open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Carl Foreman

De **Carl Foreman**, gebuer den 23. Juli 1914 zu Chicago, a gestuerwen de 26. Juni 1984 zu Beverly Hills, Kalifornien, war en US-amerikanesche Filmregisseur, Dréibuchauteur a Filmproduzent.

An den 1950er Joren, war hien eent vun den Affer vum Maccarthyssem a stoung op der schwaarzer Lëscht vum Cinema.
## Filmographie
### als Regisseur
* 1963: *[[The Victors]]*, mam Melina Mercouri, Romy Schneider, George Peppard, Elke Sommer, George Hamilton a Jeanne Moreau

### als Produzent
* 1952: *[[High Noon]]*, vum Fred Zinnemann
* 1958: *The Key*, vum Carol Reed
* 1961: *[[The Guns of Navarone]]*, vum J. Lee Thompson
* 1963: *[[The Victors]]*, vum Carl Foreman
* 1968: *[[Otley (Film)|Otley]]*, vum Dick Clement
* 1969: *The Virgin Soldiers*, vum John Dexter
* 1969: *Mackenna's Gold*, vum J. Lee Thompson
* 1969: *Young Winston*, vum Richard Attenborough
* 1972: *Living Free*, vum Jack Couffer

## Um Spaweck
Richie Havens

De **Richard Pierce „Richie“ Havens**, gebuer den 21. Januar 1941 zu Brooklyn, New York City, a gestuerwen den 22. Abrëll 2013 zu Jersey City am New Jersey, war en US-amerikanesche Folk-Sänger.

Zu New York am Greenwich Village ass hien Enn vun den 1960er Joren alt mat Sänger aus der Folk-Zeen, wéi Joan Baez a Bob Dylan opgetrueden. International bekannt gouf e stënterlech duerch säin Optrëtt beim Woodstock-Festival, wou en als éischte gespillt huet.

Hien huet Lidder vun anere Kënschtler, virun allem dem Bob Dylan an de Beatles interpretéiert, an eegener geschriwwen. Déi vun deenen aneren haten awer méi Succès.

## Discographie
* 1965 – Richie Havens' Record
* 1966 – Electric Havens
* 1967 – Mixed Bag
* 1968 – Something Else Again
* 1969 – Richard P. Havens 1983
* 1970 – Indian Rope Man
* 1970 – Stonehenge
* 1971 – A State Of Mind
* 1971 – Alarm Clock
* 1971 – The Great Blind Degree
* 1972 – On Stage
* 1973 – Portfolio
* 1974 – Mixed Bag II
* 1976 – The End Of The Beginning
* 1977 – Mirage
* 1980 – Connections
* 1983 – Common Ground
* 1987 – Simple Things
* 1987 – Sings Beatles And Dylan
* 1987 – Collection
* 1990 – Live At The Cellar Door
* 1991 – Now
* 1993 – Resume
* 1994 – Cuts To The Chase
* 1995 – The Classics
* 1999 – Time
* 2000 – Best Of
* 2002 – Wishing Well
* 2004 – High Flyin' Bird: The Verve Forecast Years
* 2004 – Dreaming As One: The A&M Years
* 2004 – Grace Of The Sun
* 2005 – Connection
* 2006 – Classics
* 2008 – Nobody Left To Crown

## Literatur
* Richie Havens: *They Can't Hide Us Anymore*. HarperCollins, 2002, ISBN 0-380-80378-X (Autobiographie)

## Um Spaweck

* Offiziell Websäit
Martine Hansen

D**'Martine Hansen**, gebuer den 10. Dezember 1965 zu Wolz, ass eng lëtzebuergesch Politikerin (CSV). Si ass zanter dem 17. November 2023 Ministesch fir Landwirtschaft, Ernärung a Wäibau an der Regierung Frieden-Bettel, an zanter dem 11. Dezember 2025 zousätzlech fir Sport.

## Ausbildung
No hirer Première am Dikrecher Lycée huet d'Martine Hansen op der Universitéit Stuttgart-Hohenheim Agronomie studéiert, mat Spezialisatioun op d'sozial- a wirtschaftswëssenschaftlech Aspekter vun der Landwirtschaft. Vun 2005 un huet si iwwer en zweejärege Fernstudium e *Master* an der Gestioun vu Schoulen op der Universitéit Kaiserslautern gemaach. Als Masteraarbecht huet si e Schoulentwécklungsplang fir Ettelbréck gemaach.

## Beruff
D'Martine Hansen war vun 1993-2006 Professesch an der Akerbauschoul. Vun 2006 bis zu hirer Ernennung als Ministesch, 2013, war si Direktesch vun där Schoul.

## Politesch Ämter
Den 30. Abrëll 2013 gouf si als nei Ministesch an der Regierung Juncker-Asselborn II vereedegt, zoustänneg fir d'Recherche an d'Héichschoul. Si huet d'Marie-Josée Jacobs ersat, déi demissionéiert hat, an en Deel vun den Dossiere vum François Biltgen iwwerholl, deen och als Minister opgehalen hat. Déi Regierung gouf am Dezember 2013 derch d'Regierung Bettel-Schneider ofgeléist.

Bei de Chamberwale vum 20. Oktober 2013 gouf si an d'Chamber gewielt a bei deene vum 14. Oktober 2018 an deene vum 8. Oktober 2023 erëmgewielt.

Si war vu Februar 2014 bis Januar 2019 Co-Vizepresidentin vun der CSV.

Vun Dezember 2018 bis November 2023 war si Fraktiounscheffin vun der CSV an der Chamber.

Zanter dem 17. November 2023, ass si an der Regierung Frieden-Bettel Ministesch fir Landwirtschaft, Ernärung a Wäibau. Nom Récktrëtt vum Georges Mischo als Sportsminister huet si den 11. Dezember 2025 zousätzlech deen Dossier mat iwwerholl.

## Gielercher
* 

## Literatur
* Revue Nr. 22 vum 29. Mee 2013, S. 14-19: *Die Macherin*

## Um Spaweck
19P/Borrelly

De Koméit **Borrelly** (offiziell Bezeechnung **19P/Borrelly**) ass e kuerzperiodesche Koméit. E gouf den 22. September 2001 vun der NASA-Raumsond Deep Space 1 erfuerscht.

## Entdeckung
De Koméit gouf den 28. Dezember 1904 vum Alphonse Louis Nicolas Borrelly am Stärebild Cetus entdeckt. Kuerz drop gouf de Koméit als kuerzperiodeschen erkannt, a säi Rendez-vous korrekt fir 1911 virausgesot.

## Ëmlafbunn
De Borrelly flitt op enger elliptescher Ëmlafbunn ëm d'Sonn. Säi Perihel läit knapps bannenzeg vun der Marsbunn. Den Aphel ass eppes baussenzeg vun der Jupiterbunn, wat hien als kuerzperiodesche Koméit vun der Jupiterfamill auszeechent.

## D'Raumsond Deep Space 1
Den 22. September 2001 war d'NASA-Raumsond Deep Space 1 op enger Distanz vun 2.200&nbsp;km laanscht de Koméit geflunn. De Borrelly war de véierte Koméit nom 21P/Giacobini-Zinner, Halley a 26P/Grigg-Skjellerup, dee vun enger Raumsond erfuerscht gouf, an den zweeten (nom Halley) bei deem Biller vum Kär op d'Äerd iwwerdro goufen. En hat sech op de Biller als längelzegen Objet mat enger Gréisst vun ongeféier 8 × 4 × 4&nbsp;km erausgestallt. D'Dicht vum Kär läit bei nëmmen 0,49 g/cm³. Seng Uewerfläch ass déi donkelst am bekannte Sonnesystem: D'Albedo läit an der Moyenne bei 0,03 an ass domat sou donkel wéi schwaarz Tonerpolver. Verschidde schwaarz Flecken hu souguer nëmmen e Réckstralungswäert vun 0,007, fir dee bis elo kaum entspriechend Mineraler bekannt sinn.

## Kuckt och

* Koméitelëschten

## Um Spaweck
*  Gary W. Kronk's Cometography - 19P/Borrelly
*  Deep Space 1 - Comet Borrelly Flyby
Ivan Boumans

Den **Ivan Boumans**, gebuer den 12. November 1983 zu Madrid, ass e spuenesch-lëtzebuergesche Museker, Komponist, Dirigent a Professer.

