open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Géisserei Wies

D**'Géisserei Wies**, och nach **Fonderie de Luxembourg** oder vun den Awunner ***Eecher Géisserei*** genannt, gouf Enn vun den 1930er Jore vum Jean-Pierre Wies gegrënnt. Si war zu Weimeschkierch bei der Uelzechtbréck, an der rue Munchen-Tesch um rietsen Uwänner vun der Uelzecht. Do goufen haaptsächlech Dampiewe fir Bäckereie fabrizéiert.

D'Géisserei gouf de 24. Dezember 1925 ënner dem Numm **Fonderie d'Eich**, *Société anonyme* gegrënnt. Déi Firma gouf den 30. Dezember 1948 a **Wies Frères, Fonderie de Luxembourg**, *Société en nom collectif* ëmgeännert, aus där dann de 24. Juli 1956 **Pierre Wies, Fonderie de Luxembourg**, *Société en commandite simple* ginn ass.

Den 23. Oktober 1974 huet **René Schiltz et Compagnie, Fonderie de Luxembourg**, *Société en commandite simple*, d'Géisserei iwwerholl. Déi Firma ass de 17. Januar 2000 opgeléist ginn.

Am Juli 1999 huet d'Stad Lëtzebuerg d'Gebai vun der Géisserei mat engem Terrain vu 34,32 Ar fir de Präis vun 13 Millioune Frang kaaft an huet duerno de Lëtzebuerger Guiden a Scouten dat Gebai als nei Zentral proposéiert.

D'Ëmbauaarbechten hunn am Joer 2004 ugefaangen a ware 2007 fäerdeg. Ausser der Zentral vun den LGS ass do och nach den neie **Chalet Géisserei** entstanen.

## Kuckt och
* Géissereien zu Lëtzebuerg
## Um Spaweck
* D'Géisserei Wies op der Websäit "industrie.lu"
* Chalet Géisserei
* Fondatioun Lëtzebuerger Guiden a Scouten am Déngscht vun de Jonken
Weechdéieren

D**'Weechdéieren** (**Mollusca**) sinn e Stamm vun den Urmënner aus dem Déiereräich.

## Etymologie

Determinativkompositum zesummegesat aus dem Adjektiv *[[Weich|weech]]* an dem Substantiv *[[Déier]].*

***Mollusca*** kennt vum post-klassege Latäin *mollusca*, vu **', mëll, wat als éischt vum J.Jonston (Historiæ Naturalis, 1650) benotzt gouf; fir e Grupp dee [[Kappféisser]] ëmfaast.

De Numm **Molluscoida''' war fréier benotzt fir eng Divisioun vum Déiereräich dei d'Brachiopode, Bryozoer an d'Tunicater opzenotéiere. Dëss Membere vu dräi verschidde Gruppen hätte solle iergendwéi d'Weechdéiere gläiche. Lo wësse mer, dass d'Brachipode, d'Bryozoë an d'Weeschdéieren all Deel vun de Lophotrozoë si, mee ganz wéineg mat de Tunicate ze dinn hunn. De Numm Molluscoida gouf also abandonéiert.

## Systematik
Stamm Weechdéieren
* Klass Kappféisser (Cephalopoda)
* Klass Wuermschleeken (Aplacophora)
* Klass Muschelen (Bivalvia)
* Klass Urschleeken (Monoplacophora
* Klass Schleeken (Gastropoda)
* Klass Käferschleeken (Polyplacophora)
* Klass Kahnfüsser (Scaphopoda)
## Um Spaweck
Geologie vu Lëtzebuerg

**[[Lëtzebuerg (Land)|Lëtzebuerg]]** gehéiert **[[Geologie|geologesch]]** gesinn zu zwéi verschiddenen Ensembelen:
*d'Guttland ass en Deel vum Baseng vu Paräis (engem grousse Sedimentbaseng). Sou kënnt et datt et am Guttland just sedimentäert Gestengs gëtt. 
*d'Éislek gehéiert zum Sockel vum Baseng vu Paräis a besteet aus metamorphem Gestengs.
D'Gestengs vu Lëtzebuerg staamt also aus veschiddenen äerdgeschichtleche Perioden an zwar dem Devon, dem Trias an dem Jura.

## Devongestengs zu Lëtzebuerg
D'Gestengs aus dem Éislek staamt aus dem ënneschten Devon (Stuf Pragium, fréier Siegenium genannt, an Emsium). Et handelt sech ëm Schifer a Quarziter. An der Sträif bannent dem Pommerlach, Housen, Maarnech, Donkels steet méi jongt Gestengs un wéi am Rescht vum Éislek, well do de Synklinorium vu Wolz ass.

Tëscht dem Devon an dem Trias ass eng Diskordanz, well déi an der Stratigraphie net hannerenee kommen.

## Triasgestengs zu Lëtzebuerg
* Ënneschten Trias (fréier: Buntsandsteen): Buntsandsteen an der Géigend ëm Ettelbréck a Feelen.
* Mëttelsten Trias (fréier: Muschelkallek): Muschelkallek an der Muselgéigend.
* Ieweschten Trias (fréier: Keuper): Leem a Mergel am Uelzechtdall vu Walfer un, der Atert, der Sir an den Dräieck Iechternach, Schengen, Conter.

## Juragestengs zu Lëtzebuerg
*Ënneschte Jura oder Lias mat de Stufen:
**Hettangium
***dovun den ieweschten Hettangium oder Lëtzebuerger Sandsteen ëm d'Stad, ëm d'Äisch an d'Mamer an am Mëllerdall
** Sinemurium
** Plinsbachium
** Toarcium: "Uelegschifer" am Käerjenger a Stroossener Raum a Minettsgéigend
* Mëttlere Jura (fréier Dogger) mat de Stufen:
** Aalenium: Minett
** Bajocium: Kalleker a Mergelen op der Minett

## Gestengs aus der Äerdneizäit (Paleogen an Neogen) zu Lëtzebuerg

## Literatur
Storoni, A., 2010. *Les paysages géologiques du Luxembourg.* 57 S. Éditions Schortgen, Esch-Uelzecht. ISBN 978-2-87953-096-3

## Kuckt och
* Michel Lucius

## Um Spaweck
* Lëtzebuerger Portal fir Äerdwëssenschaften
Puszta

D**'Puszta** (heiansdo och *Pussta* geschriwwen) ass eng typesch ungaresch Landschaft, déi flächeméisseg de gréissten Deel vum Land anhëllt. D'Puszta ass eng Stepp mat wéineg Beem, enger dënn geséinter Vegetatioun an engem kontinentale Klima.
D'Puszta ass fréier als Landschaft mat vill Sand charakteriséiert ginn, an där et bal nëmme Weedland gouf. Well awer a leschter Zäit grouss Ustrengunge gemaach si ginn, fir och aner Kulturen z'ëntwéckelen, gesäit haut d'Puszta net méi sou trist aus wéi fréier. Well de Grondwaasserspigel dogéint héich ass, gëtt et vill typesch Pëtzer, déi een ëmmer erëm op Biller gesäit (op Däitsch: Ziehbrunnen), duerch déi d'Bewässerung vum Buedem erliichtert gëtt.

## Musek an aner Bräich

D'Puszta huet seng eege Kultur a Bräich. Faarweg gekleet Dänzer a Museker zéien do nach vun Duerf zu Duerf. Duerch säi Folklor ass d'Puszta haut zu enger grousser Attraktioun fir d'Touriste ginn.

## Fotoen aus der Puszta


File:Puszta-Five.jpg|Reider an der Puszta
Image:Pusztamuseker.jpg|Museksgrupp an der Puszta
Image:Psztatrupp1.jpg|Puszta-Dänzer an Dänzerinnen


## Kuckt och
* Ungaresch Zigeinermusek
## Um Spaweck
*  Hungarian National Park Hortobágy - The Puszta
Helsinki

**Helsinki** (op Schweedesch: ) ass d'Haaptstad vu Finnland. D'Stad läit am Süde vum Land, direkt un der Küst vum Ostmier. Zesumme mat den Nopeschstied Espoo, Vantaa a Kauniainen huet d'Haaptstadregioun Helsinki (finn. *Pääkaupunkiseutu*, schwed. *Huvudstadsregionen*) ronn 1,2 Milliounen Awunner.

