open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jean Jacoby

De **Jean Lucien Nicolas Jacoby**, gebuer de 26. Mäerz 1891 zu Lëtzebuerg, a gestuerwen den 9. September 1936 zu Mulhouse, war e lëtzebuergesche Moler vu Sportthemen. Hien huet zweemol, 1924 zu Paräis mat sengen Aquarelle "Corner", *Depart* a "Rugby" an 1928 zu Amsterdam mat dräi Rugbyzeenen, d'Goldmedail am Olympesche Konschtconcours gewonnen, wat soss keen olympeschen Artist fäerdegbruecht huet.

1932 zu Los Angeles krut hie Spezialmentioune fir seng Wierker an 1936 zu Berlin gouf hien och erëm als Gewënner annoncéiert, awer den Organisatiounscomité huet du beschloss keng Medail fir den Éischt klasséierten ze verdeelen.

## Liewen
No senger Kandheet a Jugend zu Molsheim am Elsass, huet de Jean Jacoby säi Konschtstudium an der *École des Beaux-Arts* zu Stroossbuerg gemaach.

Duerno war e vun 1912 bis 1918 Zeecheprofesser an der Lewin-Funcke-Schoul zu Berlin, ass dann als Kierchemoler op Wiesbaden gaangen, an dunn op Stroossbuerg, wou en d'kënschtleresch Direktioun vun enger Dréckerei
iwwerholl huet.

Defintiv ass hien international bekannt ginn nodeem hien 1923 a Frankräich de *Concours de l'Auto* mat senger Zeechnung den *Hürdeleefer* als beschte Sportzeechner, géint ongeféier 4.000 Konkurrenten, gewonnen hat. Vun 1926 bis 1934 huet hie beim Ullstein-Verlag als Zeechner a kënschtlereschen Direkter fir zwou Zeitungen, d-*Berliner Illustrierte* an d**Grüne Post'', déi do erauskoumen, geschafft. Hie war och de Grënner vun enger Radioprogrammzäitschrëft fir ganz [[Däitschland]], déi ''Sieben Tage'' geheescht huet.

[[1934]] ass hien op [[Mulhouse]] geplënnert, wou en 1936 un engem [[Häerzinfarkt|Häerzschlag]] gestuerwen ass.

Seng zweet Fra war d'[[Maria Jacoby]].

== No him genannt==
Am August [[1937]] gouf zu [[Schëffleng]] e Monument zu Éiere vum Jean Jacoby opgeriicht, dat de [[Wenzel Profant]] entworf hat an de Schëfflenger Sportstadion no him genannt. Zu [[Bouneweg]] gëtt et och eng Strooss, déi säin Numm huet: d'rue Jean Jacoby verbënnt d**rue Pierre Krier* mat dem *boulevard Baden-Powell*.
== Biller ==
<gallery mode=packed heights=200px>
Fichier:Jean Jacoby, Foussball-101.jpg|Foussball
Fichier:JacobyEdwardsWodruff.jpg|D'Leefer Edwards a Wodruff
Fichier:Jean Jacoby, Fechter-101.jpg|Fechter
Fichier:Jean Jacoby - Tackle rugby.jpg|Rugby
</gallery>
== Literatur ==
* [[Adolphe Deville|Deville, Adolphe]], 1967: *Jean Jacoby*. Arts et lettres 4, Nr.1, 71 S.
* [[Lucien Kayser|Kayser, Lucien]], 2009. *face à face: la fonction publique et l'art luxembourgeois*. [[Confédération générale de la fonction publique]]. Lëtzebuerg. ISBN 978-2-87954-212-6. (Ss. 64-65)

== Kuckt och ==
* [[Lëscht vu lëtzebuergesche Konschtschafenden]]
* [[Olympesch Spiller]]

== Um Spaweck ==

* [http://www.databaseolympics.com/players/playerpage.htm?ilkid=JACOBJEA01 *Olympesch Database'' mat Hiweis op de Jean Jacoby]
* D'Timbersserie vun der Lëtzebuerger Post fir d'Olympesch Spiller 1952
* Palmares vum olympesche Konschtconcours
Guido Oppenheim

De **Guido Oppenheim**, gebuer den 28. Mee 1862 an der Stad Lëtzebuerg, a gestuerwen (ëmbruecht) de 26. August 1942 am KZ Theresienstadt (Terezín), war e lëtzebuergesche Moler.

Säi Konschtstudium huet den Oppenheim beim Karl Raupp zu München, Paräis an zu Fontainebleau gemaach.

## Auszeechnungen an Éierungen
__TOC__

* 1908 krut hien de Prix Grand-Duc Adolphe.
* 
* An der Stad ass haut eng Strooss no him benannt.

Fichier:Guido Oppenheim Landschaft.jpg|De Gros vu senge Wierker waren, wéi hei, Landschaftsbiller aus dem Éislek.
Fichier:Guido Oppenheim Musellandschaft.jpg|Méi seelen, eng Musellandschaft.
Fichier:Guido Oppenheim, Duerflandschaft.JPG|Eng Duerflandschaft.
Fichier:Ausstellung Guido Oppenheim am Zerkel-001.jpg|Eng perséinlech Ausstellung am Zerkel.
Fichier:Guido Oppenheim Paräisser Zeechnung.jpg|Skizz aus senger Paräisser Studentenzäit.
Fichier:Guido Oppenheim Paräisser Zeechnung-003.jpg|Skizz aus senger Paräisser Studentenzäit.
Fichier:Guido Oppenheim ondatéierte Bréif.jpg|Bréif mat Karikaturen.
Fichier:Guido Oppenheim ondatéierte Bréif-001.jpg|D'Récksäit vum Bréif.



Fichier:Guido Oppenheim Kommilitonen a Model.jpg|Erënnerungsfoto mat Kommilitonen an engem Model.
Fichier:Guido Oppenheim.jpg|De Kënschtler a jonke Joren.
Fichier:Guido Oppenheim-001.jpg|De Moler bei der Aarbecht.
Fichier:Guido Oppenheim-002.jpg|De Moler bei der Aarbecht.
Fichier:Guido Oppenheim Chevalier Couronne de Chêne 1926.jpg|1926, Ernennung zum Chevalier de l'ordre de la couronne de chêne.
Fichier:Telegramm van Werveke Oppenheim.jpg|Felicitatiounstelegramm vum Gust van Werveke zu där Auszeechnung.
Fichier:Guido Oppenheim Officier de l'instruction publique.jpg|1926, Franséisch Auszeechnung: *Officier de l'instruction publique*.
Fichier:Guido Oppenheim Expo 1935.jpg|1935, Unerkennung fir seng Partizipatioun bei der Bréisseler Weltausstellung.


## Literatur
* Kayser, Lucien, 2009. *face à face: la fonction publique et l'art luxembourgeois*. Confédération générale de la fonction publique. Lëtzebuerg. ISBN 978-2-87954-212-6. (Ss. 10-11)

## Gielercher
*
## Kuckt och
* Lëscht vu lëtzebuergesche Konschtschafenden

## Um Spaweck
Schifergrouf

Eng **Schifergrouf** ass e Steebroch, an deem Schifer ofgebaut gëtt. E ka souwuel iwwer Dag wéi ënner Dag sinn.

Zu Lëtzebuerg gouf et Schifergrouwe am Éislek zu Roumecht, zu Aasselbuer, an zu Uewermaartel, an an der Belsch op der belsch-lëtzebuergescher Grenz zu Maarteleng.

