open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Totalitarismus

Ënner **Totalitarismus** versteet een de politesche System vun engem Regime, an deem am Prinzip nëmmen eng Partei besteet, oder wou eng Partei déi puer aner, déi nach zougelooss ginn, beherrscht, a wou alles (= d'Totalitéit -> *Totalitarismus*) vum dominante Parteiapparat bestëmmt a kontrolléiert gëtt.

An esou engem Régime sinn d'Politik, sämtlech Aspekter vum sozio-ëkonomesche Liewen, d'Informatioun (Propaganda), d'Arméi an all aner Sécherheetsorganer, den Enseignement, d'Kulturliewen, asw. komplett ënner der Kontroll vun der Parteibürokratie. Dozou kënnt, datt déi meescht totalitär Regimmer eng imperial Dimensioun hunn: se wëllen sech breet maachen, "Liewensraum" erueweren (Nationalsozialismus), "verluere" Gebidder "rëm"-kréien (italieenesche Faschismus) oder no an no d'ganz Mënscheet an engem eenzegen Ensembel vereenegen (Internationalismus oder Kommunismus).

Quasi ëmmer hunn déi totalitär Regimmer ee "staarke" Mann un hirer Spëtz, dee vun der Mass bewosst oder onbewosst als providenziell Figur betruecht gëtt oder muss ginn, an deen sech als "Führer" (Adolf Hitler), "Duce" (Benito Mussolini), "Grousse Steiermann" (Mao Zedong), "Conducator" (Nicolae Ceausescu), asw. bezeechne léisst. De Josef Stalin, dee sech gär als gudde "Väterchen" vun de Vëlker vun der Sowjetunioun feiere gelooss huet, a sech gläichzäiteg als Nofollger vun de grousse Figure vun der russescher Geschicht betrucht huet (Alexander Newski, Iwan IV., genannt "de Schrecklechen", Péiter de Groussen, Katharina II., Michail Ilarionowitsch Kutusow, Lenin..., war kloer ee vun de gréissten totalitäre Potentater.

## Kuckt och
* Internationalismus
* Kommunismus
* Faschismus 
* Stalinismus
* Nationalsozialismus

## Um Spaweck
Adalbero I. vu Metz

Den **Adalbero I. vu Metz** och als Adalbert oder Albéron bekannt, gebuer ëm 905 a gestuerwen de 26. Abrëll 962 zu Sint-Truiden, war vun 929 bis 954 Bëschof vu Metz a vun 944 un Abt vu Sint-Truiden.

Den Adelbero war eent vun de Kanner vum Grof Wigerich an der Gräfin Kunigunde.

Den Adalbero gouf 929 Bëschof vu Metz, wou hien den Nofollger vum Bëschof Benno gouf. Hien ass derfir bekannt datt e bei de Streidereien ëm Loutrengen tëscht dem Louis IV. vu Frankräich an dem Keeser Otto I., de Bistum Metz géint de Keeser verdeedegt huet.

Als Kierchemann huet hie verschidde Kléischter reforméiert, ugefaange mat der Abtei vu Gorze wou hien als Reformateur de Jean de Vandières als Abt agesat huet. 941 huet hien d'Chouerhären aus der Abtei Saint-Arnould erausgehäit a Bendiktiner ënner dem Abt Heribert vu Gorze an d'Plaz gesat. 944 gouf hien Abt vun der Abtei Sint-Truiden déi hie gréisstendeels nei opriichte gelooss huet a wou hien och gestuerwen ass.
Frédéric I. vu Loutrengen

De **Frédéric I. vu Bar**, resp. **vu Loutrengen**, gestuerwen den 18. Mee 978, aus der Famill vun de Wigerichen, war e Jong vum Palzgrof Wigerich an der Karolengerin Kunigunde, engem Kandskand vum Louis ''dem Tuddeler''. Hie war zanter ca. 955 Grof vu Bar an zanter 959 Herzog vun Uewerloutrengen.

942 hat hien den Titel Dux Lotharingiae, woubäi et säin Hallefbrudder Otto vu Verdun († 944 war, deen den Herzogstitel vu Loutrengen hat.

Hien huet mam Bëschof vun Toul Territoirë getosch, a gouf sou Här vun der Grofschaft Bar. 954/955 huet hien d'Béatrice de France († op engem 23. August no 987), d'Duechter vum Dux Francorum Hugo de Groussen (Robertiner) an der Hadwig, der Sëschter vum Hugo Capet bestuet. Mat deem Bestietnes koum hien an de Genoss vum Akommes vun der Abtei vu Saint-Denis, dorënner och dee vun der Abtei vu Saint-Mihiel.

959 gouf hien dunn tatsächlech Meeschter vum Herzogtum Loutrengen, wéi ee vu sengen abestuete Mononken, de Liudolfinger Bruno, deen zanter 953 Äerzbëschof vu Köln war, deem säi Stellvertrieder a Loutrengen gouf.

Kanner vun him an der Béatrice waren:

* Heinrich, 965 attestéiert, † virun 978
* Adalbero, 962 attestéiert, † 14. Dezember 1005, 984 Bëschof vu Verdun, 984 Bëschof vu Metz, Stëfter vun der Abtei Saint-Symphorien vu Metz.
* Thierry I., 972 attestéiert, † 11. Abrëll 1027/33, 978 Herzog vun Uewerloutrengen, Här vun Amance; ∞ Richilde.

## Um Spaweck
* Materialsammlung
NGC 1860

Den **NGC 1860** ass e Stärekoup an der Grousser Magellanescher Wollek am Stärebild Dorado. Den Objet gouf den 30. Dezember 1836 vum John Herschel mat engem 18,7-Zoll-Reflekter entdeckt.

## Kuckt och

## Um Spaweck

* SIMBAD Query
* Artikel a Biller zu NGC 1860 op wikisky.org
* SEDS
* http://aladin.u-strasbg.fr/java/alapre.pl?NGC1860
* http://skyview.gsfc.nasa.gov/current/cgi/runquery.pl?Interface=quick&VCOORD=NGC1860&SURVEY=Digitized+Sky+Survey
* NGC/IC Projet
*  ''NGC 1860'' an der NASA Extragalactic Database
Herzogtum Bar

D'Grofschaft Bar, spéider **Herzogtum Bar**, ass am 10. Joerhonnert vum Ferry d'Ardennes, Brudder vum Metzer Bëschof Adalbero, gegrënnt ginn.

D'Gebitt huet am Weste vum Kinnek vu Frankräich ofgehaangen (*Barrois mouvant*), an am Oste vum Hellege Réimesche Räich Däitscher Natioun (*Barrois non mouvant*), och wann iwwerall déi selwecht romanesch Kultur dominéiert huet.

Wichtest Stied am Herzogtum Bar waren: Bar-le-Duc (Haaptstad), Pont-à-Mousson, Briey a Lonkech.

1419 ass d'Herzogtum Bar *[[De jure / de facto|de facto]]* un d'Herzogtum Loutrengen ugeschloss ginn an huet vun do un d'Schicksal vum leschtgenannten Herzogtum gedeelt. Sou ass d'Herzogtum Bar, nom Doud vum Herzog vu Loutrengen a fréiere Kinnek vu Polen Stanislas Leszczynski, deen de Schwéierpapp vum Louis XV. vu Frankräich war, 1766 mam Herzogtum Loutrengen u Frankräich gefall.

