open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pond Sterling

D**'Pond Sterling** (Englesch: *Pound sterling*) ass déi offiziell Wärung vu Groussbritannien a gëtt vun der englescher Zentralbank, der Bank of England erausginn a verwalt.

*Sterling* ass den Numm vun der *Wärung*, a *Pond* den Numm vun der Eenheet, an där se ausgi gëtt.

## Geschicht
D'Pond Sterling ass eng brittesch Wärung, déi virun allem am 18. Joerhonnert a koloniale Beräicher e Bezuelmëttel gouf. A verschiddene Kolonien, besonnesch an der Karibik an an Nordamerika, gouf et als en informellt Tauschmëttel gebraucht.

D'Pond Sterling war haaptsächlech a Form vu Koffermënzen disponibel an ass no der Etabléierung vun de Banken an de koloniale Gebidder wärend dem 17. an am 18. Joerhonnert gebraucht ginn. Et hat de Charakter vun enger lokaler verankerter Wärung, déi wärend der brittescher Kolonialherrschaft immens wichteg war.

Mat der Entwécklung vun de Wärungszonen an der internationaler Monetiséierung am 19. Joerhonnert ass d'Pond Sterling iwwerflësseg ginn a gouf a ville Länner vum Commonwealth of Nations mat lokale Wärungen ersat.

## Kuckt och
* Pond (Wärung)

## Um Spaweck

* Pond Sterling Biljeeën   
* Schottescht Pond Sterling   
* Nordirescht Pond Sterling
Inflatioun

D'Wuert **Inflatioun**, am Lëtzebuergeschen och Präisdeierecht genannt, kënnt vun *opblosen* (Engl.: *inflate*) hier.

D'Inflatioun zeechent sech duerch eng allgemeng Hausse vun de Präisser, wärend enger gewësser Period, aus. Den Index vun de Konsumpräisser erlaabt et, d'Präisevolutioun vun engem Wueren- an Déngschtleeschtungskuerf ze moossen. Seng Zesummestellung soll representativ si fir d'Ausgabe vun engem duerchschnëttleche Stot. Jee nodeem wéi d'Konsumgewunnechten am Laf vun der Zäit änneren, gëtt d'Kompositioun ugepasst.

## Auswierkungen
D'Inflatioun bedeit e Verloscht vun der Kafkraaft. De Verbraucher kann net méi déi selwecht Quantitéit vu Wueren an Déngschtleeschtunge mat der selwechter Pai wéi virdrun, kafen. Logescherweis gëtt da manner konsuméiert oder deen Eenzele spuert manner.

D'Belsch a Lëtzebuerg sinn déi zwee eenzeg Länner op der Welt, déi an dësem Fall eng automatesch Upassung vum Aarbechtsloun hunn. Allerdéngs geschitt dat mat enger gewëssener Verspéidung.

Wann d'Inflatioun ze vill klëmmt, erhéijen d'Zentralbanke gär d'Leetzënsen. Doduerch hëlt d'Geld erëm u Wäert zou, well d'Placementer méi remuneréiert ginn. D'Haaptzil vun der Europäescher Zentralbank ass d'Stabilitéit vun de Präisser. Fir dat ze realiséiere muss si ganz genee d'Evolutioun vun der Inflatioun am A behalen.

## Kuckt och
* Desinflatioun
* Deflatioun
* Leetzëns

## Um Spaweck
* Kompositioun vum Wuerekuerf 2009
* Websäit vun InflationData.com
* Lëtzebuerger Inflatiounstatistike vun 1999 bis haut BCL
Quintett

E **Quintett** kann e puer Bedeitungen hunn, wéi:
* Musekstéck fir 5 Stëmmen,
* Museksensembel mat 5 Instrumenter oder 5 Persounen
* Quintett ass och den Numm vun engem Spillfilm aus dem Joer 1979

Eng bekannt Quintettkompositioun ass de Forellenquintett vum Franz Schubert
Bei de Musekensemblen, no der Zuel vu Persounen opgedeelt, ënnerscheet een:
Solo - Duett - Terzett - Quartett - Quintett - Sextett - Septett - Oktett - Nonett - Dezett.
Solo (Musek)

An der Musek ass e **Solo**
* e Musekstéck oder den Deel vun engem Musekstéck, dat fir eng Persoun oder een Instrument geschriwwen ass,
* d'Opféierung vun engem Musekstéck, Vokal- oder Instrumentalmusek, duerch eng Persoun. Et gëtt zum Beispill Kompositiounen, déi fir ee Piano geschriwwe sinn.

Solist ass e Museker, Sänger oder Dänzer deen eleng optrëtt oder eng Eenzelstëmm an engem Chouerverband a bannent engem Instrumentalensembel.
Nukleinsaier

**Nulkeinsaieren** ass de Sammelbegrëff fir DNS an RNS, also organesch Makromoleküllen déi aus Nukleotiden zesummegesat sinn. Si sinn an den Zellen (DNS am Zellkär, RNS am Zytosol an och am Zellkär) fir déi geneetesch Virgäng verantwortlech.
Jacques Attali

De **Jacques Attali**, gebuer den 1. November 1943 zu Alger, ass e franséische Schrëftsteller, Ekonomist a Politiker. Hie war ee vun de Beroder vum fréiere franséische President François Mitterrand. Vun 1991-1993 war hie President vun der Osteuropabank (BERD) zu London. De Jacques Attali ass den Zwillingsbrudder vum Bernard Attali, deen ënner anerem President vun der Air France war.

## Literatur
* Telo, L., 2016. *Et Attali créa Attali*. M, le magazine du Monde, 27. August 2016, S. 27-33.

## Um Spaweck
* Offiziell Websäit vum Jacques Attali
Systematik (Biologie)

D**'Systematik** an der Biologie oder d**'Taxonomie** gouf vum Carl von Linné agefouert a beschreift d'Andeelung vun de Liewewiesen.

Déi Andeelung gesäit sou aus:
* Räich
** Stamm
*** Klass
**** Uerdnung
***** Famill
****** Gattung
******* Aart

Déi Andeelunge kënnen nach eng Kéier an Ënnergruppen agedeelt ginn, wéi z.&nbsp;B. Ënneruerdnung oder Iwwerklass.

## Um Spaweck
Zytosol

Den **Zytosol**, och *Cytosol*, ass de wässerege Bestanddeel vun enger Zell hirem Zytoplasma, mat deene Substanzen, déi dodra geléist sinn (Salzer, Proteinnen dorënner eng ganz Partie Enzymen, Zockeren,...). Et handelt sech also ëm den Zytoplasma ouni déi membranéis Organellen.

Am Zytosol spille sech vill Reaktiounen of, déi fir d'Liewe vun der Zell néideg sinn. Sou leeft z.&nbsp;B. d'Translatioun vun der RNSm fir déi net-membranéis Proteinnen am Zytosol af, gradewéi och wichteg metabolesch Weeër, z.&nbsp;B. d'Glykolys.
Organell

**Organell** ass den Diminutiv vun Organ. Domat sinn déi Elementer bannent enger Zell gemengt, déi dës Zell funktionéieren dinn, sou wéi d'Organer en Organismus funktionéieren dinn.

Et kann en d'Organelle follgendermoossen opdeelen:
* endosymbiotesch Organellen
** Mitochondrie
** Chloroplast an aner Plasten
* membranéis Organellen
** endoplasmatescht Reticulum
** Golgiapparat
** Zellkär
** Lysosom
** Peroxysom
** Vakuol
* net-membranéis Organellen
** Ribosom
** Zentrosom

## Um Spaweck
Zytoplasma

D**'Zytoplasma** bezeechent alles wat an enger Zell enthalen ass, ausser dem Zellkär, et erstreckt sech also vun der Membran bis un d'Enveloppe vum Kär. Sou enthält et nieft dem Zytosol (Waasser + geléisten Substanzen) och déi membranéis Organellen.

