open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rieder Bëschkierfecht

De **Rieder Bëschkierfecht** ass e Kierfecht am Rieder Bësch zu Rued-Sir. E läit zirka 300 m nordwestlech vum traditionelle Kierfecht vun der Uertschaft.

Et ass deen eelste Bëschkierfecht no deem Konzept zu Lëtzebuerg. E gouf den 2. Mee 2011 offiziell virgestallt.

De Rieder Bëschkierfecht huet eng Fläch vu 16,91 ha, wouvun an enger éischter Phas, vun 2011 bis 2013, 2 ha benotzt ginn. De Kierfecht steet den Awunner vu ganz Lëtzebuerg zur Dispositioun.

D'Äsche vun de Verstuerwene gi bei de Wuerzele vu Beem, déi dofir erausgesicht goufen, begruewen.

De Kierfecht gouf vun der Gemeng Betzder an der Natur- a Bëschverwaltung, déi sech och ëm den Ënnerhalt këmmeren, zesumme mat der Stëftung Hëllef fir d'Natur vun natur&ëmwelt an Omega 90 realiséiert. Och déi Verantwortlech vun der kathoulescher Kierch vu Lëtzebuerg hu mat hirem Rot bäigedroen.

## Eng Pilotphas vun zwee Joer
An enger éischter Phas goufen 48 Eechen op enger Fläch vun 2 ha ausgewielt a mat enger Plackett markéiert. Et sinn dat Beem, déi eng Liewenserwaardung vun nach wéinstens 100 Joer hunn. No der Pilotphas, vun 2011 bis 2013, kann, wann néideg, de Rescht vum Kierfecht benotzt ginn.

## Gestioun vum Kierfecht
De Bësch vum Kierfecht soll naturno erhale bleiwen. Dofir däerfe weeder Planzen nach Blummekränz oder Steng op de Grafplazen deposéiert ginn. De Kierfecht ass fräi zougänglech an ass net mat engem Zonk ëmginn.

Ronderëm all Bam kënnen d'Äsche vun 10 Persoune begruewe ginn. Op de Bamstämm gi kleng Erënnerungsplacken un déi Verstuerwe fixéiert. Intresséiert Leit kënne Konzessioune fir 15 oder 30 Joer kafen, dat fir 200 respektiv 400 Euro. Och Konzessioune fir Familljebeem si virgesinn.

## Quellen
* Dépliant vun der Gemeng Betzder an der Natur- a Bëschverwaltung, online ënner http://www.environnement.public.lu/forets/publications/Beschkierfecht_Betzdorf/index.html?highlight=B%C3%ABschkierfecht
*Schartz, N., 2011. *Eine Ruhestätte im Wald*. Luxemburger Wort vum 3. Mee 2011, S. 31.

## Kuckt och
* Naturschutzgebitt Hierden an de Gemenge Betzder a Fluessweiler
* Lëscht vun de Kierfechter zu Lëtzebuerg

## Um Spaweck

* Depliant iwwer de Rieder Bëschkierfecht op der Websäit vum Ëmweltministère op Däitsch
* Depliant iwwer de Rieder Bëschkierfecht op der Websäit vum Ëmweltministère op Franséisch
* Websäit vun Omega 90
Monument de la réconciliation

De **Monument de la réconciliation** ass eng kleng Erënnerungsplaz, eng ronn 1.500 m baussent der Uertschaft Stonne laanscht d'Departementale 30, an Direktioun Les Grandes-Armoises.

D'Monument gouf op Initiativ vun däitsche Krichsveteranen a mat Hëllef vun der Gemeng Stonne opgeriicht. Et soll un déi schwéier Kämpf erënneren déi sech wärend der Schluecht vu Stonne do ofgespillt hunn.

D'Monument gouf am Mee 1962 opgeriicht, a reegelméisseg treffe sech op der Plaz franséisch an däitsch Krichsveteranen, fir hir gefale Kolleegen ze éieren. Iwwer dee Geste eraus soll d'Monument en Appel un d'Toleranz, d'Frëndschaft an de Fridde sinn.

D'Monument besteet aus engem klenge marbers Kräiz fir un déi däitsch 16. Infantriesdivisioun z'erënneren, an aus engem véiereckege Granitblock mat enger gosse Reconciliatiounsplack.

Laanscht d'Monument féiert de *Circuit historique 1940-45*.
Cote 276 (Tannay)

D**'Cote 276** (Héicht 276) bei Tannay ass ee vun de villen Toponymmen déi ënner änlechen Nimm a Krichszäite besonnesch an hiwwelege Géigenden, entstane sinn, fir e bestëmmte Punkt unzeginn, deen eng strateegesch wichteg Positioun war, an den Numm nom Krich behalen huet.

D'Héicht 276 ass eng wichteg Observatiounsplaz, well e vun do aus eng gutt Vue op den Dall vum Bar, d'Sank vu Sy, de Bësch um *Mont-Dieu* an d'Koppe vu Les Grandes-Armoises an Oches huet.

De 16. a 17. Mee 1940 huet d'Wehrmacht d'Brécken iwwer de Canal des Ardennes attackéiert, déi vun de Fransouse mat Hëllef vun Artillerie a besonnesch vun Tankse B1 bis verdeedegt goufen.

Nodeem déi éischt däitsch Attack kee Succès hat, huet d'Wehrmacht hir Truppe verstäerkt an den 23. Mee eng nei Offensiv, ënnerstëtzt vu schwéierem Artilleriesfeier, op der ganzer Front lancéiert. D'Haaptzil war d'Cote 276. Sou konnten déi däitsch Truppen iwwer de Kanal an de Bar kommen, a si bis op d'Héicht 276 a bis op Nociève virgestouss. Duerch eng franséisch Konterattack konnt de Feind bis op d'RN77 zeréckgedréckt ginn, konnt sech awer zu Tannay behaapten.

De 24. Mee um sechs Auer owes hunn d'Fransousen nees eng Konterattack mat Hëllef vu Tankse gemaach, déi awer ënner schwéierem däitschen Artilleriesbeschoss ënnergaangen ass, an d'Wehrmacht ass erëm no vir marschéiert. Just d'Héicht 276 ass an den Hänn vun de Fransouse bliwwen. Op e Réckzuchsuerder hin, goufen d'Positiounen um *Mont-Dieu* opginn, an ënnert der Deckung vu Kavaleriesunitéiten op der Héicht, hu sech d'Fransousen an der Nuecht vum 24. op de 25. Mee zeréckgezunn. De 25. owes stoung eng nei Verdeedegungslinn déi sech iwwer Chesne, Les Petites-Armoises, de Bësch vu Sy, Oches, an de Bësch vum *Le Dieulet* gezunn huet, a vun den Truppe vun der 35. a 6. Infantriedivisioun besat war. Den däitschen Akesselungsversuch hat net funktionéiert.

D'Cote 276 fënnt en op der Departementale 30 um PK 56. En Informatiounspanneau, den N°15 vum *Circuit historique 1940-45* renseignéiert a 4 Sproochen iwwer d'Evenementer op der Plaz. 
## Kuckt och
*Schluecht vu Stonne
Paul Feierstein

De **Paul Feierstein**, gebuer de 27. Januar 1903 zu Nidderkuer, a gestuerwen de 5. Mee 1963 zu Diddeleng, war e lëtzebuergesche Foussballspiller, Olympionik an Trainer vun der lëtzebuergescher Foussballnationalekipp.

Hien huet Lëtzebuerg op den Olympesche Summerspiller 1924 zu Paräis an 1928 zu Amsterdam vertrueden.

Hie war bei de Red Boys Déifferdeng ënner Vertrag.

Tëscht dem 11. Mee 1924 am 1. Mäerz 1931 huet de Paul Feierstein 15-mol fir déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp gespillt.

Tëscht dem 4. Juni 1933 am 6. Mee 1948 war hien Trainer vun der lëtzebuergescher Foussballnationalekipp déi an där Zäit 63 Matcher gespillt huet (15 Matcher gewonnen, 7 gläich gespillt an 41 verluer).

