open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1858

## Evenementer

### Europa

### Afrika

### Amerika

#### USA

#### Südamerika

### Asien

### Ozeanien & Pazifik

### Arabesch Welt

## Konscht a Kultur

### Molerei

### Literatur

### Musek

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* 26. Januar: François Reisen, lëtzebuergesche Schoulmeeschter, Botaniker an Zoolog.
* 15. Februar: William Henry Pickering, amerikaneschen Astronom.
* 23. Februar: Martin Schweisthal, lëtzebuergesche Schrëftsteller a Sproochwëssenschaftler.
* 28. Februar: Edmond Knaff, lëtzebuergeschen Dokter an Auteur.
* 18. Mäerz: Rudolf Diesel, däitschen Ingenieur an Erfinder.
* 25. Mäerz: Albert Rodange, lëtzebuergeschen Ingenieur.
* : Louis Blum, lëtzebuergesche Cheemiker.
* 15. Abrëll: Émile Durkheim, franséische Soziolog.
* 18. Abrëll: Marie-Thérèse Glaesener-Hartmann, lëtzebuergesch Molerin.
* 21. Abrëll: Franz Seimetz, lëtzebuergesche Moler.
* 23. Abrëll: Max Planck, däitsche Physiker Nobelpräisdréier.
* 24. Abrëll: Albert Biever, lëtzebuergesche Jesuitt.
* 13. Mee: Nicolas Leonardy, lëtzebuergesche Geeschtlechen an Auteur.
* 25. Mee: Auguste Collart, lëtzebuergesche Politiker.
* 20. Juli: Elías García Martínez, spuenesche Moler.
* : Emma vu Waldeck-Pyrmont, zweet Fra vum Wëllem III., a Kinnigin vun Holland (1890-1898).
* 10. August: Mathias Glaesener, lëtzebuergesche Magistrat a Member vum Staatsrot.
* : Francis Preserved Leavenworth, US-amerikaneschen Astronom.
* : Michel Weber, lëtzebuergeschen Industriellen a Lokalpolitiker.
* 12. September: Fernand Khnopff, belsche Sculpteur a Moler.
* 27. Oktober: Theodore Roosevelt, US-amerikanesche Staatspresident, Nobelpräisdréier.
* 10. November: Pierre Kohner, lëtzebuergesche Politiker.
* 20. November: Selma Lagerlöf, schweedesch Schrëftstellerin, Nobelpräisdréiesch.
* 25. November: Julius Scheiner, däitschen Astronom an Astrophysiker.
* 22. Dezember: Giacomo Puccini, italieenesche Komponist.

## Gestuerwen
* : Joseph Paquet, lëtzebuergeschen Historiker.
* : Jean Boch-Buschmann, lëtzebuergeschen Industriellen a Politiker.
* 14. Mäerz: Henri-Guillaume Galeotti, Botaniker a Geolog.
* : Nicolas Wellenstein, lëtzebuergesche Politiker.
* 31. Oktober: Antoine Pescatore, Fabrikant a Buergermeeschter vun der Stad Lëtzebuerg.
* 24. November: Ernst Koch, däitsch-lëtzebuergesche Schrëftsteller.
* 12. Dezember: Joseph Kalbersch, lëtzebuergesche Geeschtlechen.

## Um Spaweck
1860

## Evenementer

### Europa

#### Lëtzebuerg
* 26. September: D'Regierung de Tornaco hëlt hir Aarbecht op.
* 30. Oktober: Mam Ufank vun der neier Chamberssëtzung gëtt d'Chambersgebai a Betrib geholl.

### Afrika

### Amerika

#### USA

#### Südamerika

### Asien

### Ozeanien & Pazifik

### Arabesch Welt

## Konscht a Kultur

### Molerei

### Literatur

### Musek

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* : Mathias Huss, lëtzebuergeschen Agronom a Politiker.
* 16. Januar: Alexandre de Gerlache, lëtzebuergeschen Industriellen a Politiker.
* 29. Januar: Anton Pawlowitsch Tschechow, russeschen Auteur.
* 29. Januar: Alfred Houdremont, lëtzebuergesche Professer a Schouldirekter.
* 11. Mäerz: Rodolphe Wytsman, belsche Moler.
*17. oder 27. Mäerz: Pierre Olinger, lëtzebuergesche Schoulmeeschter an Auteur.
* 13. Abrëll: James Ensor, belsche Moler.
* 17. Abrëll: Norbert Le Gallais, lëtzebuergesche Politiker an Industriellen.
* 22. Abrëll: Gaston Linden, lëtzebuergesche Moler.
* 21. Mee: Willem Einthoven, hollänneschen Dokter.
* : Gustav Mahler, éisträicheschen Dirigent a Komponist.
* 17. Juli: Charles Eydt, lëtzebuergeschen Ingenieur.
* 17. Juli: Clara Viebig, däitsch Schrëftstellerin.
* 31. Juli: Anton Eiselsberg, éisträichesche Chirurg.
* 20. August: Raymond Poincaré, franséische Politiker.
* : Jane Addams, US-amerikanesch Feministin, Soziologin a  Journalistin.
* 10. September: Michel Heiter, lëtzebuergesche Moler.
* 10. Oktober: Jean-Baptiste Merkels, lëtzebuergesch-US-amerikaneschen Auteur a Konsul.
* 25. November: Batty Weber, lëtzebuergesche Journalist, Feuilletonist a Schrëftsteller.
* 10. Dezember: Kanō Jigorō, japanesche Judoka.
* 26. Dezember: Alexis Brasseur, lëtzebuergeschen Industriellen, Affekot a Komponist.

## Gestuerwen
* 21. Januar: Thomas Brisbane, britteschen Zaldot an Astronom.
* 27. Abrëll: Michael Bormann, däitsche Paschtouer an Heemechtfuerscher aus der Äifel.
* : Nicolas de Cassal, lëtzebuergeschen Adlegen.
* 14. Mee: Ludwig Bechstein, däitsche Schrëftsteller, Bibliothekär an Archivist.
* 21. Juni: Joseph-Antoine Pescatore, lëtzebuergesche Conseiller op der Cour supérieure a Politiker.
* : Charles Goodyear, US-amerikanesche Cheemiker an Erfinder.
* 21. September: Arthur Schopenhauer, däitsche Philosoph.

## Um Spaweck
1862

## Evenementer

### Europa

### Afrika

### Amerika

#### USA

#### Südamerika

### Asien

### Ozeanien & Pazifik

### Arabesch Welt

## Konscht a Kultur

### Molerei

### Literatur

### Musek

## Wëssenschaft an Technik
### Astronomie
* 31. Januar: Den Alvan Graham Clark entdeckt de β Sirius e Begleetstär vum Sirius.

