open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kierch Oberbillig

D**'Kierch vun Oberbillig** ass d'Parkierch vun der Uertschaft Oberbillig.
## Geschichtleches
Zanter dem 12. Joerhonnert war Oberbillig mat Waasserbëlleg zesummen eng Par, woubäi Oberbillig keng eege Kierch hat. Matzen am Duerf, an der haiteger Kapellenstraße, stoung eng kleng Kapell bei där bei spezielle Geleeënheete gebiet gouf. Déi Kapell gouf 1712 vum Bëschof provisoresch zougemaacht, well keng Suen do ware fir se ze renovéieren. Mat Hëllef vu private Spende goufen 100 Daler gesammelt, déi et erlaabt hunn, 1713 d'Kapell z'erneieren.

1821 huet Oberbillig sech vu Waasserbëlleg lassgesot a gouf eng eegestänneg Parfilial, déi vu Langsur a vu Waasserbëlleg aus verwalt gouf. 1864 gouf ugefaangen, eng eege Parkierch ze bauen. Et gouf eng Sallkierch am neoromantesche Stil, mat Chouer a Schëff. De 25. Februar 1867 konnt de Paschtouer Schumacher vu Waasserbëlleg do déi éischt Mass halen. Duerch eng Decisioun vum Bëschof Mathias Eberhard gouf Oberbillig 1871 eng eege Par, an déi nei Parkierch gouf, genee wéi déi vireg Kapell der helleger Bäerbel geweit.

1891 huet den Entreprener Steinmetz vu Wasserliesch d'Gebai ausgebaut an 1893 koum de Kierchtuerm drop. Eréischt 1893 krut d'Par mam Johann Peter Reinert hiren éischte Paschtouer. 1901 an 1902 krut d'Kierch en Duxall an e Klackentuerm mat dräi Klacken, vun deene se déi gréisst am Éischte Weltkrich hu missen hiergi fir d'Waffeproduktioun. 1919 goufen an der Klackegéisserei Mabilon zu Saarburg zwou nei Klacke gegoss, woubäi déi zwou al ageschmolt goufen. 1934 gouf den haitegen Holzdunneplafong agezunn.

Am Zweete Weltkrich huet erëm déi gréisst Klack musse fir déi däitsch Krichsindustrie opkommen. De Krich huet d'Kierch deelweis zerstéiert. Sou gouf d'Spëtzt vum Kierchtuerm erofgeschoss an den Daach an d'Maueren uerg beschiedegt. Nom Krich hunn d'Leit vum Duerf selwer d'Kierch nei opgebaut. 1951 houngen och erëm all Klacken am Tuerm.

Déi aktuell Kierchefënsteren am Chouer representéieren d'Kräizegung vu Jesus. Déi an der Nordsäit weisen d'Mariä Verkënnegung, d'Mariä Heimsuchung, d'Gebuert an de Jesus am Tempel. Déi an der Südsäit representéieren d'Operstéiung, de Jesus erschéngt der Maria an de Jünger, Päischten, Mariä Himmelfaart an d'Kréinung vu Maria.

### Bemierkenswäertes
Nieft dem Tuermportal ass um Giewel en neogotescht Kruzifix aus Sandsteen agebaut. Et ass reng verschafft an ëmgi vun enger Bordür a Form vu Kléiblieder mat enger Krabbendekoratioun. Spezialisten huelen un datt et aus dem 17. Joerhonnert ass.

### D'Paschtéier vun der Par Oberbillig
*Johann Peter Reiner 1893-1899
*Matthias Käs 1899-1900
*Friedrich Luswig Loosen 1900-1904
*Johann Hoffmann 1905-1917
*Johann Baptist Embser 1922-1946
*Wilhelm Graef 1946-1955
*August Muth (Parverwalter vu Wasserliesch) 1955-1958
*Karl Schütz 1958-1968
Uergel Kierch Monnerech

Nodeem 1857 an der Monnerecher Kierch en Duxall agebaut gouf, krut déi Barockkierch 1874 hir éischt Päifenuergel. Se gouf vun der Uergelmanufaktur Breidenfeld vun Tréier gebaut an 1922 vum Uergelbauer Sekundus Fischer vu Kruuchten/Lëntgen ëmgebaut.

## Déi „nei“ Uergel
Zanter 2004 steet an der Monnerecher Kierch eng Uergel déi vun der Uergelmanufaktur Oberlinger gebaut gouf. Se huet 24 Regësteren an zwéi Manualer. D'Haaptwierk huet als Basis en zouent Prizipalplenum mat Montre 8', deen am Uergelprospekt steet. D'Päife vun alle Prinzipalregëstere sinn aus héichprozentegen Zënnalliagen, bei de Propektpäife sinn et 78 % a bei de bannenzege 70 %.

D'Lëtzebuerger Post huet 2015 en Timber mat der Uergel erausbruecht.

## Um Spaweck
* D'Uergel vun der Kierch op ''Orgues.lu''
* Websäit vun den Uergelfrënn Monnerech
* Timber mat der Uergel
Kierch Monnerech

D**'Kierch zu Monnerech** ass eng kathoulesch Kierch, déi zur Par Monnerech-Schëffleng-Steebrécken Notre-Dame-de-l'Évangile, zum Dekanat Süden-West an zu der Gemeng Monnerech gehéiert.

De Patréiner vun der Kierch ass den hellege Willibrord, deem säi Fest de 7. November gefeiert gëtt.

Se steet op der *Place de l'Église* an der Escher Strooss, dem CR106.

## Geschicht
Eng Kierch gouf zu Monnerech fir d'éischt 1148 ernimmt. Dat war nodeem den Äerzbëschof Bruno vun Tréier säin Accord ginn hat, datt déi 26 Paren, déi all Joer freides nom zweete Sonndeg no Ouschteren op Tréier gepilgert si, fir do z'afferen, dat vun do un an der Abtei Almënster am Gronn maache konnten. Zu dëse Paren huet och d'Par Monnerech gehéiert.

1738 gouf eng nei Kierch gebaut déi och haut nach besteet. Dobäi huet d'Abtei Iechternach opgrond vun hirem Zéngtrecht d'Haaptschëff vum Architekt Sigmund Mungenast baue gelooss, de Paschtouer war fir de Bau vum Chouer zoustänneg. Eréischt 1752 hunn d'Membere vun der Par sech decidéiert, den Zwiwweltuerm bauen ze loossen. D'Annexen op all Säit vum Tuerm datéiere vun 1953.

D'Kierch gouf 1968 wéinst hirer typescher Barock-Architektur als Nationalmonument klasséiert.

## Bannenariichtung
Den Héichaltor aus dem Joer 1746 staamt vum Sculpteur Nicolas Anseaux, gradewéi eng geschnëtzte Skulptur vum hellege Willibrord. De Priedegtstull ass e Wierk vum Sculpteur Nicolas Jacques. De Kräizwee aus polychroméiertem Lannenholz staamt vum Rëmelenger Sculpteur Albert Hames.

