open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Altdorf

**Altdorf** ass den Numm vu verschiddenen Uertschaften:

An der Schwäiz:
* Altdorf UR, Gemeng an Haaptuert vum Kanton Uri
* Altdorf SH, Gemeng am Kanton Schaffhausen
* däitschen Numm vu Bassecourt, am Kanton Jura

An Däitschland:
* Altdorf bei Nürnberg, Stad am Landkrees Nürnberger Land a Bayern
* Altdorf (Böblingen), Gemeng am Landkrees Böblingen a Baden-Württemberg
* Altdorf (Esslingen), Gemeng am Landkrees Esslingen a Baden-Württemberg
* Altdorf (Niederbayern), Maartgemeng am Landkrees Landshut a Bayern
* Altdorf (Pfalz), Gemeng am Landkrees Südliche Weinstraße a Rheinland-Pfalz
* Altdorf (Babenhausen), eng Friche bei Babenhausen am Landkrees Darmstadt-Dieburg an Hessen
* Altdorf (Biessenhofen), Uertsdeel vun der Gemeng Biessenhofen am Landkrees Ostallgäu a Bayern
* Altdorf (Emmendingen), Staddeel vun der Stad Emmendingen am Landkreis Emmendingen a Baden-Württemberg
* Altdorf (Ettenheim), Uertsdeel an der Gemeng Ettenheim am Ortenaukreis a Baden-Württemberg
* Altdorf (Haag), Uertsdeel vun der Maartgemeng Haag in Oberbayern am Landkrees Mühldorf a Bayern 
* Altdorf (Inden), Friche, féieren Uertsdeel vun der Gemeing Inden am Krees Düren an Nordrhein-Westfalen
* Altdorf (Schöntal), Uertsdeel vun der Gemeng Schöntal am Hohenlohekrees a Baden-Württemberg
* Altdorf (Titting), Uertsdeel vun der Maartgemeng Titting am Landkrees Eichstätt a Bayern
* Inden/Altdorf, en Deel vun der Gemeng Inden am Krees Düren an Nordrhein-Westfalen
* Weingarten (Württemberg), bis 1865 *Altdorf*, Stad am Landkrees Ravensburg a Baden-Württemberg

A Frankräich:
* en Uertsdeel vun der Gemeng Alteckendorf am Departement Bas-Rhin
Topaz (Film)

**Topaz** ass en US-amerikaneschen Agenten- a Spionagefilm vum Alfred Hitchcock aus dem Joer 1968.

## Ëm wat geet et am Film?
Engem franséischen Agent (Frederick Stafford) gelengt et mat Hëllef vum CIA, e russesche Spioun a Frankräich ze liquidéieren.

## Cameo
An der Zeen um Fluchhafen LaGuardia, wou d'Michèle (Claude Jade) an de François Picard (Michel Subor) zu New York ukommen, gesäit een den Alfred Hitchcock, wéi en aus engem Rullstull opsteet.

## Um Spaweck
Mon oncle Benjamin

**Mon oncle Benjamin** ass e franséische Film vum Édouard Molinaro aus dem Joer 1969.

## Ëm wat geet et am Film?

Ënner dem Louis XV. bekëmmert sech de Benjamin Rathéry (Jacques Brel), Dokter vu Beruff, haaptsächlech ëm déi Aarm a Krank aus senger Géigend. Hien ësst an drénkt gär gutt, an alles wat e Rack unhuet kënnt him net aus de Féiss. Just d'Manette (Claude Jade), d'Meedche vun engem Duerfwiert, gëtt him net no, ausser hie géif sech mat hir bestueden.

## Um Spaweck
* Foto aus dem Film
* IMDb
Villeroy & Boch

**Villeroy & Boch** ass eng däitsch Gesellschaft déi Keramik produzéiert an déi hire Sëtz zu Mettlach huet. Se gouf 1748 vum Jean-François Boch an Nicolas Villeroy gegrënnt.

## Geschicht
D'Parzeläinsindustrie ass vum Jean-François Boch zu Lëtzebuerg agefouert ginn. Am Fong misst ee vun der **Faïenceindustrie** schwätzen. Well zu där Zäit goufen nach nëmmen Artikelen aus gewéinlecher Faïence an der Fabrick am Rollengergronn (Siwebueren) fabrizéiert, an nach kee Parzeläin. Dofir ass haut och nach ëmmer rieds vun der **Faïencerie** an net vun der **Parzeläinsfabrick**.
De Jean-François Boch, gehéiert zu de grousse Pionéier vun der lëtzebuergescher Mëttelindustrie.

Hie war Fransous an hat ursprénglech eng Eisegéisserei a Loutrengen. Nodeem hien 1748 zu Däitsch-Oth (*Audun-le-Tiche*) ugefaangen hat, Faïencewueren ze produzéieren, ass hien 1768 an de Rollengergronn op d'Siwebueren komm an huet do ënner dem Numm: *Jean-François Boch et frères* seng Fabrick opgebaut. Mat vill Succès iwweregens. 1770 huet d'Faïencerie hire *Brindille-Dekor* agefouert, deen haut nach ënner dem Numm *[[Vieux-Luxembourg]]* bekannt ass.

Vun de Schwieregkeeten an den 1930er Joren huet d'Faïencerie sech erkritt an huet virum Zweete Weltkrich 230 Persoune beschäftegt, déi all Joer 60 Tonne Faïence-Geschier produzéiert hunn.

Déi grouss Ëmstellung koum nom Zweete Weltkrich, wéi d'Faiencerie sech moderniséiert huet, Elektroiewen agesat huet, an op d'Produktioun vu *Parzeläin* iwwergaangen ass. 2004 hat d**Faïencerie Villeroy et Boch'' op de Siwebueren 521 Persoune beschäftegt.

== Aner wichteg Etappen an der Entwécklung vun der Entreprise ==
* 1791: De Nicolas Villeroy produzéiert an der [[Saarland|Saar]] zu [[Wallerfangen]] wäisst Dëschgeschier mat Kofferopdrock,
* 1809: De Jean-François Boch keeft zu [[Mettlach]] un der [[Saar]] déi fréier Benediktiner-Abtei a fänkt mat der Produktioun vu wäissem Dëschgeschier, eng Aart vu Parzeläin, un.
* 1836 De Nicolas Villeroy an de Jean-François Boch doe sech zesummen. Fir **Villeroy et Boch''' ass dat den Ufank vun engem groussen Opstig.
* 1959: Iwwergang op d'Produktioun vu Vitro-Parzeläin.
* 2010: D'Produktiounsplaz Lëtzebuerg gëtt zougemaach.

## Kuckt och
* Lëtzebuergesch Industrie

## Um Spaweck
* Geschicht vu Villeroy et Boch
Thomas Brezina

Den **Thomas Brezina**, gebuer den 30. Januar 1963 zu Wien, ass en éisträicheschen Auteur vu Kanner- a Jugendbicher. Hie lieft zu Wien an zu London.

Den Thomas Brezina ass virun allem duerch seng Buchserien *Die Knickerbocker-Bande*, *Tom Turbo*, *Ein Fall für dich und das Tiger-Team* am däitschsproochege Raum bekannt ginn.

Seng Bicher, an der Tëschenzäit iwwer 400, sinn op 32 Sproochen iwwersat ginn. Zanter 1996 ass de Brezina UNICEF-Ambassadeur fir Éisträich.
## Gielercher
*  *Goldenes Verdienstzeichen der Republik Österreich*
## Um Spaweck

* Thomas Brezina Websäit
Constant

De **Constant Anton Nieuwenhuis**, besser bekannt ënner sengem Pseudonym **Constant**, gebuer den 21. Juli 1920 zu Amsterdam, a gestuerwen den 1. August 2005 zu Utrecht, war en hollännesche Kënschtler. Hie war ee vun de Matgrënner vun der Grupp Cobra.

De Nieuwenhuis, deen ënner sengem Virnumm Constant sollt bekannt sinn, huet am Ufank gemoolt, mä geschwënn, ënner dem Afloss vum Juán Miró, sech och mat anere kënschtlereschen Ausdrocksweise befaasst.

