open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Alexis Wagner

Den **Alexis Wagner**, gebuer den 20. Juli 1929 an der Stad Lëtzebuerg, an och do den 20. Juli 1987 gestuerwen, war e lëtzebuergesche Moler.
## Liewen
Den Alexis Wagner war de Jong vum Ingenieur Camille Wagner an der Charlotte Rollinger. An der École d'artisans de l'État an der Stad goung hie bei de Lucien Wercollier an den Unterrecht. Hie war dono Student vum Fernand Léger op der Académie Julian zu Paräis a vum Paul Delvaux op der École nationale supérieure d'Architecture et des Arts décoratifs am Quartier La Cambre zu Bréissel. Hien huet Studiereesen op Florenz, Roum a Venedeg gemaach.

Den Alexis Wagner huet figurativ Landschaften, Nüen a Fraeportraite gemoolt a gezeechent. Hie war dora beaflosst vum Henri Matisse, deem seng Konscht hien 1947 kennegeléiert huet. Hien hat 1948 mat 19 Joer seng éischt Ausstellung um *Salon de Printemps* vum Cercle artistique de Luxembourg (CAL) zu Esch-Uelzecht, an huet seng Biller méi spéit dat Joer och um *Salon d'Art Moderne et Contemporain* zu Léck gewisen. Als Member vum CAL huet hie bis 1956 all Joers op deem sengm Salon mattgemaach. Ë. a. an der Galerie Horn (1958 an 1960) an an der Galerie Saint-Michel (1979) an der Stad Lëtzebuerg hat hien eegen Ausstellungen i.

Den Alexis Wagner ass op sengem 58. Gebuertsdag gestuerwen. Zwee Joer dono goufen zwou Retrospektiven organiséiert, déi eng an der Galerie Bradtké an der Stad, an déi aner am Buerglënster Schlass.

## Um Spaweck
Kitty Deville

D**'Catherine Madeleine** ("**Kitty**") **Deville**, gebuer den 2. Juni 1932 an der Stad Lëtzebuerg, a gestuerwen de 27. November 2016, war eng lëtzebuergesch Léierin a Fraerechtlerin.

Si war Léierin zu Fenteng, huet dann awer an den 1960er Joren op der Sorbonne an op der Schoul fir Friemsproochen zu Madison (Wisconsin) studéiert, fir dono 33 Joer laang Enseignante op der Europaschoul a vun 1964 bis 1975 op der American School ze sinn.

Si war aktiv am Zonta, war Vizepresidentin an 1982-1983 Presidentin vun der Fédération nationale des femmes luxembourgeoises, an huet d' *Children's International Summer Villages* mat an d'Liewe geruff.

Si huet sech dofir agesat, datt eng Antenn fir vergewaltegt Frae sollt geschaf ginn, an huet sech fir eng staatlech Konventioun fir de Betrib vun engem Haus fir geschloe Fraen agesat.

Si huet sech 1978 mam Oscar Quaglino bestuet, dee 6 Joer drop gestuerwen ass.

Zu Alzeng gouf eng Strooss no hir genannt.

## Gielercher
* Goldmedail vun der Fondation du mérite européen
Roger Wercollier

De **Roger Johann Wercollier**, gebuer den 12. Februar 1914 zu Hollerech, a gestuerwen de 27. Februar 1990 an der Stad, war e lëtzebuergeschen Architekt an Immobiliepromoteur.

Hie war de Jong vum Jean-Baptiste Wercollier an de Brudder vum Lucien Wercollier.

Zu Alzeng gouf eng Strooss no him genannt.
## Wierker (Auswiel)
* Villa um Briddel
* Appartementshaus um Boulevard de la Pétrusse
* Appartementshaus zu Hollerech
* Appartementshaus um Houwald
* Appartements- a Geschäftshaus, Eck Ave. Monterey a Bd Royal
* Appartementshaus um Verluerekascht
* Appartementshaus zu Ettelbréck
* Appartementshaiser zu Stroossen
* Monument aux morts Steesel
* Monument aux morts Capellen
* Pavillon vun der Schoul vu Mutfert

## Gielercher
## Um Spaweck
Nicolas Weyrich

Den **Nicolas Weyrich**, gebuer den 30. November 1871 zu Izeg, a gestuerwen de 5. November 1936 zu Fribourg (Schwäiz), war e lëtzebuergesche Paschtouer a *Chancelier* op der Université de Fribourg.

Hie gouf am Joer 1900 Kanzler (Chancelier) op der Universitéit vu Fribourg, wou en higaange war, fir ze studéieren. Hien ass do am November 1938, e puer Wochen ier e sollt an d'Pensioun goen, gestuerwen.

Zu Izeg gouf eng Strooss no him genannt. D*Rue Abbé Nicolas Weyrich* ass um südëstleche Wupp vun Izeg a verbënnt d*'Rue des Champs* mat der *Cité Bernard Simminger*. Se huet de Postcode L-5978.
Pierre Simonis

De **Louis Paul Pierre Simonis**, gebuer den 29. Juni 1924 an der Stad Lëtzebuerg, a gestuerwen den 13. Juli 2025, war e Lëtzebuerger Geschäftsmann an de leschte Patron vum Haushaltswueren- a Spillgezeigeschäft Lassner an der Stad Lëtzebuerg.

Hie war de Bouf vum Geschäftsmann Joseph Paul Simonis an der Madeleine Hoffmann.

Nodeems de Pierre Simonis am Zweete Weltkrich am August 1943 vun der Wehrmacht desertéiert ass, ass hien a Frankräich geflücht, wou hien zu *Le Thiolent* an der Gemeng Vergezac an der Haute-Loire en Ënnerdaach fonnt hat, a koum nom Krich hannescht op Lëtzebuerg. Hie gouf mat der Marguerite Leibfried bestuet; d'Koppel krut fënnef Kanner.
Edouard Garnich

Den **Edouard Garnich**, gebuer den 19. September 1869 zu Alzeng, a gestuerwen den 18. Januar 1949 an der Stad Lëtzebuerg, war e lëtzebuergesche kathoulesche Geeschtlechen. 

Hie war Apostoulesche Protonotar, Propst vun der Stater Kathedral, Generalvikar a Bistumssekretär vun der Diözees Lëtzebuerg.

## Liewen
Den Edouard Garnich gouf 1895 zum Priister geweit a gouf Kaploun zu Kielen an 1897 zu Dummeldeng. 1900 gouf en Zweete Bistumssekretär a Militäraumonier; an dat Joer drop éischte Bistumssekretär, wat en ënner 3 Bëscheef blouf. 1911 gouf en zum Éieren-Doumhär ernannt, 1916 zum Doumkapitular an 1935 zum Doumprobst. 1933 gouf e Peepstleche Geheimkämmerer, an 1948 Apostoulesche Protonotar.

1935 gouf hie President vum Verwaltungsrot vun der Sankt-Paulus Dréckerei, an 1946 gouf en zum Generalvikar vun der Diözees Lëtzebuerg ernannt.

Hien ass am Wanter 1948 onglécklech gefall, an ass un der Folleg vun där Verletzung gestuerwen. 

Zu Alzeng gouf eng Strooss no him genannt.

## Gielercher
*
*
*
Daniel Sorano

Den **Daniel Sorano**, gebuer als *Daniel Edouard Marie Sorano de* 14. Dezember 1920 zu Toulouse, a gestuerwen de 17. Mee 1962 zu Amsterdam, war e franséische Schauspiller. 

Den Daniel Sorano war e bedeitende Theaterschauspilller. Hien huet och an e puer Filmer matgespillt. 
 