## Gebuer
*  Auguste Schumacher, lëtzebuergeschen Dokter.

* 17. Januar: Louis Capazza, franséischen Erfinder a Loftfaartpionéier.
* 19. Januar: Peter Kohn, lëtzebuergesche Moler.
* 23. Januar: David Hilbert, däitsche Mathematiker.
* : Siegbert Tarrasch, däitsche Schachgroussmeeschter.
* 10. Mäerz: Nicolas Wagner, lëtzebuegresche Lokalpolitiker.
* 14. Mäerz: Vilhelm Bjerknes, norwegesche Geophysiker.
* 20. Mäerz: Fritz Mersch, lëtzebuergeschen Affekot, Politiker an Distriktskommissär.
* 28. Mäerz: Aristide Briand, franséische Jurist a Politiker.
* : Carl Charlier, schweedeschen Astronom.
* 1. Abrëll: Mary Proctor, US-amerikanesch Astronomin an Autorin.
* 11. Abrëll: William Wallace Campbell, US-amerikaneschen Astronom.
* 20. Abrëll: Nicolas Weirich, lëtzebuergesche Geeschtlechen an Auteur.
* 17. Mee: Joseph Glesener, lëtzebuergeschen Industriellen.
* 28. Mee: Guido Oppenheim, lëtzebuergesche Moler.
* 15. Juni: Frantz Funck-Brentano, lëtzebuergeschen Historiker.
* : François de Colnet d'Huart, lëtzebuergesche Physiker a Mathematiker.
* : Marguerite Thyes, lëtzebuergesch Molerin.
* 14. Juli: Gustav Klimt, éisträichesche Kënschtler.
* : Maurice Barrès, franséische Schrëftsteller a Politiker.
* 22. August: Claude Debussy, franséische Komponist.
* 25. August: Cipri Adolf Bermann, däitsche Sculpteur.
* 10. September: Frank Muller (Astronom), US-amerikaneschen Astronom.
* 12. September: Jacques Meyers, lëtzebuergesche Geeschtlechen an Auteur.
* 25. September: Léon Boëllmann, franséischen Organist a Komponist.
* 10. Oktober: Émile Mayrisch, lëtzebuergesche Schmelz-Entreprener.
* 15. Oktober: Joseph Faber, lëtzebuergeschen Ingenieur a Politiker.
* 19. Oktober: Auguste Lumière, franséischen Entreprener an Erfinder.
* : Warren G. Harding, 29. President vun den USA.
* 15. November: Gerhart Hauptmann, däitsche Schrëftsteller.
* 16. November: François Gérard, lëtzebuergesche Lokalpolitiker.
* 23. November: Théo Van Rysselberghe, belsche Moler.
* 23. Dezember: Henri Pirenne, belschen Historiker.

## Gestuerwen
* 18. Januar: John Tyler, 10. President vun de Vereenegte Staate vun Amerika.
* : Jean-Baptiste Biot, franséische Physiker, Mathematiker, Astronom a Geodet.
* : Peter Barlow. brittesche Mathematiker a Physiker.
* 19. Mäerz: Jacques Schmit, lëtzebuergesche Politiker.
* : Barend Cornelis Koekkoek, hollännesche Moler.
* 24. Juli: Martin Van Buren, 8. President vun de Vereenegte Staate vun Amerika.
* 29. August: Francesco Carlini, italieeneschen Astronom a Geodet.
* 15. Oktober: Hans Daniel Hassenpflug, däitsche Jurist a Staatsmann.
* 21. Dezember: Karl Rümker, däitschen Astronom.
* 25. Dezember: Ferdinand Pescatore, lëtzebuergesche Geschäftsmann a Politiker.
** Hilaire-Antoine Kreins, Zeechner a Graveur.

## Um Spaweck
1864

## Evenementer

### Europa
#### Lëtzebuerg
* : *[[Ons Heemecht]]* gëtt zu Ettelbréck eng éischt Kéier gesongen.

### Afrika

### Amerika

#### USA

#### Südamerika

### Asien

### Ozeanien & Pazifik

### Arabesch Welt

## Konscht a Kultur

### Molerei

### Literatur
* Jules Verne, *Voyage au Centre de la Terre*

### Musek

## Wëssenschaft an Technik

* De Peter Mitterhofer huet déi éischt Schreifmaschinn aus Holz gebaut.
### Astronomie
* 30. Oktober: Den däitschen Astronom Albert Marth entdeckt d'Spiralgalaxien NGC 15 an NGC 41, souwéi d'elliptesch Galaxie NGC 42.
* 29. November: Den däitschen Astronom Albert Marth entdeckt d'Galaxien NGC 3 an NGC 4.

## Gebuer
* 13. Januar: Wilhelm Wien, däitsche Physiker a Physik-Nobelpräisdréier.
* : François Nemers, lëtzebuergesche Lokalpolitiker.
* : Nicolas Liez, lëtzebuergeschen Zeitungsredakter an Auteur.
* : Pierre Olinger, lëtzebuergesche Schoulinspekter a Schrëftsteller.
* 21. Mäerz: Eugène Ruppert, lëtzebuergeschen Ingenieur.
* 24. Mäerz: Pierre Federspiel, lëtzebuergesche Sculpteur.
* 11. Abrëll: Jules Diederich, lëtzebuergesche Veterinär a Politiker.
* 21. Abrëll: Max Weber, däitschen Ekonomist a Soziolog.
* 11. Juni: Richard Strauss, däitsche Komponist.
* 27. Juni: Berthe Gheude, belsch Exploratrice a Feministin.
* 13. August: Jean-Baptiste Scharlé, lëtzebuergesche Lokalpolitiker.
* 23. August: Eleftherios Venizelos, griichesche Politiker.
* : Auguste Wirion, lëtzebuergesche Moler.
* 16. November: Stéphane Javelle, franséischen Astronom.
* 24. November: Henri de Toulouse-Lautrec, franséische Moler.
* 26. November: Auguste Charlois, franséischen Astronom.
* 30. November: Mathias Meysembourg, lëtzebuergesche Moler.
* : Camille Claudel, franséisch Sculptrice.
* 16. Dezember: Pierre Nommesch, lëtzebuergesche Geeschtlechen a Bëschof.
* 31. Dezember: Robert Grant Aitken, US-amerikaneschen Astronom.
* 22. Dezember: Walter Colling, lëtzebuergesche Schauspiller.
* 22. Dezember: Victor Hess, lëtzebuergesche Gierwer a Politiker.
* 31. Dezember: George Willis Ritchey, US-amerikaneschen Optiker, Astronom an Teleskopebauer.

## Gestuerwen
* 20. Januar: Giovanni Antonio Amedeo Plana, italieeneschen Astronom a Mathematiker.
* : Léon Wocquier, belsche Schrëftsteller an Enseignant.
* 18. Juni: Albert Knapp, däitschen Dichter a Grënner vum éischten Déiereschutzveräin an Däitschland.
* 12. August: Alexandre Moris, lëtzebuergesche Professer a Geolog.
* 17. November:  Charles d'Huart, lëtzebuergesche Lokalpolitiker.
* 23. November: Friedrich Georg Wilhelm Struve, däitsch-balteschen Astronom.

## Um Spaweck
1869

## Evenementer

### Europa
#### Lëtzebuerg

* D*'SA des Bains de Mondorf* gëtt mat engem Kapital vun 20.000 Frang gegrënnt.
* 15. Februar: Den Theater vun der Stad Lëtzebuerg gëtt am fréiere Kapuzinerklouschter, a Presenz vum Prënz Henri, ageweit. Gespillt ginn d'Operett *Le Savetier et le finacier* vum Jacques Offenbach an *Un capitaine de voleurs* vum Jean-Antoine Zinnen.
* 19. Mäerz: Duerch e Gesetz gëtt d'Konzessioun vun der Prënz-Henri-Eisebunnn verginn.
* : Déi bis ewell déifsten Temperatur an der Geschicht vun der Meteorologie: -18 Grad Celsius.

### Afrika

* 1869: Ouverture vum Suezkanal.