## Liewen a Studium
De Boumans huet a Spuenien, der Heemecht vu senger Mamm, ugefaange Musek ze léieren, am Ufank zu Valverde del Jucar an duerno an enger privater Museksschoul zu Cuenca.

1998 koum hien op Lëtzebuerg, d'Heemecht vu sengem Papp, wou hien nach weider am Conservatoire vun der Stad Lëtzebuerg Musek studéiert huet (Kompositioun, Orchester Direktioun, Harmonie, Piano, Klarinette, Museksgeschicht, Uergel, Pedagogie,... ë.&nbsp;a.)

Vun 2006 bis 2011 huet hien zu Paräis, um *[[Conservatoire national supérieur de musique et de danse de Paris]]* studéiert wou hien e Master Diplom am Musekschreiwe gemaach huet.

## Kompositiounen
Säi Kompositiounskatalog huet méi wéi honnertfofzeg Titelen, mat Wierker déi vu sinfonesch bis op Solo Repertoire ginn.
Vill vun deene Kompositioune sinn Optragswierker a goufe vu besonneschen Ensembelen zu Lëtzebuerg an am Ausland opgefouert.

E puer vu senge Wierker goufen op CD opgeholl a si bei Internationale Verlagshaiser disponibel.

## Aner Aktivitéiten
Hien ass Professer fir Museksteorie am Conservatoire vun der Stad Lëtzebuerg, an och als Freelance-Komponist an Dirigent aktiv

## Präisser
Am Januar 2020 krut hien de Kompositiounspräis vun der International Classical Music Awards Associatioun.

## Kuckt och
* Lëscht vu lëtzebuergesche Komponisten

## Um Spaweck
* Websäit vum Ivan Boumans 
* ICMA Präis 2020 Lëscht vun de Gewënner
Rue des Glacis (Stad Lëtzebuerg)

D**'Rue des Glacis** ass eng Strooss an der Stad Lëtzebuerg, tëscht dem Rond-point Schuman an dem Eecher Bierg (Côte d'Eich). Kuriéiserweis ass de Stroosseverlaf awer net duerchgängeg: den Deel tëscht der Avenue Victor-Hugo an der Avenue du Bois gehéiert vun ongeféier 2002 un, wéi d'Insel déi déi zwou Stroosse vunenee getrennt huet, ewechgerappt gouf an d'Entrée vum Boulevard Emmanuel-Servais nei amenagéiert gouf, zur Allée Scheffer.

D'Rue des Glacis, déi 1850 gebaut gouf, ass en Deel vun der Nationalstrooss 52 (N52).

Se geet vun enger Héicht uewen um Lampertsbierg vun 314 m aus bis op eng Héicht vun 277,5 m do wou se am Eecher Bierg erauskënnt, wat eng Héichtendifferenz vu 36,5 m ass.

An hirem ënneschten Deel mécht d'Strooss eng Kéier ëm 180°. Just iwwer der Kéier steet um Fiels en aachteckege Belvédère dee fréier zum Park vum Haus Bellevue gehéiert huet. Um selwechte Fiels, eng 50 m iwwer der Kéier, ass eng Plack mat engem laténgeschen Text a Form vun engem Chronogramm ze gesinn, deen d'Joreszuel 1850 ergëtt.

Iwwersetzung: *Et soll eng Strooss mat Kraaft gebaut ginn, Hiwwele gitt op d'Säit, Däller hieft iech an d'Luucht, fir datt de Reesenden d'Héichte liicht iwwerwanne kann.*

An der Mauer iwwer dem Fiels, riets iwwer der Plack mam Chronogramm ass e Stéck Fiels fräigeloos, op dem Relieffer ze gesi sinn.

An der rue des Glacis stinn zwéin Haiser, d'Nummeren 18 an 20, déi an der Lëscht vun den nationale Monumenter agedroe sinn.

Am Zweete Weltkrich gouf d'Strooss "ëmgedäitscht" a se gouf *[[Michel Pintz]] Wall* genannt.

## Biller

Fichier:Luxembourg City 18 rue des Glacis.jpg|Haus op Nr. 18.
Fichier:Luxembourg City 20 rue des Glacis from below.jpg|Villa Heldenstein oder och nach...
Fichier:Luxembourg City 20 rue des Glacis from below detail.jpg|Maison Collart...
Fichier:Luxembourg City 20 rue des Glacis front.jpg|op der Nr. 20.
Fichier:Luxemb City rue des Glacis plaque.jpg|D'Rue des Glacis vun uewen erof gekuckt. Lénks de Fiels mat der Plack mam Chronogramm.
Fichier:Luxembourg City rue des Glacis rock plaque and house.jpg|De Fiels mam Belvédère.


## Um Spaweck

* Websäit mam Chronogramm a senger Iwwersetzung op Franséisch
Rue des Glacis

**Rue des Glacis** ass e Stroossennumm deen a verschiddene Stied ze fannen ass:
* Rue des Glacis zu Besançon.
*Rue des Glacis zu Lëtzebuerg déi de Lampertsbierg mam Eecher Bierg verbënnt.
*Rue des Glacis zu Diddenuewen tëscht dem *Boulevard Jeanne d'Arc* an dem *Boulevard Foch*
*Rue des Glacis ëm d'Lécker Zitadell
* Rue des Glacis zu Nanzeg

## Kuckt och
* Rue du Glacis
* Glacis zu Lëtzebuerg
Willem-Alexander vun Holland

De **Willem-Alexander vu Holland**, gebuer de 27. Abrëll 1967 zu Utrecht als *Willem Alexander Claus George Ferdinand van Oranje-Nassau*, Prënz vun Oranien, Prënz vun Oranien-Nassau, Här vun Amsberg, ass zanter dem 30. Abrëll 2013 Kinnek vun Holland. Hien ass den eelste Jong vum Prënz Claus von Amsberg an der Kinnigin Beatrix, déi zu senge Gonschten ofgedankt huet.

De Willem-Alexander ass, zesumme mat senge klenge Bridder Johan Friso a Constantijn bis 1981 um Schlass Drakensteyn zu Baarn opgewuess, duerno, wéi seng Mamm bis Kinnigin war, am Schlass Huis ten Bosch zu Den Haag. Zu Baarn an zu Den Haag goung hien an d'Primärschoul an an de Lycée; seng Première huet hien 1985 um *Atlantic College* zu Llantwit Major a Wales, gemaach.

No enger militärescher Ausbildung huet de Willem-Alexander vun 1987 bis 1993 op der Universitéit Leiden Geschicht studéiert.

Duerno huet hie Formatioune bei der hollännescher Loftarméi a bei der Buedemarméi gemaach. Hien ass Reserve-Flottenanmiral vun der Kinneklecher Marinn, Brigadegenerol vun der Reserv vum Kinnekleche Militär, Brigadegenerol vun der Reserv vun der Loftarméi a war bis zu sengem Amtsuntrëtt als Kinnek Adjutant vun der Kinnigin.

Vun 2006 bis 2013 war hie President vum UN-Conseilsgremium fir Waasser a Gesondheet. Hie war weiderhin, bis e Kinnek war, Member vum hollännesche Staatsrot.

Den éischten Auslandsbesuch als Monarch huet hien op Lëtzebuerg gemaach.

De Willem-Alexander ass mat der Máxima Zorreguieta bestuet, enger Argentinierin mat baskeschen, spueneschen an italieeneschen Originnen. D'Bestietnes hat fir Diskussioune gesuergt, well der Máxima hire Papp, de Jorge Zorreguieta, Member vum Videla-Regime, enger Militärdiktatur, war, déi an Argentinie vun 1976 bis 1983 regéiert huet. 
Si hunn zesummen dräi Duechteren: 
* Catharina-*Amalia* Beatrix Carmen Victoria, gebuer de 7. Dezember 2003 zu Den Haag;
* *Alexia* Juliana Marcela Laurentien, gebuer de 26. Juni 2005 zu Den Haag; 
* *Ariane* Wilhelmina Máxima Ines, gebuer den 10. Abrëll 2007 zu Den Haag. Den Ierfgroussherzog Guillaume vu Lëtzebuerg ass hire Pätter.