1948 huet hien, zesumme mam Corneille a mam Karel Appel, den *Nederlandse Experimenteele Groep* gegrënnt, an am selwechte Joer d'Grupp *CoBrA*, en Akronym, dee sech aus den Ufanksbuchstawe vun den Nimm vun de Stied ''Co''penhagen, ''Br''éissel an ''A''msterdam zesummesëtzt. Matgrënner waren de Christian Dotremont an de Joseph Noiret, den "haarde Kär" vum *Centre surréaliste révolutionnaire belge*, den Dän Asger Jorn, souwéi och den Appel an de Corneille.

Cobra hat eng Rëtsch Ausstellungen zu Kopenhagen, zu Bréissel, zu Amsterdam an zu Léck. Geschwë kënnt et zu Reiwereien an der Grupp (kënschtleresch Meenungsverschiddenheeten, mä och 'Fraleitsgeschichten'), déi de Constant 1950 verléisst a sech zu Paräis nidderléisst. Do lieft en an zimmlech aarme Verhältnesser, a säi Wierk gëtt ëmmer méi vum Krich dominéiert. 1956 organiséiert en zu Alba, an Italien, e Kongress mam Titel *Unitären [[Urbanismus]]*. An Italien entwéckelt en och d'Konzept vun *New Babylon*, eng Zort labyrtinthesch Stad, a konstanter Beweegung a Verännerung, un deem e bis 1969 schafft. Maquetten dozou huet hien ë.&nbsp;a. op der Documenta11 2002 zu Kassel gewisen.

A senger leschter kënschtlerescher Period huet de Constant sech nees méi der Molerei zougewannt.

Hien ass den 1. August 2005 gestuerwen.
Robin Cook

De **Robin Cook**, gebuer den 28. Februar 1928 zu Glasgow, a gestuerwen de 6. August 2005 op engem Trëppeltour a Schottland, war e schotteschen a brittesche Politiker.

Hien ass an de Biergaarbechter-Faubourge vu Glasgow, als Fils vun engem Cheemiker, op d'Welt komm an opgewuess, a war vun 1974 bis 1983 Deputéierte vun der Labour Party an der *Chamber of Commons* vum brittesche Parlament. Ënner dem Neil Kinnock huet hie sech als ee vun de wichtegste Personnagen an der Oppositiounspartei profiléiert. Den Tony Blair, deen en ëmmer als "politescht Liichtgewiicht" ugesinn huet, huet em trotz senger Antipathie 1997 de Poste vum Ausseminister a senger Regierung ginn (virun allem, fir dem Gordon Brown e Géigegewiicht ze setzen).

Als Ausseminister huet de Cook säi Ministère moderniséiert, prestigiéis, mä iwwerflësseg Ambassaden zougemaach, an duerchgesat, datt eethesch Krittären, op éischter Plaz d'Anhale vun de Mënscherechter, bei der Aussepolitik sollte gëllen. Hien huet sech an der Regierung als iwwerzeegten Europäer gewisen, an huet sech fir de brittesche Bäitrëtt zum Euro agesat. Och fir eng verstäerkt europäesch Verdeedegungspolitik huet hie militéiert.

An der 2. Blair-Regierung gouf de Cook net méi op e Ministerposten ernannt, dofir gouf e President vum brittesche Parlament. International grouss Beuechtung krut en, wéi en de 17. Mäerz 2003 vun dësem Posten zeréckgetrueden ass, fir géint d'Participatioun vu Groussbritannien am Irakkrich ze protestéieren. *"Firwat"*, sou sot en, *"soll et op eemol sou drénglech sinn, datt mer eis an e Krich missten engagéiere fir eng Militärmuecht z'entwaffnen, déi et zanter 20 Joer gëtt an déi mer mat opgebaut hunn?"*

## Um Spaweck
Ibrahim Ferrer

Den **Ibrahim Ferrer**, gebuer den 20. Februar 1927 zu San Luís, op Kuba, a gestuerwen de 6. August 2005 zu La Habana, war e kubanesche Sänger.

Den Ibrahim Ferrer huet fréi missen op eegene Féisse stoen: Säi Papp ass gestuerwen, wéi en 9, seng Mamm, wéi en 12 Joer al war. Hien huet sech mat klengen Jobben a mat Sangen duerch d'Liewe geschloen. 

Hie war Member vu verschiddene Gruppen, ir en dem *Orquesta Chepin-Choven* bäigetratt ass, deemools deem bekanntsten Ensembel vu Santiago. Enn vun den 1950er Joren ass hien op La Habana gaangen, wou en de Rassismus ënner dem Batista- Regime ze spire kritt huet.

Hie gouf do Member vum *Orquesta Ritmo oriental* vum Benny Moré. Duerno war en a verschiddenen Ensembelen. Am längsten, 34 Joer laang, bei *Los Bocucos* vum Pacho Alonso. Bei deene villen Opnamen, bei deenen e matgemaach huet, gouf awer ni säin Numm "creditéiert". An den 1980er Joren huet den Ibrahim Ferrer, verbattert, seng Pensioun geholl.

Eng 2. Carrière an déi verdéngten Unerkennung waren him vergënnt nom Succès vum Wim Wenders sengem Film *[[Buena Vista Social Club]]* (1999), deen 2 Joer nom Album mam nämmlechten Numm erauskoum, a vum Ry Cooder opgeholl gi war. Hien ass duerch Nordamerika an Europa op Tournée gaangen, an huet och nach nei Albumen opgeholl, dorënner *Buena Vista Social Club presents Ibrahim Ferrer* (1999) a *[[Buenos Hermanos]]* (2003).

Hien ass am Alter vun 78 Joer zu Havanna gestuerwen.

## Discographie
* 1999 – *Buena Vista Social Club Presents: Ibrahim Ferrer*
* 2000 - *Tierra Caliente: Roots of Buena Vista*
* 2002 - *Mis Tiempos Con Chepín*
* 2002 - *La Collección Cubana*
* 2002 - *Tiempos Con Chepín y Su Orquesta*
* 2003 - *Buenos Hermanos*
* 2004 - *Que Bueno Está*
* 2005 - *Ay, Candela*

## Um Spaweck
Fotoe vum Buena Vista Social Club
Industriell Pionéier zu Lëtzebuerg

D**'Pionéier** vun der Lëtzebuerger Mëttelindustrie koume souzesoen all aus dem Ausland. Dat war de Fall fir:
* d'Famill Lamort, Grënner vun der Pabeierindustrie zu Lëtzebuerg,
* d'Famill Godchaux, déi der Duchindustrie zum Duerchbroch verhollef huet,
* de Jonas Lippmann, deen d'Händscheproduktioun héichbruecht huet,
* de François Boch, deen d'Parzeläinsindustrie agefouert huet,
* d'Famill Pescatore, Pionéier vum Bankwiesen, vu verschidde Mëttelindustrien, a spéider vun der Siderurgie.

Dat selwecht trëfft och fir d'Stolindustrie zou. Ernimmt sollte ginn:
* d'Bridder Pescatore,
* d'Bridder Metz,
* d'Famill Berger.

## Literatur

## Um Spaweck
* https://web.archive.org/web/20080908113620/http://www.premiumorange.com/godchaux.f.e./ La famille GODCHAUX de Schleifmuhl site créé par Fabien GODCHAUX.
Nelly Stein

D**'Nelly Stein**, gebuer den 13. November 1937 zu Esch-Uelzecht, a gestuerwen den 13. August 2005 an der Schwäiz, war eng lëtzebuergesch CSV-Politikerin. Vu Beruff war si Léierin an duerno Lycéesprofessesch.

Vum 1. Januar 1994 bis den 31. Dezember 2002 war d'Nelly Stein Buergermeeschtesch vun der Gemeng Schëffleng. Do war si virdrun 12 Joer laang am Gemengerot.

Zanter 1989 war si Deputéierte fir de Süden.

Fir un si z'erënnere gouf d'Grondschoul an der Rue de la Gare zu Schëffleng *École Nelly Stein* gedeeft.