## Literatur
* H. Thomas, *Zwischen Regnum und Imperium. Die Fürstentümer Bar und Lothringen zur Zeit Kaiser Karls IV.*; in: *Bonner historische Forschungen*, Bd. 40, 1973.
* Abbé D. Mathieu, *L'Ancien Régime dans la province de Lorraine et Barrois d'après des documents inédits (1698-1789)*; Paräis (Hachette & Cie), 1879.
* Jean Vartier, *Histoire de la Lorraine*; Paräis (France-Empire), 1994. ISBN 2-7048-0741-8
* *Histoire de la Lorraine* a 7 Bänn (ënner der Leedung vum Guy Cabourdin), Metz (Éditions Serpenoise), 1991 :
**(Bd. 3) Michel Parisse, *L'époque médiévale*; 264 S. ISBN 2-87692-050-6
**(Bd. 4) Guy Cabourdin, *Les temps modernes - 1. De la Renaissance à la guerre de Trente ans*; 264 S. ISBN 2-87692-080-8
**(Bd. 5) Guy Cabourdin, *Les temps modernes - 2. De la paix de Westphalie à la fin de l'Ancien Régime*; 236 S. ISBN 2-87692-086-7
* René Bastien, *Histoire de la Lorraine*; Metz (Serpenoise), 1995. ISBN 2-87692-088-3

## Kuckt och
* Thiébaut de Bar
* Ermesinde vu Lëtzebuerg
Partiell Fusioun

**Partiell Fusioun** (och: *Deelfusioun*, *Partiell [[Anatexis]]*) bezeechent an de Geowëssenschaften d'Produkt vun engem Fusiounsprozess bannen an der Äerd, bei deem dat fest Gestengsmaterial deelweis geschmollt gëtt.

Gestengs, wéi zum Beispill Granit oder Basalt, ass meeschtens aus verschiddene Mineralkomponenten opgebaut. Plutonitte wéi de Granit, hu Granulatgréisste vun en ettleche Millimeter bis Zentimeter, wärend Vulkanitte wéi de Basalt, ganz kleng Kärgréissten hunn a sou meeschtens eng diffus Gestengsmatrix hunn.

Wann d'Gestengs lues erhëtzt, ass z'observéieren, datt d'Material sech bei enger bestëmmter Temperatur net ganz verflëssegt, mä nëmmen zu engem Deel opschmëlzt. Dat läit dorun, datt déi verschidde Mineralkomponenten, déi e Gestengs bilden, ënnerschiddlech Fusiounstemperaturen hunn an dofir net automatesch zur selwechter Zäit opgeschmollt ginn.

Wärend verschidde Mineraler scho ganz verflëssegt sinn, kënnen anerer nach am festen Zoustand sinn. Entspriechend gëtt bei Gestengs net vun enger Fusiounstemperatur geschwat, mä vum Fusiounsberäich. Dobäi gëtt d'Temperatur, bei där nach déi ganz Gestengsstruktur am festem Zoustand ass, als Solidus bezeechent. D'Temperatur, bei där all d'Komponente vun engem Gestengs ganz geschmollt sinn, heescht Liquidus.

Bannent dem Fusiounsberäich gëtt et déi *partiell Fusioun* , där hir cheemesch Zesummesetzung vum *Fusiounsgrad*, also vum Undeel vum scho geschmoltene Gestengs, ofhänkt. Wann déi partiell Fusioun duerch e Vulkan ausbrécht spigelt sech d'Zesummesetzung an der Lava zeréck. Soumat léisst déi cheemesch Analys vu Vulkangestengs Réckschlëss op déi eventuell Déift vun der Magmagenesis an op d'Ausgangsgestengs zou.

Eng ausgedeenten Zon mat partieller Fusioun ass d'Asthenospher, déi am ieweschte Mantel ënner der Lithospher läit a mat seismologesche Methoden entdeckt gouf. Wéinst der partieller Fusioun sinn do d'Ausbreedungsvitesse vun de seismesche Wellen erofgesat.

## Kuckt och
* Magmatesch Differentiatioun
Ejektioun

**Ejektioun** (lat. ejectio, *Ausworf, Verdreiwung*) ass am Vulkanismus nieft der Effusioun ee vun de béiden Haapttype vu Vulkanausbréch.

Bei der Ejektioun kënnt et wärend engem Vulkanausbroch zum explosiven Ausworf vu Gestengsmaterial (Tephra, souwuel Niewegestengs wéi och magmatescht Material), verbonne mat enger staarker Gasfërderung. D'Gewalt vun der explosiver vulkanescher Aktivitéit ass souwuel vum Iwwerfloss vun de fräigesate Gase wéi och vun der Viskositéit vum Magma a senger mineralescher Zesummesetzung ofhängeg. Ejektiv Aktioun gëtt et nëmme bei bestëmmte Vulkantyppen, beispillsweis bei Schlaken- an Äschevulkaner, Schichtvulkaner a Maaren.

## Kuckt och
* Ejektadecken
* Phreatesch Explosioun
Calvinismus

Ënner **Calvinismus** versteet een déi Stréimung, déi am Protestantismus vum franséische Reformator Jean Calvin gréisstendeels zu Genf gegrënnt gouf.

D'calvinistesch Léier, déi aner Reformatore beaflosst huet, steet un der Quell vu verschiddene Kierchen an der grousser Famill vum Protestantismus, wéi z.&nbsp;B. déi presbyterianesch Kierch vu Schottland (*Church of Scotland*), déi vum John Knox gegrënnt gouf.

## Literatur
* Georges Casalis, *Protestantisme*; Paräis (Librairie Larousse, collection "Encyclopoche"), 1976; 256 S. - ISBN 2-03-001006-5
Ejektadecken

Als **Ejektadecken** bezeechent een eng Oflagerung vun Ausworfmaterialn ëm en Aschlagkrater oder e Vulkan.

## Entwécklung
Beim Aschlag (Impakt) vun engem klengen Himmelskierper, zum Beispill beim Aschlag vun engem Meteoroid (Asteroid oder Koméit) op der Äerduewerfläch, gëtt beim explosiounsaartegen Ausworf vu Material e Krater gebilt. Dat dobäi ausgeworfent Material gëtt als **Ejekta** bezeechent.

D'Oflagerung vun der Ejekta nom Aschlag erfollegt, op d'mannst deelweis, duerch fräie Fluch vum ausgeworfene Material, als sougenannt "ballistesch Sedimentatioun". Doduerch bilt sech eng kontinuéierlech Ejektadecken – eng zesummenhängend Decke vun Auswourfmaterial – ëm den Aschlagkrater. Wann am Material gréisser Brochstécker sinn, da kann et och zur Formatioun vu Sekundärkratere kommen.

Bei Ejektadecke vu Vulkaner gëtt wärend den explosive Vulkanausbréch Gestengsmaterial a Lava ausgeworf. Si lagere sech beispillsweis als Tuff- oder Lapillischicht ronnderëm de Vulkan of a bilden eng zouen Decken, déi en ettlech Meter déck ka ginn, a munneche Fäll souguer en ettlech Dose Meter.

## Literatur
* Verne R. Oberbeck: *The role of ballistic erosion and sedimentation in lunar stratigraphy.* In: *Reviews of Geophysics and Space Physics*, Jg. 13 (1975), S. 337–362,
Trajan

Den **Trajan**, gebuer den 18. September 53, zu Italica oder zu Roum, a gestuerwen den 8. August 117 zu Selinus, a Kilikien, war vu Januar 98 bis 117 réimesche Keeser. Säin Numm bei der Gebuert war **Marcus Ulpius Traianus**, als Keeser gouf hien **Imperator Caesar Nerva Traianus Augustus** genannt.

Hie war deen éischte réimesche Keeser, deen aus enger Provënz hierkoum. Mat der Eruewerung vun Armenien, Mesopotamien a virun allem dem Dakerräich huet d'Réimescht Räich ënner senger Herrschaft seng gréisst Ausdeenung kannt. Innepolitesch huet den Trajan duerch eng ganz Rëtsch Bau- a Sozialmoossnamen Italie gestäerkt a gläichzäiteg d'Romaniséierung an de Provënze vum Räich virugedriwwen.