Nodeem zirka 6&nbsp;% vun der Bevëlkerung schweedesch als Mammesprooch hunn, ass d'Stad, no finneschem Gesetz, offiziell zweesproocheg.

## Geschicht
Helsinki gouf 1550 op Uerder vum schweedesche Kinnek Gustav Vasa I. gegrënnt fir der - deemools russescher - Hafestad Reval (haut Tallinn) Konkurrenz op den hollännesch-russeschen Handelsrouten an der Ostmierregioun ze maachen. Nodeem d'Schweden awer schonn e puer Joer drop (1561) Estland, an domat och Reval, ënner hir Kontroll kruten, hat de Projet Helsinki zanterhier keng Prioritéit méi fir d'schweedescht Kinnekshaus.

Ongënschteg fir d'Entwécklung vun de Siidlunge war och hir geographesch Lag. 1640 gouf Helsinki op Decisioun vum schweedesche Verwalter dofir kuerzerhand méi no un d'Mier, bei d'Mëndung vum Floss Vantaa, geréckelt. Nodeem d'Russen am Laf vum 18. Joerhonnert zweemol d'Stad ageholl haten, gouf 1748 d'Festung Suomenlinna opgeriicht. All déi Zäit war Helsinki awer ni méi wéi eng kleng Provenzstiedchen an nach ufanks vum 19. Joerhonnert hat d'Stad nëmmen ëm déi 4.000 Awunner.

1808 gouf Finnland vum russeschen Zar Alexander I. eruewert. Fir de schweedeschen Afloss an der Regioun nach weider ze reduzéieren, huet den Zar d'Haaptstad 1812 - vum elo russesche Groussherzogtem Finnland - vun der traditionell schweedesch dominéierter Stad Turku op Helsinki verleeë gelooss. Helsinki hat och de Virdeel, datt et méi no bei Sankt Petersburg louch. Nodeem d'Stad 1809 zu zwee Drëttel duerch e grousst Feier zerstéiert gi war, hunn d'Russen den Zentrum vun Helsinki komplett nei, am monumental-klassizisteschem Stil, opbaue gelooss. Eng ganz Rei Gebaier, wéi z.&nbsp;B. den Doum, goufen deemools no Pläng vum däitschen Architekt Carl Ludvig Engel realiséiert.

1819 gouf de Sëtz vum finnesche Senat op Helsinki geplënnert an zanter 1918 ass et d'Haaptstad vun der onofhängeger Republik Finnland.

Helsinki war 1952 Organisateur vun den Olympesche Summerspiller.

## Bevëlkerungsentwécklung
Nom Zweete Weltkrich ass Helsinki séier gewuess. D'Groussstad ass haut den Zentrum vun enger Agglomeratioun an där ëm déi 1,2 Millioune Leit wunnen.

## Kuckeswäertes

### Monumenter a Gebaier
* Den Doum vum Architekt Carl Ludvig Engel
* D'orthodox Uspenski-Kathedral
* D'Finlandia-Hal vum Architekt Alvar Aalto
* D'Haaptgebai vun der Universitéit Helsinki
* D'finnesch Nationaloper
* Den Olympiastadion
* D'Festung Suomenlinna (op Schweedesch: *Sveaborg*) aus dem 18. Joerhonnert steet op der UNESCO-Lëscht vum Weltierwen

### Muséeën
* Kiasma - Musée fir modern Konscht

## Um Spaweck

* Offiziell Websäit vun Helsinki
Mika Kaurismäki

De **Mika Kaurismäki**, gebuer den 21. September 1955 zu Orimattila, Finnland, ass e finnesche Filmregisseur.

De Mika Kaurismäki huet 1977-1981 op der *Hochschule für Fernsehen und Film* zu München studéiert. Nodeem säin Diplomfilm vun 1980 *Valehtelija* (en: The liar, de: Der Lügner) Succès a Finnland hat, huet hien, zesumme mat sengem Brudder Aki Kaurismäki, d'Produktiounsfirma *Villealfa Filmproductions* (benannt nom Film Alphaville vum Jean-Luc Godard) gegrënnt, 1986 hu si de *Midnight Sun Film Festival* an d'Liewe geruff.

Zanter ufanks der 1990er Jore lieft de Mika Kaurismäki a Brasilien.

## Filmographie

* 1981 The Liar (*Valehtelija*)
* 1981 The Saimaa gesture (*Saimaa-ilmiö* - zesumme mam Aki Kaurismäki)
* 1982 Jackpot 2 (Kuerzfilm)
* 1982 The Worthless (*Arvottomat*)
* 1984 The Clan Tale of the Frogs (*Klaani - tarina Sammakoitten suvusta*)
* 1985 Rosso
* 1987 Helsinki Napoli - All Night Long
* 1988 Night Work (*Yötyö*) (TV Film)
* 1989 Cha Cha Cha
* 1989 Paper Star (*Paperitähti*)
* 1990 Amazon
* 1991 Zombie and the Ghost Train (*Zombie ja Kummitusjuna*)
* 1993 The last border (*Viimeisellä rajalla*)
* 1994 Tigrero - A film that was never made (*Tigrero - Elokuva, joka ei valmistunut*)
* 1995 Condition Red (*Jatkuva hälytystila*)
* 1995 H.A.R.P.: Bubble Struggle (Museksvideo)
* 1996 Sambólico (30 min. Episode)
* 1996 Rhythm (5 min. Episode)
* 1998 Los Angeles Without a Map
* 1999 Highway Society
* 2002 Moro No Brasil
* 2003 Honey Baby
* 2004 Bem-Vindo a São Paulo
* 2005 Brasileirinho
* 2006 Sonic Mirror (post-production)

## Um Spaweck
* Offiziell Websäit vum Mika Kaurismäki
Nordesche Rot

Den **Nordesche Rot** an den **Nordesche Ministerrot** sinn international Organer mat dem zentralen Uleies d'Kooperatioun tëscht den Nordesche Länner ze verbesseren. Béid Institutioune fungéieren éischter als Kommunikatiouns- a Koordinatiounsfore wéi als supranational Organisatiounen. Gemenkerhand ginn den 1952 gegrënnten Nordesche Rot an den nodréiglech 1971 etabléierten Nordesche Ministerrot ënner dem Begrëff "Norden" zesummegefaasst.

De Rot konzentréiert sech op d'interparlamentaresch Zesummenaarbecht andeems de Ministerrot fir d'Koordinatioun um Niveau vun de Regierunge responsabel ass. Béid Institutiounen hunn hiert Sekretariat zu Kopenhagen. Sëtzunge sinn normalerweis just eemol d'Joer.

## Fréiere Logo

De Logotyp vum Nordesche Rot gouf 1985 adoptéiert. De Schwan huet aacht Plommen a symboliséiert déi aacht Memberen. De Logo gouf 2016 mam Nordesche Fändel ersat.

## Memberen
Nieft de fënnef nordesche Staaten hunn déi dräi autonom Territoirë vun de Färöer Inselen, Grönland (béid Dänemark) an Åland (Finnland) separat Sëtz an de Réit.