Déi éischt Exploitatiounen am franséisch-belsch-lëtzebuergesche Raum wou Schiferformatioune sech tëscht Fumay a Maartel a bis op Aasselbuer erstrecken, gi bis an d'Réimerzäit zeréck. Bis an d'17. Joerhonnert gouf de Schifer par analogie zur Kuel just op der Uewerfläch, do wou en ugestouss huet, ofgebaut. Et huet bis an d'19. Joerhonnert gedauert bis d'Schiferbänke méi intensiv exploitéiert goufen. Du si bal iwwerall do wou de Schiferofbau sech rentéiert huet, Gesellschaften entstanen déi mat vill Leit geschafft hunn. Fir eng Konzessioun ze kréie gouf dacks gestridden. D'Leeë goufe milliouneweis aus de Grouwe geholl a lokal souwéi an d'Friemt verkaaft. Déi liicht Exploitatioun iwwer dem Buedem ass awer séier op en Enn komm, sou datt huet missen an d'Déift gegruewe ginn, fir Qualitéitsschifer ze fannen. Uleeën, d'Ënnerhale vun de Galerien, d'Fërderen aus der Déift, souwéi dacks d'Evakuatioun vum Waasser mat Hëllef vu Pompelen, d'Opkomme vun de Soziallaaschten an d'Verschäerfung vun de Sécherheetsmoossnamen hunn d'Exploitatioun ëmmer méi deier gemaach, sou datt vill kleng Betriber net méi konnte mathalen an d'Dieren zougemaach hunn. Soss waren et Zesummebréch vu Galerien oder de Krich, déi fir déi Gesellschaften déi neelech um Bord vun der Rentabilitéit geschafft hunn, den Aus bedeit hunn. Verschiddener hunn et nach bis an 70er oder 80er Jore gepackt. Zu Uewermaartel gouf 1986 déi lescht Koll zougemaach, an der Belsch war et d'Grouf vu Warmifontaine déi 2002 als lescht zougemaach huet. Zu Herbeumont schafft nach eng Schifergrouf iwwerdag op industriellem Niveau, et ginn awer keng Daachleeën do erausgholl.

## Exploitatioun ënner Dag
Ënner dag hänkt d'Method vum Ofbau direkt mat der Schréit vun de Schifercouchen zesummen. Déi konnt an onse Géigenden tëscht 45 a 70 Grad vunn. An enger éischter Phas huet missen den Terrain ënner deem eng Schiferoder sollt exploitéiert ginn, fräigemaach ginn. Da gouf e Pëtz ugeluecht dee sech un der Schréit dem sougenannte *Pendage* vum Fiels orientéiert huet. Vum Pëtz aus goufen horizontal Galerien ugeluecht, déi de Pëtz mat de sougenannte *Kummere* verbonnen huet. Vun der ënneschter Galerie (Foussgalerie) gouf dann dem Fiels no op enger Fläch vun ongefeier 20×20 Meter no uewe gegruewen. Sou gouf eng Lo vun 1 Meter Déckt erausgegruewen. Bei där éischter Phas déi *Crabotage* genannt gouf, ass nëmme schlecht Material ugefall, dat huet missen no baussen evakuéiert ginn, oder wa scho fréier *Säll* do waren, da konnt et an deenen ënnerierdesch ofgelagert ginn. Eréischt wann déi Aarbecht fäerdeg war konnt mam eigentleche Schiferofbau ugefaange ginn.
Irene Abendroth

D**'Irene Abendroth**, gebuer de 14. Juni 1872 zu Lemberg (ukrainesch *Lwiw*), a gestuerwen den 1. September 1932 zu Weidling bei Wien, war eng Sopranistin.

Hire Concert-Debut hat d'Irene Abendroth 1888 zu Karlsbad; ee Joer drop hire Bünen-Debut als *Amina* un der *Wiener Hofoper* am Vincenzo Bellini senger Oper *[[La sonnambula]]*.

## CDen
* *The First Opera Recordings 1895-1902*, bei SYMPOSIUM, 2003, 1 Opnam: *Vergebliches Ständchen* vum Johannes Brahms (G&T gold on black label – 43038 – 9(o)2286B-N.-2Z)
* *The Harold Wayne Collection Vol. 6*, bei SYMPOSIUM, 2002
* *Yale Collection of Historical Sound Recordings*, bei SYMPOSIUM, 2002
:::Sechs Opname vu G & T, déi 1902 zu Dresden gemaach goufe si bekannt.
Erna Berger

D**'Erna Berger**, gebuer den 19. Oktober 1900 zu Cossebaude bei Dresden (déi Zäit am Kinnekräich Sachsen), a gestuerwen de 14. Juni 1990 zu Essen an Nordrhein-Westfalen, war eng däitsch Sopranistin.

Nom Éischte Weltkrich sinn hir Elteren a Paraguay emigréiert. 1924 ass d'Erna Berger nees an Däitschland zeréckkomm, an huet hir Stëmm zu Dresden ausbilde gelooss. Fir d'éischt Kéier op enger Bün war si 1925 wéi de Fritz Busch si als ee vun den dräi Bouwen an der *[[Die Zauberflöte|Zauberflöte]]* an der *Dresdner Staatoper* engagéiert huet. Den Hierdejong am *[[Tannhäuser]]* huet si 1930 zu Bayreuth ënner dem Toscanini gesongen. Vun 1934 un war d'Erna Berger 20 Joer laang Member vun der *Staatsoper Berlin*.

Concertsreese konnt déi wichtegst däitsch Koloratursopranistin vun hirer Generatioun uechter déi ganz Welt maachen. Zanter 1960 war si Professer zu Hamburg op der Musekshéichschoul.

Et gëtt vill Plackenopname mat der Erna Berger.

## Bicher zum Theema
*Erna Berger: *Auf Flügeln des Gesanges - Erinnerungen einer Sängerin*, Atlantis Musikbuch, 1989
*Karla Höcker: *Erna Berger*, Rembrandt Verlag, 1961, 62 Säiten, vergraff.
Wäibau

Als **Wäibau** bezeechent een den Ubau vu Wäiriewen, fir aus den Drauwe Wäin ze maachen. Wäibau gëtt vum Wënzer bedriwwen.

## Geschicht
Den exakten Ursprong vum Wäibau ass net bekannt, mä en existéiert schonn zanter der Antiquitéit an an der Bibel ass rieds dovun..

## Wäibau an der Welt

Der FAO (*Food and Agriculture Organization of the United Nations*) no war Frankräich 2012 mat 5.286.410 Tonne virun Italien a Spuenien dee gréisste Wäiproduzent op der Welt. Lëtzebuerg louch mat 8.504 Tonnen op der 48. Plaz.

Europa huet flächeméisseg déi meescht Wäinubaugebidder an huet 2012 61,4% vum Wäin weltwäit produzéiert.

## Kuckt och
* Wäibauzonen
* Önologie
* Wäibau zu Lëtzebuerg

## Um Spaweck
Amelita Galli-Curci

D**'Amelita Galli-Curci**, gebuer den 18. November 1882 zu Mailand, a gestuerwen de 26. November 1963 zu La Jolla a Kalifornien, war eng italieenesch Sopranistin.

Fir verschidde Kritiker zielt se zu deene beschte Koloratursopranistinne vun hirer Zäit, a beim Public vum 20. Jh. war se op alle Fall ganz populär, wat sech och an de Verkafszuele vun hiren Opnamen néiergeschloen huet.

## Repertoire
* L'Africaine, Giacomo Meyerbeer, Inès
* Il barbiere di Siviglia, Gioacchino Rossini, Rosina
* La Bohème, Giacomo Puccini, Musetta
* La Bohème, Giacomo Puccini, Mimì
* Solotoi petuschok, Nikolai Andrejewitsch Rimski-Korsakow, Königin von Shemacha
* Crispino e la Comare, Federico Ricci/Luigi Ricci, Annetta
* Dinorah, Giacomo Meyerbeer, Dinorah
* Don Pasquale, Gaetano Donizetti, Norina
* Don Procopio, Georges Bizet, Bettina
* L'elisir d'amore, Gaetano Donizetti, Adina
* Hamlet, Ambroise Thomas, Ophelia
* Lakmé, Léo Delibes, Lakmé
* Linda di Chamounix, Gaetano Donizetti, Linda
* Loreley, Alfredo Catalani, Anna
* Lucia di Lammermoor, Gaetano Donizetti, Lucia
* Madama Butterfly, Giacomo Puccini, Butterfly
* Manon, Jules Massenet, Manon
* I Puritani, Vincenzo Bellini, Elvira
* Rigoletto, Giuseppe Verdi, Gilda
* Romeo & Julia, Charles François Gounod, Julia
* Der Rosenkavalier, Richard Strauss, Sophie
* La Sonnambula, Vincenzo Bellini, Amina
* La traviata, Giuseppe Verdi, Violetta
* La Wally, Alfredo Catalani, Walter

## Um Spaweck
Hilde Güden

D**'Hilde Güden**, gebuer de 15. September 1917 zu Wien als *Hulda Geiringer*, a gestuerwen de 17. September 1988 zu Klosterneuburg an Nidderéisträich, war eng éisträichesch Koloratursopranistin a Kammersängerin.