## Gielercher
* Commandeur vum Ordre de Mérite du Grand-Duché de Luxembourg (Promotioun 2004)
Handwierk

D**'Handwierk** ass e Beruffsstand oder eng gewerblech Tätegkeet. Charakteristesch fir d'Handwierk war fréier, datt et e Produkt geschaf huet oder eng Déngschtleeschtung bruecht huet, déi direkt fir de Verbraucher geduecht waren. Haut ass dat dacks ëmgedréint, d'Handwierksbetriber sinn Zouliwwerer fir d'Industrie, déi selwer d'Endprodukt un de Verbraucher bréngt. D'Handwierksbetriber, déi am Géigesaz zur Industrie mat méi enger klenger Zuel vu Persoune schaffen, schaffen op Bestellung an net op Stock.

## Handwierker mat enger dynamescher Entwécklung
* Coiffer 
* Mecanicien
* Elektriker
* Elektroniker
* Schräiner

## Handwierker, déi ausstierwen oder méi rar ginn

* Äismann
* Aulebäcker
* Bäcker
* Bëddelschnidder
* Béierbrauer
* Bëschaarbechter
* Biergaarbechter
* Biesemsbënner
* Biischtebënner
* Bildhaer
* Blechschléier
* Brenner
* Buchbënner
* Dëppegéisser
* Dilleschneider
* Drainist
* Duchmécher
* Dréischler
* Eichmeeschter
* Essegfabrikant
* Fluessziichter
* Focker
* Fouermann
* Garde-Barrière
* Gasmännchen
* Géisser
* Gierwer
* Glaser
* Händschemécher
* Härgottsschnëtzer
* Heizer
* Huttmécher
* Kaartemécher
* Käerzemécher
* Kaffisbrenner
* Kalleksbrenner
* Kierfmécher
* Kéifer
* Klackegéisser
* Klautchen
* Kuelebrenner
* Leekëppert 
* Lompekréimer 
* Louschläisser 
* Maschinist 
* Maulefsmann 
* Mëller 
* Mod 
* Modist 
* Molkereiaarbechter 
* Moschterfabrikant 
* Néiesch 
* Nylonsstrëmpfléckesch 
* Paweeërt 
* Pelzmécher
* Pëtzgruewer
* Postkutscher
* Rollefax
* Schaarschtechbotzer
* Schaffbaier
* Schéiereschlëffer
* Schéifer
* Schläiper
* Schlässer
* Schleisewiechter
* Schluechter
* Schéiereschlëffer
* Schënner
* Schouster
* Schrëftsetzer
* Schréiderborscht
* Schmadd
* Schneider
* Schräiner
* Sefemécher
* Seeler oder Seelmécher
* Spënner
* Sprengmeeschter
* Steebrécker
* Steeklappert
* Steemetzer
* Stroummécher
* Stullflechter
* Suedler
* Takegéisser
* Uergelbauer
* Wiewer 
* Woner

## Kuckt och
* Handwierk zu Lëtzebuerg

## Literatur

* Orlewski-Eyschen, Jacqueline, Duhr, Nicole et al. *Et war een deemools net méisseg: Al Beruffer a Broutverdéngschter, Band 1*. Itzig: RBS, 2009. ISBN 9782959972157
* Orlewski-Eyschen, Jacqueline, Duhr, Nicole et al. *Et war een deemools net méisseg: Al Beruffer a Broutverdéngschter, Band 2*. Itzig: RBS, 2010. ISBN 9782959972167

## Um Spaweck

* Websäit vun der Handwierkerkammer
* Websäit vun der Handwierkerfederatioun
* Lëtzebuerger Konschthandwierk
Mëllerdall

De **Mëllerdall** ass e Lieu-dit an der Gemeng Waldbëlleg a besteet aus engem Grapp Hotellen a Campingen. Dacks gëtt de Begrëff *Mëllerdall* als *Pars-pro-toto* fir déi ganz Géigend gebraucht.

## Geographie
De Mëllerdall läit op enger Héicht vun 213&nbsp;m südëstlech vu Waldbëlleg an der Klenger Lëtzebuerger Schwäiz.

Am Mëllerdall kräize sech den CR121 (vu Jonglënster op de Grondhaff) an den CR356 (vun Dikrech a Richtung vun der Konsdrëffer Millen).

De Lieu-dit läit op der Schwaarzer Iernz déi do an der Zäit d'Heringermillen an d'Rauschemillen ugedriwwen huet.

Luxembourg, Mullerthal, Heringer Millen (106).jpg|Heringermillen
Luxembourg, Mullerthal, Rauschemillen (101).jpg|Rauschemillen


## Kuckeswäertes
* Schéissendëmpel
* Heringerbuerg

## Kuckt och
* Naturpark Mëllerdall
* Kleng Lëtzebuerger Schwäiz

## Um Spaweck
Faïence

**Faïence**, benannt no der Stad Faenza an der Provënz Ravenna an der norditalienescher Regioun Emilia-Romagna, ass äerde Geschier aus wäissem oder roudem Leem, dat bei niddregen Temperaturen ëm 600 Grad gebrannt gëtt, a méi porös ass wéi de Parzeläin. D'Faïenceobjete si mat enger waasserdichter Zënnglasur iwwerzunn, duerch déi een net gesäit. An Italie selwer gëtt d'Faïence *Majolica* genannt, no der Insel Mallorca.

## Um Spaweck
Géisserei

Eng **Géisserei** (och alt **Eisegéisserei**, fr: *fonderie*) ass eng Entreprise déi Artikelen am Géiss-Verfare produzéiert. Meeschtens gi Metaller benotzt fir d'Géissformen ze fëllen.

## Kuckt och
* Géissereien zu Lëtzebuerg

## Um Spaweck
Domicile conjugal

**Domicile conjugal** ass e franséische Film vum François Truffaut aus dem Joer 1970.

## Ëm wat geet et am Film?
No *[[Les quatre cents coups]]* a *[[Baisers volés]]* ass Domicile conjugal den drëtte Laangspillfilm vum François Truffaut iwwer d'Liewe vum Antoine Doinel.

Den Antoine Doinel (Jean-Pierre Léaud) huet elo 26 Joer. Hien ass mat der Christine Darbon (Claude Jade) bestuet. D'Christine erwaart e Kand...

## Lëscht vun den Antoine Doinel Filmer
* 1959: *[[Les quatre cents coups]]*
* 1962: *[[L'amour à vingt ans]]* (Sketch: *[[Antoine et Colette]]*) 
* 1968: *[[Baisers volés]]*
* 1970: *Domicile conjugal* 
* 1979: *[[L'amour en fuite]]*
Teheran 43

**Teheran 43** ass e franséisch-russesche Film vun den Alexander Alow a Wladimir Naumow aus dem Joer 1981.

## Ëm wat geet et am Film?
De Film erzielt iwwer d'Pläng vun den Nazie fir en Attentat géint de Winston Churchill, de Josef Stalin an de Franklin D. Roosevelt am Joer 1943 zu Teheran

## Um Spaweck
Parzeläin

**Parzeläin** ass *äerdent Geschier*, dat aus enger besonnescher Zort Toun, dem Kaolin, souwéi Quaarz (Mineral)Quaarz a Feldspat besteet a gebrannt ginn ass. Jee nodeem et sech ëm haarden oder mëlle Parzeläin handelt, ass seng Kompositioun verschidden, 50/25/25, beim haarden, a 25/30/45 beim mëlle Parzeläin. Den *haarde Parzeläin* gëtt zweemol gebrannt, de *mëllen* nëmmen eemol.

Haut passéiert de Parzeläin e Gas- oder Elektrouewe beim Brennprozess. Fréier gouf de Parzeläin a stenge Kummeren, déi zougebaut goufen, gebrannt.

## Kuckt och
*Villeroy & Boch

## Um Spaweck
Jonas Lippmann

De **Jonas Lippmann**, gebuer den 12. Juli 1770 zu Binswangen am Landkrees Heilbronn a gestuerwen den 1. September 1841 zu Bouneweg, war e franséischen Entreprener a Pionéier vun der Lëtzebuerger Händschenindustrie.

Hie koum 1807 mat senger Famill op Lëtzebuerg, wou hien an der Stad als Schoulmeeschter an Heebräesch agedroe war.