## Literatur
* Karl Strobel: *Kaiser Traian. Eine Epoche der Weltgeschichte*, Friedrich Pustet, Regensburg 2010, ISBN 978-3-7917-2172-9 
* Annette Nünnerich-Asmus (Hrsg.): *Traian. Ein Kaiser der Superlative am Beginn einer Umbruchzeit?*. Philipp von Zabern, Mainz 2002, ISBN 3-8053-2780-3

## Um Spaweck
Krakusregiment

D**'Krakusregiment** (fr: *Les Krakus*) war e polnescht Regiment vun der Grande Armée an duerno vun der polnescher Arméi. Den Numm *Krakus* ass ofgeleet vum Num vun der polnescher Stad Kraków, well déi meescht Zaldote vun deem Regiment aus der Géigend vun där Stad koumen. 
## D'Regiment an der Grande Armée
Nom Desaster vum Russlandfeldzuch huet den Napoleon den 19. Dezember 1812 en Dekreet erlooss fir e Regiment mat polneschen Truppen opzestellen. An deem Ament hat de Prënz Poniatowski ugefaangen eng Arméi am Herzogtum Warschau op d'Been ze stellen. Wéi de russeschen Drock op d'Haaptstad ënmmer méi grouss gouf, ass de Poniatowski op Krakau gaangen an huet do e *Régiment d'avant-garde* opgestallt deen den Numm *Krakus* krut. D'Rekrutement war op der Awunnerzuel baséiert. All Grupp vu 50 Feierplazen huet missen en ekipéierte Kavallerist mat engem Päerd stellen.

Am Abrëll 1813 koum de Corps ënner de Kommando vum Majouer Kajetan Rzuchowski a gouf am Juni frësch organiséiert. En huet déi Zäit aus 4 Schwadroune bestanen a war 4.000 Mann staark.

Knapps stoung d'Regiment, do gouf et och schonn ënner dem Kommando vum Generol Uminski zesumme mat de Reschter vum 14. Kürasséierregiment am Sachsenfeldzuch agesat. Wéi nom 10. August 1813 d'Armistice vu Pleiswitz op en Enn koum huet de Poniatowski d'Krakusregiment zesumme mat sengem VIII. Polnesche Corps ënner anerem benotzt fir eng Zort Guerillakrich mat ganz gudde Resultater géint dem Generol Thielmann seng Truppen. Bei der Schluecht vu Leipzig am Oktober 1813 ware si derbäi wéi de Prënz Poniatowski an der Elster erdronk ass. Si hunn och d'Escorte gemaach fir seng Läich vu Leipzeg op Warschau ze bréngen.

D'Krakusregiment wat bis zu Schluss trei zum Keeser stoung, war nom Oktober 1813, ënner dem Kommando vum Colonel Dwernicki nach laang bei der Verdeedegung vu Franräich aktiv a war 1814 zu Berry-au-Bac, zu Craonne, zu Laon an zu gudder Lescht viru Paräis am Asaz. Nodeems den Napoleon ofgedankt hat ass d'Regiment hannescht a Pole gaangen. Enn 1814 goufen eng Parti vu sengen Zaldoten an d'1. Ulaneregiment iweerholl an de Rescht gouf demobiliséiert.
Gotescht Haus Iechternach

Dat sougenannt **Gotescht Haus zu Iechternach** ass e Gebai, deem seng Originnen an d'14. Joerhonnert zeréckginn.

Dendochronologesch Analyse vun de Plaffongsdunne beleeën, datt se vu Beem sinn, déi ëm 1299 gehae goufen. Opfälleg sinn d'gotesch Fënstere mat Dräipass am Giewel, déi typesch fir hir Zäit sinn.

1996 war d'Haus deelweis an e Koup gefall, ma et gouf restauréiert, woubäi de Giewel sou gelooss gouf, sou datt Deeler, déi eng Kéier ewechgemaach goufen, net nees nei nogebaut goufen.

D'Haus gëtt als Vakanzewunneng verlount.

Den 2. Mäerz 2018 gouf d'Gotescht Haus als nationaalt Monument klasséiert.

## Um Spaweck
Helveetesch Republik

**Helveetesch Republik** (de. *Helvetische Republik*, fr. *République helvétique*, it. *Repubblica elvetica*, rm. *Republica helvetica*) ass d'Bezeechnung vum Schwäizer Staat, deen den 12. Abrëll 1798 déi al Eedgenossenschaft ofgeléist huet a bis den 10. Mäerz 1803 bestanen huet.

D'Haaptstad war bis am September 1798 Aarau, duerno bis de Mee 1799 Luzern a schliisslech bis 1803 Bern.

D'Gebitt vun der Helveetescher Republik bestoung aus engem groussen Deel vun der haiteger Schwäiz. Graubünden koum de 24. Abrëll 1799 als Member derbäi an den 13. Februar 1802 gouf den éisträichesche Frickdall annektéiert. De Valais gouf de 27. August 1802 onofhängeg an huet dunn en ettlech Joer als Rhodanesch Republik bestanen.

Genf gradewéi d'Gebitt vum fréiere Prënzbistum Basel an déi preisesch Principautéit Neuenburg hunn net derzou gehéiert.

D'Republik hat, ëm 1800, 1.493.726 Awunner.
NGC 1954

Den **NGC 1954** ass eng ronn 40 Millioune Parsec wäit Spiralgalaxie am Stärebild Lepus. Déi béid Supernovaen *SN 2010ko* an *2011fi* goufen an dëser Galaxie observéiert. Méiglecherweis bilt den NGC&nbsp;1954 mam NGC 1957 an dem *[[IC 2132]]* eng Grupp.

Den Objet gouf de 14. Dezember 1786 vum Sir Wilhelm Herschel entdeckt.

## Kuckt och

## Um Spaweck

* SIMBAD Query
* Artikel a Biller zu NGC 1954 op wikisky.org
* SEDS
* http://aladin.u-strasbg.fr/java/alapre.pl?NGC1954
* https://web.archive.org/web/20250120192820/https://skyview.gsfc.nasa.gov/current/cgi/runquery.pl?Interface=quick&VCOORD=NGC1954&SURVEY=Digitized+Sky+Survey
* NGC/IC Projet
*  ''NGC 139'' an der NASA Extragalactic Database
Juan Perón

De **Juan Domingo Perón Sosa**, gebuer den 8. Oktober 1895 zu Lobos, a gestuerwen den 1. Juli 1974 zu Olivos, an der Provënz Buenos Aires, war en argentinesche Militär a Politiker, an zweemol President vun Argentinien.

Nodeems e Generol a Minister an enger Militärregierung war, huet hien 1946 d'Presidentschaftswale gewonnen a gouf 1951 erëmgewielt. 1955 gouf e vum Militär gestierzt. E puer Méint viru sengem Doud gouf hien am September 1973 nees als President gewielt.

Seng zweet Fra war d'Evita Perón, déi och weltbekannt gouf.

## Literatur
* Ernesto López: *El primer Perón. El militar antes que el político*. Capital Intelectual, Buenos Aires 2009, ISBN 978-987-614-170-3.
* Juan Ovidio Zavala: *Amor y violencia. La verdadera historia de Perón y Nelly Rivas*. Editorial Planeta, Buenos Aires 2014, ISBN 978-95-049-4241-2.

## Um Spaweck

* "Das Erbe des ''hombre'': Vor 50 Jahren eroberte Juan Peron die Massen Argentiniens." Der Spiegel, 12.04.1993.
Luxembourg Space Agency

**Luxembourg Space Agency** (LSA) ass déi national Weltraumagentur vum Groussherzogtum Lëtzebuerg.
Si gouf den 12. September 2018 vum lëtzebuergesche Wirtschaftsminister Étienne Schneider gegrënnt. Den Direkter vun der Agentur ass de Marc Serres.

## Ziler
Zil vun der Luxembourg Space Agency ass et, privat Firmen, Startups a Betriber aus dem Beräich Weltraumfuerschung, speziell fir Space mining, mat staatleche Mëttele finanziell z'ënnerstëtzen

## Um Spaweck
* Websäit vun der LSA
*  Spacenews: Luxembourg establishes space agency and new fund
Undriff (Technik)

An der Technik gëtt mat **Undriff** déi konstruktiv Eenheet bezeechent, déi eng Maschinn undreift. Dat ass dacks e Motor deen eventuell mat enger Boîte oder engem anere System gekoppelt ass fir d'Kraaft z'iwwerdroen. Et gëtt tëscht Dréiundriff a Linearundriff ënnerscheet. Als primären Undriff kënnen och net-maschinell Objete wéi eventuell Zuchdéieren, Wand, Waasser dat stréimt oder fält souwéi manuellen Undriff vun engem Mënsch, ugesi ginn.

