open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Michel Theato

De **Michel Johann Theato**, wéi et op sengem Gebuertsschäi steet, gebuer den 22. Mäerz 1878 an der Stad Lëtzebuerg op der Nummer 8 vun der Louvignysgaass, a gestuerwen den 2. Abrëll 1923 am 14. Arrondissement zu Paräis war e franséisch-lëtzebuergesche Liichtathleet.

Bei den Olympesche Spiller 1900 zu Paräis huet hien de *Marathon des fortifs* gewonnen. Hien huet déi Zäit a Frankräich gewunnt a sech a sengem Veräin vu Saint-Mandé ageschriwwen. Dowéinst ass hien an den Dokumenter vum Olympesche Comité als Fransous betruecht ginn.

Den Theato huet zu Paräis als Coursier fir eng Bäckerei geschafft. En huet de Marathon mat engem Chrono vun 2:59:45 h gewonnen, op engem ganz waarmen Dag. Seng Victoire gouf kontestéiert: Verschidde Leefer hu behaapt, den Theato hätt gefuddelt an onerlaabt Ofkierzunge geholl, woubäi en op seng gutt berufflech Kenntnesser vun de Paräisser Stroossen hätt kënnen zeréckgräifen.

Dräi Joer duerno ass dem Theato seng Sportlerkarriär op en Enn gaangen, nodeem e gefall war, an en um Knéi huet missen operéiert ginn.

An de Palmarèse gouf den Theato laang als Fransous gefouert. Eréischt um Enn vum 20. Joerhonnert koum eraus, datt hie Lëtzebuerger war, an domat deen éischte Lëtzebuerger Olympiagewënner. Dacks gëllt nach ëmmer de Josy Barthel als bis ewell eenzege Goldmedaile-Gewënner aus dem Grand-Duché.

De 16. Mee 2017 huet de Stater Gemengerot decidéiert, eng nei Strooss um Belair no him ze nennen.

## Kuckt och
* Josy Barthel

## Um Spaweck
Rudolf Diesel

De **Rudolf Christian Karl Diesel**, gebuer den 18. Mäerz 1858 zu Paräis, a gestuerwen den 29. September 1913 erdronk am Äermelkanal, war en däitschen Ingenieur an Erfinder.

No engem Studium am Maschinnebau gouf de Rudolf Diesel e Mataarbechter vum Carl von Linde an huet sech mat dem Bau vu Wärmekraaftmaschinnen ofginn.

1893 gëtt an der Maschinnefabrik Augsburg mat finanzieller Bedeelegung vun der Firma Friedrich Krupp un der Entwécklung vun engem Dieselmotor geschafft. 1897 geléngt et dem Rudolf Diesel, deen deemools och bei der Firma MAN AG zu Augsburg geschafft huet, deen éischte Modell vun deem Motor ze bauen, deen och ouni gréisser Problemer leeft. OP déi Manéier konnte bëllegen Ueleg mat gerengem Verbrauch benotzt ginn.

Duerch Patentprozesser war de Rudolf Diesel a senger Aarbecht staark behënnert a konnt eréischt 1908 d'Weiderentwécklung vu sengem Motor virundreiwen, fir datt si a Camionen a Lokomotive gebraucht konnte ginn.

Iwwer den Doud vum Rudolf Diesel ass net vill bekannt. En ass fir d'lescht u Bord vum Dampschëff *Dresden* gesi ginn, mat deem e vun Antwerpen op London fuere wollt fir do un enger Reunioun vun der *[[Consolidated Diesel Manufacturing Ltd.]]* deelzehuelen. En ass awer ni do ukomm. Spéider solle Fëscher zwee Réng bei enger gutt gekleeter Waasserläich fonnt hunn, déi allerdéngs wéinst engem Stuerm ne konnt gebuerge ginn. Et gëtt gesot, datt déi Réng dem Rudolf Diesel gehéiert hunn. Déi genee Doudesëmstänn konnten ni gekläert ginn.

## Um Spaweck
Ekologie

D**'Ekologie** ass eng Wëssenschaft bannent der Biologie, déi sech mat den Organismen an hirer natierlecher Ëmwelt a mat de Wiesselbezéiungen tëscht deenen zwee beschäftegt. Jee no methodologescher Approche kann een ënnerscheeden tëscht:

* **Autoekologie**: am Mëttelpunkt steet e Liewewiesen oder eng Aart a studéiert gëtt den Afloss vun den abiotesche Facteuren op dës Aart an d'(evolutiv) Upassunge vun där Aart un déi Facteuren, z.&nbsp;B. wéi eng Strategien hu Fësch fir mam Salzgehalt vum Mierwaasser eens ze ginn.
* **Synekologie**: beschäftegt sech mam Studium vun Ekosystemer.
* **Demekologie**: ass d'Ekologie vu Populatiounen an ënnersicht d'Bezéiungen tëscht enger Populatioun an hirem Liewensraum, z.&nbsp;B. wéi vill Individue vun enger Aart e bestëmmte Biotop ophuele kann.

## Literatur

* Massard, J.A. & G. Geimer (1993): ''Initiation à l'écologie. Principes généraux de l'écologie et notions sur le milieu naturel luxembourgeois ainsi que sur les problèmes de l'environnement au Grand-Duché de Luxembourg. 2e édition''. Luxembourg, Ministère de l'Education nationale, 297 S.
## Kuckt och
* Ekologesche Foussofdrock

## Um Spaweck

* Lëtzebuerger Ëmweltkadaster
Kriminologie

Mat **Kriminologie** gëtt d'Wëssenschaft vum Verbrieche bezeechent. Haaptsächlech ginn d'Ursaachen an d'Erscheinungsforme vum Verbriechen ënnersicht.

Primäert Zil vun der Kriminologie ass et also, abstrakt (d.&nbsp;h. net op e bestëmmte Fall bezunnen) Erkenntnesser iwwer d'Ursaachen an déi verschidde Forme vun der Kriminalitéit ze gewannen. 
D'Kriminologie ëmfaasst besonnesch d'Kriminalitéitstheorien an de Beräich iwwer de Sënn vun der Strof fir e Verbriechen.

Et gëtt zwee verschidde Weeër, fir d'Ursaache vun de Verbriechen z'erfuerschen: De quantitativen an de qualitative Wee.

Wichteg Beräicher, déi mat der Kriminologie zesummenhänken, sinn d'Psychologie, d'Pedagogik, d'Soziologie an den Droit.

## Beräicher
Weider Beräicher, déi mat Kriminologie ze dinn hunn, sinn:
* Kriminalitéit
* Kriminalitéitstheorien
* Kriminalistik
* Kriminalstatistiken
* Kriminalbiologie
* Kriminalpolitik
* Profiler
Kriminalitéit

D**'Kriminalitéit** (lat.: crimen, *Ukloen, Schold, Verbriechen*) orientéiert sech haaptsächlech un der juristescher Definitioun vun enger Strofdot, woubäi d'Kriminalitéit awer éischter als Gesamtphenomeen ugesi gëtt an eng Strofdot éischter individuell ass.

D'Kriminalitéit an engem Land (*taux de crimininalité*) ass staark ofhängeg vun der Gesetzgebung vun deem Land. Als Beispill kann en do d'Drogegesetzer uginn. Verschidde Länner hunn do méi streng, anerer méi large Gesetzer, wat soe wëllt, datt wat en an engem Land verbrécht, an engem aneren net als Verbriechen ugesi gëtt.

Aner Beispiller vun de verschiddene Staatsopfaassungen iwwer Kriminalitéit sinn déi, datt z.&nbsp;B. potentiell Mäerder, déi am Optrag vun engem Geheimdéngscht schaffen, vum Staat, fir dee se den Uerder ausféieren, geéiert ginn, wa s'awer dobäi an engem anere Staat erwëscht ginn, kann et sinn, datt se gekäppt ginn.

De Gesamtphenomeen Kriminalitéit hänkt leschtenends sou zum groussen Deel vun der Legislatioun an der sozialer Struktur vun engem Land of an huet sech am Laf vun de Joerhonnerte staark verännert.

