open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ëstlech Hemisphär

Den Nullmeridian an de Längegrad 180, deen ongeféier der Datumsgrenz entsprécht, deelen d'Äerd an zwou Hallefkugelen (*[[Äerduewerfläch#Glidderung no Hemisphäre|Hemisphären]]*), déi westlech an **ëstlech Hemisphär**. Am Géigesaz zu der Nord- a Südhallefkugel ass d'Opdeelung net duerch d'Äerdgeometrie markéiert, mä duerch den Nullmeridian festgeluecht.

No där Definitioun gehéieren Europa westlech vu London, Westafrika (inklusiv de Maghreb), de gréissten Deel vum Atlantik, Amerika a grouss Deeler vum Pazifik zu der westlecher Hemisphär. Am Ganze liewen nëmme ronn zirka 15 Prozent vun de Mënschen an der westlecher Hemisphär, an der ëstlecher, zu där Asien zielt, deementspriechend 85&nbsp;%.

Haut ass mat *Westlecher Hemisphär* meeschtens déi Nei Welt, also den Duebelkontinent Amerika a seng Inselen ënner anerem an der Karibik gemengt, besonnesch aus der Siicht vun der Monroe-Doktrin vun den USA.

Wärend dem Kale Krich gouf als Westlech Hemisphär (Westlech Welt) deen Deel vun der Welt bezeechent, dee sech a senge politesche Grondsätz un de Vereenegte Staaten orientéiert hat oder Member bei der NATO war.

## Kuckt och
Nei Welt

**Nei Welt** ass eng historesch europäesch Bezeechnung fir dat neit Land Amerika dat de Christoph Kolumbus 1492 am Optrag vun der spuenescher Kinnekskoppel entdeckt hat.

De Kolumbus huet bis zu sengem Doud am Joer 1506 gegleeft, datt hien um Globus mat senger Faart a Richtung Westen Inselen an Deeler vun Asien entdeckt hätt, dat deemools als Sammelbegrëff Indien genannt gouf. Dofir hunn d'Spuenier Amerika bis an dat 18. Joerhonnert eran *Las Indias* genannt. Fir d'Gebitt vu Mëttelamerika an d'karibesch Inselen hat sech den Numm Westindien bis an dat 19. Joerhonnert gehalen. D'Iwwerzeegung vun e puer Geographen an Entdecker, dorënner den Amerigo Vespucci am Joer 1500, datt en „Neie Kontinent“ entdeckt gouf, huet sech allerdéngs kuerz drop als wouer erwisen.

## Literatur
* Hermann Schreiber: *Die neue Welt – Die Geschichte der Entdeckung Amerikas*. Casimir Katz Verlag, Gernsbach 2005, ISBN 3-938047-06-2
Westport (Connecticut)

**Westport** ass eng Stad an de Vereenegte Staate vun Amerika, am Bundesstaat Connecticut. 2010 hunn eng 25.000 Leit do gewunnt.

D'Stad, déi um Atlantik läit, zielt zu den 10 räichste Stied an de Vereenegte Staaten.

De Schauspiller Paul Newman huet bis zu sengem Doud 2008 do gelieft.

## Um Spaweck
* Offiziell Säit vun der Stad
Rudolf König

De **Rudolf König**, gebuer den 18. Abrëll 1865 zu Wien, a gestuerwen den 30. Januar 1927 zu Hietzing, war en éisträicheschen Amateurastronom.

De König huet d'Gymnasium zu Wien gemaach a spéider d'Handelsschoul zu Leipzig. Nom Ofschloss vu senger Schoul huet en an der Pelzgrousshandlung vu sengem Papp geschafft. Donieft goung hien a Virliesungen op der Universitéit Wien an huet sech astronomesch Kenntnesser ugëeegent.

1906 huet hien an der Wiener Kupelwiesergasse 12 bei sengem Haus en eegenen Observatoire opgeriicht. Haaptinstrument war en Duebelrefrakter mat 18&nbsp;cm an 21&nbsp;cm Ëffnung vum Carl Zeiss op enger massiver equatorialer Montéierung, dee fir d'Astrofotografie virgesi war.

De König huet ëmfangräich Observatioune vum Mound, vu Koméiten a Stärekéip gemaach. Hien hat 8.000 exakt Positioune vun astronomeschen Objete bestëmmt an hat e Moundatlas publizéiert.