Als **Ofdriff** gëtt deen Deel bezeechentl, den als Notzen vun der Undriffseenheet zur Dispositioun steet. Dacks trennt eng Kupplung d'Undriffs- an d'Ofdriffssäit. Kuckt een d'Maschinn op der Ofdriffbssäit vun enger Anlag, schwätzt een och vun Aarbechtsmaschinn, wärend déi undreiwend Säit als Kraaftmaschinn bezeechent gëtt.

D'Virrichtunge fir den Undriff vun enger Maschinn hunn dacks verschidden ënnerschiddlech Wierkprinzipien, deenen hir Dréier verkoppelt sinn. Sou gëtt fir e Camion Verbrennungsenergie an engem Dieselmotor gebraucht, deen nom Prinzip vun der Kolwemaschinn an dem Kuerbelundriff ugeluecht ass an d'Dréibeweegung op d'Rieder iwwerdréit. De Camion ass domat souwuel als "Verbrennungskraaftgedriwwent Gefier" wéi och als "Gefier mat Radundriff" korrekt bezeechent.

## Bezeechnung vun den Undriffsaarten

### No der primärer [[Energiequell]]
* Undriff mat Muskel-Kraaft
** Foussundriff (Trëttmillen (Trëtt-)Roller, Pedall)
** Handundriff (Handkuerbel, Handrad, Wellrad asw.)
** Undriff duerch Déiere (Göpel, Wellrad)
* Wandkraaft-Undriff
* Waasserkraaft-Undriff
* Verbrennungskraaft-Undriff, Wärmekraaft-Undriff
* Schwéierkraaft-Undriff (Auergewiicht)
* Fiederwierk-Undriff
* Solarundriff
* Atomenergie-Undriff
* Elektroundriff (hei drënner fällt och den Ionenundriff)
* Hybridundriff (Verbrennungsmotor + Elektromotor)

Kuckt och Alternativ Undriffstechnik

### Nom Ëmsetzungsprinzip

* Motor-Undriff
* Hydraulik-Undriff
* pneumateschen Undriff
* Rakéitenundriff
* Turbinnen-Undriff
* Seegel-Undriff
* Seelscheif¢Seelscheiwen-, Dreiftimm-, Reibrad-Undriff

### Nom Konstruktiounsdeel um Enn vun der Ëmsetzungsketten

* Direktundriff
* Rad-Undriff (kuckt och Eenzelradundriff)
* Schëpperad-Undriff
* Zännrad-Undriff: kuckt och Gedriffs
* Rimmgedriff
** Zännrimm-Undriff
** Kailrimm-Undriff
* bei Schinnegefierer
** Staangenundriff
** Tatzlager-Undriff
** Huelwellen-Undriff
* Gewënnspëndel-Undriff, Kugelgewënndriff, Rollegewënndriff, Schleeckendriff (kuckt Lineartechnik: Undriffssystemer)
* Gleisketten-Undriff (Kettegefier)
* Propeller-Undriff
* Réckstoussundriff

### Nom Zil vum Undriff

* Leeschtungsiwwerdroung (z.&nbsp;B. Undriff vun engem Generator)
* Uertsverännerung
** Positionierundriff; definéiert Positiounsverännerung (kuckt och Lineartechnik)
** Undriff fi Fërdermaschinnen wéi Schwenkgfërderer, Fërderband, Fërderschneck, Schlauchpompel, Rouerpost)
** Gefierundriff, Transport

### No der Aart vun der Beweegung

* Linearundriff (kuckt Lineartechnik)
* Rotatioun
* Schwéngung (Schwéngankerundriff)

## Kuck och

* Gelenkwell
* Undriffswell
* Homokinetescht Gelenk (fir den Undriff vu gelenkte Gefierrieder fir Undriffswellen)
* Undriffsmethode fir d'Raumfaart

## Um Spaweck
Maurice Couve de Murville

De **Maurice Couve de Murville**, gebuer 1907 zu Reims an der Marne, an 1999 zu Paräis gestuerwen, war en héije franséische Staatsbeamten, Diplomat a Politiker.

Hie gouf den 31. Mee 1968 vum President Charles de Gaulle als Wirtschafts- a Finanzminister genannt, an am Juli 1969 als Premierminister amplaz vum Georges Pompidou.

## Zweete Weltkrich / Vichy-Regime
Am September 1940 gouf de Finanzinspekter Maurice Couve de Murville vum Vichy-Regime zum *Directeur des Finances extérieures et des Changes* ernannt a gouf och Member vun der franséischer Delegatioun an der Waffestëllstandskommissioun déi zu Wiesbaden ageriicht gi war. Do war hien den Däitschen hiren Interlocuteur fir finanziell Froen. Am Mäerz 1943 huet de Couve de Murville sech dunn awer an Nordafrika ofgesat, wou e sech mam Generol Henri Giraud a Verbindung gesat huet, a spéider, wéi die sech op Drock vum Churchill a vum Roosevelt huet misse mam Chef vun der France libre, dem Generol Charles de Gaulle, verdroen, krut hie Kontakt mam de Gaulle deen him awer laang net wierklech getraut huet.

## Literatur
* Conte, Arthur, *Les Premiers Ministres de la Ve République*; Paräis (Le Pré-aux-Clercs), 1986.
* Broche, François & Muracciole, Jean-François, *Histoire de la Collaboration 1940-1945*; Paräis (Tallandier / Texto), 2019. Ss. 110-111, 272 a 677 → Nott Nr. 35
* Cointet, Michèle, *De Gaulle et Giraud: l'affrontement (1942-1944)*; Paräis (Perrin), 2005 
* De Garate, Jean-Philippe, *Couve de Murville, Un président impossible*, Editions L'Harmattan, Paräis, 2007, 400 S.
Warmifontaine

**Warmifontaine** (wallounesch: *Wârmich*) ass eng Uertschaft an der Gemeng Neufchâteau an der Provënz Lëtzebuerg.

Bis zur Gemengefusioun vun 1977 huet Warmifontaine zu der fréierer Gemeng Grapfontaine gehéiert. 
Zu der Uertschaft gehéiren d'Lieu-dits *Plane* a *Vanettes*.

Warmifontaine ass besonnesch bekannt wéinst senge Leekollen, déi mat déi éischt an der Belsch waren an och déi lescht déi nach Daachleeë bis 2002 produzéiert hunn. Warmifontaine war senger Zäit déi gréisst Produktiounsplaz vun Daachleeën an der Belsch.
Da Vinci (Marskrater)

Den **Da Vinci** ass e Marskrater am Beräich vum Oxia-Palus-Gradsecteur um Mars, dee vun der Internationaler Astronomescher Unioun am Joer 1973 nom Universalgeléierten Leonardo da Vinci (1452–1519) genannt gouf. Den Duerchmiesser vum Aschlagkrater ass 96,3&nbsp;km. Bannenzeg vum Aschlagkrater läit ee méi e klengen Aschlagkrater.

## Kuckt och

* Marskrater
Jansenismus

De **Jansenismus** ass eng Léier bannent dem Katholizismus, déi op de Cornelius Otto Jansen (1585-1638), Theolog a Bëschof vun Ieper (*Ypres*) an der Grofschaft Flandern (1636-1638), deemools Deel vun de Spueneschen Nidderlanden, zeréckgeet.

Ënner dem Numm **Jansenius** hat de Cornelius Jansen ee grousst theologescht Wierk verfaasst, den "Augustinus", dee 1640, zwee Joer no sengem Doud un der Pescht, erauskoum an an deem hien, op Basis vum Hl. Augustinus senger Léier, noweist, datt de Mënsch an a fir sech onfäeg ass, dat Gutt ze maachen, mee wuel amstand ass, schlecht ze handelen. Mä, wann ee vun uewen d'Gnod vu Gott géif kréien, da wier en dozou befäegt, dat Gutt ze maachen. Allerdéngs wier d'Gnod net jiddwerengem ginn. An anere Wierder: et géif eng Zort Predestinatioun vun de Mënsche ginn, déi um Enn gerett ginn (an den Himmel kommen) oder net.

