Éisträich

D'Republik **Éisträich** ass e federale Staat a Mëtteleuropa. D'Land ass zanter 1955 Member vun der UNO an zanter 1995 Member vun der Europäescher Unioun an hat do och d'Presidence wärend dem zweete Semester 1998, am éischte Semester 2006 an am zweete Semester 2018. Nërdlech grenzt Éisträich un Däitschland an Tschechien, am Osten un d'Slowakei an un Ungarn, am Süden u Slowenien an un Italien an am Westen un d'Schwäiz an u Liechtenstein.

## Geschicht

### Franken- an Ostfrankeräich
Grouss Gebidder vum haitegen Éisträich hunn am spéiden 8. Joerhonnert zum bayresche Stammesherzogtum am fränkesche Räich vum Karel dem Groussen gehéiert.
Am follgenden Ostfrankeräich, an der Regioun vum haitegen Nidderéisträich, war zanter 856 eng *Marchia Orientalis* de Karolenger ënnerstallt. Dës Grenzmark am Südoste vum Räich gouf d'Keimzell vum spéideren Éisträich. Dëst Gebitt goung 907 allerdéngs un Ungarn verluer. Eréischt no der Schluecht um Lechfeld 955 konnt dat ostfränkescht Räich nees no Osten expandéieren an et sinn Herzogtemer a Markgrofschaften entstanen. Domat ass och eng weider Well vu bajuwarescher (bayrescher) Siidlungsaktivitéit ugaangen.

### Hellegt Réimescht Räich (962–1806)

Am Joer 976 gouf d**Marchia Orientalis'' vum Keeser [[Otto II. (HRR)|Otto II.]] engem [[Babenberger]]-Grof iwwerschriwwen. An engem Akt vun [[996]] gouf des ''Marchia Orientalis'' fir d'éischt [[Ostarrichi]] genannt; Aussprooch a Schreifweis hu méi spéit zu ''Österreich'' gefouert. D'Gebitt gouf och als ''Ostland'' (lat. ''[[Austria]]'') oder ''Osterland'' bekannt an [[1156]] vum Keeser [[Friedrich I. (HRR)|Friedrich I.]] (Barbarossa) zu engem Herzogtum erhuewen.

No de [[Babenberger]] koume vun [[1278]] un d'[[Habsburger]], déi bis [[1526]] hiert Herrschaftsgebitt weider ausgedeent hunn an en [[Äerzherzogtum]] geschaaft hunn, wat e bedeitende Faktor am [[Hellegt Réimescht Räich|Hellege Réimesche Räich]] ginn ass. Schonn déi spéit Babenberger haten d'[[Steiermark]] mat Éisträich verbonnen, d'Habsburger hu vun do aus mat der Erwerbung vu [[Kärnten]], [[Tiroul]], [[Krain]] an anere Gebidder e Lännerkomplex an den Ostalpe geschaaft, deen ''Herrschaft zu Österreich'' genannt ginn ass. Ab [[1438]] huet d'Fürstenhaus bal ouni Paus déi däitsch Kinnekskroun an déi domatverbonne Keeserkroun a sengen Hänn gehat.

Vum spéide [[15. Joerhonnert]] bis [[1690]] waren d'habsburgesch Länner vu permanenten Ausernanersetzunge mam [[Osmanescht Räich|Osmanesche Räich]] geprägt. D'[[Reformatioun]] vun der Kierch konnt sech am Ufank séier duerchsetzen, mä gouf awer am Laf vum [[17. Joerhonnert]] zeréckgedrängt. [[1713]] gouf mat der [[Pragmatesch Sanktioun (1713)|Pragmatescher Sanktioun]] fir d'éischt ee Grondgesetz fir all Länner a Kraaft gesat. Am [[Éisträicheschen Ierffollegkrich]] konnt dat neit Haus [[Habsburg-Loutrengen]] d'Ierflänner gréisstendeels fir sech behaapten.

D'Kricher géint den [[Napoléon Bonaparte|Napoleon]] a seng Kréinung vum Keeser [[1804]] hunn dozou gefouert, datt de Keeser [[Franz II. (HRR)|Franz II.]] den Titel als [[Keeser vun Éisträich|Keeser Franz I. vun Éisträich]] fir seng Ierflänner ugeholl huet an [[1806]] ënner dem Drock vum Napoleon op d'Keeserkroun vum Hellege Réimesche Räich verzicht huet.

=== Keesertum Éisträich (1804–1867) an Éisträich-Ungarn (1867–1918) ===


Dat neit [[Keeserräich Éisträich]] war e [[Villvëlkerstaat]], an deem ausser däitsch och ungaresch, italieenesch, tschechesch, polnesch, ukrainesch, rumänesch, kroatesch, serbesch, slowakesch a sloweenesch geschwat ginn ass. Mat de Gebidder déi virdrun zum Hellege Réimesche Räich gehéiert haten, huet et vun 1815 un zum [[Däitsche Bond]] gehéiert, wou den éisträicheschen Emissär an der [[Bundesversammlung]] de Virsëtz hat.

An der [[Däitsch Revolutioun 1848/49|Revolutioun]] vun [[1848]] wollten d'Vëlker vun der Monarchie d'Onofhängegkeet; nëmmen d'k.a.k. Arméi ënner dem [[Josef Wenzel Grof Radetzky vu Radetz|Radetzky]], Jellačić a [[Alfred I. Fürst zu Windisch-Graetz|Windisch-Graetz]] hunn d'Iwwerliewe vun der Monarchie geséchert; den [[2. Dezember]] [[1848]] kënnt de Keeser [[Franz Joseph I. vun Éisträich|Franz Joseph I.]] op den Troun.

