open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mons Bradley

De **Mons Bradley** ass e Bierg um Äerdmound mat engem Duerchmiesser vu ronn 30&nbsp;km. Hie gouf 1961 nom britteschen Astronom James Bradley genannt.

Seng **Koordinate** sinn: 22° 00' N / 1° 00' W

## Kuckt och
* Lëscht vu Bierger um Äerdmound
Delisle (Moundkrater)

Den **Delisle** ass en Aschlagkrater op der nordwestlecher viischter Moundsäit um Flaachland tëscht Oceanus Procellarum an Mare Imbrium.
Hie läit nërdlech vum Krater Diophantus an ëstlech vum Angström.
Am Oste vum Krater verleeft d'Moundrill **Rima Delisle** an d'Rupes Boris, am Süden d'Rima Diophantus.
De Kraterrand ass onreegelméisseg, awer nëmme wéineg erodéiert, dat Bannenzegt vum Krater weist ëmfangräich Ramplien op.

De Krater gouf 1935 vun der I.A.U. nom franséischen Astronom Joseph Nicolas Delisle genannt.

## Um Spaweck

* Moundkaart Nr 39: Den Delisle läit uewe riets
Mons Dieter

De **Mons Dieter** ass e Bierg um Äerdmound. Hie steet bei 5° 00' N / 120° 12' O an huet en Duerchmiesser vun 20&nbsp;km. Hie krut säin Numm am Joer 1976.

## Kuckt och
* Lëscht vu Bierger um Äerdmound
Mons Dilip

De **Mons Dilip** ass e Bierg um Äerdmound. Säin Numm gouf 1976 vun engem indesche Männernumm iwwerholl. Hien huet en Duerchmiesser vu ronn 2&nbsp;km a steet bei 5° 36' N / 120° 48' O.

## Kuckt och
* Lëscht vu Bierger um Äerdmound
Mons Esam

De **Mons Esam** ass e Bierg um Äerdmound. Säin Numm gouf 1979 vun engem arabesche Männernumm iwwerdroen. Hie läit am nërdlechen Deel vum Mare Tranquillitatis. Säin**Duerchmiesser:** ass ongeféier 8&nbsp;km grouss.

## Kuckt och
* Lëscht vu Bierger um Äerdmound
Mons Gruithuisen Gamma

De **Mons Gruithuisen Gamma**, ass e Bierg um Äerdmound. Hie steet nieft dem Krater Gruithuisen. Hie gouf 1976 nom däitschen Astronom Franz von Paula Gruithuisen genannt.
Säin **Duerchmiesser** huet 20&nbsp;km
Seng **Koordinate** sinn: 36° 36' N / 40° 30' W

## Kuckt och
* Lëscht vu Bierger um Äerdmound
Joseph Nicolas Delisle

De **Joseph-Nicolas Delisle**, gebuer de 4. Abrëll 1688 zu Paräis, an do gestuerwen den 11. September 1768, war e franséischen Astronom a Kartograph. Hie war de Jong vum Historiker a Geograph Claude Delisle an de jéngste Brudder vum Kartograph Guillaume Delisle.

Den Delisle gouf scho 1715 Member vun der Wëssenschaftsakademie a gouf 1725 vum Zar Peter dem Groussen als Akadeemiker oo Sankt Petersburg beruff, wou hien eng Schoul fir Astronomie gegrënnt huet.

Den Delisle huet festgestallt, datt de Reebou duerch d'Brieche vum Sonneliicht an de Waasserdrëpsen an de Wolleken zustane kënnt. Hien huet och un der Berechnung vun der Distanz tëscht Sonn an Äerd geschafft, andeems hien d'Duerchgäng vum Merkur an der Venus observéiert huet. Hien huet och eng Grad-Andeelung vun der Temperatur gemaach, déi no him genannt ass, d'Delisle-Skala.

1738 huet hien e véierbännegt Wierk iwwer d'Geschicht vun der Astronomie geschriwwen.

1747 ass hien nees op Paräis zeréckkomm, wou hien den 11. September 1768 aarm a vergiess gestuerwen ass.

## Éierung
No him gouf e Moundkrater Delisle (Moundkrater) an e Bierg Mons Delisle um Äerdmound genannt.

## Kuckt och

## Um Spaweck
Mons Hadley

De **Mons Hadley** ass wéi de Mons Hadley Delta e Bierg um Äerdmound a gouf no dem britteschen Astronom a Mathematiker John Hadley benannt. De Bierg krut säin Numm am Joer 1935. Säi mëttleren Duerchmiesser ass 25&nbsp;km. an hien huet eng maximal Héicht vu 4,6&nbsp;km.

Koordinate: 26° 30' N / 4° 42' O.

## Kuckt och

* Lëscht vu Bierger um Äerdmound
Mons Hadley Delta

De **Mons Hadley Delta** ass e Bierg um Äerdmound mat engem Duerchmiesser vu ronn 15&nbsp;km. Hien dréit säin Numm zanter 1935 nom britteschen Instrumentebauer John Hadley.

Seng **Koordinate** sinn: 25° 48' N / 3° 48' O

## Um Spaweck
* Abbildung

## Kuckt och
* Lëscht vu Bierger um Äerdmound
Mons Hansteen

1935 gouf de Moundkrater bei 11° 30' S / 52° 00' W no dem norwegeschen Astronom Christopher Hansteen benannt. Den **Hansteen** ëmfaasst en Duerchmiesser vu ronn 44&nbsp;km.

1976 gouf ee vun de Bierger, **Mons Hansteen** genannt. Dësen huet en Duerchmiesser vu ronn 30&nbsp;km a steet bei 12° 06' S / 50° 00' W.

## Kuckt och
* Lëscht vu Bierger um Äerdmound
Christopher Hansteen

De **Christopher Hansteen**, gebuer de 26. September 1784 zu Christiania (haut Oslo), a gestuerwen den 11. Abrëll 1873 och do, war en norwegeschen Astronom.

## Liewen
Den Hansteen huet zu Kopenhagen Recht a Mathematik studéiert a gouf Schoulmeeschter zu Frederiksborg op Séiland a krut wéinst enger Schrëft iwwer den Äerdmagnéitismus 1814 e Ruff als Professer op d'Universitéit Christiania. Seng *Ënnersich iwwer de Magnéitismus vun der Äerd* (Christiania 1819, mat Atlas) hu mat sech bruecht, datt op bal allen Entdeckungsreesen duerno Observatiounen no senger Method gemaach goufen. Den Hansteen selwer ass dofir vill gereest, speziell och 1828-1830 a Begleedung vum Erman vu Berlin an dem Läitnant Due vun der norwegescher Marinn a Sibirien bis op Irkutsk a Kjachta. D'Resultater vun där Rees stinn an de *Reiseerinnerungen aus Sibirien* (däitsch vum Sebald, Leipzig 1854) an am Haaptwierk: *Resultate magnetischer, astronomischer und meteorologischer Beobachtungen auf einer Reise nach Sibirien* (Christiania 1863). Ënner der Leedung vum Hansteen goufen d'Observatoiren zu Christiania an de magnéiteschen Observatoire am Park vum Observatoire ugeluecht. Den Hansteen huet net nëmmen op der Universitéit, mä och an der Artillerie- an Ingenieursschoul Virliesungen iwwer aplizéiert Mathematik gehalen an huet zanter 1837 déi trigonometresch Vermiessung vun Norwege virugedriwwen. D'Russesch-skandinavesch Breetegradmiessunge goufen och ënner senger Leedung vun 1845 bis 1860 gemaach. 1873 ass hie gestuerwen.

## Wierker
Vu sengen iwwerege Schrëfte sinn ze nennen: *Vorlesungen über die Astronomie*, e *Lehrbuch der Geometrie* (Christiania 1835), *Reiseerinnerungen aus Sibirien* (däitsch, Leipzig 1854; franséisch, Paris 1857), *Lehrbuch der Mechanik* (Christiania 1836-1838) an den *Norwegischer Almanach*. Vun 1822 un huet hien zesumme mam Lundh a Maschmann d*'Magazin for Naturvidenskaberne* redigéiert.