Déi Iddien, déi staark un dem Jean Calvin seng Predestinatiounsléier errënneren, goufen a Frankräich vum Jean Duvergier de Hauranne, Abt vu Saint-Cyran a Beichtvater vun der Zisterzienserinnenabtei Port-Royal des Champs (an der Vallée de Chevreuse), verbreet. Bekannt Perséinlechkeeten, wéi de Philosoph a Mathematiker Blaise Pascal oder den Dramaturg Jean Racine, goufe mat der Zäit vum Jansenismus beaflosst oder hu sech dozou bekéiert.

Well awer d'Kierch, d.&nbsp;h. an éischter Linn de Poopst, net mam Jansenismus averstane war, gouf dem Jansenius seng Léier 1653 als Ierléier verurteelt a verbueden. D'Haaptgéigner vun de Janseniste waren d'Jesuitten.

De Kinnek Louis XIV. vu Frankräich huet de Jansenismus och bekämpft, allerdéngs haaptsächlech well e säi Land nom Motto *Un roi, une loi, une foi* eenheetlech wollt regéieren, a well de Jansenismus déi franséisch Kierch de facto gespléckt huet. D'Abtei Port-Royal, déi als Héichbuerg vum Jansenismus a Frankräöich gegollt huet, gouf zougemaach a 1710 zerstéiert.

De Jansenismus huet awer iwwerlieft an huet souguer, am 18. Joerhonnert, ganz vill Géigner vun der absolutter Monarchie vereenegt.

## Literatur
* Louis Cognet, *Le jansénisme*; Paräis (P.U.F., coll. Que sais-je?), 1961; lafend nei opgeluecht (1996 nach).
Jansenius

De **Cornelius Otto Jansen**, genannt **Jansenius**, gebuer den 28. Oktober 1585 zu Acquoy a Geldern (Spuenesch Nidderlanden), a gestuerwen un der Pescht de 6. Mee 1638 zu Ieper a Flandern, deemools och en Deel vun de Spueneschen Nidderlanden, war ee kathouleschen Theolog a Bëschof vun Ieper tëscht 1636 a 1638.

Hien huet an der Haaptsaach eng Léier hannerlooss, déi als Jansenismus bezeechent gëtt.
Bert Fortell

De **Bert Fortell**, gebuer als *Albert Fortelni* den 18. September 1924 zu Baden bei Wien, a gestuerwen de 27. August 1996 zu Wien, war en éisträichesche Schauspiller.

Hien ass de Papp vum Schauspiller Albert Fortell.

## Filmographie
### Kino
* 1953: *Die Todesarena* - Regie: Kurt Meisel - Haaptacteuren: Richard Häussler, Katharina Mayberg
* 1954: *Schicksal am Lenkrad* - Regie: Aldo Vergano 
* 1956: *Gasparone* - Regie: Karl Paryla - Haaptacteuren: Karl Paryla, Senta Wengraf
* 1956: *[[Die fröhliche Wallfahrt]]* - Regie: Ferdinand Dörfler - Haaptacteuren: Richard Romanowsky, Maria Andergast
* 1956: *[[Zar und Zimmermann (Film 1956)|Zar und Zimmermann]]* - Regie: Hans Müller - Haaptacteuren: Willy A. Kleinau, Lore Frisch
* 1957: *[[Wetterleuchten um Maria]]* - Regie: Luis Trenker - Haaptacteuren: Marianne Hold, Mathias Wieman
* 1956: *[[Gruß und Kuß vom Tegernsee]]* - Regie: Rudolf Schündler - Haaptacteuren: Elma Karlowa, Christiane Maybach
* 1957: *Zwei Bayern im Urwald* - Regie: Ludwig Bender - Haaptacteuren: Joe Stöckel, Beppo Brem
* 1957: *Das Mädchen ohne Pyjama* - Regie: Hans Quest - Haaptacteuren: Ingeborg Christiansen, Elma Karlowa
* 1957: *Mazurka der Liebe* - Regie: Hans Müller - Haaptacteuren: Albert Garbe, Katharina Mayberg
* 1957: *[[Almenrausch und Edelweiß]]* - Regie: Harald Reinl - Haaptacteuren: Elma Karlowa, Karin Dor
* 1958: *Blitzmädels an die Front* - Regie: Werner Klingler - Haaptacteuren: Eva Ingeborg Scholz, Antje Geerk
* 1958: *[[Der Sündenbock von Spatzenhausen]]* - Regie: Herbert B. Fredersdorf - Haaptacteuren: Hans Moser, Isa Günther, Jutta Günther
* 1960: *Ein Student ging vorbei* - Regie: Werner Klingler - Haaptacteuren: Luise Ullrich, Eva Bartok
* 1960: *[[Am Galgen hängt die Liebe]]* - Regie: Edwin Zbonek - Haaptacteuren: Marisa Mell, Sieghardt Rupp
* 1970: *[[Josefine Mutzenbacher (Film)|Josefine Mutzenbacher]]* - Regie: Kurt Nachmann - Haaptacteuren: Christine Schuberth, Renate Kasché
* 1972: *[[Die Angst des Tormanns beim Elfmeter]]* - Regie: Wim Wenders - Haaptacteuren: Arthur Brauss, Kai Fischer, Erika Pluhar
* 1972: *The Salzburg Connection* - Regie: Lee H. Katzin - Haaptacteuren: Barry Newman, Anna Karina
* 1977: *Das chinesische Wunder* - Regie: Wolfgang Liebeneiner - Haaptacteuren: Heinz Rühmann, Senta Berger

## Um Spaweck
City Shuttle (Lëtzebuerg)

De **City Shuttle** war eng Navett mat engem autonome Minibus deen am Pafendall tëscht dem Lift, dem Funiculaire an dem Kierfecht um Sichehaff op enger Streck vun ca. 720 Meter hin an hier gefuer ass.

De City Shuttle gouf vun de Stater Bussen organiséiert an am Kader vun der Europäescher Mobilitéitswoch 2018 virgestallt. En ass vum 20. September 2018 un op de Stroosse vun der Stad Lëtzebuerg all véierel Stonn, vu méindes bis freides tëscht mueres 7 an owes 9 Auer gefuer. 

No enger éischter Phas vu sechs Méint sollt de Pilotprojet vun der Stad Lëtzebuerg bewäert ginn an et sollt gekuckt ginn, ob a wéi déi autonom Navett zukünfteg an der Stad benotzt kéint ginn.

De City Shuttle war eng 100% autonom Hightech-Navett déi ouni Chauffer fiert an déi mat enger Abberzuel vu Sensoren an Echtzäit mat der Ëmgéigend interagéiere kann an dowéinst op der oppener Strooss fuere konnt.

No eegenen Aussoe géif d'Stad Lëtzebuerg sech mam City Shuttle den Erausfuerderungen am Beräich vun der urbaner Mobilitéit stellen. De City Shuttle wier eng innovativ a gewot Mobilitéitsléisung déi déi nei Technologien ausnotzt, fir d'Liewensqualitéit vun de Bierger an de Visiteure vun der Haaptstad ze verbesseren.

De Service ass wärend der Covid-19-Pandemie zou- an duerno net méi opgemaach ginn.

## Um Spaweck

* France Clarinval, City Shuttle am City, November 2018, Säite 36-40
*Rita Ruppert, Autonomer Shuttle: Noch viel Luft nach oben, op wort.lu de 17. November 2018 an ënnert dem Titel „Vorführeffekt **-** Selbstversuch mit dem autonomen City Shuttle“ an der Drockversioun vum Wort de 17. November 2018, Säit 32
Orson Welles (Marskrater)

**Orson Welles** ass en Aschlagkrater um Mars. Hie gouf am Joer 2003 nom US-amerikanesche Filmregisseur, Schauspiller an Autor Orson Welles genannt.

