open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dean Spielmann

Den **Dean Spielmann**, gebuer de 26. Oktober 1962, ass e lëtzebuergesche Jurist a Magistrat. Vun 2012 bis 2015 war hie President vum Europäesche Geriichtshaff fir Mënscherechter a vun 2016 bis 2024 Riichter um Geriicht vun der Europäescher Unioun.

## Liewen a Karriär

Hien huet op der Kathoulescher Universitéit Léiwen an um Fitzwilliam College vun der Universitéit vu Cambridge Droit studéiert, an op der leschtgenannter 1990 e *Master of Law*-Ofschloss gemaach.

De Spielmann gouf 1989 Member vum Lëtzebuerger Barreau, an huet bis 2004 als Affekot geschafft. Vun 1991 bis 1997 war hie Lektor fir Kriminalrecht op der Uni vu Léiwen. Hien huet och vun 1996 bis 2004 Coursen op der Uni Lëtzebuerg a vun 1997 bis 2008 op der Universitéit Nanzeg ginn.

De 24. Juni 2004 gouf hien zum Lëtzebuerger Riichter um Europäesche Geriichtshaff fir Mënscherechter. Den 1. Februar 2011 gouf hien do President vun der Fënnefter Sektioun vun der Cour. Hie gouf och, am Juli 2012, zum Vizepresident ernannt, mä schonn den 1. November 2012 gouf hie President vum Mënscherechts-Geriichthaff.

Vun 2016 bis 2024 war hie Riichter a President vun der éischter Chamber um Geriicht vun der Europäescher Unioun.

Den Dean Spielmann ass Member vum Institut grand-ducal.

## Gielchen
*  Commandeur vum Ordre de Mérite du Grand-Duché de Luxembourg (Promotioun 2015)

## Um Spaweck
* Zesummesetzung vum Europäesche Geriichtshaff fir Mënscherechter
Pont d'Arc

De **Pont d'Arc** ass eng natierlech Steebréck, déi iwwer de Floss Ardèche geet. Si steet am Süde vu Frankräich am Departement Ardèche, net wäit vun der Stad Vallon-Pont-d'Arc.

Si ass 54 Meter héich a 60 Meter breet.
## Kuckt och
*Pravčická brána
## Um Spaweck
Aulegeschier

**Aulegeschier** och *äerde Geschier* oder *äerde Wuer* si Behälter a Vasen aus Toun/Leem, déi just gebrannt oder duerno och nach glaséiert sinn, an haaptsächlech fir den Hausgebrauch oder ganz allgemeng fir kulinaresch Zwecker gebraucht ginn.

## Kuckt och
* Algriichescht Aulegeschier
* Aulebäcker
Geriichtsorganisatioun

Ënner **Geriichtsorganisatioun** versteet een all d'Reegelen déi:

* den Numm, d'Kompetenz, d'Plaz an d'Zesummesetzung vun den eenzele Juridictiounen am Geriichtssystem vun engem Land festleeën, an
* de Fonctionnement vun de Geriichtsservicer ënnereneen (Magistraten, Greffieren) an – par Rapport zu de Beruffsstänn déi mat der Justiz zesummeschaffen (Affekoten, Dierwiechter, Notairen, etc.) – bestëmmen.

## Kuckt och
* Geriichtsorganisatioun zu Lëtzebuerg
* Geriichtsorganisatioun a Frankräich
Gebuertshaus vum Joseph Hackin

D**'Gebuertshaus vum Joseph Hackin** steet zu Béiwen-Atert, op der Nr. 1 an der *Helpertsstrooss*. D'Haus gehéiert zu engem fréiere Bauerenhaff, deen aus e puer Gebaier ronderëm e Bannenhaff besteet. D'Gebaier stinn um rietsen Uwänner vun der Atert.

## De Joseph Hackin

De Joseph Hackin (1886-1941) huet a Frankräich studéiert. 1912 huet hien déi franséisch Nationalitéit ugeholl. Den Hackin gouf bekannt wéinst sengen archeologesche Reesen a Studien an Asien, besonnesch am Afghanistan. Hien huet op der École du Louvre enseignéiert a war Conservateur am Musée Guimet zu Paräis.

1941 ass hien um Mier ëmkomm wéi d'Schëff, op deem hien an enger Missioun vun der France libre vum Charles de Gaulle an Indien fuere sollt, vun engem Torpedo getraff gouf.

## De Bauerenhaff
D'Gebuertshaus vum Hackin gehéiert zu engem fréiere Bauerenhaff, mat Gebaier déi ronderëm e Bannenhaff leien.
Déi eelst Deeler vum Haff stame warscheinlech aus dem 18. Joerhonnert. D'Wunnhaus gouf am 19. an am 20. Joerhonnert ëmgebaut.

Op der viischter Fassad vum Wunnhaus hänkt eng Plack, déi un d'Gebuert vum Joseph Hackin an dësem Haus erënnert an déi den 9. Juli 1967 a Presenz vum Minister Pierre Grégoire ageweit gouf.

De 4. Abrëll 2012 huet de Gemengerot vu Béiwen-Atert decidéiert d'Klasséierung vum Bauerenhaff unzefroen, wouropshin d'Kulturministesch Octavie Modert, nom Avis vum Service des sites et monuments nationaux, eng positiv Äntwert ginn huet. Den 9. Januar 2015 gouf et als "Nationaalt Monument" klasséiert.

Zanter 2012 ass d'Gebai onbewunnt an delabréiert ëmmer méi .

## Kuckt och
* Lëscht vun den nationale Monumenter an der Gemeng Helperknapp

## Um Spaweck
* Biographie vum Joseph Hackin op der Websäit Ordre de la Libération
ESWE Verkehr

D**'ESWE Verkehr**, gekierzt **ESWE**, ass e Service vun der Stad Wiesbaden deen de Persounentransport, haaptsächlech um Territoire vun der Stad, op engem Reseau vu 594&nbsp;km assuréiert.

D'ESWE huet aktuell (September 2012) ëm 200 Bussen. De Reseau ëmfaasst 39 reegelméisseg Linnen an 9 Nuetslinnen. 2011 hunn eng 50 Millioune Leit vun deem Service profitéiert..

### Linnen

### Nuetslinnen

## Um Spaweck

* D'ESWE op der Websäit vu Wiesbaden
Gyrokompass

De **Gyrokompass** ass e Kompass, dee sech parallel zu der Rotatiounsachs vun der Äerd orientéiert a sou d'Nord-Südrichtung uweist. Well en e bëssi Zäit fir d'Ausriichtung brauch, gëtt e besonnesch bei Gefierer agesat déi lues fuere wéi z.&nbsp;B. Schëffer. E schafft onofhängeg vum magnéiteschen Norden a weist dofir keng magnéitesch Ofwäichung. Dogéint entsteet eng Ofwäichung bei séierer Eegebeweegung.

Dee bei klenge Fliger agesate Kursindikater gëtt dacks mam Gyrokompass verwiesselt. Déi modern kamoud Navigatiounssystemer (Inertialen Navigatiounssystem) liwweren zousätzlech zu der Positiounsbestëmmung eng Kompassinformatioun, déi iwwer de Gyrokompassprinzip ermëttelt gëtt.

## Funktiounsprinzip

De Kreeselkompass besteet aus engem Gyromotor, gewéinlech an enger Kardan-Ophänkung. Zousätzlech ass e sou geschafft, datt en Dréimoment op en awierkt, soulaang seng Dréiachs net no Norde weist.
Am hei niewendrun duergestallte Versuchsopbau ass en als Pendel opgehaangen. E ka sech nëmme parallel zu der Äerduewerfläch fräi ausriichten.