Si hat hiren Debut 1937 un der Wiener Volleksoper. 1938 ass si zu Zürich opgetrueden an 1939 un der Wiener Staatsoper. 1942 ass si vun der Münchner Staatsoper engagéiert ginn, huet Däitschland awer am selwechte Joer verlooss well si jiddesch Originnen hat an huet dunn zu Roum an zu Florenz gesongen. 1946-73 war si Member vun der Wiener Staatsoper. 1951 hat si hiren Debut un der Metropolitan Opera zu New York an huet duerno bis 1965 zum festen Ensembel vun der Oper gehéiert. Bei der Aweiung vum Grousse Festspillhaus zu Salzburg mam Rosenkavalier 1960 huet si d'Sophie gesongen.

Si war eng vun de beschte Mozart- a Strauss-Sängerinne vun hirer Zäit a war och Member vum Wiener Mozart Ensemble.

## Um Spaweck
* Biographie, Rolleverzeechnis, Opnamen; (engl.)
* Biographie, Fotoportraiten, Opnamen; (engl.)
Licia Albanese

D**'Licia Albanese**, gebuer den 22. Juli 1909 zu Bari, ass eng US-amerikanesch Sopranistin mat italieeneschen Originnen. Si huet 1945 déi US-amerikanesch Nationalitéit ugeholl.

Hire Bünendebut hat si 1934 am Stadtheater vu Bari ënner dem Numm *Alicia Albanese* an der Roll vun der *Mimi* am Puccini senger Oper *[[La Bohème]]*. E Joer drop war si an der Arena zu Verona ze héieren an am Teatro alla Scala zu Mailand als *Lauretta*, d'Meedche vun der Titelfigur, am Puccini senger *[[Gianni Schicchi]]*; mam Benjamino Gigli als Partner.

No enger Karriär an Italien a munnechen Optrëtter zu London ass d'Licia Albanese 1940 an d'MET op New York beruff ginn. Do war hir éischt Roll d*'Cio-Cio-San* an der *[[Madama Butterfly]]*. Dee ganz grousse Succès hat si do mat hirer *[[La Traviata]]* vum Verdi.

Den Arturo Toscanini, dee ganz pipeg war mat der Auswiel vu senge Sänger, huet hir d'Haaptrollen ze sange ginn an de Radiosopnamen 1946 vu senger *Traviata* an der *Bohème*, déi méi spéit op Plack bei RCA erauskoumen.
Helen Watts

D**'Helen Watts**, gebuer den 9. Dezember 1927 a gestuerwen de 7. Oktober 2009, ass eng walisesch Altsängerin.

D'Helen Watts huet sech et net einfach gemaach mat hirem Beruff. Fir d'éischt wollt si Piano léieren, dann awer léiwer Psychotherapeutin, ier se op d*'Royal Academy of Music* goung fir Gesank ze studéieren.

D'Helen Watts war eng vun deene wichtegsten Oratorien-Altsängerinne vun hirer Generatioun.
Marque nationale

D'Lëtzebuerger **Marque nationale** ass e Qualitéitslabel fir Liewensmëttel, dee vum Staat vergi gëtt. E gouf 1932 geschaf, fir d'éischt fir de Botter.

De Label gouf progressiv op verschidden aner Produkter aus Lëtzebuerg ausgedeent. Haut profitéiere follgend Produkter vu Lëtzebuerg vun dësem Label:

* de Botter,
* den Hunneg,
* de Branntewäin,
* de Crémant,
* Schwéngefleesch a Schwéngefleeschprodukter, déi dovu gemaach ginn
D'Marque nationale fir de Wäin ass de 24. August 2016 mat der « Appellation d'origine protégée – Moselle luxembourgeoise » ersat ginn.

## Um Spaweck
* marquenationale.lu
Biochimie

D**'Biochimie** ass déi Wëssenschaft déi sech op atomarem an molekularem Niveau mat de Virgäng an de liewegen Organisme befaasst. Se ass also Deel an eng Grondlag vun der Biologie.

Un éischter Plaz behandelt se den Opbau, Fonctionnement a Metabolismus vun de grousse Moleküllgruppen
* Proteinnen (Eewäisser), hir 3-dimensional Struktur, hir Aufgaben, besonnesch als Enzymer.
* Kuelenhydrater, als Engeriespäicher a -liwwerant an als Strukturmoleküller.
* Lipiden (Fetter), als Engergiespäicher a -liwwerant an als Baustee vun de biologesche Membranen.
* Déi 4. grouss Moleküllgrupp, d'Nukleinsaieren (DNS an RNS) ginn hautdesdaags getrennt an der sougenannter Molekularbiologie behandelt.
## Um Spaweck
Kenotaph

E **Kenotaph** (och: *Cenotaph* oder *Zenotaph*, algriichesch: *kenos* = eidel, *taphos* = Graf) ass en eidelt, symbolescht Graf vun engem Mënsch, deen anzwouschanescht begruewe läit.

## Kuckt och
Monument national des mineurs

## Um Spaweck
* De Kenotaph zu London
* BBC iwwer de Kenotaph
Informatioun

**Informatioun** ass de Bedeitungsinhalt vun enger Aussoe, Beschreiwung, Noriicht, Matdeelung, etc. An anere Wierder ass Informatioun de Gewënn vu Wëssen oder d'Eliminatioun vun Ongewëssheet. Informatioun brauch en Zesummenhang zur Welt, iwwer déi s'eppes ausseet an een, dee s'interpretéiere kann.

Informatioun existéiert a verschiddene Formen, z.&nbsp;B.:
* an eisem Gehier, codéiert am neuronale System
* am geschwatenem Wuert, codéiert a Schallwellen
* am geschriwwene Wuert, codéiert a Schrëftzeechen
* a bildlecher Duerstellung, codéiert a visuelle Symboler
* a mathematesche Formelen, codéiert a formale Systemer
* am Computer, codéiert an elektresch a magnéitesch Impulser

## Um Spaweck
Johann Fischart

De **Johann Baptist Friedrich Fischart**, genannt *Mentzer* (dat heescht: "dee vu Mainz"), wéinst den Originne vu sengem Papp, gebuer 1546 oder Ufanks 1547 zu Stroossbuerg, a gestuerwen 1590 zu Forbach bei Saarbrécken.

## Säi Liewen
De Johann Fischart war dat eelst vun de sechs Kanner vum Gewierzhändler Hans Fischer. Tëscht 1553 an 1563 geet de jonke Fischart zu Stossbuerg an de Lycée. Nom Doud vu sengem Papp (ëm 1561) geet en op Worms an d*'Latäinschoul*. Vun de Mëtt 60er Joren un, mécht de Fischart en ettlech Bildungs- a Studiereesen, déi hien uechter Holland, Frankräich, England an Italie féiert. Zu Siena mécht e seng Droit-Etüden.

Zanter 1567 nennt de Johann Fischer sech *Fischaert* oder *Fischart*. Ier hie mat Schreiwen ufänkt, mécht en 1568 zu Stroossbuerg säi Magister.

## Säi Wierk

## Editiounen
* *Sämmtliche Dichtungen*, erausginn 1866/67 vum Heinrich Kurz a véier Bänn zu Leizig beim J.J. Weber

## Bicher iwwer de Fischart
Computerprogramm

E **Computerprogramm** ass d'Codéierung vun engem Algorithmus mat Hëllef vun enger Programméiersprooch zwecks Ausféierung op engem Computer.
Affentheurlich Naupengeheurliche Geschichtklitterung

**Affentheurlich Naupengeheurliche Geschichtklitterung** ass e Buch vum Johann Fischart aus dem Joer 1575. Et ass eng vun deenen éischte Sproochspillereien an der däitscher Literatur.