## Beschreiwung
De Krater huet en Duerchmiesser vun 116&nbsp;km. Hie läit am Héichland Xanthe Terra direkt um Equator, deels bannenzeg vum Lunae Palus- an dem Coprates-Gradfeld. De Chaoteschen Terrain a sengem Kär läit um Ufank vum Shalbatana Vallis.

## Kuckt och

* Lëscht vun de Marskrateren
Pickegen Drot

**Pickegen Drot** besteet gewéinlech aus zwéi verdrillten Dréit, op deenen a reegelméissegen Ofstänn zwéin Dréit opgewéckelt sinn, deenen hir Enner radial ofstinn an déi queesch ofgeschnidde sinn, soudatt s'eng schaarf Kant hunn.

Pickegen Drot gëtt gespaant oder a Rullen ausgeluecht, fir Mënschen an Déieren drun ze hënneren, anzwousch eran oder erauszegoen.

De pickegen Drot gouf zanter der zweeter Hallschecht vum 19. Joerhonnert entwéckelt, wéi an de Vereenegte Staaten d'Rannerziichter hir Weeden hu missen ofgrenzen, resp. schützen. Geschwë koum en och militäresch zum Asaz, eng éischt Kéier am Zweete Burekrich, wéi d'Engländer domat hir Militärbase virun Ugrëffer schütze wollten.

1873 huet den Joseph F. Glidden seng Erfindung vum pickegen Drot patentéiere gelooss. D'Firma *Washburn and Moen* huet 1876 ugefaangen, en industriell ze produzéieren, an 1884 hu se en Accord mat der däitscher Firma Felten & Guilleaume geschloss, déi en och zu Lëtzebuerg verkaaft huet.

Haut gëtt bei Véiweeden ëmmer méi dacks Drot, deen ënner Stroum steet, geholl, well de pickegen Drot eng Gefor virun allem fir grouss Vullen ass, déi doranner hänke bleiwen a sech blesséieren oder esouguer futti goe kënnen, ma och soss den Déiere Péng mécht, resp. hinne Wonne mécht, déi d'Qualitéit vun hirer Haut erofsetzen.

An eenzele Gemengen ass et verbueden en Zonk mat pickegem Drot direkt laanscht d'Gemengeweeër opzeriichten.

## Literatur
* Robert O Campbell, Vernon L. Allison: *Barriers – An Encyclopedia of United States Barbed Wire Patents*. Western Profiles Publishing Company, Denver 1986, ISBN 0-937231-00-2.
* Harold Hagemejer: *The Barbed Wire Identification Encyclopedia*. Morris Publishing, Kearney 2001, ISBN 0-9659677-8-6.
* Robert Lebegern: *Mauer, Zaun und Stacheldraht. Sperranlagen an der innerdeutschen Grenze 1945–1990.* ROLE, Weiden 2002, ISBN 3-936545-00-6.
* Reviel Netz: *Barbed Wire: An Ecology of Modernity*. Wesleyan University Press, Middletown 2004, ISBN 978-0-8195-6959-2
* Olivier Razac: *Politische Geschichte des Stacheldrahts – Prärie Schützengraben Lager*. Diaphanes, Zürich 2003, ISBN 3-935300-31-X.
* Delbert Trew: *Warwire. The History of Obstacle Wire Use in Warfare.* Delbert Trew, Alanreed TX 2003, ISBN 0-9659677-3-5 (englisch).
## Kuckt och
* NATO-Drot
## Um Spaweck

* Website vum "Devil's Rope Museum"
## Referenzen
Repsold (Moundkrater)

**Repsold** ass en Aschlagkrater um baussenzegte westleche Rand vun der viischter Moundsäit, an ass dofir heiansdo duerch d'Libratioun net vun der Äerd aus ze gesinn oder awer staark verzunn. Hie läit um westleche Rand vum Oceanus Procellarum, südëstlech vum Krater Volta an ëstlech vum Galvani.
De westleche Rand gëtt vum Niewekrater *Repsold G* iwwerdeckt.

De Kraterbuedem ass ziemlech flaach, ofgesinn vun engem System vu Moundrillen, den **Rimae Repsold**. Déi prominentest vun de Rillen duerchzitt de Krater vum Nordosten Richtung Südwesten, verleeft schréi duerch d*'Repsold G* an ennt am Krater Galvani. 
Mat sengem Brochsystem gehéiert Repsold zum Typ vum *[[Floor-fractured crater]]* (Klasse V).

De Krater gouf 1935 vun der IAU nom däitschen Erfinder Johann Georg Repsold genannt.

## Um Spaweck
* Repsold op The-Moon Wiki
Wissokosny God

**Wissokosny God** (kyrl.: Високосный Год „D'Schaltjoer“) war eng russesch Pop-Rock-/Indie-Rock-Grupp vu Frjasino (Oblast Moskau).

D'Band gouf am Joer 1990 vum Lidderschreiwer, Sänger a Gittarist Ilja Kalinnikow gegrënnt. Ënner dem Appui vum lokale Rockmuseker a Produzent Alexander Kutikow huet Wissokosny God vun 1995 bis 2000 hir bekanntst Hitten opgeholl. Dat ware *Lutschschaja pesnja o ljubwi* (Лучшая песня о любви „Dat bescht Lidd iwwer d'Léift“, 1995), *Tichi ogonjok* (Тихий огонёк „Dat rouegt Feier“, 1997) a *Metro* (Метро „De Metro“, 2000). Se hate grousse Succès bei de Russen. Fir déi Lidder an och fir den Album *[[Kotory woswraschtschajetsja]]* (Который возвращается „Een deen zeréckkënnt“) hunn d'Museker e puer Präisser gewonnen, ënner anerem zwou gëlle Placken. D'Lidd *Tichi ogonjok* war och am Soundtrack vun der erfollegräicher Tëleesserie *[[Dalnoboischtschiki]]*.

D'Bandmemberen am Joer 2018 waren de Bandleader Ilja Kalinnikow (1973-2019), den Ilja Murtasin (Keyboard), den Oleg Schunzow (Batterie), de Juri Wantejew (Trompett), de Renat Chalimdarow (Trombonn), den Alexander Irischitschew (Gittar) an den Dmitri Kossinski (Bass). Mam Doud vum Kalinnikow huet d'Grupp sech schliisslech getrennt.

## Discographie
* En Demo 1996
* 2000: *[[Kotory woswraschtschajetsja|Который возвращается]]* (Album)
* 2007: *Лучшие песни* (Kompilatiounsalbum, nëmme fir wäissrusseschen Auditoire)
* 2024: *Приносящий удачу* (Album, faktesch eng Kompilatioun vun den onverëffentlechte Lidder)

## Um Spaweck
* Offiziell Websäit
Grand Prix La Marseillaise 2018

Déi **39. Editioun vum [[Grand Prix d'Ouverture La Marseillaise|Grand Prix La Marseillaise]]** gouf den 28. Januar 2018 gefuer.

Se stoung um Kalenner vun der UCI Europe Tour 2018 an der Kategorie 1.1. an et war déi éischt Kompetitioun vun der Coupe de France am Vëlossport 2018.

D'Course gouf vum Fransous Alexandre Geniez gewonnen.
Volta (Moundkrater)

De **Volta** ass en Aschlagkrater um extreem westleche Rand vun der viischter Moundsäit, an ass dofir wéinst der Libratioun heiansdo vun der Äerd aus net ze gesinn oder wann, da staark verzunn. E läit westlech vum Oceanus Procellarum, nërdlech vum Galvani an nordwestlech vum Repsold. De westlech Rand gëtt deelweis vum méi klenge Krater Regnault iwwerdeckt a beréiert de Rand vum Stokes.
De Kraterrand ass relativ staark erodéiert.

De Krater gouf am Joer 1964 vun der I.A.U. nom italieenesche Physiker Alessandro Volta genannt.