An der [[Solferino|Schluecht vu Solferino]] [[1859]] goung d'Virherrschaft an Italien, an an der [[Schluecht vu Königgrätz]] [[1866]] d'Virherrschaft am Däitsche Bond verluer. De Keeser huet d'Bannepolitik missen déifgräifend reforméieren a seng [[Neoabsolutismus|(neo-)absolutistesch Regierungsweis]] opginn. Trotz senger zéier Resistenz gouf et eng Ëmwandlung an eng [[konstitutionell Monarchie]]. Dee mat Ungarn erreechten [[Éisträichesch-Ungareschen Ausgläich|Ausgläich vun 1867]] huet aus der éisträichescher Monarchie, d'[[Éisträich-Ungarn|éisträichesch-ungaresch Duebelmonarchie]] gemaach. Déi Preferenz fir d'Ungarn géintiwwer den anere Vëlker vun der Monarchie huet d'Nationalitéitskonflikter nëmme weider ugedriwwen, an hunn d'Räich sou wäit bruecht, datt een et bal net méi regéiere konnt. 
Ausgeléist vum [[Attentat u Sarajevo]] koum et [[1914]] zum [[Éischte Weltkrich]] an [[1918]] zum Enn vun der „keeserlech-kinneklecher Monarchie”.

=== I. Republik (1918–1938) an Drëtt Räich (1938–1945) ===
Éisträich-Ungarn gouf opgeléist. Op dem Gebitt vun der Duebelmonarchie wou gréisstendeels Mënsche mat däitscher Mammesprooch gewunnt hunn, ass d'Republik „[[Däitschéisträich]]” entstanen, woubäi verschidde Gebidder, an deenen och eng grouss Bevëlkerungszuel däitsch geschwat huet, ofgetrennt goufen (z.&nbsp;B.: Egerland, Südmähren, Südtiroul). Am [[Traité vu Saint-Germain]] gouf de Staatsnumm „[[Däitschéisträich]]” an dee vu ville gewënschten Zesummeschloss mat der [[Däitschland|Däitscher Republik]] ënnersot. Den [[21. Oktober]] [[1919]] gouf den Numm op „Republik Österreich“ geännert an [[1920]] gouf eng nei éisträichesch [[Constitutioun]] ausgeschafft. An de follgende Joren hunn déi schlecht Wirtschaftslag a politesch Ausernanersetzungen Éisträich ëmmer méi déif an d'Kris gefouert.

Nodeem de Bundeskanzler [[Engelbert Dollfuss]] 1933 den Nationalrot opgeléist hat, gouf an Éisträich eng [[Austrofaschismus|austrofaschistesch]] [[Diktatur]] a Form vun engem autoritäre [[Ständestaat]] etabléiert. Am Februar 1934 hunn d'Ausernanersetzungen tëscht der Partei un der Muecht, de Chrëschtlechsozialen (''[[Vaterländische Front]]''), an de [[Sozialdemokratische Partei Österreichs|Sozialdemokraten]] am [[Éisträichesche Biergerkrich]] hire gewaltsamen Héichpunkt erreecht. E puer Méint méi spéit koum et zum [[Juliputsch]] duerch Unhänger vun der an Éisträich zanter 1933 verbuedener [[NSDAP]]. Verschiddene Putschisten ass et gelongen an d'[[Bundeskanzleramt (Éisträich)|Bundeskanzleramt]] ze kommen, wou den Dollfuss sou schwéier blesséiert gouf, datt e kuerz duerno gestuerwen ass. De Putschversuch ass allerdéngs net gelongen. Neie Bundeskanzler gouf de [[Kurt Schuschnigg]].

[[1938]] koum et zum [[Anschluss (Éisträich)|Uschloss]] un d'[[Däitscht Räich]] an domat zu der Zäit vun der nationalsozialistescher Herrschaft an Éisträich. Éisträich ass am Ufank als Land bestoe bliwwen, gouf awer vum Mee 1939 un a siwe Reichsgauer an ee Verwaltungsbezierk (Vorarlberg) opgedeelt. Éisträich gouf als „Ostmark” a kuerz duerno als „Alpen- und Donaugaue” bezeechent. De gebiertegen Éisträicher [[Adolf Hitler]] huet no berufflechem Echec a senger Heemecht seng politesch Carrière an Däitschland weidergefouert, an huet all Hiweiser op eng Eegestännegkeet vun Éisträich verschwanne gedoen. 1939 brécht den [[Zweete Weltkrich]] aus, an dat féiert zum Ënnergang vum [[Däitscht Räich vun 1933 bis 1945|Drëtte Räich]].

=== II. Republik (zanter 1945) ===

Nom Enn vum Krich [[1945]], der Néierlag vum Groussdäitsche Räich, gouf Éisträich als onofhängege Staat nees hiergestallt. Schonn de [[27. Abrëll]] ass eng provisoresch Staatsregierung mam [[Karl Renner]] als Staatskanzler zesummekomm, an huet d'Republik nees ausgeruff. Nom Doud vum Renner gouf den [[Theodor Körner (Bundespresident)|Theodor Körner]] als Kandidat vun der SPÖ de [[27. Mee]] [[1951]] zum Bundespresident gewielt. Dat war déi éischt Vollekswal vun engem Staatschef an der éisträichescher Geschicht.

