open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lagman

**Lagman** (usb. Lagʻmon/Лағмон, rus. Лагман, chin. 拉面) ass en zentralasiateschen a chineeseschen (dunganeschen/uigureschen) Deegwuerekascht, dee mat speziellen Nuddelen, Fleesch (meeschtens Schof) a Geméis gemaach gëtt.

D'Nuddelen déi dem Plat den Numm ginn hu ginn net aus engem Deegflued erausgeschnidden, mä aus engem Deegklomp gezunn. Si ënnerscheede sech vun deenen am Rescht vu China bekannte Lā miàn-Nuddelen doduerch datt se méi déck sinn.

Jee no Regioun ënnerscheet sech d'Rezept, sou kommen z.&nbsp;B. an Nordafghanistan Ierbessen dran, an de Kascht ka sech emol méi als Zopp oder méi als Plat presentéieren. Bekannt ass en an deene meeschte Länner vun der fréierer Sowjetunioun an a China, als Nationalkascht gëllt en a Länner wéi Usbekistan a Kirgisistan.

## Um Spaweck
* Video wéi ee Lagman kacht (warscheinlech op Usbeekesch)
Usbeekesch Kichen

Déi **Usbeekesch Kichen** ass vun de lokale landwirtschaftleche Produite beaflosst, wéi bei deene meeschten Natiounen. Et gëtt vill Kärefelder an Usbekistan, dofir ass d'Kiche räich u Brout an Nuddelen. Schofsfleesch fënnt een och ganz dacks a Rezepter.

Iwwerhaapt charakteriséiert sech déi usbeekesch Kichen duerch seng Abberzuel u Rezepter a Variatioune vun engem an deemselwechte Plat.

Als traditionelle Kascht gëllt virun allem:
* Plow
* Lepjoschka
* Lagman
* Lawasch
* Manti

Gedronk gëtt absënns gréngen a schwaarzen Téi. Alkohol fënnt kee groussen Zousproch, ausser Wäin, vun deem fir en haaptsächlech mosleemescht Land relativ vill gedronk gëtt. Béier gëtt meeschtens importéiert, absënns Baltika an Heineken, lokal gëtt Sarbast gebraut.

## Um Spaweck

* Usbeekesch Kichen op OrexCA.com
Arno Penzias

Den **Arnold Allan Penzias**, gebuer de 26. Abrëll 1933 zu München, ass en US-amerikanesche Physiker an Astronom.

De Penzias krut 1978 zesumme mam Robert Woodrow Wilson de Physik-Nobelpräis fir d'Entdeckung vun der kosmescher Mikrowellen-Hannergrondstralung.

De Penzias konnt sech 1939 am Alter vu sechs Joer mat engem Kannertransport vun Däitschland an England dovu maachen. Nodeem seng Elteren nokomm waren, si se zesummen am Joer 1940 an Amerika geflücht, wou de Penzias 1946 agebiergert gouf. 1951 huet hie seng High School fäerdeg gemaach, an 1954 säi Bachelor-Ofschloss am City College of New York gemaach. Op der Columbia University krut hien am Joer 1958 ee Master-Ofschloss. Seng Promotioun ass 1962 derbäikomm.

Bei Aarbechten déi hien zesumme mam Wilson 1964 zu Holmdel, am US-Bundesstaat New Jersey, un de Bell Laboratoiren hirer grousser Funkantenn, gemaach huet, sinn déi zwéin op ee lästegt Hannergrondrausche gestouss, dat aus alle Richtunge koum an ëmmer d'selwecht war. Déi béid hunn e ganzt Joer no der Ursaach gesicht, déi hir eigentlech experimentell Aarbecht onméiglech gemaach huet.

De Robert Henry Dicke, deen op der Nopeschuniversitéit Princeton mat enger Aarbechtsgrupp no der Hannergrondstralung gesicht huet, huet no engem Telefonat vun deenen zwéin ugeholl, datt si déi vum George Gamow virausgesot Stralung zoufälleg fonnt haten. Kuerz duerno sinn an der Fachzäitschrëft Astrophysical Journal zwéin Artikele publizéiert ginn. Den Artikel vum Penzias a Wilson huet beschriwwen, wéi si op d'Hannergrondstralung gestouss sinn an de Robert Henry Dicke huet am zweeten Artikel geschriwwen, ëm wat et sech derbäi handelt.

## Auszeechnungen
* 1977 Herschel Medail
* 1977 Henry Draper Medal
* 1978 Nobelpräis fir Physik

## Um Spaweck

*  Arno Allan Penzias 
* Biographie bei der APS
Diplôme d'études approfondies

Den **Diplôme d'études approfondies**, ofgekierzt **D.E.A.** oder **DEA**, war e franséischen a belschen Universitéitsdiplom.

## A Frankräich
An der Haaptsaach goung et drëm, eng raisonnéiert an duerch prezis Quelle referenzéiert Aarbecht ze schreiwen, déi de Beweis erbruecht huet, datt de Student säi Sujet global beherrscht huet an am Kader vun enger Dokterthees am Détail ausschluechte kéint.

D'DEA-Aarbecht gouf um Enn (an der Reegel no engem Joer) vun enger Jury vu Spezialiste bewäert (Presentatioun, Inhalt an Niveau vun den Iwwerleeungen, Referenzen, Bibliographie...), a wann d'Aarbecht positiv bewäert gouf, konnt de Student eng Thees, ënnert der Leedung vun engem *Patron de thèse*, an Ugrëff huelen.

Déi meescht Studenten hunn allerdéngs ni eng Thees geschriwwen, mä hunn den DEA just als eng Manéier betruecht, hire Studium "ofzeronnen", ier se an dat aktiivt Liewe getruede sinn.

Duerch d'Aféiere vun de *[[Masters]]* (I an II) am Kader vum sougenannte *[[Bologna-Prozess]]* gouf en a Frankräich mam Arrêté vum 7. August 2006 * relatif à la formation doctorale* ofgeschaaft.

## An der Belsch
Österreichische Bundesbahnen

D**'Österreichische Bundesbahnen**, ofgekierzt **ÖBB**, ass déi national éisträichesch Eisebunnsgesellschaft.

## Um Spaweck

*Site vun den ÖBB.
Magyar Államvasutak

D**'Magyar Államvasutak**, ofgekierzt **MÁV**, ass déi national ungaresch Eisebunnsgesellschaft.

## Geschicht
## Struktur
## Aktivitéiten

## Um Spaweck
*Site vun der MÁV.
Nederlandse Spoorwegen

D**'Nederlandse Spoorwegen**, ofgekierzt **NS**, ass déi national hollännesch Eisebunnsgesellschaft.
## Um Spaweck
Restaurantsvoiture

Eng **Restaurantsvoiture**, och **Wagon-Restaurant** genannt, ass eng Eisebunnsvoiture mat enger Kichen an an där Restauratioun bedriwwe gëtt.

Déi éischt Restaurantsvoiture ass 1868 bei der *Chicago & Dalton Railroad* zu Chicago an den USA gefuer.

Déi éischt europäesch Restaurantsvoiture ass den 1. November 1879 bei der *Great Northern Railway* tëscht London a Leeds agesat ginn.

Et fënnt ee Restaurantsvoiturë meeschtens op Zich déi op hirem Trajet wäit Strecken zeréckleeën.

## Typpen
Déi klassesch Restaurantsvoiture huet, genee wéi e Restaurant, eng Kaart vun där sech d'Clientë kënnen e Plat bestellen. Am Géigesaz dozou gëtt et eng Rei aner Forme vu Restauratiounen.
* **[[Buffet (Gastronomie)|Buffet]]**svoituren offréiere Plate vun deene sech d'Clienten zerwéiere kënnen. 
* **[[Bistro]]**svoiturë si Voituren déi nëmme kleng Restauratioun a Snacks offréieren.

