna, Messina, Palermo, Ragusa, Syracus an Trapani.

## Vulkaner
Den héchste Bierg op Sizilien ass den Etna mat 3.323 Meter, de gréissten an aktiivste Vulkan an Europa. De Stromboli, den zweeten aktive Vulkan, steet op der Insel mam selwechten Numm nërdlech vu Messina.

## Bevëlkerung
D'Leit op Sizilien schwätzen eng sizilianesch Variant vum Italieeneschen. Déi grouss Majoritéit si Katholicken. Ongeféier eng Millioun Sizilianer liewen am Ausland.

## Um Spaweck

* Engleschsproocheg Websäit iwwer Sizilien
Berlin

**Berlin** ass d'Haaptstad vun Däitschland an déi gréisst Stad vun deem Land, souwuel, wat d'Zuel vun den Awunner ugeet, wéi vun der Fläch hier. Et ass och en eegenstännegt däitscht Bundesland.

Historesch war Berlin méifach Haaptstad: vun der Markgrofschaft/Kurfürstentum Brandenburg, vum Kinnekräich Preisen, vum Däitsche Räich a vun der DDR. Zanter der Erëm-Vereenegung vun Däitschland, den 3. Oktober 1990, ass Berlin Haaptstad vun der Bundesrepublik Däitschland an zanter 1999 och hire Parlaments- a Regierungssëtz.

D'Stad ass e bedeitende Verkéiersknuet an e wichtegt Wirtschafts-, Kultur- a Bildungszentrum mat enger ganzer Rëtsch Universitéiten, Héichschoulen, Fuerschungsetablissementer, Theateren, Muséeen a kulturell oder historesch wichtege Gebaier.

## Geschicht

## Kuckeswäertes
* Berliner Doum
* Berliner Fernseetuerm
* Keeser-Wilhelm-Gediechtneskierch
* Museumsinsel (Berlin)
* *[[Neue Wache]]*
* *[[Reichstagsgebai|Reichstag]]*
* *[[Unter den Linden]]*
* Brandenburger Tor


Berlin-Berliner Dom-34-2006-gje.jpg|Berliner Doum
Berlin - Marieekiirch a Fernsehtuerm.JPG|De Fernseetuerm mat der Mariekierch
Berlin-Gedaechtniskirche-06-2006-gje.jpg|Keeser-Wilhelm-Gediechtneskierch
Berlin-Bode-Museum-02-2017-gje.jpg|Museumsinsel mat dem Bode-Museum
Berlin-Neue Wache-02-2006-gje.jpg|Neue Wache
Berlin-Reichstag-06-2006-gje.jpg|Reichstag
Berlin-Unter den Linden-12-Neue Wache-Zeughaus-2016-gje.jpg|Unter den Linden
Berlin-Brandenburger Tor-28-2017-gje.jpg|Brandenburger Tor


## Um Spaweck

* Websäit vum Land Berlin
Sowjetunioun

D**'Unioun vun de Sozialistesche Sowjetrepubliken** (kuerz **UdSSR** oder **Sowjetunioun**, respektiv op Russesch *Союз Советских Социалистических Республик*, kuerz *СССР*) war e Staat an Osteuropa, an an Nordasien, dee vum 30. Dezember 1922 bis zum 8. Dezember 1991 bestanen huet.

D'Sowjetunioun huet aus 15 verschiddenen, theoreetesch gläichberechtegte Republicke bestanen. An der Praxis war awer d'Russesch Federatioun, déi 1990 78% vun der ganzer Fläch duergestallt huet, staark predominant. Déi Federatioun war wärend der Oktoberrevolutioun vum 7. November 1917 aus dem Kär vum Zareräich ervirgaangen, a sollt no der Opléisung vun der Sowjetunioun 1991 den haitege Staat Russland bilden.

D'Sowjetunion war de geographesch gréisste Staat an der Geschicht vun der Mënschheet.

Déi 15 eenzel Republicke waren:
# Armenien
# Aserbaidjan
# Wäissrussland
# Estland
# Georgien
# Kasachstan
# Kirgisistan
# Lettland
# Litauen
# Moldawien
# Russland
# Tadjikistan
# Turkmenistan
# Ukrain
# Usbekistan

## Geographie
Mat 22,4 Millioune Quadratkilometer huet den Territoire vun der Sowjetunioun ee Sechstel vun der Äerduewerfläch, déi iwwer dem Waasser läit, bedeckt, a war domat dat gréisst Land vun der Welt.

Vum Baltesche Mier bis bei de Pazifik sinn et 10.000 Kilometer, a vum arkteschen Ozean bis un d'afghanesch Grenz sinn et 5.000 Kilometer. Westlech vum Ural läit dat osteuropäescht Déifland. Ëstlech vum Ural erstrecke sech fir d'éischt dat Westsibirescht Déifland an déi kasachesch Stepp, da kënnt dat Ostsibirescht Héichland. Am Süde sinn eng ganz Rëtsch vu Biergmassiver: de Kaukasus, de Pamir mam Pik Kommunismus (den héchste Bierg vun der Sowjetunioun), den Tian Shan, den Altai, d'Werchojansker Biergketten, d'Tscherskibierger an als lescht d'Vulkanketten op der Hallefinsel Kamtschatka. Am grousse Ganze besteet déi sowjetesch Geographie haaptsächlech aus Plainen a Plateauen.

## Um Spaweck
Zännseid

**Zännseid** déngt dozou, fir den Espace tëscht den Zänn vu Reschter vum Iessen ze botzen.

Hautdesdaags gëtt keng echt Seid méi dofir geholl, mä gedréinte Plastik.

## Um Spaweck
Strooss vu Messina

D**'Strooss vu Messina** ass eng schmuel Mieresstrooss, déi de Norde vu Sizilien, bei Messina, vu Kalabrien, um italieenesche Festland, trennt. D'Strooss vu Messina huet op hirer schmuelster Plaz eng Breet vun 3&nbsp;km.

## Bréckeprojet

Schonn den Archimedes hat sech Gedanken iwwer de Bau vun enger Bréck iwwer d'Strooss vu Messina gemaach. An de leschte Joerzéngte gouf et ëmmer erëm Pläng fir eng Bréck ze bauen, wéi z.&nbsp;B. vum Fritz Leonhardt, déi awer alleguer wéinst der Finanzéierung an och wéinst den ongeléiste Problemer bei engem Äerdbiewen, déi an dëser Géigend heefeg sinn, hifälleg goufen.