Bis [[1955]] war dat neit Éisträich, genee wéi d'Nokrichsdäitschland a Besatzungszonen opgedeelt. Mat der Ënnerzeechnung vum [[Éisträichesche Staatsvertrag|Staatsvertrag]] de [[15. Mee]] [[1955]] duerch d'[[Bundesregierung (Éisträich)|Bundesregierung]] a Vertrieder vun de Gewënner mam Bekenntnis respektiv der Verflichtung zur Neutralitéit a keen neien Uschloss unzestriewen, krut d'Republik hir voll Souveränitéit.

Bis de [[25. Oktober]] [[1955]] hunn och déi lescht alliéiert Truppen d'Land verlooss. E puer Deeg drop gouf d'„[[Éisträichesch Neutralitéit]]” am [[Nationalrot (Éisträich)|Nationalrot]] a Form vun engem [[Bundesverfaassung (Éisträich)|Verfaassungsgesetz]] festgeschriwwen. Zanter [[1965]] ass de [[26. Oktober]], als Erënnerung un de Beschloss vun der Neutralitéit, éisträicheschen Nationalfeierdag.

[[1960]] war d'Republik Matgrënner vun der [[European Free Trade Association|EFTA]], déi e Wirtschaftszesummenhalt ugestrieft huet. Duerch d'Neutralitéit konnte souwuel mat de westleche Länner wéi och mam deemolegen [[Ostblock]] gutt kulturell a wirtschaftlech Relatioune geknëppt ginn, wat dem Land an der Zäit vum "Wiederaufbau" gehollef huet. Nom Enn vum [[Kale Krich]] [[1991]] gouf d'strikt Neutralitéit zwar e bësse méi labber gesinn, mä d'ugemoossen Interpretatioun vun der Neutralitéit an der verännerter Weltuerdnung ass zanterhier en ëmstriddent bannepolitescht Theema. [[1995]] ass Éisträich der [[Europäesch Unioun|EU]] bäigetrueden. [[1999]] gouf d'Wärung, den [[Éisträichesche Schilling|Schilling]] als Buchgeld ofgeschaaft an Éisträich huet den 1. Januar 2002, zesumme mat aneren EU-Staaten, den [[Euro]] agefouert.

== Geographie ==





Éisträich erstreckt sech an westëstlecher Richtung iwwer maximal 573&nbsp;km, an nordsüdlecher Richtung iwwer 294&nbsp;km.

=== Landschaft ===
Ongeféier 60 Prozent vum Land bestinn aus Bierger a gehéieren zu den [[Ostalpen]] (virun allem d'Tirouler [[Zentralalpen]], [[Hohe Tauern]] an [[Niedere Tauern]], [[Nërdlech Kalkalpen]], [[Südlech Kalkalpen]] a [[Wienerwald]]). An Uewer- an Nidderéisträich läit - schonn ''nërdlech'' vun der Donau - d'[[Béimesch Mass]], al Rumpfbierger, déi och an [[Tschechien]] an a [[Bayern]] weiderginn, an op der Ostgrenz an d'Kleng [[Karpaten]].

D'grouss flaach Géigende leien am Oste laanscht d'[[Donau]], virun allem d'[[Alpenvorland]] an d'[[Wiener Becken]] mam [[Marchfeld]], souwéi an der südlecher [[Steiermark]], déi wéinst hirer Änlechkeet an der Landschaft mat der [[Toskana]] och dacks ''Steiresch Toskana'' genannt gëtt.

Vun der Gesamtfläch vun Éisträich (83.871,1 [[Quadratkilometer|km²]]) entfält ongeféier e Véierel op Déif- an Hiwwellänner. Nëmmen 32 % leie méi déif wéi 500 m. 43 % vun der Landfläch bestinn aus Bësch.

**Déi fënnef Grousslandschafte vun Éisträich**:
* Undeel un den [[Ostalpen]] (52.600 [[Quadratkilometer|km²]], 62,8 % vun der Staatsfläch)
* Undeel um [[Alpenvorland|Alpen]]- a [[Karpatenvorland]] (9.500 [[Quadratkilometer|km²]], 11,3 %)
* Virland am Osten, Undeel un de Randgebidder vun der [[Pannonescht Déifland|Pannonesche Déifland]] (9.500 [[Quadratkilometer|km²]], 11,3 %)
* [[Granit- a Gneisplateau]], Undeel vun de Mëttelbierger vun der [[Béimesch Mass|Béimescher Mass]] (8.500 [[Quadratkilometer|km²]], 10,2 %)
* Undeel vum [[Wiener Becken]] (3.700 [[Quadratkilometer|km²]], 4,4 %)

''déifste Punkt:'' Hedwighof (Gemeng [[Apetlon]] - [[Burgenland]]) 114 m


Déi zéng héchst Bierger vun Éisträich sinn:


==== Séien ====

De gréisste Séi ass den [[Neusiedler Séi]] am [[Burgenland]], dee mat ongeféier 77 % vu senger ganzer Fläch vun ''315 km²'' an Éisträich läit, gefollegt vum [[Atterséi]] mat ''46 km²'' an dem Traunséi mat ''24 km²'' an [[Ueweréisträich]]. Och de grousse [[Bodensee]] mat senge ''536 km²'' am [[Dräilännereck]] mat Däitschland (Freistaat [[Bayern]] a Land [[Baden-Württemberg]]) an der Schwäiz läit zu engem klengen Deel op éisträicheschem Staatsgebitt. Allerdéngs sinn d'Staatsgrenzen am Bodensee net genee bestëmmt.