## Filmographie
### Kino
* 1949: *[[Vendetta en Camargue]]* - Regie: Jean Devaivre - Haaptacteuren: Brigitte Auber, Rosy Varte - (als Daniel Tiersot)
* 1951: *[[Trois vieilles filles en folie]]* - Regie: Émile Couzinet - Haaptacteuren: Marcelle Arnold, Armand Bernard - (als Dudule)
* 1951: *[[Ce coquin d'Anatole]]* - Regie: Émile Couzinet - Haaptacteuren: Frédéric Duvallès, Armand Bernard  - (als Anatole) 
* 1951: *Buridan, héros de la Tour de Nesle* - Regie: Émile Couzinet - Haaptacteuren: Jacques Torrens, Clarisse Deudon - (als Lancelot de la Bigorne)
* 1952: *[[Quand te tues-tu?]]* - Regie: Émile Couzinet - Haaptacteuren: Jean Tissier, Frédéric Duvallès - (als Midol)
* 1953: *Alerte au Sud* - Regie: Jean Devaivre - Haaptacteuren: Jean-Claude Pascal, Gianna Maria Canale, Erich von Stroheim
* 1954: *Après vous, duchesse* - Regie: Robert de Nesle - Haaptacteuren: Jean Parédès, Jacqueline Pierreux
* 1955: *[[Les grandes manœuvres]]* - Regie: René Clair - Haaptacteuren: Gérard Philipe, Michèle Morgan
* 1956: *[[Les truands (Film 1956)|Les truands]]* - Regie: Carlo Rim - Haaptacteuren: Eddie Constantine, Noël-Noël
* 1958: *La fille de Hambourg* - Regie: Yves Allégret - Haaptacteuren: Hildegard Knef, Daniel Gélin - (als Jean-Marie)
* 1958: *[[Le vent se lève (Film 1959)|Le vent se lève]]* - Regie: Yves Ciampi - Haaptacteuren: Curd Jürgens, Mylène Demongeot - (als Mathias)
* 1959: *[[Recours en grâce (Film)|Recours en grâce]]* - Regie: László Benedek - Haaptacteuren: Raf Vallone, Emmanuelle Riva
* 1959: *[[Marche ou crève]]* - Regie: Georges Lautner - Haaptacteuren: Bernard Blier, Jacques Riberolles - (als Milan)
* 1960: *[[Arrêtez les tambours]]* - Regie: Georges Lautner - Haaptacteuren: Bernard Blier, Lucile Saint-Simon 
* 1960: *[[Les magiciennes (Film 1960)|Les magiciennes]]* - Regie: Serge Friedman - Haaptacteuren: Alice Kessler, Ellen Kessler - (als Wladimir)
* 1961: *[[Les trois mousquetaires: Les ferrets de la reine]]* - Regie: Bernard Borderie - Haaptacteuren: Gérard Barray, Georges Descrières
* 1961: *[[Les trois mousquetaires: La vengeance de Milady]]* - Regie: Bernard Borderie - Haaptacteuren: Gérard Barray, Mylène Demongeot
* 1962: *[[Le scorpion (Film 1962)|Le scorpion]]* - Regie: de Serge Hanin - Haaptacteuren: Elga Andersen, Alexandre Rignault - (als Peter Carl)

## Um Spaweck
Désiré Zahlen

Den **Désiré Zahlen**, gebuer den 29. Mäerz 1910 zu Izeg, a gestuerwen den 8. Februar 1996 zu Esch-Uelzecht, war e lëtzebuergeschen Eisebunner a Resistenzler.

Hie war an der Resistenz zu Luerenzweiler aktiv, wou hien als Assistent an der Luerenzweiler Gare ë. a. geflücht franséisch Krichsgefaange verstoppt huet.

Zu Izeg gouf eng Strooss no him genannt. D*'Rue Désiré Zahlen* ass eng Sakgaass an der Cité um *Barkebierg* um südwestleche Wupp vun Izeg. De Postcode ass L-5942.
Jean-Pierre Lanter

Den **Jean-Pierre Lanter**, gebuer den 9. September 1904 zu Gilsdref, a gestuerwen ... zu ..., war e lëtzebuergesche Resistenzler.

Hie war wärend dem Zweete Weltkrich an der Friemelegioun

1925 hat hie sech mat der Marie Brandeburger bestuet. 

Hie war aktiv am FC Blo-Wäiss Izeg a bei de lokale Pompjeeën.

Zu Izeg gouf eng Strooss no him genannt.

## Gielercher
* Medaille de la Reconnaissance Nationale
*Croix du Combattant
Lalo Schifrin

**Lalo Schifrin**, gebuer den 21. Juni 1932 zu Buenos Aires als Boris Claudio Schifrin, a gestuerwen de 26. Juni 2025 zu Los Angeles, war en argentinesch-US-amerikanesche Pianist, Komponist, Arrangeur an Dirigent.

Zu senge bekanntste Kompositiounen zielen d'Titeltheeme vun de Serië *, The Man from U.N.C.L.E., Mannix, [[Starsky & Hutch (Teleesserie)|Starsky & Hutch]]* a *[[Mannix]]*.

Hien huet ausserdeem d'Musek fir e puer Dose Filmer geschriwwen.

## Filmographie

## Um Spaweck
Ignaz Semmelweis

Den **Ignaz Philipp Semmelweis** (op Ungaresch: **Ignác Fülöp Semmelweis** resp. **Semmelweis Ignác Fülöp**) gebuer den 1. Juli 1818 am Quartier Tabán zu Buda, am Kinnekräich Ungarn/Keesertum Éisträich, a gestuerwen den 13. August 1865 zu Oberdöbling bei Wien, war en ungaresch-éisträichesche Chirurg an Obstetriker. 

Hien huet op den Universitéite vu Pest a Wien Medezin studéiert an zu Wien 1844 säin Ofschloss als Dokter kritt. 

Him ass opgefall, datt an ëffentleche Klinicke méi heefeg d'Mammen an den Deeg nodeems s'e Puppelchen op d'Welt gesat hunn, u Puerperalféiwer gestuerwe sinn, wéi an de privaten, an huet als Ursaach schlecht hygieenesch Konditioune bei den Dokteren an dem Fleegepersonal erkannt. Hien huet sech dofir agesat, datt Virschrëfte fir Hygiène agefouert solle ginn. Seng Etüd vun 1847/48 gëllt haut als éischte praktesche Fall vun evidenzbaséierter Medezin an Éisträich an als Musterbeispill fir eng methodesch korrekt Iwwerpréiwung vu wëssenschaftlechen Hypotheesen.

Zu senge Liefzäite goufe seng Erkenntnesser, déi en 1861 publizéiert huet, net unerkannt a vu senge Confrèren als „spekulativ Topereien“ ofgeleent. D'Hygiène gouf deemools als Zäitverschwendung ugesinn, an als net am Aklang mat de gängegen Theorië vun deemools iwwer d'Ursaache vu Krankheeten. Sou war et üblech, datt Dokteren no enger Obduktioun, ouni hir Hänn ze desinfizéieren, gläich dono Fraen, déi accouchéiert haten, ënnersicht hunn. Just e puer Dokteren hu seng Erkenntnisser eescht geholl an ëmgesat. Vill hu refuséiert, unz'erkennen, datt si selwer d'Ursaach vum Doud vu Patientinne wieren, oder hunn de Semmelweis als "Naschtbeschmotzer" vernannt.

Fir den Intrigen an Ufeindungen zu Wien z'entkommen, ass hien 1850 op Pest gaangen an huet do praktizéiert a vun 1855 op der Uni enseignéiert. Hien ass mat 47 Joer an enger psychiatrescher Klinick zu Wien, der *Landesirrenanstalt Döbling*, ënner net eendeiteg gekläerten Ëmstänn gestuerwen. Et ass méiglech, dass en ënner Depressioune gelidden hat, well seng Erkenntnesser ignoréiert goufen.

D'Autopsie am Joer 1963, wéi och Ongereimtheeten a Widderspréch ronderëm d'Ëmstänn vu sengem Openthalt do, deiten drop hin, datt en ënner Zwang internéiert gewiescht kéint sinn, a méiglecherweis ëmbruecht gouf.

Eréischt um Enn vum 19. Joerhonnert gouf d'Wichtegkeet vu sengen Entdeckungen allgemeng unerkannt a gewierdegt.

Zu Budapest gouf ë.&nbsp;a. d'Semmelweis-Universitéit (*Semmelweis Egyetem*) no him genannt. Vill Instituter, Klinicken a Stroossen doruechter droen haut säin Numm. Zu Lëtzebuerg gouf zu Stroossen d*'Rue Ignace Semmelweis* no him genannt. 