Den 13. Oktober 2005 huet dat italieenescht Parlament ënner der Regierung vum Silvio Berlusconi den Optrag fir de Bau vun enger 3,3&nbsp;km laanger Hänkbréck un déi italieenesch Baugesellschaft *Impregilo* ginn. Dëse Projet, deen zirka 6 Milliarden Euro kascht, hätt sollen am Zäitraum vun 2006 bis 2012 realiséiert ginn. Mä schonn 2006, ënner der Regierung Romano Prodi gouf dëse Projet gekippt. 2008, de Prodi ass zeréckgetrueden an de Berlusconi nees Regierungschef, gouf de Projet nees opgegraff an d'Bréck sollt 2016 fäerdeg sinn.
## Geographie
## Literatur

## Kuckt och
* Skylla
* Charybdis
* Fata Morgana

## Um Spaweck
Säit mat Biller iwwer déi geplangt Bréck iwwer d'Strooss vu Messina
Speechelen

**Speechelen** oder **Epheliden** (vum algriicheschen ἔφηλις *Ephelis*) si gielzeg bis brongelzeg kleng oder méi grouss Hautflecken, déi bei Mënsche mat heller Hautfaarf am Fréijoer an am Summer optrieden an am Hierscht an am Wanter nees méi oder manner verschwannen.

Besonnesch Leit mat hellblonden oder roudelzegen Hoer erliewen et, datt de Melanin, d'Pigmentmaterial vun der Haut, sech net gläichméisseg verdeelt, mä als Tëppelen ze gesinn ass.

Deenen, déi der Meenung waren, Speechele wieren eppes Ellenes, konnt vun 1945 u gehollef ginn. Do koum a Schweden e Kannerbuch eraus iwwer e Meedche mat prononcéierte Speechelen: Der Astrid Lindgren hiert Buch iwwer d*'Pippilotta Viktualia Rullgardina Krusmynta Efraimsdotter Långstrump*, dat zu Lëtzebuerg méi bekannt ass ënner dem däitschen Numm, *[[Pippi Langstrumpf]]*.

## Um Spaweck
Gromperekichelchen

**Gromperekichelcher** sinn en traditionelle Plat aus gerappte Gromperen an de regionale Kiche vun Zentral- an Osteuropa. Et gëtt vill Rezepter bei deenen den Haaptbestanddeel ëmmer e faserege Bräi aus geschielten a gerappte Gromperen ass; donieft kann een, ënner anerem, Eeër, Miel, Ënnen, Speck, Planzefett, Schallotten, Huewerflacken, wäisse Kéiss, Péiterséileg, Salz, Peffer, Meskot oder Mairon derbäimaachen. Obscho Gromperekichelcher eigentlech net typesch lëtzebuergesch sinn, gëlle si zu Lëtzebuerg als Spezialitéit.

Gromperekichelcher kënnen entweeder salzeg oder séiss, zum Beispill mat Zocker, Friichten, Kompott oder Kanéil, giess ginn. An Nord-Ost-England gëtt et e Plat mam Numm *'tattie fish* ("tattie" ass d'lokalt Wuert fir Gromper, a "fish" well de Kichelchen ausgesäit wéi e frittéierte Fësch), bei deem heiansdo Tomaten oder Kéis derbäi giess ginn. Den Ënnerscheed tëscht dem Gromperekichelchen an dem Schwäizer Rösti ass datt am Rösti keng Eeër a kee Miel verschafft ginn.

## International Varianten
Mat Gromperendeeg gëtt och soss uechter d'Welt gebrutscht, sief et als Galetten oder op méi speziell Aart a Weisen, z.&nbsp;B. als Rösti.

Bild:Kartoffelpuffer--w.jpg|Däitsch Kartoffelpuffer
Bild:Tray of latkes.jpg|Israeelesch Latkes
Bild:Roesti.jpg|Schwäizer Rösti
Bild:Bramboracky.jpg|Tschechesch Bramboráky
Bild:Hash browns on white plate.jpg|US-amerikanesch Hash-brown
Bild:Potato pancakes.jpg|Wäissrussesch Draniki


## Kuckt och
* Lëtzebuergesch Kichespezialitéiten

## Um Spaweck
* Rezept vun der Kielener Schoul 
* Rezept (mat Fotoen) bei Global Table Adventure 
* Rezept vun engem Blogger 
* Eng speziell Variant: Gromperepaangesch
Sondra Locke

D**'Sondra Locke**, gebuer den 28. Mee 1944 zu Shelbyville am Tennessee, a gestuerwen den 3. November 2018 zu Los Angeles, war eng US-amerikanesch Schauspillerin a Regisseurin.

Si war 15 Joer laang (vun 1975 bis 1990) mam Schauspiller Clint Eastwood zesummen.

## Filmer
### als Schauspillerin
* 1968: *[[The Heart Is a Lonely Hunter]]*, vum Robert Ellis Miller
* 1970: *[[Willard]]*. vum Daniel Mann
* 1976: *[[The Outlaw Josey Wales]]*, vum Clint Eastwood
* 1977: *[[The Gauntlet (Film 1977)|The Gauntlet]]*, vum Clint Eastwood
* 1978: Wishbone Cutter, vum Earl E. Smith
* 1978: Every Which Way But Loose, vum James Fargo
* 1980: Bronco Billy - Regie: Clint Eastwood
* 1980: Any Which Way You Can, vum Buddy Van Horn
* 1983: *[[Sudden Impact]]*, vum Clint Eastwood
* 1986: *[[Ratboy]]*
* 1999: The Prophet's Game, vum David Worth

### als Regisseurin
* 1986: *Ratboy*
* 1989: *[[Impulse]]*
* 1993: *[[Death in Small Doses]]*
* 1996: *Do Me A Favor*
## Um Spaweck
Dardanellen

D**'Dardanellen** sinn eng schmuel natierlech Mieresstrooss tëscht der europäescher Hallefinsel Gallipoli (Tierkei), an dem nordwestlechen Deel vun Anatolien.