De Fischart huet nieft Däitsch, Latäin, Griichesch a Franséisch och Italieenesch an Hollännesch konnt, soudatt hien déi Sproochen a seng Bicher konnt mat antrëtzen. Op déi Manéier gesäit seng *Geschichtklitterung* aus wéi e Virleefer vum James Joyce sengem Finnegans Wake an dem Arno Schmidt senge Wierker aus den Ziedelkëschten.

Mat der Geschichtklitterung wollt de Fischart dem François Rabelais säi *Gargantua a Pantagruel* op Däitsch iwwerdroen. Mä de Fischart huet dovu profitéiert, seng eege Fantasie mat an d'Spill ze bréngen. Wéi dat ausgesäit, weist schonn den Text op der Titelsäit vun der Editioun vun 1590. Et geet ëm:
*Thaten und Rhaten der vor kurtzen langen unnd je weilen Vollenwolbeschreiten Helden und Herren Grandgoschier Gorgellantua und deß deß Eiteldurstlichen Durchdurstlechtigen Fürsten Pantagruel von Durstwelten, Königen in Vtopien, Jederwelt Nullatenenten vnd Nienenreich Soldan der Neuen Kannarien, Fäumlappen, Dipsoder, Dürstling, vnd OudissenInseln: auch Großfürsten im Finsterstall, vnd Nubel NibelNebelland, Erbvögt auff Nichilburg, vnd Niderherren zu Nullibingen, Nullenstein und Niergendheym.*
## Editiounen
* Johann Fischart: *Geschichtklitterung (Gargantua). Text der Ausgabe letzter Hand von 1590.* mat engem Glossar erausgi vun der Ute Nyssen. 2 Bänn. Rauch Verlag, Düsseldorf, 1963
* Johann Fischart: *Affentheurlich Naupengeheurliche Geschichtklitterung*, Eichborn Verlag, Frankfurt am Main, 1997.

## Literatur zum Theema
* Hugo Sommerhalder: *Johann Fischarts Werk. Eine Einführung.*, De Gruyter Verlag, Berlin, 1960
* Rüdiger Zymner: *Manierismus. Zur poetischen Artistik bei Johann Fischart, Jean Paul und Arno Schmidt.* Schöningh Verlag, Paderborn, 1995.

## Um Spaweck
* Index, Titel an Extraiten
Servicer zu Lëtzebuerg

Zu Lëtzebuerg ginn zu de **Servicer** gezielt:
* den Handel,
* d'Banken,
* déi aner Finanzinstituter,
* d'Assurancen,
* d'Agencen (*Immobilienagencen ënner* aneren) an
* d'Administratiounen.
Am Kader vun der Reconversioun an Diversificatioun vun der Lëtzebuerger Wirtschaftsstruktur, a spéider am Laf vun der Entwécklung vu Lëtzebuerg als international Finanzplaz, ass den Undeel vun de *Servicer* un der nationaler Wäertschöpfung weider staark gewuess, vun 69,8 % am Joer 1985 op 81,5 % am Joer 2001. D'Tertiärisatioun vun der Wirtschaft gëtt am Lëtzebuerger Fall besonnesch däitlech.

## Literatur
* Jean Dargent: *Luxembourg: Place financière internationale*, Service Information et Presse, Luxembourg, 1974
* Ernest Muhlen: *Monnaie et circuits financiers au Grand-Duché de Luxembourg*, Université Internationale de Sciences Comparées, Luxembourg, 1968

## Um Spaweck
Kuckt no op der Websäit vum STATEC
Algorithmus

Ënner engem **Algorithmus** versteet een eng prezis Beschreiwung vun enger endlecher Prozedur fir d'Léise vun engem Problem.

Am dagdeegleche Liewe loosse sech liicht Beispiller fir Algorithme fannen: Zum Beispill ass e Kachrezept een Algorithmus, wann d'Rezept ausféierlech genuch beschriwwen ass.

Algorithme loosse sech duerch Pseudocode, Flossdiagrammen oder Struktogrammen duerstellen.

De Begrëff *Algorithmus* geet zeréck op den arabesche Mathematiker *Mohammed ibn Musa abu Djafar al Khowarizmi* (zirka 783-850) a säi Buch: *Kitab al muhtasar fi hisab al gebr we al muqabala*.

## Eegenschafte vun Algorithmen
### Abstraéirung
An der Reegel léist een Algorithmus eng Klass vu Problemer, woubäi d'Auswiel vum Problem duerch d'Eingabe bestëmmt gëtt.

### Determinéiertheet
Algorithme sinn an der Reegel determinéiert, dat heescht mat de selwechte Viraussetzungen (gläicher Eingabe a Startzoustand) gëtt ëmmer dat selwecht Resultat geliwwert. Eng Ausnam si randomiséiert Algorithmen, bei deenen d'Resultat an enger gewësse Mooss op Zoufall berout.

### Finitheet
Een Algorithmus muss an engem endlechem Text beschreifbar sinn, also eng endlech Längt hunn.

### Terminéierung
Allgemeng si just Algorithmen interessant, déi no enger endlecher Zuel vu Schrëtt ee Resultat liwweren.

### Determinismus
Een Algorithmus ass deterministesch, wann zou all Zäitpunkt vu senger Ausféierung héchstens eng Méiglechkeet besteet fir weider ze maachen.

## Klassifikatioun vun Algorithmen
Algorithme loosse sech no verschiddene Krittäre klassifizéieren. Een übleche Krittär ass hir Lafzäit. Sou ënnerscheet en zum Beispill Algorithme mat follgende Lafzäiten (notéiert an der Landau-Notatioun):
* konstant O(1)
* logaritmesch O(\log n)
* lineär O(n)
* iwwerlineär O(n\log n)
* quadratesch O(n^2)
* polynomiell vom Grad k O(n^k)
* exponentiell O(2^n)

## E puer Algorithmen
### Zortéieralgorithmen
* Bubblesort
* Bsort
* Countingsort
* Heapsort
* Mergesort
* Quicksort
* Shellsort

### Graphalgorithmen
* Dijkstra-Algorithmus
* Kruskal-Algorithmus
* Bellman-Ford-Algorithmus

## Um Spaweck
Lance Armstrong

De **Lance Armstrong**, gebuer den 18. September 1971 zu Plano am Texas, ass e fréieren US-amerikanesche Vëlossportler.

Hien huet sech de 24. Juli 2005 vum professionelle Vëlossport zeréckgezunn, nodeem hie siwemol noeneen den Tour de France gewonnen hat - ënner Doping, wéi 2012 un d'Liicht koum.

Am September 2008 huet hie säi Comeback fir d'Saison 2009 ugekënnegt.

Hien ass doduerch bekannt ginn, datt hien testiculaire Kriibs iwwerlieft huet an d'Joer drop säin éischten Tour de France gewonnen huet.

2010 ass hie mat der Ekipp RadioShack de Skoda-Tour de Luxembourg gefuer.

Am Oktober 2012 huet d'US-Anti-Doping-Agentur Usada dem Armstrong nogewisen, datt hie jorelaang systematesch ë.&nbsp;a. Epo-, Testosteron-, Kortison- a Bluttdoping bedriwwen hat. Den Armstrong huet dës Virwërf ofgestridden. All Titelen, déi en zanter 1998 kritt hat, dorënner seng 7 Tour-de-France-Titelen, goufen him oferkannnt.

## Livestrong a Lance Armstrong Foundation
Kuerz no senger Kriibserkrankung huet hien d'Lance Armstrong Foundation (LAF) gegrënnt. Si ënnerstëtzt de Kampf géint de Kriibs an d'Fuerschung fir en Heelmettel fir de Kriibs ze fannen.