No sengem Doud huet seng Wittfra den Duebelrefrakter der "Böhmischer Astronomischer Gesellschaft" verkaf, fir datt déi soll e Biergerobservatoire opriichten. D'Instrument gëtt haut vum Štefánik-Observatoire bedriwwen. Dem König seng ëmfangräich Fachbibliothéik an astronomesch Instrumenter ginn haut vum Universitéitsobservatoire Wien versuergt. Déi 6 m grouss Kuppel vu sengem Privatobservatoire besteet haut nach, gëtt awer net méi fir Observatioune benotzt.

Fir de König ze éiere gouf en Impaktkrater op dem Mond no him benannt.

## Kuckt och

## Um Spaweck

* Astrophotographisches Observatorium Rudolf König
Westport

**Westport** ass den Numm vun enger ettlechen Uertschaften uechtert d'Welt:
## Kanada
*Westport (Nova Scotia)
*Westport (Ontario)
*Westport (Newfoundland and Labrador)

## Neiséiland
*Westport (Neiséiland)

## Irland
*Westport (County Mayo)

## Vereenegt Kinnekräich
*Westport (Somerset)
*Westport (Wiltshire)

## Vereenegt Staate vun Amerika
*Westport (Connecticut)
*Westport (Indiana)
*Westport (Kalifornien)
*Westport (Maine)
*Westport (Baltimore), Maryland
*Westport (Massachusetts)
*Westport (Minnesota)
*Westport (New York)
*Westport (North Carolina)
*Westport (Oklahoma)
*Westport (Oregon)
*Westport (Pennsylvania)
*Westport (South Dakota)
*Westport (Washington)
*Westport (Wisconsin)
Connecticut

De **Connecticut** ass e Bundesstaat am Nordoste vun de Vereenegte Staate vun Amerika. Et ass ee vun den 13 Originalstaaten. D'Haaptstad ass Hartford an déi gréisst Stad ass Bridgeport.

## Populatioun
No der Vollekszielung am Joer 2020 hat de Connecticut 3.605.944 Awunner.
Philipp Christoph von Sötern

De **Philipp Christoph von Sötern**, gebuer den 11. Dezember 1567 zu Zweibrücken, a gestuerwen de 7. Februar 1652 zu Tréier, war en däitsche Geeschtlechen.

De 16. September 1604 ass hien Domprobst vun Tréier, 1610 Bëschof vu Speyer an de 25. September 1623 Äerzbëschof a Kurfürst vun Tréier ginn.

## Literatur
* Abmeier, K., 2001. *Philipp Christoph v. Sötern*. In: Neue Deutsche Biographie (NDB). Band 20, Duncker & Humblot, Berlin 2001, S. 386-387. http://daten.digitale-sammlungen.de/0001/bsb00016338/images/index.html?fip=193.174.98.30&id=00016338&seite=402
* Lauer, D., 1997. *Philipp Christoph von Sötern, Begründer der Freien Reichsherrschaft Dagstuhl - Stationen seines Lebens.* In: Hochwälder Geschichtsblättern 9/1997, S. 18-46. https://archive.ph/20130105222024/http://www.burg-dagstuhl.de/lebensbild.htm
*Müller, M.F.J., 1835. *Genealogische Fragmente, ein Beitrag zur Geschichte der Familie von Sötern.* Treviris 1835, 2. Jg., Nr. 8, S. 2-3; Nr. 9, S. 2.
* Wagner, P., 1888. *Philipp Christoph v. Sötern.* In: Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). Band 26, S. 50–69. http://daten.digitale-sammlungen.de/0000/bsb00008384/images/index.html?fip=193.174.98.30&id=00008384&seite=52

## Um Spaweck

* Landesarchivverwaltung Rheinland-Pfalz. Vor 360 Jahren: Der 12. April 1645. Kurfürst Philipp Christoph von Sötern erhält seine Freiheit zurück.
*The Hierarchy of the Catholic Church: Archbishop Philipp Christoph von Sötern
Waasserfläch

Als **Waasserfläch** bezeechent een all Zorte vu Waasserusammlungen, déi eng gréisser relativ onbeweegte Waasseruewerfläch hunn. Dozou zielen ënner anerem Séien, Mierer oder Flëss. Si sinn duerch héich Verdonstungsquotienter an e luest Opwiermungs- an Ofkillungsverhale gezeechent, wat zum Ausgläich vun atmosphäreschen Temperaturvariatioune féiert an e maritime Klima bestëmmt, wann d'Waasserfläch grouss genuch ass.
Westlech Hemisphär

Déi **westlech Hemisphär** ass d'Halschent vun der Äerd, déi westlech vum Haaptmeridian läit (deen iwwer Greenwich, London, Vereenegt Kinnekräich) an ëstlech vum Antimeridian. Déi aner Halschent gëtt d'ëstlech Hemisphär genannt.