### Amerika

#### USA

#### Südamerika

### Asien

### Ozeanien & Pazifik

### Arabesch Welt

## Konscht a Kultur

### Molerei

### Literatur
* Jules Verne, *Vingt mille lieux sous la mer*

### Musek

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* 15. Januar: Mathias Joseph Gehlen, Chef de Gare vun der Gare Lëtzebuerg.
* 21. Januar: Joseph Sevenig, lëtzebuergeschen Paschtouer an Auteur.
* 26. Januar: Tony Kellen, lëtzebuergesche Schrëftsteller, Iwwersetzer a Journalist.
* 27. Januar: Will Marion Cook, US-amerikanesche Komponist.
* : Henri Béconnais, franséische Vëlossportler, Motoradsportler an Autospilot.
* 11. Abrëll: Gustav Vigeland, norwegesche Sculpteur.
* 22. Abrëll: Jean-Pierre Beicht, lëtzebuergesche Komponist an Organist.
* 25. Abrëll: Joseph Sax, lëtzebuergeschen Ingenieur.
* : Eugène Thilges, lëtzebuergeschen Industriellen a Lokalpolitiker.
* 27. Juni: Emma Goldman, litauesch-US-amerikanesch Anarchistin, Feministin an Auteur.
* 19. Juli: André Gruber, lëtzebuergeschen Zänndokter a Buergermeeschter vun Dikrech.
* 16. August: Léon Kauffman, lëtzebuergesche Politiker.
* 16. August: Mignon Talbot, US-amerikanesch Paleontologin.
* 25. August: Thomas Francis Kiely, iresche Liichtathleet.
* : Felix Salten, Schwäizer Feuilletonist a Schrëftsteller.
* 10. September: Henri-Paul Pellaprat, franséische Kach.
* 19. September: Edouard Garnich, lëtzebuergesche kathoulesche Geeschtlechen.
* 19. September: Ben Turpin, US-amerikanesche Schauspiller.
* 23. September: Jean-Pierre Ecker, lëtzebuergeschen Dokter a Politiker.
* 29. September: Jean-Pierre Decker, lëtzebuergesche Sculpteur.
* : Mahatma Gandhi, indesche Politiker a Mënscherechtskämpfer.
* : René Théry, franséischen Architekt.
* 22. November: André Gide, franséische Schrëftsteller.
* 30. November: Jean-Baptiste Kremer, lëtzebuergesche Jesuitt an Universitéitsprofesser.
* 11. Dezember: François Altwies, lëtzebuergeschen Nottär a Politiker.
* 15. Dezember: Mathias Schaffner, lëtzebuergesche Politiker.
* 31. Dezember: Henri Matisse, franséische Moler.

## Gestuerwen
* : Jean Steichen, lëtzebuergesche Versécherungsverkeefer a Politiker.
* 28. Februar: Alphonse de Lamartine, franséische Schrëftsteller a Politiker.
* : Hector Berlioz, franséische Komponist.
* 31. Mäerz: Antoine Namur, lëtzebuergeschen Historiker a Professer am Athenäum.
* 14. Juli: François-Joseph Dargent, lëtzebuergeschen Apdikter a Politiker.
* : Franklin Pierce, 14. President vun de Vereenegte Staate vun Amerika.
* : François Rothermel, lëtzebuergeschen Apdikter.

## Um Spaweck
1873

## Evenementer

### Europa

#### Lëtzebuerg
*30. Abrëll: E Gesetz reegelt, datt Bëscheef nëmme Lëtzebuerger kënne sinn a vum Groussherzog approuvéiert muss ginn.
*1. Juni: D'Lëtzebuerger Nationalbank mécht hir Guicheten op.
*20. Dezember: D'Gemeng Hamm entsteet.

### Afrika

### Amerika

#### USA

#### Südamerika

### Asien

### Ozeanien & Pazifik

### Arabesch Welt

## Konscht a Kultur

### Molerei

### Literatur

### Musek

## Wëssenschaft an Technik
### Astronomie
* 20. August: Den William Parsons entdeckt d'Spiralgalaxie NGC 2.
* 15. November: De schotteschen Astronom Ralph Copeland entdeckt d'Spiralgalaxie NGC 81 an déi lënsefërmeg Galaxie NGC 85.

## Gebuer
* Nicolas Zimmer, lëtzebuergeschen Industriellen.

* : Thérèse vu Lisieux, (spéider *Helleg Theresia de l'Enfant Jésus*), franséisch Nonn.
* 28. Januar: Colette, franséisch Schrëftstellerin.
* : Maurice Tourneur, franséische Filmregisseur, Dréibuchauteur, Schauspiller a Filmproduzent. 
* : Karl Jatho, däitsche Fluchpionéier.
* 12. Februar: Theodoor Hendrik van de Velde, hollänneschen Dokter a Gynekolog.
* 27. Februar: Enrico Caruso, italieeneschen Tenorsänger.
* : Alfons Ennesch, lëtzebuergeschen Ingenieur an Auteur.
* 19. Mäerz: Max Reger, däitsche Komponist, Pianist, Organist an Dirigent.
* 29. Mäerz: Albert Unden, lëtzebuergeschen Industriellen, Geschäftsmann a Lokalpolitiker.
* : Sergei Wassiljewitsch Rachmaninow, russeschen Dirigent.
* 16. Abrëll: Gabrielle Fontan, franséisch Schauspillerin.
* 26. Mee: Félix Servais, lëtzebuergesche Jurist an Auteur.
* 10. Juli: Edmund Dene Morel, brittesche Journalist a Pazifist.
* 11. Juli: Émile Bian, lëtzebuergeschen Industriellen a Politiker.
* 25. Juli: Heitor Silva Costa, brasilianesche Bauingenieur.
* 23. August: Joseph Capgras, franséische Psychiater.
* 25. August: Alphonse Steinès, lëtzebuergesche Journalist.
* : Ejnar Hertzsprung, däneschen Astronom.
* : Karl Schwarzschild, däitschen Astronom a Physiker.
* 14. November: Edmond Muller, lëtzebuergeschen Ingenieur a Politiker.
* 20. November: William Coblentz, US-amerikanesche Physiker an Astronom.
* 29. November: Auguste Thorn, lëtzebuergesche Jurist a Politiker.
* 17. Dezember: Guillaume Jeitz, lëtzebuergeschen Affekot a Politiker.

## Gestuerwen
* : Napoleon III..
* 24. Januar: Marguerite-Séraphine Beving, lëtzebuergesch Stëfterin vu karitativen Ariichtungen.
* : Karl-Gotthelf Kind, däitsche Buermeeschter.
* : Jean-Pierre Klein, lëtzebuergesche Politiker a Riichter.
* 11. Abrëll: Christopher Hansteen, norwegeschen Astronom.
* 11. Abrëll: Ernest Simons, lëtzebuergesche Jurist a Politiker.
* 18. Abrëll: Justus von Liebig, däitsche Cheemiker.
* 17. Mee: Quetschlik Godchaux, Duchfabrikant op der Schläifmillen.
* 23. September: Jean Chacornac, franséischen Astronom.
* 28. September: Émile Gaboriau, franséische Schrëftsteller.
* : Charles Lambert, lëtzebuergeschen Industriellen.
* 11. Oktober: Jacques Sinner, lëtzebuergesche Politiker.
* 13. Oktober: Emil von Sydow, däitschen Offizéier a Kartograph.
* 28. November: Otto Unverdorben, däitsche Chimist.
* 14. Dezember:: Louis Agassiz, Schwäizer Geolog an Zoolog.

## Um Spaweck
1878

## Evenementer
### Europa
* : Nom Doud vu sengem Papp Vittorio Emanuele II. gëtt den Umberto I. Kinnek vun Italien.
#### Lëtzebuerg
* De Jean Meyer keef fir den Émile Metz d'Konzessioun vum Patent vum Thomas-Gilchrist-Procedé exklusiv fir Lëtzebuerg.