Am Joer 2004 huet de Lance Armstrong, zesumme mat der Sportartikelfirma Nike, e gielt Armbändche mat der Opschrëft "LIVESTRONG" erausbruecht. Et war en Deel vun der Campagne "Wear Yellow and live strong" déi Kriibs-Kranker a Kriibs-Iwwerliewender ënnerstëtzt. A weiderer Zesummenaarbecht mat der Firma Nike, mat der Firma Giro an der Firma Oakley, huet de Lance Armstrong an de Joren duerno all Joer Sportsartikele vu Livestrong erausbruecht. Den Erléis vun de Produite vu Giro an Oakley fléisst zum gréissten Deel an d'LAF. Den Erléis vun der Nike-Kollektioun vu Livestrong fléisst integral an d'LAF.

Am September 2012, wéi seng Uschëllegung vun Doping bekannt gouf, huet den Armstrong sech aus der LAF zeréckgezunn, fir hir net ze schiedegen.

## Ekippen
* 1992-1996 Motorola
* 1997 Cofidis
* 1998-2004 US Postal Service
* 2005 Discovery Channel
* 2009 Astana
* 2010 Ekipp RadioShack

## Palmarès
### [[1991]]
* 1. an der Settimana Ciclistica Bergamasca

### [[1993]]
* 1. an der Stroosseweltmeeschterschaft zu Oslo
* 1. am Trofeo Laigueglia

### [[1995]]
* 1. an der Clásica Ciclista San Sebastián - San Sebastián

### [[1996]]
* 1. an der Flèche wallonne

### [[1998]]
* 1. am Tour de Luxembourg

### Oferkannt Titelen:
**1999**
* 1. am Tour de France

**2000**
* 1. am Tour de France
* 1. am Grand Prix des Nations
* 2. a Paris - Camembert

**2001**
* 1. am Tour de France
* 1. am Tour de Suisse

**2002**
* 1. am Tour de France
* 1. am Grand Prix du Midi Libre
* 1. am Critérium du Dauphiné libéré

**2003**
* 1. am Tour de France
* 1. am Critérium du Dauphiné libéré

**2004**
* 1. am Tour de France
* 1. am Tour de Georgia

**2005**
* 1. am Tour de France

**2009**
* 3. am Tour de France

**2010**
* 3. am Tour de Luxembourg
* 2. am Tour de Suisse

## Um Spaweck
Chambre de commerce

D**'Chambre de Commerce**, och **Handelskummer** genannt, ass eng Lëtzebuerger Beruffschamber, déi d'Interête vum Handel, der Industrie, de Banken an all anere Betriber mat Ausnam vun deenen aus dem Handwierk an der Landwirtschaft vertrëtt. Se huet de Statut vun engem ëffentlechen Etablissement.

D'Chambre de commerce ass hirersäits Member am Daachverband Union des entreprises luxembourgeoises (UEL).
## Geschicht
Den 1. Oktober 1841, nëmmen zwee Joer no der Onofhängegkeet vu Lëtzebuerg, huet de Kinnek a Grand-Duc Wëllem II. duerch en Arrêté d'Handelskummer geschaaft. Se hat deemools 21 Memberen déi ë.&nbsp;a. follgend Handelsberäicher vertrueden hunn: Schmëtten, Händschen-, Porzeläin- a Pabeierfabricken, Wiewereien, Millen, Tubaksindustrie, asw.

D'Schafe vun der Handelskummer gouf de 4. Abrëll 1924 nach duerch e Gesetz confirméiert, mat deem zu Lëtzebuerg e Beruffschamber-System op eligibeler Basis opgebaut gouf. Nieft der Handelskummer goufen ë.&nbsp;a. och nach Handwierkerkummer an d'Landwirtschaftskummer an d'Liewe geruff.

## Organisatioun
;Presidente vun der Handelskummer

*1841-1842 – Ferdinand Pescatore
*1842-1852 – Antoine Schaefer
*1852-1856 – Jacques Lamort
*1857-1860 – François Krewinckel
*1860-1863 – Ferdinand Schaefer
*1863-1865 – Gabriel de Marie
*1865-1872 – Jean Mersch-Wittenauer
*1872-1875 – Dominique Victor Buck
*1875-1879 – Jean Mersch-Wittenauer
*1880-1883 – Dominique Victor Buck
*1884-1895 – Édouard Metz
*1895-1904 – Émile Metz
*1904-1925 – Léon Metz
*1925-1952 – Aloyse Meyer
*1953-1959 – Félix Chomé
*1959-1974 – Tony Neuman
*1974-1992 – Emmanuel Tesch
*1992-2004 – Joseph Kinsch
*2004-2019 – Michel Wurth
*2019-2023 – Luc Frieden
*zanter 2023 – Fernand Ernster

De Generaldirekter ass zanter Januar 2014 den Ekonomist Carlo Thelen.

## Kuckt och
* Beruffschamber
* Sozialwalen

## Um Spaweck
* Websäit vun der Handelskummer
Chambre d'agriculture

D**'Chambre d'agriculture** oder d**'Landwirtschaftskummer** (**LWK**) zu Lëtzebuerg ass d'Beruffschamber vun de Baueren, Wënzer a Gäertner. Se huet de Statut vun engem ëffentlechen Etablissement.

## Geschicht
Duerch d'Gesetz vum 4. Abrëll 1924 gouf eng legal Basis fir d'Landwirtschaftskummer a véier aner Beruffschambere geschaaft.

Well d'Landwirtschaftskummer awer engersäits am ëffentleche Liewen net déi Bedeitung krut, wéi de Legislateur dat mat der Grënnung bezweckt hat an och well et anersäits zanter der Liberatioun keng offiziell gewielt Vertriedung fir d'Landwirtschaft méi gouf, ass op Basis vum groussherzoglechen Arrêté vum 10. Oktober 1945 e Gremium bannent der Bauerenzentral geschaaft ginn, fir d'Attributiounen an d'Funktioune vun der Landwirtschaftskummer z'iwwerhuelen. Dëse Gremium war ënnert dem Numm *Conseil national de l'agriculture* bekannt, och wann den Numm net am Arrêté festgehale gouf.

Et huet iwwer véierzeg Joer gedauert bis dat modifizéiert Gesetz vum 4. Abrëll 1924 ëmgeännert an erweidert gouf an du mam Gesetz vum 7. September 1987 de Fonctionnement an de Walmodus vun der Landwirtschaftskummer festgeluecht gouf. De 14. Juli 1988 war d'Landwirtschaftskummer du fest installéiert.

## Organisatioun
De Verwaltungsrot vun der LWK besteet aus 19 Memberen. Dovu si 15 Baueren, dräi Wënzer an ee Gäertner. Fënnef vun de Membere bilden de Comité.

## Kuckt och
* Beruffschamber
* Sozialwalen

## Um Spaweck
* Websäit vun der ''Chambre d'agriculture''
Däitschen Zaldotekierfecht zu Sandweiler

Schonn an der Zäit vun der Ardennenoffensiv huet den amerikanesche Griewerdéngscht gefalen däitsch Zaldoten aus der Front-Zon erausbruecht, a se mat Camionen op Sandweiler gefouert. Do goufen d'Läichen op eng 500 Meter breet Wiss laanscht de Bësch geluecht.

## Zaldotekierfecht zu Housen
Den 19. Mäerz 2021 gouf bekannt, datt en däitschen Zaldotekierfecht zu Housen op engem Privatterrain entdeckt gouf. Op deem 16,7 Ar grousse Grondstéck sinn och mënschlech Iwwerreschter fonnt ginn. Nom Lokalhistoriker Yves Rasqui waren hei 165 däitsch Zaldote begruewen, déi all am Wanter 1944 an der Ardennenoffensiv an der Géigend vun Housen gefall sinn. Am Summer 1952 gouf, no engem Accord tëschent der Lëtzebuerger an der Däitscher Regierung, dëse Kierfecht op den Zaldotekierfecht zu Sandweiler an e sougenannt *Kameradengrab* ëmgebett. Dës Aktioun soll ënner "schwéiere Bedingunge" virun sech gaange sinn, dat géif erklären, datt mënschlech Iwwerreschter "vergiess" goufen. Doriwwer eraus ass och e stengene Gedenksteen aus dem Joer 1946 mat der Opschrëft *Dem Andenken unserer gefallenen Kameraden* erëmfonnt ginn, niewent enger Rei Gebrauchsgéigestänn vun den Zaldoten, wéi Täschemesser an Helmer. Datt och nach zum deel schaarf Munitioun erëmfonnt gouf, erkläert de Lokalhistoriker domat, datt beim Zouschëdde vun de Griewer och Munitioun, déi nach doruechter louch dunn hei mat entsuergt gouf.