Dobäi däerf een de reliéisen a rituellen Afloss op d'Gesetzgebung net vergiessen, deen net ëmmer positiv ass. Excisioun oder aner rituell Kierperverstümmlunge ginn an héich ziviliséierte Länner als kriminell ugesinn, wärend an deene Länner, wou se praktizéiert ginn, meeschtens keng legal Basis besteet fir dogéint virzegoen oder, wann et s'och nach gëtt, d'Executiv net amstand ass fir s'ëmzesetzen an de Wëllen dofir och net do ass, well et net der Mentalitéit vun der Bevëlkerung entsprécht.

Vum soziologesche Standpunkt aus gesinn, gëtt déi kriminell Dot net duerch d'Dot u sech bestëmmt. Den individuelle Kriminelle gëtt dat an deem Moment, wou e vun engem Geriicht schëlleg gesprach gëtt. Dobäi gëtt d'Gravitéit vun der Dot nach no verschiddene Facteuren analyséiert, z.&nbsp;B. op en zourechnungsfäeg ass oder net.

## Um Spaweck
Joseph Pujol

De **Joseph Pujol**, gebuer den 1. Juni 1857 zu Marseille, a gestuerwen 1945, war ënner dem Numm **Le Pétomane** e franséische Fuerzkënschtler.

De Pujol, gebuer a sengem Elterenhaus, op Nummer 13 an der *rue des Incurables* war eent vu fënnef Kanner vum Steemetzer a Sculpteur François Pujol a senger Fra Rose. No senger Schoulzäit ass de jonke Joseph mat 13 Joer an d'Léier bei e Bäcker gaangen. Duerno war hie Bäckermeeschter am Quartier Saint Charles an engem vun den Haiser, déi säi Papp selwer gebaut hat.

1883 huet de Pujol sech mat der Elisabeth Olivier, engem Metzleschmeedchen, bestuet. Si haten zéng Kanner, vun deenen der véier am Éischte Weltkrich agezu waren. Een dovu gouf gefaangegeholl, zwéin aner koumen als Krëppel erëm.

Schonn als Jugendlechen hat hien erausfonnt, datt en eng rar Fäegkeet hat. Duerch eng speziell Otemtechnik konnt hien eng gréisser Quantitéit Loft schlécken, déi him et erlaabt huet, allerhand Melodien ze fuerzen.

No munnechen Optrëtter a Südfrankräich huet e sech beim Patron vum Cabaret *[[Moulin-Rouge]]* virgestallt, deen hien no enger kuerzer Demonstratioun direkt engagéiert huet. En hat seng éischt grouss Optrëtter am *Éléphant du Moulin-Rouge*, enger Bün am Gaart hanner dem Gebai, déi dekoréiert war mat engem Elefant, an déi sech, well se ënner fräiem Himmel war, gutt geeegent huet fir dem Pujol seng Konschtstécker.

Vum *Le bon roi Dagobert* iwwer *Au clair de la lune* bis zum Imitéiere vu Musekinstrumenter wéi Kontrabass, Tromm a Gei, dem Pujol säi Repertoire muss impressionant gewiescht sinn, well a senger Glanzzäit 1890 bis 1894 huet en am Owend duebel souvill verdéngt wéi d'Sarah Bernhardt. Déi beléiftest Nummer fir de verwinnte Paräisser Public war de klenge Flütteconcert mat Hëllef vun engem Schlauch.

No e puer Joer Succès op franséischen an auslännesche Büne wollt de Pujol säin eegenen Här ginn. Hien huet sech eng kleng Kiermestheaterbud baue gelooss, den *Théâtre Pompadour*. Mat deem Etablissement ass hien, zesumme mat anere Kënschtler, bis 1914 duerch Frankräich gereest.

Vu do un huet hie mat der Fuerzkonscht opgehalen an e puer Bäckereien zu Marseille iwwerholl. 1922 ass en op Toulon geplënnert an huet do eng Firma gegrënnt, déi Kichelcher a *Pain de régime* gebak huet, an déi kuerz drop vu senge Jongen iwwerholl gouf. 1930 ass seng Fra gestuerwen.

De Joseph Pujol ass 1945, am Alter vun 88 Joer, am Krees vu senge Kanner gestuerwen. Hie läit um Kierfecht vu *La Valette* am Departement Var, wou ee säi Graf nach haut ka gesinn.

## Literatur zum Theema
* Nohain, Jean a Caradec, François: *Le Pétomane du Moulin-Rouge*, Éditions Mazarine, 2000.

## Film
* *Il Petomane*, 1983 vum Pasquale Festa Campanile mam Ugo Tognazzi.
Robert Brasillach

De **Robert Brasillach**, gebuer den 31. Mäerz 1909 zu Perpignan am Departement Pyrénées-Orientales, a gestuerwen de 6. Februar 1945, war e franséische Schrëftsteller. No engem Doudesurteel wéinst Kollaboratioun mat Nazi-Däitschland gouf hien am Fort vu Montrouge erschoss.

## Literatur
* Michel Winock, *Fallait-il fusiller Brasillach?*; in: Anthony Rowley (responsabel fir d'Publicatioun), *Les collabos*; Paräis (Fayard / Pluriel), 2011; Ss. 299-316.
* Laurent Wetzel, *Vingt intellectuels sous l'Occupation - Des résistants aux collabos*; Monaco (éditins du Rocher), 2020; 233 S.; ISBN 978-2-268-10443-0

## Kuckt och
* Pierre Drieu La Rochelle
* Louis-Ferdinand Céline

## Um Spaweck
* Association des amis de Robert Brasillach
Staatsgewalt

Als **Staatsgewalt** oder **Souveränitéit** bezeechent een d'Ausübung vun der Muecht an engem Staat duerch déi staatlech Organer wéi z.&nbsp;B. d'Verwaltung, d'Police an d'Geriichter.

Zu Lëtzebuerg gëllt - wéi an allen demokratesche Staaten - d'Prinzip vun der Gewaltentrennung an dräi Beräicher:

#Legislativ Gewalt, déi gesetzgebend Gewalt, zu Lëtzebuerg d'Chamber;
#Exekutiv Gewalt, déi Gesetzer ausféiert, zu Lëtzebuerg d'Regierung an de Groussherzog;
#Justizgewalt, déi d'Anhale vu Gesetzer iwwerwaacht a sanktionéiert, zu Lëtzebuerg d'Geriichter.

D'Wuert *Gewalt* gëtt hei a senger e bësse vereelzter Bedeitung vu Muecht respektiv Herrschaftsmuecht gebraucht. De Montesquieu, op deen eis haiteg Form vu Gewaltentrennung zeréckgeet, schwätzt am franséischen Original vu *séparation des pouvoirs*, also vun *Opdeelung vun der Muecht*.

Bal d'selwecht kléngt den Ausdrock Gewaltmonopol vum Staat, mä dee betrëfft déi aner Bedeitung vum Wuert Gewalt: d'Ausübung vu kierperlechem oder polizeilechem Zwang.

A Groussbritannien bedeit d'Wuert *government* net nëmme *[[Regierung]]*, mä och nach *Staatsgewalt*; an den USA bedeit *government* souguer bal nëmmen nach *Staatsgewalt*; d'Exekutiv gëtt meeschtens *administration* genannt. A Frankräich ka *gouvernement* souwuel *Regierung* wéi och *Staatsgewalt* bedeiten, wärend a Kanada *gouvernement* normalerweis just *Regierung* heescht.

## Kuckt och
* Vollekssouveränitéitsprinzip
* Federalismus
* Gewaltentrennung
* Gewaltmonopol

## Um Spaweck
* Johann Gottlieb Fichte: ''Staatsgewalt und Staatsvertrag''
Päinetsch

De **Päinetsch** (haut dacks **Spinat** genannt) (*Spinacia oleracea*) ass eng Bléieplanz aus der Famill vun de Fuusseschwanzplanzen (Amaranthaceae).
En huet 20 – 30&nbsp;cm héich Stiller a laang gestillten, dräieckeg, kräfteg gréng Blieder.