### Afrika

### Amerika

#### USA

#### Südamerika

### Asien

### Ozeanien & Pazifik

### Arabesch Welt

## Konscht a Kultur

### Molerei

### Literatur

### Musek

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* 16. Januar: Paul Dangla, franséische Vëlosfuerer.
* 20. Januar: Gottfried Fittbogen, däitsche Geléierten an Auteur.
* : André Citroën, franséischen Autosconstructeur.
* : Eugénie Arens, lëtzebuergesch Schrëftstellerin.
* 20. Mäerz: Léon Weirich, lëtzebuergesche Politiker a Gewerkschaftler.
* 22. Mäerz: Michel Théato, lëtzebuergesche Liichtathleet.
* 24. Mäerz: Gaston Roudès, franséische Filmregisseur an Dréibuchauteur.
* 30. Mäerz: Jacques Schaack, lëtzebuergeschen Bäcker-Pâtissier a Politiker.
* : Edward Kasner, US-amerikanesche Mathematiker.
* 26. Abrëll: Jean-Pierre Pierrard, lëtzebuergesche Politiker.
* 30. Mee: Raymond Smith Dugan, US-amerikaneschen Astronom.
* 16. Juni: Eugène Forman, lëtzebuergeschen Affekot an Auteur.
* 29. Juni: Édouard Wolff, lëtzebuergesche Veterinär a Politiker.
* 29. Juli: Jean-Pierre Hoffmann, lëtzebuergesche Lokalpolitiker.
* 30. Juli: Joel Stebbins, US-amerikaneschen Astronom.
* 10. August: Alfred Döblin, däitsche Schrëftsteller.
* : Dominique Heckmes, lëtzebuergesche Komponist a Musekskritiker.
* 23. Oktober: Bernard Clasen, lëtzebuergeschen Affekot.
* 25. Oktober: Agnès Donckel, lëtzebuergesch Philologin, Politikerin a Fraerechtlerin.
* 26. Oktober: Henri Schintgen, lëtzebuergesche Magistrat.
* : Damian Kratzenberg, Kollaborateur am Zweete Weltkrich.
* : Hubert Loutsch, lëtzebuergesche Politiker.
* : Nicolas Jacoby, lëtzebuergesche Politiker.
* : Jules Zinnen, Buergermeeschter an der Fiels.
* 12. Dezember: Jean-Pierre Zanen, lëtzebuergeschen Agronom an Auteur.
* 25. Dezember: Louis Chevrolet, Autoscoureur a Grënner vun der Autosfirma Chevrolet Motor Car Company.

## Gestuerwen
* : Vittorio Emanuele II., Kinnek vu Sizilien an Italien.
* 18. Januar: Antoine César Becquerel, franséische Physiker.
* 26. Februar: Angelo Secchi, italieeneschen Astronom a Jesuitt.
* 11. Mäerz: Pierre Wirtgen, lëtzebuergesche Veterinär a Postmeeschter.
* 23. Mee: Peter (oder Pierre) Brandebourg(er), lëtzebuergesche Moler.
* : Theodor von Cederstolpe, preiseschen Offizéier an Auteur.
* 23. August: Théodore Pescatore, lëtzebuergesche Politiker.
* : André Biver, lëtzebuergeschen Dokter.
* 14. November: Adolphe Lassner, lëtzebuergesche Geschäftsmann.
* : Jean Ulveling, lëtzebuergesche Staatsbeamten, Politiker an Historiker.

## Um Spaweck
Anne Peter Schilperoort

Den **Anne Peter Schilperoort**, gebuer de 4. November 1919 zu 's-Gravenhage an Holland a gestuerwen de 17. November 1990 zu Leiderdorp, war en hollännneschen Jazzmuseker an Orchesterchef.

Als Kand kritt hie Pianosstonnen, duerno bréngt hie sech d'Mondharmonika an d'Blockflütt selwer bäi. Mat 16 Joer spillt e Gittar an engem Orchester, wou de Klarinettist him eng Occasiounsklarinett verschaaft.

1938 kënnt de jonke Schilperoort a Kontakt mat engem Ensembel vun Den Haag, de *Bouncers*. Mat deene geet en op regional Tournéeën. Ee Joer drop ass e Member vun enger semiprofessioneller Grupp, de *Swing Papa's*, déi sech op d'Musek vum Duke Ellington spezialiséiert hunn. Dem Schiperoort säi musikaleschen Interessi läit bei der sougenannter *Chicago School* an dem fréi verstuerwene Barney Bigard, dem Benny Goodman an dem Buddy DeFranco.

An der Zäit vun der däitscher Besatzung mécht de Schilperoort 1941 mat de *Swing Papa's* seng éischt Plack als Gittarist a Klarinettist. Well *Negermusek* zu där Zäit net erlaabt war, gouf den Orchester 1943 opgeléist an de Schilperoort spillt an Orchestere déi hawaiianesch a spuenesch Danzmusek spillen.
1206

## Evenementer

Auruga, Mongolei: Den Temujin gëtt zum Dschingis Khan gewielt, Herrscher vun alle Mongolen

## Konscht & Kultur

## Wëssenschaft & Technik

## Gebuer

## Gestuerwen

## Um Spaweck
1207

## Evenementer

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
7. Juli: Elisabeth vun Thüringen
## Gestuerwen

## Um Spaweck
1209

## Evenementer

* Den Dschingis Khan gréift dat chineesescht Reich Xi Xia un, a gewënnt.

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer

## Gestuerwen

## Um Spaweck
1215

## Evenementer

* Den Dschingis Khan besetzt Beijing (Peking), d'Haaptstad vum chineesesche Räich Jin.

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* 23. September: Kublai Khan, Khan vun de Mongolen an éischte Keeser vu China vun der Yuan-Dynastie.

## Gestuerwen

## Um Spaweck
1302

## Evenementer
* 11. Juni: D'Truppe vun de flämeschen Duchwiewer ginn d'Ritter vum Philippe IV. vu Frankräich an der Sporeschluecht bei Courtrai fir zerguttst Meeschter. Flandern gëtt eng onofhängeg Republik bis 1382.
* De Poopst Bonifatius VIII. gëtt d'Bull Unam Sanctam eraus, an där hien Usproch op d'universell Virherrschaft vum Poopst erhieft. Frankräich hëlt dat awer net hin a widdersetzt sech dem Wëlle vum Bonifatius VIII.

## Gebuer

## Gestuerwen
* 26. Dezember: Waldemar I., schweedesche Kinnek vun 1250-1275.
## Um Spaweck
1214

## Evenementer

* Den Alexander II. gëtt Kinnek vu Schottland.

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer

## Gestuerwen
* Kunigunde vu Loutrengen
* Thiébaut I. vu Bar

## Um Spaweck
Lëscht vun de reliéise Männeruerden

Dës **Lëscht vun de reliéise Männeruerden** ass en Deel vun de .

## A
*Aarme Bridder vum hellege Franziskus
*Alexianer
*Augustiner

## B
*Baarmhäerzeg Bridder
*Basilianer
*Benediktiner

## C
*Canisianer
*Claretiner

## D
*Dehonianer
*Dominikaner

## E
*Eucharistiner

## F
*Franziskaner
*Franziskanerbridder vum Hellege Kräiz

## G

## H
*Häerz-Jesu-Pateren

## I

## J
*Jesuitten

## K
*Kalasantiner
*Kamaldulenser
*Kamillianer
*Kapuziner
*Karmeliter
*Kartaiser

## L
*Lazaristen

## M
*Marianer
*Marianisten
*Mariannhiller Missionnairen
*Maristen
*Maristebridder
*Minoriten
*Missionnairë vum kostbare Blutt
*Missionnairë vun der Helleger Famill
*Missiounsbridder vum hellege Franziskus
*Montfortaner Pateren

## N

## O
*Oratorianer

## P
*Pallottiner
*Pauliner
*Piaristen
*Prämonstratenser

## Q

## R
*Redemptoristen
*Rogationisten

## S
*Salesianer Don Bosco
*Salettiner
*Salvatorianer
*Schoulbridder
*Schönstatt-Institut Mariebridder
*Schönstatt-Pateren
*Servi Jesu et Mariae
*Serviten
*Sons of Mary Mother of Mercy
*Spiritaner
*Steyler Missionnairen

## T
*Trappisten
*Trinitarier

## U

## V

## W
* Wäiss Pateren

## X

## Y

## Z
*Zisterzienser

## Kuckt och
* Lëscht vun de reliéise Fraenuerden
Lëscht vun de reliéise Fraenuerden

Dës **Lëscht vun de reliéise Fraenuerden** ass en Deel vun de .