## Kuckt och
* Uergel Kierch Monnerech
* Lëscht vu reliéise Gebaier zu Lëtzebuerg
* Lëscht vun de Lëtzebuerger Paren
*Lëscht vun de fréiere Lëtzebuerger Paren
* Lëscht vun den nationale Monumenter an der Gemeng Monnerech

## Um Spaweck

* Websäit vum Parverband Schëffleng-Monnerech
* D'Kierch op der Websäit vum Parverband Schëffleng-Monnerech
* D'Kierch vu Monnerech op der Websäit vum ''Service des sites et monuments nationaux'' 
* D'Fënstere vun der Kierch vu Monnerech op der Websäit vun der Stiftung Forschungsstelle Glasmalerei des 20. Jh. e.&nbsp;V. 
* D'Uergel vun der Kierch op ''Orgues.lu''
* Websäit vun den Uergelfrënn Monnerech
* Video op Youtube aus der Serie: Kierchen a Kapellen zu Lëtzebuerg iwwer d'Kierch zu Monnerech
São Paulo (Homonymie)

**São Paulo** heeschen:
* a Brasilien:
** e Bundesstaat: São Paulo (Bundesstaat);
** deem seng Haaptstad: São Paulo;
** eng Stad am Rio Grande do Norte: São Paulo do Potengi;
** eng Inselgrupp am Atlantik: Penedos de São Pedro e São Paulo;
* a Portugal:
** e Quartier vu Lissabon (Lisboa): São Paulo (Lissabon);
** eng Gemeng am Krees Coimbra: São Paulo de Frades;
* an Angola:
** de ganzen Numm (São Paulo de Luanda) vun der Haaptstad Luanda;
Bruno vu Lauffen

De **Bruno vu Lauffen**, och *Bruno vu Bretten* genannt, gebuer ëm 1045 zu Bretten, a gestuerwen de 25. Abrëll 1124 zu Tréier, war Äerzbëschof vun Tréier vum 6. Januar 1102 bis de 25. Abrëll 1124.

Seng Eltere waren de Grof Arnold vu Bretten a Lauffen an d'Adelheid vun Nellenburg. Den Äerzbëschof Bruno war e gudden Diplomat an en aflossräiche Beroder vum Keeser Heinrich IV.. Bei deem sengem Nofollger dem Heinrich V. huet hien tëscht der Kurie an dem Keeser an der Zäit vum Investitursträit, vermëttelt. Wéinst senge Kapazitéiten als Diplomat gouf hie vum Heinrich V. als *vicedom(i)nus regiae curiae*, d.&nbsp;h. Statthalter vum kinneklechen Haff ernannt.

Hie gouf am Doum vun Tréier bäigesat.

## Um Spaweck
*  Artikel op Mittelalter-Genealogie
* De Bruno vu Lauffen a saarlännesche Biographien
Lëscht vun de Bëscheef vun Tréier

An der Zäit vum Hellegege réimesche Räich war den Äerzbëschof vun Tréier ee vun de Kurfürsten.

## Quellen
* Der Trierer Dom: Liste der Bischöfe

## Kuckt och
* Doum vun Tréier
Henri I. vu Verdun

Den **Henri I. vu Verdun** war Prënzbëschof vu Léck vun 1075 bis 1091.

An der Zäit vum Investitursträit huet den Henri vu Verdun, dee seng Funktioun dem Keeser ze verdanken hat, deem seng Parti gehalen. De 24. Januar 1076 war hien op der Versammlung vun de Bëscheef an Äbt, déi zu Worms vum Heinrich IV., zesummegruff gi war, dobäi. Déi Versammlung gouf vum Siegfried, Äerzbëschof vu Mainz presidéiert, an et gouf decidéiert, de Poopst Grégoire VII. ofzesetzen.

1081 huet hien erreecht, datt hien zum Responsable vum Gottesfridden am ganze Bistum agesat gouf. Gestäerkt duerch seng Positioun als Prënzbëschof, gouf hien domat déi wichtegst politesch Perséinlechkeet an der Mëttelster Meuse.

## Kuckt och
* Prënzbistum Léck
* Lëscht vun de Bëscheef a Prënzbëscheef vu Léck

## Bibliographie
*  Joseph Daris, *Histoire du diocèse et de la principauté de Liège, T. I. depuis leur origine jusqu'au XIIIe*, Edition Demarteau, pp.&nbsp;405 et suiv. (Liège, 1890)
*  Ferd. Henaux, *Histoire du pays de Liège, 3e édition,* Imprimerie J. Desoer, Liège, 1874, T.I, pp.&nbsp;146 et suiv. 
*  Jean Lejeune, *La Principauté de Liège*, Eugène Wahle, Liège, 1980
Omar Bongo

Den **El Hadj Omar Bongo Ondimba**, gebuer den 30. Dezember 1935 zu Lewai als *Albert-Bernard Bongo*, a gestuerwen den 8. Juni 2009 zu Barcelona, war vun 1967 bis 2009 President vum Gabun.

De Bongo huet um *Collège Technique* zu Brazzaville studéiert. Hie war Zaldot an der franséischer Arméi an huet 1960 am Ausseministère vum Gabon geschafft, deen onofhängg gi war. Vun 1962 un hat hie verschidde Funktiounen an der Regierung, besonnesch am Cabinet vum President Léon M'ba. 1966 gouf de Bongo Vizepresident an den 2. Dezember 1967, nom M'ba sengem Doud, als President vum Gabon vereedegt.

Fir seng Muecht ze stäerken, huet hien 1968 d**[[Parti Démocratique Gabonais]]'' (PDG) gegrënnt, déi déi eenzeg erlaabte Partei am Land gouf. Sou gouf hien dunn och zanterhier (bis [[1986]] all 7 Joer, vun do un all 5 Joer), bal ëmmer als eenzege Kandidat, erëmgewielt.

De President Bongo ass [[1973]] zum [[Islam]] convertéiert an huet sech **Omar Bongo''' genannt. Nodeem en op Mekka gepilgert war, duerft hie sech "El Hadj" nennen.

An den 1970er Jore wollt hie sech, nom Virbild vum zentralafrikanesche Jean-Bédel Bokassa, zum Keeser vum Gabon ernennen, Frankräich soll dat awer verhënnert hunn.

1990 huet de Bongo aner Parteien zougelooss, an hien huet d'Muecht mat Regierunge vun anere Parteie gedeelt, och wann en et vun 1993 duerch en neit Walgesetz den Oppositiounsparteie méi schwéier gemaach huet, d'Majoritéit am Parlament ze kréien.

Den Omar Bongo war dee President an Afrika mat der längster Amszäit. Hie war och ee vun de räichste Staatscheffen op der Welt.

Säi Fils, den Ali Bongo, ass am September 2009 zum President vum Gabon gewielt ginn.

## Um Spaweck
Luís Cabral

De **Luís de Almeida Cabral**, gebuer den 10. Abrëll 1931 zu Bissau, a gestuerwen den 30. Mee 2009 zu Torres Vedras a Portugal, war e Politiker zu Guinea-Bissau. Hie war deen éischte President vun deem Land.

Zesumme mat sengem Brudder Amilcar huet hien 1956 de "Partido Africano da Independência da Guiné e Cabo Verde" (PAIGC) op d'Bee gesat. Nodeem den Amílcar Cabral 1973 zu Conakry ermuert gi war, huet de Luis Cabral, zesumme mam Aristides Pereira, dem spéidere President vum Cap Vert, d'Leedung iwwerholl.

No der Oeilletsrevolutioun, am Abrëll 1974, huet Portugal d'Onofhängegkeet vu Guinea-Bissau unerkannt. De Luís Cabral gouf President vum Staatsrot, d.&nbsp;h. President vun der Republik Guinea-Bissau an huet mat Hëllef vun der UdSSR a China e Programm fir den Erëmopbau an Entwécklung lancéiert. An November 1980 huet de Premierminister a Chef vum Militär João Bernardo Vieira géint hie geputscht. De Luís Cabral huet missen an den Exil goen. E goung eréischt 1999, nodeem de Generol Ansumane Mané d'Muecht iwwerholl huet, zeréck op a Guinea-Bissau.
Google Street View

**Google Street View** ass eng Funktioun vu Google Maps, déi et erlaabt 360° Panorama-Fotoe vu Stroossen oder Gebaier ze maachen. Dës kann een op Google Maps oder Google Earth kucken, andeems ee sech virtuell duerch eng Strooss klickt. D'Gesiichter vu Persounen an d'Immatrikulatiounsplacke vu Gefierer, déi op de Fotoen ze gesi wieren, si virun der Publikatioun onkenntlech gemaach ginn.

## Zu Lëtzebuerg
Zanter dem Fréijoer 2009 si Google-Autoen duerch Lëtzebuerg gefuer, fir vill Stroossen an allen Uertschaften ze fotograféieren.