## Geschicht
De Päinetsch gouf warscheinlech fir d'éischt am Kaukasus, an Turkestan an am Iran an d'Kultur opgeholl. Am Kaukasus existéiert nämlech eng Aart, déi dem Päinetsch gläicht, de *Spinacia turcestanica*. 
D'Araber hunn e mat a Spuenien bruecht. Am 13. Joerhonnert koum en du fir d'éischt a Mëtteleuropa un a war am 16. Joerhonnert wäit verbreet.

## Gebrauch
De Päinetsch kann ee réi, als Zalot oder gekacht iessen.

## Inhaltsstoffer
Päinetsch ass kalorienaarm an huet en héije Gehalt u Mineralestoffer, wéi Kalium, Kalzium, Magnesium, Eisen a Mangan, an och Vitaminnen, wéi de β-Karotin (och Provitaminn A genannt, eng Virstuf vum Vitaminn A), Vitaminne vun der B-Grupp, Vitaminn K, Vitaminn C an Eewäiss. Doriwwer eraus fënnt een am Päinetsch Oxalsaier.

### Gesondheetswäert
Trotz sengem héijen Eisegehalt ass et kee gudden Eiseliwwerant, well d'Oxalsaier d'Eiseverwäertung hemmt. 
Päinetsch soll och net direkt nom Erhëtze giess ginn an op kee Fall erëm opgewiermt ginn, well sech den Nitrat zu engem gëftege Stoff ëmwandele kann.
Giichtpatiente solle sech am Allgemenge wéinst sengem héije Puringehalt vum Spinat ewechhalen.

## Trivia
De *[[Popeye the Sailor]]*, eng Figur aus Zeechentrickfilmer vum Dave Fleischer, ass bekannt dofir, datt hie Kéip vu Päinetsch verdillegt.

## Um Spaweck
Lëscht vun de Laureate vum Nobelpräis fir Chimie

Dës **Lëscht vun den Dréier vum [[Nobelpräis fir Chimie]]** ass en Deel vun de .

__NOTOC__

### 1901 - 1910

### 1911 - 1920

### 1921 - 1930

### 1931 - 1940

### 1941 - 1950

### 1951 - 1960

### 1961 - 1970

### 1971 - 1980

### 1981 - 1990

### 1991 - 2000

### 2001 - 2010

### 2011 - 2020

### 2021 - 2030

## Um Spaweck

* Laureate vum Nobelpräis an der Chimie op ''nobelprize.org''
Parlament

E **Parlament** (v. alfr.: *parlement* - Gespréich; v. fr.: *parler* - schwätzen) ass d'Versammlung vu Vertrieder vun enger administrativer Gebittseenheet (z.&nbsp;B. Europäesch Unioun, Staat, Bundesrepublik, Bundesland, Kanton), déi Gesetzer mécht (Legislativ). Keng Parlamenter am staatsrechtleche Sënn sinn absënns déi däitsch Gemengevertriedungen.

Zur Zäit vum Ancien Régime a Frankräich war e Parlament allerdéngs e Geriichtshaff, an hat wéineg mam haitege Sënn vu "Parlament" ze dinn. D'Paräisser Parlament war déi iewescht Geriichtsinstanz am Kinnekräich.

An enger Demokratie ginn d'Representante vun engem Parlament mat Wale bestëmmt. An anere Regierungsforme gëtt et och Ernennungen.

An demokratesche Staaten huet d'Parlament nieft dem Recht Gesetzer an de Budget ze maachen och nach d'Missioun, d'Regierung ze kontrolléieren. Deputéiert hu vis-à-vis vun der Regierung an den eenzele Ministeren d'Recht op Renseignementer an ënner Ëmstänn op e Mësstrauensantrag. D'Reegelungen dofir sinn an der Constitutioun vum jeeweilege Staat an an der parlamentarescher Geschäftsuerdnung festgeluecht.

Déi meescht Parlamenter bestinn aus zwee Haiser (Zweekummersystem); d'Membere vun där méi klenger Kummer ginn dacks net direkt gewielt, mä vun Ënnergebittseenheeten (z.&nbsp;B. Bundeslänner) geschéckt. Wichteg Organer sinn de Parlamentspresident a Stellvertrieder, de Fraktiouns-President vun de Parlamentsparteien an déi fachbezunnen Ausschëss, an deenen d'Gesetzpropositioune virbereet ginn.

Et ënnerscheet een tëscht Aarbechts- a Riedeparlamenter: An engem Riedeparlament (z.&nbsp;B. Brittescht Ënnerhaus) ginn all politesch Froen an Diskussiounen diskutéiert, wärend an engem Aarbechtsparlament (z.&nbsp;B. amerikanesche Kongress) e groussen Deel vun der Aarbecht a Comitéë gemaach gëtt.

Als Parlament am méi breede Sënn ginn och Delegéierteversammlunge vun internationalen Organisatioune bezeechent, z.&nbsp;B. d'Benelux-Parlament, d'Parlamentaresch Versammlung vun der OSZE, vun der NATO ...

## Kuckt och
* Chamber
* Althing (Island)
* Magna Charta (England)

## Um Spaweck

* PARLINE Datebank: Fiche fir all Parlamenter vun der Welt
* Lëscht vun de Websäite vun alle Parlamenter
Kriminalistik

D**'Kriminalistik** ass eng komplex Wëssenschaft fir d'Bekämpfung vun eenzele Strofdoten an der Kriminalitéit duerch preventiv an repressiv Moossnamen.
Et ass d'Léier vun der Preventioun, der Verfollegung an der Opklärung vu Verbriechen.

E Gebitt vun der Kriminalistik ass d'Kriminaltechnik, déi sech mat der Sich an dem Auswäerte vun Indizien, déi am Zesummenhank mat enger Strofdot stinn, beschäftegt.

Kriminalistesch Spuere musse vun enger speziell ausgebilter Persoun, engem Kriminalist, ënnersicht an ausgewäert ginn.

## Beräicher
Daktiloskopie, Balistik, Habitologie, Kriminalserologie, Kriminaltechnik etc.

## Um Spaweck
Lëscht vun de Laureate vum Präis vun der Schweedescher Räichsbank fir Ekonomie

Dës **Lëscht vun de Laureate vum [[Präis vun der Schweedescher Räichsbank fir Ekonomie]]** ass en Deel vun de .

__NOTOC__

### 1969 - 1980

### 1981 – 1990

### 1991 – 2000

### 2001 – 2010

### 2011 – 2020

### 2021 – 2030

 
## Um Spaweck
* Laureate vum Nobelpräis an der Ekonomie op ''nobelprize.org''
Zoologie

D**'Zoologie** ass d'Studéiere vum Bau an der Liewensweis vun deene verschiddenen Aarte vun Déieren, geneesou wéi d'Erfuerschunge vun hire géigesäitege Verwandschaftsverhältnisser.

All Aart vun Déier soll souwäit wéi méiglech eng logesch a wëssenschaftlech fundéiert Plaz an engem gereegelte System kréien. Déi ideal Form vu sou engem System wier et, fir all Déier no senger Ofstamung, sengem Opbau, senger jeeweileger Liewensweis a senger Entstoungs- an Entwécklungsgeschicht ze katalogiséieren.

Dëst ass awer praktesch net zu honnert Prozent méiglech, well et nach eng Onmass vu Relatioune gëtt déi nach net nogewise sinn oder kënne ginn.

E staark vereinfachte System, dee praktesch benotzt ka ginn, ass d'Glidderung vun der Déierewelt (*Animalia*) a grouss Kategorien no verschiddene Kennzeechen.

## Geschicht

## Haaptandeelung

* Regnum (Räich)
** Phylum (Stamm)
*** Classis (Klass)
**** Ordo (Uerdnung)
***** Familia (Famill)
****** Genus (Gattung)
******* Species (Aart)

Donieft gëtt et nach Andeelunge wéi Iwwerklass, Ënneruerdnung asw.