## Um Spaweck
Graveson

**Graveson** ass eng franséisch Uertschaft a Gemeng an der Regioun Provence-Alpes-Côte d'Azur am Departement Bouches-du-Rhône.
## Um Spaweck
Astrophysical Journal

**Astrophysical Journal**, ofgekierzt ApJ, ass eng US-amerikanesch Fachzäitschrëft fir Astronomie an Astrophysik.

Den Astrophysical Journal gouf am Joer 1895 vum George Ellery Hale an dem James E. Keeler gegrënnt a gëtt haut vun der American Astronomical Society publizéiert. Zanter 1953 gëtt an der **Astrophysical Journal Supplement Series** (ApJS) ergänzend an ëmfangräicht Material verëffentlecht. D**'Astrophysical Journal Letters** (ApJL) maachen eng séier Publikatioun vun neie Resultater a kompakter Form méiglech.

ApJ gehéiert haut wéi Astronomy and Astrophysics, Astronomical Journal a Monthly Notices of the Royal Astronomical Society zu de beschte Fachzäitschrëften an der Astronomie an Astrophysik.

## Um Spaweck
* The Astrophysical Journal
Jean Moulin

Et gëtt verschidde Persounen déi **Jean [[Moulin]]** heeschen:
* Jean Moulin (1905–1988), e lëtzebuergesche Leefer an Olympionik.
* Jean Moulin (1772–1833), e franséische Politiker am Departement Puy-de-Dôme.
* Jean Moulin (* 1924), e franséische Politiker an der Ardèche, Buergermeeschter vun de franséische Stied Aubenas (1971–73) an Thueyts (1977–95).
* Jean Moulin (1899–1943), en Held vun der franséischer Resistenz am Zweete Weltkrich.
** Jean Moulin (Film), e franséische Film aus dem Joer 2002 iwwer d'Liewe vum Resistenzler Jean Moulin.

## Kuckt och
* Jean-Pierre Moulin (Homonymie).
Jean Moulin (Liichtathleet)

De **Jean Moulin**, gebuer de 15. Mäerz 1905 an der Stad Lëtzebuerg, a gestuerwen den 2. Oktober 1988 zu Nesselwang a Bayern, war e lëtzebuergesche Leefer an Olympionik.

Hien huet Lëtzebuerg op den Olympesche Summerspiller 1928 zu Amsterdam vertrueden.

## Kuckt och
Albert Neumann

Den **Albert Neumann**, gebuer den 19. Oktober 1899 zu Ëlwen, a gestuerwen den 1. Mäerz 1976, war e lëtzebuergeschen Turner an Olympionik.

Hien huet Lëtzebuerg op den Olympesche Summerspiller 1924 zu Paräis an 1928 zu Amsterdam vertrueden.

## Kuckt och
Fritz Klein

**Fritz Klein** ass den Numm vun de follgende Persounen:

* dem rumäniendäitsche KZ-Dokter Fritz Klein (KZ-Dokter) (1888–1945)
* dem däitschen Entreprener (Grënner vu Schneekoppe) Fritz Klein (Entreprener) (1889–1972)
* dem däitsche Journalist Fritz Klein (Journalist) (1895–1936)
* dem däitschen SA-Mann Fritz Klein (SA) (1908–1966)
* dem däitsche Jurist a Sportfunktionär Fritz Klein (Sportfunktionär) (1909−1996)
* dem däitschen Historiker Fritz Klein (Historiker) (1924-2011)
* dem US-amerikanesche Pionéier vun der Bi-Beweegung Fritz Klein (Bi-Aktivist) (1932–2006)
* dem däitsche Sportjournalist Fritz Klein (Sportjournalist) (* 1937)
* dem éisträichesche Komponist Fritz Heinrich Klein (1892–1977)
Wassyl Iwantschuk

De **Wassyl Iwantschuk**, op Ukrainesch Василь Михайлович Іванчук, wëss. Transliteratioun *Vasyl' Mychajlovyč Ivančuk*, FIDE-Bezeechnung *Vassily Ivanchuk*, gebuer den 18. Mäerz 1969 zu Bereschany, ass en ukrainesche Schachgroussmeeschter.

Seng aktuell Elo-Zuel läit bei 2776  a seng maximal erreechte bei 2787 ; domat ass hien dee stäerksten ukrainesche Schachspiller an ass op Plaz 5 vun der Weltranglëscht .

## Um Spaweck

* De Wassyl Iwantschuk beim Weltschachbond FIDE 
* De Wassyl Iwantschuk op chessgames.com
Vüqar Həşimov

De **Vüqar Həşimov**, FIDE-Bezeechnung *Vugar Gashimov*, gebuer de 24. Juli 1986 zu Baku, a gestuerwen den 11. Januar 2014 zu Heidelberg, war en aserbaidjanesche Schachgroussmeeschter.

Seng Elo-Zuel louch am September 2013 bei 2737 a seng maximal erreecht bei 2761 ; domat ass hie bis ewell deen zweetstäerksten aserbaidjanesche Schachspiller a war op Plaz 10 vun der Weltranglëscht .

An der Nuecht op den 11. Januar 2014 ass en an engem Spidol zu Heidelberg engem Gehiertumor erleeën.

## Um Spaweck

* De Vüqar Həşimov beim Weltschachbond FIDE 
* De Vüqar Həşimov op chessgames.com
Nana Dsagnidse

D**'Nana Dsagnidse**, op Georgesch ნანა ძაგნიძე, FIDE-Bezeechnung *Nana Dzagnidze*, gebuer den 1. Januar 1987 zu Kutaissi, ass eng georgesch Schachspillerin. Den Titel vum Groussmeeschter krut si am Joer 2008.

Hir aktuell Elo-Zuel läit bei 2557  an hir maximal erreechte bei 2567 ; domat ass si déi bescht georgesch Schachspillerin an ass op Plaz 6 vun der Fraeweltranglëscht an op Plaz 402 vun der Männerweltranglëscht .

## Um Spaweck

* D'Nana Dsagnidse beim Weltschachbond FIDE 
* D'Nana Dsagnidse op chessgames.com
Anna Zatonskih

D**'Anna Zatonskih** oder **Anna Satonskich**, op Ukrainesch Анна Затонських, gebuer de 17. Juli 1978 zu Mariupol, ass eng ukrainesch-US-amerikanesch Schachspillerin.

Hir aktuell Elo-Zuel läit bei 2537  an hir maximal erreechte bei 2537 ; domat ass si déi bescht US-amerikanesch Schachspillerin an ass op Plaz 7 vun der Fraeweltranglëscht an op Plaz 511 vun der Männerweltranglëscht .

## Um Spaweck

* D'Anna Zatonskih beim Weltschachbond FIDE 
* D'Anna Zatonskih op chessgames.com
Anna Musytschuk

D**'Anna Musytschuk**, op Ukrainesch Анна Музичук an op Sloweenesch *Ana Muzičuk*, FIDE-Bezeechnung *Anna Muzychuk*, gebuer den 28. Februar 1990 zu Lemberg, ass eng sloweenesch Schachspillerin mat ukrainesche Wuerzelen. Si krut den Titel vum Groussmeeschter am Joer 2012.

Hir aktuell Elo-Zuel läit bei 2582  an hir maximal erreechte bei 2606 ; domat ass si déi bescht sloweenesch Schachspillerin an ass op Plaz 4 vun der Fraeweltranglëscht an op Plaz 285 vun der Männerweltranglëscht .

## Um Spaweck

* D'Anna Musytschuk beim Weltschachbond FIDE 
* D'Anna Musytschuk op chessgames.com
Kateryna Lahno

D**'Kateryna Olexandriwna Lahno**, op Ukrainesch Катерина Олександрівна Лагно, wëss. Transliteratioun *Kateryna Oleksandrivna Lahno*, gebuer de 27. Dezember 1989 zu Lemberg, ass eng ukrainesch Schachspillerin. Den Titel vum Groussmeeschter krut si am Joer 2007.