## Um Spaweck
Encanto

**Encanto** ass en US-amerikaneschen Animatiounsfilm vun der Walt Disney Company aus dem Joer 2021.

## Um Spaweck
Gabriel Maugas

De **Gabriel Emile Marie Maugas**, gebuer den 23. Dezember 1866 zu Fromental, a gestuerwen den 22. Oktober 1931 an der Stad Lëtzebuerg, war e franséischen Arméisingenieur a Wëssenschaftler, deen U-Booter fir d'franséisch Marine entworf huet.

De Gabriel Maugas huet vun 1884 bis 1886 op der Ecole polytechnique studéiert. 1911, gouf en *Ingénieur en chef, première classe*, vun der Sektioun fir Schëffbau zu Toulon. Hien huet d'Ënnerséibooter vun der Classe Farfadet, der *Classe Farfadet amélioré* an der  *[[Classe Émeraude]]* entworf. Absënns ass en dofir bekannt, Dieselmotoren an d'U-Booter agebaut an d'Undriffsschrauwe mat orientéierbare Schaute perfektionéiert ze hunn, sou datt Undriffswell net méi vu vigenzeg op hannerzeg huet missen ëmgeschalt ginn.

Wärend dem Eischte Weltkrich war hien en enke Mataarbechter vum Maréchal Foch.

Nom Krich koum hien un d'Spëtzt vum Wirtschaftsdepartement vum interalliéierten Etat-major.

1920 gouf en Direkter vun der Hadir zu Déifferdeng. Hie war och President vum *Groupement des Industries Sidérurgiques Luxembourgeoises*. Wärend senger Zäit zu Lëtzebuerg war hien als President vum Mouvement « Souvenir Français » zu Lëtzebuerg ee vun den Haaptinitiateure vum Bau vum Mausoleum vun de franséischen Zaldoten zu Lëtzebuerg.  

Seng stierflech Iwwerreschter goufe mam Zuch op Puget-Ville iwwerfouert, wou d'Familljegraf war.

Zu Uewerkuer gouf eng Strooss no him genannt. Et ass eng Sakgaass déi vun der *Rue Henry Bessemer* aus fortgeet. De Postcode ass 4623.
## Gielercher
* 
## Um Spaweck

*Dësen Artikel gouf ugeluecht als Iwwersetzung vun [[:fr:Gabriel Maugas]] an der Versioun vum 18. Juli 2025.*
Sophia de Mello Breyner Andresen

D**'Sophia de Mello Breyner Andresen**, gebuer de 6. November 1919 zu Porto, a gestuerwen den 2. Juli 2004 zu Lissabon, war eng portugisesch Dichterin a Schrëftstellerin. Si gëtt als eng vun de wichtegsten Dichter vum 20. Joerhonnert ugesinn. An hire véierzéng Gedichtsbänn, déi tëscht 1944 an 1997 erauskoumen, behandelt si Sujete wéi d'natierlech Ëmwelt, d'Sich no Gerechtegkeet, d'Antikt Griicheland an d'Wichtegkeet vun der Poesie. Als Schrëftstellerin huet si, virun allem an den 1950er an 1960er Joren, eng Rëtsch Kannerbicher geschriwwen, à la base fir hir eege Kanner. Si huet och Essayen an Theaterstécker geschriwwen.

D'Sophia Andresen huet sech aktiv fir sozial a politesch Theemen engagéiert. Als Géignerin vum Regimm vum *[[Estado Novo]]* an de Portugisesche Kolonialkricher war si Grënnerin vun der Nationaler Kommissioun fir d'Ënnerstëtzung vu Politesche Gefaangenen. No der Oeilletsrevolutioun war si Deputéiert vun der Sozialistescher Partei an der Assemblée constituante, tëscht 1975 an 1976, an där déi portugisesch Verfassung ausgeschafft gouf.

Si krut als éischt portugisesch Fra, am Joer 1999, de Camões Präis. Si ass am Alter vu 84 Joer am Joer 2004 gestuerwen. Hir stierflech Iwwerreschter goufen 2014 an den Nationale Pantheon iwwerdroen.

Zu Nidderkuer gouf eng Strooss no hir genannt. D'Rue Sophia de Mello Breyner Andresen verbënnt d*'Rue St. Pierre* mat der *Rue du Castel*. De Postcode vun der Strooss ass L-4566. 

## Um Spaweck
Jean Bretonnière

De **Jean Bretonnière**, gebuer als *Jean Marcel Bretonnière* den 22. Oktober 1924 zu Tours, a gestuerwen den 13. Mäerz 2001 zu Romainville, war e franséische Schauspiller a Sänger.

Hie war vun 1967 bis zu hirem Doud am Joer 1989 mat der Schauspillerin Geneviève Kervine bestuet.

## Filmographie
### Kino
* 1949: *Chantons les saisons*- Regie: Henri Cerutti - (Kuerzfilm)
* 1951: *[[Sous le ciel de Paris (Film)|Sous le ciel de Paris]]* - Regie: Julien Duvivier - Haaptacteuren: Brigitte Auber, Daniel Ivernel - (als Sänger)
* 1952: *The Green Glove* - Regie: Rudolph Maté - Haaptacteuren: Glenn Ford, Geraldine Brooks - (als Sänger)
* 1954: *[[Ma petite folie]]* - Regie: Maurice Labro - Haaptacteuren: Jean Tissier, Geneviève Kervine - (als Raoul Morel )
* 1956: *Villa sans souci* - Regie: Maurice Labro - Haaptacteuren: Geneviève Kervine, Lucien Baroux - (als Jean Latour)
* 1956: *L'inspecteur connaît la musique* - Regie: Jean Josipovici - Haaptacteuren: Viviane Romance, Claude Luter - (als Laurent)
* 1956: *Cette sacrée gamine* - Regie: Michel Boisrond - Haaptacteuren: Brigitte Bardot, Françoise Fabian - (als Jean Clery)
* 1956: *C'est arrivé à Aden* - Regie: Michel Boisrond - Haaptacteuren: Dany Robin, André Luguet
* 1957: *Cinq millions comptant* - Regie: André Berthomieu - Haaptacteuren: Jane Sourza, Ded Rysel - (als André Dargent)
* 1957: *Une gosse sensass* - Regie: Robert Bibal - Haaptacteuren: Geneviève Kervine, Raymond Bussières - (als Pierre Leroy)
* 1957: *Paris Music Hall* - Regie: Stany Cordier - Haaptacteuren: Charles Aznavour, Geneviève Kervine
* 1957: *Quelle sacrée soirée* - Regie: Robert Vernay - Haaptacteuren: Dora Doll, Rellys - (als Jean Duclos)
* 1959: *[[Soupe au lait (Film 1959)|Soupe au lait]]* - Regie: Pierre Chevalier - Haaptacteuren: Geneviève Kervine, NoNoël Roquevert - (als Roland Mage)
* 1975: *[[Le juge et l'assassin]]* - Regie: Bertrand Tavernier - Haaptacteuren: Philippe Noiret, Michel Galabru , Isabelle Huppert
### Televisioun
* 1962: *Les trois Henry* - (TV-Film) - Regie: Abder Isker - Haaptacteuren: Jean Muselli, Magali Noël
* 1967: *L'ami Fritz* - (TV-Film) - Regie: Georges Folgoas - Haaptacteuren: Dominique Paturel, Henri Virlojeux
* 1967: *Demeure chaste et pure* - (TV-Film) - Regie: Pierre Badel - Haaptacteuren: Jean Richard, Marie-France Boyer
* 1980: *Au théâtre ce soir* - (TV-Serie) - Episod: *Peau de vache* - Regie: Pierre Sabbagh - Haaptacteuren: Sophie Desmarets, Geneviève Kervine
* 1987: *Le loufiat* - (TV-Serie) – (1 Episod)
* 1992: *Les enfants d'Édouard* - (TV-Film) - Regie: Michel Siripe - Haaptacteuren: Marthe Mercadier, Christian Alers

## Um Spaweck
Vatikanesch Lira

D**'vatikanesch Lira** (VAL) war vum 11. Februar 1929 bis den 31. Dezember 2001 déi offiziell Wärung vun der Vatikanstad. Si gouf den 1. Januar 2002 mam Euro ersat.