## Kuckt och
* Systematik vun der Déierewelt

## Um Spaweck
De Feierwon

***De Feierwon*** ass e Lidd vum Michel Lentz. Et gouf de 4. Oktober 1859 fir d'éischt gesongen, an zwar fir den éischten Zuch ze feieren, deen deen Dag vun der Stater Gare fortgefuer ass.

Um Knuedler, op der Trap virum Stadhaus, gouf et vun engem Chouer virgedroen, an den Text ass op Ziedelen un d'Leit verdeelt ginn. Den ursprénglechen Titel war *D'Letzeburger*. D'Lidd gouf séier am ganze Land bekannt a populär. Dee leschte Saz aus dem Refrain gëtt geleeëntlech als Nationalmotto vu Lëtzebuerg ugesinn (wat et awer net ass). Dëse gouf vun de Leit och alt a "Mir wëlle jo keng Preise ginn" ëmgewandelt.

An den 1960er a 1970er Jore waren déi lescht Täkt vun der Melodie vum *Feierwon* all Dag am Ufanks- a Schlussclip vun den Emissioune vun *[[RTL|Télé Luxembourg]]* ze héieren.

## Text

## Kuckt och
* Geschicht vun der Eisebunn zu Lëtzebuerg

## Um Spaweck
* De Feierwon op youtube.com
* Opzeechnunge vum Lidd
D'Margréitchen

**D'Margréitchen** ass e Gedicht vum Michel Lentz, dat vum Laurent Menager vertount gouf.

Et gouf fir d'éischt an der Zäitschrëft *[[Das Luxemburger Land]]* 2(1883), Nr.16, S.182 publizéiert, an duerno am Buch *Hiérschtblumen. Liddercher a Gedichten fum Michel Lentz*, dat 1887 am Verlag J. Heintze erauskoum.


't as Fréijor an d'Vullen déi sin rëm erwaacht,  
an d'Margréitchen huet sech eraus och gemaacht;  
si huet d'wäiss Kolrettchen rëm frësch ugedon,  
soubal si de Poufank gehéiert huet schlon;  
soubal si de Poufank gehéiert huet schlon. 

A gréng gin och d'Wise laanscht d'Weeën an d'Pied,  
d'Vioule verstoppe sech heemlech am Schiet; 
D'Beem kréien nei Blieder, den Nuechtegall schléit, 
De Wand séngt duurch d'Bëscher, wou d'Meeréische bléit;  
De Wand séngt duurch d'Bëscher, wou d'Meeréische bléit. 
 
An d'Sonn déi rifft d'Blumme schnéiwäiss, rout a blo, 
Wéi Stieren um Himmel sou vill sin der do;  
Si rëschten a botze mat Faarwen sech räich,  
A blénken a blëtzen duerch Heck a Gesträich: 
A blénken a blëtzen duerch Heck a Gesträich.
 

Dach vun all dee Blummen am Gaart an um Feld  
Ass d'Margréitchen déi mir am beschte gefällt.  
Et si wuel méi prächteg, méi schéi wuel déi meescht  
Mä ech hun eng Freiesch déi Margréitchen heescht;  
Mä ech hun eng Freiesch déi Margréitchen heescht.  


:::(an déi haiteg Orthographie gesat)

## Um Spaweck
* Das Luxemburger Land 2(1883), Nr. 16, S.182.
Tom Clancy

Den **Tom Clancy** (Thomas Leo Clancy Jr.), gebuer den 12. Abrëll 1947 zu Baltimore, Maryland, USA, a gestuerwen den 1. Oktober 2013, war en US-amerikanesche Schrëftsteller, deen haaptsächlech fir seng Polit-Thrillere bekannt ass.

Den Tom Clancy huet laang an den Assurance geschafft ier hie säin éischt Buch *The Hunt for Red October* geschriwwen huet. D'Buch gouf direkt e Risenerfolleg, geneesou wéi d'Verfilmung mam Sean Connery an der Haaptroll. Vun do un huet den Tom Clancy weider geschriwwen an all seng Bicher bleiwen iwwer Wochen op den éischte Plazen an den internationale Bestsellerlëschten. All d'Verfilmunge mam Harrison Ford an der Roll vum Jack Ryan haten Erfolleg.

## Bibliographie

### Romaner
* 1984: *[[The Hunt For Red October]]*
* 1986: *[[Red Storm Rising]]*
* 1987: *[[Patriot Games]]*
* 1988: *[[The Cardinal of the Kremlin]]*
* 1989: *[[Clear and Present Danger]]*
* 1991: *[[The Sum of All Fears]]*
* 1993: *[[Without Remorse]]*
* 1994: *[[Debt of Honor]]*
* 1996: *[[Executive Orders]]*
* 1998: *[[Rainbow Six]]*
* 2001: *[[The Bear and The Dragon]]*
* 2002: *[[Red Rabbit]]*
* 2003: *[[The Teeth Of The Tiger]]*

### Saachbicher
* 1993: *[[Submarine]]*
* 1994: *[[Armored Cav]]*
* 1995: *[[Fighter Wing]]*
* 1996: *[[Marine (Buch)|Marine]]*
* 1997: *[[Into the Storm - A Study in Command]]*
* 1997: *[[Airborne]]* 
* 1999: *[[Carrier]]*
* 1999: *[[Every Man a Tiger]]* 
* 2001: *[[Special Forces]]* 
* 2002: *[[Shadow Warriors]]* 
* 2004: *[[Battle Ready]]*

### Bicherserien
* Tom Clancy's Net Force
* Tom Clancy's OP-Center
* Tom Clancy'S Power Plays

Dës Bicher si just ënner dem Tom Clancy sengem Numm publizéiert ginn an nëmmen deelweis oder guer net vun him selwer geschriwwen. Si entspriechen awer sengem Stil a sengen Iddien.

## Filmer

## Tëlee
* An der Simpsons-Episode *Diatribe of a Mad Housewife* (Season 15 No 10 vum 25. Januar 2004) schreift d'Marge e Roman a kritt de Réck vu bekannte Schrëftsteller gestäipt, dem Tom Clancy an dem Thomas Pynchon, déi sech selwer "spillen".

## Videospiller
* Rainbow Six
* Splinter Cell

## Um Spaweck
* Tom Clancy FAQ
Dialektologie

**Dialektologie** ass e Beräich vun der Sproochwëssenschaft, déi sech mat der Erfuerschung vu Sproochvariatioune befaasst. Dëst gëtt mat Hëllef vu Sproochkaarten (z.&nbsp;B. Sproochkaarte vun Lëtzebuerg) gemaach.

## Dialektologen zu Lëtzebuerg

Persounen, déi sech mat der Sproochentwécklung an der Sproochsituatioun zu Lëtzebuerg auserneegesat hunn:

* Alain Atten
* Guy Berg
* Maisy Berscheid
* Alfred Bertrang
* Robert Bruch
* Jean Dumont
* Marcel Engel
* René Engelmann
* Jean Feltes
* F. M. Follmann
* Peter Gilles
* Nikolaus Gredt
* Mathias Hardt
* Joseph Hess
* Fernand Hoffmann
* Jean-Paul Hoffmann
* Jérôme Jaminet
* Paul Jost
* Jacques Kintzelé
* Henri Klees
* Peter Klein
* Fernande Krier
* Ernest Ludovicy
* Ed Maroldt
* Nicolas Margue
* Joseph Meyers
* Georges Milmeister
* Claudine Moulin
* Gerald Newton
* Hélène Palgen
* Ernest Platz
* Jean René Reimen
* Guillaume Reuland
* Henri Rinnen
* François Schanen
* Pierre Schmitt
* Théodore Schroeder
* Paul Schumacher
* Rudolf Schützeichel
* Martin Schweisthal
* Léon Senninger
* Ernest Steinmetzer
* Nicolas Ries
* Joseph Tockert
* Nikolaus van Werveke
* Nikolaus Warker
* Nico Weber
* Nikolaus Welter
* Marcel Werdel
* Joseph Weydert
* Jean-Pierre Zanen

## Literatur zum Theema
* "Dialektologie. Ein Handbuch zur deutschen und allgemeinen Dialektforschung" Hg. von W.Besch, U.Knopp, W.Putschke, H.E.Wiegand, I-II, Berlin-New York 1982-1983
* "Dialektologie heute. Pour une dialectologie moderne: Festschrift für Hélène Palgen". Luxembourg 1979, réd. par Fernand Hoffmann

## Kuckt och
* Lëtzebuergesch

## Um Spaweck
D'Maus Ketti

**D'Maus Ketti** (an haiteger Schreifweis och alt "*D'Maus Kätti*") ass déi wuel bekanntst Geschicht a Versform vum Lëtzebuerger Schrëftsteller Auguste Liesch. Se baséiert um Äsop senger Fabel iwwer d'Stad- an d'Feldmaus.