Sëtzverdeelung:

* Dänemark (16 Sëtz)
** Färöer (2 Sëtz)
** Grönland (2 Sëtz)
* Finnland (18 Sëtz)
** Åland (2 Sëtz)
* Island (7 Sëtz)
* Norwegen (20 Sëtz)
* Schweden (20 Sëtz)

## Kuckt och
* Benelux

## Um Spaweck
* Den Nordesche Rot
Faulbaach

D**'Faulbaach** ass eng Baach zu Lëtzebuerg an der Gemeng Mamer. Si entspréngt um Flouer vu Garnech op enger Héicht vun 310 Meter (ATC) beim Bëschelchen *Elterheck*. Si leeft vun do no Nordosten ënner der Areler Autobunn, dem CR103 an der Eisebunnslinn Eisebunnsstreck Lëtzebuerg - Klengbetten|Lëtzebuerg - Klengbetten erduercht. An der aler Kasär op der Cap kritt se Gesellschaft vun der Meneschbaach a vun do u lafen déi zwou zesummen a Richtung Osten op Mamer zou.

An *Ielchert* just virum Verdeeler vun der A6 dréint se dann no Süden a leeft nees eng Kéier ënner der Autobunn erduercht.

Zu Mamer am Duerf leeft si dann nach ënner dem CR102 erduercht fir dann no 700&nbsp;m net wäit ewech vum Foussballsterrain op enger Héicht vun 285 Meter an d'Mamer ze lafen.

D'Faulbaach huet eng Längt vu 5.700 Meter an ausser der Meneschbaach leeft nach vu riets just e Gruef dee vum Flouer *Bruch* bei Mamer kënnt dran.

## Biller

File:Faulbaach sous A6.jpg|D'Faulbaach ënner der Autobunn A6 tëschent Mamer a Capellen


## Kuckt och

## Um Spaweck
Keeserpinguin

De **Keeserpinguin** ass déi gréisst Aart aus der Uerdnung vun de Pinguinen. E gehéiert zesumme mam Kinnekspinguin zu der Gattung vun de Grousspinguinen.

De Keeserpinguin ka bis zu 1,30 Meter grouss ginn a weit bis zu 50 Kilogramm. En huet e grousse Kierper mat engem klenge Kapp a klenge Féiss. En huet Fiederen déi hanne schwaarz a vir wäiss sinn. Ënner dem Hals an de Baken ass e liicht orange.

De Keeserpinguin ass dee Pinguin deen am südlechsten op der Äerd lieft, an dat um Packäisgürtel ronderëm den antarktesche Kontinent.

## Um Spaweck
Kinnekspinguin

Den **Kinnekspinguin** ass déi zweetgréisst Aart aus der Uerdnung vun de Pinguinen (Spheniscidae) a gehéiert zu der selwechter Gattung wéi de Keeserpinguin.

De Kinnekspinguin ass tëscht 80 an 100&nbsp;cm grouss, huet e Gewicht tëscht 10 an 20&nbsp;kg a gëtt ongeféier 10 Joer al. Hie lieft an den antarkteschen a subantarkteschen Inselen.

## Um Spaweck
Hummer

**Hummer** ass e Begrëff mat e puer Bedeitungen:
* Den Haaptasazwon an der Lëtzebuerger Arméi, kuckt no Hummer (Arméi)
* En Handwierksgeschier, kuckt no Hummer (Handwierksgeschier)
* Eng stole Kugel déi un engem drote Seel fest gemaach ass an déi beim Hummerwerfe gebraucht gëtt.
Reeboufrell

D**'Reeboufrell** ass e Fësch deen zur Famill vun den Frellefësch (Salmonidae) gehéiert.

Ursprénglech kënnt dëse Fësch aus Nordamerika a gouf géint 1855 an Europa agefouert. Et ass e ganz gudden Iessfësch. E gëtt och nach *Saumonsfrell* genannt.

Dem Henri Klees no gouf se zu Lëtzebuerg 1887 am *Canachbach* ausgesat.

## Kuckt och
* Lëscht vun de Fësch zu Lëtzebuerg

## Um Spaweck
Lennart Meri

De **Lennart Georg Meri**, gebuer den 29. Mäerz 1929 zu Tallinn an Estland, a gestuerwen de 14. Mäerz 2006 zu Tallin, war en estnesche Schrëftsteller, Filmregisseur a Politiker. 

Vun 1992 bis 2001 war hie President vun Estland.

## Um Spaweck
* Iwwer de Schrëftsteller Meri op Englesch
Neizäit

Den Ufank vun der europäescher **Neizäit** ass jee no Historiker ënnerschiddlech. Sou gëtt entweeder de Fall vu Konstantinopel am Joer 1453 genannt, oder awer och d'Entdeckung vun Amerika vum Christoph Kolumbus am Joer 1492. Bei verschiddenen - a virun allem däitschen - Historiker zielt als Ufanksjoer 1517: dem Luther seng Reformatioun.

Weider verbonnen Zäsure sinn d'Erfindung vum Buchdrock mat beweegleche Letteren aus Bläi ("Stempelen", wou ënnen - a Spigelschrëft - jeeweils ee Buschtaf war), souwéi den Humanismus an d'Renaissance.

Déi Epoch geet op en Enn mam Ufank vun der Franséischer Revolutioun am Joer 1789.

De Begrëff *Neizäit*, oder éischter *Temps modernes* bei eise franséischen Noperen, gouf vun de Leit vun der Zäit selwer an d'Welt gesat, als Géigesaz zum angeblech "däischtere" Mëttelalter vun deem sech déi nei, modern an humanistesch markéiert Bierger distanzéiere wollten.

## Literatur zum Theema

* Aretin, Karl Otmar von, *Das Reich: Friedensgarantie u. europ. Gleichgewicht 1648–1806*, Stuttgart 1986
* Blickle, Peter: *Die Reformation im Reich*, Stuttgart 1982
* Duchardt, Heinz: *Das Zeitalter des Absolutismus*, 3. überarb. Aufl., München 1998, 
* Dülmen, Richard van: *Die Entdeckung des Individuums*, Frankfurt am Main 1997
* Dülmen, Richard van: *Die Gesellschaft der Aufklärer*, Frankfurt am Main 1996
* Dülmen, Richard van: *Gesellschaft der Frühen Neuzeit*, Wien 1993
* Emich, Birgit, *Territoriale Integration in der Frühen Neuzeit. Ferrara und der Kirchenstaat*, Köln/Weimar/Wien: Böhlau 2005, 1178 S. (= Habilitation Freiburg 2002)
* Emich, Birgit, *Geschichte der Frühen Neuzeit studieren*, Konstanz 2006 
* Lutz, Heinrich, *Reformation und Gegenreformation*, durchgesehen und ergänzt von Alfred Kohler, 4. Aufl., München 1997
* Mieck, Ilja: *Europäische Geschichte der frühen Neuzeit: eine Einführung*, 5., verb. Aufl., Stuttgart [u.a.] 1994 
* *Oldenbourg Geschichte Lehrbuch: Frühe Neuzeit*, hrsg. von Anette Völker-Rasor, mit einer Einleitung von Winfried Schulze, München 2000 
* Press, Volker: *Kriege und Krisen, Deutschland 1600–1715*, München 1991
* Reinhard Wolfgang: *Die Unterwerfung der Welt: Globalgeschichte der europäischen Expansion 1415-2015*, München 2018
* Schilling, Heinz: *Die neue Zeit: vom Christenheitseuropa zum Europa der Staaten, 1250 bis 1750*, Berlin 1999 
* Schilling, Heinz: Siedler Deutsche Geschichte [Abt. 1]: Das Reich und die Deutschen Teil [5]: *Aufbruch und Krise: Deutschland 1517–1648*, Berlin 1988
Marguerite vu Valois

**Marguerite vu Valois** war den Numm vu verschiddene franséische Prinzessinnen aus de verschiddene Branchen (*Direkt Kapetenger* a *Valois*) vun der kapetengescher Dynastie.