Am Mee 2010 gouf bekannt, datt an Nopeschlänner d'Google-Street-Views-Autoen net nëmme Fotoe gemaach, mä och d'WLAN-Netzer registréiert hunn, an dobäi och Privatdonnéeën, déi iwwer net geschützte Reseauen accessibel waren, ofgespäichert hunn Doropshin huet d'National Dateschutzkommissioun d'Knipsereie gestoppt an dat ganzt ënnersicht, well unzehuele gewiescht wier, datt d'Autoen, déi zu Lëtzebuerg ronderëmgefuer sinn, d'selwecht ekipéiert waren, an deemno do dat selwecht geschitt wier.

Am Oktober 2010 krut Google da gréng Luucht, fir mam Ofknipse vun den Haiser laanscht d'Stroosse virunzefueren (ouni d'W-LAN-Enregistrementer). Wien net wollt, datt säin Haus spéider op de Sitte vu Google ze gesi sollt sinn, deem gouf ugebueden iwwer eng lëtzebuergesch Etüd bei Google eng schrëftlech Oppositioun per Internet oder per Bréif anzeleeën. D'Resultat vun där Knipserei sollt vum Fréijoer 2011 un online ze gesi sinn. Nodeem Google awer ugekënnegt hat, net wéi an Däitschland am Virfeld Oppositiounen zouzeloossen, huet d'National Dateschutzkommissioun hinnen d'Autorisatioun nees entzunn an dee ganze lëtzebuergesche Projet huet nees op Äis geleeën.

Nodeems déi lescht Dateschutzfroe gekläert goufe krut Google d'Autorisatioun fir de Street View vu Lëtzebuerg der Ëffentlechkeet disponibel ze maachen. Zanter dem 23. Oktober 2014 kann een d'Street View Biller kucken déi gréisstendeels schonn 2009 gemaach goufen.

## Um Spaweck

* Informatioune vu Google zum Street View 
* "La CNPD contrôle une voiture de 'Google Street View'" - Explikatiounen um Site vun der Dateschutzkommissioun (28-09-2010).
Musée Théo-Kerg

De **Musée Théo-Kerg**, **Museum Théo Kerg** op Däitsch, ass e Konschtmusée zu Schriesheim an Däitschland, no bei Heidelberg.

Dëse Musée presentéiert an enger Permanentausstellung d'Wierk vum lëtzebuergesche Moler, Sculpteur, Graveur a Glasmoler Théo Kerg (1909-1993). De Musée ass och de Sëtz vun der *[[Fondatioun]] Théo Kerg*, déi zweemol am Joer Ausstellunge mat anere Kënschtler organiséiert.

## Um Spaweck

* De Musée Théo Kerg op der Websäit vun der Stad Schriesheim
Bonobo

De **Bonobo** oder **Zwergschimpans** (*Pan paniscus*) ass eng Primatenaart aus der Famill vun de Mënschenafen.

## Um Spaweck
Elementarluedung

D**'Elementarluedung**, meeschtens mat e bezeechent, ass déi klengst elektresch Luedung, déi fräi existéiert. De Wäert vun dëser physikalescher Naturkonstant läit no der aktueller vum NIST publizéierter CODATA 2018-Recommandatioun bei:

:e = 1{,}602\,176\,634 \cdot 10^{-19} \, \mathrm{C}\,

woubäi C fir d'Moosseenheet *[[Coulomb (Eenheet)|Coulomb]]* steet:
: 1\,\mathrm{C} = 1\,\mathrm{A} \cdot 1\,\mathrm{s} oder
: 6{,}24 \cdot 10^{18} Elementarluedungen.

Zanter 2019 ass de Wäert fir d'Elementarluedung net méi experimentell ze bestëmmen, mä ass op e prezise Wäert festgeluecht.

## Experimentell Bestëmmung
De Robert Andrews Millikan huet an deem no no him benannte Versuch fir d'éischt d'Elementarluedung bestëmmt. Heibäi gi mikroskopesch Uelegdrëpsen elektresch opgelueden an dann tëscht zwou Placke vun engem Plackekondensator positionéiert. Tëscht den zwou Placke gëtt en elektrescht Feld ugeluecht an aus dem Verglach vun der Beweegung vun den Uelegdrëpse mat engem an ouni elektrescht Feld (oder aus dem Verglach wann d'elektrescht Feld an opposéiert Richtunge weist), konnt fir d'éischt d'Elementarluedung bestëmmt ginn.
Bonobo (Film)

***Bonobo*** ass e Kuerzfilm op  vum Lëtzebuerger Regisseur Jacques Molitor. De Film hat de 17. Juni 2009 Première am Utopolis um Kierchbierg, zesumme mam Christian Neuman sengem Film "Time for new heroes".

D'Musek huet wéi scho bei *[[En compagnie de la poussière]]* den Daniel Balthasar komponéiert.

## Ëm wat geet et am Film?
No der Trennung vu senger Frëndin Laura verfält de Régis ëmmer méi an eng Depressioun an Isolatioun. Wéi hien e Film iwwer Bonobo-Mënschenafe montéiert, triede Kontraster an och Parallelen tëscht den Afen hirer utopescher Gesellschaft a sengem eegene Liewen op...

## Wat sot d'Press?
" *Bonobo* confirme bel et bien le talent de Jacques Molitor pour la mise en scène mais nous laisse sur notre faim à cause d'un scénario sans réel intérêt (...) Rien à redire quant à l'exécution technique, même si les images de Jean-Louis Schuller n'égalent pas celles de Tommaso Fiorilli dans son précédent court-métrage. Pourtant, on ne peut s'empêcher de penser qu'après le captivant *En compagnie de la poussière*, on s'attendait à autre chose, sans doute à plus d'audace!"

Anne-Laure Letellier, Le Jeudi, 25. Juin 2009

## Festival-Selektiounen

* Juni 2009 - Paräis, Le Court en dit Long (Erëffnungszeremonie)
* November 2009 - Bréissel, Festival du Film Indépendant

## Televisioun
"Bonobo" gouf am Abrell 2010 um franséische Sender France 2 diffuséiert, am Kader vun der Theemennuecht "Rupture, mode d'emploi".

## Kuckt och
*Lëtzebuergesche Film

## Um Spaweck
* D'Säit zum Film
Surbich

D**'Surbich** (fr:Surbach, de:Sirbach) ass eng Baach am Éislek am Kanton Dikrech, an an der belscher Provënz Lëtzebuerg.

Se entsteet nërdlech vun der Mille vun Honville aus dem Zesummelaf vun de Baache *Guémonce* a *[[Ruisseau de Livarchamps|Revâru]]* op enger Héicht vun 375 Meter.

Se leeft vun do un no Süde fir no ronn 250 Meter tëscht de Gossemaarken *LB 184* an *LB 185* op Lëtzebuerger Territoire ze lafen. An enger Griecht an de Bëscher leeft se dann ee Kilometer weider fir nees eng Kéier tëscht de Gossemaarken *LB 181* an *LB 182* an d'Belsch zeréckzelafen. Duerno leeft se ronn 3&nbsp;km no Südosten, fir bei der Maark *LB 178* an d'Syrbaach ze lafen.

D'Baach ass 4,6&nbsp;km laang, dovu 4,4&nbsp;km op lëtzebuergeschem oder hallefscheetlechem Terrain.
## Chaînage

**Notten**:


## Kuckt och

## Um Spaweck
* Gossemaarke laanscht d'Baach
Jacobus Kapteyn

De **Jacobus Cornelius Kapteyn**, gebuer den 19. Januar 1851 zu Barneveld, a gestuerwen den 18. Juni 1922 zu Amsterdam, war en hollänneschen Astronom. Hie gëllt als Entdecker vun der Mëllechstroossrotatioun.