D'Schemazeechnung am Bild 2 weist, vum Südpol aus gesinn, e Gyrokompass, dee sech laanscht den Equator beweegt. Seng Rotatiounsachs *s-n* steet parallel zu der Äerduewerfläch. Well den Dréiimpuls konstant ass, behält d'Achs hir Richtung och bei Beweegung zu der zweeter agezeechenter Positioun bäi. Wéinst der besonnescher Ophänkung kann de Kreesel sech nëmmen op zwéi Niveauen ausriichten. Op déi drëtt Richtung wierkt d'Äerdunzéiungskraaft. Si versicht, d'Achs laanscht där mat *D* bezeechente Feiler ze kippen. Den Dréimoment dee si generéiert kippt d'Rotatiounsachs aus dem Zeechenniveau eraus a léisst de Kreesel prezedéieren. Duerch Dämpfung vun der Dréibeweegung ëm de Punkt *A* kënnt de Kreesel zur Rou, wann déi ugräifend Kraaft verschwënnt. Dat ass dann de Fall, wann d'Kreeselachs an d'Nord-Südrichtung weist.

Beweegunge vum Kreesel laanscht e Meridian verursaachen Ofwäichungen. Da weist de Kreesel net méi genee no Norden, mä an déi Richtung, déi sech aus der Zomm vun der Wénkelvitess vun der Äerd, an där, mat där de Kreesel beweegt gëtt, ergëtt. Eng Vitess laanscht de Meridian vun 20&nbsp;km/h verursaacht eng falsch Uweisung vu ronn 0,5°. Bei 150&nbsp;km/h klëmmt si op 5°. Wann de Kreesel sech mat der Rotatiounsvitess vun der Äerd um Equator vu 1600&nbsp;km/h laanscht e Meridian beweegt, mécht si 45° aus. 
 
An der Géigend vun de Pole verseet de Gyrokompass, well d'Dréiachs vun der Äerd bal am Senkel aus der Uewerfläch erausweist an den Dréimoment deen op d'Horizontalfläch projezéiert gëtt, ganz kleng gëtt. Déi Problemer hunn zu der Entwécklung vun den *Dräi-Kreesel-Kompasse* gefouert.

E Gyrokompass ass empfindlech géintiwwer Tempobeweegungen, wéi si beim Stampfen oder Schléngere vun engem Schëff optrieden. Si loosse sech duerch eng Dämpfung no der Method vun Maximilian Schuler verklengeren.

E moderne Gyrokompass erreecht eng dynamesch Ausriichtgenauegkeet vu manner wéi 0.5°.

## Kuckt och
* Kënschtlechen Horizont

## Um Spaweck

* Säit vum Däitsche Musée zum Theema Pendel a Gyrokompass
* ausféierlech engleschsproocheg Erklärung zu der Funktiounsweis
* Gyrokompass
Prosper-Mathieu Henry

De **Prosper-Mathieu Henry**, gebuer den 10. Dezember 1849, a gestuerwen de 25. Juli 1903, a säi Brudder de Paul-Pierre Henry, ware franséisch Optiker an Astronomen.

Nom Doud vum Jean Chacornac kruten déi zwéi Bridder den Optrag fir Stärekaarte opzestellen. Fir sech d'Aufgab méi liicht ze maachen hu se d'Fotografie benotzt. Déi Instrumenter, déi dofir noutwenneg waren, inklusiv de groussen Objektiv, hate si selwer fabrizéiert. Hinnen ass déi séier Entwécklung vun der Astrofotografie am 19. Joerhonnert wesentlech ze verdanken.

Si hunn ettlech Teleskopen an aner astronomesch Instrumenter hiergestallt. Am Observatoire vu Paräis hat jiddweree vun de Bridder siwen Asteroiden entdeckt (kuckt Lëscht vun den Asteroiden). Am November 1885 hu si fir d'alleréischt fotografesch de Reflexiounsniwwel ëm d'Plejaden entdeckt.

No de Bridder gouf den 42&nbsp;km grousse Moundkrater Henry Frères, de Marskrater Henry an den Asteroid (1516) Henry genannt.

## Kuckt och
* Asteroid

## Um Spaweck
* Noruff op de Prosper Henry am Astrophysics Data System
Kursindikater

De **Kursindikater** ass e Gyroskop dat an d'Fliger agebaut gëtt fir d'Richtung ze moossen.

Am Géigesaz zu deem op Schëffer gebrauchte Gyrokompass – mat deem en dacks verwiessselt gëtt – ass de Kursindikater kee gefesselten, mä e fräie Kreesel. Säi Moossprinzip berout op der Stabilitéit vun der Dréiachs vum Rotor; seng Genauegkeet hänkt dofir vun der Rotormass, senger Dréivitess an der mechanescher Fäerdegungsqualitéit of.

Soulaang d'Kreeseldrift ënner de Spezifikatioune bleift, ass de Kursindikater trotz senger einfacher Bauaart e verléisslecht Moossinstrument vun der Loftnavigatioun an eng wichteg Bäilag zum Magnéitkompass. Am Géigesaz zu dësem ass en am Kurvefluch fräi vu Kompassfeeler a weist roueg un, soudatt e sech och fir d'Method vun der Automatiksteierung eegent.

All Kursindikater muss awer vun Zäit zu Zäit nojustéiert ginn, andeems seng Unzeig un de magnetesch ermëttelte Kurs ugepasst gëtt. Wat fréier manuell gemaach gouf, iwwerhëlt beim Gyrosyn-Kompass eng Automatik, déi déi klengst Schrëtt noféiert fir Stéierungen z'ënnerloossen.

D'Wénkelskala vu Kursindikateren ass meeschtens op 5° gedeelt, d'Ofliesung ass dofir op ongeféier 1-2° genee méiglech.

Direkt virum Start, nodeem de Pilot de Fliger op der Pist ausgeriicht huet, gëtt de Kursindikater entspriechend der mëssweisender Pisterichtung agestallt. Dës Richtung ass um Ufluchblat vum Fluchfeld vermierkt.

*Kuckt och:* Fluchnavigatioun, Horizontal Situation Indicator, Kurs (Navigatioun)
CR126A

Den **CR126A** ass e Chemin repris am Kanton Lëtzebuerg a geet vun Hueschtert op Rammeldang.

Den CR126A ass ronn 1,6&nbsp;km laang.
CR127

Den **CR127** ass e Chemin repris am Kanton Lëtzebuerg a geet vu Senneng bis op Ueweraanwen.

Den CR127 ass ronn 3,1&nbsp;km laang.

## Um Spaweck
CR126B

Den **CR126B** ass e Chemin repris am Kanton Lëtzebuerg a geet vum Sennengerbierg bis op Hueschtert.

Den CR126B ass ronn 850 m laang.
CR128

Den **CR128** ass e Chemin repris an de Kantone Miersch, Iechternach an Dikrech a geet vun der Supp bei Hiefenech an nërdlecher Richtung bis op Reisduerf.

Den CR128 ass ronn 17,3&nbsp;km laang.

## Um Spaweck
Scattered disk object

**Scattered Disk Objects** (SDO, och **Scattered Kuiper Belt Objects**, SKBO, wiertlech *gestreet Kuiper-Ceinture-Objeten*) si staark exzentresch transneptunesch Objete vun der Kuiperceinture vun eisem Planéitesystem. Dat heescht, hir Bunnradie verlafe baussenzeg vun der Bunn vum Planéit Neptun an hir Bunnbéi hu mat enger numerescher Exzentrizitéit vun ënner 0,8 eng däitlech elliptesch Form. Den Numm Scattered Objects (lëtz. „gestreet Objeten“) bezitt sech op hire méigleche Genesismodus.

## Genesis
Scattered Disk Objects sinn, wéi all Kuiper-Ceinture-Objeten, baussenzeg vun der Neptunbunn an der planetarer Aggregatiounsscheif vun eisem Sonnesystem entstanen an haten ufanks méi oder manner kreesfërmeg Bunnen, déi awer am Laf vun der Zäit ënner Awierkung vun der Riseplanéitegravitatioun vum Jupiter, Saturn, Uranus a Neptun, lues a lues méi exzentresch goufen. Well dee Prozess vun de Planéiten/Objet-Konstellatiounen ofhänkt, ass domat eng gestreete Verdeelung vun den Objetbunnen entstanen, déi deenen Objeten den Numm ginn huet.

## Bekannt Vertrieder
De gréisste bekannten SDO ass den Zwergplanéit Eris. Den Objet huet e Mound a steet zurzäit op enger Distanz vu 97 AE (14,6 Mrd. km) vun eis ewech. Eris beweegt sech op enger staark exzentrescher a schifer Bunn, déi en an eng Apheldistanz vu ronn 100 AE féiert.