## Kuckt och
Mathias Feller

De **Mathias Feller**, gebuer den 12. Oktober 1904 an der Stad Lëtzebuerg, an do gestuerwen de 16. Juni 1953, war e lëtzebuergesche Foussballspiller an Olympionik.

Hien huet Lëtzebuerg op den Olympesche Summerspiller 1928 zu Amsterdam vertrueden.

Tëscht dem 13. Januar 1924 am 4. November 1934 huet hie 15-mol fir déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp gespillt.

## Kuckt och
Štefánik-Observatoire

De **Štefánik-Observatoire** (tschechesch: Štefánikova hvězdárna) ass en Observatoire um Petřín-Hiwwel am Zentrum vu Prag. E gouf 1928 gegrënnt an ass nom slowakeschen Astronom Milan Rastislav Štefánik genannt. De Schwéierpunkt vum Observatoire läit haut doran, d'Astronomie an déi ugrenzend Wëssenschaften engem breede Publikum zougänglech ze maachen.

## Instrumenter
D'Haaptteleskope vum Observatoire sinn:

* an der Haaptkuppel, dem Wiener Selenograph Rudolf König säin Zeiss-Duebelrefrakter (zanter 1928), 
* an der westlecher Kuppel e Maksutov-Cassegrain-Teleskop (zanter 1976).

Déi ëstlech Kuppel vum Observatoire gëtt nëmme fir wëssenschaftlech Observatioune gebraucht an huet zanter 1999 e 40&nbsp;cm-Meade-Spigelteleskop.

## Kuckt och

## Um Spaweck

* Offiziell Säit vum Prager Observatoire a Planetarium
Emile Frantz

Den **Emile Frantz**, gebuer den 19. Mee 1910 zu Villerupt, a gestuerwen den 22. Mee 1996 zu Esch-Uelzecht, war e lëtzebuergesche Ringer an Olympionik.

Hien huet Lëtzebuerg op den Olympesche Summerspiller 1928 zu Amsterdam vertrueden.

## Zweete Weltkrich
Hie gouf den 9. September 1942 vun den Nazie verhaft a koum an d'KZ Natzweiler-Struthof. Do war hien de Prisonéier mat der Nummer 2224 bis hien de 5. September 1944 an d'KZ op Dachau koum wou hien de Prisonéier mat der Nummer 111072 war.

Zu Natzweiler huet den Emile Frantz Frëndschaft mam Osmund Faremo vun der norwegescher Resistenzorganisatioun *[[Milorg]]* geschloss.

Am Buch *'Takk for livet. Emil*,' (op lëtzebuergesch: Merci fir mäi Liewen, Emil) dat den Osmund Faremo 1997 publizéiert huet, beschreift hie wéi den Emile Frantz him e puermol zu Natzweiler gehollef huet z'iwwerliewen.

## Kuckt och

## Um Spaweck
* Der Standhafte aus dem Setesdal  Dem Osmund Farema seng Erliefnesser an däitscher Gefaangenschaft wou och den Emile Frantz ernimmt gëtt.
Edouard Grethen

Den **Edouard Grethen**, gebuer de 17. Juni 1903 an der Stad Lëtzebuerg, an do gestuerwen den 2. Abrëll 1981, war e lëtzebuergeschen Turner an Olympionik.

Hien huet Lëtzebuerg op den Olympesche Summerspiller 1928 zu Amsterdam vertrueden.

## Kuckt och
Willy Heldenstein

De **Willy (Guillaume) Heldenstein**, gebuer de 4. September 1896 an der Stad Lëtzebuerg an do gestuerwen de 4. September 1990, war e lëtzebuergesche Bobfuerer an Olympionik.

Hien huet Lëtzebuerg op den Olympesche Wanterspiller 1928 zu Sankt-Moritz vertrueden.

Hie war de Brudder vum Frantz Heldenstein. Seng Eltere waren den Henri (Alphonse Victor) Heldenstein (*23.12.1856) an d'Helene Settegast, déi sech de 15. Juli 1889 an der Stad bestuet haten. Säi Grousspapp war den Apdikter a Moler François (Franz) Heldenstein.

## Kuckt och
Eech um Briddel

Déi bemierkenswäert **Eech um Briddel** ass eng Wantereech (*Quercus petraea*), déi um Briddel an der Gemeng Koplescht, virum Haus Nr. 29 an der *rue Nic Goedert* steet, bei der Plaz déi no hir genannt ass (*place du gros chêne*). D'Eech, där hiren Alter net dokumentéiert ass, gehéiert wéinst hirer imposanter Statur an der Plaz wou se steet, zu de bemierkenswäerte Beem zu Lëtzebuerg.

D'Eech steet zirka 1 m méi déif wéi d'Strooss an den Trottoir. Si gouf 1981 fir d'éischt op d'Lëscht vun de bemierkenswäerte Beem gesat.

## Entwécklung vum Bam

## Quellen
* Sinner, J. et al., 2002. *Les arbres remarquables*. Administration des eaux et forêts. Musée national d'histoire naturelle. 255 S. Imprimerie centrale S.A. (Cf. d'Lëscht S. 237, keen Text a keng Foto vun der Eech an dësem Buch).
* Administration des eaux et forêts, 1981. *Arbres remarquables du Grand-Duché de Luxembourg*. Imprimerie Saint-Paul, 167 S. (Cf. d'Lëscht S. 47; keng Foto a keen Text fir dëse Bam heiran).

## Biller

File:Chêne remarquable à Bridel, janv. 2024.jpg|Am Wanter 2024


## Kuckt och
* Zwéin aner bemierkenswäert Beem um Briddel:
** d'Kifer an der *rue [[Lucien Wercollier]]*
** d'Lann an der *rue du tilleul*
* Déi dräi déckst Eechen zu Lëtzebuerg:
: Eech zu Heeschbreg
: Eech um Bicherhaff (Gemeng Stadbriedemes)
: Eech zu Sëll

## Um Spaweck
Bruch (Familljennumm)

**Bruch** ass de Familljennumm vun ë.&nbsp;a. dëse Persounen:
* Conrad Bruch, lëtzebuergeschen Diplomat;
* Karl/Carl Bruch;
* Carl/Karl Friedrich Bruch (1789-1851);
* Karl-Peter Bruch;
* Karl Wilhelm Ludwig Bruch (1819-1884);
* Margarete Bruch (1882-1963);
* Max Bruch (1838-1920);
* Robert Bruch (1920-1959), lëtzebuergesche Sproochwëssenschaftler;
* Walter Bruch (1908-[1990);
* [Gerd vom Bruch.

## Kuckt och
*Bruch, Brouch, Bruck, Broch
Monument Croix Desban

D**'Monument Croix Desban** ass e Monument vum Zweete Weltkrich op der Gafel vun der Departementale 12 mat der Departementale 30, ronn 1&nbsp;km südwestlech vun Tannay an de franséischen Ardennen.

D'Monument gouf zu Éiere vum 16. Jeeërbatailloun opgeriicht dat déi Plaz an der Schluecht vu Stonne vedeedegt huet.

De 15. Mee 1940 huet déi 5. Liicht Kavalleriesdivisioun, trotz der Hëllef vun de Spahis, déi der Wehrmacht de Bass zu La Horgne, Louvergny, Chagny a Bouvellemont gehalen huet, misse bis op d'Aisne an de Canal des Ardennes zeréckzéien an de Feind konnt bis bis op Le Chesne a Bairon virumarschéieren.

Nom Engagement vum 16. Jeeërbatailloun aus der 3. Panzerdivisioun, konnt verhënnert ginn datt déi däitsch Truppen iwwer de Kanal, de Bar an d'Bréck vun Tannay weiderréckele konnten. Eng Interventioun vun Tankse B1 bis an H39 konnten déi staark Attacke vum 16. Mee soulaang stoppen, bis d'Brécken zerstéiert waren an d'Wehrmacht et doduerch schwéier hat fir iwwer de Kanal ze kommen.