## Éierung
Dem Hansteen zu Éiere gouf e Krater an e Bierg Mons Hansteen um Äerdmound genannt.

## Kuckt och
Mons Gruithuisen Delta

De **Mons Gruithuisen Delta** ass e Bierg um Äerdmound. Niewendru steet de Krater **Gruithuisen** bei 32° 54' N / 39° 42' W. Deen huet en Duerchmiesser vu 15&nbsp;km. Den Numm huet hien zanter 1935 vum däitschen Astronom Franz von Paula Gruithuisen.

Nom Krater gouf 1976 och de Mons Gruithuisen Delta op de Koordinate 36° N / 39° 30' W genannt. Säi mëttleren Duerchmiesser ass 20&nbsp;km.

## Kuckt och

* Lëscht vu Bierger um Äerdmound
Mons Ganau

De **Mons Ganau** ass e Biergnumm um Äerdmound. Säin Numm ass vun engem afrikanesche Männernumm am Joer 1976 ofgeleet ginn. De Mons Ganau huet en Duerchmiesser vu 14&nbsp;km. Seng Koodinate sinn: 4° 48' N / 120° 36' O.

## Kuckt och
* Lëscht vu Bierger um Äerdmound
Jonathan Joubert

De **Jonathan Joubert**, gebuer den 12. September 1979 zu Metz, ass e lëtzebuergesch-franséische Foussballspiller.

Hien huet als Golkipp 1997–1999	beim FC Metz II gespillt, dunn vun 1999–2004 beim CS Grevenmacher an dono bis 2017 beim F91 Diddeleng. 2017 ass hie bei den FC Swift Hesper gewiesselt. Do hat hie säi 500. Match an der BGL Ligue.

Vum 3. Juni 2006 bis Oktober 2017 huet hie fir déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp gespillt.
Mons Herodotus

Am Joer 1935 gouf e Krater um Äerdmound bei 23° 12' N / 49° 42' W nom griicheschen Historiker Herodot genannt. De Krater huet en Duerchmiesser vu ronn 34&nbsp;km. 1976 gouf och e Moundbierg **Mons Herodot** genannt. Dëse steet bei 27° 30' N / 53° 00' W a weist en duerchschnëttlechen Duerchmiesser vu 5&nbsp;km op.

## Kuckt och
* Lëscht vu Bierger um Äerdmound
Mons Huygens

De **Mons Huygens** ass den héchste Bierg um Äerdmound. 1961 gouf hien nom hollänneschen Astronom, Mathematiker a Physiker Christiaan Huygens genannt. Hie steet bei 20° 00' N / 2° 54' W an huet en Duerchmiesser vu ronn 40&nbsp;km op.

## Kuckt och
* Lëscht vu Bierger um Äerdmound
Mons La Hire

De **Mons La Hire** ass en Inselbierg vun ongeféier 10 × 20&nbsp;km am Mare Imbrium um Äerdmound. Hie gouf 1961 nom franséische Mathematiker an Astronom Gabriel-Philippe de La Hire genannt. Déi héchst Spëtzt läit op enger Héicht vu 1.500&nbsp;m iwwer dem Grond.

Nëmmen e puer Kilometer nordëstlech ass den Dorsum Zirkel.

## Kuckt och

* Lëscht vu Bierger um Äerdmound

## Um Spaweck
* SkyTrip: Mons La Hire
Philippe de La Hire

De **Philippe de La Hire**, gebuer den 18. Mäerz 1640 zu Paräis, an och do den 21. Abrëll 1718 gestuerwen, war e franséische Mathematiker an Astronom.

Säi Papp de Laurent de La Hire war Moler um kinneklechen Haff a sou gouf hien als Kënschtler ausgebilt an ass véier Joer duerch Italie gereest, fir seng kënschtleresch Fäegkeeten ze verbesseren. Dobäi huet en och d'Grondlage vun der Geometrie geléiert.

E gouf fir d'éischt bekannt duerch eng Rei vun deemools wichtegen Aarbechten iwwer Keegelschnëtter, Mechanik, Hydrostatik ë.&nbsp;a. souwéi duerch d'Kaarte vu Frankräich déi e mam Jean Picard um Jean-Baptiste Colbert säin Uerder publizéiert huet, a seng mat Hisiicht op eng Waasserversuergung vu Versailles ausgeféiert Nivellementer.

Hien huet als éischte bewisen, datt d'Hypotrochoide vun de Cardanesche Kreesser alles Ellipse sinn an entwéckelt doraus een Ellipsenzierkel.

1678 gouf hien an d'Académie des sciences gewielt.

1708 berechent hien den Ëmfang vun der Kardioid.

## Um Spaweck
*  Philippe de la Hire am Galileo Projet
Guy Blaise

De **Guy Blaise**, gebuer den 12. Dezember 1980 zu Éibeng, ass e lëtzebuergesche Foussballspiller.

Zanter 2018 spillt hien als Center-Back fir den ROC Meix-devant-Virton.

Tëscht dem 12. August 2009 an dem 5. Februar 2013 huet hien 30 mol fir déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp gespillt.
Jean Picard

De **Jean-Felix Picard**, gebuer den 21. Juli 1620 zu La Flèche, a gestuerwen den 12. Juli 1682 zu Paräis, war e franséische Paschtouer an Astronom.

De Picard huet 1669 als Éischten d'Längt vun engem Grad vum Meridianbou - an domat d'Gréisst vun der Äerd - mat enger héijer Genauegkeet bestëmmt (kuckt och Gradmiessung). Dofir huet hie mat engem Teleskop vu verschiddene Plazen den Ofstand vun engem Stär zum Zenit vermooss. D'Resultater goufe 1684 posthum publizéiert. Déi Miessungen huet den Isaac Newton benotzt, fir seng Gravitatiounstheorie opzestellen.

De Picard huet och de Fuedemmikrometer als astronomescht Moossinstrument agefouert.

Wéi hien am Joer 1675 mat engem Quecksëlwerbarometer de Loftdrock an ënnerschiddlechen Héichten ënnersicht huet, huet hien um Barometer Glimmentluedungen (vgl. Geißlerröhre) observéiert. D'statesch Elektrizitéit war zu deem Zäitpunkt nach net bekannt.

De Picard war ausserdeem de Grënner vum éischten astronomesche Joerbuch Connaissance des temps 1679.

De Picard gouf 1665 Professer um Collège de France.
Mons Maraldi

De **Maraldi** ass zanter 1935 d'Bezeechnung fir e Krater um Äerdmound. Den Numm gouf vum italieeneschen Astronom a Geodet Giovanni Domenico Maraldi a vum franséischen Astronom Jacques Philippe Maraldi ofgeleet. De Krater huet en Duerchmiesser vu ronn 39&nbsp;km a steet bei 19° 24' N / 34° 54' O. 1976 krut de Bierg niewendrun de selwechten Numm. Dëse steet bei 20° 18' N / 35° 18' O an huet en Duerchmiesser vu ronn 15&nbsp;km.

## Kuckt och

* Lëscht vu Bierger um Äerdmound

## Um Spaweck
* Mons Maraldi op The-Moon Wiki
Tom Schnell

Den **Tom Schnell**, gebuer den 8. Oktober 1985, ass e lëtzebuergesche Foussballspiller.

Hien huet ënner anerem fir d'CS Fola Esch an d'FC Déifferdeng 03‎ gespillt.

Den 9. Oktober 2004 huet hie fir d'éischt fir déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp gespillt.
Mons Moro

De **Mons Moro**, ass e Biergmassiv um Äerdmound. Et ass eng ronn 10&nbsp;km laang Kamplinn am Südoste vum Mare Cognitum. E gouf 1976 nom italieenesche Geowëssenschaftler Antonio Lazzaro Moro benannt.