Bei engem anere Vertrieder vun den SDOen, dem Asteroid 2000 OO<sub>67</sub>, ass d'Ëmlafbunn souguer sou exzentresch, datt säi Perihel bannent der Bunn vum Neptun a säin Aphel an iwwer 1000&nbsp;AE Distanz vun der Sonn läit.

Weider bekannt SDOe sinn:
* 1995 TL<sub>8</sub>
* 1996 TL<sub>66</sub>, éischten entdeckten SDO
* 2004 XR<sub>190</sub>
* (65489) Ceto
* 2014 UZ224

## Kuckt och

* Asteroid
## Um Spaweck
* Lëscht vu bekannten SDOen
Iechternacher Marathon

Den **Iechternacher Marathon** gouf 1981 an d'Liewe geruff. Déi dreiwend Kraaft war deemools den Theo Genson, deen extra dofir de „Spiridon Lëtzebuerg“ gegrënnt huet. Den éischte Laf, bei deem 160 Leefer matgemaach hunn, war den 11. Oktober 1981 a gouf bei den Häre vum Herbert Kosmala (Lëtzebuerg) a bei den Damme vun der Jeanny Mahnen (Lëtzebuerg) gewonnen.

Vun 1982 u gouf d'Course vum neigegrënnte Veräin „Road Runners Echternach“ organiséiert, zu deem senge Grënnungsmemberen ë.&nbsp;a. de Gérard Wohl an de Firmin Dupont gezielt hunn.

De Marathon, dee vun 1981 un all Joer am Oktober gelaf gouf, huet mat der Zäit ëmmer méi Leit op Iechternach gezunn. 1994 hunn 1.346 Leefer aus 24 verschiddene Länner dorun deelgeholl, dorënner 134 Dammen. 1995 ware 1.687 Leefer um Start; 1.373 sinn am Zil ukomm. 1996 hunn 1.355 Leefer d'Zil erreecht. 1998 hate sech 1.516 Leit ugemellt; wéinst dem schlechte Wieder hu ronn 200 Leefer op de Start verzicht, vill anerer hunn ënnerwee opginn, soudatt nëmmen 1.123 Leefer op der Arrivée ukomm sinn.

Am Laf vun den 2000er Joren ass d'Zuel vun de Participante kontinuéierlech zeréckgaangen. Wéi dunn och nach ëmmer manner Fräiwëlleger bereet waren, bei der Organisatioun vum Marathon matzemaachen, huet de Comité am September 2012 d'Handduch geworf an déi 32. Oplo vum Marathon, déi fir den 21. Oktober 2012 virgesi war, kuerzfristeg ofgeblosen. De Lëtzebuerger Marathonchampionat, deen 2012 do sollt gelaf ginn, gouf dunn an de Frankfurtmarathon integréiert. 2015 an 2016 gouf de Marathon awer nach emol organiséiert.

## Quellen
* Dupont, Firmin, 1995. *Les «Road Runners Echternach» (RRE) en 1994.* In: Annuaire de la Ville d'Echternach 1994, S. 18-21.
* Dupont, Firmin, 1996. *Die “Road Runners Echternach” (RRE) im Jahre 1995.* In: Annuaire de la Ville d'Echternach 1995, S. 258-263.
* Dupont, Firmin, 1997. *15 Jahre “Roadrunners Echternach”.* In: Annuaire de la Ville d'Echternach 1996, S. 269-280.
* Dupont, Firmin, 1999. *Die Road Runners Echternach in den Jahren 1997 und 1998.* In: Annuaire de la Ville d'Echternach 1999, S. 423-429.
*Schlechter, Romain, 2012. *Das Ende des Echternacher Marathons: nach 31 Jahren keine weitere Auflage am 21. Oktober 2012.* Tageblatt 2012, Nr. 215 (14. September), S. 30.

## Um Spaweck
* Road Runners Echternach()
* ''Das Ende des Echternacher Marathons.'' Tageblatt.lu
* Gewënner vum Iechternach Marathon
(48639) 1995 TL8

Den **(48639) 1995 TL<sub>8</sub>** ass en transneptuneschen Objet, deen de 15. Oktober 1995 vum A. Gleason entdeckt gouf. Nodeem de Kuiperceintureobjet 1996 TL<sub>66</sub> deen ee Joer méi spéit entdeckt gouf, als Scattered disk object (SDO) klassifizéiert gouf, gouf och den 1995 TL8 als SDO klassifizéiert. Et ass ee vun de wéinegen Objeten, deen hire Perihel méi grouss ass wéi 40 AU. En huet en Duerchmiesser vun ongeféier 350&nbsp;km.

Den 1995 TL8 huet e natierleche Satellit vu ronn 160&nbsp;km Duerchmiesser. En heescht S/2002 (48639) 1, a gouf den 9. November 2002 entdeckt an de 5. Oktober 2005 publizéiert.
(15874) 1996 TL66

Den **(15874) 1996 TL<sub>66</sub>** ass en transneptuneschen Objet, deen den 9. Oktober 1996 vum David C. Jewitt, dem Jane X. Luu an dem Jun Chen entdeckt gouf. Et ass den éischten Objet, deen als Scattered disk object (SDO) klassifizéiert gouf. Allerdéngs gouf deen e Joer virdrun entdeckten (48639)&nbsp;1995&nbsp;TL<sub>8</sub> duerno och als SDO klassifizéiert. Mat ongeféier 630 Kilometer Duerchmiesser war den 1996 TL66 zum Zäitpunkt vu senger ee vun de gréisste Kuiperceintureobjeten.
## Kuckt och
Flesch

**Flesch** ass e Familljennumm, deen op de Begrëff Fläsch zeréckzeféieren ass, deemno als Beruffsbezeechnung vun engem, deen (hëlzen oder metallen) Fläsche produzéiert huet.

Zu Lëtzebuerg hunn am Joer 1930 75 Leit esou geheescht.

Leit mat deem Numm sinn oder waren ë.&nbsp;a.:
* Auguste Flesch, (1844 - 1921), lëtzebuergeschen Dokter a Politiker;
* Carl Flesch, (Flesch Károly; 1873–1944), ungarescher Violonist a Musekschrëftsteller;
* Colette Flesch (*1937), lëtzebuergesch Politikerin a Fechterin;
* Gerhard (Friedrich Ernst) Flesch (1909 –1948), SS-Obersturmbannführer;
* János (László) Flesch (1933–1983), ungaresche Schachspiller; 
* Margaretha Flesch, *M(aria). [[Rosa Flesch]], Maria Rosa Flesch* (1826–1908), ;
* Paul Flesch (1870-1955), lëtzebuergeschen Architekt;
* Rudolf Flesch (1911–1986), US-amerikanesche Sproochekritiker an Erfinder vum Liesbarkeetsindex *Flesch-Grad*;
* Siegfried ("Fritz") Flesch (1872–1939), éisträichesche Fechter.
## Kuckt och
* Regierung Werner-Thorn-Flesch
(26375) 1999 DE9

Den **(26375) 1999 DE<sub>9</sub>** ass en transneptuneschen Objet, deen den 20. Februar 1999 vum Jane Luu an dem Chad Trujillo um Kitt-Peak-Observatoire entdeckt gouf.

Hie steet an enger 2:5-Resonanz zum Neptun. Den Duerchmiesser vum 1999&nbsp;DE9 gëtt op ronn 500 Kilometer geschat. Spektroskopesch Ënnersich hunn Hiweiser op e puer Prozent Waasseräis erginn. En ettlech Resultater loosse weider op Hydroxygruppe schléissen.

## Kuckt och
Jane Luu

D**'Jane X. Luu**, gebuer am Joer 1963 am Südvietnam, ass eng vietnameesesch-amerikanesch Astronomin.

D'Jane Luu koum als Flüchtling an d'USA. Si huet op der Stanford Universitéit studéiert an do 1984 hiren Ofschloss gemaach.

Si war Professer, huet dunn awer d'Universitéit verlooss an net méi am Beräich vun der Astronomie geschafft. Nodeem si eng gewëssen Zäit op der Universitéit Leiden an Holland war, goung si nees zeréck an Amerika an huet als technesch Mataarbechterin am Lincoln Laboratory vum Massachusetts Institute of Technology (MIT) geschafft.