Bei der däitscher Offensiv vum 23. Mee, ass Tannay vum Norden aus iwwer d'Cote 276 bedreet, wat d'Fransouse forcéiert hir Vedeedegungspläng z'änneren. De Feind réckelt op Tannay weider, a probéiert d'Uertschaft anzekreesen. Eng Intervention vu schwéieren a liichten Tankse wërft de Feind zeréck an den Dall. De 24. Mee lancéiert d'Wehrmacht eng grouss Attack mat 6 Bataillounen, an eruewert Tannay an engem schwéieren Haiserkampf. Eng franséisch Konterattack mat ville Verloschter kann de feindleche Virmarsch virleefeg stoppen, an d'Linn op de Koppen, d'Kräizung bei Tannay a Pont-à-Bar sécheren.
CC 40100 (SNCF)

D**'CC 40100** war eng Serie vun 10 Lokomotiven déi d'SNCF an de Joren 1964 an 1969 bei der Firma Alstom bestallt huet. Si ware geduecht fir d'TEE Zich tëscht Paräis an den europäeschen Nopeschlänner ze zéien. 
Si hate 4 verschidde Pantographe fir kënnen ënner de véier Haaptspannungssystemer an Europa ze zirkuléieren a ware gréistendeels baugläich mat der Serie 18 vun der SNCB.

## Asaz
D'CC 40100 waren als Universallokomotive geduecht fir kënne mat TEE Zich duerch ganz Westeuropa ze fueren. Verschidden technesch Problemer, dacks awer och einfach d'Sturheet vun den aneren nationalen Eisebunnsgesellschaften, hunn en Asaz vun de Lokomotiven a ville Länner fir déi se virgesinn waren, verhënnert.

Tester an Däitschland an an der Schwäiz hu gewisen datt d'Maschinnen ënner 15kV 16 ⅔ Problemer haten, an dofir weeder déi däitsch Bundesbahn nach déi Schwäizer SBB d'Maschinnen op hirem Reseau zougelooss hunn.
Dowéinst konnt de 15kV an den 1970er Joren ausgebaut ginn, wat d'Maschinnen zu 3-System Lokomotive gemaach huet.

Mä a Wierklechkeet sinn d'CC40100 ni am kommerzielle Service ënner 1500 Volt ënnerwee gewiescht. Fir de franséische Gläichstroumreseau gouf et deemools scho spezialiséiert Lokomotiven, zum Beispill d'CC 6500 a fir den hollännesche Reseau hunn hinnen déi néideg Autorisatioune gefeelt.

D'CC 40100 sinn haaptsächlech mat TEE a spéider EuroCity Zich tëscht Paräis an der Belsch ënnerwee gewiescht. Obwuel se nëmmen op engem, am Verglach zum Terrain fir deen se geduecht waren, klenge Streckendeel gefuer sinn, hunn d'CC 40100 impressionant Zuele realiséiert. Wéi d'CC 40104 den 3. Juni 1996 ausgemustert gouf, hat se 7'465'470&nbsp;km um Bockel.

## Technik
D'CC 40100 haten am Ufank 4 Pantographe fir déi 4 Haaptspannungssystemer an hunn 1969 déi gefrot Gabariten a Frankräich, Däitschland, Holland, der Schwäiz, der Belsch, Éisträich, Italien an zu Lëtzebuerg respektéiert.
Kleť-Observatoire

De **Kleť-Observatoire** (*Hvězdárna Kleť*) ass en Observatoire an Tschechien.

## Lag
Den Observatoire steet a Südbéimen um Kleť an der Géigend vun der Stad Český Krumlov op enger Héicht vun 1.070 Meter. E gouf vun 1958 bis 1961 vu Stärefrënn an eegener Regie gebaut an huet de gréisste Lënserefrakter vun Tschechien.

## Bemierkungen
Den Astronom Antonín Mrkos huet do an de Joren 1966 bis 1991 geschafft. De Ladislav Brožek huet do e puer Asteroiden entdeckt. Haut schaffen d'Astronomin Jana Tichá an hire Mann Miloš Tichý do.

Den 29. September 1986 hat den Zdeňka Vávrová do den Asteroid (4124) Herriot entdeckt. Och d'Ladislav Brožek hat do e puer Asteroiden entdeckt.

Den Asteroid (2199) Klet gouf souwuel nom Observatoire wéi och nom Bierg genannt.

## Kuckt och

## Um Spaweck

* Internetsäit vum Kleť-Observatoire
Jean Kieffer

De **Joseph Mathias**, genannt **Joé** oder **Jean Kieffer**, gebuer de 6. Juni 1909 zu Colmer-Bierg a gestuerwen den 1. Dezember 1961 zu Esch-Uelzecht, war e lëtzebuergesche Boxer an Olympionik.

Hien huet Lëtzebuerg op den Olympesche Summerspiller 1928 zu Amsterdam vertrueden.

## Kuckt och
Auguste Hilbert

Den **Auguste Hilbert**, gebuer den 28. August 1889 zu Mamer, a gestuerwen den 22. Mee 1957 an der Stad Lëtzebuerg, war e lëtzebuergesche Bobfuerer an Olympionik.

Hien huet Lëtzebuerg op den Olympesche Wanterspiller 1928 zu Sankt-Moritz vertrueden.

## Kuckt och
Pierre Kaempff

De **Pierre Kaempff**, gebuer den 1. Juni 1897 zu Longuyon, a gestuerwen den 18. August 1978 an der Stad Lëtzebuerg, war e lëtzebuergesche Bobfuerer an Olympionik.

Hien huet Lëtzebuerg op den Olympesche Wanterspiller 1928 zu Sankt Moritz vertrueden.

## Kuckt och
Stratoscope

**Stratoscope** ass d'Bezeechnung vun zwéi Spigelteleskopen déi vu Ballone gedroe goufen, a mat deenen tëscht 1957 an 1971 virun allem Ënnersich am visuelle Liicht am Infraroutberäich bei der Sonn, Galaxien a Roude Risen duerchgefouert goufen. D'Initiativ fir d'Stratoscope-Projete koum vum Martin Schwarzschild, a se goufe vu Perkin Elmer gebaut. De Stratoscope I hat e Spigelduerchmiesser vun 30,48 Zentimeter. De Stratoscope II hat e Spigelduerchmiesser vun 91,4 Zentimeter an e Gewiicht vun 3,5 Tonnen. Allebéid goufe ferngesteiert bedriwwen. Am Ufank goufe fotografesch Filmer gemaach, méi spéit waren et Televisiounskameraen.

## Um Spaweck
*  Datesammelbank vum National Air and Space Museum
Ulm

* Ulm, e Lafbam.
* Ulm, eng Stad an Däitschland
* ULM, e klenge Fliger
* ULM, d'Ofkierzung fir University of Louisiana at Monroe
Ulmen

D**'Ulmen** (*Ulmus*) si Lafbeem aus der Gattung vun den Ulmegewächser. Et gëtt uechtzéng Aarten an der nërdlecher temperéierter Zon, ëstlech vun de Rocky Mountains an nërdlech vum Himalaya. Se hunn zwitterereg Bléien déi bei de meeschten Aarte virun de Blieder do sinn, oder bei verschiddene spéit am Hierscht. Ëm d'Fruucht ass e kreesfërmegen Hautflillek. Vun aacht Aarte gëtt et geziichte Gaardeformen an Hybriden.

D'Ulme si relativ liicht un hirem keegelfërmege Stamm dee riicht bis zur Spëtz vun der Kroun geet, z'erkennen. Wann e Blieder als zousätzlecht Hëllefsmëttel fir d'Bestëmmung benotzt, soll een am Beschte Blieder vu kuerzen Äscht huelen, an net vun de laange Schëtz vum Joer.