Den Numm kënnt vun Dardanus, enger Siidlung, déi, wéi et heescht, an der Noperschaft vun Troja soll geleeën hunn. An der Antiquitéit huet déi schmuel Mieresstrooss **Hellespont** geheescht, genannt no der Helle, enger Figur aus der griichescher Mythologie.

D'Dardanelle verbannen d'Egäescht Mier mam Marmaramier. Se sinn ongeféier 65&nbsp;km laang an 1,3 bis 6&nbsp;km breet. Hir Déift ass duerchschnëttlech 50 m. Op der asiatescher Säit läit d'Hafestad Çanakkale, eng Stad, vu wou aus een d'Iwwerreschter vun *Troja* besiche kann.

Fir Schëffer, déi duerch d'Dardanelle laanscht Gallipoli fueren, ass et Brauch, fir op der Héicht vun de Gedenkstätten un d'Schluecht vu Gallipoli kräfteg ze tuten, fir de villen Affer vun dëser onbaarmhäerzeger Schluecht d'Éier z'erweisen.

## Um Spaweck
Reforméiert Kierchen

D**'reforméiert Kierche** si Kierchegemeinschaften, déi aus der Reformatioun an der Schwäiz ervirgaange sinn a vum Ulrich Zwingli a Jean Calvin gegrënnt goufen. Si hu sech vum Lutherianissem ofgegrenzt.

## Geschicht

Nom Zwingli sengem Doud (1531) huet de Calvin déi nei Léier definéiert an hir Eegenart vis-à-vis vum Luther senger Theorie festgeluecht. Virun allem huet hien eng straff Organisatioun agefouert.

Nodeem d'reforméiert Léier sech méi oder manner an Däitschland, a Frankräich, an der Schwäiz, a Béimen an an Ungarn breet gemaach hat, koum et hei an do zur Spléckung an och zur Grënnung vu sougenannte Fräikierchen. Sou erkläre sech all déi verschidden Tendenzen am Protestantismus: Calvinisten, Anglikaner, Puritaner, Presbyterianer, asw.

Zanter 1921 si se am "Reforméierte Weltbond" zesummegeschloss.

## Eegenart

De Gottesdéngscht ass einfach. An de Kierche gëtt et keng Biller.

D'Léier ënnerscheet sech vun de lutheresche Kierchen duerch:
* d'Opfaassung vun der *Owesmoolzecht*,
* d'Betounung vum Individualissem.
Kathedral

Eng **Kathedral** ass eng kathoulesch Kierch, déi de Sëtz vun engem Bëschof ass. Si behält meeschtens den Numm och wann dem Bëschof seng Kierch eng aner gouf oder d'Diözees net méi besteet, sou wéi z:B zu Malmedy.

Et handelt sech also ëm d'Haaptkierch vun engem Bistum (Diözees).

Sou kënnt et, datt an enger Kathedral iergendwou am Chouer de "materielle" Sëtz (*cathedra*) vum Bëschof ze gesinn ass, meeschtens mam Wope vum Bëschof driwwer.

## Kuckt och
*Kathedral Notre-Dame vu Lëtzebuerg
*Kathedral vu Malmedy

## Um Spaweck
Fräikierch

Allgemeng gesinn ass eng **Fräikierch** eng kierchlech Gemeinschaft, wou d'Membre nëmmen aus fräier Decisioun opgeholl ginn.

## Geschicht

An Europa sinn d'Fräikierchen duerch d'Ofsplécke vun de Staatskierchen entstanen.

## Verbreedung

An England gëtt et zanter dem 17. Joerhonnert Presbyterianer, Kongregationalisten a Baptisten. Säit dem 18. Joerhonnert och Quäker a Methodisten.

An den USA sinn déi meescht Kierche Fräikierchen.

An Däitschland gëtt et de *Bund Evangelisch-Freikirchlicher Gemeinden* an de *Bund freier evangelischer Gemeinden*.

## Fräikierchen zu Lëtzebuerg
### Mennoniten

### Adventisten
De Versammlungssall vun den Adventisten ass zu Rolleng (Miersch), op Nummer 3 an der Belle-Vue Strooss. D'lëtzebuergesch Grupp vun den Adventiste vum siwenten Dag gehéiert zu der Vereenegung vun den adventistesche Kierche vun der Belsch a Lëtzebuerg (FBL).

Well d'Adventisten net de Sonndeg, mä de biblesche Sabbat als Feierdag vun der Woch huelen, koum et 1999 zu Lëtzebuerg zu Schoulproblemer. Bis 1993 hunn d'Kanner vun den Adventisten net bräichte samschdes an d'Schoul ze goen. Nodeem den Unterrechtministère dat wollt réckgängeg maachen, hunn zwou Famille geklot. Si sinn um Enn bei den Europäesche Geriichtshaff fir Mënscherechter gaangen, a goufen ofgewisen.
Grenzerkierch Esch-Uelzecht

D**'Grenzerkierch vun Esch** ass eng kathoulesch Kierch, déi zur Par Esch-Uelzecht Sainte-Famille an zu der Gemeng Esch-Uelzecht gehéiert.

D'Kierch ass dem *Häerz Jesu* geweit.

Se steet an der *rue Zénon Bernard* op der Kräizung mat der *rue Pierre Claude*.

Den 23. Oktober 2020 gouf d'Kierch als nationaalt Monument klasséiert.

## Geschicht
Well d'Awunner vum Escher Quartier Grenz Ufank den 1900er Jore stänneg zougeholl hunn, war schonn 1911 e Kierchebauveräi gegrënnt gi fir de Bau vun enger zousätzlecher Kierch ze preparéieren. Bis dohi gouf et do nëmmen eng Kapell vun der italieenescher Missioun, déi 1903 gebaut gouf a vill ze kleng war. Am Dezember 1913 haten se eng ausféierlech Demande mat Virschléi un den Escher Gemengerot geriicht, fir de Bau vun enger neier Kierch ze erreechen.