## Um Spaweck
Maschinenring

E **Maschinenring** ass en Zesummeschloss vu landwirtschaftleche Betriber, fir zesumme grousst Material - Trakteren, Méidrescher,... - zesummen ze notzen, an och, fir landwirtschaftlech Aarbechtskräfte bei Iwwerkapazitéiten ze vermëttlen. Si kënnen als Veräin oder als Genossenschaften organiséiert ginn.

An der Lëtzebuerger Landwirschaft ginn déi Kooperatiounsforme vum Staat nohalteg ënnerstëtzt, well se zu enger Reduktioun vun de feste Käschte féieren an domat zu der Erhalung an der Verbesserung vun der Kompetitivitéit vun de Betriber bäidroen.

D'Maschinenringe sinn zu Lëtzebuerg tëscht 1972 an 1974 a Form vu Genossenschaften entstanen.

## Missioun vum Maschinen und Betriebshilfsring Lëtzebuerg (MBR)
* Bereetstellung an Austausch vu landwirtschaftleche Maschinnen
* Vermëttlung vu Hëllëfskräften (bei Onfäll, Krankheet, Congé)
* Organisatioun vun der Informatioun (Fachkonferenzen, Sammelabonnementer, asw.)
* Berode beim Akaf vu landwirtschaftleche Maschinnen.
 
## Um Spaweck
Websäit vum MBR
Biomembran

Eng **biologesch Membran** wéi z.&nbsp;B. d'Zellmembran ass eng Trennschicht a besteet aus Lipiden, Proteinnen a Kuelenhydrater a verschiddene Proportiounen. Déi Molekülle bilden e sougenannte flëssege Mosaik (*fluid mosaic*) nom Modell vu Singer an Nicholson (1972).

## Zesummesetzung
### Lipiden

* De gréissten Deel vun de Lipiden an enger Biomembran si Phospholipiden, déi amphipathesch sinn, d.&nbsp;h. gläichzäiteg hydrophil (duerch e polare "Kapp") an hydrophob (duerch zwéin apolar "Schwänz"). Si sinn an enger duebeler Schicht uguerdnet, an där déi hydrophob Deeler no banne gedréint sinn an déi polar Käpp op béide Säite mat dem Milieu ronderëm a Kontakt sinn.
* Donieft fënnt een och nach Cholesterol an de Biomembranen. Deen hëlleft d'Fluiditéit vum Ensembel ze reguléieren. Wann den Taux vu Cholesterol an enger Membran zouhëlt gëtt se manner fluid.

### Proteinnen
*D'Proteinnen an de Membrane kënnen intrinsek sinn d.&nbsp;h. een oder méi transmembranéis Domäner hu Stécker déi duerch d'Membran ginn. Déi Domäner bestinn aus hydrophoben Aminosaieren an hunn eng \alpha-Helix-Sekundärstruktur.
*Se kënnen och duerch e Lipid aus der Membran un där fixéiert sinn.
*Eng weider Méiglechkeet ass datt se duerch schwaach Bindungen (net-kovalent Bindungen) mat engem intrinseke Protein verbonne sinn, dat sinn déi peripher Proteinnen.

### Kuelenhydrater
D'Kuelenhydrater déi zu enger Membran gehéieren, sinn entweeder u Lipiden (Glykolipiden) oder u Proteinnen (Glykoproteinen) festgemaach.

## Fluiditéit
D'Fluiditéit vun de Biomembranen entsteet doderduerger datt hir Bestanddeeler säitlech kënnen diffuséieren, d.&nbsp;h. d'Membran net verloossen an net d'Säit (banne-baussen) wiesselen. Wat d'Phospholipide méi gesiedegt Fettsaieren enthalen, wat d'Membran méi steif ass. *cis*-ongesiedegt Fettsaieren dogéint erhéijen d'Fluiditéit. Wann d'Temperatur erofgeet, geet d'Produktioun vun ongesiedegte Fettsaieren an d'Luucht well d'Keelt d'Fluiditéit verklengert.

## Literatur
* Singer, S.J. & GL Nicholson, 1972. *The fluid mosaic model of the structure of cell membranes*. Science 175: 720-731.
* Jacobson, Sheets, & Simpson, 1995. *Revisiting the fluid mosaic model of membranes.* Science 268: 1441-1442. Eng Iwwersiicht, iwwer dat, wat vun 1972 bis 1995 mam Singer/Nicholson "flëssege Mosaik-Modell" geschitt ass.
* Singer S.J., 1971. *The molecular organization of biological membranes*. In: *Structure and function of biological membranes*. New York: Academic Press, S. 145-222.
Zellkär

Den **Zellkär** ass déi gréisst Organell an enger eukaryotescher Zell (ongeféier 10 μm Duerchmiesser). En ass vun der sougenannter *Kärenvelopp* ëmginn, eng duebel Biomembran. En enthält d'Kärplasma mat der Chromatin. Déi rout Bluttkierpercher vu Mamendéieren an d'Bluttplättecher hu keen Zellkär.
## Kärenvelopp
Den Zellkär ass duerch eng duebel Membran vum Zytoplasma ofgetrennt. Well et keng einfach Membran ass wéi een se ronderëm d'Zell an aner Organelle fënnt, seet ee besser *Kärenvelopp* wéi *Kärmembran*. De Raum tëscht deenen 2 Membranen heescht perinukleare Raum. D'Kärenvelopp ass no baussen a Verbindung mam endoplasmatesche Reticulum. Bannena gëtt se vun der Nuklearlamina (eng Schicht Intermediärfilamenter) doubléiert, déi se stabiliséirt an un där sech d'DNS ka festmaachen.

Fir den Trafic tëscht dem Kärplasma an dem Zytoplasma z'erméiglechen, sinn an der Kärenvelopp Poren déi Substanzen (Moleküllen) eran an eraus loossen.

Um Ufank vun der Zelldeelung gëtt d'Nuklearlamina phosphoriléiert an d'Envelopp "zersetzt" sech, bleift awer ënner der Form vu Vesikelen erhalen. Um Enn vun der Zelldelung gett d'Lamina dephosphoriléiert an d'Envelopp setzt sech nees nei aus de Vesikelen zesummen.

## Roll vum Zellkär
Am Zellkär gëtt d'DNS stockéiert an déi nei DNS synthetiséiert (= Replikatioun). Donieft ginn och d'RNSen am Kär hiergestallt (= Transkriptioun).

Am Kär kënnen awer keng Proteinne synthetiséiert ginn, déi mussen all aus dem Zytoplasma importéiert ginn, z.&nbsp;B. d'Histonen an déi verschidde Polymerasen.

## Nukleol
De Nukleol ass eng Regioun am Kär an där verschidden ribosomal RNSen hiergestallt ginn a sech da mat de Ribosomproteinne verbannen déi importéiert goufen. Eng aner Funktioun vum Nukleol ass d'Synthes vun NAD+.

## Um Spaweck
Zellmembran

D**Zellmembran** ass déi Biomembran déi eng Zell no baussen ofgrenzt. Si trennt domat den Zytoplasma vum extrazellulare Milieu.

## Um Spaweck
Lipid

**Lipiden** ass e Sammelbegrëff fir verschidden organesch Moleküllen déi als gemeinsam Eegenschaft hunn, datt se net oder nëmme schwéier waasserléislech sinn (awer léislech an organesche Léisungsmëttel) a sech fetteg ufillen. Dofir gi s'an der Alldagssprooch och als Fetter bezeechent. Et handelt sech also ëm en heterogene Grupp wat déi genee cheemesch Struktur ugeet.

Follgend Klassifizéierung ass méiglech:
* hydrolysabel Lipiden
** Mono-, Di- an Triglyceriden: Ester vun engem Glycerolmoleküll mat enger, zwou oder dräi Fettsaieren
** Phospholipiden
** Wuesser: Ester tëscht enger Fettsaier an engem Alkohol mat laanger Ketten
* net-hydrolysabel Lipiden
** Fettsaieren: Moleküllen mat der Formel \rm C_n\rm H_x-\rm COOH, mat n\ge3  an x=2n+1 fir déi gesiedegt Fettsaiere respektiv x\le2n-1 fir déi ongesiedegt
** Steroiden, z.&nbsp;B. Cholesterol
** Isoprenoiden, z.&nbsp;B. Menthol

## D'Nahrungsfetter

Ënner den dräi Nierstoffer (Lipiden, Kuelenhydrater a Proteinnen) huet d'Fett op Gewiicht bezunn den héchsten Energiegehalt: 9,3 kcal/g.