Hir aktuell Elo-Zuel läit bei 2530  an hir maximal erreechte bei 2539 (September 2010); domat ass si déi bescht ukrainesch Schachspillerin an ass op Plaz 9 vun der Fraeweltranglëscht an op Plaz 570 vun der Männerweltranglëscht (Mee 2011).

Am 25. Februar 2009 huet d'Kateryna sech mat dem franséische Schachgroussmeeschter Robert Fontaine bestuet.

## Um Spaweck

* D'Kateryna Lahno beim Weltschachbond FIDE 
* D'Kateryna Lahno op chessgames.com
Boris Gelfand

De **Boris Abramowitsch Gelfand**, op Russesch Борис Абрамович Гельфанд, op Wäissrussesch Барыс Гельфанд *Barys Helfand* an op Hebräesch בוריס גלפנד, gebuer de 24. Juni 1968 zu Minsk, ass e fréiere wäissrussesche Schachgroussmeeschter, deen aktuell fir Israel spillt.

Seng aktuell Elo-Zuel läit bei 2733  a seng maximal erreechte bei 2761 ; domat ass hien dee stäerksten israeelesche Schachspiller an ass op Plaz 16 vun der Weltranglëscht .

## Um Spaweck

* De Boris Gelfand beim Weltschachbond FIDE 
* De Boris Gelfand op chessgames.com
Şəhriyar Məmmədyarov

De **Şəhriyar Hamid oglu Məmmədyarov**, alternativ aserbaidjanesch Schreifweis *Şähriyar Mämmädyarov*, FIDE-Bezeechnung *Shakhriyar Mamedyarov*, gebuer den 12. Abrëll 1985 zu Sumqayıt, ass en aserbaidjanesche Schachgroussmeeschter.

Seng aktuell Elo-Zuel läit bei 2772  a seng maximal erreechte bei 2772 ; domat ass hien dee stäerksten aserbaidjanesche Schachspiller an ass op Plaz 9 vun der Weltranglëscht .

## Um Spaweck
* De Şəhriyar Məmmədyarov beim Weltschachbond FIDE 
* De Şəhriyar Məmmədyarov op chessgames.com
Vëlofuere bei de Spiller vun de klenge Länner 2011

**[[Vëlofueren|Vëlofuere]]** bei de **[[Spiller vun de klenge Länner 2011]]** stoung vum 31. Mee bis den 3. Juni 2011 um Programm.

## Gielerchersresumé
### Stroossecourse

### Zäitfueren

### Mountain Bike

### Medailespigel

## Um Spaweck
*Vëlossäit vun de Spiller vun de klenge Länner 2011
Gérard de Vaucouleurs

De **Gérard-Henri de Vaucouleurs**, gebuer de 25. Abrëll 1918 zu Paräis, a gestuerwen de 7. Oktober 1995 zu Austin, Texas, war e franséisch-amerikaneschen Astronom.

Seng Aarbechte fänkt hien zu Paräis am Institut fir Astrophysik un. No engem Openthalt zu London geet hien am Joer 1951 no Australien a fuerscht um Mount Stromlo Observatoire. Vun 1960 un schafft a fuerscht de Vaucouleurs an der Universitéit vun Texas.

Schwéierpunkt vu senge Fuerschunge waren d'Galaxien. Hien ass och Matauteur vum *Third [[Reference Catalogue of Bright Galaxies]]*. Seng Fuerschungen iwwer hell, relativ no Galaxien hunn zu der Entdeckung vu Lokale Superkéip an der Antlia-Zwerggalaxie gefouert. Sonn am Joer 1948 publizéiert hien d*'Gesetz vum Vaucouleurs* oder de-Vaucouleurs-Profil, dat d'Hellegkeetsverdeelung an elliptesche Galaxien als Funktioun vum Zenterofstand beschreift.

## Wierker
* *Physics of the Planet Mars* (1954)
* *Reference Catalogue of Bright Galaxies* (1964, 1976, 1991)

## Éierungen
* 1980 Herschel Medail
* 1988 Henry Norris Russell Lectureship
* 1988 Jules-Janssen-Präis

## Um Spaweck
*  Biographical Memories by Margeret Burbidge
Justin Bieber

Den **Justin Drew Bieber**, gebuer den 1. Mäerz 1994 zu London am Ontario, ass e kanadesche Pop- an R&B-Sänger, Songwriter a Schauspiller. Säin Duerchbroch hat hie mat senger Debutsingle *One Time*.
## Um Spaweck

* Offiziell Websäit
Yao Ming

De **Yao Ming**, op Chineesesch 姚明, Pinyin *Yáo Míng*, gebuer den 12. September 1980 zu Shanghai, ass e chineesesche Basketballspiller, deen Center fir d'Houston Rockets spillt. Hien ass mat 2,29&nbsp;m dee gréissten aktive Spiller an der nordamerikanescher Profiliga NBA.

## Um Spaweck

* De Yao Ming op der Säit vun der NBA
Georges Pixius

De **Georges Pixius**, gebuer de 15. Januar 1901 zu Rëmeleng, a gestuerwen de 5. Juni 1962 zu Diddeleng, war e lëtzebuergesche Boxer an Olympionik.

Hien huet Lëtzebuerg op den Olympesche Summerspiller 1928 zu Amsterdam vertrueden.

## Kuckt och
Menotti Pozzacchio

De **Menotti Pozzacchio**, gebuer den 9. Dezember 1906 zu Nidderkuer, an do gestuerwen de 16. Juli 1974, war e lëtzebuergesche Gewiichthiewer an Olympionik.

Hien huet Lëtzebuerg op den Olympesche Summerspiller 1928 zu Amsterdam vertrueden.

## Kuckt och
Österreichischer Astroverein

Den **Éisträichesche Astroveräin** (Kuerzbezeechnung **Astroverein**) ass den zueleméisseg stäerkste Verband vun Astronomen an Éisträich. Hie gouf 1924 zu Wien vum Prof. Oswald Thomas gegrënnt. De Verband gëtt eng Schrëft eraus de „Sternenbote“, déi all Mount u ronn 2000 Amateurastronome geschéckt gëtt.

D'Aufgab vum Astroveräi besteet an der Fërderung vun der Astronomie an der Ëffentlechkeet souwéi déi fachlech Weiderbildung, Betreiung an Informatioun vun de Memberen. De Verband huet och d'Funktioun vun engem Dachveräin vu ronn 30 regionale Astroveräiner. Den aktuelle President ass Prof. Robert Weber vun der TU Wien.

Eppes méi laangt wéi de Veräi besteet säin astronomesche Büro, deen ënner anerem. Observatiounsprogramme fir Koméiten, Meteoren a Stärebedeckungen ënnerstëtzt an den *[[Österreichischer Himmelskalender|Ëisträicheschen Himmelskalenner]]* erausgëtt. De Büro gëtt vum Hermann Mucke gefouert, dem fréieren Direkter vum Wiener Planetarium. Ënner senger Initiativ ass och de Sterngarten¢Stäregaaart um Georgenberg (südwestleche Wiener Stadtrand) entstanen. Dat 50 Meter grousst Modell vun der Sonnebunn mat Duerstellung vun hiren Opganks- an Ënnerganks-Positiounen ass eng Aart „Fräiloftplanetarium“.

*Kuckt och:*
* Astronomische Gesellschaft (gegr. 1800)
* Vereinigung der Sternfreunde (BRD)
* Schweizerische Astronomische Gesellschaft

## Um Spaweck
* Homepage des österr.Astrovereins
Virginie Rausch

D**'Virginie Rausch**, gebuer den 12. Oktober 1906 an der Stad Lëtzebuerg, an och do gestuerwen den 9. Februar 1993, war eng lëtzebuergesch Schwëmmerin an Olympionickin.