De Kapteyn huet vun 1868 bis 1875 op der Universitéit Utrecht studéiert. Seng Fächer ware Mathematik a Physik. Duerno huet hien um Observatoire Leiden geschafft a gouf vun 1878 bis 1921, éischte Professer fir Astronomie an Theoreetesch Mechanik op der Universitéit Groningen.

De Kapteyn hat keen eegenen Observatoire, huet sech awer op d'Auswäertung vu Fotoplacke spezialiséiert an huet eng ëmfaassend Duerchmusterung virun allem vum südleche Stärenhimmel, déi um Observatoire vu Kapstad opgeholl goufen, gemaach. Hien huet dobäi 454.875 Stäre katalogiséiert. Seng Aarbechte vun 1896 bis 1900 hu sech ë.&nbsp;a. op d'Spektralklass an d'Eegebeweegung vun de Stäre konzentréiert an hu wiesentlech matgehollef, déi haiteg Struktur vun der Mëllechstrooss ze verstoen. De Kapteyn huet am Joer 1897 op de Fotoplacke vum David Gill deen no him genannte Kapteyns Stär entdeckt. Am Joer 1904 huet en erausfonnt, datt d'Stärebeweegung net zoufälleg erfollegt, mä sech an zwou Haaptstréimunge vu verschiddenen Dréiriichtungen opsplécke léisst. Spéider gouf him kloer, datt hien domat déi vum Bertil Lindblad an dem Jan Oort virausgesote galaktesch Rotatioun fonnt hat.

1922 huet hie säi Liewenswierk publizéiert, wouran hien e kosmesche Modell entwéckelt hat, an deem eng scheiwefërmeg, rotéierend Galaxie vu 40.000 Liichtjoer Duerchmiesser, woubäi d'Sonn zirka 2.000 Liichtjoer vum Zentrum ewech ass. Usatzweis gläicht d'Mëllechstrooss eisen haitege Virstellungen, huet zwar Feeler, déi wéinst dem net Wëssen aus senger Zäit z'entschëllege sinn (z.&nbsp;B.: interstellar Absorptioun).

Den Asteroid (818) Kapteynia deen den 21. Februar 1919 vum Max Wolf zu Heidelberg entdeckt gouf, ass no him genannt. Och d'Astronomescht Institut vun der Universitéit Groningen ass no him genannt an och de Moundkrater Kapteyn.

## Auszeechnungen
* 1902: Goldmedail vun der Royal Astronomical Society
* 1913: James-Craig-Watson Medail
* 1913: Bruce Medail

## Literatur
* P. C. Van Der Kruit, K. Van Berkel: *The Legacy of J.C. Kapteyn*. Verlag Springer; 2000, ISBN 0-7923-6393-0

## Um Spaweck
Bonobo (Homonymie)

**Bonobo** ass

* de geleefegen Numm vum Zwergschimpans, enger Primatenaart aus der Famill vun de Mënschenafen
* e Kuerzfilm vum Lëtzebuerger Regisseur Jacques Molitor
Maurice Sevenig

De **Maurice Sevenig**, gebuer de 26. Juni 1903 an der Stad Lëtzebuerg, an och do gestuerwen de 25. Abrëll 1984, war e lëtzebuergesche Jurist.

Hie war vun … bis … President vum Ieweschte Geriichtshaff.

De 14. Dezember 1945 krut hien eng Nominatioun fir Member vum Staatsrot an den 28. August 1961 fir Vizepresident. Den 1. Juli 1969 gouf hie President vun där Institutioun an ass dat bis de 26. Juni 1975 bliwwen, den Dag op deem hien d'Altersgrenz vun 72 Joer erreecht hat.

## Gielercher
* 
* 
*
Jean-Baptiste Sax

De **Jean-Baptiste** ("**Batty**") **Sax**, gebuer den 13. Oktober 1876 am Pafendall an och do gestuerwen de 7. Mee 1950 am Alter vun 73 Joer war e lëtzebuergeschen Affekot a Politiker.

Hien hat en Doktorat am Droit, a war noeneen Attaché am Justizminstère (1903), Friddensriichter zu Réiden op der Atert (1904), provisoresche Secrétaire-adjoint vum Staatsrot (1906), Distriktscommissaire vum Distrikt Lëtzebuerg (1910), Direkter vun der Steier-, Akzisen- a Kadasterverwaltung (1913).

Hie war vum 6. November 1915 bis de 24. Februar 1916 *Generaldirekter* (Minister) fir Justiz an Interieur, fir e puer Wochen och fir Finanzen an Erzéiung, an der Regierung Loutsch.

Dono koum hien an d'Direktioun vu Steieren, Akzisen a Kadaster zeréck, fir schlussendlech, vum 3. Juni 1924 bis de 16. November 1945, Member vum Staatsrot ze ginn.

De Batty Sax war de Brudder vum Joseph Sax.
## Gielercher
* 
*
Victor de Roebe

Den **Hubert Victor de Roebe** (och alt **de Roebé** oder **von Roebe**, resp. **von Röbe**), gebuer den 23. Mäerz 1823 zu Saarbrécken, a gestuerwen den 3. Januar 1889 an der Fiels, war e lëtzebuergesche Jurist a Politiker.

1844 krut hien d'Lëtzebuerger Nationalitéit duerch Naturalisatioun.

Vun 1873 bis 1882 war hie Generaldirekter (Minister), am Ufank an der Regierung Servais (Finanzen, vum 25. Mee 1873 bis de 26. Dezember 1874), duerno an der Regierung de Blochausen (Travaux publics, vum 26. Dezember 1874 bis de 6. August 1878; Finanzen, vum 6. August 1878 bis den 21. September 1882).

Vum 22. Juli 1885 bis zu sengem Doud war hie Member vum Staatsrot.

## Gielercher
* Grand officier vum Ordre de la Couronne de Prusse
*  
* 
*
Gesetzlech Feierdeeg zu Lëtzebuerg

Déi eelef **Gesetzlech Feierdeeg zu Lëtzebuerg** sinn am Artikel L. 232-2 vum *[[Code du travail]]* festgeluecht; et sinn dëst:
Nicolas Salentiny

De ** Guillaume Nicolas Salentiny**, gebuer de 26. November 1826 zu Ettelbréck, a gestuerwen de 24. November 1898 an der Stad Lëtzebuerg, war e lëtzebuergeschen Affekot a Politiker.

Hie war Distriktkommissär zu Miersch (1857) an duerno zu Gréiwemaacher (1857-1859), Conseiller de gouvernement, Procureur général, Conseiller effectif op der Cour supérieure de justice a President vun der Chambre des comptes.

Den 21. Juni 1869 ass hien als Vertrieder vum Kanton Gréiwemaacher an d'Chamber gewielt ginn. De 7. Februar 1870 ass hie *Generaldirekter* (Minister) fir den Interieur an der Regierung Servais ginn, e Posten, deen hien an der Regierung de Blochausen behalen huet (vum 26. Dezember 1874 bis de 6. August 1878).

Vum 6. August 1878 bis de 25. November 1898 war hie Member vum Staatsrot.

## Gielercher
* Grand-officier de l'Ordre de la couronne de chêne (Promotioun 1894).
Charles de Waha

De **Baron Charles de Waha**, gebuer de 27. August 1888 zu Ëlwen, a gestuerwen den 13. Juli 1918, war e lëtzebuergesche Medezinner, Chirurg a Politiker.

Vum 25. Oktober 1905 bis den 3. Mäerz 1915 war hie *Generaldirekter* (Minister) fir ëffentlech Bauten an der Regierung Eyschen.

Vum 3. Mäerz 1915 bis de 24. November 1916 war hie Member vum Staatsrot.

De Charles de Waha huet och als Generalist, Chirurg a Spezialist fir Accouchementer zu Erfurt geschafft.