***[[Marguerite vu Valois (1295-1342)|Marguerite vu Valois]]** (1295-1342), Duechter vum Charles vu Valois (1270-1325), Herzog vu Valois an der Marguerite vun Anjou (1273-1299), bestuet am Joer 1310 mam Guy I., Herzoge vu Blois, a Mamm vum Louis I., Herzog vu Blois an Dunois, a vum Charles vu Blois, Herzog vun der Bretagne
***[[Marguerite vu Valois (1407-1458)|Marguerite vu Valois]]** (1407-1458), illegitim Duechter vum franséische Kinnek Charles VI. an der Odette vu Champdivers, bestuet mam Jean III. ''Harpedanne''.
*'''Marguerite vu Valois''' oder * Marguerite vu Frankräich* (1523-1574), Duechter vum franséische Kinnek François I. an der Claude vu Frankräich, bestuet mam Emmanuel-Philibert vun der Savoie
***[[Marguerite vu Valois (1553-1615)|Marguerite vu Valois]]** (1553-1615), oder « **Marguerite vu Frankräich** » oder « la reine Margot », Herzogin vu Valois, Duechter vum franséische Kinnek Henri II. an der Katharina vu Medici, bestuet mam Kinnek vun Navarra Henri III. (spéideren Henri IV. vu Frankräich).
Emmanuel Armand de Vignerot du Plessis de Richelieu

Den **Emmanuel Armand de Vignerot du Plessis de Richelieu**, gebuer den 31. Juli 1720, a gestuerwen 1782, Fürst vu Portien, Grof vu Saint-Florentin, Herzog vun Aiguillon (zanter 1750), Grof (zanter 1750, spéider Herzog) vun Agenois souwéi Pair vu Frankräich, war e franséische Staatsmann.
Richelieu (Homonymie)

D**'Famill vu Richelieu**, wou den Eelsten den Titel vun *Herzog vu Richelieu* hat, hat eng Partie bekannt Memberen:
* **[[Armand Jean du Plessis de Richelieu]]**, Kardinol a Staatsmann.
* **[[Louis François Armand de Vignerot du Plessis]], Herzog vu Richelieu** (13. Mäerz 1696 - 8. August 1788), Maréchal de France.
* **[[Armand Emmanuel du Plessis de Richelieu]]** (25. September 1766 - 17. Mee 1822), Franséischen Akadeemiker (Fautelle 16) a Gouverneur vun Odessa (1803-1814).

----

* **[[Richelieu (Indre-et-Loire)|Richelieu]]**, franséisch Gemeng am Departement Indre-et-Loire.
* **[[Richelieu (Québec)|Richelieu]]**, Stad am Québec.
* **[[Richelieu (Floss)|Richelieu]]**, Floss am Québec.
* **[[Richelieu (Schëff)|Richelieu]]**, dat gréisst Holzschëff dat jeemools gebaut gouf.
* **[[Richelieu (Schluechtschëff)|Richelieu]]**, franséischt Schluechtschëff.
* **[[Richelieu (Spill)|Richelieu]]**, e Gesellschaftsspill.
Devon (Geologie)

D'Period **Devon** ass déi véiert Period aus dem Äerdaltertum. No hir kënnt d'Period Karbon. Virun hir war d'Period Silur.

Si ass an dräi Epochen agedeelt: ënneschten, mëttelsten an ieweschten Devon an huet virun ongeféier 416,0 Millioune Joer ugefaangen a bis virun 359,2 Millioune Joer gedauert.

## Glidderung

 *Karbon* 
 ieweschten Devon: Famennium 
 Frasnium 
 mëttleren Devon: Givetium 
 Eifelium 
 ënneschten Devon: Emsium 
 Pragium 
 Lochkovium 
 *Silur*

## Devonescht Gestengs zu Lëtzebuerg
D'Gestengs aus dem Éislek staamt aus dem ënneschten Devon (Stufe Pragium (fréier *Siegenium* genannt) a Emsium). Et handelt sech ëm Schifer a Quarziter.

## Wichteg Déieren a Planzen aus där Zäit
Déi eelst Insekten sinn entstanen, d'Urahne sinn Kriibsen déi am Waasser liewen. D'Amphibien hu sech aus de Fësch entwéckelt als véierbeeneg Wierbeldéieren u Land komm sinn.
Nom zweete grousse Massestierwe si vill Aarten erëm verschwonnen.
Déi éischt Somplanze sinn entstanen.

* Urlandplanz (*[[Rhynia]]*)
* Urfar (*Archaeopteris*)
* Urlurchen (*[[Ichthyostega]]*, *[[Acanthostega]]*)
* Panzerfësch (*[[Drepanaspis]]*)
* Skorpioun

## Paleogeographie
An der Period vum Devon gouf et zwee Urkontinenter, de Gondwana an de Laurasia.

## Literatur
* Franke, Christian (Hrsg.), 2006. *Beiträge zur Paläontologie des Unterdevons Luxemburgs (1)*. Ferrantia 46. ISSN: 1682-5519.
* Lucius, M., 1948. *L'Orogenèse de l'Ardenne*. Bull. Soc. Nat. luxemb. 53: 10-15.
* Lucius, M., 1951. *La notion de pénéplaine et le modelé du terrain de l'Ardenne luxembourgeoise (Oesling)*. Bull. Soc. Nat. luxemb. 55: 279-308.
* Lucius, M., 1955. *Les traits fondamentaux de l'allure tectonique du Dévonien de l'Oesling*. Bull. Soc. Nat. luxemb. 59: 17-50.
* Probst, Ernst, 1986. *Deutschland in der Urzeit*, C. Bertelsmann, München. ISBN 3-570-1066-X.
* Rothe, Peter, 2003. *Quastenflosser und Nacktpflanzen: Das Devon*. Biologie in unserer Zeit 33(2): 107-115. ISSN 0045-205X.

## Kuckt och
* Geologesch Zäitskala
* Geologie vu Lëtzebuerg

## Um Spaweck

* UC Berkeley site introduces the Devonian.
* 'Devonian Times;' life and ecology.
*[ https://web.archive.org/web/20070221012531/http://www.erdgeschichte.de.vu/ Periode vum Äerdaltertum].
*  Lëtzebuerger Portal fir Äerdwëssenschaften
Ramatuelle

**Ramatuelle** (op Okzitanesch: Ramatuela) ass eng franséisch Gemeng, déi am Departement vum Var an an der Regioun Provence-Alpes-Côte d'Azur läit. Si läit op enger mëttlerer Héicht vun 146 m eng ronn 7&nbsp;km südlech vu Saint-Tropez.

## Um Spaweck

*Websäit vun der Gemeng
Devon

**Devon** ass
* eng Grofschaft an England: Devon (England)
* eng Period an der Geologie: Devon (Geologie)
Broutschéiss

Eng **Broutschéiss** (dt. *Brotschieber*, fr. *planche à pain*) ass en Handwierksgeschier dat vun de Bäckere benotzt gëtt fir d'Brout, Pizzaen an anert Gebäck an de Bakuewen eran ze "schéissen" an och nees erauszehuelen. Si ass normalerweis aus Holz, mat enger flaacher Uewerfläch, mat engem laange Grëff, mä kann awer och aus engem Blech bestoen un deem en hëlzene Grëff ass.

D'Broutschéiss erlaabt et dem Bäcker d'Bakwueren an den Uewen ze leeën, ouni datt e sech verbrennt, an ouni datt den Deeg sech verformt. Fir datt den Deeg net un der Broutschéiss hänke bleift, gëtt se mat Miel bestreet.

## Um Spaweck
Kierch Schuller

D**'Kierch zu Schuller** ass eng kathoulesch Kierch, déi zur Par Mess-Réibierg Sainte-Famille, zum Dekanat Süden-West an zu der Gemeng Dippech gehéiert.

D'Kierch ass der Onbefleckter Empfängnis geweit. De Festdag ass den 8. Dezember.

Se steet an der *rue de l'Église*, dem CR103, net wäit vun der Kräizung mat der .

Den 29. September 2021 gouf s'als nationaalt Monument klasséiert.

Zur fréierer Par Schuller gehéiert ausser der Parkierch vu Schuller och nach d'Filialkierch vu Sprénkeng.

## Geschicht
D'Kierch vu Schuller ass tëscht 1883 an 1885 gebaut ginn.

D'Kierchefënstere si vum Jean Zanter, dem Jong vum Gustave Zanter.