Fichier:Sandweiler KSG 1631 pK.jpg|Beschrëftung bei der Entrée
Fichier:Sandweiler KSG 1698 pK.jpg|Plack um Massegraf
Fichier:Sandweiler KSG 1706 pK.jpg|Anonym Kräizer um Massegraf
Fichier:Sandweiler KSG 1712 pK.jpg|Entréesberäich vum Monument aus gesinn
Fichier:Sandweiler KSG 1726 pK.jpg|Griewer vu jee dräi Zaldoten, déi zesumme gestuerwe sinn
Fichier:Sandweiler KSG 1640 pK.jpg|Neit Kräiz, ersetzt eent, dat gestuel gi war


## Kuckt och
*Däitschen Zaldotekierfecht a Clausen

## Um Spaweck

* De Kierfecht um Site vum ''Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge''
* Broschür 50 ''Jahre Kriegsgräberstätte Sandweiler / Luxemburg'' vum *Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge*; archivéiert;
Amerikaneschen Zaldotekierfecht zu Hamm

Den **Amerikaneschen Zaldotekierfecht zu Hamm** ass en amerikanesche Kierfecht, an deem déi stierflech Iwwerreschter vu 5.076 amerikaneschen Zaldote begruewe sinn, déi am Zweete Weltkrich, absënns an der Ardennenoffensiv, zu Lëtzebuerg gestuerwe sinn. En ass 20,44 ha grouss an ee vu véierzéng amerikaneschen Zaldotekierfechter déi baussent den USA ugeluecht goufen. De Kierfecht gouf 1960 fäerdeggestallt a gouf de 4. Juli 1960 feierlech ageweit.

Och de Generol George S. Patton, deen Enn 1945 un de Suitte vun engem Autosaccident gestuerwen ass, ass do begruewe ginn.

## D'Kapell
D'Kapell ass aus wäissem Valore-Steen aus dem franséische Jura an ongeféier 15 Meter héich. Op der ëstlecher Säit, dem Haaptagank zougedréit, ass eng Skulptur vum Wope vun de Vereenegte Staaten. Op der westlecher Säit ass eng Skulptur vum Lëtzebuerger Wopen ze gesinn.

Iwwer dem Agank vun der Kapell steet eng siwe Meter héich Skulptur vun engem Friddensengel, déi aus roudem schweedeschen Orchidee-Granit gemeesselt gouf. Seng riets Hand gëtt de Seegen a seng lénks Hand hält e Lorbertrausch. Iwwer der Statu ass eng Dauf op enger Wollek ze gesinn. D'Kapellendier besteet aus zwéin héije bronzene Fligelen op deene vergult Motiver déi aacht Dugende vum Zaldot duerstellen.

Déi bannenzeg Mauere vun der Kapell sinn aus *Hauteville-Perlé*-Steen. Virun der nërdlecher Wand steet en Altor aus *[[Bloe Steen (Natursteen)|Bleu Belge]]*-Marmer, aus dem Süde vun der Belsch. Iwwer dem Altor weist eng schmuel Bläiglas-Fënster d'Ofzeeche vun de fënnef grousse Militäreenheeten, déi an dëser Géigend am Asaz waren. De Buedem ass aus véier verschidden Zorte italieenesche Marmer. An der Mëtt ass eng ronn, bronze Plack mat den dräizéng Stäre vum amerikanesche Wope mat ronderëm Äscht vun Eechen, Kiferen a Lorbertraisch. Um Plaffong ass e Mosaik a liewege Faarwen ze gesinn, dat den Hellege Geescht weist, op enger Wollek, déi vu véier Engele gedroe gëtt.

## D'Griewer

Op de Graffelder op der aner Säit vun der Terrass leien déi stierflech Iwwerreschter vu 5 076 amerikanesche Krichsdoudeger, déi am Déngscht vun hirer Natioun hiert Liewe verluer hunn. Si koumen aus 50 Staaten an aus dem *District of Columbia*. An 22 Griewer leien zwéi Bridder niefteneen. An 101 Griewer leien Onbekannter oder Läichen, déi net identifizéiert goufen. Griewer mam Davidsstär weisen op jiddesch Zaldoten hin. Och eng Fra ass do begruewen, eng Infirmière.

D'Griewer sinn an néng Parzellen agedeelt. Op béide Säite vun der Parzell an der Mëtt direkt virun der Terrass stinn zwéi Fändelspottoen. Dertëscht ass d'Graf vum Generol George S. Patton.

Ënner den iwwer 5.000 Zaldoten, déi um Kierfecht leien, ass och eng Fra, an zwar de 2ndLT Nancy Leo, eng Infirmière aus dem Maryland déi bei engem Autosaccident bei Paräis de 24. Juli 1945 ëm d'Liewe koum. Hiert Graf ass H-9-71.

## Kuckt och

## Um Spaweck

* De Kierfecht op der Websäit vun der American Battle Monuments Commission
Bankenopsiicht

D'Lëtzebuerger **Bankenopsiicht** ass de 17. Oktober 1945 ënner dem Numm **Commissaire au contrôle des banques** gegrënnt ginn. Dëse Kommissär hat eng Iwwerwaachungsmissioun iwwer de Bankesecteur. De spéidere Premierminister, Staats- a Finanzminister Pierre Werner war den éischten Titulaire vun dësem neie Service.

Wéi dunn den 20. Mee 1983 den Institut monétaire luxembourgeois gegrënnt gouf, huet hien d'Iwwerwaachungsaufgabe vun dësem Commissariat iwwerholl. Schliisslech ass aus dem *Institut monétaire* 1998 eng um europäeschen Niveau gläichberechtegt Zentralbank ginn, déi auschliisslech monetär Funktioune kritt huet an dofir d'Iwerwaachungsfunktiounen, inklusiv déi iwwer d'Bourse erëm huet missen oftrieden. D'Commission de surveillance du secteur financier (CSSF) ass du gebuer ginn, mat enger Kompetenz iwwer d'Banken, déi aner Finanzinstituter an iwwer d'Bourse.

## Kuckt och
* Commission de surveillance du secteur financier, 
 
## Um Spaweck
* D'Websäit vum CSSF
Brigitte Nielsen

D**'Brigitte Nielsen**, gebuer als *Gitte Nielsen* de 15. Juli 1963 zu Rødovre, engem Faubourg vu Kopenhagen, ass eng dänesch Schauspillerin.

Hiren éischte Film (*Red Sonja*) huet d'Brigitte Nielsen mam Arnold Schwarzenegger 1985 gedréit. Si war mam Sylvester Stallone bestuet, an där Zäit huet si *Rocky IV* a *Cobra* gedréit.

1997 huet si, zesumme mam éisträichesche Sänger a Museker Falco, en Duett mam Titel *Body next to Body* opgeholl.