*D'Maus Ketti* ass 1936 fir d'éischt beim Gust. Soupert publizéiert ginn.

## Ëm wat geet et?
D'Ketti, d'Feldmaus, lieft *zu [[Biermereng]] am Feld (...), einfach a gesond vu Weess an Hieselnëss*. Et kritt Besuch vu senger Kusin Mim aus Clausen. D'Ketti dëscht him deftegt Iessen op, dat dem Mim awer *net apaarti* schmaacht. D'Mim invitéiert d'Ketti an d'Stad, nodeem et him *vu Crème a Kuch a Bond* geschwäermt huet.

An der Stad schläiche se sech an en Haus, a maache sech iwwer e Buffet voller Schlabäizercher hier. Mä op eemol dauchen de Kueder Tun a seng Freiesch op, an déi zwou Mais kënnen am leschten Ament entwutschen. D'Ketti, nach d'Doudangscht an de Schanken, decidéiert, direkt erëm heemzegoen:



:*Ech ginn neess heem, et wär mäin Doud,*
:*Dat ass jo hei kee Liewen; *
:*Muss een da fir all Maufel Brout*
:*an dausend Ängschte schwiewen?*



Wéi beim Äsop ass d'Moral vun der Geschicht kloer: Mat Wéineg kann een dacks méi glécklech sinn wéi mat Iwwerfloss a Suergen.

Mat vill Léift zum Detail portraitéiert de Liesch an der *Maus Ketti* op der enger Säit déi naiv, mä guttmiddeg Feldmaus, op der aner déi snobistesch-agebilt Stadmaus. Generatioune vu Schoulkanner hunn hir Bekanntschaft mat deenen zwou Mais gemaach.

De Kulturzentrum vu Biermereng ass dann och no där bekannter 'Biergerin' benannt.

## Editiounen
* *D'Maus Ketti.Eng al Geschicht an neie Versen. Zum Beschte vun de Ferienkolonien.* Gust. Soupert, 1936 (éischt Editioun).
* *D'Maus Ketty* am Buch *Allerhand*. Éditions du Centre 1959, 2. erweidert Oplo
* 1966, mat Illustratioune vum Pe'l Schlechter
* 1969, mat Illustratioune vum Willy Faber
* 1988, mat Illustratioune vum Romain Schroeder
* 1995, mat Illustratioune vum Leo Reuter
* *D'Maus Kätti.* Illustratioune vum Alison Koch-Kent. Éditions Schortgen, Esch-sur-Alzette, 2003. ISBN 87953-977-3.
* *D'Maus Kätti.* Illustratioune vum Valérie Willame. Editions Radar, 2019.

## Kuckt och
* Ketty Maus

## Um Spaweck
* 
* Integralen Text vun der Maus Ketti op Wikisource
* "Mouse Ketti". European literary characters.
Ernest Ludovicy

Den **Ernest Ludovicy**, gebuer den 22. Juni 1904, a gestuerwen den 23. November 1975, war e lëtzebuergesche Professer an Auteur vu literareschen, linguisteschen a pedagogesche Schrëften.

## Säi Liewen
Den Ernest Ludovicy huet virun allem a Frankräich an der École normale supérieure studéiert a gouf Professer um Stater Kolléisch nodeem den deemolegen Educatiounsminister Joseph Bech hie fir ee Joer fräigestallt hat fir Spezialetuden iwwer Romanistik ze maachen. Seng Publikatioune ginn iwwer Sproocherzéiung zu Lëtzebuerg aus senger Lag tëscht Frankräich an Däitschland eraus, de franséischen Theater, an allgemeng iwwer Frankräich, op dat hie grouss Stécker gehalen huet.

1928 ass hie Member vun der Luxemburgische Sprachgesellschaft ginn, déi 1935 eng Sektioun vum Institut grand-ducal gouf. An där Sektioun war hie Keessje an duerno bis zu sengem Doud Sekretär.

Den Ernest Ludovicy war an der Wierderbuchkommissioun zanter hirer Grënnung 1936 a gouf nom Doud vum Professer Joseph Meyers 1964 hire President.

## Seng Wierker
### Monographien
**Enquête sur la jeunesse*, Ministère de l'Éducation nationale, 1963.
* *Racine et Molière. Etude de quelques aspects apparemment communs de leurs oeuvres*', SELF, 1953.
**Le mythe grec dans le théâtre français contemporain*, Éditions les langues vivantes, Bruxelles 1956.
**L'organisation et les méthodes de l'enseignement des langues vivantes au Luxembourg*, Athénée de Luxembourg.

### Bäiträg
(Auswiel)
*"Les images de la France", in: *Les cahiers luxembourgeois*.
*"Notes sur le bilinguisme", in: *Revue de psychologie des peuples*.
*"Le Luxembourg entre la France et l'Allemagne", in: *Geographie, Geschichte, Pädagogik*, Göttingen.
*"Comment les Allemnads ont vu le peuple français, de 1919 à 1939", in: *Revue de pschologie des peuples*.
*"L'éternelle dispute", in: *Perspectives*.
* "La contribution de nos professeurs à l'étude de la linguistique", in: *Un siècle de vie intellectuelle 1839-1939: nouvelles pages d'histoire nationale* / rédigées par un groupe de spécialistes. - Luxembourg, 1939. - P. 214-220.
* *La famille souveraine* - Luxembourg, 1948, Livre du Centenaire

## Gielchen
*
Claudine Moulin

D**'Claudine Moulin**, gebuer 1962 zu Lëtzebuerg, ass eng Lëtzebuerger Sproochwëssenschaftlerin.

## Liewen
D'Claudine Moulin huet der Rei no, ëmmer op der Otto-Friedrich-Universität zu Bamberg, ee Master an däitscher an an englescher Philologie (1982-1985), eng Dokterthees an der Germanistik (1985-1989) an eng Habilitatioun an der Germanistik (1994-1999) geschriwwen a verdeedegt.

Zanter 2003 huet si eng Professur fir Germanistik op der Universitéit Tréier. Si gëtt och Coursen op der Uni Lëtzebuerg.

2012-2013 war si *Professeur invité* op der École pratique des hautes études vun der Sorbonne zu Paräis.

## Wierk
Zur Zäit befaasst si sech ë.&nbsp;a. mat der Dialektologie zu Lëtzebuerg a schafft um digitale Lëtzebuerger Sproochatlas. Ausserdeem schafft si un der Erschléissung an der Editioun vum *[[Codex Mariendalensis]]*.