## Kuckt och
* Lëscht vu reliéise Gebaier zu Lëtzebuerg

## Um Spaweck

* Websäit vum Parverband Vun der Mess
* D'Fënstere vun der Kierch vu Schuller op der Websäit vun der ''Stiftung Forschungsstelle Glasmalerei des 20. Jh. e.&nbsp;V.'' 
* D'Uergel vun der Kierch op ''Orgues.lu''
Linn 1 (Paräisser Metro)

D**'Linn 1** ass eng vun de Paräisser Metroslinnen. Dës éischt Linn, wou den éischten Deel am Joer 1900 opgaangen ass, verbënnt haut d'Statiounen La Défense — Grande Arche an Château de Vincennes. Mat hire 16,5&nbsp;km Längt ass dës Linn eng wichteg "Ost-West"-Verbindung zu Paräis.

Den 19. Juli 1900 ass am Kader vun der Weltausstellung en éischten Deel tëscht der Porte Maillot an der Porte de Vincennes opgaangen. Bei der Erëffnung huet dës Linn nëmmen 8 Statiounen, weider 10 Statioune sinn tëscht dem 6. August an dem 1. September 1900 opgaangen. D'Linn follegt der monumentaler Ost-West-Achs vu Paräis. Am Mäerz 1934 gouf d'Linn ëstlech bis bei de Château de Vincennes erweidert an 1937 westlech bis zum Pont de Neuilly. Am Abrëll 1992 huet d'Linn mat der Statioun La Défense — Grande Arche en neien Terminus kritt.

## Statiounen

## Um Spaweck
La Défense - Grande Arche (Paräisser Metro)

**La Défense - Grande Arche** ass eng Statioun vun der Linn 1 vum Paräisser Metro ; si ass an der Gemeng Puteaux (Hauts-de-Seine).

Dës Statioun däerf net verwiesselt gi mat der Gare vum RER La Défense - Grande Arche, déi an der Tarifzon 3 ass, woubäi d'Metrosstatioun nach zur Zon 2 gehéiert.

## Kuckt och
* Lëscht vun de Paräisser Metrostatiounen

## Um Spaweck
Esplanade de la Défense (Paräisser Metro)

D**'Esplanade de la Défense** ass eng Statioun vun der Linn 1 vum Paräisser Metro ; si ass un der Extremitéit vum Geschäftsquartier La Défense, tëscht de Gemenge Courbevoie a Puteaux.

D'Statioun ass den 1. Abrëll 1992 bei der Verlängerung vum Pont de Neuilly an der La Défense opgaangen.


## Kuckt och
* Lëscht vun de Paräisser Metrostatiounen

## Um Spaweck
Kierch Kënzeg

D**'Kierch vu Kënzeg** ass eng kathoulesch Kierch, déi zur Par Kordall Sainte-Barbe, zum Dekanat Süden-West an zu der Gemeng Käerjeng gehéiert.

D'Kierch ass dem hellege Remigius geweit, deem säi Fest den 1. Oktober gefeiert gëtt. Um Festdag vum Patréiner, dem *Remigidag*, ass zu Kënzeg déi *Kleng Kiermes*.

Se steet zentral an der Uertschaft an der Kierchestrooss, dem CR110, géintiwwer vum Gemengenhaus an der Schoul. Ronderëm d'Kierch ass de Kierfecht ugeluecht.

## Geschicht
Am Joer 1726 ass mam Bau vun der Kënzeger Kierch ugefaange ginn. De Bau ass ganz aus Hasteng.

1987 gouf se op der Lëscht vun de klasséierte Monumenter als *nationaalt Monument* agedroen. Tëscht 1994 an 1999 gouf d'Kierch komplett renovéiert.

## Uergel
Am Joer 1939 ass d'Uergel, déi 1887 vun der Firma Wetzel vu Stroossbuerg opgeriicht gouf, vun der Firma Haupt vu Lëntgen ëmgebaut ginn.

## Kuckt och
* Lëscht vu reliéise Gebaier zu Lëtzebuerg
* Lëscht vun den nationale Monumenter an der Gemeng Käerjeng

## Biller

Fichier:Église Saint-Remy Clemency 12.JPG|D'Kierch vun der Nordsäit
Fichier:Église Saint-Remy Clemency 07.JPG|Agangspaart
Fichier:Église Saint-Remy Clemency Interior 01.JPG|De Banneraum
Fichier:Église Saint-Remy Clemency Interior 02.JPG|Den Haaptaltor
Fichier:Église Saint-Remy Clemency Interior 12.JPG|D'Uergel

## Um Spaweck

* D'Fënstere vun der Kierch vu Kënzeg op der Websäit vun der ''Stiftung Forschungsstelle Glasmalerei des 20. Jh. e.&nbsp;V.'' 
* D'Uergel vun der Kierch op ''Orgues.lu''
Lurchen

D**'Lurchen**, och nach **Amphibië** genannt, sinn eng Klass vun de Wierbeldéieren (Vertebrata) mat ronn 6200 bekannten Aarten.

Hire wëssenschaftlechen Numm kënnt vum griicheschen *ἀμφί*, amphi = op béid Säiten an *βίος*, bios = Liewen. Dëst kënnt dohier well d'Larven, oder Kauzekäpp vun deene meeschte Lurchen am Waasser liewen, duerno awer, no enger Metamorphos, d'Waasser verloosse fir um Land ze liewen.

Vill erwuesse Lurche liewen awer weider souwuel am Waasser wéi um Land. Alleguer musse s'op fiichte Plaze liewen, fir hire Kierper virun ze groussem Waasserverloscht ze schützen.

## Kennzeeche vun de Lurchen

## Systematik
* Uerdnung Schwanzlurchen (Caudata)
** Iwwerfamill Risesalamanderen (Cryptobranchoidea)
** Iwwerfamill Armmolchen (Sirenoidea)
** Iwwerfamill Salamanderdéieren (Salamandroidea)
* Uerdnung Fräschelurchen
** Iwwerfamill Echt Mouken (Bufonoidea)
** Iwwerfamill Enkmaulfräschen (Microhyloidea)
** Iwwerfamill Echt Fräschen (Ranoidea)
* Uerdnung Schläichlurchen
** Iwwerfamill Primitiv Schläichlurchen
** Iwwerfamill Méi héich entwéckelt Schläichlurchen
** Iwwerfamill Héich entwéckelt Schläichlurchen

## Lurchen zu Lëtzebuerg

## Literatur
Proess, R. (éd.), 2003. Verbreitungsatlas der Amphibien des Großherzogtums Luxemburg. *Ferrantia. Travaux scientifiques du Musée national d'histoire naturelle de Luxembourg* 37: 1-85.

## Um Spaweck
Les Sablons (Paräisser Metro)

**Les Sablons** ass eng Statioun vun der Linn 1 vum Paräisser Metro.

Si gouf den 29. Abrëll 1937 a Betrib geholl. Hire Bäinumm ass *Jardin d'Acclimatation*, nom Fräizaitpark mam selwechten Numm, dee si desservéiert. An der Géigend leien och d'Studioe vun enger Rei Radiosenderen (Fun Radio, RTL an RTL2) an d'Fondation Louis-Vuitton.

Schätzunge vun der RATP no goud d'Statioun am Joer 2019 vu ronn 6,3 Millioune Persoune genotzt. Domat stoung si op der 53 Plaz vun am Ganzen 302 Paräisser Metrostatiounen.

## Kuckt och
* Lëscht vun de Paräisser Metrostatiounen

## Um Spaweck
Grand Canyon

De **Grand Canyon** ass eng Schlucht an en Nationalpark um Colorado-Plateau, am Bundesstaat Arizona (USA).

En zitt sech iwwer 446&nbsp;km duerch den Norde vun Arizona, en ass bis zu 1.830&nbsp;m déif an 29&nbsp;km breet.