Si hat hir bedeitendst international Leeschtung op der Europameeschterschaft 1927 zu Bologna opweises, wou se sech am 200-m-Brasse fir d'Finall qualifizéiert hat a mat 3'358 op déi fënneft Plaz koum. Am Joer duerno huet si Lëtzebuerg op den Olympesche Summerspiller zu Amsterdam vertrueden. An der Serie koum s'op d'Plaz 6 a gouf eliminéiert.

Si war d'Schwéiesch vun der Schwëmmerin Alice Stoffel an d'Niess vum deemolege President vum Swimming Lëtzebuerg, Marcel Rausch.

## Kuckt och
Alice Stoffel

D**'Alice Stoffel**, gebuer den 30. Oktober 1905 zu Colmar, a gestuerwen den 22. August 1983 an der Stad Lëtzebuerg, war eng franséisch Schwëmmerin an Olympionickin.

Si huet Frankräich op den Olympesche Summerspiller 1924 zu Paräis an 1928 zu Amsterdam vertrueden.

Si war d'Schwéiesch vun der Virginie Rausch.
Albert Reuter

Den **Albert Reuter**, gebuer den 11. September 1907 an der Stad Lëtzebuerg, an do gestuerwen den 2. Mäerz 2003, war e lëtzebuergesche Foussballspiller, Olympionik a Foussballtrainer.

Hien huet Lëtzebuerg op den Olympesche Summerspiller 1928 zu Amsterdam vertrueden.

Tëscht dem 1. Abrëll 1928 am 6. November 1932 huet den Albert Reuter 9-mol fir déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp gespillt.

Tëscht dem 18. Juli 1948 am 26. Juni 1949 huet den Albert Reuter déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp trainéiert, déi an där Zäit 10 Matcher gespillt huet.

## Kuckt och

en]]
Vereinigung der Sternfreunde

D**'Vereinigung der Sternfreunde** (VdS) ass deen zueleméisseg stäerkste Verband vun Amateurastronomen an Däitschland. Hie gouf als Noleefer vum **Bund der Sternfreunde** (BdS) am Joer 1953 an d'Liewe geruff an ëmfaasst eng Memberschaft vu 4000 Amateurastronomen a Beruffsastronomen (Stand 2008).

D'Aufgab vum VdS besteet an der Fërderung vun der Astronomie an der Ëffentlechkeet souwéi d'fachlech Weiderbildung, Betreiung an Informatioun vun de Memberen. Si huet awer **net** d'Funktioun vun engem Dachveräin.

De VdS huet 18 Fachgruppen, déi zanter 1983 ageriicht goufen a sech mat speziellen Theme beschäftegen:
* Amateurteleskope/Eegebau
* Astrofotografie 
* Atmosphäresch Phenomeener 
* CCD-Technik 
* Computer-Astronomie 
* Dark Sky 
* Geschicht 
* Jugendaarbecht 
* Kleng Planéiten 
* Koméiten 
* Meteoren 
* Planéiten 
* Populär Grenzgebidder
* Sonn 
* Spektroskopie
* Stärebedeckungen
* Verännerlech Stären 
* VdS-Observatoire
* Visuell Deep-Sky-Observatiounen

D'VdS gëtt véiermol am Joer fir hir Memberen eng Zäitschrëft mam Numm VdS-Journal eraus, déi am Joer ronn 450 Säite staark ass an Artikele vu spezielle Fachgruppen als Schwéierpunktthema huet.

Zanter 1992 gëtt et ënner der Projetbezeechnung “VdS-Sternwarte” eng partnerschaftlech Zesummenaarbecht mat dem Observatoire Kirchheim, fir de VdS-Memberen den Zougank zu gréisseren Teleskopen (30&nbsp;cm-Cassegrain an e 50&nbsp;cm-Newton) z'erméiglechen.

Eemol am Joer gëtt d'VdS-Medail fir besonnesch Aktivitéiten um Gebitt vun der Amateurastronomie iwwerreecht. Eemol am Joer gëtt och een Astronomiedag organiséiert.

## Um Spaweck
* Vereinigung der Sternfreunde
* Astronomietag
* VdS-Journal
* Fachgruppe Planeten
* Fachgruppe Veränderliche
* Fachgruppe Visuelle Deep-Sky-Beobachtung
Société astronomique de France

D**'Société astronomique de France** oder einfach d**'SAF** ass eng Associatioun, déi am Joer 1887 vum Camille Flammarion gegrënnt gouf. De Sëtz vun der Societéit ass an der rue Beethoven, 3. zu 75016 – Paräis. D'Societéit ass op fir jiddwereen.

Zanter 1887 gëtt d'SAF eng astronomesch Revue, L'Astronomie eraus. Heidra stinn astronomesch Aarbechten, Entdeckungen a Fuerschunge vum Universum. Zanter 2008 ass si och a grousse Zeitungsverkafstänn ze kréien.

Den aktuelle President ass de Philippe Morel.

## Kuckt och

## Um Spaweck
*  https://web.archive.org/web/20120426012807/http://www2.saf-lastronomie.com/ Websäit vum SAF
*  Site SAF Interactive
Pierre Reuter (Foussballspiller)

De **Pierre Reuter**, gebuer den 11. Abrëll 1904 an der Stad Lëtzebuerg, an do gestuerwen de 26. Juni 1969, war e lëtzebuergesch Foussballspiller an Olympionik.

Hien huet Lëtzebuerg op den Olympesche Summerspiller 1928 zu Amsterdam vertrueden.

Hien huet den 1. Abrëll 1928 an den 1. Juni 1930 fir déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp gespillt.

## Kuckt och
Robert Earl Jackson

De **Robert Earl Jackson**, gebuer am Joer 1949, ass en US-amerikaneschen Astronom, deen zesumme mat der Sandra Moore Faber am Joer 1976 d'Faber-Jackson-Relatioun entdeckt huet. D'Faber-Jackson-Relatioun ass en experimentell observéierten Zesummenhang tëscht der Liichtkraaft an der Vitessdispersioun an elliptesche Galaxien.

## Kuckt och
Henri Scharry

Den **Henri Scharry**, gebuer den 10. Dezember 1904 zu Esch-Uelzecht, an do gestuerwen de 4. Februar 1954, war e lëtzebuergesche Foussballspiller an Olympionik.

Hie war vun 1924 bis 1929 Golkipp bei der Jeunesse Esch an huet Lëtzebuerg op den Olympesche Summerspiller 1928 zu Amsterdam matvertrueden.

Tëscht dem 11. November 1924 am 4. November 1928 huet den Henri Scharry och 9-mol fir déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp gespillt.


Scharry, Kirsch and Rocifon - France-Luxembourg football match 11 November 1924.png|Den Henri Scharry (1) an den Nicky Kirsch (2) wärend dem Match géint d'Fransousen zu Paräis am Joer 1924.


## Kuckt och
Louis Schmit

De **Louis Schmit**, gebuer den 18. Februar 1908 an der Stad Lëtzebuerg, an do gestuerwen de 25. Februar 2002, war e lëtzebuergesche Liichtathleet an Olympionik.

Hien huet Lëtzebuerg op den Olympesche Summerspiller 1928 zu Amsterdam vertrueden.

## Kuckt och
Marc Schœtter

De **Marc Schoetter**, gebuer den 23. Oktober 1889 zu Beetebuerg, a gestuerwen de 27. Abrëll 1955 an der Stad Lëtzebuerg, war e lëtzebuergesche Bobfuerer an Olympionik.

Hien huet Lëtzebuerg op den Olympesche Wanterspiller 1928 zu Sankt-Moritz vertrueden.

## Kuckt och
Georges Schmit (Sportler)

De **Georges Schmit**, gebuer de 17. August 1904 zu Beetebuerg, a gestuerwen de 27. September 1978 an der Stad Lëtzebuerg, war e lëtzebuergesche Liichtathleet an Olympionik.