1821 huet hien eng Händschefabrick an der Philippsgaass opgemaach, wou hie Liederhändschen nom Paräisser a Grenobler Muster fabrizéiert huet. Ëm 1825 huet hie seng Produktioun an dat aalt Klouschter an de Pafendall verluecht , dat selwecht Gebai, wou och d'Bridder Guetschlik a Samson Godchaux hir Wiewerei exploitéiert hunn.

De Jonas Lippmann hat vill Succès mat sengen Händschen. Hien huet 1825 op der Ausstellung vun Haarlem eng Sëlwermedail an eng Medail éischter Klass op der Internationaler Ausstellung zu Paräis kritt.

Hien hat zwéi Jongen:

* Den Isaï Lippmann (1804, Ennery bei Metz - 18xx) huet dem Papp seng Affär virugeféiert an d'Atelieren op Bouneweg verluecht. Do ass och dem Isaï säi Fils, de Gabriel Lippmann, gebuer, de spéidere Nobelpräisdréier an der Physik.
* De Léon Lippmann (1808-1883), deen 1858 zu Amsterdam d'Bank *[[Lippmann, Rosenthal & Cie]]* gegrënnt huet.

De Jonas Lippman war ee vun den industrielle Pionéier, déi d'Industrie zu Lëtzebuerg héich bruecht hunn.

No sengem Doud huet seng Famill 1848 hire Wunnsëtz op Paräis verluecht.

## Kuckt och
* Händschenindustrie
* Industriell Pionéier
* Lëscht Nobelpräis Physik

## Um Spaweck
Manufacture de gants Lippmann op industrie.lu
Nesselsucht

**Nesselsucht** *(oder: Urtikaria)* ass eng Hautkrankheet wou sech op der Haut Quaddelen bilden an et zu staarken Hautreizunge ka kommen. A ville Fäll verginn dës Reizungen erëm sou séier wéi se komm sinn, kënnen awer och a méi schwéiere Fäll chronesch ginn.

## Symptomer
Op der Haut bilde sech rout Schwellungen an et kënnt zu staarken Hautreizungen, déi zum Kraze verleeden.

## Ursaachen
Zu den Ursaachen zielen allergesch Reaktiounen, wéi z.&nbsp;B. op bestëmmt Liewensmëttel, Hëtzt, Keelt oder de Kontakt mat verschiddene Stoffer. Bei de Liewensmëttel sinn et virun allem Nëss, Äerdbieren, Mieresfriichten oder Fësch wou et zu der Nesselsucht ka kommen.

## Therapie
Fir d'Nesselsucht ze behandele soll ee just den Ausléiser erkennen, z.&nbsp;B. duerch Allegiertester, an en da vermeiden. Et kann een och e Medikament (Antihistaminika) huele fir datt d'Symptomer ofhuelen.

## Kuckt och
* Lëscht vu Krankheeten
## Um Spaweck
* Internetsäit ''Urtikaria.net'' (op Däitsch)
* ''Urticaria'' (op Englesch)
Mass

Eng **Mass** ass op Lëtzebuergesch entweeder:

* eng reliéis Zeremonie: Mass (Zeremonie)
* en Ausdrock aus der Physik: Mass (Physik)
* en Ausdrock aus der Elektronik: Mass (Elektronik)
Pyruvat

D'Pyruvat ass eng α-Ketosaier, mat enger zentraler Bedeitung fir de Metabolismus, well et den Ausgangs- respektiv Endpunkt vun enger ganzer Rei Stoffwiesselweeër ass:
* et ass d'Enn vun der Glykolys
* duerch Aminéierung entsteet Alanin
* duerch Hydréierung entsteet Lactat (Mëllechsaier)
* duerch Carboxyléierung entsteet Oxaloacetat

Verschidden Enzymer benotzen Pyruvat als Koenzym, z.&nbsp;B. Histidindecarboxylas.

## Um Spaweck
Adenosintriphosphat

**Adenosintriphosphat** (kuerz ATP) ass en Nukleotid, also e Moleküll dat aus engem Kuelenhydrat, enger Nukleinbas an an dësem Fall 3 Phosphatgruppe besteet. Et ass de wichtegsten Energiespäicher an den Zellen. Et sinn déi 2 Phosphoanhydridbindunge (gréng ënnerluecht) déi vill Energie enthalen.

ATP gëtt beim Katabolismus produzéiert, haaptsächlech an der oyxdativer Phosphoryléierung a gëtt wärend dem Anabolismus verbraucht fir nei Moleküllen opzebauen awer och bei allen anere Prozesser déi Energie brauchen, z.&nbsp;B. beim Zesummenzéie vun de Muskelen.

## Kuckt och
* ATP fir aner Bedeitunge vun dëser Ofkierzung

## Um Spaweck
Véiergëttersteen op Schéimerech

De **Véiergëttersteen op Schéimerech** steet nieft dem Kierfecht op der Héicht vu Schéimerech zu Kielen.

Dëst Postament, vum deem ugeholl gëtt, datt et vun Ufank un op där Plaz stoung, staamt aus der gallo-réimescher Zäit.

Vun de véier Relieffer sinn der nach zwéin erhalen, dat vum Herkules, dee méi spéit als Hellegen Antonius, den Einsiedler veréiert gouf, an eent, dat den Apollo kéint duerstellen. Déi zwéin aner, wou dovun auszegoen ass, datt eent dovun d'Gëttin Juno gewisen huet, goufen erausgemeesselt, wéi de Steeblock als chrëschtlechen Altor gebraucht gouf.

Dat op Schéimerech ass e Faksimile, den Original steet am Nationalmusée fir Geschicht a Konscht.

## Kuckt och
* Véiergëtterstee vu Bäerdref
* Kierch Schéimerech

## Um Spaweck

* La Commission culturelle de la commune de Kehlen: ''Der Herkulesstein von Schéimerech - ein römischer Viergötterstein - Teil einer Jupitergigantensäule und Altarstein der Antoniuskapelle. — La pierre d'Hercule de Schönberg - une pierre romaine aux quatre divinités - partie intégrante d'une colonne dédiée à Jupiter et base d'autel de la chapelle Saint-Antoine''.
Bordeaux (Homonymie)

D'Wuert **Bordeaux** bezeechent:

* eng Stad a Frankräich: **[[Bordeaux]]**,
* eng Géigend a Frankräich: Bordeaux (Regioun),
* eng Wäibauregioun a Frankräich: Bordeaux (Wäibauregioun).
Bourgogne

D**'Bourgogne** ass eng fréier administrativ franséisch Regioun déi ënner anerem duerch hiert Wäibaugebitt bekannt ass. Bei der Reoganisatioun vun 2014 koum se mat der Franche-Comté an déi nei Regioun Bourgogne-Franche-Comté, mat als Prefecture Dijon.

## Um Spaweck
Wäibauzonen

D'Ubaufläch vir Wäin an de Gebidder vun der Europäescher Unioun ass duerch e Reglement vum Europarot vum 17. Mee 1999, an a senger Ofännerung vum 29. Abrëll 2008 iwwer d'Organisatioun vum Wäimaart an Europa no klimatesche Krittären a siwe **Wäibauzonen** agedeelt.

Et sinn dat d'Haaptzonen A, B an C. D'Haaptzon C ass weider opgedeelt an CIa, CIb, CII, CIIIa an CIIIb.

An der Wäibauzon A ass de Klima am keelsten an d'Zon CIIIb huet dee wäermste Klima. Fir d'Wënzer gëllen an de verschiddenen Zonen ënnerschiddlech Virschrëften iwwer d'Moschtgewiicht, d'Uräicherung an d'Saieren, respektiv d'Entsaiere vum Wäin.

Lëtzebuerg gehéiert zesumme mat den däitsche Wäibaugebidder (mat Ausnam vu Baden) zu der Wäibauzon A.

Et gëtt Bestriewungen d'Andeelung op dräi Zonen, Süd, Mëtt an Nord, ze vereinfachen. Dobäi géifen d'Mindestufuerderungen un de Wäin an der nërdlecher Zon warscheinlech erhéicht.

Um amerikanesche Kontinent gëtt et nëmmen a Kalifornien eng änlech Andeelung a verschidde Klimazonen.