Fir de Summertourismus an Éisträich hunn d'Séien nieft de Bierger déi gréisst Bedeitung, besonnesch d'[[Kärntner Séien]] an déi vum [[Salzkammergut]]. Déi bekanntst vun dëse Séie sinn de [[Wörtherséi]], de [[Millstätter Séi]], den [[Ossiacher Séi]] an de [[Weissenséi (Kärnten)|Weissenséi]]. Weider bekannt Séie sinn de [[Moundséi]] an de [[Wolfgangséi]] op der Grenz vu [[Salzburg]] mat [[Ueweréisträich]].

''Kuckt och:'' [[Lëscht vun de Séien an Éisträich]]

==== Flëss ====
De gréissten Deel vun Éisträich, 80.566&nbsp;km², gëtt iwwer d'[[Donau]] an d'[[Schwaarzt Mier|Schwaarze Mier]] entwässert, nëmme kleng Gebidder iwwer de [[Rhäin]] (2.366&nbsp;km²) oder d'[[Elbe]] (918&nbsp;km²) an d'[[Nordséi]].
Grouss Nieweflëss vun der Donau si (vu Weste no Osten):
* [[Lech]] an [[Inn]] (entwässeren [[Tiroul]]) mat [[Salzach]] (entwässert [[Salzburg (Bundesland)|Salzburg]], ausser de [[Lungau]] an Deeler vum [[Pongau]]);
* de [[Rhäin]] deen de gréissten Deel vum [[Vorarlberg]] entwässert, dann duerch de [[Bodensee]] leeft an da weider an d'[[Nordséi]];
* d'[[Ager]], [[Traun (Floss)|Traun]], [[Enns (Floss)|Enns]], [[Ybbs]], [[Erlauf (Floss)|Erlauf]], [[Traisen (Floss)|Traisen]], [[Wien (Floss)|Wien]], a [[Fischa]] entwässeren d'Gebidder vun [[Ueweréisträich]], [[Nidderéisträich]] a [[Wien]] déi südlech vun der Donau leien;
* déi [[Grouss Mühl|Grouss]] a [[Kleng Mühl]], [[Rodl]] an [[Aist]], de [[Kamp (Floss)|Kamp]], [[Göllersbaach]] a [[Russbaach (Floss an Nidderéisträich)|Russbaach]], souwéi [[Thaya]] a [[March (Floss)|March]] op der Ostgrenz entwässeren d'Gebidder vun [[Ueweréisträich]] an [[Nidderéisträich]] déi nërdlech vun der Donau leien;
* d'[[Lainsitz]], déi zwar net wéinst hirer Gréisst sou eng grouss Bedeitung huet, ass deen eenzegen éisträichesche Floss deen iwwer [[Tschechien]] an d'[[Elbe]] leeft.
D'[[Mur]] entwässert de [[Salzburg (Bundesland)|Salzburger]] [[Lungau]], d'[[Steiermark]] a leeft a [[Kroatien]] an d'[[Drau]], déi [[Kärnten]] an [[Osttiroul]] entwässert. D'Drau leeft a [[Kroatien]] an d'[[Donau]].

=== Klima ===

D'éisträichescht Klima ass gekennzeechent vun der Wiesselwierkung vum [[Ozeanescht Klima|ozeanesche Klima]] mam [[Kontinentalt Klima|kontinentalen]], respektiv [[Pannonescht Klima|Pannonesche Klima]]. Duerch d'Eegenheete vun dëse Klimatyppen ass den Oste vun Éisträich duerch kal Wanteren a waarm Summere gepräägt an et fält ganzjäreg nëmme méisseg Néierschlag. De Weste vum Land ënnerläit an der Reegel manner strenge Gesetzer, de Wanter ass meeschtens méi mëll an de Summer éischter waarm. Hei leien och d'Géigende mam héchsten Néierschlag. Duerch d'geographesch Lag kënnt et och nach zu enger weiderer Klimazon, d'[[Alpint Klima]], wat an de Bierger de Wanter méi streng wéi am Osten dee méi déif läit, ausfale léisst. Eng aner Charakteristik sinn déi geleeëntlech Nord- a Südaflëss, déi engersäits polar Keelt, anerersäits [[Sahara]]stëbs mat sech brénge kënnen.

Ganz allgemeng gëtt Éisträich dem [[Mëtteleuropäescht Iwwergangsklima|mëtteleuropäeschen Iwwergangsklima]] zougerechent, mat Rücksicht op d'Alpen am Zentrum an am Westen an d'[[Pannonescht Déifland]] am Osten.

==== Temperaturen ====
Wann e stabilt Héich aus dem Oste wierkt ''(Idealfall „[[Omega-Héich]]“ an der Form vum leschte Buschtaf aus dem griicheschen Alphabet)'' kann ee mat laangem Sonneschäi rechnen, an enger Hëtzt déi bis zu 2 Wochen dauert. Am Wanter bewierkt dëst Héich Sonn a Keelt (bis -20&nbsp;°C). D'Sonn schéngt ongeféier 10 bis 20 Prozent méi laang wéi zum Beispill an [[Däitschland|Norddäitschland]].

D'Hëtztperiod geet vu Mëtt Oktober bis Mëtt Abrëll a verursaacht en héijen Energieverbrauch.