D'Nahrungsfetter gi vum Kierper haaptsächlech fir den Opbau vun den Zellwänn gebraucht. Op Grond vun hirer Nahrungsdicht, si si am Verglach zu de Kuelenhydrater an de Proteinnen immens energieräich an domat och als Haaptenergieliwwerant ze betruechten.

Mam Iessen zougefouert Fett a Cholesterin gëtt duerch d'Gaalesaier emulgéiert an iwwer d'Darmwand resorbéiert. Doriwwer eraus si bal all Kierperzellen an der Lag zu enger Fettsynthes.
Well de Mënsch awer net all ongesiedegt Fettsaiere selwer bilde kann, musse verschidde Fetter, wéi z.&nbsp;B. Linolsaier, dem Kierper iwwer d'Iessen zougefouert ginn.

Fett gëllt och als Schutz géint Keelt, dofir gëtt et ënner der Haut gespäichert. 
Ouni Fett kéinte vill liewenswichteg Vitaminnen déi sech eréischt duerch d'Fett kënnen opleisen, net vum Kierper opgeholl ginn.

Eng fetträich Ernierung siedegt am Allgemengen och méi wéi eng Ernierung ouni Fett.

## Um Spaweck
Phospholipid

**Phospholipide** bestinn aus engem Glycerolmoleküll dat mat 2 Fettsaierereschter (R-CO- an R'-CO-) verestert ass, souwéi mat enger Phosphatgrupp. Déi Phosphatgrupp ass sengersäits jee no Phospholipid mat engem weidere Moleküll verestert. Hei déi 4 heefegst Phospholipiden:
* Phosphatidylethanolamin

* Phosphatidylcholin

* Phosphatidylserin

* Phosphatidylinositol

## Um Spaweck
Kiew

**Kiew** (rus.: Киев [ˈkʲi(ɪ̯)ɪf]) oder **Kyjiw** (uk: Київ [ˈkɪjɪu̯]), ass d'Haaptstad vun der Ukrain an och vum Oblast Kiew. Se huet  an ass déi gréisst Stad vun der Ukrain.

D'Alstad läit op den Hiwwelen iwwer dem Floss Dnepr an déi nei Staddeeler leien op béiden Uwänner vum Floss. Kiew zielt knapp 3 Milliounen Awunner a mat senger Agglomeratioun zesummen iwwer véier Milliounen. Wéinst hirer geschichtlecher a kultureller Roll gëtt se als *Mamm vun alle [[rus]]sesche Stied* a wéinst senge ville Kierchen a Kléischter als *[[Jerusalem]] vum Oste* bezeechent.

## Schreifweis
D'Schreifweis vun der Stad Kiew am kyrilleschen Alphabet ass op Ukrainesch „Київ“ an op Russesch „Киев“. Am Lëtzebuergeschen an am Däitschen hat sech d'Schreifweis "Kiew", als Resultat vun enger Transkriptioun vun der russescher Schreifweis an d'laténgescht Alphabet, duerchgesat.

Obwuel d'Ukrain, am Kader vun hirer Onofhängegkeet vun der Sowjetunioun, den 1995 Numm op *Kyiv* geännert huet, hu sech däitsch Noriichtenagencen nach am Joer 2014 drop gëeenegt, weiderhin den Numm "Kiew" ze benotzen.

Mat Bezuch op de russeschen Ugrëffskrich op d'Ukrain uganks 2022, hunn eng Rëtsch Medien ugefaangen, déi däitsch / lëtzebuergesch Transkriptioun "Kyjiw" vun der ukrainescher Schreifweis ze benotzen.

## Geschicht

## Kiew am Zweete Weltkrich
Aus dem Zweete Weltkrich bleift Kiew besonnesch an Erënnerung wéinst dem Massaker vu ronn 35.000 Judden an der Griecht vu Babyn Jar.

## Kuckeswäertes

* Kiewer Hieleklouschter (12. Jh.)
* Sophiëkathedral (1037)
* Kiewer Méchelskierch (12. Jh.)
* Andreaskierch (1750)
* Wladimirkathedral (1889)
* Chreschtschatik-Boulevard (1954)
* Batkiwschtschyna-Maty (1981)

## Ekonomie an Infrastruktur
Kiew ass e wirtschaftlechen Zentrum (Stolindustrie, Maschinnebau, Fligerbau, Chimiesindustrie, etc.), Unzéiungspunkt fir den Tourismus an nieft Lwiw an Odessa kulturelle Mëttelpunkt vum Land. Wéinst senge ville Kierchen a Kléischter a senger Bedeitung fir déi orthodox Chrëschte gëtt Kiew zanter dem Mëttelalter als „Jerusalem vum Osten“ bezeechent. Déi ukrainesch Haaptstad ass awer och fir Zuch- a Fluchlinnen eng vun de wichtegste Verkéiersdréischeiwe vun Osteuropa an huet en Hafen um Dnepr.

## Bekannt Kiewer
* Michail Bulgakow, russesche Schrëftsteller
* Scholem Alejchem, jiddesche Schrëftsteller
* Ilja Ehrenburg, sowjetesche Schrëftsteller a Journalist
* Edward Gottlieb, US-amerikaneschen Entreprener, Matgrënner vun der NBA
* Milla Jovovich, US-amerikanesch Schauspillerin
* Kasimir Malewitsch, ukrainesch-polnesche Moler
* Igor Markevitch, Komponist an Dirigent
* Wazlaw Nijinski, russesche Balletsdänzer a Choreograph
* Igor Sikorsky, ukrainesch-amerikaneschen Ingenieur, Loftfaartpionéier a Constructeur vum éischte modernen Helikopter
* Golda Meir, israeelesch Politikerin

## Literatur
* Britta Wollenweber a Peter Franke: *Kiew - Stadt der Goldenen Kuppeln am Dnjepr. Ein Reiseführer mit Hintergrund*, Berlin, Wostok Verlag, 2004.

## Um Spaweck

* Offiziell Säit vun der Stad Kiew
Konvergenzkrittären

D**'Konvergenzkrittären** si Krittären, déi opgrond vum Vertrag vu Maastricht erfëllt musse sinn, fir an d'Eurozon kënnen opgeholl ze ginn. Och déi Länner, déi scho Member sinn, musse sech drun halen. Si sinn opgestallt ginn, fir d'Stabilitéit vum Euro ze garantéieren.

## Véier Krittären
Am Paragraph 121 vum *Maastrichter Vertrag* si véier Krittäre virgesinn:
* D'Präisstabilitéit muss séchergestallt sinn. Den Inflatiouns-Taux däerf héchstens 1,5 % iwwer deem vun den 3 präisstabilste Länner leien. 
* Den ëffentlechen Defizit muss a Grenze bleiwen. D'Netto-Neiverschëldung pro Joer däerf net méi héich si wéi 3 % vum Bruttoinlandsprodukt (BIP). D'ëffentlech Schold muss sech des Weideren an enger Limitt vu 60 % vum Bruttoinlandsprodukt beweegen.
* D'Bäitrëttslänner mussen noweisen, datt d'Wiesselcoursë vun hirer Wärung zwee Joer laang, ouni Ofwäertung, bannent den erlaabte Bandbreete louchen.
* Schliisslech sinn d'Länner vun der Eurozon verflicht, den Niveau vun den Zënsen ze kontrolléieren; de laangfristegen Zënssaz däerf net méi wéi 2 Prozentpunkten iwwer deem vun den 3 Länner mat dem niddregste Saz leien.