## Definitioun vun de Wäinbauzonen
### Wäibauzon A
Dëst ass déi keelsten Zon. 
* Lëtzebuerg
* Däitschland ouni d'Regioun Baden
* Belsch
* Holland
* Vereenegt Kinnekräich
* All skandinavesch Länner

### Wäibauzon B
* d'Regioun Baden an Däitschland
* Éisträich
* den Osten an Norde vu Frankräich (Elsass, Loutrengen, Champagne, Jura, Loire, Savoie)

### Wäibauzon C
D'Zon C, déi wäermsten Zon, ass a follgend 5 Subzonen ënnerdeelt:
* CIa: Déi franséisch Regioune Bordeaux, Bourgogne, Provence, Rhône a Sud-Ouest gehéieren dozou. Donieft sinn e puer Gebidder an Nordspuenien an e groussen Deel vun de portugisesche Regiounen an dëser Zon agedeelt.
* CIb: Südtiroul, nërdlech Ubaugebidder vun Italien
* CII: Longuedoc-Roussillon, Nord- a Mëttelitalien an den Norde vu Spuenien
* CIIIa: dee méi killen Deel vu Griicheland
* CIIIb: franséisch Ubaugebidder um Mëttelmier, Korsika, Sardinien, Süditalien, Südspuenien, déi wäermste Gebidder vu Portugal an dee gréissten Deel vu Griicheland

## Um Spaweck
* EU-Wäibauzonen an Explikatioune fir Däitschland virun der Ännerung vum 29/04/2008
Abruzzen

De Begrëff **Abruzzen** huet e puer Bedeitungen:
* eng politesch Regioun an Italien: Abruzzen (Regioun)
* eng Wäibauregioun an Italien: Abruzzen a Molise
Akronym

En **Akronym** (griichesch **ακρωνύμιο**, vun *άκρος, ákros - d'Spëtzt, de Bord* an *όνυμος, ónymos - den Numm*) ass eng Ofkierzung, déi als eegent Wuert geschwat gëtt, a wou déi eenzel Buschtawen net gesonnert ausgeschwat ginn. Och steet kee Punkt tëscht de Buschtawen oder um Enn vum Wuert, wéi z.&nbsp;B. bei *[[CECA]]*, ausgeschwat "tse:ka".

Doduerch ännert sech hir Schreifweis mat der Zäit vun elauter Groussbuschtawen zu där vun normale Substantiven, wat als Ausdrock gesi gëtt, datt se sproochlech assimiléiert sinn. D' hält och fest, datt bei Akronymmer just den Ufanksbuschtaf groussgeschriwwe gëtt.

Hei e puer Beispiller fir bekannt Akronymmer:

* Aids,
* Arbed,
* Covid-19,
* Laser,
* Nato,
* Unesco,
* Unicef,
* Uno,
* Radar.

## Kuckt och
* Backronym
* Apronym

## Um Spaweck
* GlobalAcronyms
Meuse

Mat **Meuse** ka gemengt sinn:

* Den Numm vun engem Floss: Meuse (Floss);
* D'Uertschaft Meuse déi dem Floss den Numm ginn huet.
* den Numm vun engem franséischen Departement: Departement Meuse;
* eng Zeitung an der Belsch: *[[La Meuse (Zeitung)|La Meuse]]*;
* e grousse Konstruktiounsatlier (fréier fir Lokomotiven): *[[La Meuse (Atelier)|La Meuse]]*.
*den Numm vun engem Tankschëff vun der franséischer Marinn: Meuse
*den Numm vun engem Patrulleschëff vun der belscher Marinn: Meuse
## Kuckt och
* Val-de-Meuse, eng franséisch Gemeng am Departement Haute-Marne
Wim Duisenberg

De **Willem Frederik Duisenberg**, gebuer den 9. Juli 1935 zu Heerenveen, a gestuerwen den 31. Juli 2005 zu Faucon a Frankräich, war en hollänneschen Ekonomist a vun 1998 bis 2003 President vun der Europäescher Zentralbank.

Hien huet zu Groningen Ekonomie studéiert an iwwer d'Thema "Ekonomesch Konsequenze vun der Ofrëschtung" promovéiert. Hie war vun 1973 bis 1977 hollännesche Finanzminister, duerno Vizepresident vun der Rabobank Nederland B.V. a vun 1982 bis 1994 President vun der hollännescher Zentralbank.

Den 2. Mee 1998 gouf e vum Europäesche Conseil zum 1. President vun der Europäescher Zentralbank designéiert an huet dëst Amt den 1. Juni 1998 ugetrueden. Den 1. November 2003, ass en, nodeems den Euro mat Succès agefouert war, virum Oflaf vu sengem 8-järege Mandat zu Gonschte vum Jean-Claude Trichet zeréckgetrueden. Seng Ënnerschrëft steet op allen Eurobilljeeën, déi bis 2003 gedréckt goufen.

De Wim Duisenberg ass an der Schwämm vu sengem Haus zu Faucon, (Vaucluse), dout opfonnt ginn. Hien hat en Häerzschlag kritt.

De Wim Duisenberg war bestuet an hat zwéi Jongen an eng Duechter aus engem éischte Bestietnes.

## Um Spaweck
Quetschlik Godchaux

De **Quetschlik** **Godchaux**, gebuer den 31. Oktober 1798 zu Diddenuewen, a gestuerwen de 17. Mee 1873 op der Schläifmillen, gehéiert, zesumme mat sengem Brudder Samson, zu den industrielle Pionéier. Si hunn zu Lëtzebuerg d'Duchindustrie héich bruecht.

## Säi Privatliewen
Déi zwéi Bridder hu sech de selwechten Dag – den 3. September 1837 – bestuet. De Quetschlik mat der Esther Levy an de Samson mat hirer Schwëster Rose Levy.

De Quetschlik Godchaux ass de 17. Mee 1873 gestuerwen a gouf um ale Juddekierfecht a Clausen begruewen.

## Literatur
* Jeck, Marc: * De "simples tisserands" aux "barons du drap": les Godchaux*. In: Die Warte - Perspectives. Luxembourg 54 (2003)-17, p.&nbsp;1.:*La famille juive Godchaux, originaire de Lorraine et immigrée au Luxembourg vers 1795, a réalisé aux XIXe et XXe siècles le projet à la fois industriel et social d'une grande draperie à Luxembourg-Ville*.

## Kuckt och
* Duchindustrie zu Lëtzebuerg
## Um Spaweck
* Säit iwwer déi al Lëtzebuerger Industrien
* Websäit vum Fabien Godchaux mat Biller vu senger Famill
Jacques Lamort

De **Jacques Lamort**, gebuer den 20. November 1785 zu Metz, a gestuerwen den 31. Oktober 1856 an der Stad Lëtzebuerg, war en industrielle Pionéier. Hie gëtt als Grënner vun der lëtzebuergescher Pabeierindustrie betruecht.

De Jacques Lamort, Jong vum Drécker Claude Lamort, hat sech ufanks zu Lëtzebuerg als Drécker installéiert. 1824 huet en dem Pierre Bourgeois seng Pabeierfabrik zu Senneng ofkaaft an am selwechte Joer och d'Pescatore-Millen an der Millebaach, déi spéider *Lamouesch-Mille* genannt gouf. 1828 huet en och d'Manternacher Millen kaaft, an där e vun 1837 u Pabeier fabrizéiert huet. 1855 huet e se mat engem Dampkessel ekipéiere gelooss.

1828 huet en och a Clausen eng Pabeierfabréck opgemaach, fir do Tapéiten ze produzéieren. 1835 huet en d'Tapéiteproduktioun op Senneng verluecht. D'Tapéiten, déi "en ordinaire", "en glacé", "en doré" oder "en velouté" ausgefäerdegt goufen, hu sech international gutt verkaaft.

1845 huet de Jacques Lamort d'Iechternacher Faïencerie Dondelinger opkaaft, fir doran e Betrib anzeriichten. An deem Joer hunn d'Pabeierfabrécken zu Senneng an zu Manternach 200 Aarbechter beschäftegt.

Zesumme mam Mathieu-Lambert Schrobilgen huet hien 1826 d'Zeitung *[[Journal de la ville et du Grand-Duché de Luxembourg]]* gegrënnt.