1 Lira war an 100 Centesimi ënnerdeelt.

## Geschicht
1929 gouf mat de Laterantraitéen d'Vatikanstad gegrënnt, déi dunn och d'Recht hat eege Mënzen anzeféieren. D'vatikanesch Lira war un d'italieenesch Lira an un d'san-marineesesch Lira gekoppelt, an zanter dem Zweete Weltkrich an Centesimi ënnerdeelt. Italieenesch an san-marineesesch Mënzen a Schäiner goufen och an der Vatikanstad akzeptéiert. Anescht waren d'vatikanesch Mënzen och Bezuelmëttel an Italien an a San Marino.

Wéi den Ëmtoschwäert zum Euro festgeluecht gouf, gouf dee mat 1&nbsp;EUR = 1936,27&nbsp;VAL fixéiert.

## Kuckt och
* Euro
* Euromënze vum Vatikan

## Um Spaweck
San-marineesesch Lira

D**'san-marineesesch Lira** (SML) war vum 23. Dezember 1865 bis den 31. Dezember 2001 déi offiziell Wärung vu San Marino. Si gouf den 1. Januar 2002 mam Euro ersat.

1 Lira war an 100 Centesimi ënnerdeelt.

## Geschicht
D'san-marineesesch Lira gouf 1861, nom Risorgimento, offiziell agefouert. Domat goufen déi ënnerschiddlech Wärungen an den alitalieenesche Staaten ofgeschaaft.

Wéi den Ëmtoschwäert zum Euro festgeluecht gouf, gouf dee mat 1&nbsp;EUR = 1936,27&nbsp;SML fixéiert.

## Kuckt och
* Euro
* Euromënze vu San Marino

## Um Spaweck
Geese (Band)

**Geese** ass eng amerikanesch Rockband déi 2016 zu Brooklyn am Bundesstaat New York, gegrënnt gouf. D'Band besteet aktuell aus 4 Memberen: de Cameron Winter (Gesang, Keyboard), d'Emily Green (Gittar), den Dominic DiGesu (Bass) an de Max Bassin (Batterie). Bei Live-Optrëtter gëtt d'Band vum Keyboarder Sam Revaz begleet.

D'Band huet bis elo dräi Studioalben erausbruecht: *A Beautiful Memory* (2018), *Projector* (2021) an *3D Country* (2023). Am September 2025 soll hire véierten Album, *Getting Killed*, erauskommen. 
## Fréier Memberen
* Foster Hudson – Gittar (2016–2023)

## Discographie
### Studioalben
* *A Beautiful Memory (2018)*
* *Projector* (2021)
* *3D Country* (2023)
* *Getting Killed* (2025)
### EPs
* *EP* (2018)
* *Bottomless Pink Lagoon* (2019)
* *4D Country* (2023)
### Live Alben
* *Alive & in Person* (2024)
### Singlen

## Um Spaweck
Action féminine

D**'Action féminine** war e lëtzebuergesche Fraeveräin, deen 1924 als De-facto-Associatioun gegrënnt gouf. 

## Geschicht

D'Fraebeweegung zu Lëtzebuerg huet 1906 mat der Grënnung vum liberale Verein für die Interessen der Frau vun der Aline Mayrisch-de Saint-Hubert an dem konservative Luxemburger katholischer Frauenbund ugefaangen. D'Action féminine gouf 18 Joer méi spéit vun der Catherine Schleimer-Kill gegrënnt, nodeems si de kathoulesche Veräin verlooss hat. D'Action féminine gouf 1926 Member am Internationale Fraerot. Vun 1927 un huet d'Organisatioun d'Zäitschrëft mam selwechten Numm publizéiert.

D'Zil vun der Action féminine war et, fir d'Rechter vun de Fraen am Gesetz ze verbesseren. Obwuel d'Fraewalrecht schonn 1919 agefouert gi war, ënnerlouchen déi bestuete Fraen nach ëmmer nach der Tutelle vun hirem Mann. D'Action féminine hat séier Succès an et goufe lokal Branchen uechtert d'Land gegrënnt.

Bei de Gemengewalen 1928 huet d'Action féminine eng Lëscht mat nëmme Kandidatinnen opgestallt, an d'Catherine Schleimer-Kill gouf an de Gemengerot vun der Stad Esch-Uelzecht gewielt, an deem si bis 1934 bliwwen ass.

D'Fraebeweegung zu Lëtzebuerg, dorënner och d'Action féminine, gouf mam Ausbroch vum Zweete Weltkrich ënnerbrach. Och d'Zäitschrëft *[[L'Action féminine]]* gouf nom Januar 1940 net méi produzéiert.

## Kuckt och
* Feminismus zu Lëtzebuerg
Monegassesche Frang

De **monegassesche Frang** (MCF) war vum 7. Mäerz 1837 bis den 31. Dezember 2001 déi offiziell Wärung vu Monaco. Si gouf den 1. Januar 2002 mam Euro ersat.

1 Frang war an 100 Centimes ënnerdeelt.

## Geschicht
De Frang gouf 1795 als Wärung a Frankräich agefouert a koum wärend der franséischer Besatzung vu Monaco (1793 bis 1814) och do an Ëmlaf. Eréischt an de Joren 1920 bis 1922 koume Schäiner an Ëmlaf, déi och déi eenzeg Schäiner an der Geschicht vum monegassesche Frang bloufen.

1958 gouf a Frankräich den *Nouveau Franc* agefouert, deen de Wäert vun 100 ale Frang (*Ancien Franc*) hat. Dës Wärungsreform gouf dunn och a Monaco duerchgeféiert.

Wéi den Ëmtoschwäert zum Euro festgeluecht gouf, gouf dee mat 1 EUR&nbsp; = 6,55957&nbsp;MCF fixéiert.

## Kuckt och
* Euro
* Euromënze vu Monaco

## Um Spaweck
Connie Francis

D**'Concetta Rosa Maria Franconero**, bekannt als **Connie Francis**, gebuer den 12. Dezember 1937 zu New Ark, am New Jersey, a gestuerwen de 16. Juli 2025 zu Pompano Beach a Florida, war eng US-amerikanesch Sängerin a Schauspillerin.
Den Héichpunkt vun hirer Gesangskarriär war Enn der 1950er, uganks der 1960er Joren, wou si iwwer 100 Millioune Placke verkaaft huet. Bekannt ass hire Cover vun 1958 vum  Lidd *Who's Sorry Now?* vun 1928,  an enger ganzer Rëtsch vun Top-Ten-Hits dono. 1960, mat  *Everybody's Somebody's Fool*, war si déi éischt Fra op der 1. Plaz vun den U.S. Billboard Hot 100 Charts. Si war och déi éischt Fra déi an deenen Charts am Ganzen 3 Nummer-1-Hitten hat (vun 53 am Ganzen). 

D'Connie Francis huet hir Lidder net just op Englesch gesongen, ma och op Italieenesch, Franséisch, Däitsch, Yiddesch a Japanesch, wat si och international bekannt gemaach huet. Tëscht 1974 an 1988 hat si no schroen, traumateschen Erliefnesser, kierperlech a psychesch Gesondheetsprobleemer, wat hir Karriär ënnerbrach huet. Tëscht 1988 an 2018 huet si awer nees Opname gemaach an ass opgetrueden.

## Um Spaweck
Pascal Alff

De **Pascal Alff**, bekannt als **De Pascal vu Wooltz**, gebuer den 3. Februar 1983 a gestuerwen den 13. Juli 2025 zu Miersch, war e lëtzebuergesche Museker.

Hien huet eng 20 Joer laang an der Punk-Band *[[Weakonstruction]]* gespillt, dertëscht och alt bei *[[Schëppe Siwen]]*, an ass och eleng als Gittarist opgetrueden.