## D'Schwieregkeete mam Anhale vun dëse Krittären
D'Schwieregkeete sinn:
* De Budgetsdefizit ënner 3 % halen
* D'Staatsscholden ënner 60 % vum BIP halen
* D'Inflatiounskrittären erfëllen
* D'Stabilitéit vum Wiesselcours erhalen (WCM II)

## Kuckt och
* Vertrag vu Maastricht
* Euro

## Um Spaweck
* EZB: Informatiounen iwwer d'Konvergenzkrittären
Geldmass

D**'Geldmass** an engem Land oder an enger Wärungs-Zon besteet:

* aus dem Boergeld am Ëmlaf,
* aus der Buchwärung, dem Total vum Geld op Konten, dat kuerzfristeg disponibel ass.
Wann d'Geldmass ze vill séier an ze staark klëmmt, besteet d'Gefor vun enger Inflatioun.

## Kuckt och
* Eurozon
Aquarell

En **Aquarell** (latäin: *aqua* = Waasser) ass e Bild dat mat Waasserfaarwe gemoolt gëtt. Dacks zeechne sech *Aquarellen* duerch bleech Faarwen a verwëschte Contouren aus.

Bedeitend Aquarellisten am Ausland: Albrecht Dürer - Emil Nolde - William Turner.

Bedeitend lëtzebuergesch Aquarellisten: Sosthène Weis.

## Galerie

Fichier:A Young Hare, Albrect Durer.jpg|Jonken Hues.Albrecht Dürer, 1502.
Fichier:Turnerfetschenhaff.jpg|*Luxembourg from the Fetschenhof*.William Turner, zirka 1839.
Fichier:Weis.jpg|Gronn (Stad Lëtzebuerg).Sosthène Weis, 1929.
Fichier:BaggWei nei.JPG|*Bei engem Baggerweier*, Haff Réimech., Joer ?


## Um Spaweck
Attila Bartis

Den **Attila Bartis**, gebuer den 22. Januar 1968 zu Marosvásárhely (Târgu Mureş), Siwebiergen, Rumänien, ass en magyaresche Schrëftsteller a Fotograf.

1984 ass e mat senger Famill op Budapest geplënnert. 1997 krut en den Tibor Déry-Präis, 2002 de Sándor Márai-Präis. 

## Wierker
* *A séta* (Der Spaziergang). Roman. Magvető, Budapest, 1995.
* *A kéklő pára* (Der bläuliche Dunst). Kuerzgeschichten, Magvető, Budapest, 1998. A 15 Kuerzgeschichte verschafft de Bartis déi sëllegen Diktaturen, déi säi Land iwwer sech huet missen ergoe loossen.
* *A Nyugalom* (Die Ruhe). Roman, Magvető, Budapest 2001

## Editiounen
* *Die Ruhe*, Suhrkamp Verlag, Frankfurt am Main, August 2005. Aus dem Ungaresche vun der Agnes Relle. 300 Säiten.
* *Der Spaziergang*. Kuerzroman. Suhrkamp Verlag, Frankfurt am Main, Edition Suhrkamp, 1999. Aus dem Ungaresche vum Hans Skirecki. 130 Säiten. (am Moment vergraff VIII/2005)

## Um Spaweck
* Kuerzbiographie
* Dem Bartis seng Kuerzgeschicht "Engelhard oder d'Geschicht vun der Fotografie" op Englesch
Silbergros

De **Silbergros** war eng Mënz déi an däitsche Länner zur Zäit vum Zollveräin zirkuléiert ass, an deemno och zu Lëtzebuerg.

Besser bekannt war dës Mënz ënner dem Numm Groschen. A Preise war zum Beispill e Silbergroschen am Ëmlaf (sgr). Vun do kënnt och den Numm.

## Literatur
* Rousseau, Daniel: *L'unité monétaire luxembourgeoise*, Luxembourg, 1928
* Masclet, Jean: Contribution à l'étude du franc luxembourgeois - Stabilisation d'une monnaie à circulation restreinte, Luxembourg, 1937 
* Mühlen, Ernest: *Monnaie et circuits financiers au Grand-Duché de Luxembourg*, Université Internationale de Sciences Comparées, Luxembourg, 1968
* Paul Margue, Marie-Paule Jungblut: *Le Luxembourg et sa monnaie*, Edité sous l'égide de l'Institut monétaire luxembourgeois, Esch/Alzezze, 1990, 192 pages.

## Um Spaweck
* Artikel vun der AGEFI
Groschen

De **Groschen** am Ëmlaf an den däitsche Länner zur Zäit vum Zollveräin ass och Silbergros genannt ginn.

## Um Spaweck
Zitratzyklus

Den **Zitratzyklus** ass e Stoffwiesselwee bei der Oxidatioun vu Brennstoffmoleküllen. Et ass déi lescht a gemeisam Etapp vum Katabolismus vu Kuelenhydrater, Lipiden an Aminosaieren. Déi Molekülle ginn an den Etappe virdrun an Actyl-CoA verwandelt, deen dann dem Zyklus zougefouert gëtt. An den Eukaryote leeft den Zyklus an de Mitochondrien of, anescht wéi bei der Glykolys, déi sech am Zytosol ofspillt.

## Synonymmen
* Citratzyklus
* Zitrounesaierzyklus
* Trikarbonsaierzyklus
* Krebs-Zyklus

## Wat beim Zitratzyklus geschitt
Eng Verbindung mat am Ganze 4 Kuelestoffatomer (Oxaloacetat) kondenséiert mam Acetylgrupp vum Acetyl-CoA, déi aus zwéi Kuelestoffatomer besteet a fabrizéiert am deem Moment eng Tricarbonsaier mat am Ganze 6 C-Atomer (Zitrat, dohier den Numm vun dësem Zyklus). Doropshi gëtt een Isomer vum Zitrat oxidativ dekarboxyléiert. Déi C5-Eenheet, déi doraus entstanen ass, gëtt duerch déi oxidativ Dekarboliséierung a Succinat ëmgewandelt, aus deem spéider erëm Oxalacetat entsteet.

Wärend dem Zyklus entsteet also CO2 als Offallprodukt, awer et entsteet och gläichzäiteg reduzéierten NADH, H+ also eng héichenergetesch Verbindung déi duerno an der oxydativer Phosphoryléierung zur Produktioun vun ATP benotzt gëtt.

## Divers
De wäit verbreeten Numm *Krebszyklus* berifft sech op den Entdecker vun dësem Zyklus an huet näischt mat der Krankheet Kriibs ze dinn. De Fait datt *Krebs* op Däitsch zweedäiteg ass an datt och d'Wuert "Zitrat" am Spill ass, huet an den 1980er Joren zur *urban legend* geféiert datt de wäitverbreete Liewesmëttelzousatz E330 (Zitrat, Zitrounesaier) kriibserregend wier, wat natierlech net richteg ass.

## Um Spaweck
* Eng engleschsprocheg Animatioun vum Zitratzyclus
Phosphorolys

D**'Phosphorolys** ass an der Biochimie d'Splécke vun enger Bindung duerch Orthophosphat.

Am Géigesaz dozou gëtt et d'Hydrolys bei där d'Splécken duerch Waasser geschitt.

Eng Phosphorolys geschitt zum Beispill beim Glykogenofbau.
Metabolismus

De **Metabolismus** oder **Stoffwiessel** bezeechent déi Virgäng a Liewewiesen déi mat der Verännerung vu cheemesche Substanzen an dem Liewewiesen (oder besser gesot a sengen Zellen) ze dinn hunn. Jee no der Aart vu Verännerung an der Originn vun de Substanzen ënnerscheet een tëscht Anabolismus a Katabolismus. Dës Verännerunge geschéien an enger Rei Etappen déi meeschtens vun Enzyme katalyséiert ginn, dofir schwätzt een och vu Stoffwiesselweeër oder metabolesche Weeër.