De Jacques Lamort war vun 1841 bis 1856 President vun der Handelskummer Hie war 1848 Member vum Conseil de Régence a vun 1843 bis 1851 Schäffen an der Stad Lëtzebuerg.

## Literatur
* Jules Mersch: *La famille Lamort*, Biographie nationale du pays de Luxembourg, fascicule IV, Säiten 546-559.

## Kuckt och
* Pabeierindustrie zu Lëtzebuerg
* Sennenger Schlass

## Um Spaweck
* Bibliothèque Nationale (ouvrage de Jules Mersch)
François Boch

De **François Boch**, gebuer 1700, a gestuerwen 1754, war en industrielle Pionéier. Hien huet zu Lëtzebuerg d'Faïence-Industrie opgebaut.

Hie war am Ufank Eisegéisser a Waffeschmadd an huet ënner anerem Kanounekugele gegoss. 1748 huet en zu Däitsch-Oth eng Parzeläinsmanufaktur zesumme mat senge Bridder opgeriicht mam Numm "Jean-François Boch et Frères", aus där spéider Villeroy & Boch entstanen ass.

De François Boch war mat der Jeanne Françoise Barbe Pierre bestuet, déi 1746 gestuerwen ass.

## Kuckt och
*Famill Boch
* Jean Boch-Buschmann, no deem d'rue Jean-François-Boch genannt gouf
NVIDIA

D**'nVIDIA Corporation** (lat. *invidia* - "Näid, Mëssgonscht"; tatsächlech wuel vun *n vidia* ofgeleet, woubäi *n* fir "onbegrenzt, onendlech" steet) ass ee vun deene gréissten Entwéckler vu Graphikprozesseren an Chipsätz fir de PC an d'Xbox.

Den Haaptsëtz ass zu Santa Clara a Kalifornien. Den Ëmsaz vun 2001 war 1,37 Milliarden US-Dollar. Am Joer 2004 ware bei nVIDIA 1700 Leit weltwäit ugestallt.

## Um Spaweck
* NVIDIA Corporation
Véiergëttersteen

Et gëtt e puer Steng mat der Bezeechnung **Véiergëttersteen**:

* de Véiergëttersteen op Schéimerech beim Kierfecht zu Kielen,
* de Véiergëtterstee vu Bäerdref an der Kierch.
* de Véiergëtterstee vu Fenneng an der Entrée vun der Kapell.
Abruzzen a Molise

**Abruzzen a Molise** ass eng Wäibauregioun a Mëttelitalien déi am Norden op der Héicht vun Ascona ufänkt an zu engem groussen Deel op enger Längt vu ronn 250&nbsp;km laanscht d'Adria-Küst läit. Déi südlechst Gebidder leien ëm Termoli. Déi gréisst Breet huet se am Weste vu Pescara wou se bis 70 Kilometer an d'Land era reecht.
 
Dës Regioun ass de fënneftgréisste Wäiproduzent vun Italie mat zwou Haaptriefzorten: 
*De Montepulciano d'Abruzzo ass eng schwaarz Drauf a gëtt e volle roude Wäi mat engem liichte Lougôut.
*Den Trebbiano d'Abruzzo ass eng wäiss Drauf a gëtt en dréchene Wäin.

## Appelatiounen
### [[Denominazione di origine controllata e garantida|DOCG Wäiner]]

Montepulciano d'Abruzzo Colline Teramone

### [[Denominazione di origine controllata|DOC-Wäiner]]

Controguerra, Montepulciano d'Abruzzo, Trebbiano d'Abruzzo

### [[Indicatizone geografica tipica|IGT-Wäiner]]
Alto Tirino, Colli Aprutini, Colli del Sangro, Colli Frentane, Colline Pescaresi, Colline Teatini, Del Vastese oder Histonium, Terre di Chieti, Valle Peligna
Alex Boever

Den **Alex Boever**, gebuer den 22. Mee 1892 zu Wolz, a gestuerwen den 11. Mäerz 1971 zu Marrakesch a Marokko, war e lëtzebuergeschen Ingenieur.

Hie war bäigeuerdente Commissaire du Rapatriement an Direkter vum Bad Munneref.

## Literatur
* *Biographie nationale du pays de Luxembourg depuis ses origines juqu'à nos jours*, fascicule XX, Säiten 370-371.
Zitrounesaier

**Zitrounesaier** ass eng organesch Tricarbonsaier. Hir Salzer sinn d'Zitrater. Si spillt eng wichteg Roll am Metabolismus vun den Zellen, am no hir benanntem Zitratzyklus. D'Zitrounesaier an hir Salzer sinn als Liewensmëttelzousätz Konservéierungsstoffer (E330).

## Kuckt och
* Zitratzyklus

## Um Spaweck
Chipsaz

Den **Chipsaz** ass eng Hardware-Komponent op enger PC-Haaptplatinn.

Een Chipsaz besteet aus de béide Komponenten Northbridge a Southbridge. Déi zwéin Chips déngen dozou, den Datentransfer tëscht den eenzele Komponenete vun der Haaptplatinn an den Apparaten, déi dorun ugeschloss sinn. Den Numm vun de béide kënnt dovun, wéi d'Chips op der Haaptplatinn ugemaach sinn.

Déi wichtegst Fabrikante vun Chipsätz fir x86-kompatibel Architekture sinn 
* Intel, 
* VIA Technologies, 
* nVidia, 
* SiS, 
* AMD, 
* ULi/ALi an
* ATI.

## Um Spaweck

* ELKO-Websäit iwwer Chipsätz (op Däitsch)
Gierwereien zu Lëtzebuerg

**Gierwereien zu Lëtzebuerg** gouf et der laang zu Veianen an haaptsächlech zu Wolz. Dat war zu där Zäit, wéi nach am Éislek Lou geschlass ginn ass. Am Joer 1811 hunn zu Lëtzebuerg 66 Gierwereie bestanen.

D'Haaptclientë vun de lëtzebuergesche Gierwereie ware laang déi friem Arméien, déi zu Lëtzebuerg stationéiert waren. Et gëtt gesot, datt e puer éisträichesch Regimenter zur Zäit vum Maria Theresia ausschliisslech Stiwwelen aus lëtzebuergeschem Lieder gedroen hunn.

Wéi syntheetesch Substanzen d'Lou bei der Liederproduktioun ersat hunn, ass hir Zuel lues a lues zeréckgaangen. Am Zweete Weltkrich hunn d'Gierwereien duerch Zerstéierungen dann och nach 40% vun hirer Produktiounskapazitéit agebéisst. Virum Krich waren nämlech 860 Aarbechter an de Gierwereie beschäftegt. Hir Zuel ass op 570 am Joer 1949 zeréckgaangen.

1961 war et du Schluss. Dunn huet déi lescht Gierwerei, d*'[[Ideal (Giewerei)|Ideal]]*, zu Wolz, missen zoumaachen. Dat war een haarde Schlag fir Wolz. Vun do un huet d'Regierung ugefaangen, nei Industrien an d'Land ze bréngen. Dat ass geschitt am Kader vun enger sougenannter industrieller Reconversioun.

## Literatur
Weber, Paul: *Histoire de l'Economie luxembourgeoise*, Imprimerie Victor Buck, Luxembourg, 1950, 432 Säiten

## Kuckt och
* Gierwerei
* Lëtzebuergesch Industrie

## Um Spaweck
* Ideal Lederwerke Wiltz op industrie.lu
* Gierwereien zu Lëtzebuerg op industrie.lu
Géissereien zu Lëtzebuerg

## Fonderien zu Lëtzebuerg
* Géisserei a Schlässerei Massard zu Keel
* Géisserei Wies

## Kuckt och
* Géisserei
Industrie

Ënner **Industrie** vertsteet een eng ekonomesch Aktivitéit, déi dora besteet, maschinell an a grousse Quantitéite Matière-Premièren ze verschaffen a Gidder ze produzéieren.

An der Wirtschftsstruktur vu Lëtzebuerg huet d'Industrie (besonnesch d'Siderurgie) eng wichteg Roll gespillt a spillt och nach ëmmer eng.