Politesch huet hie sech bei Déi Lénk engagéiert, fir déi e bei de Chamberwalen 2023 Kandidat am Bezierk Norde war.
Ozzy Osbourne

Den **John Michael** "**Ozzy**" **Osbourne**, gebuer den 3. Dezember 1948 zu Birmingham, am Vereenegte Kinnekräich, an och do den 22. Juli 2025 gestuerwen, war e brittesche Rockmuseker. 

Hie gouf 1969 als Sänger vun der Heavy Metal-Band *[[Black Sabbath]]* bekannt. Als Soloartist krut hien tëscht 1980 an der Mëtt vun den 1990er Joren eng Rëtsch Platinplacken. Hien hat den Éierentitel *Godfather of Metal* a *Prince of Darkness*. 

Zesumme mat senger Fra a Managerin Sharon Osbourne huet hien 1996 d' *Ozzfest* gegrënnt. Ufanks der  2000er Jore gouf hien op en Neits duerch d'MTV-Reality-Tëleesserie *The Osbournes* populär, an där hien, seng Fra Sharon a seng Kanner Kelly an Jack opgetruede sinn.

## Discographie

## Um Spaweck
.bl

**.bl** ass e geplangten Nationalen Top-Level-Domän, dee fir Saint-Barthélemy reservéiert ass.

## Um Spaweck
.bq

**.bq** ass e geplangten Nationalen Top-Level-Domän, dee fir d'Karibescht Holland (Bonaire, Sint Eustatius a Saba) reservéiert ass.

## Um Spaweck
Roy Jenkins

De **Roy Harry Jenkins**, gebuer den 11. November 1920 zu Abersychan, a gestuerwen de 5. Januar 2003, war e brittesche Politiker (Labour Party méi spéit Social Democratic Party an zum Schluss Liberal Democrats) an Auteur.

Hie war vun 1967 bis 1970 brittesche *Chancellor of the Exchequer* (Finanzminister)  a vu 1977 bis 1981 President vun der Europäescher Kommissioun.

## Um Spaweck
Droneland (Televisiounsserie)

***Droneland*** ass eng lëtzebuergesch-däitsch-hollännesch-polnesch Televisiounsserie vum Nicolas Steil (Createur a *Showrunner*), geschriwwe vum Pierre Majerus, Jan Cronauer a Christophe Wagner (Co-Zeenaristen), déi um Roman *Drohnenland* vum Tom Hillenbrand baséiert. Se gouf tëscht Juni an August 2025 ënner der Regie vum Max Zähle a Félix Koch gedréint.

Se gëtt viraussiichtlech am September 2026 op RTL Télé Lëtzebuerg, an dono op aneren Televisiounschaînen, gewisen. An Däitschland soll s'op Magenta TV an dann am ZDF ausgestraalt ginn.

## Ëm wat geet et an der Serie?
Et handelt sech ëm eng dystopesch Science-fiction-Serie, déi an engem Europa spillt, dat ënner de Follge vu Kricher a vum Klimawandel leit. Ee vun Dronen ënnerstëtzte KI-Systeem, *Mirrorspace* genannt, erlaabt eng Iwwerwaachung vun alle Bierger, ma et schéngt es, wéi wa se och d'Perceptioun vun der Realitéit verännere kann. Wichteg Europaparlamentarier stinn ënner Beschoss. Eng Enquêtrice vun Europol, d'Nina Bittmann, an e Krichsveteran, den Aart Westerfeld, probéieren erauszefannen, wien derhannert stécht...

## Episoden

## Produktioun
Fir d'Produktioun vun der Serie stoungen am Ganze 15,2 Milliounen Euro zur Verfügung, déi ë.&nbsp;a. vun der Iris Group (0,9 Mio), Privatinvestisseuren (1,3 Mio) an dem Lëtzebuerger Filmfong (3 Mio) hierkoumen.

D'Dréiaarbechten hunn 53 Deeg gedauert, dovunner der 16 zu Lëtzebuerg. Dréiplazen zu Lëtzebuerg waren d'Gebaier ronderëm d'Place de l'Europe (d'Robert-Schuman-Gebai, d'Philharmonie an de European Convention Center). Gedréint gouf och am Gebai vun RTL, um Belval an am Norde vum Land.

Och zu Dresden, a Polen an an Holland goufen Zeene gedréint.

## Literatur
* Hillenbrand, Tom. *Drohnenland: Kriminalroman*. Köln: Kiepenheuer & Witsch, 2014. Print. ISBN 978-3-462-04662-5

## Um Spaweck
* "Tournage fir nei Thriller-Serie "Droneland" huet ugefaangen." rtl.lu, 30.05.2025
Dystopie

Eng **Dystopie** ass eng Erzielung, déi meeschtens an der Zukunft spillt, an där eng erschreckend oder net wënschenswäert Gesellschaftsuerdnung duergestallt gëtt. Dofir gëtt esou eng Fiktioun vun enger negativer (Zukunfts-)Welt och alt **Antiutopie** (respektiv **Anti-Utopie**) oder **negativ Utopie**, méi seelen och nach **Kakotopie** oder **Mätopie** genannt. 

D'Dystopie ass d'Géigebild zu der positiver Utopie bezéiungsweis der Eutopie, déi den Thomas Morus mat sengem Roman *[[Utopia (Roman)|Utopia]]* an d'Welt gesat hat. Dacks wëllen d'Auteure vun dystopesche Geschichte mat Hëllef vun engem pessimisteschen Zukunftsbild op bedenklech gesellschaftlech Entwécklungen an der Géigewaart opfmierksam maachen a virun deenen hire Follge warnen.

Bekannt dystopesch Erzielunge sinn dem H. G. Wells seng Science-Fiction-Novell *[[The Time Machine]]* oder dem George Orwell säi Roman *[[1984 (Roman)|1984]]*.

## Um Spaweck
A. R. Penck

Den **A. R. Penck**, gebuer als **Ralf Winkler** de 5. Oktober 1939 zu Dresden, a gestuerwen den 2. Mee 2017 zu Zürich, war en däitsche Moler a Sculpteur. 

Hie war ee vun de féierende Kënschtler an der DDR an duerno och a Westdäitschland an der Zäit no dem Zweete Weltkrich. Hie gëllt als ee vun de wichtegste Vertrieder vum Neoexpressionismus.
## Wierker

## Um Spaweck
The Manxman

**The Manxman** ass e brittesche Film vum Alfred Hitchcock aus dem Joer 1929 mam Carl Brisson an der Anny Ondra an den Haaptrollen, no engem Roman vum Hall Caine.

## Ëm wat geet et am Film?
De Pete an de Philipp hu sech alle béid an d'Kate verléift…

## Um Spaweck
The Ring (Film 1927)

**The Ring** ass e brittesche Film vum Alfred Hitchcock aus dem Joer 1927 mam Carl Brisson an der Lilian Hall-Davis.

## Ëm wat geet et am Film?
Den One Round Jack, e Boxer deen op Kiermessen optrëtt, packt et, fir e bekannte Profiboxer ze ginn …

## Um Spaweck
Weed

Eng **Weed** ass eng Wiss oder en anert Stéck Land, op deem Gras oder anert Kraut wiisst, an op deem Notzdéiere stinn, déi dat Grass oder Kraut friessen. Zu den Déieren, déi een zu Lëtzebuerg op enger Weed ka fannen, zielen zum Beispill d'Kéi, d'Päerd, d'Geessen an d'Schof.

Eng Weed mat enger physescher Begrenzung wéi mat enger Heck oder engem Zonk, gëtt och nach eng **Perch**, **Pierch** oder **Park** genannt. E Päsch ass en agezénkt Stéck Land beim Haus, meeschtens e Bongert, an deem Véi weede kann. 

## Kuckt och
* Fräi Weed
* Gewan

## Um Spaweck
Kou

**Kou** steet fir:
* en ausgewuess geschlechtsräif weiblecht Rëndvéi: kuck Rand
* aner ausgewuess geschlechtsräif weiblech Mamendéiere beim Elch, dem Hirsch, dem Wal.
Zonk

En **Zonk** (Méizuel: *Zénk*) ass eng Zort **Clôture** fir een Terrain vun engem aneren ofzegrenzen.