## Katabolismus

Den Ofbau vun de Substanzen aus dem Iessen (dëst sinn haaptsächlech Kuelenhydrater, Lipiden an Proteinnen) fir Energie (Energie heescht an dësem biologesche Kontext meeschtens d'Produktioun vun ATP-Moleküllen) ze gewannen oder elementär Bausteng (z.&nbsp;B. Aminosaieren oder Nukleotide) fir kierpereege Substanzen opzebauen, bezeechent een als Katabolismus.

De Katabolismus fänkt mat der Verdauung u wärend där follgenden Ofbau geschitt:
* Proteinnen \rightarrow Aminosaieren
* Kuelenhydrater \rightarrow Monosacchariden
* Lipiden \rightarrow Fettsaieren a Glycerol
* Nukleinsaieren \rightarrow Nukleotiden

Duerno ginn haaptsächlech d'Monosacchariden an d'Fettsaieren (d'Aminosaiere wa keen direkten anere Gebrauch dovu méiglech ass) an Energie ëmgewandelt. Dëst geschitt ë.&nbsp;a. duerch follgend Stoffwiesselweeër:
* d'Monosaccharide ginn der Glykolys zougefouert an an dëser zu Pyruvat ofgebaut deen dann an Acetyl-CoA ëmgewandelt gëtt,
* d'Fettsaiere ginn duerch β-Oxydatioun zu Acetyl-CoA ofgebaut,
* den Acetyl-CoA gëtt am Zitratzyklus zu CO2 ofgebaut, dobäi entsteet och reduzéierten NADH, H<sup>+</sup>,
* dësen NADH, H+ gëtt schliisslech an der oxydativer Phosphoryléierung an ATP (also Energiereserv) ëmgewandelt.

## Anabolismus
Den Opbau vu kierpereegene Substanzen aus elementäre Bausteng stellt den Anabolismus duer. Beispiller vun anabolesche Stoffwiesselweeër:
* de Calvinzyklus an de grénge Planzen erméigelecht den Opbau vu Glukos
* d'Synthes vum Häm fir an d'Hämoglobin
Archaeën

D**'Archaeën** (Archaea) bilden ee vun den dräi Domäne vun de Liewewiesen.

## Systematik
* Euryarchaeota
** Hypothermophile
** Thermoplasmatales
** Methanogene
** Extremhalophile
* Crenarchaeota 
* Korarchaeota

## Um Spaweck
Bakteerien

D**'Bakteerie** bilden ee vun den dräi Domäne vun de Liewewiesen.

D'Bakteerie sinn eenzelleg Organismen, déi kee richtegen Zellkär hunn. Si wuessen an enger grousser Villfalt a benotzen déi verschiddenst cheemesch Prozesser, fir sech mat der néideger Energie ze versuergen.

## Systematik
* Bakteerien
** Tenericutes
*** Aphragmobacteria
** Gracilicutes
*** Spirochaetae
*** Thiopneutes 
*** Photobakteerien (d.: Anaerobe phototrophe Bakterien) 
*** Cyanobacteria (d.: Blaugrünbakterien, Blaugrünalgen, Blaualgen)
*** Chloroxybacteria
*** Azotobacteriaceae oder Rhizobiaceae, dat sinn déi Bakteerien, déi Stéckstoff bannen
*** Pseudomonaden
*** Omnibacteria 
*** Chemoautotroph Bakteerien oder Chemolithotroph Bakteerien
*** Myxobacteria
** Firmicutes
*** Bakteerien, déi gären
**** Mëllechsaierbakteerien
**** Clostridien
**** Peptokokken
**** Aeroendospora, aerob Bakteerien, déi Endospore produzéieren
*** Mikrokokken, grampositiv Bakteerien, déi molekulare Sauerstoff brauchen
*** Actinobacteria

## Um Spaweck
Phoneetik

D**'Phoneetik** ass d'Wëssenschaft vum Sproochschall an ënnersicht physikalesch Eegenschafte vum Sproochschall.

Et ënnerscheet een tëscht artikulatorescher, akustescher an auditiver Phoneetik:
* D**'Artikulatoresch Phoneetik** beschreift d'Lautproduktioun duerch Aart an Uert vun der Lautbildung.
* D**'Akustesch Phoneetik** beschäftegt sech mat der Dauer, Frequenz an Intensitéit vu Sproochlauter.
* D**'Auditiv Phoneetik** ënnersicht d'Differenzéierung an d'Identifizéierung vu Lauter duerch d'Ouer an d'Gehier.

Phoneetik

D'Phoneetik ass eng Wëssenschaft, déi sech haaptsächlech mam Beschreiwen a mat der Klassifikatioun vun de Sproochlauter beschäftegt:

E Sproochlaut ass e physikalescht Element, dat een duerch d'Artikulatiounskanaler fir ze schwätze produzéiert.

Se beschäftegt sech mat deene Geräicher, déi de Mënsch a sengem Artikulatiounskanal produzéiert an déi fir ze schwätze benotzt ginn, also dat heescht net Néitsen, schmatzen, räpsen asw., mä schwätzen.

Wann ee schwätzt, geschitt dat heiten:

D'Otemloft kënnt aus dem Hals oder der Long a geet duerch d'Nues oder de Mond erëm eraus.
Op deene verschiddene Plaze wou d'Loft optrëfft, beaflosse mir se duerch eisen Artikulatiounskanal (Lëppen, Zänn, Zänndamm, Gomm: haarden a mëllen, Gommseegel an d'Zäpfchen, d'Zong: Zongespëtzt, Zongekranz, Zongeréck, d'Pharynx, d'Glottis- déi bild d'Stëmm) sou, datt e Laut entsteet.
D'Stëmm entsteet sou: D'Loft kënnt an de Keelkapp, an dem hu mir Stëmmleppen. De Rand deen d'Stëmmleppe bannen hunn, sinn d'Stëmmbänner. Duerch d'Loft beim Ausotme ginn déi Stëmmbänner a Schwéngung versat. Mir ënnerscheede stëmmhaft (mat Stëmm) a stëmmlass (ouni Stëmm) Lauter:
-	Bei dem éischte Fall ginn d'Bänner a Schwéngung versat, si ginn déi ganzen Zäit op an erëm zou. z.&nbsp;B. bei: „a, o, m, l, s“.
-	Bei dem aneren Fall, stréimt d'Loft einfach duerch d'Stëmmbänner erduerch, a versetzt se net a Schwéngung. z.&nbsp;B. bei: „p, t, k, f".

D'Phoneetik beschreift also, wéi d'Lauter ervirbruecht, iwwerdroen an wouergeholl ginn.
An der Phoneetik gëtt et 3 Ënnerdisziplinen déi dat beschreiwen:

1) Disziplin vun der Produktioun vun de Sproochlauter – artikulatoresch Phoneetik:

Hei gëtt ënnersicht, wéi eng Persoun déi schwätzt, Lauter produzéiert, d.&nbsp;h. wéieng Organer ee wéi gebraucht fir e Laut ze produzéieren.

2) D'Iwwerdroe vun de Sproochlauter - akustesch Phoneetik:

D'Intensitéit, d'Dauer an d'Frequenz vun de Sproochlauter gëtt ënnersicht.

3) Wouerhuele vun de Sproochlauter: déi auditiv oder perzeptiv Phoneetik:

Et gëtt gekuckt wéi eng Persoun, déi d'Lauter héiert, déi akustesch Reizer verschafft. D'auditiv Phoneetik beschäftegt sech mat de physiologesche Prozesser, déi beim Héiere vun enger Ausso am Ouer oflafen.

## Um Spaweck
Nil

Den **Nil** (arab. النيل, an-Nīl) ass e Floss an Afrika.

Den Nil entspréngt an de Bierger vum Ruanda a vum Burundi a fléisst an d'Mëttelmier. Dertëscht duerchfléisst en d'Gebitt vu wéinstens siwe Staaten: Burundi, Ruanda, Tansania, Uganda, Sudan, Südsudan an Egypten. Besonnesch fir Egypten huet den Nil eng grouss wirtschaftlech Bedeitung.