Zesumme mam David C. Jewitt huet si den éischte Kuiperceintureobjet 1992 QB<sub>1</sub> entdeckt. Den Asteroid (5430) Luu ass no hir genannt.

## Auszeechnungen
* 1991 Annie-Jump-Cannon-Präis fir Astronomie
* 2012 Shaw Präis an Astronomie
* 2012 Kavli-Präis fir Astrophysik

## Kuckt och
Valloirette

D**'Valloirette** ass e Gebiergsfloss an de franséischen Alpen an der Savoie an an den Hautes-Alpes.

Si entsteet um Nordhank vum Galibier eng ronn 5 Kilometer nordëstlech vum Col du Galibier op enger Héicht vu ronn 2.100 Meter, um Lieu-dit *Jargette* aus dem Zesummelaf vum *Ruisseau de la Jargette* an dem Offloss vum *Lac des Mottets* dee vum *Ruisseau des Chardonnets*, dem *Ruisseau des Cerces* an dem *Ruisseau de la Ponsonnière* gefiddert gëtt.

Vun do un leeft se gréisstendeels an nërdlecher Richtung laanscht Departementale D902 wou se op enger Héicht vu 1.750 Meter tëscht *La Grande Charmette* a *La Petite Charmette* vun der *Lauzette* gefiddert gëtt. Bei Bonnenuit kritt se op enger Héicht vu ronn 1.680 Meter Gesellschaft vum *Ruisseau de Bonnenuit* a vum *Torrent des Aiguilles*. Tëscht *Les Étroits* a *Pratier* leeft de *Grand Began* dran. Kuerz no Les Verneys kritt se d'Waasser vun der klenger Baach *Benoit* dobäi, a kuerz viru Valloire nach den Zesummefloss vum *Rio Pessin* an dem *Ruisseau de Pémian*. Vun den Häng vum Col du Télégraphe lafen dann eng sëllege kleng Baachen dran, vun deenen déi nennenswäertst de *Ruisseau des Granges* ass. Do leeft se de ganzen Zäit an engem schmuele fielsegem Dall bis op Saint-Michel-de-Maurienne wou se op enger Héicht vu 690 Meter an den Arc leeft.
Gao Xingjian

De **Gao Xingjian** (Chineesesch: 高行健, *Gāo Xíngjiàn*), gebuer de 4. Januar 1940 zu Ganzhou an der Provënz Jiangxi, ass e franséischen Erzieler, Iwwersetzer, Dramatiker, Regisseur, Kritiker a Kënschtler mat chineeseschen Originnen. 2000 huet hien den Nobelpräis fir Literatur kritt.

## Publikatiounen (Auswiel op Däitsch)
* *Chezhan* (Bus Stop), Theaterstéck, 1983 zu Peking fir d'éischt gespillt
* *Das Buch eines einsamen Menschen* (一個人的聖經; Yī gè rén de shèngjīng) 1999; Übersetzung aus dem Chinesischen von Natascha Vittinghoff; Frankfurt/Main, Fischer Taschenbuch 2006); ISBN 3-596-15241-0.
* *Der Berg der Seele* (Lingshan) (Übersetzung aus dem Chinesischen von Helmut Forster-Latsch und Marie-Luise Latsch; Frankfurt/Main, Fischer Taschenbuch 2003); ISBN 3-596-15250-X.
* *Auf dem Meer* (Übersetzung aus dem Chinesischen von Natascha Vittinghoff; Frankfurt/Main, Fischer Taschenbuch 2000); ISBN 3-596-15183-X.
* *Die Angel meines Großvaters*; Frankfurt am Main, Fischer Taschenbuch, 2008 ISBN 978-3-596-15249-0
* Bisher nur in englischerSprache: *Snow in August (Schnee im August)*, 2004, Chinese University Press, Hong Kong, ISBN 978-962-996-068-1
**Interview**
* Ein moderner Eremit, Berliner Zeitung, 8. August 2008

## Literatur
* Wolfgang Wiesner: * Die Seelenwanderung des Herrn Gao: Das literarische Werk des Gao Xingjian*, übersetzt von Wolfgang Wiesner. Wiesner, Petershausen 2002. ISBN 3-9803061-8-6.

## Um Spaweck

* ''Die Hölle ist man selbst'' Ein Gespräch mit dem chinesischen Nobelpreisträger Gao Xingjian über den kalten Blick des Schriftstellers (*Die Zeit* Nr. 23, 2004)
* Schräg gelaufen (*Die Gazette* Nr. 30, November 2000)
* masken loswerden- Vom Kommunismus über Becket zum Zen: Der Weg des Literatur-Nobelpreisträgers Gao Xingjian
Messier 55

De **[[Messier-Katalog|Messier]] 55** (och als **[[New General Catalogue|NGC]] 6809** bezeechent) ass e 7,4&nbsp;mag helle Kugelstärekoup mat enger Wénkelausdehnung vun 19' am Stärebild Sagittarius. Wéinst senger südlecher Positioun ass dëse Stärekoup vu Mëtteleuropa aus schwéier ze fannen.

 Fichier:Messier 55 VISTA.jpg|Infraroutfoto mat VISTA

## Kuckt och

## Um Spaweck
* M55 bei SEDS
Interplanetaresche Raum

Den **interplanetaresche Raum** (*interplanetar aus lat. inter, „(der)tëscht“, a griich. πλανήτης planētēs*) ass de Raum, dee sech tëscht verschiddene Planéiten ausbreet. Dee Raum ass mat Klengkierper a Gasen, virun allem mat interplanetarem Stëbs an Deelercher vum Sonnewand gefëllt.

Nieft der Grondbedeitung vum interplanetaresche Raum tëscht zwéi Planéite gëtt de Begrëff och allgemeng als de Raum ugesinn, dee vun engem Planéitesystem ausgefëllt gëtt. Sou gi Missioune vu Sonden als *[[Raumfaart#Raumsonden|interplanetaresch Raumfaart]]* bezeechent.

Am Fall vun eisem Sonnesystem kann als interplanetaresch Grenz wuel d'Oort-Wollek ugeholl ginn. Hei muss allerdéngs d'Klärung vum Status vun eenzelen transneptuneschen Objeten nach Kloerheet bréngen.

## Kuckt och

* Interstellare Raum

## Literatur
* Dave Doody: *Deep Space Craft - An Overview of Interplanetary Flight.* Springer, Berlin 2009, ISBN 978-3-540-89509-1.
* Gregory L. Matloff: *Deep-space probes - to the outer solar system and beyond.* Springer, Berlin 2005, ISBN 3-540-24772-6.
* Fletcher G. Watson: *Between the planets.* Harvard University Press, Cambridge 1956.
* Norma Crosby: *Interplanetary Travel and Space Weather – Scientific, Technological and Biological Issues.* Berlin 2008, ISBN 978-3-540-74877-9.

netinė erdvė]]
Interstellare Stëbs

Den **interstellare Stëbs** ass en Deel vum interstellare Medium, dat weider och nach aus neutralem/ioniséiertem Gas, Moleküllen, Stralung a Magnéitfelder besteet. Deemno wou se hier sinn, ënnerscheet een nieft interstellarem Stëbs och interplanetareschen, planetareschen a galaktesche Stëbs. Den interstellare Stëbs mécht sech haaptsächlech duerch Extinktioun bemierkbar, besonnesch bannenzeg vun der galaktescher Scheif vun der Mëllechstrooss. Weider ass de Stëbs duerch seng Infraroutemissioun direkt noweisbar.

D'Stëbsdeelercher hunn e mëttleren Duerchmiesser vun ongeféier 0,3&nbsp;µm, allerdéngs mat groussen Differenzen. Déi genee Verdeelung vun de Stëbsduerchmiesserdeelercher ass nach onbekannt. D'Dynamik vum Wuesstem (duerch Ulagerung vun zousätzlechem Material) an Zerstéierung (duerch Supernova-Stousswellen) vu Stëbsdeelercher ass och nach onbekannt. Et gëllt awer awer als geséchert, datt Stärestëbs nëmmen e ganz klengen Deel zum interstellare Stëbs liwwert, d.&nbsp;h. datt deen haaptsächlech direkt an der interstellarer Matière entsteet.