Den 31. Juli 1964 ass eng 50 Kilometer nordwestlech vum Mons Moro déi amerikanesch Raumsond Ranger 7 ofgestierzt.

Dem Bierg seng **Koordinate** sinn: 12° 00' S / 19° 42' W

## Kuckt och

* Lëscht vu Bierger um Äerdmound
Eric Hoffmann

Den **Eric Hoffmann**, gebuer den 21. Juni 1984, war bis 2021 e lëtzebuergesche Foussballspiller.

Hien huet fir d'Etzella Ettelbréck, d'Jeunesse Esch, Stroossen, Hostert an als lescht Luerenzweiler gespillt.

Vum 27. Mäerz 2002 bis de 5. Mäerz 2014 huet hien 89-mol fir déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp gespillt.

Hien ass de Bouf vum Johny Hoffmann.
Mons Pico

**Pico** ass dat spuenescht Wuert fir Spëtzt an zanter 1935 den Numm vun engem Inselbierg um nërdleche Deel vum Mare Imbrium-Bassin um Äerdmound. En huet eng Héicht vu 2,4&nbsp;km an en Duerchmiesser vu ronn 25 op 15&nbsp;km. Am Nordweste stinn d'Montes Teneriffe.

**Selenographesch Koordinaten:** 45° 42′ N, 8° 54′ W

## Kuckt och

* Lëscht vu Bierger um Äerdmound
Den Ausgriewer: Zeitung vun den D'Georges Kayser Altertumsfuerscher

**Den Ausgriewer: Zeitung vun den D'Georges Kayser Altertumsfuerscher** ass eng Publikatiounsserie, déi am Joer 1991 vum Veräin D'Georges-Kayser-Altertumsfuerscher lancéiert gouf. 

D'Serie kënnt eemol pro Joer eraus. 

Bis 2019 sinn 30 Nummeren erauskomm. 2015 koum eng speziell Ausgab, fir 25 Joer Veräinsgeschicht ze feieren, eraus.
Pussycat Dolls

D**'Pussycat Dolls** sinn eng US-amerikanesch Pop-Band, déi 1995 vun der Robin Antin, der Carla Kama an der Schauspillerin Christina Applegate zu Los Angeles gegrënnt gouf.

## Pussycat Dolls zu Lëtzebuerg
De 15. Februar 2009 haten d'Pussycat Dolls e Concert an der Rockhal.
Inselbierg

En **Inselbierg** ass an der Geomorphologie en Eenzelbierg oder eng Bierggrupp, déi sech inselaarteg an ouni Iwwergank aus enger flaacher Géigend eraushieft.

Ënnerscheet gi Strukturinselbierger, déi d'Reschter vun enger fréierer zesummenhänkender Bierglandschaft (Zeiebierg) sinn, a Schëldinselbierger (z.&nbsp;B. den Zockerhutt zu Rio de Janeiro) – fräigespullt Gestengs – déi heefeg am Zesummenhank mat Spullflächen entstinn.

Vulkaner déi fräi stinn gehéieren net zu den Inselbierger.

## Vegetatioun

Wéinst Klima- a Buedembedingungen ënnerscheede sech Inselbierger däitlech vun hirer Ëmgéigend. U Waasser- oder Nierstoffmangel ugepasst Planzen, z.&nbsp;B. karnivor Planze wéi Sonnentau- a Waasserschlauchgewächser, oder géint Dréchenheet resistent Planze wéi beispillsweis d*'Afrotrilepis pilosa* fannen do hire Liewensraum. Blat- a Stammsukkulenten a Südamerika dacks Bromelien, wuessen do. Et gëtt anerersäits awer och Waasserplanzen an den temporäre Weieren.

## Virkomme vun Inselbierger
Inselbierger kann een och op villen Himmelskierper ufannen, z.&nbsp;B. um Äerdmound.

## Literatur
* Herbert Louis, Klaus Fischer: *Allgemeine Geomorphologie*. Walter de Gruyter 1979, ISBN 3110071037, S.144ff (verkierzte Online-Versioun (Google Books))

## Um Spaweck

* Inselberg-Eintrag mit Literaturquelle auf mineralienatlas.de
* Inselberg in Duden-Definition
Mons Piton

De **Mons Piton** ass en Inselbierg um Äerdmound. E gouf 1935 no dem Bierg Piton op der Mëttelmierinsel Teneriffa genannt. De Mons Piton huet op der Basis en Duerchmiesser vu ronn 25&nbsp;km a kuckt aus dem Mare Imbrium, tëscht de Montes Alpes an de Montes Apenninus eraus.

Seng **Koordinate** sinn: 40° 36' N / 1° 06' W

## Kuckt och
* Lëscht vu Bierger um Äerdmound

## Um Spaweck
* Planetenkunde.de
* Mondatlas.de: Bierger a kleng Bierggruppen
* SkyTrip: Mons Piton
Ausgriewermusée

Am **Ausgriewermusée** zu Nouspelt ginn original Fondstécker aus Lëtzebuerg vun der Steenzäit bis zur Réimerzäit ausgestallt. De Musée gëtt vum Veräi D'Georges-Kayser-Altertumsfuerscher op sengem Sëtz op Nr. 2 vun der Rue d'Olm zu Nouspelt bedriwwen. 

## Um Spaweck

* Video: Ausgriewermusée - Rees an d'Vergaangenheet zu Nouspelt, rtl.lu, 03.05.2018
Mons Penck

De **Mons Penck** ass e Bierg op der südlecher Hallefkugel vum Äerdmound. Hie läit nërdlech vum Kraters Ibn-Rushd an nordëstlech vum Kant op de Koordinate 10° 00' S / 21° 36' O an huet en Duerchmiesser vu ronn 30&nbsp;km. Säin héchste Punkt läit op véierdausend Meter.

Hie gouf 1976 nom däitsche Geograph Albrecht Penck genannt.

## Kuckt och
* Lëscht vu Bierger um Äerdmound
D'Georges-Kayser-Altertumsfuerscher

**D'Georges-Kayser-Altertumsfuerscher** (offiziell *D'Georges Kayser Altertumsfuerscher asbl*), gekierzt **G.K.A.**, ass e lëtzebuergesche Veräin mat Sëtz zu Nouspelt, deen den 28. Dezember 1989 gegrënnt an nom Altertumsfuerscher Georges Kayser (1916-1988) genannt gouf. Wéi den Numm et scho seet, bréngt de Veräi Leit zesummen, déi sech fir Altertumsfuerschung an Archeologie interesséieren. Déi meescht Zäit grueft de Veräi bei der Réimervilla vu Giewel. De Veräin huet ronn 1200 Memberen.

De Veräin huet am Joer 1991 ënner dem Titel *[[Den Ausgriewer: Zeitung vun den D'Georges Kayser Altertumsfuerscher]]* eng Publikatiounsserie ugefaangen, déi reegelméisseg erauskënnt.

De Veräi bedreift op sengem Sëtz zu Nouspelt den Ausgriewermusée, an dem original Fondstécker vun der Steenzäit bis zur Réimerzäit ausgestallt sinn.

All Joer organiséiert de Veräi fir seng Memberen e Jugendcamp vun enger Woch bei der Réimervilla vu Giewel.

Am Fréijoer 2016 huet de Veräin e gutt beschëlderten Trëppelwee ageweit, dee vun der Réimervilla zu Giewel bis bei déi 1966 ausgegruewe keltesch Adelsgriewer an der "Scheierheck" féiert. En Deel vun de Griewer gouf nei amenagéiert an et ass och geplangt am Hierscht eng Grafkummer nei opzebaue fir datt ee sech eppes Konkreetes ka virstellen.