Déi bekanntst Aarte sinn:
* Flatterulm *Ulmus levis* Pall. (= *Ulmus effusa* Willd.)
* Amerikanesch Ulm *Ulmus americana* L.
* Bierg-Ulm *Ulmus glabra* Huds. (= *Ulmus montana* With.)
* Englesch Ulm *Ulmus procera* Salisb. (= *Ulmus campestris* Mill.)
* Feld-Ulm *Ulmus carpinifolia* Gleditsch (= *Ulmus campestris* L.z.T.)
* Hollännesch Ulm *Ulmus X hollandica* Mill.
* Sibiresch Ulm *Ulmus pumila* L.
* Chineesesch Ulm *Ulmus parvifolia* Jacq.
Extraterrestresch

**Extraterrestresch** (vum lat. *extra*, „vu baussen“ an *terra*, „Äerd“) heescht – als Ofgrenzung zu terrestresch – sou vill wéi **ausserierdesch**.

Als *extraterrestresch* ginn an der Astronomie Himmelskierper bezeechent, déi auswäerts vum Planéit Äerd inklusiv senger Atmosphär sinn oder do hiren Urspronk hunn. Déi Extraterrestresch Physik beschäftegt sech mat physikalesche Phenomeener ofsäits vun eiser Äerd an ass enk verwuess mat der Astrophysik. Astronomesch Objeten, deenen hiren Urspronk net am Sonnesystem läit, ginn och *extrasolar* genannt. Sou ginn d'Planéiten, déi en anere Stär wéi d'Sonn hunn a ronderëm kreesen, als *[[Exoplanéit|extrasolar Planéite]]* bezeechent.

Gebraucht gëtt *extraterrestresch* och am Zesummenhank mat méiglechem ausserierdesche Liewen, wat an der Exobiologie an a Science-Fiction-Erzielungen a -Filmer eng Roll spillt.
Messier 78

**Messier 78** (och **[[New General Catalogue|NGC]] 2068** bezeechent) ass mat enger Hellegkeet vu +8,0&nbsp;mag deen hellste Reflexiounsniwwel um Nuetshimmel. Hie steet am Stärebild Orion an huet eng Wénkelgréisst vun 8'&nbsp;×&nbsp;6'.

## Kuckt och
Messier 108

De *'Messier 108' * (och als NGC 3556 bezeechent) ass eng Spiralgalaxie vum Hubble-Typ *Sc* mat de Moossen 8,7' &nbsp;×&nbsp;2,2' an der visueller Hellegkeet vun 9,9&nbsp;mag am Stärebild Ursa Major.
De 6. Februar 1969 ouf an där Galaxie op der Positioun RA 11 08 30 an Dek +55° 40' eng Supernova entdeckt, déi eng Hellegkeet vu 16&nbsp;mag kritt hat.
## Entdeckung
Den M 108 gouf de 16. Februar 1781 vum franséischen Astronom Pierre Méchain entdeckt.
## Kuckt och

## Um Spaweck

* M108 bei SEDS
* SEDS
Vullekiischt

**Vullekiischt** ass den Numm vun zwéi Beem:
* Vullekiischt (Sorbus), e Bam aus der Gattung *Sorbus*.
* Vullekiischt (Prunus), oder wëll Kiischt, e Bam aus der Gattung *Prunus*.
Lafbam

Als **Lafbeem** oder **Lafhëlzer** ginn all d'Beem aus der Grupp vun de Magnoliopsida, (fréier Angiospermen oder Magnoliophyta) bezeechent.

Planzegesellschaften an deenen haaptsächlech Lafbeem virkommen, gi Lafbëscher genannt.

An der Forstwirtschaft a Mëtteleuropa ginn d'Lafbeem no hirem Notzen an no hiren Uspréch a verschidde Klassen agedeelt.

*Haaptaarten:
**Routbuch (*Fagus silvatica*)
** Eechen (Quercus) mat:
***Stilleech (*Quercus robur*) (=*Qu. pedunculata*)
***Drauweneech (*Quercus petrea*) (=*Qu. sessiliflora*)
***Routeech (*Quercus borealis var. maxima*)
*Edellafhëlzer:
::Ënner deem Sammelbegrëff ginn all déi Aarten zesummegefaasst, déi niertstoffräich Biedem brauchen a bei entspriechender Fleeg héichwäertegt Stammholz liwweren. Dozou gehéieren ë.&nbsp;a d'Esch (*Fraxinus excelsior*), de Biergahorn (*Acer pseudoplatanus*), de Spatzahorn (*Acer platanoides*), d'Biergulm (*Ulmus glabra*), d'Feldulm (*Ulmus carpinifolia*) an d'Schwaarznoss (*Juglans nigra*).

* Dénger:
Zu den Dénger gehéieren déi Beem déi hëllefen e Bestand ze fleegen, an den Drock vun den Haaptaarten erdroen. Et si Beem déi vu sech aus net ganz grouss ginn, oder och kënnen zeréckgekäppt ginn, an déi en am Zwëschen- oder Ënnerstand fënnt. Duerch de Schiet dee se maachen, hëllefen se d'Haapstämm ze botzen, bremsen d'Loftvitesse, hëllefen de Buedem ze bedecken, a beräicheren de Buedem mat enger Stree déi sech gutt zersetzt.
*Pionéierhëlzer
*Pëppelen a Weiden
Stratosphär

D**'Stratosphär**, vum lat. *strātum* „Decken“ an (algriichesch Sprooch) *sphaîra* „Kugel“ ass déi zweet Schicht vun der Äerdatmosphär, si läit iwwer der Troposphär; dem Grenzberäich tëscht Stratosphär an Troposphär gëtt als Tropopaus bezeechent. Déi läit an enger Héicht tëscht ronn 8 Kilometer op de geographesche Polen a ronn 18&nbsp;km um Equator. Iwwer der Stratosphär schléisst sech d'Mesosphär un, d'Grenz ass d'Stratopaus an enger Héicht vu 50&nbsp;km.

An der Stratosphär hëlt d'Temperatur mat der Héicht zou, woubäi dës Steigung an der ënneschter Stratosphär, bis ongeféier 20 Kilometer, nach ganz kleng ass. D'Zouhuele vun der Temperatur mat der Héicht ënnerscheet d'Stratosphär vun de Loftschichten drënner an driwwer. Deen ëmgdréinten Temperaturverlaf kënnt haaptsächlech dohier, well den Ozon an der Stratosphär d'UV-Stralung aus dem Sonneliicht absorbéiert an dobäi elektromagnetesch Stralung a Wäermt ëmwandelt. Am stäerksten ass d'Ophëtzen am Beräich vun der Ozonschicht, do geet d'Temperatur vun zirka –60&nbsp;°C bis op knapps ënner 0&nbsp;°C erop.

Duerch déi niddreg Temperatur an der Tropopaus kondenséiert atmosphäresche Waasserdamp bal vollstänneg aus, dofir gëtt et an der stratosphärescher Loft immens dréche Wolleken.

An der Stratosphär loosse sech och ageschränkt Wiederphänomene observéieren. Si sinn en Deel vun der Homosphär.
D'Stratosphär gouf – genee wéi d'Tropopaus - am Joer 1902 vum franséische Meteorolog Léon-Philippe Teisserenc de Bort an dem Däitsche Richard Aßmann entdeckt. Haut gëtt si mat Fuerschungsfligere wéi d'Mjassischtschew M-55 „Geophysika“ oder der „ER-2“-Spezialausféierung vun Lockheed U-2, ënnersicht. Zanter Enn Juli 2010 flitt och den HALO, den zu Oberpfaffenhofen stationéiert ass wëssenschaftlech Flich. Den Halo ass eng Entwécklung op Basis vun der Gulfstream G550..

2010 gouf och d'Cranfield Astrobiological Stratospheric Sampling Experiment gestart, dat mat enger Ballonsond Prouwen aus der Stratosphär sammelt, déi dann no Mikroorganismen ënnersicht ginn.
## Literatur
* David DeVorkin: *Race to the Stratosphere. Manned Scientific Ballooning in America*, Springer Berlin 1989, ISBN 3-540-96953-5
* Karin Labitzke: *Die Stratosphäre*, Springer Berlin 1998, ISBN 3-540-65000-8

## Um Spaweck
*  Stratosphère - Glossaire
Spierebam

De **Spierebam** *(Sorbus domestica,*  sorbier domestique *oder* cormier,  Speierling*)* ass e Bam aus der Gattung *[[Sorbus]]*.

