Astronomesch Breet

D**'Astronomesch Breet** – dacks och **Polhéicht** genannt – ass den Héichtewénkel vum nërdlechen (resp. südlechen) Himmelspol um Standpunkt vum Observateur.

Si bezitt sech net direkt op d'Äerdkugel resp. den Äerdellipsoid, mä op déi real (physikalesch) Vertikal, an entsprécht der Deklinatioun vum Zenit.

## Astronomesch Koordinaten a Loutofwäichung
D**astronomesch Breet'' däerf net mat der ''[[Geographesch Breet|geographescher Breet]]'' gläichgesat ginn, obwuel dat zanter den Expeditioune vum 15. Joerhonnert dacks geschitt. Déi béid [[Geographesch Breet|Breeten]] ënnerscheede sech ëm d'[[Loutofwäichung]] – d.&nbsp;h. ëm dee klenge Wénkel ''ξ'', ëm deen déi ''real'' Loutrichtung vun der ''theoreetescher'' Normalen op d'Äerdellipsoid ofwäicht. A Formele gëtt deen Ënnerscheed meeschtens duerch d'Formelzeechen ''φ' '' (resp. ''B' '') betount, géigeniwwer ''φ'' (resp. ''B'') fir déi geographesch Breet. Als Folleg vun der Loutofwäichung gëllt also fir déi astronomesch Breet an hire Pendant, déi [[astronomesch Längt]]:
:''φ' = φ + ξ''
:''λ' = λ + η'' cos''φ''

Déi béid Komponente vun der Loutofwäichung (''ξ, η'') ginn duerch d'[[Masseverdeelung|Masseonreegelméissegkeeten]] / [[Gravitéitsanomalië]] vum Äerdkierper bedéngt ronn 50″ (0,005°) erreechen. Op engem Punkt op [[Mieresniveau]] ass ''ξ'' d'Wénkeldifferenz tëscht dem realen Horizont ([[Geoid]]) an dem ellipsoideschen Horizont.



D'astronomesch Breet ass also engersäits e ''physikalesche'' Faktum vum [[Äerdschwéierfeld]], kann awer anerersäits ''geometresch'' – als [[Wénkel]] tëscht Loutrichtung an [[Himmelsequator]] – opgefaasst ginn (kuckt d'Bild niewendrun). Deemgéigeniwwer ass déi "geographesch" Breet eng physikalesch Fiktioun – also e Wénkel, deen nëmmen op engem idealiséierten Äerdellipsoid definéiert ass a vun deem senge Formparameteren ofhänkt.

Fir dëser Méideitegkeet vum Begrëff "Breet" Rechnung ze droen, schwätzt een an der [[Geodesie]] besser vun [[Ellipsoidesch Koordinaten|"ellipsoidescher" (geodetescher)]] Breet ewéi vu ''geographescher'' Breet. Wéinst der [[Äerdofplattung]] (Ofwäichung vun der idealer [[Äerdfigur]] vun der Kugelform) gëtt et an de Geowëssenschafte souguer nach en drëtte Breetebegrëff, d**geozentresch Breet*.

== Zesummefaassung ==
;Astronomesch Breet φ, B': de Wénkel tëscht der tatsächlecher Loutrichtung an dem Equatorplang ([[Himmelsequator]]). D'Differenz zu der [[ellipsoidesch Breet|ellipsoidescher]] Breet ass d'Nord-Süd-Komponent (*ξ*) vun der [[Loutofwäichung]].
;Ellipsoidesch Breet φ, β, B: Gëtt als Äerdmodell e [[Rotatiounsellipsoid]] benotzt, sou entsprécht si dem Wénkel tëscht dem [[Equatorplang]] an der [[Orthogonalitéit|Ellipsoidnormaler]]. Si gëtt och *geodetesch Breet* genannt an an der [[Landesvermiessung]] a [[Kartographie]] benotzt. Bei [[Uertsbestëmmung]]e mat [[Global Positioning System|GPS]] erhält een och [[ellipsoidesch Koordinaten]] (Breet a Längt). 
;Geozentresch Breet ψ: d'Richtung zum [[Äerdmëttelpunkt]]. Loutrichtung an Ellipsoidnormale verlafen – mat Ausnam um [[Equator]] an un de [[Pol (Geographie)|Polen]] – net duerch den Äerdmëttelpunkt. Déi geozentresch Breet ënnerscheet sech vun der *geodetescher resp. ellipsoidescher* Breet ëm bis zu 0,2°.

== Miessmethoden an Instrumenter ==
D'Miessung vun der astronomescher Breet (zesumme mat der Längt fréier fälschlechweis als *Astronomesch Uertsbestëmmung* bezeechent) ka mat ettleche Methode vun der [[Astrogeodesie]] oder der [[Astrometrie]] erfollegen. Bei bekannte [[Stäreplazen|Koordinaten]] vun den observéierte Stäre sinn déi geneeste Methoden (jee no Opwand 0,3″ bis 0,05″ pro Owend):
* Breetebestëmmung duerch Miessung vun [[Zenitdistanz]]en
** beim [[Stärduerchgank]] am [[Meridian (Astronomie)|Meridian]] vum Observeur: [[Sterneck-Method]] an [[Horrebow-Talcott-Method]]
** am [[Éischte Vertikal]] (erfuerdert och genee [[Zäitmiessung]], wat als Zweetprodukt déi astronomesch *Längt* oder d'[[Stärenzäit]] liwwert)
* Breetebestëmmung aus [[Horizontalrichtung]]en
** an der [[Gréisst Digressioun|gréissten Digressioun]] (maximaler Norddistanz) vum Stär: [[Embacher-Method]]
** am Vertikal vun engem terrestreschen [[Wäitzil|Zil]]: Method vum [[Wilhelm Döllen|Döllen]] a vum [[Theodor Niethammer|Niethammer]]
** (déi 3 Methode sinn gënsteg, wann och astronomesch [[Azimut]]e resp. déi genee Orientéierung vum Instrument ze bestëmme sinn. Niewebäi sinn déi aner. Methode virzezéien)
* Simultan Breeten- a Längtebestëmmung: [[Method vun de selwechten Héichten]]
* Fotografesch Biller vum [[Zenit (Richtungsangab)|Zenit]] an zwou entgéintgesate Richtungen:
** mat engem [[Astrograph]] an ugeklemmtem [[Horrebow-Niveau]]
** mat enger [[Zenitkamera]] (fotografesch oder mat engem [[CCD-Sensor]]).

Déi leschtgenannt 3 Methode sinn haut (mat modernen Instrumenten) am séiersten ze maachen. Si *béid'' Komponente vun der Loutrichtung (nieft B och L) gewënscht, ass d'Method vu gläichen Héichte mat engem Ni2-Astrolab am ekonomeschsten, an am geneeste mat engem Danjon-Astrolab.

Gëeegnet Miessinstrumenter vu Wénkelmethode sinn d'Universalinstrument (oder e geneeën Theodolit mat Zenitprisma), en Transit- oder Passageninstrument. Déi héichst Prezisioun ass mam Zenitteleskop z'erreechen – visuell ongeféier 0,1″, fotografesch oder fotoelektresch och nach méi genee.

## Kuckt och

* Polbeweegung