D'cheemesch Zesummesetzung gëtt bestëmmt, andeems een d'Elementheefegkeeten am interstellare Gas bestëmmt a mat den Elementheefegkeeten an der Sonn vergläicht. Wa bestëmmt Elementer am Gas ugeräichert sinn, da si se héchstwarscheinlech am Stëbs kondenséiert. Zu den Haaptbestanddeeler vum interstellare Stëbs zielen:

* Silikat, besonnesch Pyroxen (MgxFe1-xSiO3) an Olivin (Mg2xFe2(1-x)SiO4).
* Kuelestoff a Form vu Graphit, awer net an der typescher planparalleler Schichtung, mä als Bëndel. Eventuell kënnt Kuelestoff och a Form vu Fullerene vir.
* Äis, haaptsächlech Waasseräis a CO<sub>2</sub>-Äis.

Et geet een dovun aus, datt interstellar Stëbsdeelercher däitlech vun der idealiséierter Kugelform ofwäichen. Ausserdeem hu se warscheinlech bis zu 40 % (Volumen) Vakuumaschlëss.

Typesch Stëbstemperature leien am Beräich vu 50 bis 100 Kelvin. Stëbswolleken a kal Moleküllwolleken (Temperaturen ongeféier 10 bis 20 Kelvin) sinn déi wichtegst Stäregenesisgebidder. Weider gëtt et nach Reflexiounsniwwelen, dat si Stëbswolleken, déi d'Liicht vun noe Stäre reflektéieren.
## Kuckt och

### Literatur
* J. Binney & M. Merrifield, *Galactic Astronomy (Princeton Series in Astrophysics)*, 1998
* D. C. B. Whittet, *Dust in the Galactic Environment (Graduate Series in Astronomy)*
* Mayo J.Greenberg: *The cosmic dust connection.*Kluwer, Dordrecht 1996, ISBN 0-7923-4365-4
* Gorden Videen: *Optics of cosmic dust.* Kluwer, Dordrecht 2002, ISBN 1-4020-0819-8
* Edmond Murad, Iwan P. Williams: *Meteors in the earth's atmosphere - meteoroids and cosmic dust and their interactions with the earth's upper atmosphere.* Cambridge Univ.Press, Cambridge 2002, ISBN 0-521-80431-0

## Um Spaweck
* Stëbsgrupp um MPI fir Kärphysik
Elías García Martínez

Den **Elías García Martínez**, gebuer den 20. Juli 1858 zu Requena an der Provënz Valencia, a gestuerwen den 1. August 1934 zu Utiel, war e spuenesche Moler.

## Liewen
Dem García Martínez seng kënschtleresch Carrière huet a sengem Gebuertsuert Requena ugefaangen. Hien huet op der *Real Academia de Bellas Artes de San Carlos* zu Valencia an zu Barcelona studéiert. Hien ass op Saragossa geplënnert, wou en d'Juliana Condoy Tello bestuet huet. Am Joer 1894 gouf en Assistenzprofesser un der *Escuela Provincial de Bellas Artes de Zaragoza*. Do huet en ornamentaalt Zeechnen a Portraitmolerei ënnerriicht bis zu senger Pensioun 1929. En huet och Coursen als Professer um *Instituto de Segunda Enseñanza de Zaragoza* ginn.

## Ecce homo
Am August 2012 gouf ee Fresko vum Martínez, e Bild vum Christus, genannt Ecce homo, an der *Santuario de Misericordia* vu Borja bei Saragossa vun der achtzegjäreger Cecilia Giménez zerstéiert, wéi si probéiert hat d'Wierk, dat duerch d'Fiichtegkeet beschiedegt gi war, ze restauréieren. Doduerch gouf ee weltwäite Medienecho verursaacht.

## Um Spaweck
Willibrorduskierch zu Helleng

D**'Kierch zu Helleng** ass eng kathoulesch Kierch, déi zur Par Beetebuerg–Fréiseng Saint-André, zum Dekanat Süden-Ost an zu der Gemeng Fréiseng gehéiert. Se läit am Duerfzentrum op der Beetebuerger Strooss, der N13.

De Patréiner vun der Kierch ass den hellege Willibrord, deem säi Fest de 7. November gefeiert gëtt.

De Kierfecht ass ronderëm d'Kierch ugeluecht.

D'Kierch hat den 11. November 2012 den 200. Gebuertsdag. Dofir war den 12. November 2011 um ale Kierfecht eng Lann geplanzt ginn.
## Biller

Fichier:Kierch Helleng, Strassenseite.jpg|D'Kierch vun der Strooss aus gesinn (2012)
Fichier:Kierch Helleng, Innenansicht.jpg|D'Kierch vu bannen
Fichier:Kierch Helleng, Uergel.jpg|D'Uergel


## Kuckt och
* Lëscht vu reliéise Gebaier zu Lëtzebuerg

## Um Spaweck

* Websäit vum Parverband
* D'Fënstere vun der Kierch vun Helleng op der Websäit vun der ''Stiftung Forschungsstelle Glasmalerei des 20. Jh. e.&nbsp;V.'' 
* D'Uergel vun der Kierch op ''Orgues.lu''
(2060) Chiron

Den Asteroid **(2060) Chiron** gouf den 18. Oktober 1977 vum Charles Kowal um Palomar-Observatoire entdeckt an nom Cheiron, Jong vum Kronos an der griichescher Mythologie an der Philyra genannt.

De Chiron war den éischten observéierten Objet, deen zu de sougenannten Zentauren zielt, déi tëscht de baussenzege Planéiten op onstabillen Ëmlafbunne lafen. E staamt eventuell aus der Kuiperceinture. Den Duerchmiesser vum Chiron gëtt op 148 bis 208&nbsp;km geschat. A knapps 6 Stonne rotéiert en ëm seng eegen Achs.

1991 gouf ëm de Chiron e gasfërmege Mantel (Koma) entdeckt, wouduerch hien haut net nëmmen als Asteroid, mä och als (dee gréisste bekannte) Koméit klasséiert gëtt. Nieft senger Bezeechnung als Asteroid huet dësen Objet dofir och eng Bezeechnung als periodesche Koméit (**95P/Chiron**).

## Kuckt och

* Lëscht vun den Asteroiden
* Koméitelëschten
Hirayama-Famill

Als **Hirayama-Famill** oder **Asteroidefamill** bezeechent een an der Astronomie Gruppe vun Asteroiden, déi sech op Bunnen déi sech gläichen ëm d'Sonn beweegen.

Ënner Famill versteet een an der Astronomie (am Zesummenhank mat Klengplanéiten) Konzentratioune vun Asteroiden an der Haaptasteroidenceinture, déi Bunnen hunn déi sech gläichen, raimlech no beienee leien an aus dem Zerfall vu méi groussen Objeten duerch Zesummestéiss stamen.

Fir d'éischt gouf d'Existenz vu sou Asteroidegruppen 1918 vum japaneschen Astronom Kiyotsugu Hirayama (1874–1943) entdeckt, déi zanterhier als Hirayama-Famille bezeechent ginn.

## Kuckt och
(887) Alinda

Den **(887)&nbsp;Alinda** ass en Asteroid aus der Grupp vun den Amor-Asteroiden. 
Den Alinda gouf den 3. November 1918 vum däitschen Astronom Max Wolf entdeckt an e gouf entweeder no der Stad Alinda a Klengasien oder no enger Figur aus der Mythologie vun den australeschen Aborigines (*Mann am Mound*), genannt.

Den Alinda beweegt sech tëscht 1,0815&nbsp;AU (Perihel) an 3,8870&nbsp;AU (Aphel) an 3,92 Joer op enger exzentrescher (e = 0,5647) Bunn ëm d'Sonn. D'Bunn steet 9,3329° schréi zur Ekliptik.