## A

## B
*Benediktinerinnen
*Birgitten
*Borromäerinnen

## C

## D
*Dominikanerinnen
*Don-Bosco-Schwësteren

## E
*Elisabethinnen
*Elisabethschwësteren
*Erléiserschwësteren

## F
*Franziskanerinnen

## G

## H

## I

## J

## K
* Kartaiserinnen

## L

## M

## N

## O

## P

## Q

## R
*Redemptoristinnen

## S

## T

## U

## V

## W

## X

## Y

## Z
* Zisterzienserinnen

## Kuckt och
* Lëscht vun de reliéise Männeruerden
Mathilda Maria Petronella Brugman

D**'Mathilda Maria Petronella** ("**Til**") **Brugman**, gebuer de 16. September 1888 zu Amsterdam, a gestuerwen de 24. Juli 1958 zu Gouda, war eng hollännesch Schrëftstellerin.

D*'Til* Brugman, wéi si genannt gouf, war dat eelst Meedche vum Hermanus Joannes Brugman, engem Wäinhändler, an der Adriana Geertruida Johanna Zoons.

## Wierker
* *Scheingehacktes.* Zeichnungen von Hannah Höch. "Die neue Reihe" Band 22/23, Verlag Die Rabenpresse, Berlin 1935.
* *Bodem. Marcus van Boven, Gods knaap.* De Bezige Bij, Amsterdam 1946.
* *Tijl Nix de tranendroger.*  De Arbeiderspers, Amsterdam 1948.
* *De houten Christus.*  De Driehoek, s Graveland 1949.
* *Wiben en de katten.*  Wereldbibliotheek, Amsterdam 1951.
* *Maras Puppe. Eine Puppe erzählt aus ihrem Leben.* Innenbilder: Irene Schreiber. Übersetzung von Hans Mertineit. Ensslin & Laiblin, Reutlingen 1952.
* *Spanningen.*  Contact, Amsterdam 1953.
* *De vlerken.*  Wereldbibliotheek, Amsterdam 1953.
* *Kinderhand.*  De Beuk, Amsterdam 1954.
* *De zeebruid.* Wereldbibliotheek, Amsterdam 1956.
* *Eenmal vrienden, altijd vrienden.* Ploegsma, Den Haag 1957.
* *Spiegel en lachspiegel.*  Querido, Amsterdam 1959.
* *Wat de pop wist.*  Leopold, Den Haag 1963.
* *Tot hier toe en nog verder. Notities.* Avalon Pers, Woubrugge 1979.
* *5 Klanggedichten.*  Lojen Deur Pers, Heemstede 1981.
* *Even anders. Vier rabbelverzen.* Avalon Pers, Woubrugge 1989.
* *Das vertippte Zebra. Lyrik und Prosa.* Hrsg.: Marion Brandt. Hoho-Verl. Hoffmann, Berlin 1995, ISBN 3-929120-03-8.

## Um Spaweck
Relioun

**Relioun** ass eng a gréissere Bevëlkerungsgruppe verankert Virstellung vun der Existenz vun enger Wierklechkeet, déi iwwer dat direkt Erfuerbart erausgeet. Dës *Welterklärung* respektiv Uerdnung fir d*Liewensbewältegung*, a laangen Traditiounen entstanen a vun Individuen iwwerschafft, gëtt an der westlecher Welt wéinst de chrëschtlechen Traditiounen dacks an der Kuerzformel *[[Glawen]]* zesummegefaasst. Heibäi handelt et sech meeschtens ëm den institutionaliséierte Glawen un een oder méi perséinlech oder och onperséinlech transzendent Wiesen (z.&nbsp;B. eng Gottheet, Geeschter an Anen), wéi och ëm Prinzipien (z.&nbsp;B. Dao, Dharma) an/oder aner Realitéiten (z.&nbsp;B. Nirwana, Jensäits).

Allerdéngs erfaasst dëse westlechen Usaz vun enger Defininitioun net all d'Reliounen, well de Begrëff *Glawen* an e puer Reliounen net existéiert an domat net dat eigentlecht Kennzeeche vun dëser Relioun si kann. Doriwwer eraus gëtt et an de Geeschteswëssenschaften eng sëllege Kontroversen iwwer d'Bestëmmung vum Terme *Relioun*.

E weidere Problem ass déi genee Bestëmmung vun enger Gemeinschaft als Relioun. E puer Relioune berouen éischter op philosophesche Systemer, bäi aneren ass déi politesch Orientéirung ganz ausgeprägt. Eng kloer Ofgrezung ass hei net méiglech, Iwwerschneidunge fannen sech a bal all Reliounen. Dacks hu Reliounen Heelléieren, Symbolsystemer a Ritualer, wat zu populären Andeelunge gefouert huet.
 
Ënner Relioune versteet een z.&nbsp;B. de Chrëschtentum, de Juddentum, den Islam, den Hinduismus, de Jainismus, den Ayyavali, de Buddhismus, den Daoismus, de Sikhismus, de Konfuzianismus, d'Baha'i, d'Shinto an den Druidentum (cf. Lëscht vun de Relioune vun der Welt)

Mat der wëssenschaftlecher Erfuerschung vu Relioune befaasse sech besonnesch d'Reliounswissenschaft/Reliounsgeschicht, d'Reliounssoziologie an d'Reliounsphilosophie.

Interessant ass d'etymologesch Analys vum Terminus 'Relioun'. Warscheinlech kënnt et vum laténgesche "religere" hier (nach eng Kéier liesen → ee reliéise Mënsch betruecht säi Liewen um Hannergrond vun der Existenz vun engem héijere Wiesen). Anerer leeden et vum laténgesche 'religare' of ( → e reliéise Mënsch wir een, dee seng Existenz un en héijert Wiese bënnt), woubäi allerdéngs ze froen ass, ob d'Substantiv an deem Fall net éischter religatio amplaz religio géif heeschen.

## Kuckt och
* 
* Sekten

## Um Spaweck
Alphabetesch Lëscht vum Johann Sebastian Bach senge Wierker

Dës Lëscht weist Iech dem **[[Johann Sebastian Bach]] seng Wierker dem Alphabet no**.

## A

## B

## C

## D

## E

## F

## G

## H

## I

## J

## K

## L

## M

## N

## O

## P

## R

## S

## T

## U

## V

## W

## Z
Rita Levi-Montalcini

D**'Rita Levi-Montalcini**, gebuer den 22. Abrëll 1909 zu Turin, a gestuerwen den 30. Dezember 2012 zu Roum, war eng italieenesch Neurobiologin. Si krut 1986 zesumme mam Stanley Cohen den Nobelpräis fir Medezin fir hir Entdeckung vun Nervenwuesstemsfaktoren.

Si ass zesumme mat hirer Zwillingssëschter Paola dat jéngst vu véier Kanner (déi aner zwee waren de Brudder Gino † 1974 an nach eng Sëschter d'Anna déi fënnef Joer méi al war wéi si selwer). Hir Eltere waren den Adamo Levi, Elektroingenieur a Mathematiker an d'Adele Montalcini, eng Molerin. Hire Brudder Gino war Architekt a Professer op der Universitéit zu Turin.

1936 huet si hiert Medezinstudium mat der Mentioun *summa cum laude* ofgeschloss an huet duerno eng Spezialisatioun an Neurologie a Psychiatrie gemaach. Den 2. Weltkrich huet dunn hir Carrière e bësselchen hannendra gehäit. Vun 1944 un no der Invasioun vun Italien duerch d'Alliéiert Muechte bis nom Krich huet si als Dokter fir d'Amerikaner an de Prisongslagere geschafft.