An him sinn d'geologesch Couchë vu Sedimentgestengs ze gesinn, déi sech bannent dosende vu Millioune Joren um Fong vun engem Salzséi ofgelagert hunn, dunn an d'Luucht gedréckt goufen a vum Colorado River, dee sech derduerchfrësst, nees fräigeluecht goufen.

1979 gouf de Grand Canyon op d'Lëscht vum UNESCO- Weltnaturierwe gesat.

## Kuckt och
* Lëscht vun de Weltierwen (Amerika)

## Um Spaweck
Kanaresch Inselen

D**'Kanaresch Inselen** (sp: *Islas Canarias*) oder d**'Kanaren** sinn eng Inselgrupp déi zu Spuenie gehéieren.

## Geographie
D'Kanaresch Inselen gehéiere geographesch zu Afrika a leien am Atlantik an der Regioun Makronesien. Zu hinne gehéiere siwen Haaptinselen: Lanzarote, Fuerteventura, Gran Canaria, Teneriffa, La Gomera, La Palma an El Hierro, sechs méi kleng Inselen: Alegranza, Graciosa, Montaña Clara, Los Lobos, Roque del Este a Roque del Oeste a verschidde kleng onbewunnt Inselen.

D'Kanaresch Inselen hunn eng Fläch vu 7.447 km² dat sinn 1,5 % vun der Fläch vu Spuenien. 
### Andeelungen
D'Kanare sinn an zwou Provënzen agedeelt.
* Provënz Santa Cruz de Tenerife mat der Haaptstad Santa Cruz de Tenerife
* Provënz Las Palmas mat der Haaptstad Las Palmas de Gran Canaria

## Geologie
All dës Inselen hunn eng vulkanesch Originn. Virun ongeféier 36&nbsp;Millioune Joren hunn déi éischt Ausbréch ënner dem Mier ugefaangen eruptiivt Material ofzelageren.
## Geschicht
D'Kanaresch Insele sinn zanter dem 16. August 1982 eng autonom Gemeinschaft.
## Politik
De President ass de Ángel Víctor Torres (PSOE).

D'Parlementaresch Vertriedung am spuenesche Kongress huet véierzéng Sëtz an am Senat huet se der zwéin.

## Demographie
2007 gouf et 2.025.951 Awunner op de Kanaren, dat si 4,48 % vun der spuenescher Populatioun.
### Déi gréisst Stied

Déi wichtegst Stied op de Kanareschen Insele sinn::
# Las Palmas de Gran Canaria (Gran Canaria) 378.628
# Santa Cruz de Tenerife (Teneriffa) 221.567
# San Cristóbal de La Laguna (Teneriffa) 141.627
# Telde (Gran Canaria) 96.547
# Arona (Teneriffa) 65.550
# Santa Lucía de Tirajana (Gran Canaria) 56.268 	
# Arrecife (Lanzarote) 53.920
# San Bartolomé de Tirajana (Gran Canaria) 46.428 	
# La Orotava (Teneriffa) 40.355
# Puerto del Rosario (Fuerteventura) 30.363 	
# Los Llanos de Aridane (La Palma) 19.878
# Santa Cruz de La Palma (La Palma) 17.788

## Kuckt och
* Autonom Gemeinschafte vu Spuenien

## Um Spaweck
Ungaresch Zigeinermusek

Typesch **Ungaresch Zigeinermusek** kritt een an der Puszta ze héieren, virun allem an der Géigend vum Balaton-Séi (Platteséi). Si gëtt vu Museksgruppen, Männer a Fraen, a faarwefreedegen Truechte gespillt.
Wat dacks als Ungaresch Zigeinermusek bezeechent gëtt, bezitt sech op verschidde Musekgenren, bei deene meeschtens Zigeiner an iergendenger Form matwierken:
* Als éischt wieren déi sougenannt **Csárdás** (och *Csardas*, Aussprooch "Tschardasch") z'ernimmen. D'Wuert bedeit eng ungaresch Taverne um Land. *Csárdás* ass en ungaresche Volleksdanz. Op e luese pathetesche Kreesdanz vu Männer, a Mineur gespillt, follegt e wëllen, feieregen Danz vu Koppelen a Majeur. Den Ursprong vun den *Csárdás* gëtt vu verschidde Musekshistoriker op d**Verbunkos'' (Werbung oder Publicitéit) zeréckgefouert. Zigeinerkapellen hunn nämlech am [[18. Joerhonnert]] mat engem Danz fir de Recrutement vun Zaldote fir d'Arméi vun den Habsburger Publicitéit gemaach.
* De gëtt et déi **eigentlech Zigeinermusek**, déi vun Zigeiner gespillt gëtt.
* Vum Begrëff **Zigeinermusek** ass d**'ungarescht Vollekslidd** ofgeleed. De [[Béla Bartók]] ([[1881]]-[[1945]]), e bekannten ungaresche Komponist, huet vill zur Erfuerschung vum ungaresche Folklor a Vollekslidd bäigedroen.
* Schliisslech hu vill klassesch a modern Komponiste sech vum ungaresche musikalesche Musekpatrimoine inspiréiere gelooss an eng sougenannt **klassesch Zigeinermusek** komponéiert. Hei si puer Beispiller:
** De [[Franz Liszt]] ([[1811]]-[[1886]]), huet puer Csárdáse komponéiert, déi bekanntst dovun ass d**Csárdás macabre''
** De Johann Strauss (1825-1899), huet d'Operetten Der Zigeunerbaron an d'Fledermaus komponéiert
** Den Emmerich Kálmán (1882-1953), en ungaresche Komponist, huet d'Operett D'Csárdásfürstin komponéiert
** Hiwäis um Johannes Brahms seng Ungaresch Dänz

## Kuckt och
### Lauschtert
* Lauschtert d'

## Um Spaweck
* Säit iwwer d'ungaresch Volleksmusek, op Däitsch
La Gomera

**La Gomera** ass eng vun de siwen Haaptinsele vun de Kanaren a Spuenien. Et ass déi zweetklengst, no El Hierro.

La Gomera läit am Atlantik a gehéiert zu der Provënz Santa Cruz de Tenerife an d'Haaptstad ass San Sebastián de la Gomera.

## Geographie
La Gomera huet eng Fläch vun 378 km² a läit tëscht La Palma, El Hierro an Teneriffa.
D'Form ass bal ronn an hiren Duerchmiesser vun der westlecher Spëtz (Punta de la Calera) bis un déi ëstlech Spëtz (Punto de San Cristóbal) huet zirka 25&nbsp;km. Zwëscht dem nërdlechste Punkt (Punta de los Órganos) an der Südspëtz (Punta del Becerro) leien 22&nbsp;km.

Den héchste Punkt op der Insel ass de Bierg Pico Alto de Garajonay, deen 1.487 m héich ass.

D'Längt vun der Küst huet 90&nbsp;km.

## Andeelung
D'Gemenge vu La Gomera sinn:
* Agulo
* Alajeró
* Hermigua
* San Sebastián de la Gomera
* Valle Gran Rey
* Vallehermoso

## Geschicht
La Gomera gouf schonn an de Joren 90 bis 168 vu klasseschen Auteure wéi dem Ptolomäus ernimmt.
 
Am 12. Joerhonnert gouf d'Insel vun enger Expedition besicht déi vum Alfonso de Benigono vun Aragón geschéckt gouf.

1404 gouf La Gomera bei engem kastilesche Feldzuch eruewert a vu 1445 un vu verschiddene Generatioune vun enger Famill regéiert, wouvun deen éischten den Hernán Peraza war.

## Fauna a Flora

## Kultur a Kuckeswäertes
De Garajonay-Nationalpark steet op der UNESCO-Lëscht vum Weltnaturierwen.

## Kuckt och
* La Gomera

## Um Spaweck
Marsupilami

De **Marsupilami** ass e Personnage aus der Comic-Serie Spirou et Fantasio. En hat säin éischten Optrëtt an der Zäitschrëft Spirou den 31. Januar 1952 an *Les Héritiers de Spirou*. Erfonnt a gezeechent gouf e vum André Franquin. Zanter 1987 gëtt et eng eege Comic-Serie *Les aventures du Marsupilami*, déi vum Greg a Yann geschriwwen a vum Batem gezeechent gëtt.