Et ass e Bam aus Südeuropa, Nordafrika a Westasien.

De Spierebam huet eng Schuel, déi där vum Bierebam gläicht, a liicht a rechteckeg Plättercher opgerass ass.

D'Kroun ass verwëlleft an d'Äscht stinn zimmlech riicht vum Stamm ewech. D'Blieder si gefiedert, 15–22&nbsp;cm laang, mat 13-21 klenge längelzege Bliedercher, déi 3 bis 6&nbsp;cm laang an 1&nbsp;cm breet sinn. Beim Still ass de Bord vun de Bliedercher glat, soss schaarf an duebel geseet; déi ënnescht Säit huet kleng Hoer, an uewendrop si se giel-gréng.

D'Friichte sinn äppel- oder beirefërmeg (var. *maliformis* a var. *pyriformis*). Se si gréng a ginn op der Sonnesäit séier rout-brong.

## Verbreedung zu Lëtzebuerg
D'Spierebeem goufe vun de Réimer a Mëtteleuropa agefouert, well si hir Friichten als Zousaz gebraucht hu fir d'Konservéierung vum Viz an anere Fruuchtjusen ze verbesseren. D'Friichte goufen och geholl als e Mëttel géint d'Iwwelzegkeet a géint Daarmkrankheeten.

Aus de Friichte gëtt och eng beléift Drëpp gebrannt. D'Holz vum Spierebam gëllt als dat häertst vun alle Lafbeem aus Europa.

D'Spierebeem sinn extreem rar zu Lëtzebuerg. Nieft de bemierkenswäerte Spierebeem um Pläitrengerhaff fënnt een nëmmen op der Musel an am Streech ronderëm Steeën a Schrondweiler e puer aner gutt gewuessen Exemplaren.

Zu Lëtzebuerg sinn eng 200 Exemplaire vum Spierebam bekannt, e bësse méi wéi d'Hallschent steet am Bësch, de Rescht kann een en a Bongerten oder laanscht Stroossen a Weeër fannen.

## Kuckt och
* Spierebeem um Pläitrengerhaff
* Vullekiischt (*Sorbus aucuparia*;  sorbier des oiseleurs;  Vogelbeere), eng aner Aart aus der selwechter Gattung, déi an eise Géigenden méi bekannt a méi heefeg ass.

## Um Spaweck

* Speierling – wie schmeckt dieses Obst? Was kann man damit tun?, Reportage vum Saarländischer Rundfunk, 13.3.2021, op YouTube
Rosaceae

D**'Rosaceae** sinn eng grouss Planzefamill mat ronn 2.800 Aarte vu Kraider, Traisch a Beem.

Hir besonnesch Kennzeeche sinn hir Bléie mat 4-5 Sepalen, 4-5 Petalen an hir Somanlagen déi uewen um Kielech stinn.
## Verbreedung

D'Rosaceae fënnt een op all Kontinent ausser der Antarktik, mä déi meescht Aarte sinn endeemesch op der nërdlecher Hemisphär.

## Um Spaweck
BB 25200 (SNCF)

D**'BB 25200** sinn eng Serie vun 2-System Lokomotive vun der SNCF déi Mëtt vun den 1960er Joren am Kader vun der Elektrifizéierung vun de Strecke Le Mans - Rennes a Marseille - Nice ugeschaaft goufen.

Si gehéieren zu de Jacquemin Lokomotiven.

## Um Spaweck
Harmonie Forge du Sud Dudelange

**D'Harmonie Forge du Sud Dudelange a.s.b.l. ("HAFOSUD")** ass nieft der Harmonie Municipale déi zweet Blosmusek zu Diddeleng.

D'Musek setzt sech aus ronn 40 net bezuelten Amateurmuseker zesummen. De Repertoire ass variéiert, ëmfaasst Originalkompositioune fir Harmonie, Transkriptiounen, Solostécker, a sprécht all Goûten un.

Nieft der eigentlecher Harmonie existéiert och nach eng Show-Band vu ronn 30 Museker, déi ënner dem Numm "GEHAANSBLÉISER" zu Lëtzebuerg an am Ausland optrëtt. Hire Repertoire ass ideal fir op all Fester gutt Stëmmung ze maachen.

D'HAFOSUD ass e Veräin ouni Gewënnzweck, dee bei der Union Grand-Duc Adolphe affiliéiert ass, an deem jiddweree Member ka ginn.

**Aktivitéiten**

Zu den traditionellen Aktivitéiten am Laf vun der Saison, (September bis Juli), gehéieren ënner anerem:

*De Showconcert am Abrëll

*De Wanter-Gala am Dezember

*D'Hämmelsmärsch fir déi 3 Diddelenger Kirmessen

*D'Cortègë fir d'Kommioun, de Virowend vum Lëtzebuerger Nationalfeierdag an de Kleeschen

D'Musek spillt och Concerten op Invitiatioun am Land an am Ausland, an natierlech steet se nieft der Harmonie Municipale der Gemeng zur Verfügung wa se gebraucht gëtt.
Kokand

**Kokand** (op Usbeekesch: Qoʻqon/Қўқон; op Tadjikesch: Қӯқанд/Qūqand *oder* Хӯқон/Xūqon, op Russesch: Коканд) ass eng Stad an Usbekistan mat engen 190.000 Awunner.

Si läit op der fréierer Seidestrooss an ass och haut nach eng wichteg Verkéierskräizung um Wee fir an dat fruchtbart Ferganadall. An der Industriestad gi virun allem Dünger, Chemikalien, Maschinnen, Textilien a Kascht produzéiert.

## Geschicht
Kokand gëtt et schonn op d'mannst zanter dem 10. Joerhonnert, als Statioun op der Karawannestrooss tëscht Indien a China. D'Mongolen hunn d'Stad am 13. Joerhonnert zerstéiert.

Déi haiteg Stad huet sech ronderëm e Fort entwéckelt, dee 1732 op der Plaz vun enger méi eelerer Festung mam Numm Eski-Kurgan gebaut gouf. 1740 gouf se d'Haaptstad vum usbeekesche Kinnekräich, dem Khanat vu Qoʻqon, dat sech bis an d'éischt Hallschent vum 19. Joerhonnert ausgedeent huet fir souguer Deeler vu Kasachstan z'ëmfaassen. Et war souwuel en Handels- wéi och e reliéist Zentrum, mat iwwer 300 Moscheeën. Tëscht 1863 an 1873 huet de Xudayar Khan e Palais baue gelooss, deen zu deene gréissten an Zentralasien zielt. Haut ass e Musée an 19 vun den ursprénglech 113 Raim (iwwer d'Hallschent vum fréiere Palais besteet net méi, déi viischt Fass dogéint gouf restauréiert).

Russesch Truppen ënner dem Michail Skobelew hunn d'Stad 1883 ageholl, déi dunn en Deel vum russesche Generalgouvernement Turkestan ginn ass.

## Um Spaweck

* Offiziell Säit vun der Stad
Millimeterwell

**Millimeterwelle** si Mikrowellen, deenen hir Wellelängt am Millimeterberäich läit, also tëscht 1&nbsp;mm an 10&nbsp;mm, wat enger Frequenzband vun 30 GHz bis 300&nbsp;GHz entsprécht.

Dëst Frequenzband gëtt och EHF-Band bezeechent, woubäi EHF fir *Extremely High Frequency* steet.

Millimeterwelle gi beim Militär als Radarwellen (z.&nbsp;B. bei Helikopteren, bei Nuechtsiichtapparaten), am Gebaiiwwerwachungsberäich (als verstoppt montéiert Beweegungsmelder), fir radarbaséiert ACC-Systemer am Frequenzberäich tëscht 76 a 77&nbsp;GHz a fir Kierperscanneren agesat.