En niddregen Zonk huet virun allem eng Signalwierkung, wärend e méi héijen den Zougank begrenzt. Zénk hunn dacks eng Schutzfunktioun. Anerer hunn éischter en dekorative Charakter, zum Beispill an der Gestaltung vum Gaart. 

Clôturë besti meeschtens aus Holz, Metall oder Plastik. D'Ofgrenzungen aus Steen oder Bëtong heesche Mauer.

## Kuckt och
* Perch: eng Weed mat engem Zonk

## Um Spaweck
Arkteschen Ozean

Den **Arkteschen Ozean** (kuerz: **Artik**) ass mat 14,09 Millioune km² dat klengst Weltmier.

Mat enger duerchschnëttlecher Waasserdéift vun 987 m zielt en zou de flaache Mierer, seng gréisst Déift ass 5669 m. Heiansdo gëtt en och als Niewemier vum Atlanteschen Ozean gesinn. Den Arkteschen Ozean läit an der Arktis an ass dat ganzt Joer iwwer mat Äis bedeckt, woubäi d'Ausdeenung vum Äis, wéinst dem Klimawandel, all Joer ofhëlt. Der NASA no, hëlt d'Äisbedeckung all Joer ëm 12,6 Prozent of.

D'Artik gëtt ongeféier dräi bis fënnef Méint am Joer vun der Schëfffaart benotzt, déi Russland an der Nordpassage an d'USA a Kanada an der Nordwestpassage bedreiwen.

## Vu wou den Numm hierkënnt
Den Numm geet op déi griichesch Mythologie zeréck: *Arktis* kënnt vum griichesche Wuert *Arktos* = Bier hier. Den Numm leet sech net vum ikoneschen Äisbier of, mä vu Stärebiller um nërdlechen Himmel vun der Arktis: dem Grousse Bier an dem Klenge Bier.

## Waasser
Den arkteschen Ozean huet en héije Séisswaassergehalt, besonnesch op der Uewerfläch. Dat läit dorun, well 11 Prozent vum weltwäite Kontinentaloffloss an d'Arktis geet.

## Um Spaweck
Pavlos I. vu Griicheland

De **Pavlos I. vu Griicheland** (Griichesch: Παῦλος Α΄ τῆς Ἐλλάδος Pâvlos A tîs Helládos), gebuer de 14. Dezember 1901 zu Athen, a gestuerwen de 6. Mäerz 1964 zu Tatoi bei Athen, war vum 1.&nbsp;Abrëll 1947 bis zu sengem Doud de siwente Kinnek vun den Hellenen.

## Liewen

## Um Spaweck

*  Déi griichesch Kinneksfamill
Zentralamerika

**Zentralamerika** (dt: *Zentralamerika*, fr: *Amérique centrale*, en: *Central America*) ass am geographesche Sënn d'Landbréck an der Mëtt vum amerikanesche Kontinent a gëtt gemenkerhand zu Nordamerika gezielt. 

Zesumme mat de Westindeschen Insele bzw. der Karibik, déi och zu Nordamerika gehéiert, bilt Zentralamerika d'Regioun Mëttelamerika.

De Begrëff Zentralamerika gëtt heiansdo iertemlecherweis als Synonym fir Mëttelamerika benotzt.

## Länner

Mat Ausnam vu Panama, gehéieren d'Länner an der Tabell geographesch komplett zu Zentralamerika. Jee no der geographescher Definitioun gehéiert den Territoire vu Panama gréisstendeels oder ganz zu Zentralamerika.

Mexiko gëtt deels och zu Zentralamerika gezielt, ass awer net an der Lëscht, well nëmmen e relativ klengen Deel vum mexikaneschen Territoire zu Zentralamerika gehéiert.

## Um Spaweck
Déierepark

En **Déierepark** oder **Zoo** ass eng Ariichtung, an där ursprénglech wëll Déieren an enger parkänlecher Ëmgéigend a Gefaangeschaft gehale ginn, fir der Ëffentlechkeet d'Méiglechkeet ze ginn, se ze kucken.

Den eelsten Zoo, deen et och haut nach gëtt, ass den Tiergarten Schönbrunn zu Wien, dee 1752 seng Dieren opgemaach huet. Der Europäescher Zoo-Direktiv 1999/22/EG aus dem Joer 1999 no, muss all Zoo an der Europäescher Unioun eng speziell Autorisatioun hunn. En Déierepark gëtt als dauerhaft Ariichtung definéiert, an där lieweg Exemplarer vu wëll-liewenden Aarten gehale ginn, an déi op d'mannst siwen Deeg am Joer ëffentlech ausgestallt ginn. Dat schléisst ënner anerem Zirkussen an Déierenhandlungen aus.

Den Zweck vun engem Déierepark ass d'Bildung, d'Fuerschung, d'Erhuelung an den Natur- an Aarteschutz, zum Beispill duerch d'Zuucht vu raren Déieren an deenen hiert spéidert Aussetzen an der Natur. Trotzdeem sinn Déierparken ëmstridden a ginn dacks vun Déierschutzorganisatioune kritiséiert.

De gréissten Déierepark zu Lëtzebuerg ass de Märchepark Beetebuerg. E weideren Zoo ass den Escher Déierepark. De Sennenger Zoo huet tëscht 1968 an der fréien 1980er existéiert.

## Kuckt och
*Zoo vun Antwerpen

## Um Spaweck
Rëpp

Eng **Rëpp** (lat.: *costa*, gr.: *pleura*; Méizuel: **Rëppen** oder **Rëpper**) ass eng schmuel Schank am Kierper vun de Wierbeldéieren. D'Rëpper sinn Deeler vum Broschtkuerf (Thorax) an ënnerschiddlech laang an ënnerschiddlech vill gebéit. Si si mat de Wierbele vun der Wierbelsail verbonnen. Op der Säit vun der Broscht kënne si direkt oder indirekt mam Broschtbeen (Sternum) verbonne sinn.

De Mënsch huet 24 Rëpper, 12 op all Säit. Hënn, Kazen an Déieren, déi idderzen, hunn 13 Rëpper, Päerd hunn der 18. All Rëpp besteet aus der eigentlecher Schank (*os costale*) an engem Stéck Knorpel (*cartilago costalis*). De Raum tëscht de Rëpper gëtt Interkostalraum oder Tëscherëpperaum genannt an zum Deel vun de Muskelen ausgefëllt.

Eng Fraktur vun der Rëpp ka staark Péng verursaachen, besonnesch beim Duerchootmen.

## Um Spaweck
Laura Dahlmeier

D**'Laura Dahlmeier**, gebuer den 22. August 1993 zu Garmisch-Partenkirchen, a gestuerwen den 28. Juli 2025 an de Karakoram-Bierger am Pakistan, war eng däitsch Biathletin, déi nom Enn vun hirer Sportskarriär als Biergleeferin a Biergsteigerin aktiv war. Si huet siwe Goldmedailen, dräi Sëlwermedailen a fënnef Bronzemedailen op de Biathlon-Weltmeeschterschaften, 20 Weltcup-Courssen an de Gesamtweltcup an der Saison 2016/17 gewonnen.Op den Olympesche Wanterspiller 2018 zu Pyeongchang huet si d'Goldmedail an de Sprint- an d'Verfollegungsrennen, souwéi d'Bronzemedail an der Eenzelklass gewonnen. 

Si ass den 28. Juli 2025 am Alter vun 31 Joer bei engem Biergaccident deen duerch e Steeschlag verursaacht gouf, um Laila Peak an de pakistanesche Karakoram-Bierger gestuerwen.

## Um Spaweck
Tour de France Femmes 2025

Den **[[Tour de France Femmes]] 2025** war déi véiert Editioun vun dëser Etappecourse fir Cyclistinnen. E gouf vum 26. Juli bis den 3. August 2025 gefuer a war en Deel vun der UCI Women’s WorldTour 2025.

E goung iwwer knapps 1169 km vu Vannes op Châtel.

Gewënnerin am Generalklassement gouf d'Pauline Ferrand-Prévot (Team Visma | Lease a Bike).