## Um Spaweck
* Volta op The-Moon Wiki
Speicherstadt

D' **Speicherstadt zu [[Hamburg]]** ass e 26 Ha grousse Komplex vun historesche Lagerhaiser, am Hamburger Hafen, tëscht den *Baumwall* an dem *Oberhafen*. Si steet zanter 1991 ënner Monumenteschutz an ass zanter dem 5. Juli 2015, zesumme mam Kontorhausviertel an dem Chilehaus, op der Lëscht vum UNESCO-Weltierwen agedroen.

Si gouf tëscht 1883 an 1927 südlech vun der Altstad op de fréieren Elbinselen, Kehrwieder a Wandrahm, als Deel vum Hamburger Fräihafen, an dräi Bauphasen opgeriicht. Dofir goufen d'Haiser, déi do stoungen, ofgerappt, an eng 20.000 Leit hu missen anzwousch anescht ënnerkommen.

Dëse Fräihafe gouf gegrënnt, wéi Hamburg, dat bis zu der Grënnung vum Däitsche Räich zwar am Däitsche Bond, awer net am Zollveräin war, 1881 als Stad huet missen dem Zollgebitt vum Räich bäitrieden. Als Konterpartie gouf e Fräihafe gegrënnt, wou Wueren ouni Douanestaxe gelagert a verschafft ginn, an d'Douanestaxen eréischt fälleg goufen, wa se de Fräihafe verlooss hunn.
Eréischt op den 1.&nbsp;Januar 2003 gouf d'Speicherstadt aus dem Territoire vum Frâihafen erausgeholl.

D'Lagerhaiser ("Speicher") sinn an neigotescher Zillenarchitektur gebaut a stinn op Dausende Péil aus Eechestämm. Si hunn all op där enger Säit Zougank zum Waasser (Fleet) an op där anerer zum Stroossennetz. Si hu meeschtens fënnef Stäck, an et ware virun allem Kaffi, Téi a Gewierzer, déi do gelagert goufen.

Zanter d'Wueren net méi a Säck, ma a Container transportéiert ginn, gëtt d'Speicherstadt ëmmer méi fir aner Fonctioune gebraucht: Büroen, Ausstellungen, Muséeën, asw.
## Kuckt och
*Lëscht vun de Weltierwen an Europa
## Literatur
* Michael Batz: *Speicherstadt Story. Geschichten von Menschen und Handel.* Koehler, Hamburg 2017, ISBN 978-3-7822-1277-9 
* Thomas Hampel, Heinz-Joachim Hettchem, Ralf Lange, Michael Batz: *Speicherstadt. Ein Viertel zwischen Tradition und Vision.* Christians, Hamburg 2004, ISBN 3-7672-1440-7.
* Dierk Lawrenz: *Die Hamburger Speicherstadt.* EK-Verlag, Freiburg 2008, ISBN 3-88255-893-8.

## Um Spaweck

*Fiche op der Websäit vun der Unesco.
Galvani (Moundkrater)

De **Galvani** ass en Aschlagkrater um baussenzege westleche Rand vun der viischter Moundsäit, an ass dofir, wéinst der Libratioun net ze gesinn oder awer ganz staark verzunn. Hie läit westlech vum Oceanus Procellarum, südlech vum Volta a südwestlech vum Krater Repsold. Hien iwwerdeckt den nërdleche Rand vum staark erodéierte Rampli vum Gerard Q Outer.

De Kraterrand ass relativ staark erodéiert an den nërdlechen Deel iwwerdeckt deelweis de Krater Langley.

De Krater gouf am Joer 1961 vun der I.A.U. nom italieenesche Biophysiker Luigi Galvani genannt.

## Um Spaweck
* Galvani op The-Moon Wiki
Rampli (Mound)

D**'Ramplien** um Mound si meeschten d'Wänn vu Grousskrateren. Si hunn Duerchmiesser tëscht ronn 60 an 300&nbsp;km.

## Kraterbuedem
De Buedem an deene Kratere ka vu klenge Krateren, Hiwwelen oder Rillen bedeckt sinn. E läit gewéinlech méi déif wéi den Terrain ronderëm a wéinst der Krëmmung vun der Moundkugel mécht dat bei déiwem Sonnestand interessant Beliichtungseffeter bei den Terrassen am Terrain an op de Kraterränner. D'Verhältnes vun der Ramplishéicht zum Duerchmiesser läit duerchschnëttlech bei 1:40 bis 1:80. Een Astronaut, deen am Zentrum steet, kéint dofir de Rampli dacks net méi gesinn, well de Mound vill méi kleng wéi d'Äerd ass seng Uewerfläch 4-mol méi staark gekrëmmt ass.
## Kraterwand
Ramplie si bei de Grousskrateren tëscht 1 a 5&nbsp;km héich, dacks staark gegliddert a vu Grief oder Schluchten duerchzunn. Kleng Krateren a Buedemverrutschunge kënnen de Rampli ënnerbriechen. Déi bannenzeg Wänn sinn heiansdo terrasséiert a vill méi géi. Dee bei klenge Krateren heefegen Zentralbierg gëtt et bei Grousskrateren net, well d'Dynamik vum Meteorittenaschlag méi groussraimeg ass.

Kratere mat grousse Ramplien a grousse flaache Flächen um Katerbuedem sinn:
* Clavius (zirka 200&nbsp;km, am südlechen Héichland)
* Ptolemäus (zirka 150&nbsp;km, no bei der Moundmëtt)
* Posidonius (100&nbsp;km, nordwestlech vun der Moundmëtt)
* Schickard (zirka 200&nbsp;km, no beim Südwestrand) an de
* Bailly - mat 300&nbsp;km dee gréisste Rampli; direkt um Südwestrand vum Mound, dofir nëmme staark verzunn ze gesinn.
Mozzarella

**Mozzarella** ass e frësche Fuedemdeeg-Kéis, deen aus der Mëllech vum Waasserbüffel, ëmmer méi dacks och vun där vum Hausrand oder aus engem Gemësch vun deenen zwou, gemaach gëtt.

Se huet 50 % (Büffel) oder 45 % (Kou) Fett an der dréchener Mass wat engem Fettgehalt am frësche Kéis vu 14 bis 15 Prozent entsprécht.

Déi echt *[[Mozzarella di bufala campana]]* aus Büffelmëllech kann nom italieenesche Gesetz (Ministeriellen Dekreet vum 18. September 2003) an alle Gemenge vun de Provënze Caserta a Salerno souwéi a verschiddene Gemenge vun der Metropolstad Neapel a vun de Provënze Benevento, Latina, Roma, Frosinone, Foggia an Isernia hiergstallt ginn. "Einfach" Mozarella kann iwwerall produzéiert ginn, an ass, wéi gesot, zu dackst aus Koumëllech.

Mozarella gëtt gewéinlech a Form vu Bullen a Säckelcher mat hirem Wässeg oder a Salzwaasser verkaaft.

Mozzarella gehéiert zu der typescher italieenescher Kichen a gëtt z.&nbsp;B. op Pizza oder puer mat Tomaten a Basilikum zervéiert (*[[Caprese (Zalot)|Caprese]]* genannt).

## Um Spaweck

* Büffelmozzarella aus Kampanien
Erosioun (Homonymie)

Der Begrëff **Erosioun** (vum lat. *erodéiern* "ofdroen"), als Virgang **Erodéierung**, steet fir:
* geologesch Erosioun, natierlecht Ofdroe vu Gestengs a Buedem duerch Waasser, Gletscher a Wand
* Buedemerosioun, Ofdroe vu Buedem mat Wand a Waasser am Zesummenhank mat der Landwirtschaft
* Elektroerosioun, Schneide vu Metalldeeler mat Hëllef vun engem elektresche Bou
* Erosiounsverschläiss, abrasive Verschläiss
* Fonkenerosioun, Zerspanmethod
* Geenerosioun, (biol.) Verloscht vu geneeteschem Räichtum vun enger Spezies
* Erosioun (Medezin), e Substanzverloscht vun der Haut oder Schläimhaut
* Erosioun (Zännmedezin), de Verloscht vun der haarder Substanz vun den Zänn duerch Saierawierkungen
Erosioun

An der Geowëssenschaft ass d**'Erosioun** d'Resultat vun Uewerflächeprozesser, z.&nbsp;B. fléissend Waasser oder Wand, déi Buedem, Gestengs oder nach méi rengt Material vun enger Plaz op der Äerdkuuscht oder op engem Gestengsplanéit ewechhuelen an op eng aner Plaz transportéieren.
Gerard (Moundkrater)

De **Gerard** ass en Aschlagkrater um baussenzegen nordwestleche Rand vun der viischter Moundsäit, nërdlech vum Krater von Braun an dem Lavoisier, um westleche Rand vum Oceanus Procellarum.
De Kraterrampli ass ganz staark erodéiert an deelweis vun Niewekrateren iwwerdeckt. Nordwestlech leien déi béid däitlech méi grouss, anenee gelagert Ramplie vum *Gerard Q Inner* a *Gerard Q Outer*.