## Um Spaweck

* CV um Site vum Hollännesche Kinnekshaus: Jeugd, Studie, Huwelijk en gezin, Werkzaamheden, Aandachtsgebieden, Lijst van functies
Ernst Öpik

Den **Ernst Julius Öpik**, gebuer den 22. Oktober 1893 zu Kunda, Estland, a gestuerwen den 10. September 1985 zu Bangor, Nordirland, war een estneschen Astronom.

## Liewen a Wierken
Den Öpik war am deemools russesche Reval (haut: Tallinn) an de Kolléisch gaangen an huet duerno op der Keeserlecher Universitéit Moskau studéiert. 1916 gouf hien Direkter vum astronomeschen Deel zu Taschkent (Usbekistan). Vun 1921 bis 1944 huet hien am Observatoire zu Tartu an Estland geschafft. Vun 1930 bis 1934 war hien am Harvard College Observatoire. Als fréiere Fräiwëllege vun der Russescher Wäisser Arméi war hie virun de Kommuniste fortgelaf.

Den Öpik war 1946 Matgrënner vun der Baltescher Universitéit zu Pinneberg a gouf hiren éischten Direkter. 1948 goung hien op Armagh an Nordirland, wou hie bis 1981 am Armagh Observatoire geschafft huet an eng Zäit och geschäftsféierenden Direkter war. Vun 1950 bis 1981 war hien Editeur vum Irish Astronomical Journal. Vun 1956 un hat hien eng Gaaschtprofessur op der University of Maryland, College Park. 1975 krut hien d'Goldmedail vun der Royal Astronomical Society an 1976 d'Bruce Medal. Den Asteroid (2099) Öpik ass no him genannt.

Dem Öpik säin Haaptfuerschungsgebitt waren d'Klengkierper vum Sonnesystem, wéi d'Asteroiden, d'Kometen an d'Meteoren. Awer och iwwer Planéiten-Atmosphären, de bannenzegen Opbau an d'Entwécklung vu Stären an aner astronomesch Theemen hat hie schonn fréi wichteg theoreetesch Usiichten, déi dacks eréischt Joerzéngte méi spéit allgemeng unerkannt goufen.

E puer bedeitend Aarbechten:
* 1915 berechent hie fir d'éischt d'Dicht vun engem Wäissen Zwerg
* 1922 huet hie Krateren um Mars virausgesot.
* 1922 huet hien déi éischt korrekt Distanzbestëmmung vun engem aussergalakteschen Objet, dem Andromedaniwwel, gemaach.
* 1932 huet hien eng Theorie iwwer den Urspronk vun de Koméiten opgestallt, an där hien d'Oort-Wollek ugekënnegt huet.
* 1938 huet hien en theoreetesche Modell vun Zwergstären entwéckelt, aus deem hien hir Ëmwandlung zu Risestäre begrënnt huet.
* 1952 huet hien eng nei Theorie vun den Äiszäiten opgestallt.

Säi Brudder war de Paleontolog Armin Alexander Öpik (1898–1983).

## Um Spaweck
* Publikatioun vum E. Öpik am Astrophysics Data System
* Noruff fir den E. Öpik am Astrophysics Data System
* Armagh Observatory: Short Biography of Ernst Julius Öpik
Bertil Lindblad

De **Bertil Lindblad**, gebuer de 26. November 1895 zu Örebro, a gestuerwen de 25. Juni 1965 bei Saltsjöbaden, war e schweedeschen Astronom an Entwéckler vun der Dichtwellentheorie.

Vun 1927 un war hie Professer an Astronom vun der Kinneklech Schweedescher Akademie vun de Wëssenschaften an Direkter vum Observatoire Stockholm.

De Lindblad huet wichteg Bäiträg bei der Liichtkraaftbestëmmung vu Stäre geliwwert. Hien huet virun allem iwwer d'Rotatioun vun eiser Mëllechstrooss an iwwer den Opbau vun de Galaxië gefuerscht. 1925 huet hien d'Hypothes vun eiser Galaxiërotatioun opgestallt. Déi gouf am Joer 1927 vum Jan Hendrik Oort a senge Mataarbechter bestätegt.

## Auszeechnungen
* 1948 Goldmedail vun der Royal Astronomical Society
* 1949 Jules-Janssen-Präis
* 1954 Bruce Medal

E Krater um Äerdmound ass no him genannt an huet den Numm *Lindblad*.

## Kuckt och

* Lindblad-Resonanz

## Um Spaweck
* Publikatioun vum B. Lindblad am Astrophysics Data System
* Noruff fir de B. Lindblad am Astrophysics Data System
*  https://web.archive.org/web/20121108134219/http://phys-astro.sonoma.edu/brucemedalists/Lindblad/ BruceMedalist:Bertil Lindblad
Enrico Letta

Den **Enrico Letta**, gebuer den 20. August 1966 zu Pisa, ass en italieenesche Politiker, Member vum Partito Democratico. Vum 28. Abrëll 2013 bis de 14. Februar 2014 war hie Ministerpresident vun Italien.

Den Enrico Letta huet op der Universitéit Pisa Politikwëssenschaft studéiert an duerno mat enger Fuerschungsaarbecht am europäeschen Droit op der Scuola Superiore Sant'Anna zu Pisa promovéiert.

Hie war vun 1991 bis 1995 President vun der Jugendorganisatioun vun der Europäescher Vollekspartei an duerno Generalsekretär vum Euro-Comité am italieenesche Finanzministère. 1996-1997 war en delegéierte President vun der Partito Popolare Italiano, dunn, vun 1998-1999 italieeneschen Europaminister, Industrieminister (1999–2001) a Porte-parole fir ekonomesch Theeme vun der Partei La Margherita – Democrazia è Libertà (2001–2007).

Bei den Wale fir d'europäescht Parlament 2004 gouf de Letta op der Lëscht vu L'Ulivo an d'Europäescht Parlament gewielt, wou e bis 2006 fir d'Fraktioun Allianz vun de Liberalen an Demokrate fir Europa souz.

2006, no den italieenesche Parlamentswalen ass hie fir d*'Margherita*-Partei an d'italieenesch Chamber gewielt ginn. An der Regierung Prodi II gouf hie Staatssekretär beim Ministerpresident ernannt.

2007 war de Letta ee vun de 45 Grënnungsmembere vun der Partito Democratico (PD), déi aus der Fusioun vu Lénks- a Chrëschtdemokraten entstanen ass.

Hien ass fir d'zweet mat der Gianna Fregonara, enger Journalistin vun der Dageszeitung *[[Corriere della Sera]]* bestuet. D'Koppel huet dräi Kanner.

## Publikatiounen
* *Costruire una cattedrale. Perché l'Italia deve tornare a pensare in grande.* Mondadori, Mailand 2009, ISBN 978-8-80459050-7
* *In questo momento sta nascendo un bambino*. Rizzoli, Mailand 2007, ISBN 978-8-81701988-0
* *L'Europa a venticinque*. Il Muliono, Bologna 2006, ISBN 978-8-81511015-2
* *La comunità competitiva. L'Italia, le libertà economiche e il modello sociale europeo.* Donzelli, Rom 2001, ISBN 978-8-87989625-2
* *Passaggio a nord-est. L'unione europea tra geometrie variabili, cerchi concentrici e velocità differenziate.* Il Muliono, Bologna 1994, ISBN 978-8-81504834-9

## Um Spaweck

* eege Websäit (it.)
Observatoire Stockholm

Den **Observatoire Stockholm** ass en Observatoire zu Stockholm, Schweden. E gouf am 18. Joerhonnert gegrënnt an ass elo en Deel vun der Fakultéit fir Astronomie vun der Universitéit Stockholm.

Den Observatoire gouf vun der schweedescher Akademie vun de Wëssenschaften op Initiativ vun hirem Sekretär Per Elvius dee Jéngste (1710 – 1749) opgeriicht. E gouf no de Pläng vum Architekt Carl Hårleman tëscht 1748 an 1756 gebaut. Den éischten Direkter war de Pehr Wilhelm Wargentin, duerno koum ë.&nbsp;a. den Hugo Gyldén an de Bertil Lindblad.