## Um Spaweck
Amazonas

Den **Amazonas** (port. "*Rio Amazonas*") ass e Floss a Südamerika. Wat seng Längt betrëfft (an domat och seng Rangfolleg als längsten oder zweetlängste Floss am Verglach mam Nil) gëtt et widderspréchlech Berechnungen. Zur Zäit geet ee vun enger Totallängt vu 6.400&nbsp;km aus, wann een awer d'Quellflëss derbäirechent, da kënnt ee souguer op 7.250&nbsp;km. Hien évakuéiert dat meescht Waasser, méi Waasser wéi den Nil, de Mississippi an de Yangtse zesummen, am Ganzen ee Sechstel vun alle Flëss weltwäit. An den Amazonas mënden ongeféier 10.000 Flëss. De Floss ass a Brasilien meeschtens e puer Kilometer breet, mä d'Breet changéiert ofhängeg vun de Nidderschléi an den ieweschte Leef. An Zäite vu staarke Nidderschléi kann den Amazonas d'Bëscher un den Uwänner bis zu 100&nbsp;km iwwerschwemmen.

## Um Spaweck
Fruktos

**Fruktos** (oder **Fruuchtzocker**) ass en Eefachzocker *(oder Monosaccharid),* dee séiss schmaacht an deen am Hunneg an am Uebst virkënnt. En ass awer och e Bestanddeel vu verschiddenen Zockeraarten an ass och als Séissmëttel ze brauchen.

## Eegenschaften
Am Verglach zur Glukos, gëtt d'Fruktos nëmme ganz lues vum Dënndaarm resorbéiert. De Bluttzockerspigel geet dofir ganz lues an d'Luucht.

Virdeel vum Fruuchtzocker ass, datt fir de Stoffwiessel keen Insulin gebraucht gëtt an dofir vun Diabeetiker benotzt ka ginn. Trotzdeem soll de Fruuchtzocker vun Diabetes mellitus Patienten a Moosse geholl ginn, well een Deel dovun, vun der Liewer a vun den Nieren a Glukos ëmgewandelt gëtt.

## Gesondheetswäert
De Fruuchtzocker ass och net méi gesond wéi den einfachen Haushaltszocker, well geneesou vill Energie a keng wichteg Nierstoffer dra sinn.

## Kuckt och
* Fruktosintoleranz

## Um Spaweck
Lou

D**'Lou** ass d'Schuel vu jonken Eechebeem. E Bësch vu jonken Eechebeem gëtt als „Louheck“ (fr: *taillis de chêne*; de: *Eichenniederwald*) bezeechent. Fréier ass d'Lou als Gierfstoff bei der Fabrikatioun vu Lieder benotzt ginn.

Zu Lëtzebuerg, besonnesch am Éislek, huet e groussen Deel vun de Lafbëscher aus Louhecke bestanen: meeschtens louche s'an den Häng. Ëm 1900 hunn d'Louhecken  do nach eng Fläch vu 25.725 ha bedeckt.

D'Lou ass *geschlass* ginn. Beim Louschläisse gëtt d'Schuel vum Bam mat engem besonneschen Handwierksgeschier, dem Louschlëssel (och Louläffel genannt), vum Splënt lassgeléist. Et war eng haart Aarbecht. De Proprietär krut d'Lou an d'Doléiner d'Holz.

Deen, dee sech seng Sue mam Schläisse vun der Lou verdéngt huet, gouf **Louschläisser** genannt.

D'Lou ass net nëmmen an de Lëtzebuerger Gierwereie benotzt ginn (am Joer 1811 gouf et 66 Gierwereien), mä se gouf och exportéiert, op Eisebunnswaggonen, haaptsächlech vun Ettelbréck aus.

D'Lou huet vum Ufank vum 20. Joerhonnert un d'Konkurrenz vun der Schuel vun de Quebrachobeem (*Schinopsis lorentzii*) aus Südamerika ze spiere kritt. An duerno sinn ëmmer méi cheemesch Salzer bei der Liederfabrikatioun benotzt ginn. 1947 goufen nach 7.810 Tonne Lou produzéiert, 1969 waren et der nach just 484. 1991 war mat 65 Tonnen en éischten Déifstand, bis 2003 ass d'Produktioun dann erëm bis ongeféier 200 Tonnen eropgaangen.

## An de leschte Joren ofgeliwwert Lou

D'Lou gëtt all un auslännesch Gierwereie verkaaft.

## Den Ausdrock „Fir Lou“
Dem Fernand Theato no hätt d'Expressioun „fir Lou“ säin Urspronk an de fréiere Gierwereien. Wann d'Lou geliwwert gouf, war et de Gebrauch, datt de Meeschter deenen, déi d'Lou bruecht hunn, eng oder méi Tournéeën zum Beschte ginn huet. D'Expressioun „fir Lou“ huet am Volleksmond ganz einfach de Sënn „fir näischt“ kritt. Deen hautdesdaags geleefegen Ausdrock „fir lau“ ass ofgeleet a spigelt net méi de Sënn vu fréier erëm.

## Literatur
* Théato, Fernand, 2001. D'Loubridder. S. 174-177 in: Fanfare grand-ducale de Clausen - Livre d'or du 150e anniversaire 1851-2001. 327 S. Imprimerie Saint Paul SA. ISBN 2-87996-941-7. PDF

## Kuckt och
* Gierwerei
* Gierwereien zu Lëtzebuerg
* Louhecken

## Um Spaweck

* Portail de l'Environnement:Lëtzebuerger Bësch
Brauerei

Eng **Brauerei** braut Béier mat Happ a Malz. An enger Brauerei huet de Braumeeschter eng wichteg Funktioun. Hie suergt dofir datt de Béier vun der *Brauescht* en typesche Geschmaach kritt. Et ënnerscheet een tëscht niddergäregem an héichgäregem Béier.

### Mikrobrauerei
Eng Mikrobrauerei ass eng Brauerei, déi nëmme kleng Quantitéite Béier produzéiert. Am Géigesaz zu Haus- an Hobbybrauereie verkafen d'Mikrobrauereien hire Béier. Meescht si Mikrobrauereien onofhängeg a gehéieren net zu grousse Firmegruppen. Si fokaliséiere sech op d'Qualitéit an de Geschmaach vum Béier, an op d'Brautechnik. 

Eng Mikrobrauerei zu Lëtzebuerg ass zum Beispill d'Brasserie Béierhaascht.

## Kuckt och
* Brauereien zu Lëtzebuerg
* International Lëscht vu Brauereien
## Um Spaweck
Anamnes (Medezin)

D**'Anamnes** *(lat-griich. Erënnerung)* an der Medezin ass d'Virgeschicht vu Krankheeten no den Donnéeë vum Patient.

D'Beschreiwung vun den aktuelle Kloen a Symptomer, Krankheeten, déi e fréier hat, oder déi a senger Famill waren, sollte mat enger Friemanamnes komplettéiert ginn, besonnesch am Fall vun Amnesie oder Stéierung vum Bewosstsinn. D'biographesch Anamnes hëlleft, d'Situatioun ze beschreiwen, bannent där sech d'Krankheetssymptomer entwéckelt hunn.

## Kuckt och
*Anamnes (Relioun)
*Anamnes (Philosophie)
Verlängert Muerch

D**'Verlängert Muerch** oder **Medulla oblongata** ass ee vun de siwen Haaptdeeler vum Zentralnervesystem.

D'Verlängert Muerch ass den hënneschte Gehierdeel, deen direkt iwwer der Réckemuerch läit, an och *Bulbus medullae spinalis* oder *Bulbus cerebri* genannt gëtt.

An der verlängerter Muerch sinn Zentren, déi d'Kontroll iwwer liewenswichteg Kierperfunktiounen hunn, wéi de Schléckreflex, d' Otmung, de Suckelreflex an den Häerzschlag.