En huet en Duerchmiesser vu 4,2&nbsp;km a rotéiert an 73 Stonnen an 58 Sekonnen ëm déi eegen Achs. D'Albedo ass 0,31. Den Alinda erreecht bei senger kierzter Distanz zur Äerd (0,1037&nbsp;AU) eng Hellegkeet vun 9,8 <sup>''M''</sup>.

## Alinda-Grupp
Nieft der Klassifikatioun bei d'Amor-Asteroiden, huet den Alinda e puer besonnesch Eegenschaften, duerch déi en enger eegener Grupp vun Objeten den Numm ginn huet. Déi Grupp beweegt sech an enger 3:1-Bunnresonanz zum Jupiter an an enger 1:4-Resonanz zu der Äerd, d.&nbsp;h. si ëmkreest wärend engem Jupiterëmlaf dräimol a wärend engem Äerdjoer eemol d'Sonn. D'Memberen hu Bunnhallefachse vu ronn 2,5 AU. D'Bunne vun deenen Asteroide ginn duerch d'Resonanz zum Jupiter gestéiert, déi dozou féiert, datt dat Gebitt vun Asteroide fräigeraumt gëtt (do besteet eng vun den eidele Kirkwoodlplaze vun der Haaptasteroidenceinture). Doduerch ginn d'Exzentrizitéite vun dësen Objete stänneg erhéicht, bis d'Resonanz bei engem Rendez-vous bei engem vun de bannenzege Planéiten opgeléist gëtt. En ettlech Alinda-Asteroiden hunn hire Perihel no oder bannent der Äerdbunn. En anere Vertrieder vun där Grupp ass den Asteroid (4179) Toutatis, dee wéinst senger 1:4-Resonanz mat der Äerdbunn reegelméisseg bal all véier Joer no bei eise Planéit kënnt.

## Kuckt och

* Lëscht vun den Asteroiden
* Äerdnoen Asteroid
* Bunnresonanz
Al Schmëdd Menster

Déi **Al Schmëdd** zu **[[Menster]]** ass e Gebai aus dem 19. Joerhonnert.

Et ass dat fréiert Haus vum Schmadd Léon Hoffmann an duerno deem sengem Jong Victor. Den Ubau mat der Schmëdd ass aus de Joren 1920.

D'Haus an d'Schmëdd goufe restauréiert a sinn zanter 1999 e Kulturzentrum.

De 4. Februar 2005 goufe se als nationaalt Monument klasséiert.

## Kuckt och
* Lëscht vun den nationale Monumenter an der Gemeng Betzder
Jean-Pierre Heirendt

De **Jean-Pierre Heirendt**, gebuer... a gestuerwen..., war e lëtzebuergesche Vëlossportler.

Hien ass fir de VC Dommeldange gefuer an 1935 an 1936 war hien um Depart vum Tour de Luxembourg.
## Palmarès
* 3. bei den Nationalmeeschterschaften op der Strooss vun 1934
Theodor-Heuss-Bréck (Mainz–Wiesbaden)

D**'Theodor-Heuss-Bréck** ass eng Bréck iwwer de Rhäin. Si verbënnt Mainz um lénksen Uwänner mat Wiesbaden op der rietser Säit vum Rhäin. Iwwer d'Bréck féiert d'Bundesstrooss N°40. Bréck ass ronn 475 Meter laang, an et ass eng Boubréck.

## Um Spaweck
Theodor-Heuss-Bréck

**Theodor-Heuss-Bréck** ass den Numm vu follgende Brécken:
* Theodor-Heuss-Bréck (Düsseldorf)
* Theodor-Heuss-Bréck (Essen)
* Theodor-Heuss-Bréck (Heidelberg)
* Theodor-Heuss-Bréck (Mainz–Wiesbaden)
* Theodor-Heuss-Bréck (A 6)
* Theodor-Heuss-Bréck (Minden)
* Theodor-Heuss-Bréck (Nürnberg)
* Theodor-Heuss-Bréck (Ingolstadt)

D'Brécke goufen nom éischten däitsche Bundespresident Theodor Heuss (1884–1963) genannt
Kirkwood-Fräiraum

D**'Kirkwoodplazen** an der Haaptasteroidenceinture entspriechen de Bunne mat Ëmlafzäiten, déi an engem ganzzuelege Verhältnes zu der Ëmlafzäit vum Jupiter stinn. Asteroide mat dëse Bunne kënnen net iwwer laang Zäit do existéiieren, well d'Resonanze mam Jupiter optrieden.

D'Verhältnes vun den Ëmlafzäite bréngt et mat sech, datt op e sou een Asteroid periodesch déi grouss Gravitatioun vum Jupiter wierke kann. Als Folleg dovu gëtt den Asteroid aus dëser Bunn no bannen oder baussen hin ofgeleet. An der Verdeelung vun de grousse Bunnhallefachsen resp. Ëmlafzäiten entsteet e Fräiraum.

E Verhältnes vu 5:2 beispillsweis seet, datt d'Dauer vu fënnef Ëmleef vum Asteroid gläich der Dauer vun zwéi Jupiterëmleef ass. Well de Jupiter 11,86 Joer fir e Sonnenëmlaf baucht, widderhuele sech all 23,72 Joer d'Verhältnesser fir en Asteroid mat 4,74 Joer Ëmlafzäit.

De Fräiraum gouf nom Daniel Kirkwood genannt, deen déi Plazen am Joer 1866 no statisteschen Ënnersich vun de grousse Bunnhallefachsen entdeckt hat.

## Opfälleg Fräiraim
Als opfälleg Fräiraim gëllen:
; 4:1-Resonanz: Si läit bei 2,07&nbsp;AE a begrenzt d'Haaptasteroidenceinture no bannen. Dës Säit vum Fräiraum leien d'Asteroide vun der Hungaria-Grupp.
; 3:1-Resonanz (Hestia-Fräiraum): Si läit bei 2,50&nbsp;AE a formt d'Grenz tëscht banneschter a baussechter Haaptceinture. Si ass den Urspronk vun den Alinda-Asteroiden, déi duerch Bunnstéierungen op stänneg exzentresch Bunne gelenkt goufen.
; 5:2-Resonanz: Si läit bei 2,82&nbsp;AE a begrenzt d'Koronis-Asteroidengrupp no bannen.
; 7:3-Resonanz: Si läit bei 2,96&nbsp;AE a begrenzt d'Koronis-Asteroidengrupp no baussen.
; 2:1-Resonanz (Hecuba-Fräiraum): Si läit bei 3,28&nbsp;AE a formt déi baussecht Grenz vun der Haaptasteroidenceinture. Déi Säit leien d'Cybele-Asteroiden.

## Stabiliséierend Resonanzen
Bestëmmt Resonanzen halen awer och d'Asteroiden an hirer Bunn fest. Dat si beispillsweis:

; 7:4-Resonanz (3,58&nbsp;AE): Cybele-Grupp
; 3:2-Resonanz (3,97&nbsp;AE): Hilda-Grupp
; 4:3-Resonanz (4,29&nbsp;AE): Thule-Grupp
; 1:1-Resonanz (5,20&nbsp;AE): Trojaner

Déi Resonanze leie baussenzeg vun der Graphik uewen.
Schiersteiner Bréck

D**'Schiersteiner Bréck** ass eng Autobunnsbréck vun der däitscher A643 iwwer de Rhäin. Si verbënnt Mainz um lénksen Uwänner mat Wiesbaden op der rietser Säit vum Rhäin.

Et ass eng Dunnebréck aus arméiertem Bëtong a si ass 1282 Meter laang.

## Um Spaweck
Keeserbréck (Mainz)

D**'Keeserbréck** iwwer de Rhäin ass eng Eisebunnsbréck op der Streck Wiesbaden-Mainz tëscht dem Wiesbadener Quartier Mainz-Amöneburg (Hessen) a Mainz (Rheinland-Pfalz).