## Ekippen

## Etappen

## Generalklassement

## Um Spaweck
Éisleker Geschichtsfuerscher

De Veräin **Éisleker Geschichtsfuerscher**, ofgekierzt **EGF**, ass eng lëtzebuergesch ASBL déi de 6. Mäerz 2023 gegrënnt gouf, an hire Sëtz um Kounenhaff zu Uewereesbech an der Gemeng Parc Housen huet.

De Veräi schafft an Zesummenaarbecht mam Nationalen Institut fir archeologesch Fuerschung (INRA), a konform zu de gesetzleche Bestëmmungen, déi den archeologesche Patrimoine reegelen.

De Veräin EGF huet follgend Ziler:
* Erfuerschung an Dokumentatioun vun der Éisleker Geschicht a Publikatiounen doriwwer;
* Preparatioun vu geschichtlechen Objeten, fir pedagogesch Zwecker a Schoulen oder Ausstellungen;
* Ulafplaz fir Laien, Hëllef a Berodung bei archeologeschen Zoufallsentdeckungen, fir d'Séchere vun der Dokumentatioun an eng korrekt Weiderleedung an d'national Datebank (archeologesch Kaart vum INRA).

## Publikatiounen
*Anonym, 2025. *Goldschatz und Burgus aus der Römerzeit, D'Pëtschter Noriicht*, Rubrik Dëst an Dat, Juli 2025: S. 39-44.

## Kuckt och
* Institut national de recherches archéologiques

## Um Spaweck
* https://www.egf.world/ - Websäit vun EGF
Tour de France Femmes

Den **Tour de France Femmes** ass eng Vëlos-Etappecourse fir Fraen, déi zanter 2022 a Frankräich  gefuer gëtt.

## Palmarès

## Kuckt och
* Tour de France

## Um Spaweck
Karol Nawrocki

De **Karol Tadeusz Nawrocki**, gebuer de 3. Mäerz 1983 zu Gdańsk, ass e polnesche Politiker vun der Partei Recht a Gerechtegkeet (PiS). Zanter dem 6. August 2025 ass hie Staatspresident vun der Republik Polen.

## Liewen
Den 1. Juni 2025 huet hien am zweeten Tour vun de Presidentschaftswalen a Pole géint de Rafał Trzaskowski gewonnen a gouf de 6. August 2025 vereedegt.

## Um Spaweck

* Fiche op der Websäit vum Europaparlament.
* eege Websäit
Australien (Kontinent)

**Australien** ass e Kontinent a begräift eng Haaptlandmass, dat australescht Festland an d'Inselen Tasmanien an Neiguinea déi virun der Küst leien. 

Dës Landmasse gi vu verschiddene Mierer vunenee getrennt: d'Arafura-Mier an d'Torres-Strooss trennen Australie vun Neiguinea iwwerdeems d'Bass-Strooss Kontinentalaustralie vun Tasmanien trennt.

Wärend der Äiszäit, besonnesch an der Pleistozen-Zäit virun 18.000 Joer, wéi de Mieresspigel nach méi niddreg war, waren all dës Gebidder ee Ganzt. An de leschten zéngdausend Joren ass de Mieresspigel geklommen an déi niddregst Territoire sinn iwwerschwemmt ginn, wat dozou gefouert huet, datt de Kontinent an eng hallefdréchen Zentralplack an zwou hiwweleg Insele getrennt gouf: Neiguinea an Tasmanien. Geologesch gesi geet den australesche Kontinent bis op de Bord vum Kontinentalsockel, an all d'Gebidder zesumme bilden ee Kontinent, och wann s'aktuell getrennt sinn.

Dacks gi bei den australesche Kontinent – aus kulturellen a politesche Grënn – nach d'Inselstaaten am Pazifeschen Ozean, haaptsächlech Neiséiland, dobäigezielt. Neiséiland läit awer net um selwechte Kontinentalsockel wéi Australien; et ass en Deel vum iwwerschwemmte Kontinent Zealandia, deen zu der grousser geographescher Regioun Ozeanie gehéiert. 

## Geographie
Nieft dem Staat Australien, Tasmanien an Neiguinea gehéieren zum australesch Kontinent och nach verschidden Inselgruppen a méi kleng Insele wéi z.&nbsp;B.

* Salawati,
* Misool,
* Aru-Inselen,
* Schouten-Inselen,
* Yapen,
* Lusancay-Inseln,
* Woodlark,
* Trobriand-Inselen,
* Louisiade-Archipel,
* D'Entrecasteaux-Inselen.

Den nërdlechste Punkt vum Kontinent läit direkt um Equator, op der Insel Kabare; am Süden zitt sech de Kontinent bis zum südëstleche Kap vun Tasmanien op 43° Süd. D'Ost-West-Auseenung geet vum *[[Cape Byron]]* um Längtegrad +153° bis op de *Cape Inscription* op +113°.

Australien huet eng Fläch vu ronn 8.560.000 Quadratkilometer, zu deenen een nach déi ronn 2.500.000 km² vun den iwwerschwemmte Gebidder dobäiziele muss. Fir den australesche Kontinent gëtt eng Populatioun vun  geschat.

## Kuckt och
* Staat Australien
* Australien an Ozeanien
* Kontinentalaustralien
* Ozeanien

## Um Spaweck
Aleksander Kwaśniewski

Den **Aleksander Kwaśniewski**, gebuer de 15. November 1954 zu Białogard, ass e polnesche Politiker vun der Partei Bond vun den Demokratesche Lénken. Hie war vum 23. Dezember 1995 bis den 23. Dezember 2005 Staatspresident vun der Republik Polen.

## Politesch Karriär

Den 19. November 1995 huet hien am éischten Tour vun de Presidentschaftswalen a Polen, géint de Lech Wałęsa gewonnen, a gouf den 23. Dezember 1995 vereedegt. Den 8. Oktober 2000 gouf hien am 1. Tour vun de Presidentschaftswalen erëmgewielt.

## Um Spaweck
Feescht

D**'Feescht** ass en Deel vum Fouss bei verschiddene Mamendéieren. Et ass den ënneschten Deel hannen um Fouss, géigeniwwer vun den Zéiwen.

An der Feescht vum Mënsch sinn zwou Schanken: den *Talus* an de *Calcaneus*. 

Am Beräich vun der Suel ass d'mënschlech Feescht mat enger ongeféier zwee Zentimeter décker Schicht aus Fett a Bindegeweebe ëmginn, déi d'Schanken ofpolsteren a Schocken absorbéieren. D'Feescht ass donieft den Usaz fir d'Achillesseen. Op béide Säite vun där Seen fält d'Haut e bëssen an.

Duerch den oprechte Gang vum Mënsch iwwerhëlt d'Feescht eng komplex Funktioun. Si spillt eng wichteg Roll bei der Ofrullbeweegung vum Fouss. Dee Gang ass nëmmen duerch d'Zesummespill vun der Feescht an dem viischten Deel vum Fouss méiglech.


Subtalar Joint.PNG|Scheema mat den zwou Schanken an der Feescht (*Talus* an de *Calcaneus*).
Left Calcaneus animation01.gif|Déi gréisst Schank an der Feescht: de *Calcaneus* (rout).
Girls heel.jpg|D'Feescht (lénks am Bild) um Fouss vun engem Meedchen. 


## Kuckt och
Fouss

De **Fouss** (Méizuel: *Féiss*) ass en Deel vum Kierper vu ville Wierbeldéieren. Et ass den ënneschten Deel vum Been, dee beim Enkel ufänkt an no vir ausgeriicht ass. 

Am Stoe rout de Fouss generell um Buedem. En dréit d'Kierpergewiicht an en déngt der Fortbeweegung.

E gëtt anatomesch an dräi grouss Deeler ënnerdeelt: d'Fousswuerzel (op Latäin: *Tarsus*), de Mëttelfouss (*Metatarsus*), an d'Zéiwen (*Digiti pedis*). De relativ platten Deel, deen um Buedem rout, gëtt Suel genannt. Den hënneschten Deel heescht Feescht.