Hien huet Lëtzebuerg op den Olympesche Summerspiller 1928 zu Amsterdam vertrueden.

## Kuckt och
Nic Roeser

Den **Nic Roeser** oder **Nicolas Roeser**, gebuer den 8. November 1896 zu Pëtten, a gestuerwen de 27. Mee 1997 an der Stad Lëtzebuerg, war e lëtzebuergeschen Turner an Olympionik.

Hien huet Lëtzebuerg op den Olympesche Summerspiller 1928 zu Amsterdam vertrueden.

## Kuckt och
Willy Schütz

De **Guillaume** ("**Willy**") **Schütz**, gebuer den 31. Mäerz 1903 an der Stad Lëtzebuerg, a gestuerwen de 26. November 1932 zu Schëffleng, war e lëtzebuergesche Foussballspiller an Olympionik.

Hien huet Lëtzebuerg op den Olympesche Summerspiller 1928 zu Amsterdam vertrueden.

Tëscht dem 11. November 1924 am 17. Februar 1929 huet de Willy Schütz 9-mol fir déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp gespillt an dobäi 1 Gol geschoss.

## Kuckt och
Norbert Sinner

Den **Norbert Sinner**, gebuer de 5. Abrëll 1907 zu Leideleng, a gestuerwen den 9. November 1945 an der Stad Lëtzebuerg, war e lëtzebuergesche Vëlossportler, Autoscoureur an Olympionik.

Hien huet Lëtzebuerg op den Olympesche Summerspiller 1928 zu Amsterdam als Vëlossportler bei der Course op der Strooss vertrueden.

Hien ass och Cyclo-Cross gefuer.

Hie war och Autoscoureur wou hien am Ufank vun den 1930er Jore bei Bierg- an op Circuitscoursse mat verschiddenen Autoe vun der Mark Bugatti matgefuer ass.

Zu der Zäit vun der däitscher Besatzung am Zweete Weltkrich war den Norbert Sinner Ueleg-Grossist. Hie war ee vun den éischte Membere vun der VdB (Membersnummer 30) a gouf du Member vun der NSDAP a Gemengerot vun der Stad Lëtzebuerg. Am Oktober 1940 gouf en Ortsgruppenleiter vun Hollerech a war dat bis de September 1944.

Nom Zweete Weltkrich gouf hien als Nazi-Kollaborateur zum Doud verurteelt an higeriicht.
Sandra Moore Faber

D**'Sandra Moore Faber**, gebuer 1944, ass Professesch fir Astronomie an Astrophysik an der University of California, Santa Cruz (UCSC) a schafft am Lick-Observatoire. Si entdeckt zesumme mam Robert Earl Jackson am Joer 1976 d'Faber-Jackson-Relatioun.

Am Joer 1972 krut si hire Ph.D. an Astronomie vun der Harvard Universitéit, nodeem si virdrun de B.A., mat héijen Auszeechnungen a Physik vum Swarthmore College am Joer 1966 erreecht hat. 1972 gouf si Assistant Professer, 1977 Associate Professer an 1979 Professer an der UCSC. Zanter 1996 huet si de Rang vun engem Universéitsprofesser vun der University of California.

Si ass Member vun der National Academy of Sciences (1985), der American Academy of Arts and Sciences (1989) a gouf den 29. Abrëll 2001 an d'American Philosophical Society gewielt.

Si war och Leederin vun deem Team (bekannt als die *Seven Samurai*), dat d'Massekonzentratioun Groussen Attrakter entdeckt huet.

Am UCSC fokusséiert si hir Fuerschungen op de Beräich vun der Entwécklung vu Strukturen am Universum an der Entwécklung a Genesis vu Galaxien.

## Éierunge
* 1978 Bart J. Bok Prize
* 1985 Dannie-Heineman-Präis fir Astrophysik
* 1993 NASA Group Achievement Award (Wide Field/Planetary Camera Team)
* 2006 Centennial Medal of the Harvard University Graduate School of Arts and Sciences
* 2011 Henry Norris Russell Lectureship
* 2012 Bruce Medal

* Éierendoktertitel vum Williams College (1997) a vum Swarthmore College (1986).

## Um Spaweck
* Fabers Homepage bei der UCSC
* Videos bei Meta-Library.net
* Biographie
Universitéit vu Kalifornien (Santa Cruz)

D**'University of California, Santa Cruz** (**UCSC**) gouf 1965 gegrënnt a gehéiert zu der University of California (**UC**), engem System vu staatlechen Universitéiten am US-amerikanesche Bundesstaat Kalifornien. De Campus vun der Universitéit ass nordwestlech vun der nordkalifornescher Stad Santa Cruz an ass ronn 800 ha grouss.

Am Hierschtsemester 2005 ware ronn 15.000 Studenten ageschriwwen an et gëtt ongeféier 4.279 Mataarbechter (2003). D'Universitéit ass an 10 College gegliddert an deenen 90 verschidde Studiegäng, dorënner 30 Graduéiertestudiegäng, an de Fachberäicher Konscht, Humanwëssenschaften, Sozialwëssenschaften, Biologie a Physik souwéi Ingenieurwëssenschaften, studéiert kënne ginn.

De Budget vun der Héichschoul war am Joer 2003 407,8 Millioune Dollar.

## Um Spaweck

*  UC Santa Cruz Homepage
Josy Staudt

De **Josy Staudt** oder **Joseph Staudt**, gebuer den 13. Oktober 1904 an der Stad Lëtzebuerg, an do gestuerwen den 19. Juni 1937, war e lëtzebuergeschen Turner an Olympionik.

HIen huet Lëtzebuerg op den Olympesche Summersspiller 1928 zu Amsterdam vertrueden.

## Kuckt och
Simon Newcomb

De **Simon Newcomb**, gebuer den 12. Mäerz 1835 zu Wallace (Kanada), a gestuerwen den 11. Juli 1909 zu Washington D.C., war e Kanadeschen-US-amerikaneschen Astronom a Mathematiker.

Mat 19 Joer ass den Newcomb an d'USA gaangen an huet sech do autodidaktesch Kenntnesser an héijer Mathematik an Astronomie ugeeegent. 1858 mécht hien en Ofschloss an der Lawrence Scientific School vun der Harvard Universitéit.

1861 gouf hien Astronom a Professer fir Mathematik um Observatoire vun der US-Marinn zu Washington D.C.. Do huet hie sech mat Theorie vun der Planéitebeweegung an der Bestëmmung vu Planéitepositiounen als Navigatiounshëllef beschäftegt.

Bei engem Besuch am Paräisser Observatoire konnt hien 1870 Moundbunnberechnunge vum Peter Andreas Hansen verbesseren.

1877 gouf den Newcomb Direkter vum Nautical Almanach Office, 1884 ausserdeem Professer fir Mathematik an Astronomie op der Johns Hopkins University. Seng Neiberechnunge vun den Ephemeride goufen op enger Konferenz am Mee 1896 zu Paräis zum internationale Standard erkläert.

Vun 1878 huet hie an Zesummenaarbecht a spéider a Konkurrenz mam Albert Abraham Michelson, un engem Projet fir eng méi genee Miessung vun der Liichtvitess geschafft.

1881 ass him opgefall, datt an de Logarithmentafelen déi viischt Säiten méi staark ofgenotzt ware wéi déi hënnescht. Doraus huet hien d'Thes ofgeleet, datt an enger Lëscht aus zoufälleg zesummegestallte Zuelen d'Eent méi dacks wéi all aner Ziffer op éischter Plaz steet. Spéider gouf dëse Grondsatz nom Frank Benford Gesetz vum Benfort genannt.

1874 krut den Newcomb d'Goldmedail vun der Royal Astronomical Society. 1908 huet hien e Plenarvirtrag um Internationale Mathematikerkongress zu Roum gehalen, *La théorie du mouvement de la lune: son histoire et son état actuel*.