Kuckt dozou den Artikel: Lëtzebuergesch Industrie

## Um Spaweck
Metz (Famill)

D**'Famill Metz** ass eng prominent lëtzebuergesch Famill, déi vun der Mëtt vum 19. Joerhonnert an am Ufank vum 20. Joerhonnert eng wichteg Roll an der Politik an an der Industrie gespillt huet. De Grënner vun der Famill war de Jean Metz, deen néng Kanner hat. Zu der zweeter Generatioun hunn den Auguste Metz, de Charles Metz an den Norbert Metz gehéiert, déi allen dräi wichteg liberal Politiker an der éischter Zäit vun der Lëtzebuerger Onofhängegkeet waren. Déi dräi Bridder hu wichteg politesch an ekonomesch Accenten zu Lëtzebuerg an der Mëtt vum 19. Joerhonnert gesat an ënner hire Kanner waren och nach e puer politesch a an industriell wichteg Leit.

Familljemembere vun der Famill Metz waren och duerch Bestietnes an anere bekannten a wichtege Famille wéi Le Gallais, Vannérus, Laval a Laeis vertrueden.

## Stammbam vun der Famill



## Literatur
* Jules Mersch: *Les Metz, La Dynastie du Fer*, Biographie nationale du pays de Luxembourg, fasicule 12 http://www.luxemburgensia.bnl.lu/cgi/luxonline1_2.pl?action=pv&sid=luxbio&vol=12

## Kuckt och
* Metz & Cie
* Metze Schmelz
* Metze Spidol
* Siderurgie zu Lëtzebuerg
Rollefax

De **Rollefax** ass der Brauerei hire Fouermann, dee fréier mam Päerdsgespan, haut mam Camion, de Béier an d'Bistroe liwwert, an dobäi d'Fässer *rullt*.
Board of Industrial Development

De **Board of Industrial Development** ass e Comité deen 1959 zu Lëtzebuerg gegrënnt ginn ass, fir am Ausland Reklamm fir d'Implantatioun vu friemen Entreprisen ze maachen. Hir Prospectiounsreesen hunn an den USA ugefaangen. Tëscht 1962 an 1964 sinn doropp hin ongeféier 20 nei Industrien no Lëtzebuerg komm, méi oder manner alleguer aus den USA. Un der Spëtzt DuPont de Nemours. Dës Entreprise ass mat enger Belegschaft vun 1240 Persounen déi véierzéngt Entreprise wat d'Beschäftegung ugeet. Goodyear hat sech scho virdrun, am Joer 1951 zu Colmer-Bierg etabléiert a figuréiert haut mat enger Belegschaft vun 3.590 Persounen als drëttwichtegsten Employeur am Land.

An der Tëschenzäit gouf aus dem *Board of Industrial Development* de **Board of Economic Development** (*Comité de développement économique*). Seng Aktivitéite si virugaangen a stoungen traditiounsgeméiss ënner dem Éierevirsëtz vum Grand-Duc Henri.

Ufank 2001 huet den Ierfgroussherzog Guillaume d'Nofolleg vu sengem Papp als Éierepresident iwwerholl.

Zanter 2008 figuréiert dee Comité ënner der Bezeechung *Luxembourg for Business* an ënnersteet dem Wirtschaftsministère. Am Regierungsprogramm Bettel-Schneider ass d'Fusioun vu *Luxembourg for Business* mat *Luxembourg for Finance* virgesinn.

## Literatur

## Um Spaweck
* Luxembourg for Business 
* De STATEC iwwer D'Mutatiounen an der Lëtzebuerger Wirtschaft
Lactat

Als **Lactat** bezeechent een e Salz oder Ester vun der Mëllechsaier.

Well Mëllechsaier an zwou enantiomere Forme virkënnt, gëtt et och zwou entspriechend Forme vun hirem Anion, déi ee meeschtens no hirer Ausriichtung an der Fischer-Projektioun als D- an L- Form bezeechent. Lactat kënnt am mënschleche Kierper nëmmen an der rietsdréiender L- Form vir, meeschtens als Natriumlactat.

Lactater entstinn am Stoffwiessel vu Liewewiese bei enger onvollstänneger Verbrennung vu Glucose. Dëst ass e Prozess deen asetzt wann een der Muskulatur Leeschtung ofverlaangt, déi e méi grousse Besoin u Sauerstoff ervirrifft wéi e vum Blutt gedeckt ka ginn. D'Konsequenz kann eng Iwwersaierung vun de Muskele sinn.

## Um Spaweck
* Lactat-Diagnos
* Lactat-Test
Gierwerei

Eng **Gierwerei** - och nach **Larei** oder **Laërei** (vereelzt) (fr. *tannerie*) - ass eng Entreprise, déi Déierenhaut zu Lieder verschafft. D'Gierwen ass eent vun den eelsten Handwierker. De Beruff vun engem deen an der Liederproduktioun geschafft huet, war de **Gierwer**.

Well ee fir ze gierwen – nieft der Lou – och vill Waasser gebraucht huet, louchen d'Gierwereie gemenkerhand laanscht de Baachen oder Flëss; zu Lëtzebuerg absënns am Éislek (Wolz, Klierf, Veianen), awer och zu Iechternach, Esch-Uelzecht oder am Stater Gronn. Eng Rei Odonymmen (zu Wegdichen, Téiteng a Beetebuerg) erënneren haut nach un déi fréier Gierwereien.

## Verfaren
D'Haaptetappe fir d'Déierenhait zu Lieder ze verschaffe begräifen:

* d'Fleeschreschter an d'Hoer gi vun den Hait erofgemaach;
* an der „Bächen“ ginn d'Hait an enger Kallek-Schwiefel-Britt ageweecht an ëmmer nees ausgewäsch, wouduerch se quëllen a méi spéit de Gierfstoff besser ophuelen;
* d'Feller gi flaach openee getässelt, mat all Kéier enger Schicht gemuele Lou dertëschent;
* zum Schluss gëtt eng Britt aus Lou an Alaun (méi spéit cheemesch Produiten) driwwer geschott an d'Hait bleiwen tëscht e puer Wochen an e puer Méint dran ageweecht. 

Mat der Prozedur vum Gierwe bleiwen d'Hait flexibel, se hale sech gutt a gi waasserdicht.

De Patréiner vun de Gierwer ass den hellege Baartelméis.

D'Familljennimm Gerber a Weissgerber ginn op de Beruff zeréck.

## Kuckt och
* Gierwerei zu Lëtzebuerg

## Literatur
* Orlewski-Eyschen, Jacqueline, Duhr, Nicole et al. *Et war een deemools net méisseg: Al Beruffer a Broutverdéngschter, Band 1*. Itzig: RBS, 2009. ISBN 9782959972157
* Orlewski-Eyschen, Jacqueline, Duhr, Nicole et al. *Et war een deemools net méisseg: Al Beruffer a Broutverdéngschter, Band 2*. Itzig: RBS, 2010. ISBN 9782959972167

## Um Spaweck
Return to Castle Wolfenstein

**Return to Castle Wolfenstein** (ofgekierzt **RtCW**) ass en Ego-Shooter vun id Software, deen op der Quake-3-Engine baséiert. En ass 2001 op de Maart komm a gëllt als Remake vun engem vun deenen éischten Ego-Shooter, Wolfenstein 3D, och wann déi graphesch Fortschrëtter an déi haaptsächlech op anere Plaze wéi dem Schlass selwer lokaliséiert Geschicht just nach ganz wäitleefeg un d'Original erënneren.

D'Spill ass an der Zäit vum Zweete Weltkrich ugesidelt, mä et fëscht och ganz staark am surreale Rayon. Den alliéierten Agent *B.J. Blazkowicz* gouf mam *Agent One* an Däitschland geschéckt fir Rumeuren nozegoen iwwer e perséinleche Projet vum Heinrich Himmler, der *SS Paranormal Divisioun*, déi anscheinend Recherchen iwwer d'Operstoe vun Doudeger mécht, biotechnesch verännert Iwwerzaldoten a geheim Superwaffen. Déi zwéin Agente ginn awer erwëscht an am Schlass Wolfenstein gefaange gehalen. De Spiller iwwerhëlt d'Roll vum Blaskowicz a muss kucke fir aus dem Schlass z'entwëschen an da seng Missioun zu Enn ze bréngen. Um Wee vu Level zu Level begéint een Nazien, Zombien a Mutanten a sou verschiddenen Dekore wéi Norwegen, enger mysteriéiser Kierch, enger Stealth-Missoun, engem Duerf mat Resistenzler, de geheime Laboe vun der SS Paranormal Divisioun, etc., bis datt een zum Schluss virum ondoudege Sachseprënz Heinrich I. steet, der gréisster Gefor fir d'fräit Europa...