## Kuckt och
Déi siwen Haaptdeeler vum Zentralnervesystem: 
::Réckemuerch
::Verlängert Muerch
::Bréck (Zentralnervesystem)
::Klenggehier
::Mëttelgehier
::Tëschegehier
::Groussgehierhalschenten
## Um Spaweck
Anamnes

**Anamnes**, aus dem Griichesch-Laténgeschem "Erënnerung" huet e puer Bedeitungen:

* an der Medezin: Anamnes (Medezin) ass d'Virgeschicht vun enger Krankheet, no den Donnéeë vum Kranken
* am Reliéisen: Anamnes (Relioun) ass an der Eucharistie d'Gebiet, dat no der Konsekratioun geschwat gëtt.
* an der griichescher Philosophie: Anamnes (Philosophie) ass d'Erënnere vun der Séil (Philosophie) un d'Zäit virun der Gebuert virun der Vereenigung mam Kierper (Anatomie).
Wäisse Wäin

De **wäisse Wäin** ass Wäin, deen aus de Riefzorte mat gréngen, gielen oder och roude Biere gemaach gëtt. E kënnt bei senger Zoubereedung praktesch guer net bis iwwerhaapt net mat der Schuel a Kontakt a kann dofir nëmme ganz wéineg Faarfstoffer ophuelen.

De wäisse Wäi gëtt et a ville Geschmaachsrichtungen: dréchen, hallefdréchen, mëll a séiss.

## Bekannt Riefzorten
* Albariño
* Auxerrois
* Chardonnay
* Chasselas
* Elbling
* Gewürztraminer
* Macabeo
* Muscat-Ottonel
* Pinot blanc
* Pinot gris
* Pinot noir
* Riesling
* Rivaner
* Sémillon
* Verduzzo

## Ubaugebidder
* Musel

## Kuckt och
* Roude Wäin

## Um Spaweck
Anatomie

**Anatomie** (*griich.: zerschneiden*) ass d'Léier vum Kierperbau vun de Liewewiesen.

D'Anatomie gëtt an e puer Beräicher agedeelt:
* d'Léier vun de Bestanddeeler vum Kierper: Systematesch Anatomie
* d'Léier vun den Zellen an dem Gewief: Mikroskopesch Anatomie
* d'Beschreiwung vun de Kierperdeeler no hirer Lag: Topographesch Anatomie
* de Verglach tëscht dem Bau vum Mënsch an allen Déierenaarten: Vergläichend Anatomie *(Grondlag vum Deelberäich Zoologie)*

## Um Spaweck
Roude Wäin

De **roude Wäin** ass Wäin, deen aus de Riefzorte vu Biere mat däischtere Schuele gemaach gëtt. Wärend der Wäinzoubereedung kënnt et zu engem méi laange Kontakt mat dëse Schuelen an de Jus gëtt erhëtzt, fir datt d'Faarfstoffer duerch den Alkohol, deen entsteet, d'Schuel vun den Drauwe léist, an de Wäi gefierft gëtt.

De roude Wäi gëtt haaptsächlech dréchen ausgebaut, bis op e puer Ausnamen, wou e séiss ass.

## Riefzorten
* Aglianico
* Barbera
* Brachetto
* Brunello
* Cabarnet Franc
* Cabarnet Sauvignon
* Carignan
* Cariñena (Riefzort)
* Cinsault
* Gamay
* Grenache
* Merlot
* Meunier
* Mourvèdre
* Nebbiolo
* Pinot Noir
* Raboso
* Sangiovese
* Syrah
* Tempranillo
* Zinfandel

## Ubaugebidder

## Zoubereedung

## Kuckt och
* Wäisse Wäin

## Um Spaweck

*Taste of red wines -
Önologie

D**'Önologie** (*griich. oinos = Wäin)* ass d'Léier vum Wäin, d'Wëssenschaft vum Wäin a vun der Wäiproduktioun.

Önologe si Persounen, déi ausgebilt si fir Wäin ze schmaachen an ze kennen.

## Kuckt och
* Wäibau

## Um Spaweck
Happ

Den **Happ** (Hopfen), (botanesch: *Humulus* L.) ass eng Planzegattung an der Famill vun den Hanfgewächser. Et si Kloterplanzen. De bekanntste Vertrieder aus der Gattung ass den Echten Happ (*Humulus lupulus*), deen als Zousatz an der Béierproduktioun gebraucht gëtt an dem Béier säi battere Geschmaach verschaaft.

## Heelplanz
An den Happzapen ass, nieft anere Wierkstoffer, de Batterstoff Lupulin enthalen. Als Téi gedronk, ass den Happ wierksam bei nervösem Kappwéi, Daarmkrämp, Duerchfall, Giicht, Rheuma an e wierkt als Schlofmëttel. Den Happtéi däerf awer net als Dauergedrénks benotzt ginn.

## Um Spaweck
Malz

De **Malz** besteet aus Käre vu Geescht, Weess oder Kar, déi engem kontrolléierte Keimungsprozess ënnerworf gi sinn. Dëse Keimungsprozess gëtt als mälze bezeechent. De *Malz* ass e Grondstoff bei der Béierproduktioun. Meeschtens gëtt dobäi op d'Geescht zeréckgegraff.

Weessmalzmiel (am Dréchene) besteet aus:
::Waasser: 10 % 
::Maltos: 8 % 
::Steif: 57 % 
::Eewäiss: 12 % 
::Mineralstoffer: 1-2 %

## De ''Malzkaffi''
Malzkaffi, oder Schiggeriskaffi gouf zu Lëtzebuerg vu *Majerus* an *Drussel* fabrizéiert.

## De Malz am ''Lëtzebuergeschen''
### Ausdréck
**do ass Happ a Malz verluer*: an deem Fall ass näischt méi ze hëllefen

## Um Spaweck

* Chicorée Nationale, Majerus op industrie.lu
* Malterie Drussel vun Dikrech op Industrie.lu
Carl Michael Bellman

De **Carl Michael Bellman**, gebuer de 4. Februar 1740 zu Stockholm a Schweden, an do gestuerwen den 11. Februar 1795 war e schweedeschen Dichter. Hie gëllt als de schweedeschen Nationaldichter.

## Säi Liewen
## Säi Wierk
Dem Bellman seng Haaptwierker si béids Liddersammlungen: 
::*Fredmans epistlar* (Dem Fredman seng Epistelen) mat 82 Lidder, 1790 zu Stockholm erauskomm, an ee Joer drop
::*Fredmans sånger* (Dem Fredman seng Lidder) mat 65 Lidder.

De räichen Auermécher vum Haff Jean Fredman, deen de Branntewäin an an onglécklecht Bestietnes an de Kulang bruecht haten, gouf den 13. Mee 1767 begruewen. Knapps e Joer duerno war hien d'Haaptpersoun vum Bellman senge Lidder. Eleng d'Spillerei mat den Nimm Bellman (bellum = Krich) a Fredman (= Friddensmann) weist um Bellman säin Alter ego hin. De Bellman war e Kand vun der Opklärung an hien hat ënner anerem Freed drun, fir mat villem de Spunnes ze maachen. Seng Lidder ware Sauflidder, Lidder iwwer d'Léift an iwwer den Doud.

## Editiounen
### Op Schweedesch
* *Samlade skrifter*, (Sämtlech Wierker), erausgi vum Jaon. Gabr. Carlén, Stockholm, 1861, 4 Bänn.
* *Skriften* (Schrëften), erausgi vun der Bellamn-Gesellschaft, Stockholm, 1927, 8 Bänn.
* *Standardupplaga utgiven av Bellmanssällskapet*, Stockholm, 1921-2004, 21 Bänn.

### Iwwersetzungen op Däitsch
* *Der schwedische Anakreon*, erausgi vum Adolf von Winterfeld 1856 zu Berlin, war déi éischt däitschsproocheg Editioun vu Bellman-Lidder.
Déi bekanntst Iwwersetzunge stame vum Carl Zuckmayer, deen 1938 och dem Bellman säin Theaterstéck *Ulla Winblad* erausbruecht huet, vum Fritz Grasshoff, engem Brudder am Geescht a vum Hans Carl Artman, deen 1976 mam Michael Korth bei Heimeran eng zweesproocheg Auswiel mat Texter, déi ee sange kann erausginn.