* Déifst Temperaturen déi an Éisträich gemooss goufen: [[Observatoire Sonnblick]], -37,2&nbsp;°C (1. Januar 1905); [[Zwettl-Niederösterreich|Zwettl]] (NÖ), -36,6&nbsp;°C (11. Februar 1929)
* Héchst Temperatur déi an Éisträich gemooss gouf: [[Dellach im Drautal]] (K), + 39,7&nbsp;°C (27. Juli 1983)

==== Néierschlag ====
Well d'ozeanescht Klima vu Westen no Oste méi schwaach gëtt, hëlt och den Néierschlag an der selwechter Richtung of. Sou sinn zu [[Wien]] d'Néierschléi nëmmen nach hallef sou héich wéi zu [[Salzburg]], an an den ëstlechen a südëstlechen Deeler vum Land mécht sech d'pannonescht [[Kontinentalklima]] bemierkbar, wat deelweis am südleche Séiegebitt [[mediterran]] beaflosst gëtt.

Ganzjäreg zeechne sech d'Gebidder laanscht den [[Alpenkamm]] duerch héich Néierschléi aus, well bei Déifdrocklage fiicht Loftstréim aus dem Norden oder Süden opgestaut an als Néierschlag ofgebaut ginn. Dëst bewierkt am Wanter grouss Schnéimassen an de Bierger an Däller, souwéi an den Nord- respektiv Südstaugebidder, am Summer awer kënne grouss Masse vu Reen [[Mure]]n an Iwwerschwemmunge bewierken. Den héchsten Néierschlag fënnt een am [[Alpenvorland]] souwéi am [[Tirouler Ënnerland]], an der [[Ausserfern]] an dem [[Bregenzer Bësch]]. Do fale bis zu 3.000&nbsp;mm Reen oder Schnéi pro Joer (Duerchschnëtt 900&nbsp;mm).

Am Fréijoer an am Hierscht ass vu Schnéi bis zu grousser Wäermt alles méiglech. Well d'Dagestemperaturen am Juli an am August net seele bis oder iwwer 30&nbsp;°C klammen an d'Loftfiichtegkeet meeschtens relativ héich ass, kënnt et dacks zu der Bildung vu Quellwolleken an duerch den Alpestau zu Donnerwiederen.

An de leschte Jore war Éisträich, sou wéi seng Nopeschlänner, heefeg Affer vu Wiederkapriolen, déi vu villen Experten op eng Klimaerwiermung zeréckgefouert ginn (d'Duerchschnëttstemperature gi permanent no uewe verbessert). Duerch hefteg Reefäll gouf et méi wéi eng Kéier schlëmm Iwwerschwemmungen a [[Mure|Vermurungen]], déi och Doudesaffer gefuerdert hunn. Geleeëntlech koum et zu [[orkan]]aartege Stierm a gewaltege Schnéifäll, déi dozou gefouert hunn, datt vill Uertschafte vun der Baussewelt ofgeschnidde gi sinn, an d'Zuel vun de [[Lawine]]n zougeholl huet.

=== Bundeslänner ===

Déi néng éisträichesch Bundeslänner sinn a 84 Bezierker an a 15 Statutarstied opgedeelt. D'Bezierker sinn a Gemengen agedeelt.



=== Stied ===



Dat mat Ofstand gréisst Siidlungsgebitt an Éisträich ass d'Metropolregioun [[Wien]] mat enger Awunnerzuel vun 2.853.903 ''(Stand 1. Januar 2019)''. Domat konzentréiert sech e Véierel vun der Bevëlkerung vum Land an der Haaptstadregioun. An Éisträich hu ronn 200 [[Lëscht vun den éisträichesche Gemengen|Gemengen]] d'[[Stadrecht]]. E grousse Problem, virun allem a wirtschaftlech schwaache Géigenden ass d'Auswanderung vun der ländlecher Bevëlkerung an d'Stied.

''Fir eng Oplëschtung vun alle Stied, sou wéi de grousse Stadregiounen, kuckt:'' [[Lëscht vun de Stied an Éisträich]]

==== Distanzen (Loftlinn) ====
* [[Wien]] - [[Bregenz]] 505&nbsp;km
* Wien - [[Innsbruck]] 390&nbsp;km
* Wien - [[Salzburg]] 253&nbsp;km
* Wien - [[Linz]] 155&nbsp;km
* Wien - [[Graz]] 148&nbsp;km
* Wien - [[Bratislava]] (SK) 55&nbsp;km
* Salzburg - [[München]] (D) 116&nbsp;km
* Wien - [[Berlin]] (D) 530&nbsp;km
* [[Wien]] - [[Budapest]] (H) 255&nbsp;km
* [[Bregenz]] - [[Paräis]] (F) 568&nbsp;km
* [[Villach]] - [[Triest]] ([[Mëttelmier]]) (I) 109&nbsp;km
* [[Graz]] - [[Maribor]] (SLO) 70&nbsp;km

== Politik ==
== Ekonomie ==
== Bevëlkerung a Sprooch ==
=== Bevëlkerungsentwécklung ===