## Um Spaweck
* Biography at the ''Dictionary of Canadian Biography Online''
Äerzbistum Lëtzebuerg

De **Bistum Lëtzebuerg** ass 1870 als en onofhängege Bistum gegrënnt ginn, deen direkt dem Hellege Stull ënnersteet, nodeem schonn 1840 en eegestännegt apostoulescht Vikariat geschaf gouf, dat de Grenze vum Groussherzogtum Lëtzebuerg vun 1839 entsprach huet.

Am Joer 1873 huet de Lëtzebuerger Staat d'Diözees Lëtzebuerg och unerkannt. Eréischt zanter 1981 ass de Bistum Lëtzebuerg och eng *personne juridique de droit public*.

Lëtzebuerg ass vum Poopst Jean-Paul II. 1988 zu enger **Äerzdiözees** erhuewe ginn; den Äerzbëschof vu Lëtzebuerg ass zanter 2011 de Jean-Claude Hollerich.

D'Äerzbistum Lëtzebuerg ass zanter dem 17. Abrëll 2017 a sechs Dekanater an an 33 Paren opgedeelt.

Iwwer dat ganzt Joer 2020 huet d'Äerzbistum *150 Joer Diözees* gefeiert. An 20 *Wegmarken* aus dem Diözesanarchiv gi kommentéiert Dokumenter verëffentlecht, déi d'Geschicht vun der Entsteeung vum Bistum tëschent 1801 an 1870 dokumentéieren.

## Nuntie fir d'Diözees Lëtzebuerg
D'Nuntiatur fir Lëtzebuerg gouf 1910 als Internuntiatur gegrënnt, dunn den 9. Mee 1969 an de Rang vun enger Nuntiatur versat. Bis haut gëtt Lëtzebuerg vum apostouleschen Nuntius aus der Belsch mat verwalt.

*1916–1918 Internuntius Achille Locatelli, Titularerzbëschof vun Thessaloniki
*1923–1946 Internuntius Clemente Micara, Titularerzbëschof vun Apamea a Syrien
*1946–1953 Fernando Cento, Titularerzbëschof vu Seleucia Pieria
*1953–1962 Efrem Forni, Titularerzbëschof vun Darnis
*1962–1969 Internuntius Silvio Angelo Pio Oddi, Titularerzbëschof vu Mesembria
*1969–1983 Igino Eugenio Cardinale, Titularerzbëschof vun Nepte
*1983–1989 Angelo Pedroni, Titularerzbëschof vun Novica
*1989–1999 Giovanni Moretti, Titularerzbëschof vu Vartana
*1999–2002 Pier Luigi Celata, Titularerzbëschof von Doclea
*2003–2009 Karl Josef Rauber, Titularerzbëschof vun Iubaltiana
*2009-2016 Giacinto Berloco, Titularerzbëschof vu Fidenae
*2016-2021 Augustine Kasujja, Titularerzbëschof vun Caesarea an Numidien
*zënter 2021 Franco Coppola, Titularerzbëschof vu Vinda

## Kuckt och
* Lëscht vun de lëtzebuergesche Bëscheef

## Literatur
* Georges Hellinghausen, 2020, *Kleine Diözesangeschichte Luxemburgs*, Verlag Aschendorff, Münster, 180 S, ISBN 978-3-402-24666-5

## Um Spaweck
* Archidioecesis Luxemburgensis
* Die Kirche im Grossherzogtum Luxemburg - Geschichtlicher Überblick
* Diözesanarchiv.lu
Röntgenteleskop

**Röntgenteleskopen** erméiglechen et astronomesch Observatiounen ze maachen, d.&nbsp;h. Fotoen oder Miessunge vu Spektren am Wellelängteberäich vun der Röntgenstralung (Röntgenastronomie). Dat ass vun der Äerd aus normalerweis net méiglech, well d'Atmosphär vun der Äerd an deem Beräich vum elektromagnéitesche Spektrum net duerchléisseg ass. Dofir gi Röntgenteleskope meeschtens a Weltraumobservatoiren agesat. An den 1960er Jore goufe Miessunge mat Hëllef vu ballistesche Rakéiteflich gemaach.

De Bau vun engem **Röntgenteleskop** gëtt duerch d'Eegenaarte vun der Röntgenoptik erschwéiert. Dozou zielt d'Feele vu Material, dat d'Röntgenstrale wéi siichtbaart Liicht reflektéiert oder brécht. Bal all Material absorbéiert Photonen am Röntgenberäich bei vertikalem Opprall an de Refraktiounsindex ass ganz no bei 1, wat en optescht Bild mat Lënsen onméiglech mécht.

D'Röntgenteleskop vum Satellit Uhuru (1970 gestart) war eng Bläiplack, déi vu ville parallele Buerungen duerchzu war, soudatt nëmme Rëntgestralen, déi aus enger bestëmmter Richtung koumen, de Stralungsdetektor erreeche konnten. Dës Apparatur war also keen Teleskop am Wuertsënn, mä nëmmen e Kollimater, deen de gebrauchten Detekter richtungsempfindlech gemaach huet.

A spéidere Röntgenteleskope goufen a gi Spigelopstellunge gebraucht, déi no hirem Erfinder Hans Wolter als Wolter-Teleskop bezeechent ginn. Do gëtt den Effet vun der Totalreflexioun vu Röntgenstrale bei sträifendem Afall vu Metallspigele benotzt, fir eng Vergréisserungswierkung wéi bei Teleskope fir Liicht z'erreechen.

## Kuckt och
* Uhuru, Röntgenteleskop mat Bläiplack
* Chandra en amerikanesche Satellittenteleskop.
* XMM-Newton en europäesche Fuerschungssatellit.
Hans Wolter

Den **Hans Wolter**, gebuer den 11. Mee 1911 zu Drawsko Pomorskie a Pommern, a gestuerwen de 17. August 1978 zu Marburg, war en däitsche Physiker.

1952 publizéiert den Hans Wolter eng Aarbecht, an där hie Spigelsystemer fir Röntgenstralung ënner Notze vun der Totalreflexioun bei sträifendem Afall op Metallfläche beschreift. Dës Zesummesetzunge vun Uewerflächen déi spigelen, sinn haut als Wolter-Teleskope bekannt.

## Um Spaweck
* X-ray Imaging Systems
Kuelendioxid

**Kuelendioxid**, oder méi exakt **Kuelestoffdioxid**, ass eng cheemesch Verbindung aus Kuelestoff a Sauerstoff mat der cheemescher Formel CO2.

## Um Spaweck
Haaptsaz vun der elementarer Zuelentheorie

Den **Haaptsaz vun der (elementarer) [[Zuelentheorie]]** seet, datt all natierlech Zuel n > 1 ëmmer op eng eendeiteg Weis als Produkt vu Primzuele ka geschriwwe ginn. Dëst Produkt gëtt och nach Primzuelzerleeung vun n genannt.

De Beweis vum Haaptsaz gëtt meeschtens mat vollstänneger Induktioun gefouert an ass dobäi eng Konsequenz aus dem sougenannte Lemma vum Euklid. Dat seet, datt all natierlech Zuel, déi méi grouss wéi 1 ass, vun enger Primzuel gedeelt gëtt. Den Detail vum Beweis:

D'Zuel n=2 ass eng Primzuel an deemno seng eegen eendeiteg Primzuelenzerleeung. Et sief also n\geq 2 eng natierlech Zuel sou, datt fir all natierlech Zuel m\leq n eng eendeiteg Primzuelenzerleeung existéiert. Dann ënnersiche mer d'Zuel n+1. Et gëtt genee zwou Méiglechkeeten: Entweeder n+1 ass nees eng Primzuel an domat seng eegen eendeiteg Primzuelenzerleeung, oder et ass eng zesummegesat Zuel an et gëtt nom Euklid deemno eng Primzuel p\leq n, déi n+1 deelt. Dann ass awer de Quotient r=\frac{n+1}{p}\leq n eng vun deenen natierlechen Zuelen, fir déi mir scho wëssen, datt s'eng eendeiteg Primzuelenzerleeung hunn. Domat ass awer och d'Produkt rp=n+1 eendeiteg mat Hëllef vu Primzuelen ausdréckbar.