Vun 1969 bis 1979 huet si zu Roum de Laboratoire fir Zellbiologie vum Nationale Fuerschungsrot geleet. Hir Fuerschungsaarbecht huet sech konzentréiert op zellulär Noriichtentransmissioun a Steierungsmechanisme vum Zellen- a Tissuswuesstem. Si huet den "*Epidermal Growth Factor*" entdeckt an ee Polypeptid, dat als Nervewuesstemsfaktor wierkt. Fir d'Isoléieren an d'Charakteriséiere vum Nervewuesstemsfaktor krut si den Nobelpräis.

1987 krut si National Medal of Science, dat déckst Gielche fir Wëssenschaftler an Amerika.

2001 gouf si vum italieenesche President Carlo Azeglio Ciampi, Senator op Liewenszäit ernannt.

## Literatur zum Theema
* Kerner, Charlotte, *Ein Lob der Vollkommenheit*, in Kerner, Charlotte, *Nicht nur Madame Curie - Frauen, die den Nobelpreis bekamen*, Belz Verlag, Weinheim a Basel, 1999.

## Kuckt och
* Lëscht Nobelpräis Medezin

## Um Spaweck
* Autobiographie am Nobel e-Musée
Cerro Acotango

Den **Cerro Acotango** ass e Vulkan an Nord-Chile.

En ass 6052 Meter héich an e läit 160 Kilometer westlech vun Arica am Lauca Nationalpark. E gehéiert zu der Biergkette vun den Zentralen Anden an ass vum Typ Strato-Vulkan.

Seng geographesch Koordinate sinn: 18,4° südlech an 69,1° westlech.

## Kuckt och
* Lëscht vun de Vulkaner
## Um Spaweck
Linda Barnes

D**'Linda Barnes**, gebuer de 6. Juni 1949 zu Detroit am Michigan, ass eng US-amerikanesch Krimi-Schrëftstellerin.

## Hiert Liewen

Si huet zu Boston, Massachusetts, Englesch a Schauspill studéiert an huet duerno Course gehale fir Schauspill. Fir d'éischt huet se Theaterstécker geschriwwen, mat deene se grousse Succès hat. 1981 huet se hiren éischte Kriminalroman erausbruecht. An hire véier éischte Romaner war et e Wënzer a Schauspiller, de Michael Spraggue, dee sech mat de Béisen erëmgeschloen huet.

Mä d'Linda Barnes wollt eng professionell Ermëttlerin mat dobäi hunn. An der Kuerzgeschicht *Lucky Penny* daucht d'Privatdetektivin Carlotta Carlyle mat hirem Kueder, dem T. C. Carlyle, op an domat krut d'Linda Barnes en Anthony Award. Vun 1987 bis haut huet déi vu sech selwer iwwerzeegten, groussgewuessen Detektivin mat de rouden Hoer zéng Fäll geléist.

## Hir Bicher

### Michael Spraggue-Serie
* 1982, *Blood Will Have Blood*, Blut will Blut
* 1983, *Bitter Finish*, Früchte der Gier 
* 1984, *Dead Heat*, Marathon des Todes 
* 1986, *Cities of the Dead*, Zum Dinner eine Leiche

### Carlotta-Carlyle-Serie
* 1985, *Lucky Penny* (1985) - Kuerzgeschicht
* 1987, *A Trouble of Fools*, Carlotta steigt ein 
* 1989, *The Snake Tatoo*, Carlotta fängt Schlangen 	
* 1990, *Coyote* Carlotta jagt den Coyoten 
* 1991, *Steel Guitar* Carlotta spielt den Blues 
* 1993, *Snapshot*, Ein Schnappschuss für Carlotta 
* 1995, *Hardware*, Carlotta geht ins Netz 
* 1997, *Cold Case*, Rückkehr aus dem Reich der Toten 
* 1999, *Flashpoint*, Flammen der Rache 
* 2001, *The Big Dig*, Im Dunkel unter der Stadt 
* 2004 *Deep Pockets*

## Um Spaweck
* D'Homepage vun der Linda Barnes (Englesch)
* Däitsch Informatioune mat Bibliographie
* Interview mat der Linda Barnes (Englesch, Real Media)
Sex

**Sex** kënnt als Begrëff aus dem Laténgeschen (*sexus*) a bedeit Geschlecht.

An der Wëssenschaft blouf dëst Wuert als Begrëff op seng laténgesch Bedeitung reduzéiert. Als Prefix gëtt et awer ënner anerem fir e sëllege sexualspezifesch Disziplinnen, Zoustänn a Geschlechtlechkeetsforme gebraucht (Sexuologie, Sexualitéit, Sexualstéierung, Heterosexualitéit, transsexuell asw).

Ëmgangssproochlech dogéint ëmfaasst de Begrëff quasi alles, wat am Zesummenhank mat dem Geschlecht steet, mat der Geschlechtlechkeet ze dinn huet, a gëtt inflationär an ondefinéiert als Schlagwuert gebraucht. De moderne lëtzebuergesche Sproochgebrauch steet do ënner dem Afloss vum US-Engleschen, wou *Sex* als Ofkierzung fir *sexual intercourse* gewéinlech als Bezeechnung fir Geschlechtsverkéier oder Kopulatioun gebraucht gëtt. Primär versteet een dorënner also all Zort vu sexuellem Kontakt tëscht zwou oder méi Persounen. Am Allgemenge bezeechent *Sex* haut awer wéi gesot och all déi aner Praktike wéi Analverkéier, Oralverkéier, Petting, sexuelle Fetichismus, Sado-Maso, etc., soubal méi wéi eng Persoun bedeelegt ass.

Wa méi wéi zwou Persounen um Sex bedeelegt sinn, da gëtt vu Gruppesex geschwat, am spezielle Fall vun dräi Bedeelegten ëmgangssproochlech och vun engem *Flotten Dräier*. Sex oder sexuell Befriddegung vun engem eenzele Mënsch mat an u sech selwer gëtt Masturbatioun genannt (an ass definitiounsgeméiss en Oxymoron).

Op de sexuelle Kontakt an/oder de Geschlechtsverkéier a senge Variatiounen erlaabt soll sinn oder net, do hunn all d'Gesellschaften an och déi verschidden a relativ reliéis Interpretatioune an Applikatiounen hir eethesch a moralesch Virstellungen a Prinzipien dozou. Dat gëllt virun allem am Hibléck op de Geschlechtsverkéier als deen Akt, deen de Fortbestand vun der mënschlecher Spezies duerch d'Prokreatioun vun neie Generatiounen oprecht erhale soll.

Sou gëtt z.&nbsp;B. Inzest vun deene meeschte Gesellschafte wéinst der Méiglechkeet vun Inzucht (psycho-biologesch an eventuell och anatomesch Ofwäichunge vun der Norm) verworf. All dës moralesch Virstellunge ginn als Sexualmoral bezeechent, déi haut ë.&nbsp;a. an der westlecher Welt awer net méi als normativ Moral, mä als net normativ, allgemeng verbreet Meenung ugesi gëtt.

Sex tëscht Déiere gëtt normalerweis Begattung genannt, nëmme bei de Bonoboafen déngt Sex bal d'selwecht wéi beim Mënsch och der sozialer Interaktioun.

## Um Spaweck
Stanley Cohen

De **Stanley Cohen**, gebuer de 17. November 1922 zu Brooklyn, a gestuerwen de 5. Februar 2020 zu Nashville, war en US-amerikanesche Biocheemiker. Am Joer 1986 krut en zesumme mat der Rita Levi-Montalcini den Nobelpräis fir Medezin fir hir Entdeckung vun Nervewuesstemsfacteuren.

## Säi Liewen
De Cohen war de Jong vu jiddeschen Emigranten. Säi Papp war Schneider a seng Mamm Hausfra.

## Kuckt och
* Lëscht Nobelpräis Medezin
Raymond Chandler

De **Raymond (Thornton) Chandler**, gebuer den 23. Juli 1888 zu Chicago, a gestuerwen de 26. Mäerz 1959 zu La Jolla a Kalifornien, war en US-amerikanesche Schrëftsteller.