Déi éischt Vollekszielung, déi den haitege Krittären entsprécht, gouf an de Joren [[1869]]/[[1870]] an Éisträich-Ungarn duerchgefouert. Zanter mam Zielen ugefaange gouf, ass d'Awunnerzuel um Gebitt vum haitegen Éisträich bis virum Éischte Weltkrich (leschten Zielung virum Krich [[1913]]) an d'Luucht gaangen. Bis zum Zesummebroch vun [[Éisträich-Ungarn]] war de staarke Wuesstem an der Bevëlkerung um Gebitt vum haitegen Éisträich zu engem groussen Deel op Zouwanderungen an de [[Krounlänner]] zeréckzeféieren, déi sech an de Groussstied, a virun allem zu [[Wien]], néiergelooss hunn. Bei der éischter Zielung nom Krich war d'Bevëlkerung ëm 347.000 zeréckgaangen. Mä schonn [[1920]] war d'Zuel nees ëm 35.000 Persounen an d'Luucht gaangen, an huet dat bis [[1935]] bäibehalen. Tëscht [[1934]] an 1935 war den Zouwuess nëmmen nach 1.000 Persounen, an tëscht 1935 an [[1936]] ass d'Zuel fir d'éischt Kéier zanter dem Éischte Weltkrich nees erofgaangen, nämlech ëm ronn 3.000 Persounen. D'Bevëlkerungszuel ass bis [[1939]] weider erofgaangen, déi lescht Zielung virum [[Zweete Weltkrich]] huet 6.653.000 Persoune gezielt. Dëst ass e Réckgank vun 108.000 Mënschen am Verglach zum héchste Stand vu 6.761.000 am Joer 1935. Wéi 1946 déi éischt Awunnerzuelen nom Enn vum Krich op der Grondlag vun de [[Liewensmëttelkaart]]en ermëttelt goufen, konnt eng Awunnerzuel vu ronn 7.000.000 notéiert ginn, wat en neien Héichpunkt ausgemaach huet - trotz de grousse Verloschter am Krich.



Bis 1953 ass d'Awunnerzuel weider erofgaangen, ëm ronn 672.000 op 6.928.000 Persounen. Mä et goung nees biergop, an en neien Héchststand gouf am Joer [[1974]] erreecht, wéi 7.599.000 Persounen an Éisträich gelieft hunn. An de follgende sechs Joer ass d'Bevëlkerung - mat Ausnam vum Joer [[1976]] - nees liicht zeréckgaangen, an 1980 gi 7.549.000 Persoune gezielt. Um Ufank vun den [[1980|80er]] Joren hu sech Zouwuess a Réckgang ofgewiesselt, bis 1987 d'Bevëlkerung nees wierklech an d'Luucht gaangen ass. Zanter den [[1990|90er]] Joren ass d'Awunnerzuel weider eropgaangen, an um Enn vum Joer [[2004]] goufen 8.175.000 Awunner gezielt.

=== Liewenserwaardung ===
Déi duerchschnëttlech [[Liewenserwaardung]] an Éisträich steet zur Zäit (2005) bei de Fraen 82,1 Joer a bei de Männer 76,4 Joer (am Verglach 1971: 75,7 Fraen an 73,3 Männer). D'[[Kannerstierflechkeet]] steet bei 0,45 %.

=== Sprooch ===
[[Däitsch]] ass d'Amts- a Mammesprooch vun ongeféier 98 % vun der éisträichescher Bevëlkerung. Et gëtt zwar keng ''éisträichesch Héichsprooch'', mä déi éisträichesch Variant vum 
[[Houdäitsch]]e weist dach verschidden Ofwäichunge vun de Varianten, déi an aneren däitschsproochege Länner benotzt ginn. Dës sinn am [[Éisträichescht Wierderbuch|Éisträichesche Wierderbuch]] zesummegefaasst a stinn iwwer dem [[Duden]] als amtlecht Reegelwierk. Déi däitsch Sprooch gëtt villfach a Form vun engem vun de villen [[uewerdäitsch]]en [[Dialekt]]er geschwat, déi zu de Mondartfamille vum
* [[Alemannen|Alemanneschen]] (geschwat zu [[Vorarlberg]] souwéi dem Tirouler [[Ausserfern]]) a
* [[Bairesch]]e (geschwat an allen anere Bundeslänner) gehéieren. Siwe Milliounen Éisträicher schwätzen ee mëttel- oder südbaireschen Dialekt.
 
Donieft gi slawesch an aner Sprooche vun [[autochthon]]e Mannerheete geschwat. Déi al [[burgenlandkroatesch]], [[sloweenesch]] an [[ungaresch]] Deeler vun der Bevëlkerung an Éisträich hunn en Usproch op Schoulunterrecht an der Mammesprooch an op den Amtsweeër. Burgenlandkroatesch a Sloweenesch sinn zousätzlech Amtssproochen an de Verwaltungs- a Geriichtsbezierker vun der Steiermark, vum Burgenland a Kärnten mat kroatescher oder sloweenescher, respektiv gemëschter Bevëlkerung.
An de Gemengen [[Oberpullendorf]], [[Oberwart]], [[Rotenturm]] an [[Unterwart]] ass Ungaresch nieft Däitsch eng gläichberechtegt Amtssprooch.
 
Och déi al [[Roma]]-Bevëlkerung huet hir eege Sprooch.

Ausserdeem liewen 35.000 [[Jéiner|Jéinen]] an Éisträich, wouvun awer nëmmen nach 3.500 ëmmer op der Rull sinn. Si goufen an den 1960er Joren am Burgenland, am [[Mühlviertel]], am [[Waldviertel]], um [[Hausruck]], an den [[Doudeg Bierger|Doudege Bierger]], an de [[Seetaler Alpen]] a [[Fischbacher Alpen]] ugesidelt.