1929 gouf mat dem Bau vun engem neien Observatoire um *Karlsbaderberget* zu Saltsjöbaden ugefaangen. Deen Observatoire gouf vum Architekt Axel Anderberg entworf a war 1931 fäerdeg. Den alen Observatoire gëtt zanterhier als Musée benotzt.

2001 ass d'Fakultéit an dat neit *AlbaNova universitetscentrum* um Stockholmer *Roslagstull* geplënnert. Zanter 2007 ass an der Kuppel vum Gebai en neien Observatoire mat engem Ritchey-Chrétien-Spigelteleskop mat engem Duerchmiesser vun engem Meter.

## Kuckt och

## Um Spaweck

* Den Observatoire op visitskandinavien.de
Hugo Gyldén

Den **Johan August Hugo Gyldén**, gebuer den 29. Mee 1841 zu Helsinki, a gestuerwen den 9. November 1896 zu Stockholm, war e schweedeschen Astronom.

De Gyldén koum als Jong vum Professer fir griichesch Sprooch, dem Nils Abraham Gyldén op d'Welt. Hien huet 1860 säi Magisterexamen a Philosophie zu Helsinki ofgeluecht. Dat Joer drop huet hie sech mat theoreetesche Studien zu Gotha beim Peter Andreas Hansen beschäftegt a sech duerno um Observatoire vu Pulkovo weidergebilt. Schonn 1863 gouf hien do ugestallt an 1865 zum "eeleren Astronom" ernannt.

1871 ass de Gyldén op d'Universitéit Stockholm schaffe gaangen, wou hien Direkter vum akadeemeschen Observatoire Stockholm gouf. An där Zäit huet hien do och enseignéiert.

Bekannt gouf hien duerch seng Aarbechten um Gebitt vun der Himmelsmechanik, déi deelweis vun aneren Astronomen, wéi z.&nbsp;B. de Martin Brendel, opgegraff an ergänzt goufen.

Nom Gyldén goufen den Asteroid (806) Gyldenia an de Moundkrater Gyldén genannt.

## Publikatiounen
* *Untersuchungen über die Konstitution der Atmosphäre*. Sankt Petersburg (1867–1870)
* *Studien auf dem Gebiet der Störungstheorie*. Bd. 1 Sankt Petersburg (1871)
* *Die Grundlehren der Astronomie nach ihrer geschichtlichen Entwickelung dargestellt*. (1874)
* *Recueil de tables contenant les développements numériques à employer dans le calcul des perturbations des comètes*. Stockholm (1877)
* *Versuch einer mathematischen Theorie des Lichtwechsels der veränderlichen Sterne*. Helsinki (1880)
* *Undersökningar af theorien för himlakropparnas rörelser*. Stockholm (1881–1882)
* *Die intermediäre Bahn des Mondes*. Stockholm (1883)
* *Untersuchungen über die Konvergenz der Reihen, welche zur Darstellung der Koordinaten der Planeten angewendet werden*. Stockholm (1887)
* *Nouvelles recherches sur les séries employées dans les théories des planètes*. Stockholm (1893)
* *Traité des orbites absolutes des huit planètes principales*. Bd. 1 Stockholm (1894)

## Kuckt och

## Um Spaweck
* Publikatioun vum H. Gyldén am Astrophysics Data System
* Nachrufe auf H. Gyldén im Astrophysics Data System
* K. Bohlin: ''Doudes-Annonce.'' an den: *Astronomische Nachrichten.* Bd. 142 (1896), S. 49 (Noruff fir den J. A. H. Gyldén)
Jan Hendrik Oort

De **Jan Hendrik Oort**, gebuer den 28. Abrëll 1900 zu Franeker, a gestuerwen de 5. November 1992 zu Leiden, war en hollänneschen Astronom.

## Liewen
Den Oort hat op der Universitéit Groningen studéiert. Do war hie Student vum Jacobus Kapteyn. Vun 1924 un huet hien dunn am Observatoire zu Leiden geschafft. Vun 1945 bis 1970 war hie Professer op der Universitéit Leiden. Déiselwecht Zäit war hien och Direkter vum Observatoire vu Leiden.

1927 hunn den Oort a seng Kolleege mat de Rotatiounsformelen d'Hypothes vum Bertil Lindblad iwwer d'Rotatioun vun der Mëllechstrooss confirméiert, déi fir d'éischt de Kant am Joer 1755 virgeschloen hat. Den Oort hat de Mëllechstroossenzentrum 30.000 Liichtjoer vun der Äerd ewech am Stärebild Sagittarius lokaliséiert. Hien hat bewisen, datt d'Mëllechstrooss eng Mass vun 100 Milliarde Sonnemassen huet.

An den 1950er-Joren hat den Oort d'Oort-Wollek am Beräich vum Rand vum Sonnesystem virausgesot, aus där d'Koméite stamen. Seng Theorien dozou sinn ni confirméiert ginn, ginn awer allgemeng unerkannt.
 
Den Oort hat och Polariséierung vun der Stralung vum Krabbniwwel nogewisen an hat s'als Synchrotronstralung erkannt.

Vun 1958 bis 1961 war den Oort President vun der I.A.U..

## Éierungen
* 1942 Bruce Medal
* 1946 Goldmedail vun der Royal Astronomical Society
* 1947 Jules-Janssen-Präis
* 1951 Henry Norris Russell Lectureship
* 1972 Karl-Schwarzschild-Medail vun der Astronomescher Gesellschaft
* 1984 Balzan-Präis fir Astrophysik
* 1987 Kyoto-Präis
* Nom Oort ass den Asteroid (1691) Oort genannt.

## Um Spaweck
* Publikatioun vum J. H. Oort am Astrophysics Data System
* Noruff fir de J. H. Oort am Astrophysics Data System
*  Bruce Medalist: Jan Hendrik Oort
* Nachruf New York Times vum 12. November 1992
* JAN OORT - ASTRONOMER, Ausstellung Universitéit Leiden 2000
Pierre Gaspard-Huit

De **Pierre Gaspard-Huit**, gebuer als *Jean Michel Pierre Gaspard-Huit* den 29. November 1917 zu Libourne, a gestuerwen den 1. Mee 2017 zu Paräis, war e franséische Filmregisseur an Dréibuchauteur.

## Filmographie
### Kino
* 1949: *La vie tragique d'Utrillo*, (Kuerzfilm)
* 1951: *L'herbe à la Reyne*, (Kuerzfilm)
* 1952: *La Fugue de monsieur Perle* Regie zesumme mam Roger Richebé mam Noël-Noël 
* 1951: *Le coeur frivole ou La galante comédie*, (Kuerzfilm)
* 1955: *[[Sophie et le crime]]*, mam Marina Vlady a Peter van Eyck
* 1956: *Paris canaille*, mam Dany Robin an Daniel Gélin
* 1956: *La mariée est trop belle*, mam Brigitte Bardot a Louis Jourdan
* 1957: *Les lavandières du Portugal*, mam Jean-Claude Pascal an Anne Vernon
* 1958: *[[Christine (Film 1958)|Christine]]*, mam Romy Schneider an Alain Delon
* 1961: *[[Le capitaine Fracasse (Film 1961)|Le capitaine Fracasse]]*, mam Jean Marais a Geneviève Grad
* 1963: *Shéhérazade*, mam Gérard Barray an Anna Karina
* 1964: *Gibraltar*, mam Hildegard Knef a Gérard Barray
* 1966: *À belles dents*, mam Mireille Darc a Jacques Charrier
### TV (Auswiel)
* 1966: *Die Lederstrumpferzählungen*, mam Hellmut Lange a Pierre Massimi (TV-Mini-Serie)

## Um Spaweck
Agnes Monica

D**'Agnes Monica Muljoto**, gebuer den 1. Juli 1986 zu Jakarta, ass eng indoneesesch Pop-Sängerin.

Hiren Duerchbroch hat si mat hirer Debutsingle *Agnes Is My Name* an *A.G.N.E.Z*.