## Gielercher
* Commandeur de l'Ordre de la couronne de chêne (Promotioun 1912)
Huang Xianfan

Den **Huang Xianfan**, op Chineesesch 黄現璠 / 黄现璠, gebuer den 13. November 1899 zu Fusui, a gestuerwen den 18. Januar 1982 zu Guilin, war e chineesesche Geschichtsprofesser an Historiker, spezialiséiert op d'Geschicht vun der Tang-Dynastie an d'Zhuanger Landesgeschicht.

## Säi Liewen
Hien huet zu Peking a Tokio studéiert. Hie gouf 1938 Dozent fir chineesesch Geschicht op der Universitéit Guangxi an 1941 op der Universitéit Sun Jetsen. Vun 1943 bis 1953 huet hien op der Universitéit Guangxi Geschicht an d'Sprooch Guilin enseignéiert. Vun 1954 bis 1982 huet hien op der Pedagogescher Universitéit Guangxi Geschicht a Guilin enseignéiert.

## Wierker (Auswiel)
* *Zhongguo tongshi gangyao* (). Peking 1932-34
* Huang Xianfan, Huang Zengqing, Zhang Yimin (): *Zhuang zu tong shi* (). Nanning 1988, ISBN 7-5363-0422-6
* *Wei Ba Qun ping zhuan* (). Guilin 2008, ISBN 978-7-5633-7656-8

## Kuckt och
* Li (Floss)

## Um Spaweck

*  (chineesesch)
* 黄现璠 - 大师频道 - 世界大学网 (chineesesch)
Pierre Braun

De **Pierre Braun**, gebuer de 5. Januar 1872 zu Giewel, a gestuerwen de 16. Mäerz 1956 an der Stad Lëtzebuerg, war e lëtzebuergesche Jurist a Politiker.

Vun 1902 bis 1903 war hien Distriktskommissär vum Distrikt Gréiwemaacher a vun 1903 bis 1910 Distriktskommissär vum Distrikt Lëtzebuerg.

Vum 9. Januar 1910 bis den 3. Mäerz 1915 war hie *Generaldirekter* (Minister) fir den Interieur an der Regierung Eyschen.

Vun 1915 bis 1930 war hien Direkter vum *[[Administration de l'enregistrement et des domaines|Enregistrement]]* an du bis 1937 Regierungskommissär bei der Banque Internationale a vum Abrëll 1934 bis den 20. September 1955 Administrateur bei der Arbed.

Hie war du vum 3. Mäerz 1915 bis de 16. November 1945 Member vum Staatsrot.

Zesumme mam Louis Klein war de Braun tëscht 1904 an 1908 ee vun den Haaptleit déi sech Suergen ëm d'Drénkwaasserversuergung am Südweste vum Land gemaach hunn, an op deenen hir Pläng hin, schliisslech de Syndicat des eaux du Sud entstanen ass.

## Gielercher
*
Joseph Faber (Ingenieur)

De **Joseph-Charles Faber**, gebuer de 15. Oktober 1862 an der Stad Lëtzebuerg, och do gestuerwen den 10. Oktober 1933, war e lëtzebuergeschen Ingenieur a Politiker.

Vun 1906 bis 1907 war hie Schäffen a vun 1907 bis 1916 Buergermeeschter vun der Stad Réimech.

Hie war vun 1908 bis 1917 Deputéierten an der Chamber.

Vum 19. Juni 1917 bis den 28. September 1918 war hie Generaldirekter (Minister) fir Landwirtschaft, Handel an Aarbecht an der Regierung Kauffman.

Hie war duerno vum 28. September 1918 bis zu sengem Doud Member vum Staatsrot.

Am Alter vun 71 Joer ass hien a sengem Haus an der *rue des Dahlias* gestuerwen a gouf den 12. Oktober 1933 zu Réimech begruewen.

De Joseph Faber war mat der Charlotte de Maringh bestuet.

## Gielercher
*  
* 
* Commandeur vum Ordre de la Couronne de Belgique
* Médaille du Roi Albert
Guillaume Leidenbach

De **Guillaume Leidenbach**, gebuer den 13. Januar 1863 zu Ettelbréck, a gestuerwen den 8. Mee 1943 an der Stad Lëtzebuerg, war e lëtzebuergesche Politiker (Rietspartei) a Riichter.

Hie war Riichter um Bezierksgeriicht Lëtzebuerg (Tribunal d'arrondissement de Luxembourg) a gouf den 31. Dezember 1912 zum Vizepresident vun deem Geriicht ernannt.

Vum 15. Abrëll 1921 bis zu senger Nominatioun als Member vum Staatsrot de 14. Abrëll 1923 war hie Generaldirekter (*Minister*) fir Justiz a Bauten an der Regierung Reuter.

Hie war vum 14. Abrëll 1923 bis den 8. Mee 1943 Member vum Staatsrot.

Hie war de Papp vum Joseph Leydenbach.
## Gielercher
*
Eugène Michel Antoniadi

Den **Eugène Michel Antoniadi**, op Griichesch Ευγένιος Μιχαήλ Αντωνιάδης, gebuer den 10. Mäerz 1870 zu Konstantinopel, a gestuerwen den 10. Februar 1944 zu Paräis, och Eugène Michael Antoniadi oder Eugenios Antoniadi genannt, war een an der Tierkei gebuerene griicheschen Astronom, deen déi meescht Zäit vu sengem Liewen a Frankräich verbruecht hat.

Den Antoniadi huet d'Planéiten observéiert, besonnesch de Mars. Am Ufank huet hien och u Marskanäl gegleeft. Wéi en awer wärend der Marsoppositioun vun 1909 Observatioune mat dem 83-cm-Refrakter vum Paräisser Meudon-Observatoire duerchgefouert hat, koum hien allerdéngs zum Schluss, datt et sech bei de Kanäl ëm eng optesch Täuschung handele muss. Unhand vu sengen Observatioune huet hien detailléiert Marskaarten zesummegestallt.

Ausserdeem huet den Antoniadi eng Kaart vum Planéit Merkur opgestallt, déi opgrond vun de schwieregen Observatiounsméiglechkeete vum Planéit, mat Teleskopen, nach ganz ongenee war an 1934 publizéiert gouf. Allerdéngs hat hien ugeholl, datt de Merkur eng gebonne Rotatioun vun 1:1 beim Ëmlaf ëm d'Sonn opweist. Fir d'Nomenklatur vun den Albedokennzeeche orientéiert hie sech un der Mythologie ëm de Gott Hermes. D'Bezeechnungen huet den Audouin Dollfus a senger Kaart vun 1972 iwwerholl.

Bei der Observatioun vum Saturn huet hie radial, speechenaarteg Strukturen an de Saturnréng festgestallt. Déi goufe vun de meeschten Astronomen als optesch Täuschung gesinn. Eréischt 1981 gouf d'Existenz vu Speechen duerch Fotoe vun der Raumsond Voyager 1 bestätegt.

Fir d'Bewäertung vum Seeing huet hien eng fënnefdeeleg Skala („Antoniadi-Skala“) agefouert.

Zu sengen Éiere goufen en Impaktkrater um Äerdmound an um Mars no him genannt.

## Um Spaweck
*  Courte biographie et photo
Leana Sealy

D**'Leana Sealy**, gebuer de 27. Abrëll 1978 zu Dublin, ass eng iresch Jazzvokalistin a klassesch Saxophonistin, déi de gréissten Deel vun hirem Liewen zu Lëtzebuerg verbruecht huet.
Si ass Enseignante um Stater Conservatoire an op der Réidener Musekschoul.

## Schoulen
Mat 12 Joer huet d'Leana Sealy hir Museksstudien um Stater Conservatoire an der Klass vum Guy Goethals ugefaangen.

No der Première am Kolléisch am Joer 1997 ass si op de "Conservatoire royal" op Bréissel Saxophon studéiere gaangen (Klass vum Alain Crepin). Dës Studien huet si am Joer 2003 mat engem *Prix supérieur* ofgeschloss.