## Literatur
* Adam J & G Bombled [Red.] 2005. Auf den Spuren der Vergangenheit: 1989 - 2004 Nospelt: D'Georges Kayser Altertumsfuerscher, 2005, Niederanven, Ossa. 331 p.: ill. ; 24&nbsp;cm. [Auteuren: Joël Adam, Michel Baudet, Jacques Bonifas, Vic Lippert, Morgane Richard ; Bäiträg: Manfred Kunter, Jean Krier, Franziska Dövener, François Reinert]
* Fuchs V 2011. Tausende Splitter weisen den Weg. Saarbrücker Zeitung / St. Wendeler Zeitung, Nr. 225: C1 vom Dienstag 27. September 2011.

## Um Spaweck
* www.gka.lu - Internetsäit vum Veräin D'Georges-Kayser-Altertumsfuerscher
Mons Rümker

De **Mons Rümker** ass e Vulkanbierg um Äerdmound, zanter 1935 genannt nom däitschen Astronom Karl Rümker. De Mons huet en Duerchmiesser vu ronn 70&nbsp;km a läit op der Grenz tëscht dem Oceanus Procellarum an dem Sinus Roris. Eenzegaarteg ass, datt dëst Biergmassiv aus ville vulkaneschen Doumen zesummegesat ass. Duerch d'Aktivitéit vun de Vulkaner an der Fréigeschicht vum Mound sinn d'Moundmierer entstanen.

## Kuckt och
* Lëscht vu Bierger um Äerdmound

## Um Spaweck
* SkyTrip: Mons Rümker
Mons Usov

De **Mons Usov** ass e Bierg um Äerdmound. Hien huet en Duerchmiesser vu ronn 15&nbsp;km. Am Joer 1979 gouf hie nom sowjetesche Geolog Michail Antonowitsch Ussow genannt.

Seng **Koordinate** sinn: 12° 00' N / 63° 00 O

## Kuckt och
* Lëscht vu Bierger um Äerdmound
Mons Vinogradov

De **Mons Vinogradov** ass e Bierg um Äerdmound beim Moundkrater Euler. Den Numm krut de Bierg am Joer 1979. Hie gouf genannt no dem sowjetesche Geo- a Kosmochemiker Alexander Pawlowitsch Winogradow, dee véier Joer virdrun verstuerwe war. De Bierg huet en Duerchmiesser vu ronn 25&nbsp;km.

Seng **Koordinate** sinn: 22° 24' N / 32° 24' W

## Kuckt och
* Lëscht vu Bierger um Äerdmound

## Um Spaweck
* Kaartenausschnëtt
* Foto
Mons Vitruvius

De **Mons Vitruvius** ass e Bierg um Äerdmound an der Regioun Montes Taurus, nërdlech vum Mare Tranquillitatis a südëstlech vum Mare Serenitatis. Dëse Massiv huet d'selenographesche Koordinaten 19,4° N, 30,8° O, an en Duerchmiesser vun ongeféier 15&nbsp;km. En heft sech bis zu enger Héicht vun zirka 2,3&nbsp;km am Nordosten. Den Numm vum Bierg gouf vum Vitruvius-Krater ofgeleet, dee südsüdëstlech steet an nom Marcus Vitruvius Pollio genannt ass.

D'Apollo 17-Missioun hat an d'Géigend vum Littrow-Krater am Norde vun dësem Bierg gefouert. Verschidde kleng Krateren an der Ëmgéigend vun de Biergspëtzten an der Landeplaz krute vun der IAU en Numm. Déi Nimm sinn an der follgender Tabell notéiert.

## Kuckt och
* Lëscht vu Bierger um Äerdmound

## Um Spaweck
* LTO-43D4 Vitruvius — L&PI Topographesch Kaart
Mons Wolff

De **Mons Wolff** ass deen nom däitsche Philosoph Baron Christian von Wolff genannte Bierg um Äerdmound. Hie krut säin Numm am Joer 1961 an huet en Duerchmiesser vu ronn 35&nbsp;km auf.

Seng **Koordinate** sinn: 17° 00' N / 6° 48' W

## Kuckt och
* Lëscht vu Bierger um Äerdmound
Fred Karen

De **Fred (Alfred) Karen**, gebuer den 31. Mäerz 1932 um Pafebierg (Gemeng Rouspert), a gestuerwen de 7. Oktober 2011 an der Stad Lëtzebuerg, war e lëtzebuergesche Militärhistoriker.

De Fred Karen huet bei Eurocontrol (Lëtzebuerg) geschafft.

Als Bouf huet hien den Zweete Weltkrich um Pafebierg materlieft. Spéider huet hie sech intensiv mat der Erfuerschung vum Zweete Weltkrich zu Lëtzebuerg, besonnesch am Raum vun der Ënnersauer, beschäftegt an doriwwer publizéiert. Säin Haaptwierk, mam Titel *Kriegsereignisse im Frontsektor der Untersauer*, ass den 21. Dezember 1989 zu Iechternach presentéiert ginn.

De Fred Karen war ee vun de Grënner vum Nationale Militärgeschichtsmusée zu Dikrech.

## Publikatiounen
* Karen, F., 2001. *Die Manertchen seit 2000 Jahren.* In: Annuaire de la ville d'Echternach, S. 83-122.
* Karen, F., 1995. *Die 4. U.S. Infanterie Division in Luxemburg 1944 und 1994.* In: Annuaire de la ville d'Echternach, S. 123-131.
* Toussing, A., R. Ginter, C. Kohn, F. Karen & J. Rollmann, 1995. *Commune de Larochette-victimes de la guerre 1940-1945: 50 Jar duerno: D'Gemeng Feels, um Virowend vum Nationale Feierdag 1995, erënnert sech un d'Leed vun hire Matbierger am Zweete Weltkrich 1940 - 1945: eng Dokumentatioun iwwer véier Jar a véier Méint nationalsozialistesch Diktatur.* Zesummegestallt am Optrag vum Schäfferot vun der Feelser Gemeng. Feels, Schäfferot, 110 S.
* Gaul, R., F. Karen & F. Rockenbrod, 1994. *Lëtzebuerg 1944-1945: Ein dokumentarischer Bildband über Befreiung und Ardennenoffensive.* Luxembourg, Imprimerie Saint-Paul, 272 S.
* Karen, F., 1994: *Die 4. US-Infanteriedivision und der amerikanische Widerstand im Raum Echternach.* In: *Vor 50 Jahren: Die Ardennenoffensive.* Luxemburger Wort, Jg. 147(1994), Nr. 285 (16. Dezember), S. 14.
* Karen, F., 1990: *16. Dezember 1944: Die Ardennenoffensive bricht über Luxemburg herein.* In: Luxemburger Wort, Jg. 143(1990), Nr. 289 (15. Dezember), S. 23.
* Karen, F., 1989. *Kriegsereignisse im Frontsektor der Untersauer: September 1944 - März 1945: Erlebnisse - Berichte - Schicksale.* Luxemburg, Sankt-Paulus-Druckerei, 640 S.
* Karen, F., 1989. *Hitlers letztes grosses "Würfelspiel".* In: Luxemburger Wort, Jg. 142(1989), Nr. 289 (16. Dezember), S. 33-34.
* Karen, F., 1987. *Odyssee eines amerikanischen Sturmgeschützes.* In: *100e anniversaire: 1887-1987.* Chorale Sainte-Cécile Osweiler, S. 86-88.
* Weydert, A. & F. Karen, 1982: *Osweiler 1944-1982.* Osweiler, [s.n.], (5)-29-(14) f. [multigr.].
* Karen, F., 1980. *Vor 35 Jahren: Rückkehr aus der Evakuation.* In: The Bulge. Mersch. Nr. 1, ff. 20-21 (betr.: Dickweiler/Osweiler).
* Karen, F., 1976. *Die Kriegsereignisse um Osweiler und Dickweiler: September 1944 bis März 1945.* [S.l.], [s.n.].