Raymond Chandler huet fir seng Kriminalromaner d'Figur vum melancholesche Privatdetektiv Philip Marlowe erfonnt.

## Wierker

### Romaner

**The Big Sleep* (1939) (dt. "Der große Schlaf" 1950)
**Farewell, my Lovely* (1940) (dt. "Lebwohl, mein Liebling")
**The High Window* (1942) (dt. "Das hohe Fenster", 1943)
**The Lady in the Lake* (1943) (dt. "Die Tote im See" 1976)
**The Little Sister* (1949) (dt. "Die kleine Schwester" 1953)
**The Long Good-Bye* (1953) (dt. "Der lange Abschied" 1954)
**Playback 1958* (dt. "Spiel im Dunkel" 1958 respektiv "Playback" 1976)
**Poodle Springs* (Fragment) fäerdeggestallt vum Robert Parker ("Poodle Springs", 1999 dt: "Einsame Klasse")

### Kuerzgeschichten/Sammelbännn

**Trouble is my Business*
**The Finger Man*
**Red Wind*
**Killer in the Rain*

### Dréibicher

**Double Indemnity* zesumme mam Billy Wilder (Paramount 1942)
**And Now Tomorrow* (Paramount 1944)
**The Unseen* (Paramount 1945)
**The Blue Dahlia* (Paramount 1946)
**Strangers on the Train* (Warner Brothers 1951)

net realiséiert

**The Innocent Mrs. Duff* (Paramount 1946)
**Playback* (Universal 1947/48)

### Essays, Bréiwer

**The Simple Art of Murder* (1950)
:(dt. "Die simple Kunst des Mordens" 1975)
**Chandler über Chandler. Briefe, Aufsätze, Fragmente* (1965)
**The Notebooks of Raymond Chandler and ’English Summer‘, a gothic Novel* (1976)
:(Extraiten op Däitsch an: "Englischer Sommer" 1980)

### Verfilmungen

* 1942 *Time to Kill* (Regie: Herbert I. Leeds) nom: The High Window
* 1942 *The Falcon Takes Over* (Regie: Irving Reis) nom: Farewell, My Lovely
* 1944 *Murder, My Sweet* (Regie: Edward Dmytryk) nom: Farewell, My Lovely
* 1946 *The Big Sleep* (Regie: Howard Hawks) nom: The Big Sleep
* 1946 *The Lady in the Lake* (Regie: Robert Montgomery) nom: The Lady in the Lake
* 1947 *The Brasher Doubloon* (Regie: John Brahm) nom: The High Window
* 1969 *Marlowe* (Regie: Paul Bogart) nom: The Little Sister
* 1973 *The Long Good-bye* (Regie: Robert Altman) nom: The Long Good-bye
* 1975 *Farewell, My Lovely* (Regie: Dick Richards) nom: Farewell, My Lovely
* 1978 *The Big Sleep* (Regie: Michael Winner) nom: The Big Sleep
Rex Stout

De **Rex Todhunter Stout**, gebuer den 1. Dezember 1886 zu Noblesville am Indiana, a gestuerwen de 27. Oktober 1975 zu Danbury am Connecticut, war en US-amerikanesche Schrëftsteller.

Hie gouf wéinst senge Kriminalgeschichte mam Privatdetektiv *[[Nero Wolfe]]* an deem sengem Assistent Archie Goodwin als Protagoniste bekannt.

## Wierker

## Um Spaweck

* ''Under the Andes'', e fréit Wierk online liesen
Camille Wampach

De **Camille Wampach**, gebuer den 28. August 1884 zu Esch-Uelzecht, a gestuerwen de 7. August 1958, war e lëtzebuergeschen Historiker.

No senger Première an der Stad goung de Camille Wampach an de Seminaire a gouf 1908 zum Geeschtleche geweit. Hie koum als Prefekt an den Iechternacher Kolléisch. Mä do huet et en net laang gehalen, e goung op Berlin op d'Universitéit studéieren. 1921 war hien erëm zeréck am Land als Paschtouer zu Hamm.

1933 gouf hien Dozent fir westlech Geschicht op der Universitéit zu Bonn an 1935 gouf hien do Honorarprofesser. 1941 huet hien de *[[Joseph-von-Görres-Präis|Görres-Präis]]* refuséiert a gouf dofir 1942 entlooss. Hien huet sech op Iechternach zeréckgezunn, wou en d'Archiver studéiert huet. 1946 gouf hien nees zu Bonn Professer.

Nom Zweete Weltkrich huet hie virun u sengem Liewenswierk geschafft, dem "*Urkunden- und Quellenbuch zur Geschichte der altluxemburgischen Territorien bis zur burgundischen Zeit*", deem säin éischte Band 1935 erauskoum war. 1951 koum den 8. Band eraus, dee ganz iwwer Iechternach ass. Mat Iechternach huet hie sech besonnesch verbonne gefillt: schonn 1915 huet hien iwwer d'Grondherrschaft vum Klouschter Iechternach geschriwwen an 1930 e Quellebuch iwwer d'Iechternacher Geschicht publizéiert. 1953 koum e Buch vun him iwwer de Willibrord eraus.

1954 gouf hie vun der Universitéit Bonn fir seng Quellefuerschung vun europäesche Gebidder déi och an der däitscher Geschicht eng Roll spillen, geéiert a krut de Verdienstorden der Bundesrepublik Deutschland.

Aner Publikatioune vum Camille Wampach sinn ë.&nbsp;a. iwwer d'Kierch vun Hamm, de Vertrag vun Dinant an de Péiter vun Uespelt.

De Camille Wampach ass am Alter vun 73 Joer gestuerwen.

Eng Strooss zu Bouneweg gouf no him genannt.

## Gielercher
* 

## Literatur
* Kauthen, P., 1981. *Camille Wampach (1884-1958). L'historien aux sources d'Echternach.* In: P. Schritz & A. Hoffmann: *Abteistadt Echternach. Echternach, cité abbatiale.* Luxembourg, Impr. St-Paul, S. 79-86.

## Um Spaweck
Hans Bethe

Den **Hans Albrecht Bethe**, gebuer den 2. Juli 1906 zu Stroossbuerg, a gestuerwen de 6. Mäerz 2005 zu Ithaca New York, war en US-amerikanesche Physiker vun däitscher Ofstamung an 1967 Nobelpräisdréier fir Physik.

## Säi Liewen
Den Hans Bethe huet ënner dem Arnold Sommerfeld Physik studéiert, an huet bis 1933 zu Frankfurt am Main, Stuttgart, München an Tübingen enseignéiert. Nodeem d'Nationalsozialisten 1933 un d'Muecht koumen an hien, wéinst senge jüdeschen Originnen, keng Plaz méi op enger Universitéit krut, ass en an d'USA emigréiert.

Seng Fuerschungen an der Atomphysik hunn et him erlaabt, e wichtege Mataarbechter beim Bau vun der Atombomm a vun der Waasserstoffbomm um Atomfuerschungzentrum zu Los Alamos an New Mexico ze ginn, wou hie vun 1943 bis 1946 Direkter vun der Abteilung fir Theoreetesch Physik war.

De Bethe war och bedeelegt un der Fuerschung wou et 1934 ëm d'Bremse vun Elektronen duerch Matière gaangen ass (Bethe-Heitler-Former). De Kuelestoff-Stéckstoff-Zyklus bannent massive Stären krut wéinst dem Bethe senge Berechnungen 1939 den Numm Bethe-Weizsäcker-Zyklus.

1955 krut hien d'Max-Planck-Medail iwwerreecht. Hie war Member vun der *National Academy of Science* (Washington) an der International Academy of Science.

### Nobelpräis
1967 krut hien den Nobelpräis fir Physik an als éischte Physiker fir en Theema aus der Astrophysik fir seng Aarbechten iwwer d'Energieëmwandlung an de Stären aus dem Joer 1938.