* *Deutsche Grammatiken vom Humanismus bis zur Aufklärung*. Ausstellung der Forschungsstelle für deutsche Sprachgeschichte der Universität Bamberg in Zusammenarbeit mit der Staatsbibliothek Bamberg. Katalog, Bamberg 1988, 95 S.
* *Der Majuskelgebrauch in Luthers deutschen Briefen (1517-1546)*, Germanische Bibliothek NF. 3. Reihe: Untersuchungen, Heidelberg 1990, XXXIII S., 462 S.
* zesumme mam Rolf Bergmann a mam Peter Pauly: *Neuhochdeutsch*. Arbeitsbuch zur Grammatik der deutschen Gegenwartssprache, 4. neubearbeitete und erweiterte Auflage von Rolf Berg­mann und Claudine Moulin-Fankhänel, Göttingen 1992, 231 S.
* Zesumme mam Rolf Bergmann a mam Peter Pauly: *Alt- und Mittelhochdeutsch*. Arbeitsbuch zur Grammatik der älteren deutschen Sprachstufen und zur deutschen Sprachgeschichte, 4., erwei­terte Auflage. Bearbeitet von Rolf Bergmann und Claudine Moulin-Fankhänel, Göttingen 1993, 259 S.; 5. überarbeitete Auflage, Göttingen 1999, 240 S.
* *Bibliographie der deutschen Grammatiken und Orthographielehren*, I. Von den Anfängen der Überlieferung bis zum Ende des 16. Jahrhunderts. Unter Mitarbeit von Ursula Götz. Mit einem Vorwort von Rolf Bergmann, Germanische Bibliothek. NF: 6. Reihe: Bibliographien und Dokumentationen 4, Heidelberg 1994, 246 S.
* *Bibliographie der deutschen Grammatiken und Orthographielehren*, II. Das 17. Jahrhundert, Germanische Bibliothek. NF: 6. Reihe: Bibliographien und Dokumentationen 5, Heidelberg 1997, 501 S.
* *Würzburger Althochdeutsch*. Studien zur Bibeltextglossierung, Habilitationsschrift Bamberg 1999.
* Moulin, Claudine an Nübling, Damaris (Erausg.): *Perspektiven einer linguistischen Luxemburgistik. Studien zu Diachronie und Synchronie.*, Universitätsverlag Winter, Heidelberg, 2006. Dëst Buch ass publizéiert gi mat der Ënnerstëtzung vum Fonds national de la recherche.

Do derbäikommen nach eng sëllegen Artikelen an Essaien.

## Auszeechnungen
* 2010: Präis vun der Wëssenschaftsakademie vu Mainz a vum Land Rheinland-Pfalz (10. Ausgab vun deem Präis).

## Um Spaweck

* Internetsite vun der Claudine Moulin
* Digitaler Luxemburgischer Sprachatlas (LuxSA)
Bosnien an Herzegowina

**Bosnien an Herzegowina** (*Bosnesch a Kroatesch:* **Bosna i Hercegovina**, *Serbesch:* **Босна и Херцеговина**) ass eng Republik am Südoste vun Europa. Ronderëm leie Kroatien, Serbien an de Montenegro an am Weste stéisst et un d'Mëttelmier.

## Um Spaweck

*  Bosnia and Herzegovina online
Sproochwëssenschaft

D**'Sproochwëssenschaft** (Fachbegrëff: **Linguistik** vum laténgesche *lingua* „Sprooch“) beschäftegt sech mat Sprooch a Sproochformen.

Si befaasst sech mam Opbau, Formatioun, Ausbreedung, Verännerungen, Charakteristiken an Aarte vu Sproochen. Ënnergruppe sinn z.&nbsp;B. Soziolinguistik, Interlinguistik, Dialektologie, Historesch Linguistik, Komparativ Linguistik asw.

## Originnen
D'Sproochwëssenschaft als Wëssenschaft gëtt et am Fong eréischt zanter dem 19. Joerhonnert wéinst dem Ferdinand de Saussure, deen als Grënner vum Strukturalismus gëllt.

## Deelgebidder
* Phoneetik
* Phonologie
* Morphologie
* Syntax
* Semantik
* Pragmatik

## Literatur zum Theema
* Pelz, Heidrun: *Linguistik, eine Einführung*. Hoffmann & Campe, Hamburg (2002)
* Lyons, John: *Einführung in die moderne Linguistik*. C.H. Beck, München

## Kuckt och
* Geschicht vun der Sproochwëssenschaft zu Lëtzebuerg

## Um Spaweck
Bulgarien

D'Republik **Bulgarien** (bulgaresch: *Република България*) ass e Staat am Südoste vun Europa. Bulgarie grenzt am Norden u Rumänien, am Osten un d'Schwaarzt Mier, am Süden un d'Tierkei a Griicheland an am Westen u Serbien an Nordmazedonien.

Bulgarien ass 2004 der NATO bäigetrueden an ass zanter dem 1. Januar 2007 Member vun der Europäescher Unioun. Den 1. Januar 2025 gouf Bulgarie vollstännege Member vum Schengen-Raum, vum 31. Mäerz 2024 bis den 31. Dezember 2024 war et nëmmen am Schëffs- a Fluchverkéier. Den 1. Januar 2026 gouf Bulgarie Member vun der Eurozon.

## Gréisst Stied
D'Stied mat der gréisster Bevëlkerung (Stand: 2022) sinn:
# Sofia (1.190.256 Awunner)
# Plovdiv (338.153 Awunner)
# Varna (334.870 Awunner)
# Burgas (200.271 Awunner)
# Russe (149.642 Awunner)
# Stara Sagora (138.272 Awunner)
# Plewen (106.954 Awunner)
# Sliwen (91.620 Awunner)
# Dobritsch (91.030 Awunner)
# Schumen (80.855 Awunner)

## Kuckt och
* Club Gaïda, de Veräi vun de Frënn vu Bulgarien zu Lëtzebuerg.

## Um Spaweck

* Site vun der bulgarescher Regierung
Short Message Service

**SMS** (Méizuel: SMSen) steet fir **Short Message Service** an ass eng Textnoriicht, déi iwwer Handy geschéckt gëtt.

Als Verben an deem Zesummenhank gëtt et *eng SMS schécken*.

Déi éischt *short message* vum Short Message Service (SMS) hat als Text „Merry Christmas“ a gouf den 3. Dezember 1992 vum britteschen Ingenieur Neil Papworth vun engem Computer un e GSM am brittesche Vodafone-Netz geschéckt. Also ongeféier e Joer no der Aféierung vum GSM-Standard fir Handyen an Europa (1991).

Zanter 1997 ginn och SMS-Noriichten iwwer Internet verschéckt.

Weiderentwécklung vun der SMS existéieren ënner dem Numm Enhanced Message Service (EMS) a Multimedia Messaging Service (MMS).

### Opbau vun der SMS
Eng SMS besteet aus zwéin Deeler:

; Header:(Engl. fir "Kapp") Am SMS-Header si verschidden Informatioune vun der SMS uginn, zum Beispill Ofsendernummer, Codéierung (7 Bit, 8 Bit, 16 Bit), Zeechesaz (zum Beispill ISO 8859-1 fir Laténgesch, ISO 8859-6 fir Arabesch, etc.), Gëltegkeet vun der Noriicht, Empfängernummer etc.

; Body:(engl. fir "Kierper") Et ass den "Inhalt" vun der SMS, deen den Text enthält, deen iwwerdroen an um Display ugewise gëtt. Déi maximal Gréisst vun engem *Body* ass op 1.120 Bit (= 160 Zeeche fir Text-SMSen) begrenzt, mä et gëtt och d'Méiglechkeet, méi SMSe mateneen ze verbannen (concatenated SMS / EMS).

### Codéierung

*Haaptartikel* SMS-Codéierung

Et gëtt dräi verschidden Aarte vun SMS-Codéierung:
; 7 Bit:Fir Test-SMS mat laténgesche Buschtawen a grousse griichesche Buschtawen
; 8 Bit:Fir Daten-SMS (binär SMS), wei z.&nbsp;B. Handylogoen
; 16 Bit: Unicode (UCS2), d.&nbsp;h. op BMP beschränkten UTF-16

## Literatur

### Däitsch Bicher
* Bo Hanus, *Schalten, Steuern und Überwachen mit dem Handy*, ISBN 3-7723-5665-6
* Bernd VomBerg, Jürgen Engelmann, Peter Groppe, *Fernsteuern via SMS*, ISBN 3-89576-126-5

### Franséisch Bicher
* Jacques Anis, *Parlez-vous texto ? Guide des nouveaux langages du réseau*, éd. Le Cherche-Midi, 2001.

## Kuckt och
* SMS-Codéierung

## Um Spaweck

* Von Handy zu Handy - HB2U SMS! op wort.lu, den 3. Dezember 2017
* 25 Joer no senger Kreatioun - Ass den SMS hautdesdaags nach ëmmer beléift? op rtl.lu, den 3. Dezember 2017
Martin Schweisthal

De **Martin Schweisthal**, gebuer de 25. Februar 1858 zu Biebereg, a gestuerwen den 19. Juni 1922 zu Etterbeek an der Belsch, war e lëtzebuergesche Schrëftsteller a Sproochwëssenschaftler.