## Literatur
* Gaul, Roland (R.G.), 2011. *Dem Fred Karen vun Iechternach zum Gedenken.* Luxemburger Wort 2011, Nr. 276 (26. November), S. 98.
Bierger vum éiwege Liicht

Als **Bierger vum éiwege Liicht** hu fréier Selenographen a Selenodeten déi Moundbierger resp. héich Kraterränner an der Géigend vum Moundnordpol a Südpol genannt, deenen hir Spëtzte bal ëmmer am Sonneliicht sinn.

Beim Südpol si se deelweis mat de Leibniz-Bierger identesch. Et zielen awer och e puer Biergketten „hanner“ de grousse Kratere Manzinus a Moretus dozou. Beim Nordpol sinn et Kraterränner a Spëtzten am Beräich vun de Moundkratere Byrd, Peary, Nansen an Hermite.

Opfälleg sinn d*'Bierger vum éiwege Liicht* virun allem bei schmueler Moundséchel, wou se scho mat klengen Teleskopen als hell Punkten déi aner Säit vun der Schietgrenz (Terminator) erschéngen, sech also vun der nach donkeler Ëmgéigend däitlech ofhiewen.

Mat mëttelgroussen Teleskopen (vun Aachtzöller un) si schonn eenzel Kraterrand- resp. Biergspëtzten auszemaachen.
An dëse Regioune plangen d'Astronomen en Observatoire opzeriichten, deen net vun ierdeschem Streeliicht a Funkverkéier gestéiert gëtt. Am gënschtegste wier et um Rand vun der Moundrécksäit, mä da misst d'Telemetrie iwwer Moundsatellite geschéien. Als Energiequell bitt sech d'Solarenergie un.

D'Däller tëscht Héichten op déi d'Sonn vun der Säit fält leien ëmmer am Schiet, wat och interessant Opschlëss versprécht. Tëscht 1996 an 1999 konnte Radar- a Spektrometer-Miessunge vun de Moundsonde Clementine a Lunar Prospector d'Existenz vun Waasseräis op béide Polen noweisen. – Méiglecherweis ass d'Äis am Regolith vun der Mounduewerfläch enthalen, et kéint awer och a ronn 50&nbsp;cm Déift kleng Äislënse bilden. Béid Méiglechkeete wiere fir d'Raumfaart vu groussem Intressi.

## Kuckt och
* Äerdmound
* Moundkaart
* Rankbierger

## Um Spaweck
* Landkarte vom Mond-Nordpol (SuW)
* ESA-Fotomosaik des Nordpols (SMART-1, 2004-06)
* Waasseräis op de Moundpole
* terrestrescht Fotomosaik vum Südpol mat éiwege Liicht- a Schietregiounen
Victor Mature

De **Victor Mature**, gebuer als *Victor Joseph Maturi* den 29. Januar 1913 zu Louisville (Kentucky), a gestuerwen de 4. August 1999 zu Rancho Santa Fe (Kalifornien), war en US-amerikanesche Schauspiller.

## Filmer (Auswiel)
* 1939: *The Housekeeper's Daughter*, vum Hal Roach mam Joan Bennett an Adolphe Menjou
* 1940: *One Million B.C.*, vum Hal Roach Jr mam Carole Landis a Lon Chaney Jr.
* 1941: *[[I Wake Up Screaming]]*, vum H. Bruce Humberstone mam Betty Grable a Carole Landis
* 1941: *[[The Shanghai Gesture]]*, vum Josef von Sternberg mam Gene Tierney a Walter Huston
* 1942: *My Gal Sal*, vum Irving Cummings mam Rita Hayworth a Carole Landis
* 1946: *[[My Darling Clementine (Film)|My Darling Clementine]]*, vum John Ford mam Henry Fonda a Linda Darnell
* 1947: *[[Kiss of Death (Film 1947)|Kiss of Death]]*, vum Henry Hathaway mam Brian Donlevy a Richard Widmark
* 1948: *[[Cry of the City]]*, vum Robert Siodmak mam Richard Conte a Shelley Winters
* 1949: *Samson and Delilah*, vum Cecil B. DeMille mam Hedy Lamarr an George Sanders
* 1951: *Gambling House*, vum Ted Tetzlaff mam Terry Moore a William Bendix
* 1951: *The Las Vegas Story*, vum Robert Stevenson mam Jane Russell a Vincent Price
* 1952: *Something for the Birds*, vum Robert Wise mam Patricia Neal an Edmund Gwenn
* 1953: *[[The Robe]]*, vum Henry Koster mam Richard Burton a Jean Simmons
* 1954: *[[Demetrius and the Gladiators]]*, vum Delmer Daves mam Susan Hayward an Debra Paget
* 1954: *Betrayed*, vum Gottfried Reinhardt mam Clark Gable a Lana Turner
* 1954: *The Egyptian*, vum Michael Curtiz mam Jean Simmons a Michael Wilding
* 1955: *The Last Frontier*, vum Anthony Mann mam Guy Madison a Anne Bancroft
* 1955: *[[Chief Crazy Horse (Film)|Chief Crazy Horse]]*, vum George Sherman mam John Lund a Ray Danton
* 1956: *[[Safari (Film 1956)|Safari]]*, vum Terence Young mam Janet Leigh an John Justin
* 1956: *Zarak*, vum Terence Young mam Michael Wilding an Anita Ekberg
* 1957: *[[Interpol (Film)|Interpol]]*, vum John Gilling mam Trevor Howard an Anita Ekberg
* 1958: * Timbuktu*, vum Jacques Tourneur mam Yvonne De Carlo an John Dehner
* 1958: *[[No Time to Die (Film 1958)|No Time to Die]]*, vum Terence Young mam Leo Genn
* 1959: *Annibale*, vum Carlo Ludovico Bragaglia mam Gabriele Ferzetti a Rik Battaglia
* 1961: *[[I Tartari]]*, vum Richard Thorpe mam Orson Welles an Arnoldo Foà
* 1965: *Caccia alla volpe*, vum Vittorio De Sica mam Peter Sellers a Britt Ekland
* 1979: *Firepower*, vum Michael Winner mam Sophia Loren an James Coburn

## Um Spaweck
Moundlandung

Eng **Moundlandung** nennt een an der Raumfaart eng kontrolléiert Äerdmoundlandung vu Fluchkierper (Lander), déi vum Mënsch gebaut goufen.

Zanter den 1950er Jore koum et zu enger sougenannter Course an de Weltraum tëscht den USA an der Sowjetunioun. Den éischte Raumfluchkierper um Mound, dee vum Mënsch gebaut gi war, war déi sowjetesch Sond Luna 2. Si ass den 13. September 1959 geziilt um Mound opgeschloen. Den 3. Februar 1966 ass d'Luna 9 als éischte Fluchkierper korrekt um Äerdmound gelant.

No engem Kontaktofbroch ass d'Ranger 4 de 26. Abrëll 1962 op der Récksäit vum Mound ofgestierzt. D'Ranger 4 war den éischten amerikanesche Fluchkierper, deen um Mound opgeschloen ass. Déi éischt Mënsche si mat der Apollo 11-Missioun den 21. Juli 1969, um 3.56&nbsp;Auer MEZ um Mound gelant. Et gouf an den dräi Joer duerno fënnef weider bemannt Moundlandunge vum Apollo-Programm.

Nach virun der Apollo&nbsp;11 hat d'Sowjetunioun versicht, Moundsteng op d'Äerd ze bréngen. Dat ass hinnen eréischt den 20. September 1970 mat der Luna 16 gelongen. De geplangte sowjetesche bemannte Moundprogramm gouf net ëmgesat.