## Filmer
### Kinofilmer
* *Red Sonja* (1985), vum Richard Fleischer
* *[[Rocky IV]]* (1985), vum Sylvester Stallone
* *Cobra* (1986), vum George P. Cosmatos
* *[[Beverly Hills Cop II]]* (1987), vum Tony Scott
* *Bye Bye Baby* (1988), vum Enrico Oldoini
* *Domino* (1988), vum Ivana Massetti
* *976-EVIL 2: The Astral Factor* (1991), vum Jim Wynorski
* *The Double 0 Kid* (1992), vum Duncan McLachlan
* *Mission of Justice* (1992), vum Steve Barnett
* *Chained Heat II* (1993), vum Lloyd A. Simandl
* *Galaxis* (1995), vum William Mesa
* *Compelling Evidence* (1995), vum Donald Farmer
* *Codename: Silencer* (1995), vum Talun Hsu
* *Snowboard Academy* (1996), vum John Shepphird
* *Hostile Environment* (1998), vum David A. Prior
* *Paparazzi* (1998), vum Neri Parenti
* *She's Too Tall* (1999), vum Redge Mahaffey
* *Doomsdayer* (2000), vum Michael J. Sarna
* *The Hustle* (2008), vum Deon Taylor
* *Big Money Rustlas* (2010), vum Paul Andresen
* *Eldorado* (2011), vum Richard Driscoll
* *Skinny Dip* (2011), vum Frankie Latina 

### Tëlee-Filmer
* *Murder by Moonlight* (1989)
* *Fantaghirò 2* (1992)
* *Fantaghirò 3* (1993)
* *Fantaghirò 4* (1994)
* *Fantaghirò 5* (1996)
* *SOKO Stuttgart: Stuttgart ist Sexy* (2009)

## Um Spaweck
Iconomaques

**Iconomaques** ass den Numm vun enger lëtzebuergescher Konschtbeweegung, déi 1954 an d'Liewe geruff gouf, an déi d'abstrakt Molerei zu Lëtzebuerg e grousse Schrack virubruecht huet.

Zu hire Grënnungsmemberen zielen de Joseph Probst, seng Fra Colette Probst-Wurth, de Will Dahlem, den Henri Dillenburg, de François Gillen, de Frantz Kinnen, den Emile Kirscht, de Wenzel Profant, de Michel Stoffel an de Lucien Wercollier. E puer vun hinne ware virdru an der Nouvelle Équipe involvéiert.

## Kuckt och
* Lëscht vu lëtzebuergesche Konschtschafenden
Hinzerter Kräiz

D**'Hinzerter Kräiz** gouf am Mäerz 1946 um Nikloskierfecht opgeriicht. 
Et gouf aus Holzdunnen aus dem SS-Sonderlager Hinzert am Honsréck zesummegesat an et erënnert un déi 82 Lëtzebuerger, déi am Zweete Weltkrich zu Hinzert an zu Köln am Prisong Klingelpütz higeriicht goufen, an um Nikloskierfecht begruewe sinn. De Schräiner Jos. Colabianchi, dee selwer Prisonéier zu Hinzert war, huet déi Dunnen a Fassong bruecht, an d'Kräiz zesummegesat.

Am Joer 1969 gouf d'Plaz ronderëm d'Hinzerter Kräiz nei amenagéiert. Dobäi gouf dem Kënschtler Lucien Wercollier seng Bronze-Figur *[[Le prisonnier politique|De politesche Gefaangenen]]* derbäigesat. De Wercollier selwer gouf zwee Joer laang zu Hinzert an am KZ Lublin gepéngegt.

1974 gouf d'Hinzerter Kräiz zesumme mat der Plaz ronderëm zum Monument national erkläert, an dréit zanterhier den offiziellen Titel *Monument national de la résistance et de la déportation*.

## D'Kräiz an d'Griewer
D'Kräiz gouf vum lëtzebuergesche Schräiner Joseph Colabianchi, dee selwer Prisonéier zu Hinzert war, zesummegesat an op Hinzert bruecht, wou et Enn 1945 op der Plaz opgestallt gouf wou d'Lëtzebuerger Affer begruewe gi waren.

Den 8. Mäerz 1946 gouf d'Kräiz um Nikloskierfecht iwwer de Griewer vun de lëtzebuergesche Krichsaffer, deenen hir stierflech Iwwerreschter heembruecht gi waren, opgestallt.

Op der Plaz vum Hinzerter Kräiz sinn d'Griewer vun deene Läichen déi net konnten identifizéiert ginn:
* 19 Affer vum Generalstreik géint d'Zwangsrekrutéierung (31. August-1. September 1942), déi zu Hinzert erschoss gi waren;
* 23 Resistenzler déi de 25. Februar zu Hinzert erschoss gi waren;
* 3 Lëtzebuerger déi am Lager zu Hinzert gestuerwe waren;
* 6 Lëtzebuerger déi den 18. Dezember 1944 beim Bommenugrëff am Hinzerter Niewelager zu Wiesbaden gestuerwe waren;
* 4 Affer déi 1943 am Prisong zu Köln-Klingelpütz gekäppt gi waren;
* 21 Lëtzebuerger déi 1944 zu Frankfurt/Main higeriicht goufen.

## Biller

Luxembourg City Croix de Hinzert Memorial 01.jpg|D'Plaz mam Hinzerter Kräiz


## Literatur
* Hohengarten, A., 2014. *Die Stadt Luxemburg unter dem Hakenkreuz (1940-1945). Ein alternatiiver Stadtführer. Erweiterte Auflage*. Éditions Le Phare, Esch-Uelzecht, 272 S. ISBN 978-2-87964-138-6. 2. Oplo. [1. Oplo: 1995].
* Engel, M. & A. Hohengarten, 1983. *Hinzert. Das SS-Sonderlager im Hunsrück 1939-1945*. Sankt-Paulus-Druckerei A.G. Luxemburg.

## Kuckt och
*SS-Sonderlager Hinzert
* Lëscht vun den nationale Monumenter an der Gemeng Lëtzebuerg
Albert Wingert

Den **Albert Joseph Wingert**, gebuer de 25. Juni 1897 zu Holz (Rammerech), a gestuerwen den 29. Mäerz 1962 am Spidol zu Esch-Uelzecht un de Follege vun engem Häerzinfarkt, war e lëtzebuergesche, Schoulmeeschter, Politiker a Resistenzler.

Hie war ee vun de Matgrënner vun der Resistenzorganisatioun Alweraje.

Wéinst senge Resistenzaktivitéite gouf hie vun den Nazien op Hinzert, an an d'Kazetter Gusen I a Mauthausen verschleeft.

Fir un hien z'erënnere gouf déi sougenannt *Nei Schoul* zu Schëffleng *École Albert Wingert* gedeeft, an eng Strooss laanscht d'Schoul huet säin Numm.

Hie war bis 1933 mat der Léierin a Journalistin Mie Wingert-Rodenbour bestuet.
## Literatur zum Theema
* Marc Limpach, Marc Kayser: *Wir glauben an die Demokratie. Albert Wingert, Resistenzler. Eine Monographie*, Verlag Éditions Lëtzebuerger Land, Lëtzebuerg, 2004, "Mit der Unterstützung der Fondation Lydie Schmit"
* Henri Wehenkel, Albert Wingert, héros à l'eau de rose / Henri Wehenkel. - An: Forum für Politik, Gesellschaft und Kultur. - Luxembourg. - Nr. 243 (Febr. 2005), p.&nbsp;45-47, ill. den Artikel am Internet
* Marc Kayser, Luxemburger Resistenz und demokratischer Antifaschismus: Albert Wingert und die ALWERAJE: Anmerkungen zu Henri Wehenkels Rezension des Buches "Wir glauben an die Demokratie - Albert Wingert, Resistenzler" / Marc Kayser, Marc Limpach. - An: Forum für Politik, Gesellschaft und Kultur. - Luxembourg. - Nr. 244 (März 2005), p.&nbsp;47-51, ill.
* Marc Kayser, Zu den Vorwürfen an Albert Wingert / Marc Kayser, Marc Limpach. - An: Forum für Politik, Gesellschaft und Kultur. - Luxembourg. - Nr. 246 (Mai 2005), p.&nbsp;52-56, ill.
* Henri Koch-Kent: *Albert Wingert, précurseur de la résistance: 1897-1962*. in: Cinquantenaire des Sapeurs-pompiers de Holtz. Luxembourg, 1983, S. 94-101.
* Henri Koch-Kent: *Putsch à Luxembourg?*, Imprimerie Hermann, Lëtzebuerg, Januar 2004

## Kuckt och
* Resistenz
* Alweraje
Hans Adam

Den **Heinrich**, genannt **Hans Adam**, gebuer den 23. Februar 1894 zu Anspach am Taunus (Südhessen), an higeriicht zu Köln am Klingelpütz-Prisong den 11. September 1942, war e Schmelzaarbechter a Resistenzler.