Déi haiteg Bréck gouf 1955 a Betrib geholl an ersetzt d'Bréck vun 1904, déi 1945 vun der Wehrmacht gesprengt gouf. De gréissten Deel ass e Fachwierkbau am Stol. Se ass am Ganze 790 Meter laang an 9,20 Meter breet. 
## Um Spaweck
Keeserbréck

**Keeserbréck** ass den Numm vu e puer Brécken:

*Keeserbréck zu Frankfurt
*Keeserbréck (Mainz)
*Keeserbréck (Königsberg), heescht no der Restauratioun *Jubiläumsbréck*
*Keeserbréck (Sarajevo)
*Keeserbréck (Freiburg)
* Keeserbréck zu Bromberg (1945 gesprengt)
* Keeserbréck zu Breslau, kuckt Most Grunwaldzki
Hessisches Staatstheater Wiesbaden

Den **Hessische Staatstheater Wiesbaden** um nërdleche Bord vum Park Warmer Damm ass de Staatstheater vun Hessen an der Landeshaaptstad Wiesbaden deen de ageweit gouf. Den Theater gouf an de Joren 1892 bis 1894 no de Pläng vum éisträicheschen Architekts Fellner & Helmer gebaut a gouf de 16. Oktober 1894 vum Keeser Wilhelm I. feierlech ageweit. Vun 1975 bis 1978 goufe Vergréisserungs- a Renovéierungsaarbechten no de Pläng an ënner der Leedung vum Architekt Hardt-Waltherr Hämer vu Berlin ausgefouert.

## Um Spaweck
* Internetsite vum Theater
Enrique Peña Nieto

Den **Enrique Peña Nieto**, gebuer den 20. Juli 1966 zu Atlacomulco (Mexiko), ass e mexikanesche Politiker, Member vun der Partei vun der Institutioneller Revolutioun (PRI).

Hie war vum 16. September 2005 bis de 15. September 2011 Gouverneur vum Bundesstaat México.

Bei de Presidentschaftswale vum 1. Juli 2012 gouf hien zum President vu Mexiko gewielt an huet säin Amt den 1. Dezember 2012 ugetrueden. Hie war President bis den 30. November 2018, a gouf du vum Andrés Manuel López Obrador ofgeléist.

## Um Spaweck
Kurpark Wiesbaden

De **Kurpark** ass e Park an der Stad Wiesbaden am Quartier Wiesbaden-Nordost. En huet eng Fläch vu ronn 7,5 Hektar. E gëtt am Weste begrenzt vum Kurhaus vu Wiesbaden, am Norde vun der *Sonnenberger Straße* an am Osten a Süde vun der *Parkstraße*. An der Mëtt vum Park ass e grousse Waasserbaseng mat engem Sprangbur dran.
## Um Spaweck
Daniel Kirkwood

Den **Daniel Kirkwood**, gebuer de 27. September 1814 am Hartford County, Maryland, a gestuerwen den 11. Juni 1895 zu Riverside, Kalifornien, war en US-amerikaneschen Astronom.

## Säi Liewen
De Kirkwood gouf op enger Farm a Maryland gebuer. Mat 19 Joer huet hien an der Schoul ugefaangen z'ënnerriichten. Hien huetAlgebra geléiert, iwwerdeems hie seng Schüler mat Hëllef vun engem Léierbuch ënnerriicht huet. Duerno huet hien um York County College a Pennsylvania studéiert, wou hien no sengem Ofschloss 1838 och ënnerriicht huet.

1843 gouf hie Leeder vun der Lancaster High School zu Pennsylvania. Do huet hien ugefaange sech mat astronomeschen Theemen ze beschäftegen.

Am August 1849 mécht hien internationaal op sech opmierksam, wéi hien eng Bezéiung tëscht de Periode vun der Planéiteneegerotatioun an de Radie vun hiren Ëmlafbunnen entdeckt. Hie nennt si eng *mathematesch Analogie*. Spéider gëtt si als *Kirkwood's Analogy* bekannt. Op Basis vun der Theorie vum Laplace iwwer d'Genesis vum Sonnesystem an op der Sich no engem änleche Gesetz wéi dem drëtte Kepler-Gesetz, nëmmen hei fir d'Rotatiounsperiode vun de Planéiten, setzt hien d'Zuel *n* den Ëmdréiunge vum Planéit pro Ëmlaf ëm d'Sonn mam Duerchmiesser vu senger *Unzéiungssphär* *D* a Verbindung (den Ofstand vun de Punkten, an deem jee zwéin Nopeschplanéiten déi selwecht Unzéiungskraaft hunn, wa si a Konjunktioun sinn, jee fir de baussenzegen a bannenzegen Nopeschplanéit):

 \frac {n_1}{n_2} = \left(\frac {D_1}{D_2}\right)^{\frac {3}{2}}

1849 presentéiert den Astronom Sears Cook Walker vum US Coastal Survey d'Formel op der Konferenz vun der American Association for the Advancement of Science. D'Formel konnt un Äerd, Venus a Saturn getest ginn an hat gutt Iwwereneestëmmung bruecht. Dat hat dozou gefouert, datt d'Niwwelhypothes vum Laplace nees méi u Respekt gewonnen huet. Gläichzäiteg huet d'Formel déi scho vum Kepler opgestallter Thees ënnerstëtzt, datt et eemol e weidere Planéit tëscht Mars a Jupiter gouf. 1850 gouf d'Entdeckung vum Kirkwood och an England op der Konferenz vun der *British Association for the Advancement of Science* vum David Brewster gefeiert. Aner Astronome wéi de Piazzi Smyth (Royal Astronomer of Scotland), hunn doran en numereschen Zoufall wéi bei der Titius-Bode-Rei gesinn.

1851 gouf de Kirkwood Professer fir Mathematik um Delaware College a war do President tëscht 1854 an 1856.

1856 goung de Kirkwood als Professer fir Mathematik op d'Indiana University zu Bloomington. Hei huet e weider un der Asteroidefuerschung geschafft an hat 1861 de Virschlag gemaach, datt d'Meteorstréim Iwwerreschter vun zerstéierte Koméite kéinte sinn.

Seng bedeitendst Leeschtung ass d'Entdeckung vun deenen no him genannte Fräiraim an der Haaptasteroidenceinture, déi hien am Joer 1866 gemaach hat, der sougenannter Kirkwoodplaz.

## Kuckt och

## Um Spaweck
* Englesch Biographie
* Ronald L. Numbers ''The American Kepler: Daniel Kirkwood and his analogy'', Journal for the History of Astronomy, Band 4, 1973, S.13-21
Siding Spring Survey

**Siding Spring Survey** (SSS) ass en australesche Projet fir d'systematesch Sich no Koméiten an Asteroiden - besonnesch äerdno Objeten - um Südhimmel. De Sichprogramm benotzt den 0.5-m Uppsala Schmidt Teleskop am Siding Spring Observatoire an New South Wales. De Projet ass dat südlecht Géigestéck zum Catalina Sky Survey (CSS) vum Nordhimmel, déi an de Santa Catalina Mountains, um Mount Bigelow bei Tucson (Arizona) gemaach gëtt. Den SSS gëtt zesumme vun der University of Arizona an der Australian National University bedriwwen. Finanzéiert gëtt de ganze Projet vun der NASA.

Äerdno Objeten (engl. *Near-Earth Object*; NEO), och **Äerdbunnkräizer**, sinn Asteroiden, Koméiten a grouss Meteoroiden, déi bei hirem Ëmlaf ëm d'Sonn d'Äerdbunn kräizen an dofir eng gewësse Kollisiounsgefor mat sech bréngen. Fir si ofschätzen ze kënnen, ass déi genee Bunnbestëmmung vun dësen Objeten noutwendeg.

Den SSS ass am Siding Spring Observatoire, a läit ronn 400&nbsp;km nordwestlech vu Sydney.
## Kuckt och

## Um Spaweck
* https://web.archive.org/web/20110413163937/http://msowww.anu.edu.au/~rmn/
(65) Cybele

De **(65)&nbsp;Cybele** ass en Asteroid vun der Haaptasteroidenceinture. Hien ass de 6. Mäerz 1861 vum däitschen Astronom Ernst Wilhelm Leberecht Tempel entdeckt ginn.

Den Asteroid gouf no der Kybele genannt, déi an der griichescher Mythologie eng Gëttermamm duerstellt.

Wärend enger Bedeckung vum Stär *AGK3 +19 599* duerch de Cybele am Joer 1979 hat et Undeitungen op en 11&nbsp;km grousse Begleeder vum Cybele op enger Distanz vun 917&nbsp;km vu sengem Mëttelpunkt (am Fall, wann d'Bedeckung zentral war) ginn.