## Mënschen um Äerdmound tëscht [[1969]] an [[1972]]
Am Ganze sinn tëscht 1969 an 1972 12 Mënschen um Mound getrëppelt, an 12 anerer hunn d'Moundëmlafbunn erreecht, d'Flich vun Apollo 8 an Apollo 10 an de Joren 1968 a 1969 matgerechent. Dräi Astronaute sinn zweemol bei de Mound geflunn.
* D'Mannschaft vun der Apollo 11 bestoung aus dem Neil Armstrong, Edwin „Buzz“ Aldrin an dem Michael Collins, woubäi de Collins am Moundorbit am Mammeschëff (dem Kommandomodul) bliwwen ass, iwwerdeems den Armstrong an den Aldrin den 21. Juli 1969 als éischt Mënschen um Mound getrëppelt sinn. 

*No hinne koumen den 19. November 1969 de Charles Conrad an den Alan Bean mat der Apollo 12, woubäi de Richard Gordon d'Mammeschëff am Moundorbit gesteiert huet.

*Déi fir de 15. Abrëll 1970 geplangt bemannt Moundlandung vun der Apollo 13 huet no enger Explosioun vun engem Tank wärend dem Fluch zum Mound missen ofgebrach ginn.
* De 5. Februar 1971 ass den Alan Shepard an den Edgar Mitchell mat der Apollo 14 um Mound gelant; de Stuart Roosa huet iwwerdeems d'Mammeschëff gesteiert. 
 
* Den David Scott an den James Irwin hunn den 30. Juli 1971 mat der Apollo 15 de Mound erreecht; am Mammeschëff war den Alfred Worden.

* Déi nächst bemannt Moundlandung war de 16. Abrëll 1972 mat der Apollo 16. Den John Young an den Charles Duke waren um Mound, an de Ken Mattingly ass am Mammeschëff bliwwen.

* Mat Apollo 17 gouf déi bis dato lescht bemannt Moundlandung ageleet. Den 11. Dezember 1972 sinn den Eugene Cernan an den Harrison „Jack“ Schmitt um Mound gelant, wärend de Ron Evans am Mammeschëff um Orbit de Mound ëmkreest huet.

## Kuckt och
* Chronologie vun de Moundmissiounen
* Äerdmound
* Moundlandefär

## Um Spaweck
* Neil Armstrong betrëtt als éischte Mënsch de Mound *(MPEG Video Clip)*
* Der lange Weg zum Mond. 2009, mat 200 zoomfäeg Fotoofbildunge vun den Apollomissiounen, ISBN 978-3-86992-000-9,
Tarmac

**Tarmac**, (Ofkierzung aus dem Englesche fir *tarmacadam*, oder *tar-penetration macadam*) ass eng Zort Stroossebelag deen aus Godrong a rengem Steesplitter besteet. Tarmac bezitt sech op e Patent dat den Englänner Edgar Purnell Hooley 1901 registréiere gelooss huet.

Fir den Tarmac opzedroen, muss den Ënnerbau vun enger Strooss oder Wee, gläichméisseg, am beschte mat engem Gréider ofgezu ginn. Op den Ënnerbau kënnt dann eng sougenannt *Botzcouche* aus rengem Splitter (meeschtens 10/25) déi gewalzt gëtt. Op déi Couche gëtt da waarme Godrong gesprëtzt. Fréier gouf dat op der Hand mat Strenze gemaach, duerno goufen d'Godrongs-Camionen dofir entwéckelt déi déi waarm a pecheg Mass séier groussflächeg verdeele kënnen. Op déi Godrongsschicht gëtt da Splitter gläichméisseg verdeelt, an ugewalzt. Déi Prozedur gëtt dann nach eng Kéier widderholl.

Den Tarmac war vum Ufank vum 20. Joerhonnert bis an 1950er Joren déi meescht gebraucht Befestegung fir Stroossen. Duerno koum anert Material wéi Bitumen, arméierte Bëtong, an Asphaltbëtong, besonnesch op vill befuerene Stroossen, an den Asaz.

Op Stroossen déi net vill befuer ginn, ass den Tarmac e relatiivt präiswäert Material. En huet allerdéngs den Nodeel datt e bei héijen Temperature mëll gëtt, an de Godrong no uewen duerchdréckt, wann deen Ament  vill Trafick ass. Da gëtt de Belag pecheg a praktesch onbefuerbar, a muss sou séier wéi méiglech nees frësch mat Splitter ofgedeckt ginn.
Rankbierg

Als **Rankbierger** bezeechent ee grouss Moundkratere mat engem Duerchmiesser tëscht 60&nbsp;km a ronn 150&nbsp;km. De Kraterrand vu sou Bierger entsteet beim Meteoritenaschlag als Ausworf vu staark kompriméiertem Material. D'Gestengs vu Rankbierger gëtt als Lunarit bezeechent.

## Rankfërmeg Strukturen duerch Asteroiden-Aschléi
Wann e Meteorit - bei gréissere Kierper Asteroid genannt - aus dem Weltraum erofstierzt, huet hien eng Vitess vu 10 bis 70 Kilometer pro Sekonn (30- bis 200-fach ierdesch Schallvitess). Beim Opprall dréngt n an e puer Millisekonne bis zu 100 Meter an d'Gestengs eran. An dësem kuerze Moment gëtt déi ganz kinetesch Energie vum Meteorit a Wäermt ëmgewandelt an de Kierper explodéiert. D'Material ronderëm gëtt keegelfërmeg ewechgesprengt; um Rand vum geformte Becken entsteet en Deel dovun als Rampli.

Wann e groussen Objet oder en Objet mat ganz grousser Vitess aschléit, fiedert d'Uewerfläch zeréck a formt en **[[Zentralbierg]]**. Beim Fall vun enger Kugel an d'Waasser geschitt bal dat selwecht: eng Drëps spréngt an der Mëtt héich. D'Schréi vun de bannenzegen Häng vum Rampli läit bei 20-30°, déi baussenzeg ass 2-3-mol méi flaach. Béides hänkt vum Asteroidematerial a vum Moundbuedem of, souwéi vun der Vitess an dem Opprallwénkel.

De riets duergestallte Moundkrater Theophilus ass eng 105&nbsp;km grouss kreesfërmeg Dällt am Buedem vum Äerdmound no bei der visueller Moundmëtt an entstoung viru ronn 2 Mrd. Joer. Säi Rampli huet Héicht vu bal 7&nbsp;km. Déi terrassefërmeg bannenzeg Häng maachen aus him ee vun de schéinsten Objeten um Mound. Vun där Gréisst huet den Äerdmound der e puer Dosen.

Bedeitend Rankbierger sinn:
* Clavius (zirka 200&nbsp;km, am südlechen Héichland)
* Ptolemäus (zirka 150&nbsp;km, no bei der Moundmëtt)
* Posidonius (100&nbsp;km, nordwestlech vun der Moundmëtt)
* Schickard (zirka 200&nbsp;km, no beim Südwestrand) an de
* Bailly - mat 300&nbsp;km de gréisste Rankbierg; direkt um Südwestrand vum Äerdmound, dofir nëmme verzerrt ze gesinn.
Abbe (Moundkrater)

Den **Abbe** ass e klenge Moundkrater op der Südhemisphär vun der Moundrécksäit. E läit südlech vum Hess-Krater an ëstlech vum Poincaré.

De baussenzege Kraterrand ass liicht erodéiert an e puer kleng Kratere leien op dem nordwestlechen a südwestleche Rand. Déi bannenzeg Fläch ass relativ glat, huet awer e puer kleng Krateren.

## Um Spaweck
* Krater Abbe im "Digital Lunar Orbiter Photographic Atlas of the Moon" Bild: v_065_m
* Moundkaart Nr 132: Den Abbe läit liicht ënner der Mëtt
Michel Fallize

De **Philippe Michel Fallize**, gebuer de 24. Februar 1855 zu Harel a gestuerwen den 28. Abrëll 1920 zu Chicago (Illinois) am *St. Mary of Nazareth Hospital*, war e lëtzebuergesche Geeschtlechen a Missionnaire.