Mä aus dem Bau gouf deemools nach näischt an eréischt Mëtt den 1920er Jore koum et eng zweete Kéier zur Grënnung vun engem Kierchebauveräin. D'Plaz, déi fir den Neibau gewielt gouf, war awer praktesch déi selwecht wéi se schonn 1913 proposéiert gi war, nämlech direkt nieft der aler Kapell. Am Ufank vun den 1930er Jore gouf dunn déi haiteg Grenzerkierch no Pläng vun den Architekten Jean Deitz a Christian Scholl am Art-Deco-Stil do gebaut. D'Konsekratioun war den 10. Juli 1932 a Presenz vum Bëschof Pierre Nommesch. Déi al italieenesch Missiounskapell gouf kuerz no der Aweiung vun der neier Kierch ofgerappt.

Am Fong vum Chouer gesäit een eng Häerz-Jesu Duerstellung mat de griichesche Buschtawen A a Ω an zwéin Engelen.

An der Kierch gouf nom Zweete Weltkrich eng *[[Chapelle Notre-Dame de la résistance]]* ageriicht.

## Uergel
D'Uergel an der Grenzerkierch staamt aus dem Joer 1935 a gouf vun der Uergelmanufaktur Georges Haupt vu Lëntgen ursprénglech fir d'Weltausstellung zu Bréissel gebaut, éier se an d'Grenzerkierch koum. 1947 gouf se vun der selwechter Firma vergréissert.

2011 ass d'Uergel vun der Uergelmanufaktur Thomas Gaida vu Wemmetsweiler am Saarland komplett restauréiert ginn.

## Klacken
D'Grenzerkierch huet dräi Klacken am Tuerm hänken, déi vun der Klackegéisserei Mabilon vu Saarburg gegoss goufen. D'Klacke goufen de 26. Juni 1932 a Presenz vum Bëschof Nommesch dem hellegen Häerz Jesu, der Tréischterin am Leed an der helleger Barbara geweit. Se lauden am Toun g' e' an c'.

## Kuckt och
* Aner Kierchen zu Esch-Uelzecht:
** Jousefskierch Esch-Uelzecht
** Paterskierch Esch-Uelzecht
** Kierch Esch-Lalleng
** Kapell Esch-Raemerech
* Lëscht vu reliéise Gebaier zu Lëtzebuerg
* Lëscht vun de Lëtzebuerger Paren
*Lëscht vun de fréiere Lëtzebuerger Paren

## Um Spaweck

* Websäit vum Parverband Esch-Uelzecht
* D'Fënstere vun der Kierch vun Esch-Grenz op der Websäit vun der ''Stiftung Forschungsstelle Glasmalerei des 20. Jh. e.&nbsp;V.'' 
* D'Uergel vun der Kierch op ''Orgues.lu''
* Video op Youtube aus der Serie: Kierchen a Kapellen zu Lëtzebuerg iwwer d'Grenzerkierch zu Esch-Uelzecht
Kierch Esch-Lalleng

D**'Kierch zu Esch-Lalleng**, ass eng kathoulesch Kierch, déi zur Par Esch-Uelzecht Sainte-Famille an zu der Gemeng Esch-Uelzecht gehéiert.

Bis de 7. Mee 2017 war et d'Parkierch vun der Par Esch-Lalleng an huet zum Parverband Esch-Uelzecht, zu der Pastoralregioun Süden an zum Dekanat Esch-Uelzecht gehéiert.

D'Kierch, déi am November 1953 ageweit gouf, ass Maria, der Kinnigin vun der Welt geweit. D'Fest gëtt den 22. August gefeiert.

Se steet op der Kräizung vun der *Lëtzebuerger Strooss* (), dem *Boulevard Grande-Duchesse Charlotte* () der *Monnerecher Strooss* (CR106) an dem Boulevard Aloyse-Meyer (CR170).

Nieft der Kierch steet op der Westsäit (Monnerecher Strooss) e Weekräiz.

## D'Gebai
Et ass eng modern Kierch. De Grondsteen gouf de 6. Juli 1952 geluecht.

An der Fassad iwwer dem Agank steet eng grouss Statu vun der Muttergottes als Kinnigin.

De Mosaik am Chouer ass vum Jean Barillet vu Paräis a stellt d'Kréinung vu Maria duerch d'Dräifaltegkeet duer. Ze gesi sinn och nach de Johannes den Evangelist an de Pius X. Den Dafsteen ass vum Emile Hulten, d'Fënstere vum Frantz Kinnen stellen Zeenen aus dem Liewe vun der Muttergottes duer.

Um Duxall steet eng Westenfelder-Uergel mat 15 Regëster, déi den 21. November 1987 ageweit gouf.

## Klacken
Am Kierchtuerm hänken dräi Klacken, déi an den Téin h', a' a fis lauden.

## Literatur
* Broschür vun 1987 vun den Oeuvres Paroissiales: *Aweihung vun der neier Uergel, 25 Joer Poar Lalleng, 25 Joer Kierchechouer* (48 S.)

## Kuckt och
* Aner Kierchen zu Esch-Uelzecht:
** Grenzerkierch Esch-Uelzecht
** Jousefskierch Esch-Uelzecht
** Paterskierch Esch-Uelzecht
** Kapell Esch-Raemerech
* Lëscht vu reliéise Gebaier zu Lëtzebuerg
* Lëscht vun de Lëtzebuerger Paren
*Lëscht vun de fréiere Lëtzebuerger Paren

## Um Spaweck

* Websäit vum Parverband Esch-Uelzecht
* Video op Youtube aus der Serie: Kierchen a Kapellen zu Lëtzebuerg iwwer d'Kierch zu Esch-Lalleng
* D'Fënstere vun der Kierch vun Esch-Lalleng op der Websäit vun der ''Stiftung Forschungsstelle Glasmalerei des 20. Jh. e.&nbsp;V.'' 
* D'Uergel vun der Kierch op ''Orgues.lu''
Gallipoli (Tierkei)

**Gallipoli** oder **Gelibolu** ass eng tierkesch Hafestad, déi op enger Hallefinsel am Ausgank vun den Dardanellen läit. D'Stad huet .

## Kuckt och
* Schluecht vu Gallipoli

## Um Spaweck
Schluecht vu Gallipoli

D**'Schluecht vu Gallipoli**, och **Schluecht bei den Dardanellen** genannt, war eng Schluecht am Éischte Weltkrich, déi sech op der Hallefinsel Gallipoli ofgespillt huet. Déi Alliéiert wollten d'Marmaramier kontrolléieren an déi osmanesch Haaptstad Konstantinopel erueweren. D'Operatioun ass awer feelgeschloen an eng 44.000 alliéiert Zaldote sinn ëmkomm, ronn 97.000 goufen der verwonnt.