## Um Spaweck

* Offiziell Websäit
Kierch Lëtzebuerg-Clausen

D**'Kierch vu Lëtzebuerg-Clausen** ass eng kathoulesch Kierch, déi zur Par Lëtzebuerg Notre-Dame, zum Dekanat Lëtzebuerg an zu der Gemeng Lëtzebuerg gehéiert.

D'Patréinesch vun der Kierch ass d'helleg Kunigunde, där hiert Fest den 13. Juli gefeiert gëtt. D'Kierch steet a Clausen op der *[[Place Sainte-Cunégonde|Place Ste Cunégonde]]* déi op d*'[[Allée Pierre-de-Mansfeld|Allée Pierre de Mansfeld]]* (CR218) stéisst.

An der Clausener Kierch gëtt zanter … nieft geleeëntlechen Hochzäiten oder engem Läichendéngscht just nach eemol an der Woch (all Sonndeg) eng tridentinesch Mass („al Mass“) op Latäin, nom Massbuch vum Pius V. zelebréiert.

## Geschicht
Lëtzebuerg-Clausen gouf eréischt 1865 zu enger selbstänneger Par wéi Clausen vun der Par Lëtzebuerg-St Michel ofgetrennt gouf. Am selwechte Joer gouf och d'Kierch gebaut a vum Bëschof Nicolas Adames konsekréiert.

1875 gouf déi éischt Uergel vun der Uergelmanufaktur Breidenfeld vun Tréier ugeschaaft, 1930 gouf se vun der Uergelmanufaktur Georg Haupt ëmgebaut a moderniséiert.

1958 gouf d'Kierch komplett restauréiert, awer schonn 1964 war se duerch e Feier nees staark beschiedegt ginn. Fir d'Honnertjoerfeier den 10. Oktober 1965 war se awer nees an d'Rei gesat.

## Paschtéier vu Clausen
* 1865 - 1896: J.P. Philippe vu Munneref
* 1896 - 1907: Nic. Leonardy vun Ouljen
* 1907 - 1931: Nic. Rehlinger vun Dondel
* 1931 - 1943: Ed. Ellenbecker vun Heeschdref
* 1944 - 1957: Nic. Espen vun Déifferdeng
* 1957 - 19--: Math. Thiery

## Kuckt och
* Lëscht vu reliéise Gebaier zu Lëtzebuerg
* Lëscht vun de Lëtzebuerger Paren

## Um Spaweck

* D'Fënstere vun der Kierch vu Lëtzebuerg-Clausen op der Websäit vun der ''Stiftung Forschungsstelle Glasmalerei des 20. Jh. e.&nbsp;V.'' 
* D'Uergel vun der Kierch op der Websäit ''Orgues.lu''
* Video op Youtube aus der Serie: Kierchen a Kapellen zu Lëtzebuerg iwwer d'Clausener Kierch
.zr

**.zr** war den Nationalen Top-Level-Domän vun der Republik Zaire bis dat Land sech an Demokratesch Republik Kongo ëmbenannt huet an déi National Top-Level-Domän .cd krut.

## Um Spaweck
Alain Cavalier

Den **Alain Cavalier**, gebuer als **Alain Fraissé** de 14. September 1931 zu Vendôme am Loir-et-Cher, ass e franséische Filmregisseur.

Hien ass de Papp vun der Schauspillerin Camille de Casabianca.

## Filmographie (Auswiel)
* 1962: *[[Le combat dans l'île]]*
* 1964: *L'insoumis*
* 1967: *Mise à sac*
* 1968: *La chamade*
* 1976: *Le plein de super*
* 1978: *Martin et Léa*
* 1986: *Thérèse*
* 1993: *Libera me*
* 2001: *René *
* 2007: *Les Braves*
* 2011: *Pater*
## Kuckt och
*Lëscht vu Filmregisseuren

## Um Spaweck
Kesen (Meteorit)

De **Kesen** (japanesch: 気仙隕石, *Kesen inseki*) ass dee gréisste Meteorit, dee bis elo a Japan fonnt gouf. Hien ass als gewéinleche Chondrit vun der Grupp H4 klassifizéiert ginn.

De Meteorit war no Opzeechnunge vum Shogunatgouverneur a Kreesmagistrat, den 13. Juni 1850 op engem Feld virum Tempel Chōen-ji am haitegen Uertsdeel Kesenchō-Ushizawa zu Rikuzentakata an der Prefektur Iwate ageschloen.
 
Well dat als schlecht Ome gedeit gouf, goufe preventiv d'Dämone mat engem "Tigerdanz" ofgewiert, deen och haut nach als *Futsukaichi Toramai* all Joer opgefouert gëtt.

Wéi de Keeserleche Musée (haut Nationalmusée Tokio) de Meteorit 1894 krut, huet en 135&nbsp;kg (36&nbsp;*[[kan (Gewiichtseenheet)|kan]]*) gewien, woubäi scho virdrun Deeler ofgeschloe waren. Fir wëssenschaftlech Ënnersich goufen dunn nees Stécker ofgetrennt, soudatt de Meteorit haut nëmmen nach 106&nbsp;kg weit. Dëst gréisst Deelstéck ass am Nationalmusée vun den Naturwëssenschaften ausgestallt.

## Kuckt och

* Meteor
* Meteorit
* Meteorid
* Meteorittelëscht

## Um Spaweck
*  Aschreiwung an der Datebank vum Meteoritical Bulletin
Sabine Sinjen

D**'Sabine Sinjen**, gebuer den 18. August 1942 zu Itzehoe, a gestuerwen den 18. Mee 1995 zu Berlin, war eng däitsch Schauspillerin.

## Filmographie
### Kino
* 1957: *Die große Chance*, vum Hans Quest mam Walter Giller a Gardy Granass
* 1957: *Die Frühreifen*, vum Josef von Báky mam Heidi Brühl a Christian Doermer
* 1958: *[[Schmutziger Engel (Film 1958)|Schmutziger Engel]]*, vum Alfred Vohrer mam Peter van Eyck a Corny Collins
* 1958: * [[Mädchen in Uniform (1958)|Mädchen in Uniform]] *, vum Géza von Radványi mam Lilli Palmer a Romy Schneider
* 1958: *[[Stefanie (Film)|Stefanie]]*, vum Josef von Báky mam Carlos Thompson an Elisabeth Flickenschildt
* 1959: *Marili*, vum Josef von Báky mam Paul Hubschmid an Helmut Lohner
* 1959: *[[Alt Heidelberg (Film 1959)|Alt Heidelberg]]*, vum Ernst Marischka mam Christian Wolff a Gert Fröbe
* 1960: *[[Kein Engel ist so rein (Film 1960)|Kein Engel ist so rein]]*, vum Wolfgang Becker mam Hans Albers a Peter Kraus
* 1960: *Das Glas Wasser*, vum Helmut Käutner mam Gustaf Gründgens a Liselotte Pulver
* 1960: *Stefanie in Rio*, vum Curtis Bernhardt mam Carlos Thompson an Andréa Parisy
* 1960: *Sabine und die hundert Männer*, vum Wilhelm Thiele mam Dieter Borsche an Dietmar Schönherr
* 1961: *Napoléon II, l'aiglon*, vum Claude Boissol mam Bernard Verley an Jean Marais
* 1961: *Im sechsten Stock*, vum John Olden mam Helmut Lohner a Klausjürgen Wussow
* 1962: *[[Die Försterchristel (Film 1962)|Die Försterchristel]]*, vum Franz Josef Gottlieb mam Peter Weck a Gerlinde Locker 
* 1963: *[[Les tontons flingueurs]]*, vum Georges Lautner mam Lino Ventura a Bernard Blier
* 1963: *[[Die Flußpiraten vom Mississippi]]*, vum Jürgen Roland mam Hansjörg Felmy a Brad Harris
* 1965: *Es*, vum Ulrich Schamoni mam Bruno Dietrich a Marcel Marceau 
* 1967: *Alle Jahre wieder*, vum Ulrich Schamoni mam Ulla Jacobsson an Johannes Schaaf
* 1970: *[[Wir - zwei]]*, vum Ulrich Schamoni mam Corny Collins a Christoph Bantzer
* 1984: *Die Schwärmer*, vum Hans Neuenfels mam Elisabeth Trissenaar
* 1986: *Caspar David Friedrich - Grenzen der Zeit*, vum Peter Schamoni mam Helmut Griem an Otto Sander

## Literatur
* Sabine Sinjen, Christiane Landgrebe, Michael Wenk: *Sabine Sinjen - Schauspielerin. Aufzeichnungen aus meinem Leben*. Bergisch-Gladbach: Lübbe 1995. ISBN 3-7857-0814-9

## Um Spaweck
* Sabine Sinjen op filmportal.de
Henri Hartmann

De **Charles Henri Hartmann**, gebuer den 21. Oktober 1820 zu Fréiseng, a gestuerwen..., war e lëtzebuergeschen Architekt.