Si mécht dunn eng Spezialisatioun am Fach Saxophon um « Conservatoire national de région de Strasbourg » (Klass vum Philippe Geiss), déi si 2005 mat dem « Diplôme de spécialisation en musique contemporaine » ofschléisst.

## Kooperatiounen
Als Sängerin huet d'Leana Sealy am Opnamestudio oder am Kader vu Museksprojete mat follgende Museker a Formatioune gespillt: Guy Cabay, Gast Waltzing (Filmmusék, Projet J, Caravane 2000), d'Popformatioun FrantiX an d'Leana Sealy Quintett.

2001 vertrëtt si mat hirem Quintett d'Lëtzebuerger Land beim 2. Europäeschen Jazzfestival vun Athen.

2006 trëtt si als Solist mat dem OPL beim Concert « Pops at the Phil » op.

## CDen
* 2004: *On the street where you live*. Leana Sealy Quintett. LSBM 0401.
* 2009: *Undecided*. WPR Jazz. David Laborier (Gittar), Romain Heck (Bass) a Michel Mootz (Batterie). 11 verschidde Lidder féieren den Nolauschterer duerch d'Welt vun der Musek. Lidder wéi *Call the Police* vum James Morrison, *Man who sold the world* vum David Bowie oder och nach *Uninvited* vum Alanis Morissette si vum Leana Sealy nei interpretéiert ginn a bidden e Meeschterwierk wat Scat, Jazz a Soul matenee verbënnt.

## Präisser
* 1996 Goldmedail beim Concours national pour jeunes solistes vun der UGDA (L)
* 1996 Präis vum Soziokulturelle Radio 100,7 (L)
* 2001 Gewënnerin vum "3ème Concours national de jeunes saxophonistes" zu Dinant (B)
* 2007-2008 Prix d'encouragement bei den Jazz Nights vun der Banque de Luxembourg (L)

## Literatur
* Jean-Michel Treinen:"'Irgendwie verzaubert'. Leana Sealy und ihre Band bringen eigene Interpretationen, mit grandioser Respektlosigkeit vor dem Klischee." *D'Lëtzebuerger Land,* 23. Juli 2004.

## Um Spaweck
* Websäit vum Leana Sealy
Los Angeles

**Los Angeles** [], vum spuenesche *Los Ángeles* [] „D'Engelen“, kuerz *L.A.*, ass déi gréisst Stad am US-Bundesstaat Kalifornien. Se läit beim Pazifeschen Ozean a beim Los Angeles River.

## Um Spaweck
* Offiziell Websäit
Lowell-Observatoire

De **Lowell Observatoire** zu Flagstaff am US-Bundesstaat Arizona gouf vum Percival Lowell am Joer 1894 gegrënnt, fir de Planéit Mars an déi vum Giovanni Schiaparelli vun 1877 bis 1879 observéiert Marskanäl ("Canali") méi genee z'ënnersichen. Zanter 90 Joer gëtt en awer och fir aner astronomesch Fuerschunge gebraucht.

De Lowell war e räichen Amateurastronom an huet d'Canali (onkorrekt als "Canals" iwwersat) fir Bewässerungskanäl gehalen, déi vun intelligente Liewewiesen ugeluecht gi wären, fir deen ausgedréchente Mars ze bewässeren. D'Faarfverännerungen, déi hie bei sengen Observatioune festgestallt huet, ware senger Meenung no Verännerunge vun der Vegetatioun.

Dës Gedanke goufe vu munche Marsfuerscher nach bis zu de Landunge vun de Raumsonde verfollegt (Mariner 4 am Joer 1965).

Den Observatoire gouf vun de Bridder Edward a William Henry Pickering geplangt – op dréchenem Land op 2.210 m Héicht. E war vun Ufank u mat de modernsten Instrumenter ekipéiert an hat z.&nbsp;B. 1910 mat 1,1 m de weltwäit drëttgréisste Spigelteleskop.

Flagstaff läit matzen an Arizona, ronn 120&nbsp;km südlech vum Grand Canyon, tëscht dem Mount Humphreys (3.854 m) an dem Sunset Crater (Ausbroch virun 950 Joer, iwwer 2.000&nbsp;km² Äschen a Lava).

Am Joer 1912 huet de Vesto Slipher zu Flagstaff ugefaangen d'Spektre vu Spiralniwwele opzehuelen. Trotz liichtstaarken Instrumenter waren dozou Beliichtunge vun iwwer e puer Nuechten néideg – ausser beim Andromedaniwwel. Bei deem waren d'Spektrallinnen an d'Blot (amplaz rout) verréckelt, wat de Slipher duerch eng séier Beweegung vun eiser Mëllechstrooss erkläert huet. Ee vu senge Studente war den Edwin Hubble, dee méi spéit déi allgemeng Routverrécklung duerch d'Expansioun vum Kosmos gedeit huet.

1930 gouf de Pluto no joerzéngtelaange Viraarbechten zu Flagstaff entdeckt. Zanter e puer Joer déngt den Observatoire fir d'Sich no Asteroiden. Am Projet "Near Earth Object Survey" (LONEOS) gouf dofir en automateschen Teleskop entwéckelt.

Zu Flagstaff ass och den USGS-Zentrum fir Astrogeologie. Do war den Eugene Shoemaker haaptsächlech fir d'geologesch Studie fir d'Virbereedung vun de Moundlandunge verantwortlech. 1969 ass hien als Professer fir Geologie an d'Departement fir geologesch a planetaresch Wëssenschaften zu Pasadena zeréckgaangen.

## Kuckt och

## Um Spaweck

*  Lowell Observatory
*  Discovery Channel Telescope
Flagstaff

**Flagstaff** ass eng Stad am Coconino County am US-Bundesstaat Arizona an hat am Joer 2006 58.213 Awunner. Si ass Sëtz vun der Verwaltung vum County an eng beléift Wantersportplaz. Dacks gëtt si och als Portal zum Grand Canyon bezeechent. D'Stadgebitt huet eng Gréisst vu 164,8&nbsp;km². Flagstaff läit op enger Héicht vun zirka 2.100 m.

## Um Spaweck

* Offiziell Säit vun der Stad
Gustav Niessl von Mayendorff

De **Gustav Niessl von Mayendorff**, dacks zitéiert als G. von Niessl, gebuer de 26. Abrëll 1839 zu Verona, a gestuerwen den 1. September 1919 zu Hütteldorf bei Wien, war en éisträicheschen Astronom a Mykolog. Säin Autorenkürzel vun de Botaniker a Mykologen ass .

De Niessl huet am Polytechnikum zu Wien studéiert a gouf do 1857 Assistent fir praktesch Geometrie. 1860 gouf hien do Professer fir praktesch Geometrie, Astronomie an héijer Geodesie. Am Joer 1883 gouf hie Regierungsrot an 1902 k.k.&nbsp;Haffrot.

Als Astronom beschäftegt den Niessl sech mat Meteorbunnen an huet och en entspriechenden Artikel an der Enzyklopädie der mathematischen Wissenschaften (1907) geschriwwen. De Niessl war och ee bedeitende Pilzsammler a Mykolog. Seng Sammlung goung un déi Botanesch Staatssammlung vu München.

## Kuckt och

## Um Spaweck
*  Zum Pilzsammler Niessl vun der Universitéit München
Uergel an der Kierch Mäertert

Déi éischt **Uergel an der Kierch vu [[Mäertert]]** gouf 1859 vun der Uergelmanufaktur Breidenfeld vun Tréier opgeriicht, en Atelier, deen och Uergele fir d'Kierche vu Gréiwemaacher, Ettelbréck, Pafendall an d'Paterkierch zu Lëtzebuerg gebaut huet.

Nom Neibau vun der Mäerterter Kierch 1885-86 gouf déi al Uergel an déi nei Kierch iwwerholl.