## Um Spaweck
* Fledermaustechnik "Tadar" schaut Flugpassagieren in die Jackentasche
Pokerbot

E **Pokerbot** oder **Poker Robot** ass e Computerprogramm respektiv Bot, deen online Poker spillt. D'Iddi fir sou ee Programm koum ursprénglech aus den Universitéiten, wou och déi éischt Pokerbotten entwéckelt goufen. Dës Programmer waren net kommerziell, mä éischter am Kontext vun der Kënschtlecher Intelligenz entwéckelt ginn. Kuerz drop waren déi éischt kommerziell Botten ze kréien. Déi éischt Generatioun war nach zimmlech benotzeronfrëndlech. Et huet ee gutt Programméierkenntnisser gebraucht fir d'Pokerstrategie z'integréieren. Méi nei Pokerbotversioune kënne méi liicht ugepasst ginn an e groussen Deel vun de Basisstrategie si schonn enthalen.

D'Ubidder vun Onlinepoker kämpfen zanter dem Opdauche vun dëse Programmer géint d'Notzung vu Botten an hire Pokerraim. Bei verschiddene groussen Ubiddere gëtt de Pokeraccount direkt gespaart, soubal festgestallt gouf, datt e Bot mat am Spill war.

Am Joer 2005 huet de *Golden Palace Casino* eng Pokerbot-Meeschterschaft zu Las Vegas organiséiert. Ageluede waren all Entwéckler vu Pokerbotten. Zwee Joer méi spéit gouf d'Pokerbot-Weltmeeschterschaft zu Miami ausgedroen.
Grote Reber

De **Grote Reber**, gebuer den 22. Dezember 1911, zu Wheaton bei Chicago am Illinois, USA, a gestuerwen den 20. Dezember 2002 an Tasmanien, Australien, war en US-amerikaneschen Astronom. Hie gehéiert zu de Pionéier vun der Radioastronomie an huet déi éischt Himmelsduerchmusterung am Radiofrequenzberäich duerchgefouert.

De Reber huet am Joer 1933 an der Noriichtentechnik am Armour Institute of Technology (spéider Illinois Institute of Technology) graduéiert.

Vun 1933 bis 1947 huet hien a verschiddene Radiosfabrécken zu Chicago geschafft. Vun 1933 un beschäftegt hie sech mat Aarbechte vum Astronom Karl Jansky iwwer Teleskopen, déi héichfrequent Stralung detektéieren a beschléisst op deem Gebitt ze schaffen. Hien ass bei d'Bell Labs gaangen, wou de Jansky wärend der grousser Depressioun (amerikanesch Wirtschaftskris) beschäftegt war. Bis 1937 huet de Reber och nach un engem eegene Radioteleskop zu Wheaton bei Chicago gebaut.

Mat deem Teleskop duerchmustert hien de visuellen Himmel bei verschiddene Frequenzen am Radioberäich. Bis 1941 geléngt him déi vollstänneg Duerchmusterung a mat e puer Verbesserunge publizéiert hien 1943 seng Daten.

Bis an d'1950er Jore gouf den Héichenergieberäich ëmmer nach als Schwaarzkierperstralung gerechent, obschonn dem Reber seng Daten eppes anescht uweisen. Op Grond vum Reber senge Publikatiounen an den 1950er Joren expandéiert d'Gebitt vun der Radioastronomie an déi theoreetesch Modeller goufe weiderentwéckelt. Déi meescht Erkenntnesser vun der moderner Astronomie a Stralungs-Astrophysik wieren ouni dem Reber seng Initiativ net denkbar.

## Éierungen
* 1962 Henry Norris Russell Lectureship
* 1962 Bruce Medal
* Den Asteroid (6886) Grote gouf no him genannt.

## Um Spaweck

* Noruff an der ''New York Times'', 25. Dezember 2002
* Grote Reber Museum
* National Radio Astronomy Observatory Archives
Jos Kirpes

De **Jos Kirpes** oder **Joseph Kirpes**, gebuer den 10. Juni 1906 zu Esch-Uelzecht, a gestuerwen den 22. Abrëll 1976 zu Beetebuerg, war e lëtzebuergesche Foussballspiller an Olympionik.

Hien huet Lëtzebuerg op den Olympesche Summerspiller 1928 zu Amsterdam vertrueden.

Tëscht dem 11. Abrëll 1926 am 12. Abrëll 1931 huet de Jos Kirpes 9-mol fir déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp gespillt an dobäi 4 Goler geschoss.

## Kuckt och
Victor Klees

De **Victor Klees**, gebuer den 18. Oktober 1907 an der Stad Lëtzebuerg, an do gestuerwen de 15. Abrëll 1995, war e lëtzebuergesche Schwëmmer, Olympionik a Foussballspiller, dee bei der Spora ënner Vertrag stoung.

Hien huet Lëtzebuerg op den Olympesche Summerspiller 1928 zu Amsterdam am Waasserball vertrueden.

Hien huet de 25. Januar an den 1. Mäerz 1931 fir déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp gespillt.

De Victor Klees hat en zimmlech kräftege Schoss: 1930 an der Finall vun der *Coupe des 3 Nations* géint den FC Mannheim, huet hien e Fräistouss aus 60 Meter Entfernung verwandelt.

## Kuckt och
Nicky Kirsch

Den **Nicolas** ("**Nicky**") **Kirsch**, gebuer de 24. August 1901 an der Stad Lëtzebuerg, an do gestuerwen den 29. September 1983, war e lëtzebuergesche Foussballspiller an Olympionik.

Hien huet Lëtzebuerg op den Olympesche Summerspiller 1924 zu Paräis an 1928 zu Amsterdam vertrueden.

Tëscht dem 15. Januar 1922 am 17. Februar 1929 huet den Nicky Kirsch 13-mol fir déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp gespillt.


Scharry, Kirsch and Rocifon - France-Luxembourg football match 11 November 1924.png|Den Nicky Kirsch (2) an den Henri Scharry (1) wärend dem Match géint d'Fransousen zu Paräis am Joer 1924.


## Kuckt och
Jos Koetz

De **Jos Koetz** oder **Joseph Koetz**, gebuer den 29. Mee 1897 zu Esch-Uelzecht, an do gestuerwen den 13. Juni 1976, war e lëtzebuergesche Foussballspiller an Olympionik.

Hien huet Lëtzebuerg op den Olympesche Summerspiller 1920 zu Antwerpen, 1924 zu Paräis an 1928 zu Amsterdam vertrueden.

Tëscht dem 28. August 1920 am 15. Abrëll 1928 huet de Jos Koetz 11-mol fir déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp gespillt an dobäi 1 Gol geschoss.

## Kuckt och
Institut fir Radioastronomie am Millimeterberäich

D**'Institut fir Radioastronomie am Millimeterberäich** (IRAM) ass en internationale Radioobservatoire.

D'IRAM gouf am Joer 1979 gegrënnt a gëtt an däitsch-franséisch-spuenescher Zesummenaarbecht bedriwwen. Dréierorganisatioune sinn d'Max-Planck-Gesellschaft, de franséische Centre national de la recherche scientifique (CNRS) an de spueneschen Instituto Geográfico Nacional (IGN). D'IRAM bedreift zwéin Observatoirë fir Radioastronomie. Béid stinn op enger grousser Héicht, well do d'Duerchléissegkeet vun der Äerdatmosphär fir Radiowelle vun 1–3&nbsp;mm Wellelängt méi gënschteg ass.

D'Institut huet Ariichtungen zu Grenoble an zu Granada fir d'technesch Entwécklung an Ënnerstëtzung, d'Verwaltung an de wëssenschaftleche Gebrauch.

## 30 m-Teleskop um Pico del Veleta

Den Eenzelteleskop mat 30 m Reflekterduerchmiesser steet op enger Héicht vun 2.920 m an der Géigend vum Pico Veleta an der Sierra Nevada a Südspuenien, ronn 50&nbsp;km südëstlech vu Granada. Zanter den 1980er Joren ass et dat weltgréisst Radioteleskop fir de Wellelängteberäich vu 4&nbsp;mm bis erof op 1&nbsp;mm, wat engem Frequenzberäich vun 72 bis 300&nbsp;GHz entsprécht. Et ass ee vun den empfindlechste Radioteleskope vun der Welt fir Miessunge bei kuerze Millimeterwellelängten.