No sengem Secondaire am Stater Stater Kolléisch ass hien 1874 an Amerika gaangen, wou hien zu Notre Dame am Indiana an d'Kongregatioun vum hellege Kräiz (Congrégation de Sainte-Croix) agetrueden ass. Den 31. Dezember 1878 ass hien zum Priister geweit ginn. 1889 ass de Pater Fallize Generalvikar vun der Diözees Dacca (Dhaka, haut Bangladesch) ginn, eng Funktioun, déi hien 21 Joer laang assuréiert huet. 1910 ass hien aus Gesondheetsgrënn zeréck op Notre Dame gaangen.

Hie war de Brudder vum Jean-Baptiste Fallize.
Kraterrand

De **Kraterrand** resp. **Kraterrampli** vun engem Aschlagkrater, beispillsweis vun engem Rankbierg um Äerdmound, entsteet bei engem Impakt vun engem massive Klengkierper duerch d'Auswerfe vu staark kompriméiertem Material dat explodéiert.

## Kraterformung duerch Aschlag

Wann e Meteoroid oder Asteroid aus dem Weltraum erofgeschoss kënnt, huet en eng Vitess vun 10 bis 70 Kilometer pro Sekonn (30- bis 200-fach ierdesch Schallvitess). Beim Opprall dréngt hie bis 100 Meter an d'Gestengs an, wat nëmmen e puer Dausendstel Sekonnen dauert. An deem kuerze Moment gëtt all seng kinetesch Energie a Wäermt ëmgewandelt an en explodéiert. D'Material ronderëm gëtt keegelfërmeg ewechgesprengt; um Bord vum Lach, dat entstanen ass, formt en Deel dovun e Rampli.
Wann e groussen Objet oder een mat héijer Vitess aschléit, fiedert d'Uewerfläch zeréck a formt en Zentralbierg. Beim Fall vun enger Kugel an d'Waasser geschitt dat selwecht: eng Drëps spréngt an der Mëtt an d'Luucht.

## Beispill

De fotograféierte Moundkrater Theophilus huet eng 105&nbsp;km grouss kreesfërmeg Muld am Buedem vum Äerdmound no bei der visueller Moundmëtt an ongeféier 2 Mrd. Joer al. Hien huet eng Ramplishéicht vu ronn 7&nbsp;km. D'terrassenfërmeg ofgestufte bannescht Häng maachen hien zu engem vun de schéinste Moundobjete. Den Asteroid, deen dës Rankbierger opgeworf hat, war ongeféier 5&nbsp;km grouss. Duerch dat bei der Explosioun erausgehäite Material läit de Kraterbueden eppes méi déif wéi d'Ëmgéigend.
## Kuckt och
Tom Laterza

Den **Tom Laterza**, gebuer den 9. Mee 1992 zu Monnerech, ass e lëtzebuergesche Foussballspiller.

Hien huet seng Foussballcarrière beim FC Monnerech ugefaangen, duerno huet hie fir den CS Sedan Ardennes gespillt. Zanter der Saison 2012/13 spillt hie fir d'CS Fola Esch.

Hien huet den 10. Oktober 2009 fir d'éischt fir déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp gespillt.

## Um Spaweck
* Homepage vum Tom Laterza
Geographesch Längt

D**'geographesch Längt** (och: „Längegrad“), λ, international mat **long.** (*longitudo* = lon., *longitude* = engl., frz. etc. „Längt“) ofgekierzt, beschreift eng vun de béide Koordinate vun enger Plaz op der Äerduewerfläch, an zwar seng Positioun ëstlech oder westlech vum Nullmeridian. Si gouf fréier als **Längegrad** bezeechent.
Déi geographesch Längt ass e Wénkel, dee vum Nullmeridian aus (0°) bis 180° an ëstlecher an 180° a westlecher Richtung gemooss gëtt. De Scheetpunkt vun dësem Wénkel ass de Mëttelpunkt vun der geduechter Äerdkugel, d'Schenkele gi vum Mëttelpunkt aus duerch de Nullmeridian resp. de Meridian, op deem d'Plaz läit, deem seng geographesch Längt ugesot soll ginn. Amplaz vum Virzeechen (traditionell +Ost, −West) ass och E resp. W zoulässeg (d'Ofkierzung "O" gëtt wéinst der Verwiesselungsgefor ënnerlooss).
* Plaze mat der selwechter Längt leien op engem *[[Meridian (Geographie)|Meridian]]*. E Meridian verleeft vu Pol zu Pol an ass d'Hallschent vun engem Längtekrees. Op der Äerdkugel e Längtekrees e Grousskrees deen aus zwéi Meridiane besteet déi sech vis-à-vis leien.
* Fir d'Bestëmmung vun engem Punkt op der Äerduewerfläch – zu derr Bezeechnung vu senger geographescher Lag – gëtt zousätzlech d'Angab vu senger geographescher Breet als zweet Koordinate gebraucht.

## Kuckt och
* Meridian

## Literatur
* Dava Sobel: *Längengrad.* Taschenbuch ISBN 3-442-72318-3 (Illustrierte Ausgabe ISBN 3-8270-0364-4)

## Um Spaweck

*  Längten- a Breetegrade einfach erkläert
* Amtliches Geodatenzentrum für Deutschland
* www.geonames.org 6,1 Mio. freie Geodaten weltweit 
* Abbildung Geographische Länge und Breite
* Konferenz-Protokoll von Washington 1884
* Geographische Koordinaten für Orte auf der ganzen Welt
* Arte – Mission X: Entscheidung Längengrad
Ante Bukvić

Den **Ante Bukvić**, gebuer de 14. November 1987 zu Zadar a Kroatien, ass e lëtzebuergesch-kroatesche  Foussballspiller.

Hie spillt fir den FC RM Hamm Benfica, a gouf fir déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp gespillt.
Lacus Aestatis

De **Lacus Aestatis** – laténgesch fir *Summer-Séi* – ass en erstarrte Lavaséi um Äerdmound. Säin Numm krut hie vun der d'Internationaler astronomescher Unioun am Joer 1970. Déi fréier Bezeechnung, déi hie vum däitschen Astronom a Selenograph Julius Franz (1847–1913) kritt hat, war *Mare Aestatis*.

D'Formatioun besteet aus zwou donkelgroe längelzege Flächen. Déi ganz Basaltfläch huet e mëttleren Duerchmiesser vun 90 Kilometer an ass ongeféier 1000&nbsp;km² grouss. De Séi läit am Weste vun der äerdzougedréiter Moundsäit bei de selenographesche Koordinate 15° Süd an 69° West, tëscht de Kratere Rocca am Nordwesten a Crüger am Südosten, deen och en donkele Buedem huet.

## Um Spaweck
* Planetenkunde.de: Lacus Aestatis
*  The-moon.wikispaces.com: Lacus Aestatis
Groupe électrogène Klöckner-Humboldt-Deutz AG Nr. 48600

De **Groupe électrogène Klöckner-Humboldt-Deutz AG Nr. 48600** ass en Diesel-Stroum-Generater dee vun 1907 bis 1915 vun der Firma Klöckner-Humboldt-Deutz (haut Deutz AG) gebaut gouf.

Ee Generater aus dëser Serie gouf 1907 un d'groussherzoglech Famill zu Colmer-Bierg geliwwert fir d'Schlass Bierg mat Stroum ze versuergen.

D'Maschinn besteet aus dem Dieselmotor, deen iwwer e Schwongrad an en Transmissiounsrimm aus Lieder den Dynamo undreift.

Den 1. Juni 1977 huet de Groussherzog Jean d'Maschinn deem deemolegen Institut supérieur de technologie (haut Uni Lëtzebuerg) um Kierchbierg geschenkt.

D'Maschinn gouf de 15. Mäerz 2004 als nationaalt Monument klasséiert.