## Liewen

No sengem Ofschlossexamen am Stater Kolléisch am Joer 1877 goung de Martin Schweisthal op Paräis an d*'[[École pratique des hautes études]]*. Duerno huet hien zu Prag an zu Heidelberg Philosophie a Literatur studéiert a säi Studium mat engem Doktorat ofgeschloss. Hien hat vu senger Studienzäit profitéiert, fir sech an der Archeologie ze spezialiséieren, wat erkläert, datt hie méi spéit President vun der archeologescher Gesellschaft vu Bréissel ginn ass.

1889 ass hie Bibliothecaire vum Grof vu Flandern ginn. Parallel dozou huet hien déi däitschsproocheg Sektioun vum "Bureau international des tarifs douaniers", deen zu Bréissel ënner dem Hutt vum belschen Ausseministère funktionéiert huet, geleet. Vun 1912 bis 1922 war hie Bibliothecaire vum belsche Kinnek Albert I.

Nieft linguisteschen Aarbechten huet hien och reng literaresch geschafft an z.&nbsp;B. Reesberichter an aner Artikele publizéiert. Zesumme mam Nicolas Leonardy huet hien e patriotescht Trauerspill iwwer de Klëppelkrich verfaasst; en huet awer och Kaméidistécker geschriwwen.

Hie war mat der Marguerite Félicité Louise de Thibault bestuet. Säi Bouf den Édouard François Martin Schweisthal (1894-1936) war Fonctionnaire an Affekot am Belsche Kongo.
## Publikatiounen (Auswiel)
* *Essai sur la valeur phonétique de l'alphabet latin, principalement d'après les grammairiens de l'époque impériale*, Paris, E. Leroux, 1882.
* *Der Klöppelkrieg: vaterländisches Trauerspiel in 5 Aufzügen: mit einem Nachspiele.* Luxemburg: St. Paulus-Gesellschaft: J. Erpelding, 1890, 62 S. (zesumme mam Nicolas Leonardy).
* *Les Francs des bords de la Moselle et leurs descentants de Transylvanie*. Arlon, 1904.

Eng detailléiert Opstellung vum Schweisthal senge Publikatioune bis an d'Joer 1900 ass am Martin Blum senger Bibliographie ze fannen.

De Schweisthal huet och alt ënner dem Pseudonym “Quiroule Pierre“ oder "Peregrinus" publizéiert.

## Gielercher

* 
* 

## Bibliographie
* Conter, C.D., 2007. *Schweisthal, Martin*. S. 561-562 In:  Online-Versioun. Stand: 14. Dezember 2011. http://www.autorenlexikon.lu/page/author/156/5156/DEU/index.html [opgeruff de 4. Januar 2012]. 
* Conter, C.D., 2010. *Schweisthal, Martin*. S. 569 In:  Online-Versioun. Stand: 14. Dezember 2011. http://www.autorenlexikon.lu/page/author/156/5156/FRE/index.html [opgeruff de 4. Januar 2012]. 
* Reuter, A., 2003: *Martin Schweisthal 1876-1922.* In: 400 Joer Kolléisch, Band II. Éditions Saint-Paul, Lëtzebuerg, S. 333.
Telekommunikatioun

**Telekommunikatioun** (griich. *tele* "wäit"; lat. *communicare* - "matdeelen") bezeechent ganz allgemeng jeeglechen Austausch vun Informatiounen iwwer eng gewëssen Distanz ewech, ouni se materiell ze transportéieren (z.&nbsp;B. als Bréif).

## Geschicht

## Entwécklung

## Beispiller
* Internet
* Kryptographie
* Radio
* Satellit
* Semaphon
* Telefonie
* Telegraph
* Telekopie
* Televisioun
* Telex

## Ekonomie

Déi zéng gréisst Telekommunikatiounsbedreiwer vun der Welt sinn:

# NTT, Japan
# Deutsche Telekom, Däitschland
# Verizon, USA
# France Télécom, Frankräich
# Vodafone, Groussbritannien
# NTT DoCoMo, Japan
# SBC Communications, USA
# Telecom Italia, Italien
# British Telecom, Groussbritannien
# Telefonica, Spuenien
Stand: 11/2004 nom Ëmsatz.

Déi gréisst Telekommunikatiounsbedreiwer weltwäit am kommerzielle Satellitteberäich:

# SES-Global, Lëtzebuerg
# Eutelsat, Frankräich

Déi gréisst Ausrüster vun den Telekommunikatiounsbedreiwer:

* Alcatel
* Ericsson
* Lucent Technologies
* Motorola
* Nokia
* Nortel (fréier Nortel Networks)
* Siemens
* Marconi

## Um Spaweck
Italien

**Italien**, offiziell **Italieenesch Republik** (ital.: *Repubblica Italiana*) ass e Staat a Südeuropa. Et grenzt am Norden un d'Schwäiz an un Éisträich a Slowenien, am Westen un d'Tyrrhenescht an un d'Ligurescht Mier, am Osten un d'Adria an am Nordwesten u Frankräich. Nieft dem italieenesche Festland gehéieren och d'Mëttelmierinselen Elba, Sardinien, Sizilien an eng Rëtsch méi kleng Insele wéi d'Toskanesch Inselen, Ischia, Capri an d'Liparesch Inselen zu der Republik. San Marino an d'Vatikanstad si politesch onofhängeg Enklaven um Territoire vum italieenesche Festland.

Italien ass e Grënnungsmember vun der Europäescher Unioun, a vun der NATO a gehéiert zur Grupp vun de G7-Länner.

## Geographie
Geographesch gesinn ënnerscheet een:
* d'italieenescht Festland an d'Haaptinselen:
** Sardinien (Sardegna) a
** Sizilien (Sicilia)

### Ënnerdeelungen
Italien ass politesch an 20 Regiounen (*regioni*) mat jee enger eegener Regierung agegliddert, déi awer manner Kompetenzen hu wéi d'Bundeslänner an Däitschland oder d'Kantonen an der Schwäiz. Dës Regioune bestinn aus engem Total vun 108 Provënzen, déi hirersäits erëm a Gemengen opgedeelt sinn. Fënnef Regioune profitéiere vun engem extrae Statut, deen hinne méi autonom Kompetenze gëtt (op der Lëscht mat engem Stärche markéiert):

### Gréisst Stied
Déi gréisst Stad an Italien ass d'Haaptstad Roum. Den 31. Dezember 2014 waren déi 20 italieenesch Stied mat de meeschten Awunner:

## Reliounen
Mat 80,2&nbsp;% Katholicken a 16,2&nbsp;% Konfessiounslosen ass Italien e kathoulesch markéiert Land. Nëmmen 3,6&nbsp;% vun den Awunner gehéieren zu anere Reliounen, dorënner 231.226 Zeie vu Jehova a 35.000 Judden.

## Ekonomie
### Tourismus
Vun Touriste staark besicht Stied, Dierfer a Plazen:

## Kuckt och
* Réimescht Räich

## Um Spaweck

* Offiziell Säit vum italieenesche Parlament (op Italieenesch)
* D'italieenesch Ambassade zu Lëtzebuerg
Lettland

**Lettland** (Lettesch: *Latvija*) ass eng Republik am Nordoste vun Europa. Lettland läit tëscht senge balteschen Noperen Estland (Norden) a Litauen (Süden). Am Weste mécht d'Küst zum Ostmier d'Grenz. Am Osten, respektiv Südosten, grenzt Lettland u Russland a Wäissrussland.

## Geschicht
Um Enn vum Zweete Weltkrich gouf Lettland vun der Rouder Arméi eruewert an duerno als Lettesch Sozialistesch Sowjetrepublik und d'Sowjetunioun ugeschloss, bis et nom Zerfall vun där, den 21. August 1991 nees en eegestännege Staat gouf.