## Um Spaweck
Léopold-Reichling-Monument op der Aarnescht

D**'Léopold-Reichling-Monument** op der Aarnescht, an der Gemeng Nidderaanwen, ass e Monument zur Erënnerung un de Léopold Reichling, wéinst senge Verdéngschter ëm d'Naturschutzgebitt Aarnescht.

D'Monument steet nieft dem Informatiounschalet, um Rand vun der Reserve. Et gouf am Juni 2011 ageweit.

## De Kontext
D'Naturschutzbegitt Aarnescht ass e Gebitt mat Hallefdréchewisen an der Gemeng Nidderaanven, dat duerch eng historesch extensiv Beweedung entstanen ass.

An de fréien 1970er Joren huet de Léopold Reichling als éischten iwwer de bemierkenswäerten Aarteräichtum, haaptsächlech vun de Planzen, op der Aarnescht publizéiert. Dës Aarbechten hunn d'Opmierksamkeet op d'Wichtegkeet vum Erhale vun dësem Site op sech gezunn. Si waren och d'Basis fir d'Realisatioun vum *Dossier de classement*, mat Hëllef vun deem 1988 d'Reserve offiziell duerch e Règlement ministériel geschaf gouf.

## D'Monument
Et besteet aus engem Steen aus dem Lëtzebuerger Sandsteen, deen zu Iernzen an der Steekaul vun der Firma Feidt erausgeholl gouf. Op der Plack um Stee steet geschriwwen:
:Professer Léopold 
:REICHLING
:1921-2009
:Naturwëssenschaftler
:fir seng Verdéngschter ëm d'Aarnescht

D'Monument gouf freides de 4. Juni 2011 a Presenz vum Claude Wiseler, Minister fir Nohalteg Entwécklung, ageweit.

## Literatur
* Broschür: *Der Lehrpfad auf der Aarnescht / Le sentier de l'Aarnescht*. Ëmweltministère, Gemeng Nidderaanwen, Amicale de l'Aarnescht, Mee 2003.
* Kirpach J.-C., 1988. - La réserve naturelle de l'Aarnescht (commune de Niederanven), pelouse sèche. - Bull. Soc. Nat. luxemb. 88(1988):125-131 et cf. Corrigendum: Bull. Soc. Nat. luxemb. 89(1989):38. PDF

## Kuckt och
* Lëscht vu Lëtzebuerger Naturschutzgebidder
* Naturbëscher zu Lëtzebuerg
Zugspitze

D**'Zugspitze** ass mat 2.962 Meter den héchste Bierg vun der haiteger Bundesrepublik Däitschland. Se läit am sougenannte Wettersteingebirge am Südweste vu Garmisch-Partenkirchen. Iwwer de Westgipfel verleeft d'Grenz tëscht Däitschland an Éisträich.

Fir d'éischt Kéier erklomme gouf d'Zugspitze de 27. August 1820 vum Vermiessungstechniker Josef Naus, sengem Assistent Maier an dem Biergführer Johann Georg Tauschl.

## Um Spaweck
Diözees

Eng **Diözees**, och nach **Bistum** genannt, ass e Verwaltungsbezierk an der kathoulescher Kierch op engem territorial ofgegrenzte Raum.

De Begrëff **Diözees** kënnt vun Opdeelung vum Réimesche Räich an Diözeesen hir a bezitt sech op de geographesche Raum mat de Gleewegen. De Begrëff **Bistum** bezitt sech éischter op d'Verwaltung vun deem Gebitt fir dat e Bëschof zoustänneg ass.

Zanter 1870 ass den Territoire vum Groussherzogtum Lëtzebuerg identesch mat der Diözees Lëtzebuerg. Am Joer 1873 huet de Lëtzebuerger Staat d'Diözees och unerkannt. Eréischt zanter 1981 ass de Bistum Lëtzebuerg och eng *personne juridique de droit public*. Am Joer 1988 huet de Poopst Jean-Paul II. d'Diözees Lëtzebuerg zu enger Äerzdiözees respektiv Äerzbistum erhuewen an domat de Bëschof zu engem Äerzbëschof.

## Kuckt och
* Lëscht vun de lëtzebuergesche Bëscheef
Jorge Semprún

De **Jorge Semprún Maura**, gebuer den 10. Dezember 1923 zu Madrid, a gestuerwen de 7. Juni 2011 zu Paräis, war e spuenesche Schrëftsteller a Politiker. Hien huet meeschtens op Franséisch geschriwwen. Tëscht 1988 an 1991 war hie Kulturminister a Spuenien.

De Jorge Semprún ass als véiert vu siwe Kanner an enger lénks-liberaler Famill opgewuess. Am Spuenesche Biergerkrich huet d'Famill sech a Frankräich installéiert. De Semprún goung no 1939 zu Paräis an de *Lycée Henri IV* an huet duerno op der Sorbonne Philosophie studéiert.

Nodeem Nazi-Däitschland Frankräich besat hat, ass de Semprún 1941 der kommunistescher Resistenz-Organisatioun *[[Francs-tireurs et partisans]]*, bäigetrueden. Méi spéit gouf e Member vun der *Partido Comunista de España*. 1943 gouf e vun der Gestapo festgeholl, gefoltert an duerno an d'KZ Buchenwald geschéckt.

Nom Zweete Weltkrich goung de Semprún hannescht op Paräis an huet do bis 1952 als Iwwersetzer bei der UNESCO geschafft. Vun 1953 bis 1962 war hien e wichtege Koordinator an der Spuenescher KP, déi am Ënnergrond géint dem Franco säi Regime gekämpft huet. An den 1950er Jore gouf hien e wichtege Kader an der PCE - hie war ë.&nbsp;a. Member vum Exekutivcomité -, mä huet sech dunn awer vun der Partei an hirer Doktrin ëmmer méi distanzéiert a sech virun allem op d'Schrëftstellerei konzentréiert.

1978 ass de Semprún a Spuenien zeréckgaangen an huet déi spuenesch Nationalitéit nees ugeholl. Vun 1988 bis 1991 war e Kulturminister (ouni Parteimember ze sinn) ënner dem sozialistesche Premier Felipe González.

1996 gouf de Semprún an d*'[[Académie Goncourt]]* opgeholl. Hie krut eng Hellewull Präisser fir säi literarescht Wierk a krut 2007 d'Éierendoktorat vun den Universitéite vu Potsdam a Rennes 2.

Säi Wierk ass dacks autobiographesch inspiréiert, wéi säin éischt Buch vun 1963 *Le Grand Voyage* oder *Quel beau dimanche!* (1980) an deenen en ë.&nbsp;a. iwwer seng Gefaangenschaft am KZ Buchenwald schreift. Hien huet sech och mat den totalitären Ideologië vum 20. Joerhonnert, dem Faschismus an dem Kommunismus kritesch ausernee gesat. Weider huet hie Filmdréibicher geschriwwen, dorënner fir *La guerre est finie* (1966) vum Alain Resnais an *[[Z (Film)|Z]]* (1969) vum Costa-Gavras.
## Wierk

## Um Spaweck

* Video-Interview vun 1998 iwwer d'Leiden am KZ an iwwer Schrëftstellerei 
* Portrait am ''Exil Archiv'' 
* ''Im Schatten der Erinnerung'', Nekrolog am spiegel online vum 8. Juni 2011
Artur Sarkisowitsch Aristakisjan

Den **Artur Sarkisowitsch Aristakisjan** (*Артур Саркисович Аристакисян*), gebuer den 11. Oktober 1961 zu Kischinau (an der Sowjetunioun, haut Moldawien), ass en armeenesch-russesche Filmregisseur.