## Cybele-Grupp
De (65) Cybele huet enger Gruppe vun Asteroiden, déi déi Säit vum Hecuba-Fräiraum mat Bunnhallefachsen tëscht 3,27 an 3,7&nbsp;AE hir Bunn zéien, hiren Numm ginn. D'Objeten hunn Exzentrizitéite vu manner wéi 0,3 a Bunnschréie vu manner wéi 25°. D'Membere vun där Grupp stinn a 7:4-Resonanz zum Jupiter, wouduerch hir Bunn stabiliséiert gëtt.

## Kuckt och

* Bunnresonanz
* Lëscht vun den Asteroiden

## Um Spaweck
*  Undeitung op e Begleeder vum Cybele
* JPL Asteroiden-Datebank: (65) Cybele
* AstDyS -Astronomesch Date vum (65) Cybele
Harry Edwin Wood

**Harry Edwin Wood**, gebuer den 3. Februar 1881 zu Manchester, England, a gestuerwen de 27. Februar 1946, war en südafrikaneschen Astronom.

Am Joer 1906 gouf hien zum Chefassistent vum Transvaal Meteorological Observatory ernannt, dat kuerz duerno ugefaangen hat, Teleskope ze kafen an als Union Observatoire bekannt gouf. Hei war hien Direkter vun 1928 bis 1941 a gouf Nofollger vum Robert Innes. De Wood war bestuet, awer hat keng Kanner.

Vun 1929 bis 1930 war hie President vun der Astronomical Society of South Africa. De Wood hat en ettlech Asteroiden entdeckt an zu sengen Éiere gouf den Asteroid (1660) Wood no him genannt.
## Entdeckt Asteroiden

## Um Spaweck
* https://web.archive.org/web/20070810225058/http://www.saao.ac.za/assa/html/his-astr_-_wood_he.html
* Obituary (1947MNRAS.107...60.)
Robert Innes

De **Robert Thorburn Ayton Innes**, gebuer den 10. November 1861 zu Edinburgh, a gestuerwen den 13. Mäerz 1933 zu London, war e schottesch-südafrikaneschen Astronom.

Den Innes entdeckt am Joer 1915 de Stär Proxima Centauri. Ausserdeem entdeckt hien eng ganz Rei vun Duebelstären an hat als éischten Astronom den 12. Januar 1910 de Johannesbuerger Koméit gesinn.

Den Innes war Grënnungsdirekter vun enger meteorologescher Statioun, déi hie spéider zu engem astronomeschen Observatoire ëmgewandelt huet. Hien huet se dann ëmbenannt an Union Observatory. Nom Innes gouf den Asteroid Innes genannt.

## Kuckt och
Johannesbuerger Koméit

De **Johannesbuerger Koméit** oder **C/1910 A1** oder **Grousse Koméit vun 1910** war e Grousse Koméit deen am Januar 1910 deen nach méi imposant war, wéi de Koméit Halley dee sech am Mee 1910 gewisen hat.

De Koméit war war scho bei senger éischter Entdeckung mat bloussem A ze gesinn, soudatt méi Leit als Entdecker notéiert sinn. Am Maximum war seng Hellegkeet méi grouss wéi déi vum Planéit Venus.

## Kuckt och

* Grousse Koméit

## Um Spaweck
* Donald Yeomans, "Great Comets in History". (Accessed 2/7/06)
(5261) Eureka

Den **(5261) Eureka ** gouf den 20. Juni 1990 vum David H. Levy an dem Henry E. Holt entdeckt. Et war deen éischte bekannten Asteroid aus der Grupp vun de Mars-Trojaner.

Den 2&nbsp;km groussen Eureka leeft op dem Lagrange-Punkt L5 vun der Marsbunn ëm eis Sonn. De Perihel-Ofstand ass 1,4250 AE, den Aphel-Ofstand 1,6220 AE. D'Bunn weist eng Exzentrizitéit vun 0,06470 op an ass mat 20,2816° staark géint d'Ekliptik gebéit.

Den Numm leet sech vun „Heureka“ (griichesch: „ech hunn et fonnt“) of, dat den Archimedes gesot soll hunn, wéi hien de Prinzip vum Opdriff erkannt hat.

## Kuckt och

* Lëscht vun den Asteroiden
(499) Venusia

**(499) Venusia** ass en Asteroid vun der Haaptceinture. Hien ass de 24. Dezember 1902 vum däitschen Astronom Max Wolf zu Heidelberg entdeckt ginn.

Den Numm **Venusia** ass eng alternativ Bezeechnung vun der schweedescher Insel Ven.

## Kuckt och

* Lëscht vun den Asteroiden
(1132) Hollandia

Den **(1132) Hollandia** ass en Asteroid vun der Asteroidenceinture. Hie gouf den 13. September 1929 vum hollänneschen Astronom Hendrik van Gent zu Johannesburg entdeckt.

Den Numm vum Asteroid staamt vun der laténgescher Bezeechnung fir Holland.

## Kuckt och

* Lëscht vun den Asteroiden
Jun Chen

D**'Jun Chen** ass eng US-amerikanesch Astronomin. Si huet hir Ausbildung 1990 op der Universitéit Peking mat dem Bachelor ofgeschloss an am Joer 1997 promovéiert si op der Universitéit vun Hawaii.

Zesumme mam David C. Jewitt, Jane Luu an Chad Trujillo entdeckt si tëscht 1994 an 1997 11 Asteroiden an der Kuiperceinture.
## Wierker
*Thesis-in-Physics-and-Astronomy
## Kuckt och
(2101) Adonis

Den **(2101) Adonis** ass en äerdnoen Asteroid aus der Grupp vun den Apollo-Asteroiden. Dat sinn Himmelskierper, deenen hir Bunn d'Äerdbunn kräize kann.

Den Adonis gouf den 12. Februar 1936 vum Eugène Delporte entdeckt an nom Adonis, engem schéine Jong aus der griichescher Mythologie genannt.

Den Asteroid goung spéider verluer a konnt eréischt 1977 nees zeréckentdeckt ginn. Berechnungen hu gewisen, datt den Adonis am Joer 1926 bis op 2,5 Millioune Kilometer un eis Äerd eru koum.

Den Adonis leeft op enger exzentrescher Bunn tëscht 0,4406 AE (Perihel) an 3,3069 AE (Aphel) an 2,56 Joer ëm d'Sonn. D'Bunnexzentrizitéit ass 0,7649, woubäi d'Bunn 1,348° géint d'Ekliptik gebéit ass.

D'Gréisst vum Adonis gëtt op 0,5 bis 1,2&nbsp;km geschat.

## Kuckt och

* Lëscht vun den Asteroiden
Zichyújfalu

**Zichyújfalu** ass en Duerf vun 10,82&nbsp;km2 an Ungarn. Et huet 944 Awunner (2011). Zichyújfalu grenzt am Norden u Gárdony, am Osten u Seregélyes, am Westen u Pusztaszabolcs an am Süden un Szabadegyháza. Déi éischt Mentioun vum Duerf ass vun 1239.

## Um Spaweck

* Zichyújfalu – Google Maps
Comeback (Sitcom)

**Comeback** ass eng lëtzebuergesch Sitcom, déi vu Lucil Film produzéiert an tëscht dem 28. September 2012 an dem 22. Mäerz 2013 op RTL Télé Lëtzebuerg ausgestraalt gouf.

De Budget vun der Produktioun louch bei ronn 1,4 Milliounen Euro.

Déi meescht Zeene vu Comeback goufen am Café *Bouneweger Stuff* gedréint.

## Ëm wat geet et?
Dräi jonk Leit, de Jacques, de Pit an d'Sophie, maachen no enger laanger duerchgefeierter Nuecht, eng Wett: Dofir ze suergen, datt de Ronny Riff, deen an den 1980er Jore Succès als Popsänger hat, mä an deene leschte Joren zimmlech op den Hond komm ass, 2013 um Eurovision Song Contest fir Lëtzebuerg optriede soll...

## Episoden

## Um Spaweck
* comeback.lu