== Kultur ==
Éisträich ass international als grouss Kulturnatioun bekannt a bréngt seng grouss Traditioun an alle kulturelle Beräicher virun allem mat der Liewensweis vu sengen Awunner, der [[Architektur]] de Kuckeswäerte Plazen a sengem zum Ausdrock. Stéchwierder wéi ''Wiener Kaffeehauskultur'' a ''Kabarettszen'' si fir Éisträich geneesou typesch wéi de beléifte Wantersport, de Flair vu senge Stied a Begrëffer wéi ''Heuriger'' oder ''Festspiller''. Vill Bauwierker an Éisträich zielen zum [[UNESCO]] [[Weltierwen|Weltkulturierwen]]. Am Joer [[2003]] war [[Graz]] Kulturhaaptstad vun Europa. Fir d'Verbreedung vun der éisträichescher Kultur am Ausland ass d'[[Éisträichescht Kulturforum]] zoustänneg.

=== Perséinlechkeeten ===


D'Länner vum fréieren Habsburgerräich hunn eng Rei Kënschtler aus alle kulturelle Beräicher ervirbruecht, virun allem an der [[Musek]]. Zu de berüümtste Komponiste vun hirer Zäit zielen ënner anerem de [[Wolfgang Amadeus Mozart]], de [[Joseph Haydn]], de [[Franz Schubert]], den [[Anton Bruckner]] an de [[Johann Straus (Papp)|Johann Strauss]], deen als ee Grënner vum [[Wiener Walzer]] gëllt. Dëser Traditioun sinn am Rayon vun der [[klassesch Musek|klassescher Musek]] och vill berüümten [[Dirigent]]e wéi [[Erich Kleiber]], [[Herbert von Karajan]], [[Karl Böhm]] oder [[Nikolaus Harnoncourt]] nogaangen.

Aus dem haitegen Éisträich hu Sänger wéi [[Peter Alexander]], Hans Hölzl alias [[Falco]] an [[Udo Jürgens]] an de leschte Joerzéngte geneesou eng international Bekanntheet erreecht wéi d'Museker [[Joe Zawinul]] an [[Friedrich Gulda]].

Zu de bekanntsten (al-)éisträichesche Schrëftsteller ziele [[Franz Grillparzer]], [[Joseph Roth]], [[Johann Nestroy]], [[Robert Musil]], [[Karl Kraus]], [[Friedrich Torberg]], [[Felix Mitterer]], [[Thomas Bernhard]] a [[Peter Handke]], wéi och d'[[Bertha von Suttner]] déi [[1905]] de Friddensnobelpräis krut, an d'[[Elfriede Jelinek]] (Literaturnobelpräis 2004). Zu de bekanntste Schrëftsteller vun den éisträichesche Volleksgruppen zielen [[Janko Ferk]], [[Gustav Janus]] a [[Florjan Lipus]], dee vum Peter Handke op Däitsch iwwersat gouf.

An de Sparte Film an Theater sinn ënner anerem [[Max Reinhardt]], [[Karl Farkas]], [[Curd Jürgens]], [[Maximilian Schell]], [[Romy Schneider]], [[Senta Berger]], [[Oskar Werner]], [[O. W. Fischer]], [[Otto Schenk]], [[Klaus Maria Brandauer]], [[Martin Kusej]] berüümt. Bekannt Filmregisseure ware respektiv sinn ë.&nbsp;a. [[Erich von Stroheim]], [[Billy Wilder]], [[Fritz Lang]], [[Josef von Sternberg]], [[Otto Preminger]], [[Robert Dornhelm]], [[Michael Haneke]], [[Ulrich Seidl]], [[Hans Weingartner]].

=== Film an Theater ===
D'éisträichescht Filmwiesen zielt ëm [[1900]] zu de weltwäit aktiivsten. Éisträichesch [[Stommfilm]]er goufe weltwäit exportéiert. D'Bedeitung vun der Filmindustrie, déi am Wuesstem war, huet allerdéngs nom [[Éischte Weltkrich]] ofgeholl, a koum zu engem absolutten Déifpunkt am [[Zweete Weltkrich]]. Duerno gouf haaptsächlech fir den éisträicheschen an däitschsproochege Maart produzéiert. An de spéiden [[1960]]er Jore koumen eng sëlleg [[Heimatfilm]]er op de Maart, wou Schauspiller wéi [[Peter Alexander]], [[Gunther Philipp]], [[Marika Rökk]] oder [[Hans Moser]] am ganze Land beléift waren. E wesentleche Regisseur, deem seng Carrière iwwer 50 Joer gedauert huet, war de [[Franz Antel]].

An den [[1980]]er-Jore sinn eng Partie Kultserie wéi ''[[Ein echter Wiener geht nicht unter]]'' oder ''[[Kottan ermittelt]]'' entstanen. Och Televisiounsshowe waren deemools beléift a Moderatore wéi [[Heinz Conrads]] waren Liblinge vun der Natioun. An den 1980er Jore gouf och de [[Karl Moik]] mat senger Sendung ''[[Musikantenstadl]]'' am ganzen däitschsproochege Raum bekannt.