## Filmographie
* Ladoni / Palms (1994)
* A Place on Earth / A Place in the World (2001)

## Um Spaweck
Kuelesaier

**Kuelesaier** (H2CO3) ass eng Saier, déi duerch d'Reaktioun vu Kuelendioxid (CO2) mat Waasser (H2O) entsteet.

## Um Spaweck
Ollanta Humala

Den **Ollanta Moisés Humala Tasso**, gebuer de 27. Juni 1963, ass e peruanesche Politiker a fréiere Lieutenant-colonel an der peruanescher Arméi.

2005 gouf den Ollanta Humala President vun der Partido Nacionalista Peruano (PNP). 2006 huet en eng éischt Kéier bei de Wale fir de Staatspresident kandidéiert, krut awer just 6 % vun de Stëmmen.

2011 war hien op en Neits Kandidat bei de Presidentschaftswalen. Hie gouf de 5. Juni am 2. Tour gewielt an offiziell den 28. Juli 2011 vereedegt.

## Um Spaweck
Lawasch

**Lawasch** (arm. լավաշ, pers. لواش, aser. an tierk. lavaş, rus. лаваш) ass eng Zort ongesaiert Fluedebrout, wat absënns an den nërdleche Länner vun Zentralasien, am Südkaukasus an am Iran populär ass.

Traditionell gëtt den Deeg flaach gerullt an un d'gliddeg Mauer vun engem Tounuewe gepecht.

Frësch gebakent Lawasch kann een nach formen, et dréchent awer séier a gëtt da knuspreg. Dowéinst gëtt frëscht Lawasch och geholl fir Sandwichen ze maachen oder fir klenggeschniddent Grillfleesch anzerullen. Dat dréchent Lawasch hält sech relativ laang a gëtt och als Hostie an der Armeenescher Kierch gebraucht.

## Um Spaweck
RATAN 600

De **RATAN 600** ass e Radioteleskop vun der russescher Wëssenschaftsakademie. Et ass dat Radioteleskop mat dem weltwäit gréissten Duerchmiesser an zanter 1974 a Betrib. Et steet um südleche Bord vun der Staniza Selentschukskaja (Republik Karatschai-Tscherkessien) am nërdleche Kaukasus, an der Géigend vum Selentschuk-Observatoire.

## Opbau
D'Teleskop besteet aus 895 Reflekterplacken an engem Krees vu 576 Meter Duerchmiesser, déi d'Signaler vun enger Quell op engem Punkt vum Himmel op bis zu dräi keegelfërmeg Sekundärreflektere spigelen. Vun do kënne si op ënnerschiddlech Empfänger mat Wellelängteberäicher tëscht 2&nbsp;cm a 50&nbsp;cm fokusséiert ginn. Duerch de groussen Duerchmiesser erreecht d'Teleskop eng ganz gutt Wénkelopléisung vun nëmmen 2 Bousekonne, awer op Käschte vun der Ofbildungsqualitéit. Méi héich Wénkelopléisungen erreechen nëmmen zesummegeschalte Radioteleskope wéi d*'[[Very Large Array]]*.

## Um Spaweck
*  Websäit vum RATAN-600
* Dem Bill Keel seng Teleskopsäiten
Gelübd

E **Gelübd** (vum alhéidäitsche gilubida: „geloben“) ass an der Kathoulescher Kierch e reliéist, dacks feierlecht Verspriechen, sech un eng bestëmmt Reegel ze halen oder sech e besonnesche Virsaz ze huelen. Sou e Versprieche gouf dacks an Noutsituatioune gemaach am Vertrauen an an der Hoffnung, datt Gott, Maria oder soss en Hellegen aus der mësslecher Lag eraus hëlleft.
Éischte Vatikanesche Konzil

Den **Éische Vatikanesche Konzil** (Vaticanum I) gouf vum Poopst Pius IX. aberuff. E gouf zu Roum am Vatikan ofgehalen an huet vum 8. Dezember 1869 bis den 20. Oktober 1870 gedauert. Duerch de Franséisch-Preisesche Krich ass d'Konzil ënnerbrach an op onbestëmmt Zäit vertagt ginn.

Dëst Konzil ass besonnesch doduerch bekannt, well do d'Dogma vun der peepstlecher Onfeelbarkeet proklaméiert huet. Doropshi kënnt et zu engem Schisma an d'Altkatholiken entstinn, si leegnen dëst Dogma.

De Lëtzebuerger Bëschof Nicolas Adames huet, als ee vu 744 Bëscheef, un dësem Konzil deelgeholl.
Petrie Prize Lecture

D**'Petrie Prize Lecture** ass eng Auszeechnung vun der kanadescher astronomescher Vereenegung fir ee besonneschen Astrophysiker. Si soll un d'Bäiträg vum kanadeschen Astrophysiker Robert M. Petrie erënneren.

De Laureat gëtt fir e Virtrag ("lecture") wärend der Joresversammlung vun der kanadescher astronomescher Vereenegung agelueden. Dat geschitt all zwee Joer. 

## D'Laureaten
* 1970: Alastair G. W. Cameron
* 1971: Jesse Leonard Greenstein
* 1971: Carlyle Smith Beals
* 1977: J. Beverly Oke
* 1979: Geoffrey Burbidge
* 1981: Hubert Reeves
* 1983: M.J. Plavec
* 1985: Charles Hard Townes
* 1987: Henry Matthews
* 1989: James Peebles
* 1981: Peter B. Stetson
* 1993: Maarten Schmidt
* 1995: George Howard Herbig
* 1997: Alexei Filippenko
* 1999: Sidney van den Bergh
* 2001: James E. Gunn
* 2003: Martin Rees
* 2005: Reinhard Genzel
* 2007: Ewine van Dishoeck
* 2009: Scott Tremaine
* 2011: Andrew Fabian
* 2013: Françoise Combes
* 2015: Wendy Freedman
* 2017: Charles Beichman

## Kuckt och

## Um Spaweck
* Säit vun der kanadescher astronomescher Vereenegung iwwer de Petrie Prize Lecture
Josée Lorsché

D**'Josée Lorsché**, gebuer den 9. September 1961 zu Diddeleng, ass eng lëtzebuergesch Politikerin (déi gréng) vu Beetebuerg. Vu Beruff ass si Léierin.

## Theemen
Hir laangjäreg Aarbecht als Léierin an d'Antiatomkraaftbeweegung an den 80er Joren hunn d'Josée Lorsché dozou beweegt sech am Beräich vun der Sozial- an Ëmweltpolitik z'engagéieren. Aner wichteg Theeme fir si sinn d'Integratioun vu Mënsche mat Behënnerung, Altersfleeg, d'Gläichstellung vun homosexuelle Mënschen an och d'Gläichstellung vu Mann a Fra.

## Gemengepolitik
D'Josée Lorsché ass zanter de Gemengewale vun 2005 am Beetebuerger Gemengerot, an do zanter 2011 Schäffin.

## Landespolitik
Si gouf de 6. Juli 2011, wéi si de Jean Huss ersat huet, dee sech zeréckgezunn hat,  als Deputéiert aus dem Bezierk Süden an der Chamber vereedegt.

Bei de Chamberwale vum 20. Oktober 2013 an deene vum 14. Oktober 2018 gouf d'Josée Lorsché erëmgewielt.

## Gielercher

*
Schoti

**Schoti** (Georgesch: **შოთი**) ass eng traditionell Zort Brout aus Georgien, dat d'Form vun engem Schëffchen huet an dat an engem ronnen, no uewen oppenen Zillenuewe gebak gëtt, andeems den Deeg un d'bannenzeg Mauer vum Uewe 'gepecht' gëtt.

## Um Spaweck