Koordinaten: 

## Millimeter-Interferometer um Plateau de Bure
Um 2.552&nbsp;m héije Plateau de Bure am Dévoluy-Massiv an de franséischen Alpe steet zanter 1988 e Radiointerferometer vu 6 Antenne mat jee 15&nbsp;m Duerchmiesser fir Observatioune mat héijer Wénkelopléisung bei Wellelängte vun 1, 2 an 3&nbsp;mm. Mat gréissten Distanze vu 760 m, tëscht den Antenne, gëtt eng Wénkelopléisung bis zu 0,4&nbsp;Bousekonnen erreecht.

Koordinaten: 

## Um Spaweck
* IRAM homepage
Will Smith

De **Willard Christopher Smith Jr.**, gebuer de 25. September 1968 zu Philadelphia, Pennsylvania, ass en US-amerikanesche Schauspiller, Filmproduzent a Rapper.

## Fernseeserien (Auswiel)
* 1990–1996: *The Fresh Prince of Bel-Air*

## Filmer (Auswiel)

* 1993: *Made in America*
* 1993: *Six Degrees of Separation*
* 1995: *Bad Boys*
* 1996: *Independence Day*
* 1997: *Men in Black*
* 1999: *Wild Wild West*
* 2001: *Ali*
* 2002: *Men in Black II*
* 2003: *Bad Boys II*
* 2003: *I, Robot*
* 2003: *Shark Tale*
* 2005: *Hitch*
* 2006: *ATL*
* 2006: *The Pursuit of Happyness*
* 2007: *I Am Legend* 
* 2008: *Hancock*
* 2008: *The Secret Life of Bees*
* 2010: *The Karate Kid*
* 2010: *Men in Black 3* 
* 2013: *After Earth* 
* 2015: *Concussion*
* 2016: *Suicide Squad*
* 2016: *Collateral Beauty*
* 2017: *Bright*
* 2019: *Aladdin*
* 2019: *Gemini Man*
* 2019: *Spies in Disguise*
* 2020: *Bad Boys for Life*
* 2021: *King Richard*
* 2022: *Emancipation*
* 2024: *Bad Boys: Ride or Die*

## Studioalbumen
* 1997: *Big Willie Style*
* 1997: *Willennium*
* 2002: *Born to Reign*
* 2005: *Lost and Found*
* 2025: *Based on a True Story*

## Um Spaweck

* Offiziell Websäit
Emile Kolb

Den **Émile Kolb**, gebuer den 3. Juni 1902 zu Déifferdeng, a gestuerwen den 1. September 1967 zu Paräis, war e lëtzebuergesche Foussballspiller an Olympionik.

Hien huet Lëtzebuerg op den Olympesche Summerspiller 1924 zu Paräis an 1928 zu Amsterdam vertrueden.

Tëscht dem 29. Mee 1924 am 1. Mäerz 1931 huet den Émile Kolb 14-mol fir déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp gespillt.

## Kuckt och
Charles Mersch

De **Charles Mersch**, gebuer de 17. Januar 1908 an der Stad Lëtzebuerg, an do gestuerwen den 29. Januar 1996, war e lëtzebuergesche Waasserballspiller an Olympionik.

Hien huet Lëtzebuerg op den Olympesche Summerspiller 1928 zu Amsterdam vertrueden.

## Kuckt och
Karl Guthe Jansky

De **Karl Guthe Jansky**, gebuer den 22. Oktober 1905 zu Norman, Oklahoma, a gestuerwen de 14. Februar 1950 zu Red Bank, New Jersey, war en US-amerikanesche Physiker, Astronom a Radioingenieur. Hie war den Entdecker vun der Radioastronomie, wou hien am Joer 1932 festgestallt huet, datt d'Mëllechstrooss Radiostralung emittéiert.

De Jansky huet bis 1927 op der University of Wisconsin studéiert. Vun 1928 un, huet hie bei Bell Laboratories zu Holmdel, New Jersey geschafft.

No méintlaangen Ënnersich entdeckt hie 1931, datt eng Quell vun onidentifizéierter Radiointerferenz stellaren Urspronk war. 1932 konnt hien d'Richtung am Stärebild Sagittarius bestëmmen. An dësem Stärebild louch no Usiicht vu Harlow Shapley a Jan Hendrik Oort Zentrum vun eiser Mëllechstrooss.

## Éierungen
Dem Jansky zu Éiere gouf fir Miessungen an der Radioastronomie d'Jansky agefouert, eng den extreem schwaache Signaler ugepasst Eenheet fir d'spektral Leeschtungsflossdicht:
:1\,\mathrm{Jansky} = 1\,\mathrm{Jy} = 1 \cdot 10^{-26}\ \frac{\mathrm{W}}{\mathrm{Hz} \cdot \mathrm{m}^2} = 1 \cdot 10^{-26}\ \frac{\mathrm{J}}{\mathrm{s} \cdot \mathrm{m}^2 \cdot \mathrm{Hz}}

Ausserdeem goufen de Moundkrater Jansky an den Haaptceintureasteroid (1932) Jansky no him genannt.2012 gouf hien Nummpätter vumVery Large Array Radioteleskop zu New Mexico.

Him zu Éieren ass och d'Karl G. Jansky Lecture vum NRAO genannt.

## Kuckt och

* Karl G. Jansky Lecture
* Jansky (Symbol)

## Um Spaweck
*  Allgemeng Aféierung an d'Geschicht vun der Radioastronomie – Max-Planck-Institut fir Radioastronomie
*  Karl Jansky and the Discovery of Cosmic Radio Waves – National Radio Astronomy Observatory
Internationale Fluchhafen Taschkent

Den **Internationale Fluchhafen Taschkent (Yuzhniy)** (usb. Toshkent Xalqaro Aeroporti (Janubiy), ru. Международный Аэропорт Ташкента (Южный), IATA-Code TAS, ass den Haaptfluchhafe vum Usbekistan an dee gréissten an Zentralasien. E läit eng 5&nbsp;km südlech vum Zentrum vun Taschkent.

De Fluchhafen huet zwou Haaptpiste vu 4.000 respektiv 3.905 Meter Längt.

Et gëtt zwéin Terminalen, ee fir international Flich deen 2001 nei gebaut gouf, an direkt donieft e méi e klenge fir nationaler. All Joer passéieren do eng 2 Millioune Passagéier. Ronn zwou Dose Fluchgesellschafte fléie vun do fort. Fir Uzbekistan Airways ass et d'Haapt-Dréikräiz.

## Um Spaweck

* Inoffiziell Säit vum Fluchhafen (vun Uzbekistan Airways)
Eugène Kuborn

Den **Eugène Kuborn**, gebuer de 14. November 1902 zu Wolz, a gestuerwen den 12. Februar 1991 an der Stad Lëtzebuerg, war e lëtzebuergesche Schwëmmer an Olympionik.

1910 ass hie mat sengen Elteren - säi Papp de Paul Kuborn, war Nottär - an d'Stad geplënnert. Hie war wärend sengem Studium am Kolléisch a senge Medezinstudien zu Lausanne, Stroossbuerg a Paräis ee vun de beschte Lëtzebuerger Schwëmmer vun der Zäit. Als Student war hien 1919 ee vun de Matgrënner vum Swimming Club Luxembourg. vun deem hien de President vun 1935 bis 1947 war.

1921 huet hie seng éischt Landesrekorden am 400 Meter Kraul an am 100 Meter Réck opgestallt.

Hie gouf fir d'Olympesch Summerspiller 1924 zu Paräis an 1928 zu Amsterdam, selektionéiert, wou hien am 100 Meter Réck an am Waasserball participéiert huet.

Vu Beruff war hien Hals-Nues-Ouerendokter an der Jousefsklinik um Fëschmaart.
## Kuckt och
Canal des Ardennes

De **Canal des Ardennes** ass e Schëffskanal an de franséischen Ardennen deen d'Däller vun der Meuse an der Aisne matenee verbënnt.