## Um Spaweck
* Reportage vu fréiere Krichsreporter zu Gallipoli
Gallipoli (Italien)

**Gallipoli** ass eng italieenesch Hafestad am Golf vun Taranto. Op enger Fläch vun 41&nbsp;km² liewen .

## Um Spaweck
Gallipoli (Film)

**Gallipoli** ass e Film vum Peter Weir aus dem Joer 1981.

## Um Spaweck
* Websäit an der IMDb op Englesch
* Websäit iwwer de Film Gallipoli

## Den tierkesche Film ''Gelibolu''
Den 18. Mäerz 2005 gouf den tierkesche Film *[[Gelibolu]]* vum Tolga Örnek mam Jeremy Irons senger Off-Stëmm fir d'éischt an der Tierkei gewisen. Et ass dat en Hallef-Documentaire, deen an der Tierkei gedréit gouf, iwwer d'Schluecht.

## Um Spaweck
* Engleschsproocheg Websäit vun EKIP Film
* Tierkesch Websäit iwwer den ''Gelibolu'' mat Fotoen
Gallipoli (Hallefinsel)

* **Gallipoli** (*Gelibolu* op tierkesch) ass eng tierkesch Hallefinsel am Agank vun den Dardanellen, vun der Egäis aus gesinn. Op hirer südwestlecher Spëtz läit de Cape Helles.

## Literatur
* Güney Dal: Eine kurze Reise nach Gallipoli (1994)

## Kuckt och
* Schluecht vu Gallipoli
* Gallipoli (Italien)
* Gallipoli (Film)

## Um Spaweck
* Tierkesch Websäit iwwer d'Schluecht vu Gallipoli
* Websäit iwwer de Film Gallipoli
Gallipoli

**Gallipoli** bezeechent:
* Eng tierkesch Hallefinsel am Agank vun den Dardanellen: Gallipoli (Hallefinsel)
* Eng tierkesch Hafestad op der Hallefinsel Gallipoli: Gallipoli (Tierkei)
* Eng Schluecht am Éischte Weltkrich: Schluecht vu Gallipoli, och d'Schluecht vun den Dardanellen genannt 
* Eng süditalienesch Hafestad beim Golf vun Taranto: Gallipoli (Italien)
* En australeschen Anti-Krichsfilm vum Peter Weir aus dem Joer 1981: Gallipoli (Film)
Lëscht vun de kathoulesche Peepst

Dës **Lëscht vun de kathoulesche Peepst** ass en Deel vun de .

An dëser **Lëscht vun de Peepst** ginn all Peepst vun 33 bis haut opgezielt mat hire biergerlechen Nimm a mat hirer Amtszäit.

Et ass net sécher, ob d'Kierch vu Roum an den éischten 100 Joer wierklech vun engem eenzege Bëschof, dem Poopst, oder vun engem Kolleegium vu Geeschtleche gefouert gouf. Mä scho beim Clemens I. ass et erwisen datt ee vun hinne besonnesch Funktiounen ausgefouert huet. Dofir ass dës Lëscht, wat déi éischt 100 Joer ubelaangt, cum grano salis unzehuelen.

Den Titel Poopst (papa) ass fir d'éischt vum Siricius (384-399) selwer ugewannt ginn. Zanter dem Gregor I. (590-604) gouf den Titel fir de Bëschof vu Roum gesetzlech festgeschriwwen. Traditionell ginn déi Bëscheef vu Roum vu virun där Zäit och als Poopst bezeechent.

Bis zum Konzil vu Konstanz (1414-1418) koum et ëmmer erëm zu Streidereie wie rechtméissege Poopst a wie sougenannte Géigepoopst war. Déi jeeweileg Situatioun ass bis haut nach net kloer a léisst sech wuel och ni méi klären. Och dat soll beim Liese vun dëser Lëscht berücksichtegt ginn. Duerch dës Onkloerheeten ergëtt et sech, datt eng fortlafent Numerotatioun net méiglech ass.

Vergläicht dofir och d'Artikele Poopst a Géigepoopst.

## Bemierkungen

* Géigepeepst sinn an der Lëscht ageréckt.
* Helleggesprachen oder séileggesprache Peepst si mat *Hl.* oder *Sl.* markéiert.
* D'Peepstin Johanna (Johannes Anglicus) ass net erfaasst, well hir Existenz historesch net sécher ass an als legendär Gestalt gëllt.
* Et existéiere keng Peepst mat den Nimm *Martin II.*, *Martin III.* (well am spéide Mëttelalter Marinus I. a Marinus II. iertemlech ënner dësen Nimm opgelëscht waren) a *Johannes XX.* (deen iertemlech iwwerspronge gouf).
* Et gouf zwéi legitim Peepst mam Numm *Stephan II.*: Kuck Stephan (II.) a Stephan II..
* Ausseruerdentlech laang Sedisvakanze si mat *Sedisvakanz* markéiert.

## Statistik

* Bis haut gouf et 307 Peepst.
* Dovu waren 32 Géigepeepst zu Roum, 2 zu Pisa a 5 zu Avignon.
* Bei op d'mannst 3 Peepst ass d'Legitimatioun onkloer.
* Vun de verbleiwenden 265 Peepst waren der 258 zu Roum a 7 zu Avignon.
* 3 Peepst si scho virun hirer Wei gestuerwen (Stephan II., Coelestin IV. an Hadrian V.).
* Deen am heefegste gewielte Poopstnumm ass *Johannes*.
* Deen zweetheefegste Poopstnumm ass *Gregor* a *Benoît*.

## D'Peepst
### 33 bis 384

### 384 bis 1054

### 1055 bis 1417

### Vu 1417 un

----
*Kuckt och:* Poopst, Géigepoopst

## Um Spaweck
Merkur (Mythologie)

De réimesche **Merkur** ass mam griicheschen **[[Hermes]]** gläichgesat, als Gëtterbuet, Gott vun den Händler, Déif, etc.