## Schallplacken
Dem Bellman seng Lidder goufe vu villen däitsche Sänger interpretéiert:
* Carl Raddatz, 1965.
* Manfred Krug, 1974 an 1997.
* Harald Juhnke. 1976 an 1996.
* Dieter Süverkrüp, 1996.
* Hannes Wader, 1996.

## Um Spaweck
* Eng gutt austafféiert däitschsproocheg Websäit
Duchindustrie zu Lëtzebuerg

D**'Duchindustrie zu Lëtzebuerg**, dat heescht *Wiewereien* waren an der Zäit e wichtegen Deel vun der Lëtzebuerger Wirtschaft. Hiren Ursprong geet zeréck op dat 19. Joerhonnert, wéi Lëtzebuerg ugefaangen huet sech z'industrialiséieren. Et war d'Famill Godchaux, déi der Duchindustrie zum Duerchbroch verhollef huet. Wéi vill industriell Pionéier zu Lëtzebuerg koume si aus dem Ausland.

## Historesch Entwécklung vun der Duch- an Textilindustrie zu Lëtzebuerg
E puer Daten iwwer den Ursprong vun der Duchindustrie:
* 1828 hunn de Guetschlik Godchaux a säi Brudder Samson sech am Pafendall etabléiert;
* 1835 hunn déi zwéi Bridder d'Duchfabrick op der Schläifmille gegrënnt;
* 1868 huet de Samson nach eng Produktiounsunitéit zu Ettelbréck opgemaach;
* 1876 ass op d'Initiativ vum Samson sengem Bouf Louis hin d'Fabrick vun der Polvermillen opgemaach ginn;
Aus der Fusioun vun dësen dräi Etablissementer sinn dunn d*'Draperies de Luxembourg S.A.* entstanen. Si hunn zesummen en Total vun 2.000 Leit beschäftegt an 1.000 Tonne gewäsche Woll am Joer verschafft. Si sinn déi Zäit zu de gréisste vun Europa gezielt ginn.

D'Presenz vu Wiewereien huet zum Etablissement vun aneren Textilfabricken am Beräich vun der Konfektioun gefouert, zu Lëtzebuerg an och an der Fiels. An där Branche sinn Entreprisen zu Platen, Uewerpallen an Esch-Sauer ëm 1900 nokomm.

## D'Enn vun der Duch- an Textilindustrie
Déi éischt Entreprise, déi an der Zäit vun der Belsch-Lëtzebuerger Wirtschaftsunioun mat Schwieregkeete konfrontéiert ginn ass, war d'Duchfabrick op der Schläif, déi eelst am Land. Si huet 1938 mat der Produktioun missen ophalen. 1939 huet d'Godchaux-Fabrick zu Ettelbréck, wéi se do genannt gouf, och missen ophalen. Am Zweete Weltkrich huet d'Textilindustrie, déi mat der Confectioun vun Uniforme beschäftegt war, sech zwar gutt entwéckelt, mä d'Schwieregkeete koumen duerno, wéi déi traditionell Textilindustrie, wéi iwwerall, an d'Kris geschliddert ass.

Fir d'Lëtzebuerger Textilindustrie, där hir Marchéen zougaange sinn an déi hir Konkurrenzfäegkeet verluer huet, war et eriwwer. Haut erënneren nëmmen nach Stroossennimm, wéi d′*rue Godchaux* an d′*rue des Draperies* zu Hamm an de *[[Musée de la draperie]]* zu Esch-Sauer un déi gloräich Zäit vun der Duchindustrie.

## Literatur
* Jeck, Marc: * De "simples tisserands" aux "barons du drap": les Godchaux*. In: Die Warte - Perspectives. Luxembourg 54 (2003)-17, p.&nbsp;1. *La famille juive Godchaux, originaire de Lorraine et immigrée au Luxembourg vers 1795, a réalisé aux XIXe et XXe siècles le projet à la fois industriel et social d'une grande draperie à Luxembourg-Ville*.

## Kuckt och
* Spannen
* Spannrad

## Um Spaweck
* Säit iwwer déi al Lëtzebuerger Industrien
* Familljenalbum vum Fabien Godchaux iwwer d'Gochaux-Famill
Pabeierindustrie zu Lëtzebuerg

D**'Pabeierindustrie** ass eng vun de ganz ale Mëttel-Industrien zu Lëtzebuerg. Deemools ass d'Waasserkraaft nach benotzt ginn, fir déi noutwendeg Energie ze produzéieren. Dat erkläert och, firwat an där Zäit vu Pabeiermillen rieds gaangen ass. Mir wëssen, datt de Guillaume La Payrade schonn 1721 d'Erlabnes kritt huet, fir zu Senneng Pabeier ze produzéieren. 1824 huet de Jacques Lamort, Editeur a Libraire zu Lëtzebuerg, déi Sennenger Pabeierfabrécke beim haitege Sennenger Schlass iwwerholl. 1828 gouf dunn och nach vun him eng Tapéitefabrick a Clausen opgemaach.

Am Joer 1837 huet de Jacques Lamort sech an der Manternacher Millen akaaft an do um Site *Les Rochers* eng Pabeierfabrick opgemaach, déi vu sengem Fils Sigisbert virugeféiert ginn ass.

1835 huet en d'Tapéiteproduktioun op Senneng verluecht. D'Tapéiten, déi "en ordinaire", "en glacé", "en doré" oder "en velouté" ausgefäerdegt goufen, hu sech international gutt verkaaft.

1845 huet dem Jacques säi Jong Léon Lamort d'Entreprise iwwerholl. Ëm déi 200 Leit hunn dunn am Lamort senge Pabeierfabricke geschafft. Dës huet floréiert, bis den Däitsch-Franséische Krich den Ofsaz a Frankräich abrieche gelooss huet. D'Produktioun goung och zeréck, well d'Konkurrenz vu Pabeier aus Holz amplaz aus Lompen, ëmmer méi staark gouf.

1882 gouf d'Fabrick zu Senneng zougemaach. De franséischen Industriellen Ernest Dervaux gouf neie Proprietär vun de Gebaier. D'Manternacher Fabrick huet sech méi schlecht wéi recht bis nom Éischte Weltkrich duerchgeschloen.

Vollstännegkeetshalber sollten och d'Pabeierfabrick vu Fëschbech an d'Kartongsfabrick vu Wolz ernimmt ginn.

## Kuckt och
* Lëtzebuergesch Industrie

## Um Spaweck
* D'Pabeierindustrie zu Lëtzebuerg op industrie.lu
Ghaziabad

**Ghaziabad** ass eng Stad am indesche Bundesstaat Uttar Pradesh an huet 1.295.000 Awunner.

Se läit ëstlech vun Delhi beim Ganges-Kanal. D'Stad huet eng Metallveraarbechtungs- an Elektroindustrie.

## Um Spaweck
Arzier

**Arzier-Le Muids** ass eng politesch Gemeng am Distrikt Nyon vum Kanton Vaud (Waadt) an der Schwäiz.

## Um Spaweck
Begnins

**Begnins** ass eng Gemeng am Distrikt Nyon am Schwäizer Kanton Vaud.

## Nopeschgemengen

## Geschicht

## Geographie

## Tourismus

## Kuckeswäertes

## Um Spaweck
Crans-près-Céligny

**Crans-près-Céligny** ass eng Gemeng am Distrikt Nyon am Schwäizer Kanton Vaud.

## Kuckeswäertes
* D'Schlass (http://www.swisscastles.ch/Vaud/chateau/crans.html)

## Um Spaweck

* Offizielles
* D'Quisard-Schlass zu Crans
Givrins

**Givrins** ass eng Gemeng am Distrikt Nyon am Schwäizer Kanton Vaud. Am Joer 2003 hunn 840 Awunner do gelieft.

## Literatur
* *Givrins, Le temps de son histoire*, Éditions Cabédita

## Um Spaweck

* Offiziell Websäit vun der Gemeng