Déi zweet Uergel mat 15 Regësteren huet de Georg Haupt vun der Lëntgener Uergelfabréck 1949 gebaut. Den 18. Dezember 1949 gouf déi nei Uergel a Presenz vum Minister fir Erzéiung, Kultur a Wëssenschaften, dem Pierre Frieden, vum Deche vu Gréiwemaacher Ch. Huss feierlech ageweit.

1989 gouf d'Instrument fir d'éischt vum H. Schmidt vu Lëntgen restauréiert.
Doropshin hat se 20 Regëstere mat Extensiounen, eng Schwëllkëscht an eng elektropneumatesch Traktioun.

2008 koum et zu enger zweeter Restauratioun. Déi Kéier gouf se vun der Uergelmanufaktur Thomas Gaida aus dem däitsche Wemmetsweiler gemaach.
Duerno hat d'Uergel dräi Manualer plus Pedall, 27 Regësteren an 31 Extensiounen. Vun do un ass déi elektropneumatesch Traktur elektronesch gesteiert. Eng Setzeranlag gouf agebaut, déi mat A-H/1-8 4.098 Kombinatiounen erlaabt. An hir sinn haut nach 11 Regësteren aus der éischter Uergel vun 1859 mat dran.

## Dispositioun
#### Haaptwierk
* Bourdon 16'
* Prinzipal 8'
* Holzflütt 8'
* Gedackt 8'
* Salicional 8'
* Oktav 4'
* Traversflütt 4'
* Prinzipal 2'
* Mixtur IV 2'
* Krommhar 8'
* Trompett 16'
* Trompett 8'
* Trompett 4'

#### Schwëllwierk
* Stëllgedackt 8'
* Viola da Gamba 8'
* Vox coelestis 8'
* Flütt 4'
* Quint 2 2/3'
* Blockflütt 2'
* Terz 1 3/5'
* Schaarf III 1'
* Tuba mirabilis 8'
* Tremulant

#### Solowierk, dat och um Schwëllwierk ka gespillt ginn
...

## Um Spaweck
* D'Uergel vun der Kierch op ''Orgues.lu''
Administration de l'enregistrement, des domaines et de la TVA

D**'Administration de l'enregistrement, des domaines et de la TVA**, am allgemenge lëtzebuergesche Sproochgebrauch „**Enregistrement**“ genannt, ass eng Verwaltung vum Lëtzebuerger Staat déi dem Finanzministère ënnersteet.

## Hir Funktioun
Den Enregistrement zielt genee wéi d'Steierverwaltung an d'Douane zu den dräi lëtzebuergesche Finanzverwaltungen. Den Enregistrement ass zoustänneg fir d'TVA anzedreiwen, fir d'Akten z'enregistréieren – dohier och den Numm, fir d'Successiounen, fir d'„Domäne“ vum Staat, fir d'Hypothéiken a fir d'Steiertimberen.

## Historique
D*'Administration de l'enregistrement et des domaines* gouf de 26. Oktober 1795 duerch en Dekreet vum 4. brumaire de l'an IV an d'Liewe geruff.

## Direkteren

## Um Spaweck
* Websäit vun der ''Administration de l'enregistrement et des domaines''
*Presentatioun vun der Verwaltung op der Websäit vun der Regierung
Kuiper Airborne Observatoire

D**'Kuiper Airborne Observatory (KAO)** ass een nom Gerard Peter Kuiper genannte Cassegrain-Teleskop mat 91,5 Zentimeter Spigelduerchmiesser, dat an engem ëmgebaute Militärtransporter vum Typ Lockheed C-141 ënnerbruecht ass. Et gouf vun 1974 bis 1995 vun der NASA haaptsächlech fir d'Infraroutastronomie agesat. Mat dem *KAO* goufen ënner anerem den 10. Mäerz 1977 bei der Bedeckung vum Stär SAO142857 duerch de Planéit Uranus d'Uranusréng entdeckt.

D'Iddi, en Infraroutteleskop u Bord vun engem Fliger z'installéieren, geet op de G. Kuiper zeréck. Fir d'éischt gouf dat an den 1960er Jore realiséiert, wéi mat engem klengen Infraroutteleskop duerch eng Fënster vum NASA-Fuerschungsfliger *Galileo* astronomesch Observatioune gemaach goufen.

Direkte Virgänger vum *KAO* war de Lear Jet Observatory (LJO) deen 1967 a Betrib gesat gouf. Dobäi handelt et sech ëm e Fliger vum Typ Learjet, bei deem eng Kabinefënster erausgeholl an duerch eng Ëffnung fir en Infraroutteleskop mat 30 Zentimeter Spigelduerchmiesser ersat gouf.

De *Kuiper Airborne Observatory* gouf 1995 ausser Déngscht gestallt a soll vum SOFIA ofgeléist ginn, bei deem d'Entwécklung bis an d'Joer 2010 dauere wäert.

## Um Spaweck
*  https://web.archive.org/web/20070520114646/http://quest.arc.nasa.gov/lfs/aboutKAO.html
*  The Compact Cosmic Ray Telescope aboard the Kuiper Airborne Observatory
*  KAO Marks 30th Anniversary of its Dedication
*  Milestones in Airborne Astronomy - From the 1920's to the Present (PDF 3MB, ofgeruff den 30.Mäerz 2009)

## Kuckt och
* Gerard Peter Kuiper
Uergel an der Kierch Stolzebuerg

D**'Uergel an der Kierch Stolzebuerg** aus der Manufacture d'orgues luxembourgeoise succ. Georges Haupt vu Lëntgen gouf 1957 an där Kierch installéiert an den 18. August 1957 ageweit.

Hanner engem Prospekt, deen aus elauter stomme Päife besteet, sinn déi aktiv Päifen alleguer an enger Schwëllkëscht.

## Dispositioun
### Haaptwierk
* Huelflütt 8'
* Prinzipal 4'
* Blockflütt 2'
### Iewescht Wierk
* Lieblich gedackt 8'
* Salizet 4'
* Nasat 2 2/3'
### Pedall
*Déifbass 16'
Lear Jet Observatory

De **Lear Jet Observatory** war ee vun den éischte fligergestëtzten Observatoire vun der Infraroutastronomie.

An de spéiden 1960er Jore gouf an engem ëmgebaute Learjet 24 fir Observatiounsflich, vun ongeféier enger Stonn, an iwwer 13&nbsp;km Héicht, en Teleskop mat 30&nbsp;cm Haaptspigelduerchmiesser bedriwwen. An där Héicht läit e groussen Deel vun der Äerdatmosphär, déi eng Parti Infraroutstralung absorbéiert, ënner dem Observateur. D'Observatiounsbedingunge ware ganz einfach - zum Beispill war den Teleskop op der Plaz vun enger Kabinnefënster montéiert. Trotzdeem war de Lear Jet Observatory e Weebereeder fir spéider Fligerteleskope wéi de KAO an de SOFIA.

Mat dem Lear Jet Observatory gouf ë.&nbsp;a. entdeckt, datt d'Planéite Jupiter a Saturn méi Energie ofstrale wéi si vun der Sonn absorbéieren. Doriwwer eraus goufe Stäregebuertsgebidder a Galaxien ënnersicht.

## Um Spaweck

*  The Dryden X-Press vum 30. November 1998

## Kuckt och
Kiso-Observatoire

De **Kiso-Observatoire** (, *Kiso kansokujo*) ass e japaneschen Observatoire zu Kiso um Bierg Ontake. Den Observatoire gouf 1974 gegrënnt a gëtt vum Institut fir Astronomie geleet, d'Fakultéit fir Naturwëssenschafte vun der Universitéit Tokio. Am Observatoire stinn e Schmidt-Teleskop mat 105&nbsp;cm Apertur an en 30-cm-Teleskop.