## Kuckt och
Michael Griffin

De **Michael Douglas „Mike“ Griffin**, gebuer den 1. November 1949 zu Aberdeen, Maryland, ass en US-amerikanesche Physiker a Rakéitenexpert. Vum 13. Abrëll 2005 bis zum 20. Januar 2009 war hien Direkter (Administrator) bei der US-Raumfaartagentur NASA.

De Griffin huet Physik studéiert (Bachelor a Master vun der Johns Hopkins University), Loft- a Raumfaarttechnik (Master vun der Catholic University of America souwéi 1977 en Dokter vun der University of Maryland), Elektrotechnik (Master vun der University of Southern California), Betribswirtschaft (Master vum Loyola College) a Bauingenieurwiesen (Master vun der George Washington University).

De Griffin war vun 1986 un, fënnef Joer laang stellvertriedenden Technikdirekter fir den SDI-Programm an der Strategic Defense Initiative Organization am Pentagon an huet vun August 1991 bis 1994 bei der NASA als Chefingenieur a Fuerschungsdirekter (Associate Administrator for Exploration) geschafft. Ier hien am Joer 1995 als Vizepresident bei d'Orbital Sciences Corporation koum, enger Raumfaartfirma zu Dulles (Virginia), huet hien als General Manager vun der Space Industries International an Texas geschafft.

Duerno gouf de Griffin Leeder vun In-Q-Tel zu Arlington (Virginia), eng vum US-Geheimdéngscht CIA 1999 gegrënnte Firma fir d'Erfuerschung vun neien Technologien. Vum Abrëll 2004 u war hien e Joer laang Direkter vun der Raumfaartsektioun vum *Applied Physics Laboratory* an der Johns Hopkins Universéit zu Laurel (Maryland).

Den 11. Mäerz 2005 gouf de Griffin vum US-President George W. Bush als Chef vun der NASA virgeschloen. Den 13. Abrëll gouf hie vum Senat bestätegt an huet een Dag méi spéit säin neit Amt als 11. Administrateur vun der NASA, an d'Nofolleg vum Sean O'Keefe, ugetrueden. Formell vereedegt gouf de Griffin den 28. Juni 2005 vum US-Vizepresident Dick Cheney.

## Kuckt och

## Um Spaweck

*  NASA-Biographie
Pegasus (Rakéit)

Déi amerikanesch Drorakéit **Pegasus** gouf vun der Orbital Sciences Corporation entwéckelt a kann eng Notzlascht vun zirka 450&nbsp;kg an en niddregen Äerdorbit bréngen.

De Start gëtt vun engem Fliger aus gemaach. Am Ufank gouf dofir eng Boeing B-52 gebraucht, duerno eng Lockheed L-1011 TriStar. Beim Start ass d'Rakéit horizontal ausgeriicht a fält 5 Sekonne laang vum Fliger, ier déi éischt Stuf zünt. D'Rakéit besteet aus dräi Stufen, déi all mat festem Dreifstoff bedriwwe ginn, optional kann eng weider mat Hydrazin bedriwwe Stuf ugebaut ginn.

Den éischte Start war de 5. Abrëll 1990. Eng méi staark Versioun, déi fir d'éischt de 27. Juni 1994 gestart gouf, gëtt *Pegasus XL* genannt. Bis Abrëll 2007 gouf et 41 Rakéitestarten, 35 dovu waren erfollegräich.

## Technik
Déi dräi Orion Feststoff-Motore vun der Pegasus goufe vun Hercules Aerospace (spéider Alliant Techsystems) speziell fir déi Uwendung entwéckelt. Zousätzlech goufen d'Flilleke vu Scaled Composites, d'Leetwierk an d'Notzlaschtverkleedung nei entwéckelt a gebaut.