Vun him sinn ë.&nbsp;a. d'Pläng vun der Kierch Siren a vun der Kierch Nidderaanwen.
AVL-Linn 12

D**'AVL-Linn 12** ass eng Buslinn vun de Stater Bussen. Si fiert zanter dem 13. Dezember 2020 um Trajet Märel, Celtes - Conservatoire - Belair - Stad - Weimeschhaff - Kierchbierg, Chambre des Métiers an zeréck. Zesumme mat der betriblecher Halt Bricherhaff Nord huet se um Aller 30 an um Retour 29 Halten; wiertes fiert se all 20 a sonndes all 30 Minutten.

## Halten op der Linn 12
(*D'Nimm vun den Halte si sou uginn, wéi s'am offizielle Fuerplang publizéiert sinn*.)

## Entwécklung vun der Linn 12
Mat der selwechter Linnen-Nummer goufe follgend Trajete gefuer:
*vum 01.04.1926 un ass d*'Linn Rollengergronn* vun der Stad an de Rollengergronn an op Eech gefuer; 
*vum 10.05.1955 ass se dunn vun der Gare aus fort gefuer; se gouf vum 01.10.1962 als Linn 12 bezeechent.
*1971 - 1990: Gare/Stad - Rollengergronn - Millebaach
*1990 - 1992: *et gouf keng Linn mat der Nummer 12*
*1992 - 2001: Pafendall - Clausen - Gronn - Gare/Stad - Belair - Märel/Celtes
*2001 - 2003: Gare/Stad - Belair - Märel/Celtes
*2003 - 2008: (P+R Bouillon) - Gare/Stad - Belair - Märel/Celtes
*2008 - 2015: P+R Bouillon - Belair - Stad - Weimeschhaff / Luxexpo
*01.06.2015 - 02.11.2019: P+R Bouillon - Belair - Stad - Eech - Weimeschkierch - Dummeldeng
*03.11.2019 - 12.12.2020: Märel/Celtes - Belair - Stad - Eech - Weimeschkierch - Dummeldeng, Parc de l'Europe

Wéinst dem Tramsschantje gouf den Trajet an der Uewerstad de 15. Oktober 2018 ugepasst: d'Linn 12 ass dunn a Richtung Dummeldeng net méi duerch d'Arsenalstrooss, awer iwwer d'Montereysavenue gefuer.

## Um Spaweck

* Linn 12 op der Säit vun der Stad Lëtzebuerg
AVL-Linn 13

D**'AVL-Linn 13** ass eng Buslinn vun de Stater Bussen. Se fiert zanter dem 13. Dezember 2020 um Trajet Zéisseng, Boy Konen - Kuelebierg - Gaasperech - Gare - Stad - Belair - Centre hospitalier an zeréck.

Se huet 28 Halten an all Richtung a fiert vu méindes bis samschdes all 15 Minutten a sonndes all hallef Stonn.

D'Linn gëtt mat Elektro- oder Elektro-Hybridbussen assuréiert. Um Terminus beim Centre hospitalier ass eng Opluedstatioun mat Pantograph.

## Halten op der Linn 13
(*D'Nimm vun den Halte si sou uginn, wéi s'am offizielle Fuerplang publizéiert sinn*.)

## Entwécklung vun der Linn 13
Mat der selwechter Linnen-Nummer goufe follgend Trajete gefuer:
*vum 01.04.1927 un ass déi *Gaasperech-Zéissenger Linn* vun der Stad iwwer d'av. de la Liberté an d'Gare op Gaasperech an Zéisseng gefuer. Den 01.10.1962 gouf déi Gaasperecher Linn als 13 an déi Zéissenger als 14 bezeechent.
*1971 - 1980: Gare - Stad - Gaasperech
*1980 - 1990: Gare - Stad - Gaasperech - Kuelebierg - Zéisseng - Hollerech an zeréck
*1990 - 1992: *et gouf keng Linn mat der Nummer 13*
*1992 - 1999: Gare - Stad - Weimeschhaff
*1999 - 2001: Gare - Stad - Weimeschhaff - Kierchbierg - Weimeschkierch - Dummeldeng, Parc de l'Europe
*2001 - 2008: Gare - Stad - Weimeschhaff - Kierchbierg - Weimeschkierch - Eech/Eecher Plaz
*2008 - 2015: Eech - Weimeschkierch - Kierchbierg - Stad - Verluerekascht - Polvermillen - Äppelwee/INS
*01.01.2015 - 12.12.2020: Gare - Stad - Belair - Centre hospitalier

Wéinst dem Tramsschantje gouf d'Streck tëscht der Gare an der Uewerstad den 3. November 2019 geännert an huet dunn iwwer d'Al Avenue, d'Al Bréck an de Boulevard Roosevelt amplaz iwwer d'Nei Avenue an d'Nei Bréck gefouert.

Se hat 13 Halten um Aller an och um Retour an ass vu méindes bis samschdes all 15 Minutten a sonndes all hallef Stonn gefuer.

## Um Spaweck

* Linn 13 op der Säit vun der Stad Lëtzebuerg
Ënneschtgaass (Stad Lëtzebuerg)

D**'Ënneschtgaass** (offiziell: *rue Notre-Dame*) ass eng Strooss an der Uewerstad vun der Stad Lëtzebuerg, déi parallel mam Boulevard Roosevelt vum Boulevard Royal bis bei de Gruef (*rue du Fossé*) verleeft.

Si war zu der Zäit vun der Festung déi südlechst (an deemno *ënnescht*) Ost-West-Verbindung an der Stad. An hirem ëstlechen Deel stinn, um Eck mat der Clairefontaine-Plaz, de Refuge Sankt Maximin (bis 2017 Ausseministère, zanter 2019 Sëtz vum Staatsministère), do donieft den Agank vun der fréier Jesuittekierch (an haiteger Kathedral Notre-Dame), dann de fréiere Jesuittekolléisch (bis 2019 Nationalbibliothéik). Vis-à-vis stoung Ufanks de Refuge vum Klouschter Märjendall, dee spéiderhin an de Sëtz vun der Interbank, dunn noeneen an e Pensionat, Altersheem a Veräinshaus ëmgebaut gouf. Vun 2014 un ass do de Centre Guillaume-II dran.

Um westlechen Enn sinn als markant Gebaier de fréiere Biergercasino (haut Casino Luxembourg) an déi zweet Stater Synagog (1943 vun den Nazien ofgerappt) z'ernimmen.

Ufanks war d'Strooss nom Jesuittekolléisch genannt. Nodeem déi Schoul zougemaach gouf, gouf och d'Strooss ëmbenannt a *Rue Marie-Thérèse*. Ënner der franséischer Revolutiounsherrschaft housch se *Rue de l'École centrale*. 1807 krut se den Numm *Rue de la Mairie*, bis se 1821 erëm *Rue Marie-Thérèse* genannt gouf. Zanter dem 1. Juni 1854 huet se hiren haitegen Numm *Rue Notre-Dame* a gouf iwwersat och *Liebfrauenstrasse* genannt. Ënner der däitscher Besatzung (1940 - 1944) huet just den Numm *Liebfrauenstrasse* benotzt dierfe ginn.

## Biller

Luxembourg City 2 rue Notre Dame 2021-07.jpg|Dat fréiert Veräinshaus am Agank vun der Ënneschtgaass, Eck Um Gruef.
File:Entry - Cathédrale Notre-Dame de Luxembourg - DSC05999.JPG|Haaptentrée vun der Kathedral
Luxembourg City Plaque synagogue 1894.jpg|Plack an der Ënneschtgaass op der Plaz vun der fréierer Synagog (Gebai wou haut de Ministère de l'éducation nationale et de la formation professionnelle dran ass).
Casino Luxembourg rue Notre-Dame 01.jpg|De fréiere Biergercasino, haut Casino Luxembourg.
Athénée Lux 1828.jpg|D'Ënneschtgaass 1828.