## Kuckt och

## Um Spaweck

*  Kiso-Observatoire
Alemannesch

**Alemannesch** ass en däitschen Dialekt, deen am Süde vun Däitschland, am Elsass, an der Schwäiz an am Vorarlberg (Éisträich) geschwat gëtt. Et gëtt véier verschidden Dialekter:

* Schwäbesch a Schwaben (Oste vu Baden-Württemberg a Weste vu Bayern)
* Nidderalemannesch am Norde vu Baden, an engem groussen Deel vum Elsass, am Vorarlberg an an Deeler vun der Schwäiz
* Héichalemannesch am Süde vu Baden, an engem groussen Deel vun der Schwäiz an am Süde vum Elsass
* Héchstalemannesch am Süde vun der Schwäiz

An Däitschland, am Elsass an am Vorarlberg ass den Dialekt a Gefor auszestierwen, well Héichdäitsch dat Alemannescht ersetzt. Et gëtt virun allem vun ale Leit geschwat; um Land ass et méi heefeg wéi an de Stied.

Dee wichtegsten alemannesche Mondaartdichter ass de Johann Peter Hebel.

## LIteratur
* *Alemannisch im Sprachvergleich. Beiträge zur 14. Arbeitstagung für alemannische Dialektologie in Männedorf (Zürich) vom 16.-18.9.2002*, erausgi vu Glaser, Elvira / Ott, Peter / Schwarzenbach, Rudolf. Franz Steiner Verlag, 1. Oplo 2004. Aus der Serie: Zeitschrift für Dialektologie und Linguistik. Beihefte 129
* Wikipedia op Alemannesch
Émile Raus

Den **Émile Raus**, gebuer de 16. Oktober 1904 zu Uespelt, a gestuerwen den 1. Juli 1980 an der Stad Lëtzebuerg, war e lëtzebuergesche Jurist.

Vun 1944 bis 1966 war hien Direkter vun der Post zu Lëtzebuerg.

De 4. August 1948 krut hien eng Nominatioun als Member vum Staatsrot a gouf den 11. November 1972 do Vizepresident. Vum 26. Juni 1975 bis de 25. Juni 1976 war hie President vun där Institutioun.

## Gielercher
*
Gerard Peter Kuiper

De **Gerard Peter Kuiper**, eigentlech *Gerrit Pieter Kuiper*, gebuer de 7. Dezember 1905 zu Harenkarspel, a gestuerwen den 23. Dezember 1973 zu Mexiko-Stad, war en US-amerikaneschen Astronom mat hollännescher Ofstamung.

De Kuiper war dat eelst vu véier Kanner. Seng Eltere waren de Gerrit (e geléierte Schneider) an d'Antje, geburen de Vries. De Kuiper huet zanter 1924 op der Universitéit vu Leiden studéiert an huet am Joer 1929 un enger aacht Méint laanger Expeditioun zu enger Sonnendäischtert no Sumatra deelgeholl.

No sengem Studium op der Universitéit Leiden a senger Promotioun beim Ejnar Hertzsprung iwwer Duebelstäre goung hien am Joer 1933 an d'USA a war zanter 1937 um Yerkes-Observatoire vun der Universitéit Chicago beschäftegt. Am Joer 1960 grënnt hien op der Universitéit vun Arizona de *[[Lunar and Planetary Laboratory]]*.

Hie beschäftegt sech haaptsächlech mam Sonnesystem. Hie weist de Kuelendioxid an der Atmosphär vum Mars no an entdeckt d'Atmosphäre vum Titan souwéi den Uranusmound Miranda an den Neptunmound Nereid. Hie schafft och theoreetesch iwwer Froe vun der Genesis vun eisem Sonnesystem a seet déi no him genannt Kuiperceinture viraus.

De Kuiper war och un der Sich no geegnete Landeplaze fir den Apollo-Programm bedeelegt, andeems hien an den 1960er Joren als Chefwëssenschaftler fir de Rangerprojet vun der NASA Biller vun de Moundsonden analyséiert hat. Hien ass wuel de bedeitendste Planéitefuerscher vum 20. Joerhonnert.

## Éierungen
* 1959 Henry Norris Russell Lectureship
* Jee e Krater um Äerdmound, dem Mars an um Merkur souwéi der Asteroid (1776) Kuiper droe säin Numm.
* D'Kuiper Airborne Observatoire ass och no him genannt ginn

## Quellen
* Sterne und Weltraum, 4 / 2008

## Kuckt och
Elliott Erwitt

Den **Elliott Erwitt**, gebuer de 26. Juli 1928 zu Paräis, ass en US-amerikanesche Fotograf, Fotojournalist a Filmmécher.

Den Erwitt ass besonnesch bekannt wéinst senge luussegen, ironesche schwaarz-wäiss Fotoe vun Hënn.
Hie gouf 1953 vum Robert Capa bei Magnum Photos agefouert, a gouf 1954 Member.
Hyaden (Astronomie)

D**'Hyaden** oder *Taurus-Stroum*, ass en oppene Stärekoup am Stärebild Taurus, dee mat bloussem A ze gesinn ass. De Koup ass V-fërmeg nieft dem hellste Stär, dem Haaptstär vum Stéier (Tauris), dem Aldebaran, ze fannen. Den Aldebaran selwer gehéiert awer net zu den Hyaden. Am Messier- an am NGC-Katalog gëtt de Stärekoup net gefouert, am Melotte-Katalog ass hien als Mel 25 agedroen.

## Detailer
De Stärekoup ass bei eis vu September bis Abrëll um nërdleche Stärenhimmel ze gesinn. De Kär vun den Hyaden huet en Duerchmiesser vu ronn 4 parsec, aner Membere vum Koup si bis zu engem Emkrees vu 24 pc ze fannen. Den Alter vun den Hyade gëtt op zirka 600 Millioune Joer gerechent, also eppes méi al wéi d'Plejaden. Déi total Hellegkeet entsprécht enger Hellegkeet vun ongeféier 1mag. D'Hyade maachen zesumme mat de Plejaden dat sougenannt Gëlle Portal vun der Ekliptik.

Wéinst hirer eenheetlecher Beweegung am Raum gëtt d'Hyade-Grupp och zu de Beweegungsstärekéip gezielt. De Koup zeechent sech duerch déi eenheetlech Plazverännerung vun alle Stären op engem virtuelle Konvergenzpunkt aus, an ëmfaasst ongeféier 350 Stären déi sech eenheetlech mat zirka 43&nbsp;km/s an dës Richtung beweegen. Dëse Punkt, och als "Vertex" bezeechent, läit ëstlech vum Betelgeuze am Stärebild Orion. Eegebeweegung, Alter an Zesummesetzung vun den Hyade gläichen deene vum Praesepe-Stärekoup, wat op e kollektiven Urspronk vu béide Kéip hiweist, obwuel si haut Honnerte vu Liichtjoer ausernee sinn.

Well se net wäit vun eisem Sonnesystem ewechleien, spillen d'Hyaden an der moderner Astrophysik eng wichteg Roll. Unhand vu klasseschen trigonometresche Methoden (Parallax a Stärestroum-Parallax) kann d'Distanz, an domat déi absolut Hellegkeet vun den Eenzelstäre vum Koup genee bestëmmt ginn.

## Mythologeschen Hannergrond
An der griichescher Mythologie waren d'Hyaden Duechtere vum Atlas an der Aithra. Hiren eenzege Brudder, Hyas, koum op der Juegd ëm. Hir Trauer an hir Tréinen hunn d'Gëtter beréiert, a sou goufe si als Hyaden ënner d'Stäre gesat. Och de Vergil schwätzt vu "fiichten Hyaden", an déi al griichesch Bezeechnung "Reenstäre" verréit d'Bedeitung: D'Tréine fléissen ongehemmt weider, a stierzen als Reen op d'Äerd.

## Kuckt och
* Praesepe

## Um Spaweck

*  Astronomesch Foto vum Dag
*  D'Hyade bei SEDS.org
*  Dräidimensional Kaart vum Hyaden-Koup