D'Republik gouf 2004 Member vun der NATO a vun der Europäescher Unioun. Den 21. Dezember 2007 ass Lettland dem Schengen-Raum, an den 1. Januar 2014 der Eurozon bäigetrueden. Den 1. Juli 2016 gouf Lettland Member vun der OECD.

## Um Spaweck

* Site vum lettesche Ministerrot  
* Site vum lettesche Parlament
Offiziell Sprooch

Eng **offiziell Sprooch** (op Däitsch *Amtssprache*) ass eng Sprooch, déi an engem Staat (oder engem Deel dovun) duerch d'Constitutioun als déi Sprooch definéiert ass, an där d'Gesetzer geschriwwe sinn, an an där de Staat a seng Verwaltunge mat de Bierger kommunizéieren.

Et gëtt Länner mat just enger offizieller Sprooch, mä vill hunn där méi wéi eng, Südafrika z.&nbsp;B. huet der eelef. Dacks hu Sproochen, déi vu Minoritéite geschwat ginn, net de Status vun enger *offizieller Sprooch*: A Frankräich z.&nbsp;B. heescht et am Artikel 2 vun der Constitutioun: "*La langue de la République est le français*", och wann et eng sëllege Regionalsproochen do gëtt. An anere Länner wéi z.&nbsp;B. a Spuenie gëtt et eng eenzeg offiziell Sprooch, wat d'Land betrëfft, mä verschidde Regiounen hunn "offiziell Sproochen", déi dat nëmmen do sinn, wéi z.&nbsp;B. Katalounesch a Katalounien. Da gëtt et nach Fäll wéi d'Belsch, déi zwar (als Land) 3 offiziell Sproochen huet; a Flandern awer ass d'Hollännesch déi eenzeg offiziell Sprooch, a Wallounien d'Franséisch, mat Ausnam vun der Däitschsproocheger Communautéit, wou et dat Däitscht *an* dat Franséischt sinn. An der Haaptstadregioun Bréissel si Franséisch an Hollännesch offiziell Sproochen.

Eng an déi selwecht Sprooch kann offiziell Sprooch a méi wéi engem Land sinn, se kann et awer och an engem Land sinn, an engem aneren net (wéi z.&nbsp;B. d'Baskescht a Frankräich).

D'Europäesch Unioun huet 24 offiziell Sproochen.

Zu Lëtzebuerg gëtt et keng "offiziell" Sprooch: d'Lëtzebuerger Constitutioun verweist op e Gesetz, mä de Legislateur gebraucht am Gesetz iwwer de Sproochegebrauch just d'Termen *[[Nationalsprooch]]*, *[[Gesetzessprooch]]* a *[[Verwaltungssprooch]]*.

## Um Spaweck
Ernierung

D**'Ernierung** oder **Ernärung** (lat.: *nutrire*, "nieren") ass d'Basis vum Liewe vun all Liewewiesen. Ënner Ernierung versteet een d'Opnam vun Narung, dorënner Liewensmëttel beim Mënsch, duerch Iessen (Mënsch) oder Friessen (bei den Déieren) an Drénken.

D'Iessen an d'Drénke sinn also d'Haaptbasis fir d'Iwwerliewe vum Mënsch. Awer d'Ernierung huet iwwer dëst Bedierfnes eraus och nach eng sozial a reliéis Bedeitung. An déi richteg Ernierung dréit och zur Gesondheet vum Mënsch bäi.

## Ernierungsformen

* Vegetarismus
* Veganismus
* Ovolaktovegetabil Ernierung
* Laktovegetabil Ernierung
* Naturkascht
* Faaschten
* Vollwäertkascht
* Diät
* Biokascht
* Trennkascht
* Fast-Food
* Sportlerkascht

## Zivilisatiounskrankheeten, déi duerch falsch Ernierung kënnen entstoen

Iwwer d'Bedeitung vun der Ernierung beim Entstoe vu verschiddene Krankheeten ass nach villes ongekläert. Datt si awer eng wichteg Roll dobäi spillt, gesäit een un der Tatsaach, datt d'Iwwerernierung eng staark erhéichte Krankheetsheefegkeet mat sech bréngt. Duerch falsch an ongesond Ernierung gëtt de Kierper sou wäit gestéiert, datt d'Konzentratioun vun z.&nbsp;B. dem Fett am Blutt zouhëlt. Dëst kann zu Schied an Oflagerungen an den Odere féieren. Ausserdeem kënnt et bei engem Iwwerschoss un Energie zu enger verstäerkter Ausscheedung vun Insulin. Insulin erhéicht ënner anerem d'Réckresorptioun vun Natrium an der Nier a ka sou zur Bluttdrocksteigerung bäidroen. Sou kann ee sech also gutt virstellen, wéi verschidde Krankheete wéi Arthrose, Diabeetes, Cholesterol, oder Blutthéichdrock entstoe kënnen. Natierlech spillen d'Genen an d'Verierwung och eng Roll.

Méi einfach nozevollzéien ass d'Roll, déi toxesch Inhaltsstoffer vu Liewensmëttel spillen, a wou duerch de Konsum vun dësen de Kierper Schued dovun dréit. E gutt Beispill dofir ass de Konsum vun Alkohol oder Zigaretten.

Zu de Krankheeten, déi duerch falsch Ernierung entstoe kënnen, zielen ënner anerem:
* Stoffwiesselkrankheete wéi Fettsucht (Obesitas) an Diabeetes
* Odererkrankunge wéi en Häerzinfarkt an Thrombos
* Verdauungskrankheeten
* Iessstéierungen
* Allergien
* Karies, Parondotos
* Rheuma, Arthros, Arthritis
* Stéierungen am Immunsystem duerch Vitaminn- a Mineralstoffmanktum

## Um Spaweck
* Däitsche Verbraucherministère mat ville Referenze bei Ernierungsfroen
* Medinfo.de: qualitéitsgepréift Linken zum Theema
* Iwwer Bioliewensmëttel
* Liewensmëttelanalys, BMI-Rechner, etc.
Lëscht vun de medezinesche Fachgebidder

Dës **Lëscht vun de medezinesche Fachgebidder** ass en Deel vun de .

* Allergologie
* Allgemengmedezin
* Andrologie
* Angiologie
* Anatomie
* Anatomo-pathologie
* Anesthésiologie-Réanimatioun
* Aarbechtsmedezin
* Chirurgie
** Neurochirurgie
** Plastesch Chirurgie
* Cytologie
* Dermatologie
* Endocrinologie
* Gastro-Enterologie
* Geneetik
* Geriatrie
* Gynekologie
* Hematologie
* Infektiologie
* Intern Medezin
* Kardiologie
* Nuklearmedezin
* Nephrologie
* Neurologie
* Onkologie
* Ophtalmologie
* Orthopedie
* Oto-rhino-laryngologie
* Pediatrie
* Pneumologie
* Psychiatrie
* Radiologie
* Rheumatologie
* Stomatologie
* Urgencemedezin
* Urologie
* Venerologie
Zwergstaat

**Zwergstaat** (och **Mini-** oder **Mikrostaat**) ass eng inoffiziell Bezeechnung fir en onofhängegen an international unerkannte Staat, deem seng Landfläch am Verglach mat där vun anere Staate ganz kleng ass.

Zwergstaaten hunn an der Reegel eng Landfläch vun ënner 1.000&nbsp;km².

An Europa ginn déi kleng Staaten, déi hir Selbstännegkeet als Fürstentum oder anert Herrschaftsgebitt zanter hirer Grënnung bis haut erhalen hunn, als Zwergstaate bezeechent. Lëtzebuerg gehéiert net dozou, well d'Fläch vum Territoire mat 2.586&nbsp;km²; dach ze grouss fir en Zwergstaat ass.

### Europäesch Zwergstaaten

### Aussereuropäesch Zwergstaaten

## Mikronatioun
D'Mikronatioun Sealand (611 m²) am Südoste vun England gëtt net zu den Zwergstaate gezielt, well se politesch net unerkannt ass.

Dës Unitéit nennt ee Mikronatioun.

## Um Spaweck