De Marsupilami lieft am Dschungel vu *Palombien* (engem fiktive südamerikanesche Land). E leet biereförmeg Eeër, ass ongeféier ee Meter grouss, an huet e giele Pelz mat schwaarzen Tëppelen. Et gëtt och Marsupilamien, déi ganz schwaarz sinn. Et verwonnert e bëssen, datt en als Déier, dat Eeër leet, en Nuebel huet.

Säi Schwanz ass bis zu aacht Meter laang an déngt, wann en zu engem Knuet geformt ass, als Verdeedegungs- an Ugrëffswaff. Zu enger Spiral zesummegerullt funktionéiert e wéi eng Sprangfieder, déi him erméiglecht, bis zu 20 Meter héich ze sprangen. De Marsupilami ass, fir seng Kierpergréisst, aussergewéinlech staark. E kann och amphibesch liewen an e puer honnert Meter déif dauchen. En ësst am léifste Friichten, Seechomessen a Fléi, ausserdeem Fësch, besonnesch Piranhaen. E kann eng einfach Konversatioun féieren: "Houbi? Houba, houba hop!", an och (wéi e Papagei) eenzel Wierder a ganz Sätz noschwätzen.

Den Numm *Marsupilami* ass ofgeleet vu *[[Beidelmamendéieren|Marsupialia]]*, der zoologescher Grupp vun de Beideldéieren, an dem Suffix *–ami*, Frënd. De Marsupilami gehéiert awer net zu de Beideldéieren, mä, wéi d'Schnieweldéier an de Seechomessenigel, zu de Monotremata.

## Kuriéises
* De Marsupilami hat e Gaaschtoptrëtt am Astérix-Band *[[Le Combat des Chefs]]*, wouran en als *"legendäert Wiese vum Mars"* bezeechent gëtt.
* En Asteroid gouf no him genannt: (98494) Marsupilami

## Um Spaweck
* Offiziell Homepage
Garajonay-Nationalpark

De **Garajonay-Nationalpark** läit op der kanarescher Insel La Gomera. Hie gouf 1978 gegrënnt.
E bedeckt eng Fläch vun 3.986 Hektar, déi 10 % vun der Gesamtfläch vun der ganzer Insel ausmaachen.

Säin eemolegen Ekosystem steet zanter 1986 op der UNESCO-Lëscht vum Weltierwen.

Fichier:Alone in the dark - WLE Spain 2015.jpg|«Roque Ojila»
Fichier:Agando Fiels.jpg|«Roque de Agando»
Fichier:Roque de La Zarcita - WLE Spain 2015.jpg|«Roque de La Zarcita» 

## Um Spaweck
Galdhøpiggen

De **Galdhøpiggen** gehéiert zu de Jotunheimen-Bierger an ass mat 2.468&nbsp;m den héchste Bierg an Norwegen an a Skandinavien.

De Bierg läit an der Gemeng Lom am Oppland Fylke.

Déi éischt Alpinsiten op der Spëtz vum Galdhøpiggen waren 1850 de Steinar Sulheim, den S. Flaatten an den L. Arnesen.

Fir en Alpinist mat Experienz ass et relativ liicht fir op Spëtzt vum Galdhøpiggen ze kommen. Bis den Tëschestopp bei der *Juvasshütta* op 1850 Meter sinn et nëmme 4 Stonne Foussmarsch. Ass een dees net gewëllt gëtt et och d'Méiglechkeet den Auto bis bei d'Kabaischen ze huelen (vun der Uertschaft Lom aus 40 Minutten). D'Strooss ass déi héchst an Norwegen.

Vun der *Juvasshütta* geet et da weider géi biergop. Fir ganz bis op d'Spëtzt ze komme muss een de Gletscher *Styggebreen* iwwerwannen (zirka 5 Stonne klammen).

Bei guddem Wieder huet een am Summer vu ganz uewen aus eng wonnerbar Vue op en Areal vu 35000&nbsp;km².

## Um Spaweck

* D'Juvasshütta op norwegesch
* Informatiounen iwwer den Galdhøpiggen op norwegesch
Rhynia

D**'Rhynia** ass eng Planz déi viru 400 Millioune Joer op der ganzer Äerd gelieft huet (an der Zäit vum ënneschten Devon) an haut als Fossil an de Rhynie Cherten ze fannen ass. Déi éischt Exemplare goufen an den 10er-Jore vum 20. Joerhonnert beim schotteschen Duerf Rhynie an der Grofschaft Aberdeenshire entdeckt. 1917 gouf se wëssenschaftlech beschriwwen a krut den Numm *Rhynia gwynne-vaughanii*.

D'Rhynia gëelt nieft dem Horneophyton als di eelst bis haut bekannt Landpflanz.
## Um Spaweck
* Informatiounen op Englesch (Uni Münster)
Rassissem

Ënner **Rassissem** oder och **Rassismus** versteet een all Theorie oder Praxis, déi Mënschen op Grond vu reale kierperleche Charakteristiken (wéi zum Beispill d'Hautfaarf) oder zougeschriwwenen (net mooss- oder zielbaren) Eegenschaften am Sënn vu Mentalitéiten a Rassen andeelt, wou all Rass en anere Status huet. Dëst kann an der Theorie vun oniwwerluechte Virurteeler bis zu richtegen Ideologië goen, déi d'Mënsche vu verschiddene „Rassen“ ënnerschiddlech bewäerten. Praktesch geet dëst vun enger einfacher Trennung bis zu enger Diskriminéierung vu „Rassen“.

Rassistesch Regimmer ware beispillsweis d'Drëtt Räich (1933-1945) a Südafrika bis 1994.

De Begrëff „Rassismus“ huet eng pejorativ Konnotatioun.

## Kuckt och
* Apartheid

## Um Spaweck
*
Mjøsa

De **Mjøsa** ass mat enger Fläch vun 365 km² de gréisste Séi an Norwegen. De Séi läit op 123 Meter, ass 117&nbsp;km laang an huet e Volume vu 56,24 km³. Seng maximal Breet vu 15&nbsp;km huet e bei Hamar. Do läit och d*'Helgøya*, seng gréisst Insel.

17 Flëss, klenger a grousser, lafen an de Mjøsa. De wichtegsten ass de Gudbrandsdalslågen an huet bei Lillehammer seng Mëndung.

De Waasserstand vum Mjøsa gëtt reguléiert an huet zanter 1961 e relativ konstanten Niveau.

De Séi ass an Norwege fir seng räich Fëschreserve bekannt. Pro Saison ginn 150-200 Tonne Fësch aus dem Mjøsa gezunn.

## Um Spaweck
Naturpark Valderejo

Den **Naturpark Valderejo** läit an de Provënze Burgos an Álava a Spuenien. En huet eng Fläch vun 3.418,5 Hektar.

Den héchste Punkt ass de *Vallegrull* deen 1.226 m héich ass.

D'Landschaft ass e wäit Héichland, agegrenzt vu géie Fielswänn.

## Um Spaweck
Fonsy Grethen

De **Fonsy** **Grethen**, gebuer den 20. September 1960 zu Lëtzebuerg, ass e lëtzebuergesche Billardspiller. Hie war Weltmeeschter a verschiddene Billarddisziplinnen an de Joren 1987, 1992, 1993 an 2001.

Nieft senge 4 Weltmeeschtertitelen hat de Fonsy Grethen och nach 13 Europameeschtertitelen an de Joren 1981/82, 1984/85, 1986/87, 1987/88, 1989/90 (4 x), 1990/91, 1993/94, 1997/89 an 1998/1999 (2 x).