De Kanal ass am Freycinetgabarit gebaut an ass 87,779 Kilometer laang. En huet e Scheetbaseng a 44 Schleisen, dovun der 37 zur Säit vun der Aisne a 7 zur Säit vun der Meuse. Bei Saint-Aignan gëtt et en 197 Meter laangen Tunnel.

D'Waasseralimentation um Scheet gëtt duerch de Séi vu Bairon garantéiert.
## Um Spaweck
Max-Planck-Institut fir Radioastronomie

D**'Max-Planck-Institut fir Radioastronomie** (MPIfR) steet zu Bonn-Endenich an Nordrhein-Westfalen.

D'Haaptaarbechtsgebidder vum Institut sinn d'Radioastronomie an d'Infraroutastronomie. D'Max-Planck-Institut fir Radioastronomie gouf am Joer 1966 gegrënnt. Vun do u gouf den Opbau vum 100-Meter-Radioteleskop Effelsberg bei Münstereifel-Effelsberg an Ugrëff geholl, an de Betrib am Joer 1972 ugefaangen.

Nieft dem MPIfR ass och d'Argelander-Institut fir Astronomie vun der Universitéit Bonn am Gebaikomplex ugesidelt.

## Literatur
* Rolf Schwartz: *Chronik des Max-Planck-Instituts für Radioastronomie.* Virwuert vum Anton Zensus. Bonn: Siering-Verlag, 2010 ISBN 978-3-923154-41-8.
* Sigrid Deutschmann (Red.): *Max-Planck-Institut für Radioastronomie* Berichter a Matdeelunge vun der Max-Planck-Gesellschaft, 92/4 (1992), ISSN 0341-7778.

## Kuckt och
* Max Planck
* Radioteleskop Effelsberg

## Um Spaweck

* Max-Planck-Institut fir Radioastronomie
* Max-Planck-Gesellschaft
Scheetbaseng

E **Scheetbaseng** ass dee Schleisebaseng dee bei engem Kanal op der héchster Plaz tëscht zwou Schleise läit. Wann de Scheetbaseng d'Verbindung fir méi Kanäl mécht, kënnen et och méi Schleise sinn, wéi z.&nbsp;B. beim Canal du Centre deen e gemeinsame Scheetbaseng mam Kanal Charleroi-Bréissel huet.

Well sou Basengen dacks op enger vun den héchste Plazen tëscht zwee Anzuchsgebidder vu Flëss leien, muss de Waasserstand meeschtens duerch eng kënschtlech Alimentatioun garantéiert ginn. Dacks sinn dat Waasserreservoiren déi vu klenge Baachen aus der Géigend gefiddert ginn, an a verschiddene Fäll Aqueducen déi d'Waasser vu méi wäit hierbréngen. A ville Fäll muss d'Waasser op déi neideg Héicht aus engem Floss dee méi déif läit eropgepompelt ginn. E Beispill dofir ass den Aisne-Marne Kanal fir deen d'Waasser zu Condé-sur-Marne aus der Marne gepompelt gëtt, an iwwer e ronn 8&nbsp;km laangen Aqueduc bis an de Scheetbaseng bei Vaudemange geleet gëtt.

Bei eelere Kanäl koum d'Waasser aus der Ëmgéigend iwwer sougenannt Leetgrief op d'Plaz. Dat huet awer dozou gefouert datt an dréchne Summeren dacks net genuch Waasser zu Verfügung stoung, fir vill Schleisegäng ze maachen.

Fir en Auslafe vum Scheetbaseng, am Fall vun Aarbechten un enger Schleis, oder bei engem eventuellen Accident ze verhënneren, stinn dacks um ieweschten Deel virun der Schleis Sécherheetspaarten déi sougenannt *Portes de garde.* Besonnesch wichteg sinn déi bei Schëffslifter.
Syrdarja

De **Syrdarja** (usb. Sirdaryo, tadj. Сирдарё, kasach. Sırdarïya, russ. Сырдарья, algri. Jaxartes) ass en 2.212&nbsp;km laange Floss an Zentralasien, deen an den Aral Séi leeft.

Quellflëss sinn Naryn a Karadarja, déi allebéid aus Kirgisistan kommen an an Usbekistan am Ferganadall tëscht den Tianshan an Alai-Bierger zesummelafen. Vun do aus fléisst de Syrdarja a westlecher Richtung duerch den Dall a passéiert dann um Ufank vum Kairakkum-Stauséi d'Grenz zu Tadjikistan. E bëssen ënner dem Stauséi leeft en alt nees op den Territoire vun Usbekistan, kënnt an d'Déifland vun Turan an dréit no Norden, fir spéider a Kasachstan ze fléissen. Do leeft en a Richtung Nordwesten a forméiert den Nordrand vun der Kysylkumwüst. Op senger Rees bewässert en déi fruuchtbaarst Kottengsregioun vu ganz Zentralasien. Dowéinst kënnt säi Waasser net méi d'ganzt Joer iwwer am Aral Séi un.

En extensive System vu Kanäl, vun deem der vill schonn am 18. Joerhonnert an der Zäit vum Khanat vu Kokand gebaut goufen, spaant sech iwwer déi ganz Regioun duerch déi de Floss leeft. Eng massiv Expansioun vun de Bewässerungskanäl an der Sowjetära, fir méi Kottengsfelder unzeleeën, huet ökologescher Problemer notamment fir den Aral Séi mat sech bruecht. Mä vue datt sech mëttlerweil Millioune vu Leit an der Kottengsregioun néiergelooss hunn a vun deem Sektor ofhänken, ass et praktesch onméiglech dës Situatioun nach eng Kéier ze rectifiéieren.

## Um Spaweck
* Artikel vum Jona Lendering iwwer de Floss (Livius.org)
* De Syrdarja a Biller (BBC News)
Cygnus A

**Cygnus A** (3C 405) ass eng vun den hellsten a bekanntste Radiogalaxien. Den Objet gouf 1939 vum Grote Reber entdeckt; 14 Joer méi spéit, 1953, konnten de Roger Jennison an de Mrinal Kumar Das Gupta beweisen, datt et sech ëm eng duebel Radioquell handelt.

Wéi all aner Radiogalaxien huet och dës en aktive Galaxiekär.

Falschfarwebiller vun der Radiostralung an der Astronomie weisen zwéin Jets, déi de galakteschen Zentrum an entgéintgesate Richtunge verloossen.

D'Jets enden a Gebidder mat ganz waarme Gasen, déi duerch hir Radiostralung däitlech noweisbar sinn. Hei treffen d'Jetdeelercher op den intergalaktesche Medium deen ëm Galaxie läit an deen dobäi staark opgehëtzt gëtt.

## Literatur
* Harris, D. E.; Carilli, C. L.; Perley, R. A. X-Ray Emission from the Radio Hotspots of Cygnus-A, Nature Vol. 367, pp.&nbsp;713, 1994

## Um Spaweck
*Information zu Cygnus A von SIMBAD.
Zentralasien

**Zentralasien**, dacks och **Mëttelasien** genannt, ass am Zentrum vum asiatesche Kontinent a gëtt delimitéiert duerch d'Kaspescht Mier am Westen, Russland am Norden, China am Osten an Afghanistan am Süden.

Et gëtt verschiddene Definitioune fir déi exakt Kompositioun, a keng vun deenen Definitiounen ass universell acceptéiert. Gemenkerhand gehéieren op d'mannst 5 fréier Sowjetrepubliken dozou: Kasachstan, Kirgisistan, Usbekistan, Tadjikistan an Turkmenistan, mat enger Gesamtpopulatioun vun 61,5 Milliounen (2009) op 4,003,400&nbsp;km2. Absënns am englesche Sproochraum schwätzt een dowéinst och alt emol vun de 5 "Stan-en".

Aner Gebidder déi dacks dozou gezielt gi sinn d'Mongolei, Afghanistan, den Norden a Weste vu Pakistan, den Nordoste vum Iran, an heiansdo souguer westlech Deeler vu China a Südsibirien.

Et kann ee soen, datt Zentralasie sech historesch gesinn iwwer seng nomadesch Vëlker an d'Seidestrooss definéiert.

## Um Spaweck