## Literatur zum Theema
* Bethe, Hans A.: *The Road from Los Alamos*, NY, Simon and Schuster, 1991.

## Kuckt och

* Lëscht vu Physiker
## Um Spaweck

* D'Biographie op der Nobelpräis-Websäit
Jean-Pierre Knepper (Architekt)

De **Jean-Pierre Knepper**, gebuer den 8. Mee 1851 zu Kielen, a gestuerwen de 27. Juli 1929 an der Stad, war e lëtzebuergeschen Architekt an Amateur-Historiker.

No sengem Lycée an der Stad geet de Jean-Pierre Knepper op Oochen op den Technikum studéieren.

1878 gëtt hie Distriktsarchitekt zu Dikrech. Hie bleift op dëser Plaz bis zu senger Pensioun, 1921. An deenen 43 Joer huet hien net manner wéi 75 Kierchen a Kapelle gebaut a restauréiert, dorënner och déi vu Rëmeleng an Hamm.

Do donieft huet hien och geschriwwen a publizéiert, zum Beispill iwwer archeologesch Fënner zu Berbuerg, d'Originne vun der Veianer Buerg, hëlze Plaffongen an de Kierchen, asw.

Hie war ee vun de Grënnungsmembere vum Cercle artistique de Luxembourg.
## Gielchen
* 
## Literatur
* Gilbert, P., 1986. *La capitale et ses architectes: illustration critique de l'architecture dans la métamorphose d'une ville en un siècle.* Institut grand-ducal, section des arts et des lettres, 222 S. Imprimerie Saint-Paul. BNL LB 1061, S. 155
* Philippart, R., 2007. *Luxembourg. Historicisme et identité visuelle d'une capitale.* 207 S. éditions saint-paul. ISBN 978-2-87963-694-8, S. 106

## Kuckt och
* Kierch Saint Sébastien
Joseph Bech

De **Joseph Bech**, gebuer de 17. Februar 1887 zu Dikrech, a gestuerwen den 8. Mäerz 1975 an der Stad Lëtzebuerg, war e lëtzebuergesche Politiker.

De Joseph Bech ass an enger politesch aktiver Famill opgewuess. Säi Papp de Charles Bech (1840-1924) hat eng Gierwerei zu Gréiwemaacher; seng Mamm war eng Tschidderer. Nom Kolléisch zu Iechternach huet hien Droit zu Fribourg an zu Paräis studéiert a sech 1914 als Affekot zu Lëtzebuerg etabléiert.

Säi Bouf de Charles Bech, war den eenzege Lëtzebuerger dee fir US-Airforce Asätz op enger B-17 Flying Fortress geflunn ass.
## Politesch Karriär
Am Juni 1914 gouf hien, als Vertrieder vun der Musel, Deputéierte fir d'Rietspartei an der Chamber.

1921 gouf hien Innen- a Bildungsminister an der Regierung Reuter an 1923 zousätzlech och nach Justizminister. No engem kuerzen Intermezzo an der Oppositioun gouf de Bech 1926 Premierminister, Ausseminister, Bildungs- a Wäibauminister an der Regierung Bech. D'Poste vun Aussen- a vu Wäibauminister sollt hien ouni Ënnerbriechung bis 1959 behalen; Premierminister war hie bis 1937, wou seng Regierung beim Referendum iwwer d*'[[Maulkuerfgesetz]]* eng Néierlag huet missen astiechen. Zäitweileg war hien och fir d'Ressorte Landwirtschaft, Konscht a Wëssenschaft, an Interieur zoustänneg.

Am Zweete Weltkrich war de Joseph Bech Ausseminister an der Exilregierung zu London. Hien huet do 1944 d'Benelux-Traitéen ënnerschriwwen.

Och den NATO-Vertrag (Ënnerschrëft: de 4. Abrëll 1949 zu Washington D.C.) an den Traité vun der CECA (Ënnerschrëft: den 18. Abrëll 1951 zu Paräis) droe seng Ënnerschrëft.

Vun 1953, nom Doud vum Pierre Dupong, bis 1958 war de Joseph Bech nach eng Kéier Premierminister (Regierung Bech-Bodson). Hie war bis 1959 Regierungsmember, an duerno bis 1964 Deputéierten a Chamberpresident.

## Gielercher
* 
* 
* *Großes Goldenes Ehrenzeichen am Bande für Verdienste um die Republik Österreich* (1955)

## No him genannt

Als Erënnerung un de Joseph Bech goufen no him genannt:
* eng Bréck um Kierchbierg an der Stad (*Pont Joseph Bech*),
* eng Plaz zu Dikrech (*Place Joseph Bech*),
* eng Cité zu Gonnereng (*Cité Joseph Bech*).
* eng Strooss zu Maastricht (*Joseph Bechlaan*)
* eng Strooss zu Zevenaar (*Joseph Bechstraat*)
* eng Strooss zu Bergen (*Joseph Bech-Nes*)
* eng Strooss zu Saint-Cyprien (*Rue Joseph Bech*)
* eng Strooss zu L'Hôpital (*Rue Joseph Bech*)
* e Lycée technique zu Gréiwemaacher (1979 bis 2014; ewell: *Maacher Lycée*)

## Literatur
* Haag, Emil: *Joseph Bech <sup>*</sup>1887 <sup>†</sup>1975: au service du pays des années 1920 aux années 1950*, In: *Une réussite originale - Le Luxembourg au fil des siècles* (Ss 444-455); Lëtzebuerg (Éditions Guy Binsfeld), 2011; 576 Säiten (ill.); ISBN 978-2-87954-235-5

## Kuckt och
* Cercle Joseph-Bech
* Lëscht vun de lëtzebuergesche Premierministeren
* Lëscht vun de Lëtzebuerger Regierungen

## Um Spaweck
Jean-François Gangler

De **Jean-François Gangler**, gebuer de 4. Juli 1788, a gestuerwen den 13. Mäerz 1856 an der Stad Lëtzebuerg, war en Zaldot ënner dem Napoleon, Läitnant am *[[Département des Forêts]]*, Sproocheprofesser zu Prag, Polizeikommissär a vereedegten Iwwersetzer zu Lëtzebuerg.

Bekannt gouf hien duerch d'Publikatioun vum éischte Lëtzebuerger Dictionnaire, dem *[[Lexicon der Luxemburger Umgangssprache]]* (1847).

1840 hat hien e Lyrikband op Lëtzebuergesch, *Koirblummen um Lamperbiéreg geplekt*, erausbruecht.

An der Stad Lëtzebuerg gouf eng Strooss no him genannt.
## Literatur zum Theema

### Vum Gangler
* *Lexicon der Luxemburger Umgangssprache (wie sie in und um Luxemburg gesprochen wird)...*, Lëtzebuerg 1847.

### Iwwer de Gangler
*Emmel, Fernand: "Jean-François Gangler (1788-1856): une vie au service de la Ville de Luxembourg et de la langue luxembourgeoise". In: *Annuaire / Association luxembourgeoise de généalogie et d'héraldique = Jahrbuch / Luxemburger Gesellschaft für Genealogie und Heraldik*, 1997, S. 5-208, ill., tabl., carte en ann.
*Emmel, Fernand: "Register des Polizeikommissar Gangler". In: *Bulletin n°35 des Anciens de l'Athénée*, 2015, S. 68-93, ill.

## Kuckt och
*Lexicon der Luxemburger Umgangssprache
Frantz Fanon

De **Frantz Fanon**, gebuer den 20. Juli 1924 zu Fort-de-France op Martinique, a gestuerwen den 3. Dezember 1961 zu New York, war e franséische Psychiater, politesche Militant, Schrëftsteller a Virdenker vun der Dekolonialiséierung.

## Wierker

## Um Spaweck