An de leschte Joren huet sech ëmmer méi eng Zort ''Neien Éisträichesche Film'' entwéckelt. Meeschtens sinn et jonk a knapps bekannt Regisseuren a Schauspiller, déi kreativ Filmer mat dacks sozial- oder gesellschaftskriteschen Inhalt dréinen. International gëtt dëst ëmmer méi bekannt, a sou muncher konnt schonn e Filmpräis mat heem huelen. Verhale kann een op dësem Gebitt [[Michael Haneke]] (''[[Die Klavierspielerin]]'', ''[[Caché]]''), [[Ulrich Seidl]] (''[[Hundstage]]''), [[Barbara Albert]] (''[[Nordrand]]''), [[Michael Glawogger]] (''[[Slumming]]''), [[Jessica Hausner]] (''[[Hotel (Film)|Hotel]]''), [[Wolfgang Murnberger]] (''[[Silentium]]''), [[Paul Rosdy]], [[Stefan Ruzowitzky]] (''[[Anatomie (Film)|Anatomie]]'') oder [[Hans Weingartner]] (''[[Die fetten Jahre sind vorbei]]'').

De [[Stefan Ruzowitzky]] huet 2008 mat sengem Film [[Die Fälscher (Film)|Die Fälscher]] den [[Oscar]] fir de beschte friemsproochege Film gewonnen. Dat war och den éischten a bis elo eenzegen Auslandsoscar, deen an Éisträich gaangen ass.

E besonnesche kulturelle Stellewäert huet an Éisträich d'[[Kabarett]]-Zeen. Bekannt Kabarettiste sinn ënner anerem [[Lukas Resetarits]], [[Josef Hader]], [[Alfred Dorfer]], [[Roland Düringer]] an [[Alf Poier]].

==== Festspiller ====
* [[Bregenzer Festspiller]]
* [[Carinthesche Summer]]
* [[Opernfestspiller St. Margarethen]]
* [[Salzburger Festspiller]]
* [[Séifestspiller Mörbisch]]
* [[styriarte]]
* [[Tirouler Festspiller Erl]]

=== Literatur ===


=== Musek ===

Éisträich ass virun allem fir seng grouss [[Komponist]]e vun de leschte Joerhonnerte bekannt. Besonnesch d'18. an d'19. Joerhonnert waren a musikalescher Hisiicht eng Epoch déi gepräägt huet, wéi sech ënner de Komponisten déi hei gewierkt hunn ([[Ludwig van Beethoven|Beethoven]], [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]], [[Franz Schubert|Schubert]], [[Joseph Haydn]] uvm.) d'Stilrichtung vun der [[Wiener Klassik]] entwéckelt huet. [[Wien]] war deemools eng Haaptstad vun der Musek - besonnesch duerch den Haff vun de Regenten an der Dynastie vun den [[Habsburger]]. Wien deemools an der Musek en Numm hat, huet zu Wien Concerte ginn. Wärend d'Musek vun der Wiener Klassik meeschtens als Ënnerhalung an am Optrag vum Adel gespillt gouf, huet sech d'Musek am 19. Joerhonnert och fir d'Biergertum opgemaach. Do goufen d'Wierker vun der Strauss-Dynastie - wéi [[Johann Strauss (Papp)|Johann Strauss]]' ''[[Radetzkymarsch]]'' oder d**Tritsch Tratsch Polka* vu sengem [[Johann Strauss (Jong)|Jong]], déi gär op Baler wéi dem [[Wiener Opernball]] gespillt ginn - populär an hunn och haut nach nieft der Wiener Klassik eng wichteg Plaz. An der zweeter Hallschent vum 19. Joerhonnert hunn och déi grouss [[Sinfonie|Sinfoniker]] [[Anton Bruckner]] a [[Johannes Brahms]] zu Wien gewierkt. Ëm d'Joerhonnertwenn gouf d'éisträichescht Musekliewe vu Komponiste wéi [[Gustav Mahler]] (Dirigent vun der Wiener Haffoper 1897-1907), [[Alexander von Zemlinsky]], [[Franz Schmidt]] a [[Joseph Marx]] markéiert. E bedeitenden Afloss op d'Musek vun der [[Moderne]] hunn d'Komponiste vun der Neier Wiener Schoul gehat, virun allem [[Arnold Schönberg]], [[Anton Webern]] an [[Alban Berg]].

=== Vollekskultur a Bräich ===
* [[Éisträichesche Volleksdanz]]
Traditionell gëtt [[Silvester]] um Hallefnuecht, nodeem d'Pummerin (Klack vum Stephansdoum) gelaud gouf, dat neit Joer mat engem [[Donauwalzer]] begréisst.

=== Éisträichesch Iesskultur ===




Éisträich ass bekannt fir seng grouss Auswiel un traditionelle Platen a Mielspeisen. Zu de bekanntste Plate gehéiert de berüümte [[Wiener Schnitzel]], d'Tirouler Speckkniddelen, den [[Tafelspitz]], d'Kärntner Kasnudeln an all Zorte vu [[Kniddel]]en. Zu de berüümteste Séissegkeeten zielt virun allem d'[[Mozartkugel]], d'[[Sachertorte]], d'[[Linzertorte]], [[Salzburger Nockerln]] a verschidde Strudelvariatiounen.

=== Sport ===
==== Wantersport ====
==== Summersport ====
==== Veräinssport ====
==== International Sportveranstaltungen ====
=== Kuckeswäertes ===
== Infrastruktur ==

== Kuckt och ==
* [[Piz Buin]]

== Literatur ==
* Schubert, M. & S. Hamen, 2023. *Ősterreich und Luxemburg im Dialog.'' éditions guy binsfeld. 239 S. ISBN 978-2-919822-04-1. [Am Impressum: Melitta Schubert, éisträichesch Ambassadrice zu Lëtzebuerg].

## Um Spaweck

* Websäit vun der éisträichescher Regierung
* Websäit vum éisträichesche Parlament
* En Dictionnaire Éisträichesch-Däitsch