Um westleche Rand vum *Gerard Q Inner* leeft duerch de Rampli vum *Gerard Q Outer* d'Rillesystem vum **Rimae Gerard**.

De Krater gouf 1935 vun der I.A.U. nom schottesche Philosoph Alexander Gerard genannt.

## Um Spaweck

* Moundkaart Nr 22: De Krater Gerard läit uewe lénks
Anna Boch

D**'Anna Rosalie Boch**, gebuer den 10. Februar 1848 zu Saint-Vaast, am Hainaut an der Belsch, a gestuerwen de 25. Februar 1936 zu Bréissel, war eng belsch impressionistesch Molerin a Mäzenin.

Si ass bekannt dofir datt si den eenzege Client war deen de Vincent van Gogh zu senge Liefzäiten hat.

Si huet laang zu Lasne op N°17, *route de Renipont* gewunnt, wou si en Haus mat enger Pergola vum bekannten Architekt Jules Janlet baue gelooss hat. Do ass den Tableau *Sous la Pergola à Ohain* entstanen, op deem hir Niess Ida ze gesinn ass an deen haut am Keramikmuseum zu Mettlach hänkt.

## Biller

Image:Anna Boch Die Wasserträgerin.jpg|*La Porteuse d'eau*
Image:Anna Boch 004.JPG|*Sur la côte de la Mer du Nord*
Image:Anna Boch - Femme lisant dans un massif de Rhododendrons.jpg|*Femme lisant dans un massif de rhododendrons*Privatkollektioun
Image:Anna boch a view of veere zeeland.jpg|*Vue de [[Veere]], [[Provënz Zeeland|Zeeland]]*
Image:Ostende muzee boch tijdens.JPG|*Pendant l'élévation*1893
Image:Anna Boch001.jpg|*Rivages de Bretagne*ëm 1901
Image:Anna Boch - La Louvriere.jpg|*Un bouquet d'œillets*ëm 1910
Image:Anna Boch - retour de la messe par les dunes.jpg|*Retour de la messe par les dunes*.

## Um Spaweck
Parameter (Mathematik)

Als **Parameter** oder **Formvariabel**, gëtt an der Mathematik eng Variabel bezeechent, déi zesumme mat anere Variabelen optrëtt, awer vun anerer Qualitéit ass. Et schwätzt een och dovun, datt e Parameter eegemächteg, awer fest ass. Hien ënnerscheet sech domat vun enger Konstant doduerch, datt de Parameter nëmme fir e grad gekuckte Fall konstant ass, fir de nächste Fall awer variéiert ka ginn.

An der Equatioun y = b \cdot x^2 sinn souwuel bwéi och x Variabelen. Jee nodeem, ob b oder x als Parameter betruecht gëtt, gëtt duerch y = b \cdot x^2 dann eng Funktioun vun den iwwrege Variabelen beschriwwen mat jee ënnerschiddlechem Charakter:
* Hält ee b fest, dann ergëtt sech eng quadratesch Funktioun mat y = f\left(x\right) = b \cdot x^2, där hire Graph eng Parabel mat der Ëffnung b ass. Dës Ëffnung b hänkt vun der spezieller Wal vum Parameter b of.
* Wann ee x festhält dann ergëtt sech eng linear Funktioun mat y = f\left(b\right) = x^2 \cdot b, där hire Graph eng Linn mat der Pente m = x^2 duerch den Urspronk vun der y-b-Fläch duerstellt. D'Pente m hänkt vun der spezieller Wiel vum Parameter x of.

Wann een noenee verschidde Wäerter fir e Parameter asetzt, da kritt een eng Kurvefamill.

Beispillsweis kann e Parameter p de Graph vun enger Funktioun mat y = f(x) op verschidden Aart a Weise beaflossen:
* y = f\left(x\right) + p: Eng Verännerung vum Parameter p géigeniwwer vu p = 0 ergëtt eng Verrécklung vum Graph a Richtung vun der y-Achs ëm p Eenheeten.
* y = f\left(x + p\right): Eng Verännerung vum Parameter p gegenüber vu p = 0 ergëtt eng Verrécklung vum Graph a Richtung vun der x-Achse ëm -p Eenheeten.
* y = p \cdot f(x): Eng Veränderung vum Parameter p géigeniwwer vu p = 1 ergëtt eng Streckung oder Stauchung a Richtung vun der y-Achs. Wann de Betrag vu p méi kleng wéi 1 ass, da kritt een eng Stauchung. Wa p negativ ass, da gëtt de Graph zousätzlech op der x-Achs gespigelt.
* y = f(p \cdot x): Eng Verännerung vum Parameter p géigeniwwer vu p = 1 ergëtt eng Streckung oder Stauchung a Richtung vun der x-Achs. Wann de Betrag vun p méi kleng wéi 1 ass, da kritt een eng Streckung. Wa p negativ ass, dann gëtt de Graph zousätzlech op der y-Achs gespigelt.

Fir e weidert Benotze vum Begrëff Parameter an der Mathematik kuckt: Parameterduerstellung.

Per Konventioun gi *Parametere* meeschtens mat Buschtawe vum Ufank vum laténgeschen oder griicheschen Alphabet bezeechent (a,b,c,\dotsc oder mat Indicen a_1, a_2, a_3, \dotsc oder \alpha, \beta, \gamma, \dotsc etc.), *Variabelen* dogéint mat Buschtawe vum Alphabetenn (x, y, z; x_1, x_2, \dotsc; \xi_1, \xi_2, \dotsc).

## Literatur
* Stefan Harald Kaufmann: ''Die Bedeutung des Parameterbegriffs für den Mathematikunterricht''. (PDF) Beiträge zum Mathematikunterricht, Jahrestagung 2009 der Gesellschaft für Didaktik der Mathematik.

## Um Spaweck
* ''Die Parameter der Scheitelpunktform einer Parabel''. OnlineMathe; gekuckt den 1. Oktober 2015
Ranger 3

D**'Ranger&nbsp;3** war eng Raumsond vun der US-amerikanescher Raumfaartagentur NASA. Et war déi drëtt Sond am Kader vum Ranger-Programm fir d'Erfuersche vum Äerdmound.

## Missioun
D'Ranger&nbsp;3 war de 26.&nbsp;Januar 1962 u Bord vun enger Atlas-Agena-B-Rakéit vun der Startramp LC-12 op der Cape Canaveral Air Force Station gestart ginn. Wéinst technesche Stéierungen hat si de Mound ëm zirka 35.000 Kilometer verfeelt. Nom Passéiere vum Mound war d'Sond an eng solar Ëmlafbunn ageschwenkt.

D'Sond war déi éischt vun hirer Aart, déi am sougenannte Block-II-Design entwéckelt a gestart gouf. Zil vun dëser Missioun war et, Biller vun der Mounduewerfläch ze kréien. Dobäi sollt d'Sond Biller wärend zéng Minutte virun hirem Opschlag maachen. Eng mëll Landung war net geplangt, d.&nbsp;h., si wier haart op d'Mounduewerfläch opgeschloen an doduerch zerstéiert ginn.

## Quellen
* Werner Büdeler: *Monde von Menschenhand*, Seite 196 bis 198

## Um Spaweck
* Bernd Leitenberger: D'Ranger-Moundsonden
*  Nasa Websäit iwwer Ranger 3