Seng traditionell Attributer sinn de Beidel (meeschtens a senger Hand), den Hittchen an d'Schong mat Flilleken an den Hermesstaf. Dacks gëtt en och vun engem Hunn oder engem Geessebock begleet.

## Um Spaweck
Juddekiischt

D'Gattung **Juddekiischt** (*Atropa*) gehéiert zu den Nuetsschietplanzen (Solanaceae).

An alle Planzendeeler, besonnesch an de schwaarze blénkege Bieren, ass den Alkaloid Atropin an domat ass et eng Gëftplanz.

## Aarten
* *Atropa belladonna*: Schwaarz Juddekiischt
* *Atropa acuminata* 
* *Atropa caucasica* 
* *Atropa komarovii*

## Um Spaweck
Zecken

D**'Zecken** (Ixodidae) sinn eng Iwwerfamill an der Uerdnung vun de Milben (Acari) a gehéieren zu der Klass vun de Spannendéieren.

## Systematik
D'Zecke ginn an dräi Familljen agedeelt:
* Liederzecken (Argasidae);
* Schëldzecken (Ixodidae);
* Nuttalliellidae, woubäi d*'Nuttalliella namaqua*  déi eenzeg bekannt Aart ass.

Beispillaarten fir déi 3 Zeckefamilljen:

Argas reflexus.jpg|LiederzeckenDauwenzeck*Argas reflexus*
Ixodes hexagonus (aka).jpg|SchëldzeckenKéiséckerzeck*Ixodes hexagonus*
Nuttalliella namaqua cropped.png|Nuttalliellidaen/a*Nuttalliella namaqua*


## Zecken zu Lëtzebuerg
Zu Lëtzebuerg goufe 5 Zeckenaarten aus der Famill vun de Schëldzecken (Ixodidae) nogewisen (Stand 2020).

## Um Spaweck
Neelcheskapp

En **Neelcheskapp** ass de gedréchente Bléieknapp vum Syzygium aromaticum, engem Myrtegewächs, dee seng Originnen op de Molukken huet.
 
De Syzygium aromaticum ass wantergréng a ka méi wéi 10 Meter héich ginn.

## Um Spaweck
Chief Joseph

Den **Chief Joseph**, mam Indianernumm **Hinmaton-Yalaktit**, gebuer 1840, a gestuerwen den 21. September 1904, war en Häuptling vun den Nez Percé-Indianer (Neemepo) aus dem Wallowa-Flossdall am nordëstlechen Oregon.

## Um Spaweck
Liturgiereform

**Liturgiereform** bezeechent am éischte Sënn eng Ofännerung vun enger Liturgie. Ouni weideren Zousaz bedeit et awer hautdesdaags meeschtens déi Reformen an der Liturgie vun der réimesch-kathoulescher Kierch, déi nom 2. Vatikanesche Konzil (1962-1965) duerchgefouert goufen.

Dat Konzil huet a senger Constitutioun *Sacrosanctum Concilium* déi grouss Linne vun der Reform ugekënnegt. Eng Rei Instruktiounen aus de follgende Joren huet déi konkreet Aspekter behandelt. Beispiller vu Changementer:
*D'Mass muss net méi op laténgesch gehale ginn, mä se kann och an der Landessprooch gelies ginn, dat soll e bessert Versteestemech duerch d'Leit mat sech bréngen.
*Aféiere vun engem Volleksaltor, sou datt de Paschtouer de Leit bei der Eucharistiefeier net méi de Réck dréint, mä op si kuckt. Domat waren d'Héichaltär net méi néideg a goufen entweeder hannen am Chouer stoe gelooss (dacks wéinst dem konschthistoresche Wäert) oder goufe beim Ëmbau (deen duerch d'Reform op ville Plazen noutwenneg gouf) eliminéiert.
*Och d'Kommiounsbänken, déi de Chouer vun de Leit getrennt hunn, konnten eliminéiert ginn.
*Ofschafe vum glächzäitege Feiere vun méi Massen an enger Kierch, dofir Aféiere vun der Konzelebratioun (méi Geeschtlech feieren eng Mass op engem Altor zesummen, woubäi ee presidéiert).
*Den Oflaf vun der Mass gouf vereinfacht a verschidden ursprénglech Rite goufen nees agefouert oder op en Neits verdäitlecht.
*Reform vum Kierchejoer.

## Literatur
* Éditions du Centurion (1967) *Nouvelles Instructions pour la Réforme Liturgique*
*Joseph Ratzinger, *Der Geist der Liturgie. Eine Einführung*. Herder, Freiburg i. Br. 2000

## Um Spaweck
*Constitutioun ''Sacrosanctum Concilium''
Kapell Esch-Raemerech

D**'Kapell vun Esch-Raemerech** ass eng kathoulesch Kapell, déi zur Par Esch-Uelzecht Sainte-Famille an zu der Gemeng Esch-Uelzecht gehéiert.

Se ass Jesus, dem Aarbechter geweit.

D'Kapell steet zu Esch-Uelzecht am Quartier Raemerech laanscht d' (*Boulevard Charles de Gaulle*) tëscht dem Rond-point Raemerech um Enn vun der  an der Uertschaft Bieles, vis-à-vis vun de Killweiere vum Wierk Esch-Belval vun ArcelorMittal.

Zur Par Esch St. Henri gehéiert ausser der Kapell zu Raemerech och nach d'Paterskierch am Quartier Bruch.