Hei wat d*'Société Kozoom Multimedia* um Internet iwwer hie schreift: *"Avec 4 titres de champion du monde et 13 titres de champion d'Europe, Fonsy Grethen figure parmi les plus grands joueurs de l'Histoire. Depuis près de 20 ans, il domine la scène internationale aux jeux de série. Suprématie que seul le belge Frédéric Caudron a réussi à lui contester. Depuis quelques années, sa présence dans les grands rendez-vous internationaux se fait plus rare en raison d'une vie professionnelle et familiale très chargée*", (*Kuckt um Spaweck*)

De Fonsy Grethen huet och 1986 den *Trophée Fair Play Prosper Link* gewonnen.

## Um Spaweck
* Palmarès vum Fonsy Grethen

*Wat ass ginn aus dem ... Fonsi Grethen Reportage op RTL den 2. Mee 2021; gekuckt op rtl.play.lu den 2. Mee 2021
Jacques Clément

De **Jacques Clément**, gebuer 1567 zu Serbonnes, a gestuerwen den 1. August 1589 zu Saint-Cloud, war e Bauerejong aus der Champagne an ass am Gediechtnes vun de Leit als Mäerder vum Henri III. bliwwen.

1589 war hien ee vun de jonke Reliéise vum Dominikanerklouschter an der Rue Saint-Jacques zu Paräis. Mat Bréiwer fir de Kinnek vum Grof vu Brienne deen am Louvre agespaart war, ass hien aus der Stad eraus bei d'royalistesch Truppe gaangen, déi Paräis belagert haten. Hie gouf zu Vanves ënnerbruecht a krut eng Audienz beim Kinnek den 1. August 1589. Hien hat behaapt, hien hätt geheim Informatiounen iwwer eng méiglech Ënnerstëtzung fir de Kinnek zu Paräis. Dës Informatioune kéint hien awer nëmmen dem Kinnek ginn, a sou huet den Henri III. d'Gentilhommen aus dem Zëmmer gelooss a war mam Clément eleng. Knapps war hie mam Kinnek eleng, huet hien e mat engem Messer erstach, a gouf kuerz drop selwer vun de Gentilhommen, déi nees an d'Zëmmer gerannt waren, ëmbruecht. Säi Kierper gouf duerno a Véier gedeelt a verbrannt, fir datt keen op d'Iddi kéim, e Reliquiekult unzefänken.

De Regizid léisst sech einfach verstoen, wann ee sech d'Stëmmung zu Paräis ukuckt. De Kinnek war als Tyrann deklaréiert ginn, a war exkommunizéiert. Nodeem d'Nouvelle bekannt gi war, gouf sech zu Paräis doriwwer gefreet. D'Kathoulesch Liga huet drop gehalen, datt de Clément ënner gëttlechem Afloss gehandelt hat, an domat e Märtyrer wier.

## Um Spaweck
Canis

D'Gattung **Canis** gehéiert zur Famill vun den Hënn (Canidae) mat am Ganzen 8 Aarten.

All Déieren aus der Gattung Canis si Jeeër mat laange Been oder Louderfrësser. Si ënnerscheede sech awer vum Kierperbau a vum Sozialbehuelen hir.

Déi verschidden Aarte sinn:
* Wollef (*Canis lupus*)
* Routwollef (*Canis rufus*); dacks als Ënneraart vum Wollef ugesinn
* Kojot (*Canis latrans*)
* Goldschakal (*Canis aureus*)
* Schabrackeschakal (*Canis mesomelas*)
* Streifeschakal (*Canis adustus*)
* Äthiopesche Wollef (*Canis simensis*)
* Kanadesche Wollef (*Canis lycaon*)

De Canis dirus ass eng ausgestuerwen Aart.

## Um Spaweck
Goldschakal

De **Goldschakal** ass eng Aart aus der Famill vun den Hënn.

En huet e goldbronge Pelz a gëtt ganz aartspezifesch Téin vu sech, mat deenen e sech bannent dem Ruddel verstännegt.
Fédération Internationale de Football Association

D**'Fédération Internationale de Football Association (FIFA)** ass de Weltfoussballverband. Se gouf den 21. Mee 1904 zu Paräis gegrënnt. Haut huet FIFA hire Sëtz zu Zürich (Schwäiz).

## Presidente vun der FIFA

Bis elo hat d'FIFA 9 Presidenten.

# Robert Guérin (Frankräich, 1904 - 1906)
# Daniel Burley Woolfall (England, 1906 - 1918)
# Jules Rimet (Frankräich, 1921 - 1954)
# Rodolphe William Seeldrayers (Belsch, 1954 - 1955)
# Arthur Drewry (England, 1955 - 1961)
# Stanley Rous (England, 1961 - 1974)
# João Havelange (Brasilien, 1974 - 1998)
# Sepp Blatter (Schwäiz, 1998 - 2016)
# Gianni Infantino (Schwäiz, zanter 2016)

## Concoursen
* Foussball-Weltmeeschterschaft
* Konfederations-Pokal
* Olympescht Foussballturnéier mam IOC
* FIFA U-20-Weltmeeschterschaft
* FIFA U-17-Weltmeeschterschaft
* Beach-Soccer Weltmeeschterschaft
* Fraëfoussballweltmeeschterschaft

## Literatur
* Eisenberg, Christiane / Lanfranchi, Pierre, Mason, Tony: *FIFA 1904-2004*, Die Werkstatt, Mai 2004, 320 Seiten

## Um Spaweck
* Fifaworldcup
* Offiziell Websäit
Portal:Geschicht/Antiquitéit

__NOEDITSECTION__










Portal vun der Antiquitéit











[ änneren]











Aner Portaler

[ änneren]
Joseph Arthur Comte de Gobineau

De **Joseph Arthur Comte de Gobineau**, gebuer de 14. Juli 1816 zu Ville d'Avray, a gestuerwen den 13. Oktober 1882, war e franséischen Diplomat a Schrëftsteller.

Well de Gobineau aus dem Klengadel gestaamt huet, huet hien déi Zäit an där e Sproochen an Orientalistik studéiert huet, säi Liewe misse verdéngen andeems hien Trivialliteratur geschriwwen huet. Et war den Alexis de Tocqueville, deen de Gobineau an eng Diplomatecarrière erageschleist huet, déi hien an Däitschland,op Bern, a Persien, op Athen a Brasilien an op Stockholm bruecht huet.

Nohalteg bekannt gouf de Gobineau duerch säi véierbännegt Wierk *Essai sur l'Inégalité des Races Humaines*, dat tëscht 1853 an 1855 zu Paräis publizéiert gouf. An deem Text stellt e sech als de Virdenker vun deem, wat haut allgemeng ënner Rassismus verstane gëtt.

De Gobineau huet d'Thes vertrueden, datt d'Eegenaarte vun de verschiddene Kulture géifen ofhänke vum Denke vun de Rassen déi do herrschen. Et war a gewëssem Sënn eng Reaktioun op de Coup d'Etat vum Napoleon III.. Géint d'Virstellung vun enger "Vermassung" vun de Mënschen hat de Gobineau d'Virherrschaft vum Adel virun Aen. Fir dat ideologesch ze stäipen, huet hien de Begrëff "Rass" gebraucht.

Fir de Gobineau gouf et dräi Zorte Rassen. Den "negroiden" Typ (schwaarz), de "kaukaseschen" Typ (wäiss) an de "mongoloiden" Typ (giel).

## Um Spaweck
Aeterni regis

D'peepstlech Bull ***Aeterni regis***, déi den 21. Juni 1481 vum Poopst Sixtus IV. erausgi gouf, huet de Contenu vum Traité vun Alcáçovas bestätegt, an domat de kastillesche Besëtz vun de Kanareschen Inselen. All weider Uschafungen an Afrika an ëstlech dovu sollte Portugal zoufalen.

## Kuckt och
*Inter caetera
*Traité vun Tordesillas

## Um Spaweck
*''The Legal background of the Spanish claim and colonization of the Caribbean and the New World'' (op Englesch)