D'Schanken am Fouss, déi iwwer Gelenker mateneen a Verbindung stinn, ginn iwwer d'Muskulatur am ënneschten Deel vum Been (Latäin: *Crus*) an iwwer déi méi kuerz Foussmuskele beweegt. De mënschleche Fouss ass am Ganzen aus 26 eenzele Schanken an iwwer 30 Muskelen opgebaut. 

D'Deelgebitt vun der Medezin, dat sech mat Feelbildungen an Erkrankunge vum Fouss beschäftegt, ass d'Orthopedie. Si beschäftegt sech och mat anere Kierperdeeler. D'Podologie ass eng Heelwëssenschaft, déi sech nëmme mat Féiss beschäftegt a bei där d'Fachkraaft keen Dokter ass, mee eng speziell Ausbildung gemaach huet.

## Um Spaweck
Suel (Fouss)

D**'Suel** (Latäin: *Planta pedis* oder kuerz *Planta*) ass den ënneschten Deel vum Fouss. Si erstreckt sech vun der Feescht bis zum Usaz vun den Zéiwen. Et ass den Deel vum Fouss, dee beim Stoen um Buedem läit. Déieren, déi beim Goe vollstänneg op de Fousssuele stinn, dorënner och de Mënsch, gi Suelegänger genannt.

Beim Mënsch verleeft eng vun den zwou grousse Schlagoderen am Fouss iwwer d'Fousssuel. Si deelt sech am Beräich vun der Feescht an zwéin Äscht op, vun deenen een op der Bannesäit an ee boufërmeg op der Baussesäit vun der Fousssuel verleeft. An der Fousssuel leien och zwéi vun den dräi Nerven am Fouss.

## Kuckt och
Gelenk (Anatomie)

An der Anatomie ass e **Gelenk** (lt.: *articulatio*, gr.: ἄρθρον *árthron*) d'beweeglech Verbindung vun zwou oder méi Schanken.

## Kuckt och
Wued

D**'Wued** (op Latäin: *Sura*) ass en Deel vum ënneschte Bee vum mënschleche Kierper a vum Kierper vu ville Wierbeldéieren. Et ass den hënneschten Deel vum ënneschte Been. 

## D'Wued am mënschleche Kierper
Den Haaptmuskel an der Wued, de *Musculus triceps surae*, ass e Skelettmuskel. En ass iwwer d'Achillesseen mat der Feescht vum Fouss verbonnen. Et gëtt awer och nach aner, méi kleng Muskelen, déi mam Knéi, dem Knéchel an iwwer laang Seene mat den Zéiwe verbonne sinn.

D'Haaptfunktioun vun der Wuedemuskulatur ass d'Plantarflexioun vum Fouss, also d'Béie vum Fouss oder den Zéiwen a Richtung vun der Fousssuel. Dat spillt eng zentral Roll beim Goen. Si wierken awer och beim Dréie vum Foussgelenk mat.

## Um Spaweck
Knéi

De **Knéi** ass den Deel vum Kierper vum Mënsch a ville Mamendéieren, deen den ieweschten an ënneschten Deel vum Bee matenee verbënnt.

## De Knéi am mënschleche Kierper

D'Knéigelenk (op Latäin: *Articulatio genus*) besteet u sech aus zwee Deelgelenker: engem tëscht dem Femur (op Däitsch: *Oberschenkelknochen*) an dem Schinnebeen (Latäin: *Tibia*), an engem tëscht dem Femur an der Knéischeif (*Patella*). Et handelt sech ëm dat gréisst Gelenk am mënschleche Kierper.

Well d'Gelenkflächen, déi mateneen a Verbindung stinn, net genee openee passen, gëtt dës "Ongläichheet" mat Knorpelscheiwen ausgeglach, déi d'Form vun engem Hallefmound hunn, a Meniskus genannt ginn. Si passe sech der Dréibeweegung un, verdeelen d'Belaaschtung gläichméisseg an amortiséiere Schocken. Am Knéi gëtt et e Bannemeniskus (*Meniscus medialis*) an e Baussemeniskus (*Meniscus lateralis*).

E puer staark Bänner halen dat Ganzt zesummen: dat viischt an dat hënnescht Kräizband (am Gelenk selwer) an d'Bannen- an d'Bausseband op den zwou Säiten. Si verhënneren iwwerméisseg Beweegungen a suerge fir Stabilitéit.

D'Gelenkkapsel ëmschléisst de Knéi. An hir ass eng Flëssegkeet (d'Synovialflëssegkeet), déi d'Gelenk schmiert. D'Bannefläch vun där Kapsel ass mat enger Schläimhaut ausgekleet (der Synovialmembran). D'Muskelen an d'Seenen, besonnesch de *Quadriceps femoris* (de Muskel vir am ieweschten Deel vum Been) an de *Biceps femoris* (hannen am ieweschten Deel vum Been) erméiglechen d'Béien an d'Strecke vum Been, an och eng liicht Dréibeweegung no bannen a baussen. D'Patella-Seen verbënnt d'Knéischeif mam Schinnebeen.

## Zweck

De Knéi erméiglecht et dem Kierper beweeglech a gläichzäiteg belaaschtbar ze sinn. Dat ass wichteg fir kënnen ze Goen, ze Lafen, ze Sprangen a vill alldeeglech Beweegungen ze maachen.

De Knéi ass ufälleg fir Verletzungen an Arthros.

## Biller


Kniegelenkvorne.svg|Vereinfachten Opbau vum rietse Knéigelenk vum Mënsch (op Däitsch).
Gray351.png|Dat rietst Knéigelenk vum Mënsch mat Bandapparat, Meniskussen a Gelenkkapsel (blo); vun der Säit gekuckt (op Englesch).
Gray352.png|Dat selwecht vun hanne gekuckt.
Knee diagram-de.svg|D'Bänner vum Knéi (op Däitsch).
Knie-roentgen-r-seite.jpg|Rëntge vun engem Knéi.


## Kuckt och
Peenis

De **Peenis** oder **Penis**, och nach **Glidd** genannt, ass e primäert Geschlechtsorgan vun de männlechen Déieren (beim Mënsch: de Mann). En déngt wärend dem Sex dem Iwwerdroe vun de Spermien op weiblech Déieren (beim Mënsch: d'Fra) oder Hermaphroditen. Vill Déierenaarten – souwuel Wierbeldéieren wéi och Déieren ouni Wierbelen (Invertebrata) – hunn esou een Organ, awer net all männlecht Déier huet e Peenis. 

D'Haaptfunktioun vum Peenis ass et, d'Spermien an de Reproduktiounstrakt vum Partner z'iwwerdroen. Bei de Plazentadéieren iwwerhëlt en zousätzlech d'Funktioun vun der Ausscheedung vum Harn. En ass virun allem bei den Déieren, déi um Land liewen, ausgebilt. 

Peenissen ënnerscheede sech staark tëscht den Déierenaarten. D'Déier mam längste Peenis am Verglach zur Kierpergréisst ass d'Intemuschel (*Pedunculata*); bei de Mamendéieren ass de Blowal mat engem bis zu dräi Meter laange Peenis vir. Bei Insekte gëtt d'Organ, dat de Sperma iwwerdréit, Aedeagus genannt.

## De Peenis vum Mënsch
 

De mënschleche Peenis änelt a senger Anatomie a Funktioun dem typesch Peenis vun anere Mamendéieren. A ville Kulture gëtt en als Symbol fir Fruchtbarkeet duergestallt.

## Biller

Fichier:Međimurski konj (vranac) na sajmu MESAP 2015.jpg|E schwaarzt Päerd mat enger Erektioun.
Fichier:There she blows, Male of the Sulphur Bottom Whale, Wishing you a merry xmas and a whale of a New... (NBY 383).jpg|Zwee Männer halen de Penis vun engem Wal an d'Luucht.
Mallard with visible pseudo-penis.jpg|Eng Int mat hirem gedréinte Peenis.
Strombus gigas Duclos in Chenu 1844 pl 1.jpg|De Peenis vun engem Mieresschleek, dee lénks aus dem Haische kënnt.
Flaccid penis shaved.jpg|De Peenis vun engem erwuessene Mann.


## Um Spaweck