## Um Spaweck
Gabriel Mayer

De **Gabriel Mayer**, gebuer de 5. Januar 1818 zu Saint-Avold a gestuerwen den 10. September 1905 an der Stad Lëtzebuerg, war e franséisch-lëtzebuergeschen Entreprener.

1849 huet hien eng Händschefabréck gegrënnt. 1870 krut en e Patent op en neie System fir Händschen ze schneiden, dee "Palmyre" genannt gouf. 1873 huet hien d'Villa Vauban baue gelooss, déi awer schonn 1874 an de Besëtz vum Baron Charles-Joseph de Gargan koum. 1880 war hien de Matgrënner vum Hollerecher Walzwierk (Société Anonyme des Forges et Laminoirs de Luxembourg).

## Gielchen
* 
## Um Spaweck
*Säit iwwer de Gabriel Mayer op industrie.lu
Fréijoersufank

De **Fréijoersufank**, also den Ufank vun der Joreszäit Fréijoer, kann entweeder astronomesch, meteorologesch oder phenologesch bestëmmt ginn.

## Nordhallefkugel
*[[Astronomie|Astronomesch]]* gëtt op der Nordhallefkugel duerch d'Primar-Equinoxe festgeluecht. Den Zäitpunkt um Kalennner variéiert a fält, ofhängeg ënner anerem vun der Distanz zum leschte Schaltjoer, op den 19., 20. oder 21.&nbsp;Mäerz.

*[[Meteorologie|Meteorologesch]]* läit de Fréijoersufank op der Nordhallefkugel vun der Äerd um Ufank vum Mount, den 1.&nbsp;Mäerz. De meteorologesche Fréijoersufank gouf vun der Weltorganisatioun fir Meteorologie (World Meteorological Organisatioun, WMO), enger Ënnerorganisatioun vun der UN, festgeluecht. Sou gi jeeweils dräi Méint de Joreszäiten zougerechent. Dezember, Januar a Februar sinn d'Wanterméint, d'Fréijoer ëmfaasst d'Méint Mäerz, Abrëll a Mee. Op déi Aart a Weis kënnen d'Statistiken (wéi z.&nbsp;B. d'Mëttelwäerter vun de Méint) an d'Klima méi liicht matenee verglach ginn.

*[[Phenologie|Phenologesch]]* deelt sech d'Fréijoer a Mëtteleuropa an dräi Phasen:
* Virfréijoer: Vun de Schnéikläckelchersbléien an den Hieselter, bis datt d'Miissercher vun de Bëschweide pollegiel sinn.
* Fréijoer: Vun der Forsythiebléi an dem Lafausdriff vun den Décke Kréischele bis zur Bléi vun de Bierebeem.
* Vollfréijoer: Vun der Äppelbléi an där vun den Neelchesbeem bis zum Bléiufank vun der Vullebir an dem Wisefuusseschwanz.

De phenologesche Fréijoerufank wiesselt net nëmme mat der geographescher Längt a Breet, mä och mat der Héicht, mat de grousse Klimagebidder an och mat de klengraimege Klimaverhältnesser. Sou fänken déi eenzel Fréijoersphasen a geschützte Lage vun de Stied dacks éischter u wéi um fräie Feld.

## Literatur
* Christian Seiffert, Richard Keller: *Der Garten in den Jahreszeiten.* BLV Verlagsgesellschaft, München Wien Zürich 1983, ISBN 3-405-12835-8

## Kuckt och

## Um Spaweck
* http://www.planet-wissen.de/natur_technik/apfelbluetenland/unsere_aktion_apfelbluetenland/index.jsp D'Apelbléi
Bausch

**Bausch** ass e Familljennumm.

D'Etymologie vum Numm "Bausch" géing entweeder zeréck op mhd. *būsch* ("*Knätzel, Knujel*") oder awer op eng kontraktéiert Genitivform vu "Bauer" (cf. "Bauesch").

Ë.&nbsp;a. dës Persounen hunn deen Numm:
* Andy Bausch (* 1959), lëtzebuergesche Filmregisseur;
* Armando Bausch (1937- 2008), lëtzebuergeschen Auteur, Journalist a Schlagersänger;
* Danièle Bausch (* 1981), lëtzebuergesch Basketballspillerin a Sportswëssenschaftlerin;
* Dotsie Bausch (* 1973) US-amerikanesch Vëlossportlerin;
* Etienne Bausch (1901- 1970), lëtzebuergesche Foussballspiller an Olympionik;
* François Bausch (* 1956) lëtzebuergesche Politiker;
* Gusty Bausch (* 1980) lëtzebuergesche Cyclo-Cross-Coureur;
* James "Jim" (Aloysius Bernard) Bausch (1906-1974), US-amerikanesche Liichtathleet vu Lëtzebuerger Ofstamung;
* Jean-Pierre Bausch (1891-1935), lëtzebuergesche Mineur, Gewerkschaftler a Politiker;
* Jill Bausch (1991), lëtzebuergesch Basketballspillerin.
* Nik Bausch (1897-1943), lëtzebuergesche Mineur, Gewerkschaftler a Resistenzler, 1943 am KZ Mauthausen ermuert;
* Norbert ("Bob") Bausch, (*1946), fréiere lëtzebuergesche Foussballspiller;
* Philippine "Pina" Bausch, (1940-2009), däitsch Dänzerin a Choreographin;
* Richard Bausch (*1945), US-amerikanesche Schrëftsteller;
* Romain Bausch (*1953), lëtzebuergeschen Ekonomist a Manager.
Murchison (Meteorit)

De **Murchison** ass en CM2-Chondrit, deen den 28. September 1969 am australesche Bundesstaat Victoria erofgefall ass. Et goufen ongféier 100&nbsp;kg Material vun deem Meteorit gebuergen.

De Murchison ass e primitive kuelege Chondrit an domat fir d'Fuerschung besonnesch interessant, well d'Material vum Murchison zu den urspréngleche Stoffer aus eisem Sonnesystem gehéiert. Deementspriechend dacks gouf hien ënnersicht. Am Meteorit goufe vill organesch Verbindungen entdeckt, dorënner och Aminosaieren, déi fir biologesch Prozesser wichteg sinn, Diaminosaieren, déi als Virleefer vum éischte geneetesche Material op der Äerd diskutéiert ginn a souguer Fullerene. Dat war den éischte Nowäis vun Aminosaier an extraterrestreschem Material. Wichteg war och, datt d'Fragmenter nom observéierte Fall séier opgesammelt goufen, soudatt eng Kontaminatioun mat ierdeschem Material gréisstendeels verhënnert gouf.

Donieft konnten am Meteorit och eelef verschidde Mineraler resp. hir Varietéiten nogewise ginn. Fir d'Mineral Murchisit gëllt de Meteorit och als Typlokalitéit a gouf no dësem genannt. Weider Mineraler sinn Chromit, Diamant, Eskolait, Graphit, Eisen, *[[Kamacit]]*, *[[Olivin]]*, Schreibersit, verschidde *[[Serpentingrupp|Serpentiner]]* an Tochilinit.

## Kuckt och

* Meteor
* Meteorit
* Meteorid
* Meteorittelëscht

## Literatur
* Artikel an der Datebank vum Meteoritical Bulletin

## Um Spaweck
* Spiegel Online 16. Februar 2010
Canyon-Diablo

De Meteorit **Canyon Diablo** gouf an der Ëmgéigend vum bekannte Barringer-Krater an Arizona fonnt.

D'Impaktevenement war viru ronn 50.000 Joer, wouduerch de Krater e relative jonke geologeschen Alter huet. De Krater huet en Duerchmiesser vun 1,186&nbsp;Kilometer an ass 170&nbsp;Meter déif. De Meteorit hat e geschaten Duerchmiesser vu 25 bis 30&nbsp;Meter an ass mat enger Vitess vu 15 bis 20&nbsp;km/s ageschloen. Vun der Meteorittemass si bis elo 30&nbsp;Tonne fonnt ginn.