## Technesch Donnéeë vum Dieselmotor
* Zuel vun den Zylinderen: 1
* Cylindrée: 25 Liter
* Dréizuel: 180 Touren an der Minutt
* Duerchmiesser vum Schwongrad: 3 Meter
* Leeschtung: 40 PS / 29,42 KW
* Gewiicht: 8 Tonnen, ouni d'Schwongrad

## D'Ausstellung vun 2011 zu Déifferdeng
Am Kader vun de Journées du patrimoine 2011 gouf de Generater vum 24. September bis den 9. Oktober 2011 zu Déifferdeng an engem Zelt op der Maartplaz ausgestallt. D'Expositioun gouf zesumme vun der Stad Déifferdeng, dem Kulturministère, dem Service des sites et monuments nationaux an der Associatioun Groussmaschinn a.s.b.l. organiséisert. Den Diesel-Generater war d'Haaptattraktioun vun der Ausstellung, déi ënner dem Titel *Une (R)évolution énergétique* stoung.

D'Expositioun war och geduecht fir den Interessi vum Public fir de Plang vun engem *Musée de l'énergie industrielle* ze testen, e Musée deen um Territoire vun der Gemeng Déifferdeng soll realiséiert ginn. Den Diesel-Generater soll do zesumme mat anere grousse Maschinnen aus der Industriegeschicht vu Lëtzebuerg presentéiert ginn.

## Biller

Fichier:Differdange place du Marché exposition sept oct 2011.jpg|D'Zelt mat der Ausstellung op der Maartplaz zu Déifferdeng (24. September bis 9. Oktober 2011)
Fichier:Déifferdeng Affiche Une (R)évolution énergétique 2011.jpg|Affiche vun der Ausstellung zu Déifferdeng (2011).
Fichier:Déifferdeng Expo Diesel Generator Beschreiwung.jpg|D'Maschinn op engem Plakat an der Ausstellung zu Déifferdeng (2011).


## Kuckt och
* Lëscht vun den nationale Monumenter an der Gemeng Lëtzebuerg

## Um Spaweck
* De Projet vum ''Musée de l'énergie industrielle'' op der Websäit vun der Déifferdenger Gemeng
* Websäit mat der Geschicht vun der Deutz AG zu Köln
Tau

Den **Tau** (griichescht Neutrum; Majuskel Τ, Minuskel τ) ass den 19. Buschtaf vum griicheschen Alphabet. Een huet nom *milesesche Prinzip* en numeresche Wäert vun 300.

## Gebrauch vum Tau
De klengen Tau bezeechent

* an der Mathematik (an der Zuelentheorie), d'Deelerzuelfunktioun 
* Zesummenhanksmooss an der Statistik 
** Goodman a Kruskals Tau
** Kendalls Tau (\tau _a, \tau _b, \tau _c)
* an der Physik 
** d'Periodendauer
** d'τ-Lepton
** d'Zäitkonstant 
** d'Temperatur resp. d'Temperaturkonstant
** den Taupunkt
** den Transmissiounsgrad
* an der Elektrotechnik 
** d'Zäitkonstant beim Lueden, respektiv Entluede vu Kondensatoren
* an der Analytescher Chimie 
** den Transmissiounsgrad bei photometresche Miessungen
* an der Geneetik
** eng Ënnereenheet vun der DNA-Polymerase III
* an der Betribswirtschaftsléier
** d'Zyklusdauer
* am Ingenieurswiesen
** d'Schubspannung
* an der chrëschtlecher Symbolik
** d'Tau- oder Antoniuskräiz, och Symbol vum Franziskaneruerden.

## Um Spaweck
Ypsilon

Den **Ypsilon** (griichescht Neutrum; Majuskel Υ, Minuskel υ) ass den 20. Buschtaf vum griicheschen Alphabet an huet nom *milesesche Prinzip* en numeresche Wäert vu 400. Am 1. Joerhonnert v. Chr. gouf de Buschtaf och als 25. Buschtaf an d'laténgescht Alphabet iwwerholl.

Am griichesche gëtt de Buschtafe wéi en „I“ ausgeschwat.

## Urspronk

Den **Ypsilon** ass den éischte Buschtaf, deen d'Griiche bei hiert Alphabet derbäigesat haten. Si haten dofir eng Variant vum phenizesche Waw geholl, nodeem déi aner Variant schonn fir d'Digamma gebraucht gouf. Am Fréigriichesche war de Lautwäert vum Ypsilon de Vokal [u].

## Gebrauch vum Ypsilon

De groussen Ypsilon bezeechent an der Physik den Υ-Meson. Als Symbol gëtt heibäi ëmmer en Υ mat „Widderharen“ \,\Upsilon gebraucht, fir datt e sech vum laténgesche Buschtaf Y ënnerscheet.

## Um Spaweck
Lëscht vu Rillestrukturen um Äerdmound

Dëst ass eng Lëscht vu *[[Rupes]]* (Rëss) a *[[Moundrillen|Rimae]]* (Rill a Rillegruppen) vum Äerdmound.

## Rëss (Rupes)

## Rillen (Rimae)

## Rillegruppen (Rimae)

## Um Spaweck
* D'Nimm vun de Moundstrukturen
*  SNAKEY MAP (mat weidere Linken)
Linda Darnell

D**'Linda Darnell**, gebuer als *Monetta Eloyse Darnell* de 16. Oktober 1923 zu Dallas am Texas, a gestuerwen den 10. Abrëll 1965 zu Glenview am Illinois, war eng US-amerikanesch Schauspillerin.

D'Linda Darnell huet a bedeitende Filmer wéi am Film noir *[[Fallen Angel]]* vum Otto Preminger, am Western *[[My Darling Clementine (Film)|My Darling Clementine]]* (1946) vum John Ford an am Filmdrama *[[No Way Out]]* (1950) vum Joseph L. Mankiewicz matgespillt.

## Filmer (Auswiel)
* 1940: *Brigham Young*, vum Henry Hathaway mam Tyrone Power a Vincent Price
* 1940: *[[The Mark of Zorro (Film 1940)|The Mark of Zorro]]*, vum Rouben Mamoulian mam Tyrone Power a Basil Rathbone
* 1941: *Blood and Sand*, vum Rouben Mamoulian mam Tyrone Power a Rita Hayworth
* 1944: *Buffalo Bill*, vum William A. Wellman mam Joel McCrea a Maureen O'Hara
* 1944: *[[Summer Storm]]*, vum Douglas Sirk mam George Sanders 
* 1945: *[[It Happened Tomorrow]]*, vum René Clair mam Dick Powell an Jack Oakie
* 1945: *[[Fallen Angel]]*, vum Otto Preminger mam Alice Faye an Dana Andrews
* 1946: *Anna and the King of Siam*, vum John Cromwell mam Irene Dunne a Rex Harrison
* 1946: *[[My Darling Clementine (Film)|My Darling Clementine]]*, vum John Ford mam Henry Fonda a Victor Mature
* 1947: *Forever Amber*, vum Otto Preminger mam Cornel Wilde an George Sanders
* 1948: *The Walls of Jericho*, vum John M. Stahl mam Cornel Wilde an Anne Baxter
* 1948: *[[Unfaithfully Yours]]*, vum Preston Sturges mam Rex Harrison 
* 1949: *[[Letter to Three Wives]]*, vum Joseph L. Mankiewicz mam Jeanne Crain a Kirk Douglas
* 1950: *[[No Way Out]]*, vum Joseph L. Mankiewicz mam Richard Widmark a Sidney Poitier
* 1951: *[[The Lady Pays Off]]*, vum Douglas Sirk
* 1953: *Second Chance*, vum Rudolph Maté mam Robert Mitchum an Jack Palance
* 1956: *Gli ultimi cinque minuti*, vum Giuseppe Amato mam Vittorio De Sica a Rossano Brazzi
* 1956: *Dakota Incident*, vum Lewis R. Foster mam Dale Robertson an John Lund
* 1957: *Zero Hour!*, vum Hall Bartlett mam Dana Andrews a Sterling Hayden

## Um Spaweck