An Däitschland huet d'Spill Kultstatus erreecht, wuel wéinst den op Europäer karikaturhaft wierkende Protagonisten an der Handlung op vëlleg onrealistesche Plazen, mä sécher och duerch de Reiz vum Verbuedenen: déi englesch Originalversioun ass an Däitschland wéinst den Nazisymboler verbueden an déi däitsch entschärfte Versioun steet um Index (zu Lëtzebuerg gëtt et wéi an deene meeschte Länner keen sou e Verbuet).

Nieft der Singleplayer Campaign huet d'Spill och nach e Multiplayer Modus, wou verschidde Charaktere mat ënnerschiddleche Fäegkeeten (Lieutenant, Medic, Engineer an Zaldot) zesumme musse schaffe fir ze gewannen (Fändele rafen oder Objeten dynamitéieren). Et gëtt eng Hellewull vu Kaarten, déi ee sech och selwer programméieren an op e Server eropluede kann.

Eng komplementär Singleplayer Campaign ass *[[Return to Castle Wolfenstein: Diversant]]* (éischter rar ze fannen) an als Nofollger vum Multiplayer Modus gëtt et gratis fir erofzelueden *[[Wolfenstein: Enemy Territory]]* (staark verännert Konzept, och wann d'Iddi vum Team erhale blouf).

## Um Spaweck
* Offiziell Websäit vum Spill
* Planetwolfenstein, eng grouss RtCW Community
Baschelt

**Baschelt** ass eng Uertschaft an der Gemeng Bauschelt am Kanton Wolz.

## Geschicht
Tëschent de Joren 1840 an 1914 si vill Awunner aus der Géigend ausgewandert: vu Baschelt, wéi och vu Bärel, Bauschelt, Béiwen, a Bonnal-Ensber.

Zu Lëtzebuerg gëtt d'Post scho vun 1850 un all Dag verdeelt. Vu Wolz aus goufe mat Baschelt 24 Dierfer am Ëmkrees zerwéiert.

Am Zweete Weltkrich gouf et zu Baschelt e Bunker fir Refraktären. 
De Grondstee vun der haiteger Kierch mat hirem markanten Tuerm gouf warscheinlech tëschent 1837 an 1843 geluecht. D'Gebai hannert der Kierch, dat haut als Festsall benotzt gëtt, war fréier d'Duerfschoul a gouf 1860 gebaut.

D'Fësche war fréier, am Laf vun der Sauer, eng heefeg an deels och eng lukrativ Beschäftegung. Am Summer ass d'Rommwiss, e flaachen Uwänner vum Stauséi, eng flott Ofwiesslung fir Touristen a Waassersportamateuren.

Bis 1828 war Baschelt en Deel vun der Gemeng Meecher. De Charles-Gérard Eyschen (1800-1859) koum zu Baschelt op d'Welt.
## Etymologie
Déi lescht Silb vum Duerfnumm *-schleiden *huet säin Ursprong am Wuert „sleide“, wat souvill heescht wéi een Hank oder eng Sank (Terrain, deen zu enger Säit hänkt).

Säit 1995 invitéiert den thematesche Rondwee „Wiss, Baach, Bësch“ op en Trëppeltour. Den Aussiichtstuerm „Mirador“ bitt um Tempelskamp (448m) eng fantastesch Vue iwwert de Stauséi. Déi al Buch an Hoschtig gouf 1984 op d'Lëscht vun den „arbres remaquables“ geschriwwen.

## Kuckeswäertes
* Kierch vu Baschelt
*D'Aussiichtspunkten *[[Tempelkamp]]* an *[[Kaaschterlach]]*.

## Kuckt och

## Um Spaweck
Giischterklaus

**Giischterklaus** ass eng Uertschaft an der Gemeng Rouspert-Mompech, am Kanton Iechternach.

## Geschicht
Bis 1822 war Giischterklaus eng Sektioun vun der Gemeng Bur. Bei der Opléisung koum et, sou wéi och d'Sektiounen Dickweiler, Giischt, Hénkel an Hénkeler Millen bei Rouspert derbäi, Bur goung bei d'Gemeng Mompech.

Den 1. Januar 2018 hunn déi zwou Gemenge Mompech a Rouspert zu der Gemeng Rouspert-Mompech fusionéiert.

## Kuckeswäertes
* D'Kapell
*D'Lourdes-Grott 
* Eng bemierkenswäert Lann

## Biller

Rosport-Mompach, Chapelle Girsterklaus (101).jpg|Kapell
Girsterklause Bildstock.jpg|Weekräiz
Rosport-Mompach, Girsterklaus Grotte (102).jpg|Lourdes-Grott
GiischterklausLann01.jpg|Bemierkenswäert Lann
Giischterklaus 02072022.jpg|Aus der Loft gesinn


## Kuckt och

## Um Spaweck
Chronescht Middegkeetssyndrom

D**'Chronescht Middegkeetssyndrom** (CMS) ass eng multisystemesch Krankheet déi d'Zentralnervesystem befält.

## Eng sëllegen Nimm

1988 huet eng Expertegrupp am Optrag vun der US-amerikanescher Centers for Disease Control and Prevention d'CMS als eegestänneg Krankheet definéiert.
Fir dëst Krankheetsbild gëtt et eng sëllegen Nimm:
* *Chronic Fatigue Syndrome*, (CFS) besonnesch an den USA
* *Chronic Fatigue/ Immune Dysfunction Syndrome*, (CFIDS); USA 
* *Myalgic Encephalomyelitis*, (ME) a Groussbritannien, Australien, Kanada an Neiséiland 
* *Postviral Fatigue Syndrome*, (PVFS) 
* *Benign Myalgic Encephalomyelitis*, (BEME)
* *Chronisches Erschöpfungssyndrom*, am däitschsproochege Raum
* *Syndrome de fatigue chronique* op Franséisch
* *Chronisch vermoeidheidssyndroom* op Hollännesch

## Symptomer
D'Haaptsymptom vum CMS ass de Post-exertionelle Malaise (PEM) – eng akut Verschlechterung vum Zoustand, déi 24 bis 72 Stonnen no enger kognitiver, emotionaler oder kierperlecher Belaaschtung optrëtt an eng markant Verschlechterung vun de Symptomer a vum allgemenge Befanne mat sech bréngt, déi iwwer Deeg bis Wochen hale kann.

## Diagnos

## Differenzialdiagnos

## Therapie

## Verlaf a Prognosen

## Ursaachen

## Selwerhëllefgruppen
### Lëtzebuerg
Zu Lëtzebuerg gëtt et eng Selwerhëllefsgrupp: d*ASSOCIATION LUXEMBOURGEOISE DU SYNDROME DE FATIGUE CHRONIQUE SFC/CFS/CFIDS/ME a.s.b.l.*, déi hire Sëtz zu Beefort huet: 
:CFS/ME a.s.b.l.
:10A, rte de Haller
:L-6312 Beaufort

## Kuckt och
* Lëscht vu Krankheeten

## Um Spaweck
* Websäit vun der lëtzebuergescher Selwerhëllefgrupp
Frère Roger

De **Frère Roger**, gebuer als **Roger Louis Schutz** den 12. Mee 1915 zu Provence an der Schwäiz, a gestuerwen de 16. August 2005 zu Taizé a Frankräich bei engem Attentat, war de Grënner vun der ökumeenescher *[[Communauté de Taizé]]*.

Säi Papp war e reforméierte Schwäizer Paschtouer.

1989 krut de Frère Roger de Karlspräis vun der Stad Oochen.

## Um Spaweck
* Offiziell Websäit vun der ''Communauté de Taizé''
* Offiziell Websäit vun der Karlspräisstëftung