De Meteorit staamt aus der Haaptasteroidenceinture a gëtt als graffen Oktaedrit vun der Grupp IA klassifizéiert. Mat der Uran-Bläidatéierung um Canyon Diablo hunn an den 1950er de Clair Cameron Patterson an de Friedrich Georg Houtermans fir d'éischt op den Alter vun der Äerd vu 4,55&nbsp;Milliarde Joer geschloss.

Cheemesch Zesummesetzung: 91,6&nbsp;% Eisen; 7,1&nbsp;% Néckel; 1&nbsp;% Kuelestoff; 1&nbsp;% Schwiewel; 0,26&nbsp;% Phosphor; 80&nbsp;ppm Gallium; 320&nbsp;ppm Germanium; 1,9&nbsp;ppm Iridium. 1893 hat den Henri Moissan an dësem Meteorit dat no him genannt Moissanit entdeckt.

## Kuckt och

* Meteor
* Meteorit
* Meteorid
* Meteorittelëscht

## Um Spaweck
* Meteoritical Bulletin Database: *[http://www.lpi.usra.edu/meteor/metbull.php?code=5257 Canyon Diablo]*
Oktaedrit

D**'Oktaedritte** sinn déi heefegst Grupp vun Néckel-Eisemeteoritten. Si bestinn aus de Minerale Kamacit an Taenit. Wann d'Uewerfläch vun dëse Meteoritte poléiert an ugeätzt gëtt, da weise sech déi typesch Widmanstätten-Strukturen. Si bestinn aus Kamacitsträifen, déi duerch dënn Lamelle vun Taenit getrennt ginn. An der drëtter Dimensioun läit de Kamacit a Placke vir, déi parallel zu de Fläche vun engem Oktaeder festgeluecht sinn, dofir den Numm Oktaedrit.

D'Oktaedritte gi weider no der Breet vun de Kamacitsträifen a Strukturklassen ënnerdeelt, dobäi besteet en Zesummenhank mat dem Néckelgehalt:
* Ganz graff Oktaedritten, méi wéi 3,3&nbsp;mm, 5-9 % Ni
* Graff Oktaedritten, 1,3 bis 3,3&nbsp;mm, 6,5-8,5 % Ni
* Mëttel Oktaedritten, 0,5 bis 1,3&nbsp;mm, 7-13 % Ni
* Reng Oktaedritten, 0,2 bis 0,5&nbsp;mm, 7,5-13 % Ni
* Ganz reng Oktaedritten, méi kleng wéi 0,2&nbsp;mm, 17-18 % Ni

Ausserdeem kënne si no hirem Néckelgehalt an de Spuerenelementer Germanium, Gallium an Iridium an déi cheemesch Gruppen I bis IV agedeelt ginn. Donieft existéiert nach eng Rei vun Oktaedritten, déi bis elo kenger vun dëse Gruppen zougedeelt konnte ginn an déi dofir als *anomal* bezeechent ginn.

Bekannt Vertrieder vun den Oktaedrittegruppe sinn: Gibeon-Meteorit, Sikhote-Alin-Meteorit, Campo-del-Cielo-Meteorit, Canyon-Diablo-Meteorit, Morasko-Meteorit, Nantan-Meteorit, Toluca an d'Cranbourne-Meteoritten.

## Kuckt och

* Meteor
* Meteorit
* Meteorid
* Meteorittelëscht
Widmanstätten-Struktur

Als **Widmanstätten-Struktur** ginn déi nëmmen a meteoriteschem Material noweisbar, charakteristesch Strukture bezeechent, déi ee gesäit, wann d'Eisemeteoritte vum Typ Oktaedrit ugeschlaff, poléiert a mat methanolhalteger Salpéitersaier gebeezt ginn. D'Erklärung läit an der ënnerschiddlecher Bestännegkeet vun den Néckel-Eiseminerale Kamacit an Taenit. Wärend den néckelaarme Kamacit méi staark ugegraff an opgeléist gëtt, bleiwen déi néckelräich Taenitkristalle stoen.

D'Struktur entsteet am fir d'éischt homogeenen Eisen-Néckelalliage aus Taenit bei ganz lueser Ofkillung (1 bis 100 Grad pro Millioune Joer) tëscht 700 an 450&nbsp;°C am festen Zoustand duerch Kristallisatioun vum Kamacit laanscht bestëmmt Flächen an der Kristallstruktur vum Taenit. Sou entsti Placke vum Kamacit, déi wéi d'Fläche vun engem Oktaeder festgeluecht sinn. Dertëscht bleiwe bandfërmeg Reschter vun Taenit zeréck. Déi laang Ofkillzäite maachen et verständlech, firwat déi Strukturen op der Äerd net nogemaach kënne ginn an dofir en Erkennungszeeche fir meteoritescht Eise sinn. Nëmmen a ganz klengem Moossstaf, soudatt si nëmmen am Mikroskop gekuckt kënne ginn, entstinn änlech Objeten och am Kuelestoffstol beim Erhëtze bis an d'Géigend vum Schmëlzpunkt.

D'Strukture goufe vum Schreibers nom éisträicheschen Naturwëssenschaftler Alois von Beckh-Widmanstätten genannt. De Widmanstätten hat d'Struktur 1808 zu Wien op enger gebeezter Fläch vum Eisemeteorit Hraschina entdeckt. Dat gouf awer eréischt 1820 vum Schreibers publizéiert. Onofhängeg dovun hat den englesche Cheemiker Guglielmo Thomson d'Struktur schonn am Joer 1804 beschriwwen. Hien hat e metallescht Stéck vum Pallasit Krasnojarsk mat Saier behandelt, fir de Rascht ewechzemaachen an hat dobäi d'Struktur entdeckt.

## Kuckt och

* Meteor
* Meteorit
* Meteorid
* Meteorittelëscht
* Neumann-Linnen

## Um Spaweck
Karl Franz Anton von Schreibers

De **Karl Franz Anton Ritter von Schreibers**, gebuer de 15. August 1775 zu Bratislava, a gestuerwen den 21. Mee 1852 zu Wien, war en éisträicheschen Naturwëssenschaftler.

De Karl von Schreibers koum am Alter vun néng Joer op Wien. Do war hie vun 1784 am Löwenburgesche Konvikt und huet vu 1793 mam Medezin-Studium ugefaangen. Donieft war hie bis 1795 Assistent vum Phrenolog Franz Joseph Gall. No senger Promotioun am Joer 1798 hat de Schreibers als Dokter bei sengem Monni geschafft an hat 1799 ettlech europäesch Staate besicht. 1801 gouf hien Assistent vum Naturgeschichtsprofesser Peter Jordan op der Universitéit Wien (vun 1802 bis 1807). Donieft huet hien och eng medezinesch Praxis gefouert.

De von Schreibers hat sech och scho fréi mat der Botanik, Mineralogie an der Zoologie beschäftegt an hat mat villen europäesche Wëssenschaftler op dëse Gebidder enk Kontakter. Op deenen hir Ureegungen hin hat hie sech mat den nach wéineg bekannte Grottemolche vu Krain beschäftegt a mat enger australescher Kiewerlekenaart. Am Joer 1806 gouf de von Schreibers zum Leeder vum "Hof-Naturalien-Kabinett" ernannt. Hei hat hien d'Sammlung wiesentlech vergréissert.

Déi 1817 vum Fürst Metternich organiséiert wëssenschaftlech Brasilien-Expeditioun gouf vum von Schreibers a wëssenschaftlecher Hisiicht ugewisen. De Schreibers gouf zum Schluss och de Grënner vum Naturhistoresche Musée Wien. 1812 gouf hien auswärtege Member vun der Bayerescher Akademie vun de Wëssenschaften.

De Schreibers hat d'Meteorittemineral an den Eisemeteoritte beschriwwen, dat haut als Schreibersit no him genannt ass.

## Kuckt och

## Literatur
* Sylk Schneider: *Carl Franz Anton Ritter von Schreibers und die österreichisch-brasilianischen Naturalien*. In: Sylk Schneider, Goethes Reise nach Brasilien, Weimar 2008, S.93-104. ISBN 978-3-937939-69-8.