## Kuckt och
* Aner Kierchen zu Esch-Uelzecht:
** Grenzerkierch Esch-Uelzecht
** Jousefskierch Esch-Uelzecht
** Paterskierch Esch-Uelzecht
** Kierch Esch-Lalleng
* Lëscht vu reliéise Gebaier zu Lëtzebuerg
* Lëscht vun de Lëtzebuerger Paren
*Lëscht vun de fréiere Lëtzebuerger Paren

## Um Spaweck

* Websäit vum Parverband Esch-Uelzecht
* Video op Youtube aus der Serie: Kierchen a Kapellen zu Lëtzebuerg iwwer d'Kapell zu Esch-Raemerech
* D'Fënstere vun der Kapell vun Esch-Raemerech op der Websäit vun der ''Stiftung Forschungsstelle Glasmalerei des 20. Jh. e.&nbsp;V.''
Mass (Zeremonie)

Eng **Mass** ass eng Liturgie, d.&nbsp;h. eng gottesdéngschtlech Feier vun der réimesch-kathoulescher Kierch. Si gëtt an der Theologie zugläich als "Moolzechtfeier" wéi och als "Affer" gesinn. Mol gëtt méi deen een Aspekt, mol méi deen aneren ënnerstrach. D'Eucharistie ass eng "Moolzechtfeier" an deem Sënn, datt et eng Erënnerung un déi lescht Owesmoolzecht vum Jesus mat senge Jünger op Gréngen Donneschdeg ass, déi hie gläichzäiteg present mécht: Do wou Leit sech a sengem Numm versammelen, ass hie matzen ënner hinnen. D'Massfeier ass en "Affer" an deem Sënn, datt et eng Vergéigewäertegung vum Affer vu Christus deemools duerstellt.

## Opbau vun der Mass
### Erëffnung
* Anzuch vun den Zelebranten a Ministranten (Massendénger), wärend dem Gesank vum Agankslidd (*Introitus*)
* Kräizzeechen, Begréissung an Aleedung
* Scholdbekenntnes a Gesank vum *Kyrie* (O)
* Gloria† (O)
* Dagesgebiet
### Wuertgottesdéngscht
* 1. Liesung
* Psalm
* 2. Liesung†
* Sequenz††
* Alleluja
* Evangelium
* Priedegt
* Glawensbekenntnis† (O)
* Fürbitten†
### [[Eucharistie]]feier
* Offertorium (Preparatioun vu Brout a Wäin)
* Gowegebiet
* Prefatioun
* Sanctuslidd (O)
* Wandlung
* Eise Papp-Gebiet
* Agnus Dei-Lidd (O)
* Kommioun (Kommunioun)
* Schlussgebiet

### Ofschloss
* Seegen
* Aussendung
* Auszuch

(O) dës Deeler gehéieren zum *Ordinarium Missae*, d.&nbsp;h. et handelt sech ëm Texter, déi an all Mass déi selwecht sinn, all déi aner Texter variéiere jee nom Dag vum Kierchejoer, déi gehéieren zum *Proprium Missae*.

†déi Deeler si just op Sonndeger a Festdeeg an der Mass; de Gloria entfält awer wärend dem Advent an der Faaschtenzäit.

††Sequenze gëtt et der (nach) 5: jee eng fir Ouschteren, Päischten, Erläichendag, Doudemassen an *Notre Dame des Douleurs* (15. September).

## Um Spaweck
Vulgata

D**'Vulgata** (de: *die Verbreitete*) ass e laténgesche Bibeltext, deen ëm 400 vum Hieronymus, am Optrag vum Poopst Damasus, unhand vu laténgeschen, griicheschen an hebräesche Virlagen zesummegefaasst gouf. Vum Konzil vun Trient (1546) u sinn dës Schrëfte vun der réimesch-kathoulescher Kierch definitiv unerkannt.

Et gëtt och eng *Nova Vulgata*, eng nei laténgesch Iwwersetzung vun der Bibel.

## Um Spaweck
* Den Text vun der "Nova Vulgata" op der Websäit vum Vatikan.
* The Old Latin and Vulgate
Strooss vu Gibraltar

D**'Strooss** (oder **Mierengt**) **vu Gibraltar** ass eng Mieresstrooss bei Gibraltar, déi den Atlanteschen Ozean mam Mëttelmier verbënnt an domat den Europäesche Kontinent vum Afrikanesche Kontinent trennt.

Am Norde leien déi brittesch Krounkolonië Gibraltar a Spuenien an am Süde läit Marokko an déi spuenesch Exklav Ceuta. Souwuel Gibraltar wéi och Ceuta, déi an der Antik als "Saile vum Herakles" bezeechent gi sinn, si wichteg Hafestied. D'Strooss vu Gibraltar ass 14 bis 44 km breet, ongeféier 60&nbsp;km laang a bis zu 286 m déif.

D'Strooss vu Gibraltar ass eng vun deene Mieresstroossen, déi am meeschte befuer ginn (zirka 300 Handelsschëffer pro Dag fueren duerch). Op der Uewerfläch ass eng Stréimung no Osten, ervirgeruff duerch deen ongeféier 1,4 m méi nidderegen Niveau vum Mëttelmier géintiwwer dem Atlantik. An der Déift gëtt et eng Géigestréimung mat där dat méi salzegt Mëttelmierwaasser erëm an den Atlantik fléisst. Meeschtens bléist e Westwand deen an der Strooss zimmlech staark ka ginn. All déi Ëmstänn hunn dozou geféiert datt d'Strooss vu Gibraltar an der Antik als net ze bezwéngen a sou als d'Enn vun der Welt gegollt huet.

## Bauprojeten

Zanter e puer Jore besti Pläng fir eng Bréck iwwer d'Strooss vu Gibraltar ze bauen a sou Afrika mat Europa ze verbannen. Déi Bréck soll déi längst vun der Welt ginn an eng komplett nei Konstruktioun opweisen. D'Piliere musse mat spezielle Virriichtunge virun enger méiglecher Kollisioun mat Schëffer geschützt ginn.

Obschonn dat eng extreem technesch Erausfuerderung ass wierkt de Projet dach bescheide géintiwwer de Pläng vum däitschen Architekt Hermann Sörgel, deen tëscht 1928 an 1952 am Eescht dru geduecht huet eng gigantesch Staumauer an der Mierengt opzeriichte fir dann, no deelweis Drécheleeë vum Mëttelmier, Europa an Afrika zu engem duerchgängege Kontinent Atlantropa ze verbannen.




## Um Spaweck

*  Whale-Watching in der Straße von Gibraltar
*  Gibraltar, Brücke zwischen den Welten, ZDF.de
Milbekéis

**Milbekéis**, (och *Spannekéis* genannt) ass eng lokal Kéisspezialitéit aus dem Duerf Würchwitz a Sachsen-Anhalt (Däitschland).