Den Hans Adam war zanter 1912 Aarbechter op der Schëfflenger Schmelz. 1917 huet e sech zu Schëffleng mat der Catherine Breyer bestuet. Hie war als Gewerkschaftler aktiv an huet bei verschiddene Streiker matgemaach. 1933 ass e mat senger Famill vu Schëffleng op Esch geplënnert.

Am August 1942 war hien ee vun de wichtegsten Acteure beim Proteststreik géint d'Zwangsrekrutéierung. Méindes den 31. August 1942 huet hien ëm 2 Minutten op 6 owes en dräi Kilo schwéieren Takeschlëssel (eng Zort Krop) un d'Stoleseel vum "Bier", der Dampdrocksireen vun der Schmelz, gehaangen an domat d'Zeeche fir de Streik ginn.

Den Adam gouf vun engem "Sondergericht" den 10. September 1942 zum Doud verurteelt an direkt duerno op Köln an de Klingelpütz-Prisong bruecht. Den Dag drop gouf en duerch d'Guillotine higeriicht.

De 26. September gouf seng Fra mat hiren zwee Kanner a Schlesie verschleeft. Eréischt den 21. Juli 1945 konnte si nees op Esch heemkommen.

Him zu Éiere gouf zu Schëffleng de "Square Hans Adam" an zu Bierchem d'"rue Hans Adam" genannt. Zanter Abrëll 2021 erënnert e *[[Lëscht vun de Stolpersteine zu Lëtzebuerg#Esch-Uelzecht|Stolperstein]]* zu Esch un hien.


Fichier:Schëffleng (Square Hans Adam).jpg|De Square Hans Adam mat der Erënnerungsplack zu Schëffleng.
Fichier:HansAdam Graf.JPG|Säi Graf um Lallenger Kierfecht.
Fichier:Stolperstein Heinrich Adam Esch-Alzette, 61 rue Michel Rodange 01.jpg|*Stolperstein* zu Esch.

## Gielercher
*
## Um Spaweck
Alan M. Turing

Den **Alan Mathison Turing**, gebuer den 23. Juni 1912 zu London, a gestuerwen de 7. Juni 1954, war e brittesche Mathematiker, Kryptoanalytiker an ee vun den "Urpappe" vum Computer.

Den Turing gëllt haut als ee vun deenen aflossräichsten Theoreetiker vun der fréier Computerentwécklung an der Informatik. Déi vun him entwéckelt Turingmaschinn ass d'Grondlag vun der theoreetescher Informatik. Am Zweete Weltkrich huet hien d'Aarbechten dirigéiert déi zu der Entschlësselung vun den däitsche Funkspréch gefouert hunn, déi mat der Enigma-Maschinn verschlësselt goufen. De gréissten Deel vu senge wëssenschaftlechen Aarbechte sinn haut nach net verëffentlecht.

No him ass den Turing-Präis benannt, déi wichtegst Auszeechnung an der Informatik.

## Kuckt och
* Turingmaschinn

## Um Spaweck

Déi offiziell Turing-Präis Säit
Andy Kaufman

Den **Andy Kaufman** (eigentlech *Andrew Geoffrey Kaufman*), gebuer de 17. Januar 1949 zu New York City, a gestuerwen am *Cedars-Sinai-Spidol* zu Los Angeles a Kalifornien de 16. Mee 1984, war en US-amerikaneschen Entertainer.

Dem Andy Kaufman säin exzentrescht Liewe gouf vum Miloš Forman 1999 am *[[Man on the Moon]]* verfilmt, mam Jim Carrey an der Titelroll.

## Fir ze liesen
* Bill Zehme: *Lost in the Funhouse: The Life and Mind of Andy Kaufman*, 2001, Delta Books

## Um Spaweck
* Munneches iwwer den Andy Kaufman op Englesch
Privatkonnegeschäft

D**'Privatkonnegeschäft** oder op englesch **Private banking** begräift déi Déngschtleeschtungen déi d'Banken an aner Finanzinstituter fir Privatkonne mat Knäpp entwéckelt hunn. Dës Cliente mat Mëttelen, meeschtens iwwer 1 Mio Dollar, genéissen eng privilégéiert Behandlung duerch hir Bank. D'Dengstleeschtunge fir Privatkonne begreifen:
* d'Gestioun vun hirem *Patrimoine*,
* d'Placementer op Spuerkonten, Terminkonten, an Obligatiounen, Aktien, an Investmentfongen, 
* d'Souscriptioun vu Spuerplangen,
* d'Entwécklung vu Léisungen am Zesummenhank mat der Altersvirsuerg,
* d'Berodung vun dëser Clientèle duerch en individuelle Beroder.
Commissaire au contrôle des banques

**Commissaire au contrôle des banques** ass den Numm, ënner deem d'Bankenopsiicht zu Lëtzebuerg 1945 geschaaft gouf. De Pierre Werner, de spéidere Staats- a Finanzminister war den éischten Titulaire op deem Posten.

De Kommissär huet drop opgepasst, datt d'Gesetzer, Arrêtéen a Reglementer iwwer de Finanzsecteur an d'Finanzoperatiounen agehale gi sinn. Hie war zoustänneg fir d'Banken, privat Spuer- an Hypothéikegesellschafte gradewéi fir all Entreprise déi Gelddepoten ugeholl huet.

Dem Kommissär seng Aufgabe sinn 1981 ugepasst ginn andeems eng europäesch Direktive iwwer d'Aktivitéite vun de Kreditinstituter ugeholl gi war. 1983 si seng Aufgabe vum Institut monétaire iwwerholl ginn, deen dunn nei gegrënnt gi war.

Hautdesdaags gëtt de Finanzsecteur vun der Commission de surveillance du secteur financier iwwerwaacht.

### Commissaire au contrôle des banques

* Pierre Werner (1945-1953)
* René Franck (1954-1959)
* Albert Dondelinger (1966-1976)
* Pierre Jaans (1977-1983)
Assurancenopsiicht

D**'Assurancenopsiicht** ass zu Lëtzebuerg hautdesdaags duerch de Commissariat aux assurances séchergestallt. Dat ass den Numm vum fréiere *Service de contrôle des assurances*, dee gradewéi d'Bankenopsiicht, dem Finanzminister ënnersteet.

## Zoustännegkeet

## Literatur

* François Biltgen, Ernest Mühlen: *La loi du 6 décembre 1991 sur le secteur des assurances: consolidation et perspectives de la place des assurances et réassurances*, Collection Réalités et Perspectives, n°3-1992, Banque générale du Luxembourg, Luxembourg, 59 p

## Um Spaweck
* Websäit vum Commissariat aux Assurances
Commissariat aux assurances

De **Commissariat aux assurances** (gekierzt **CAA**), de fréiere *Service de contrôle des assurances*, ass zu Lëtzebuerg d'Organ dat op legaler Basis mat der Assurancenopsiicht chargéiert ass.

## Aufgaben
Zu den Aufgabe vum CAA gehéieren ë.&nbsp;a. d'Demande vu Persounen ze préiwen, déi sech zu Lëtzebuerg am Assurancëwiesen néierloosse wëllen an am allgemengen de Secteur vun den Assurancen, de Reassurancen an den Assurance-Agenten ze iwwerwaachen.

## Organisatioun
De Conseil vum *Commissariat* besteet aus fënnef Memberen déi vum Regierungsrot genannt ginn. Dräi Membere gi vum zoustännege Ministère proposéiert, ee representéiert den Assurancësecteur an een d'Assuréen.

Den Direkter vum *Commissariat* ass och automatesch President vum Conseil.

## Literatur
* François Biltgen, Ernest Mühlen: *La loi du 6 décembre 1991 sur le secteur des assurances: consolidation et perspectives de la place des assurances et réassurances*, Collection Réalités et Perspectives, n°3-1992, Banque générale du Luxembourg, Luxembourg, 59 p.
* Claude Wirion, *Les assurances: une vocation internationale*; in: STATEC (ënner der Direktioun vum Robert Weides), *L'économie luxembourgeoise au 20e siècle*; Lëtzebuerg (Éditions Le Phare, Editpress S.A.), [Dezember] 1999; Ss. 395-401.

## Um Spaweck
* Websäit vum Commissariat aux assurances