## D'Fabrikatioun vu Milbekéis
Stoffi vu Geessemëllech gëtt grëndlech ofdrëpse gelooss. Da kann en e puer Deeg laang an engem kille Raum dréchnen. Duerno gëtt e mat Salz a Kümmel gewierzt a doropshin a Form bruecht, sief et Staangen, handtellergrouss Bullen oder ronn Leiwer vu 15 Zentimeter Duerchmiesser. Da gëtt de Kéis e Joer laang an enger hëlze Këscht versuergt, an dat mat e puer Millioune Kéismilben (*Tyroglyphus casei*).

Fir d'Milben z'erniere gëtt Karmiel derbäigeschott. Op déi Manéier gëtt verhënnert, datt d'Milben de Kéis selwer friessen. D'Milbe friessen d'Miel an duerch hir Exkrementer kann de Milbekéis zeideg ginn.

Am Laf vun dësem Prozess, bei deem de Kéis zeideg gëtt, an dee vu baussen no banne geet, fierft sech de Kéis no véier Woche gielzeg, no dräi Méint roudelzeg-brong an no engem Joer schwaarz. D'Milbe gi mam Kéis matgiess oder dacks ouni Kéis op der Schmier giess.

Fir d'Gesondheet ass dee Kéis komplett ongeféierlech.

De Milbekéis gehéiert zu de Sauermëllech-Kéisen. De Fett-Gehalt an der Dréchemass läit bei ongeféier 1 %.

## Literatur
*Jahns, Horst: *Der Milbenkäse und Europa*. In: des.: *Ostbrötchen und Troddeldatschen*, Halle (Saale): Mitteldeutscher Verlag, 2002, S. 45-54. 
*Thurm, Volker: *Der lebendigste Käse der Welt – Würchwitzer Milbenkäse: eine deutsche Spezialität* (2. bearb. u. erw. Aufl.). Kayna u.a.: Kleefestverein Würchwitz 1851 e.&nbsp;V., 2002.

## Um Spaweck

*Dem Helmut Pöschel seng Websäit
*Artikel iwwer Milbekéis bei icook.de
*Iwwer de Pöschel a säi Kéis
Teimerjännchen

D**'Teimerjännercher**, vum algriicheschen *θύμος* a laténgeschen *Thymus*, ass eng Gattung vu Gewierzplanzen, déi zu den Lëpsebléieplanzen (Lamiaceae) gezielt ginn. Et sinn niddereg Traisch mat blatzeg rosaen oder wäisse Bléien.

## Heelplanz
D'Kraut (Herba Thymi) gëtt nëmme gesammelt wann et blitt. Et sinn déi ätheresch Ueleger mat engem héijen Undeel vun Thymol déi wierksam sinn.

Den Teimerjännche gëtt als Téi opgeschott an hëlleft géint Féiwer, berouegt a léist Krämp. Dofir ass e gutt bei Houscht, Kolliken, Krämp am Ënnerläif a bei Nieren- a Blosekrämp.

## Um Spaweck
Mouer

De Begrëff **Mouer** huet e puer Bedeitungen:
*En hautdesdaags iwwerlieften Ausdrock fir e Mënsch mat "donkler Hautfaarf": kuckt Mouer (Mënsch)
*En naassen Terrain mat mëllem, schwammege Buedem: kuckt Mouer (Biotop)
Ee

En **Ee** ass d'weiblech Keimzell, déi och Eezell genannt gëtt. Hei geet et ëm déi Eeër, déi direkt virun oder no der Fecondatioun **geluecht** ginn.

Déieregruppen, déi Eeër leeën, sinn Invertebréiert, Insekten, Fësch, Amphibien, Reptiller a Vullen an och e puer Zorten Mamendéieren aus der Ënnerklass vun de *Protheria* (wéi z.&nbsp;B. d'Schnieweldéier).

Eeër kënnen dofir ganz ënnerschiddlech Gréissten, Formen a Faarwen hunn, an d'Strategien, wéi den Nowues, deen aus den Eeër kënnt, opgezillt gëtt, sinn och ganz villfälteg.

Bei de Fësch an den Amphibie sinn d'Eeër mëll, se sinn an enger Haut aus Schläim a ginn an d'Waasser geluecht.

Bei de Vigel hunn d'Eeër eng Schuel aus Kallek, a bei de Reptiller, Insekten a soss Gedéiesch ass dat Baussecht ganz ënnerschiddlech.

## Um Spaweck
Théiwesbuer

Den **Théiwesbuer** ass en ale Wäschbuer am Pafendall. En ass nieft der Pafendaller Kierch. De Buer gouf der Legend no, vum hellege Martin  nom "Théiwes" (sic.) genannt, enger aler Form vum Numm vum Evangelist Matthäus oder Matthieu, dem Patréiner vun der haiteger Kierch.

D'Waasser aus dem Buer gouf fréier als Drénkwaasser benotzt awer och fir am Wäschbuer op der aner Säit vun der Strooss d'Wäsch ze maachen.

1897 huet d'Stad Lëtzebuerg decidéiert fir d'Sichegaass (déi fréier "Rue des Fleurs") ze sanéieren. Bis op den Théiwesbuer goufe bis Enn vun den 1920er Joren all d'Haiser ofgerappt. D'Awunner hunn hir Haiser misse verloossen an hunn deelweis a Roulotte gewunnt.

Mam „Lidd vum Théiwesbur“ huet de Fritz Weimerskirch (1895-1971) géint d'Sanéierungspolitik vun der Gemeng protestéiert; den Théiwesbuer ass mat dësem Lidd iwwer d'Stad eraus bekannt gemaach ginn.

De Wäschbuer op der anerer Stroossesäit gouf am Fréijoer 2016 als e Kneipp-Foussbad ëmfunktionéiert.

## Um Spaweck

* Dullemajik: ''D'Lidd vum Théiwesbur'' op www.youtube.com
Katzenelnbogen

**Katzenelnbogen** ass eng Stad am Krees Rhein-Lahn a Rheinland-Pfalz (Däitschland). Si huet ongeféier 2.200 Awunner an ass de Sëtz vun der Verbandsgemeng Katzenelnbogen.

## Geographesch Koordinaten
50° 17' nërdlecher Breet a 7° 58' ëstlecher Längt

D'Stad läit op enger Héicht vun 319 Meter.

## Um Spaweck

* Websäit vun der Gemeng Katzenelnbogen
* D'Schlass vu Katzenelnbogen