* Mass: 18.500&nbsp;kg (Pegasus), 23.130&nbsp;kg (Pegasus XL)
* Längt: 16,9 m (Pegasus), 17,6 m (Pegasus XL)
* Duerchmiesser: 1,27 m
* Spanwäit: 6,7 m
* Notzlascht: 443&nbsp;kg (1,18 m Duerchmiesser, 2,13 m Längt)

## Weiderentwécklungen a Modifikatiounen

Fichier:Lockheed TriStar lauches Pegasus with Space Technology 5.jpg|Pegasus-XL
Fichier:B-52B with X-43A.jpg|HXLV
Fichier:Taurus-Lite.jpg|Taurus-Lite
Fichier:OBV GBI 1.jpg|OBV

Op Basis vun der Pegasus goufe weider Rakéite entwéckelt:
* D**'HXLV**-Rakéit ass eng eestufeg Variant vun der *Pegasus*, déi gebraucht gouf fir d'X-43-Hyperschallfluchkierper ze starten.
* D**'Taurus-Lite** war e Prototyp fir d'Entwécklung vun enger Drorakéit fir d'Rakéitenofwier. Et handelt sech dobäi de facto ëm eng buedemgestarte *Pegasus-XL*-Rakéit ouni Fligel.
* D**'OBV**-Rakéit ass déi asazräif Drorakéit fir d'Rakéitenofwier. Si entsprécht enger silogestarteter Versioun vun der *Taurus-Lite* mat geännerter Notzlaschtverkleedung.

Weider Rakéitemodeller, déi Komponente vun der Pegasus-Rakéit mat anere Rakéitestufe kombinéieren, sinn:
* D'Taurus-Rakéit, déi eng Pegasus ouni Fligel mat enger Éischtstuf vun der Peacekeeper-Interkontinentalrakéit verbënnt.
* D'Minotaur-1-Rakéit, déi déi zweet an drëtt Stuf vun der Pegasus mat der Éischt- an Zweetstuf vun der Minuteman-II-Interkontinentalrakéit kombinéiert.

## Kuckt och

## Um Spaweck

* D'Pegasus Drorakéit
*  Pegasus Seite der Orbital Sciences Corporation
*  Pegasus in der Encyclopedia Astronautica 
*  Pegasus Seite bei Scaled Composites
Trương Tấn Sang

Den **Trương Tấn Sang**, gebuer den 21. Januar 1949 zu Duc Hoa op Long An, ass e vietnameesesche Politiker. En ass, no senger Vereedegung de 25. Juli 2011, den Nofollger vum Nguyễn Minh Triết an domat de 7. President vum Vietnam.
Claudio Brook

De **Claudio Brook**, gebuer den 28. August 1927 zu Mexiko, an och do gestuerwen den 18. Oktober 1995, war e mexikanesche Schauspiller.

## Liewen
A Frankräich war e virun allem fir seng Roll als „Peter Cunningham“ am Film *La grande vadrouille* vum Gérard Oury aus dem Joer 1966 bekannt. Hien huet zu Paräis gelieft, wou hien a Filmer mam Louis de Funès, dem Jean Gabin an der Mireille Darc matgespillt huet. 1994 ass en zeréck a seng Heemecht a Mexiko gaangen, wéi sech seng Gesondheet verschlechtert huet an en net méi aarbechtsfäeg war. Hien ass 1995 an engem mexikanesche Spidol u Mokriibs gestuerwen.

## Filmographie (Auswiel)
* 1958: *[[El último rebelde]]* vum Miguel Contreras Torres mam Carlos Thompson
* 1958: *[[Los hijos del divorcio]]*, vum Mauricio de la Serna mam Yolanda Varela
* 1960: *Las señoritas Vivanco*, vum Mauricio de la Serna mam Pedro Armendáriz
* 1960: *Cuando iViva Villa… ! es la muerte*, vum Ismael Rodríguez mam Pedro Armendáriz
* 1960: *[[The Young One]]*, vum Luis Buñuel mam Zachary Scott a Bernie Hamilton
* 1961: *[[Viridiana]]* vum Luis Buñuel mam Silvia Pinal a Francisco Rabal
* 1962: *[[Geronimo (Film, 1962)|Geronimo]]*, vum Arnold Laven mam Chuck Connors an Adam West
* 1962: *[[El Ángel exterminador]]* vum Luis Buñuel mam Silvia Pinal
* 1963: *Agente XU 777*, vum Miguel M. Delgado mam Cantinflas
* 1965: *[[Simón del desierto]]*, vum Luis Buñuel
* 1965: *[[The Glory Guys]]*, vum Arnold Laven mam Tom Tryon a Senta Berger
* 1965: *[[Viva Maria!]]*, vum Louis Malle mam Jeanne Moreau a Brigitte Bardot
* 1966: *[[Du rififi à Paname]]* vum Denys de La Patellière mam Jean Gabin a Gert Fröbe
* 1966: *[[La grande vadrouille]]*, vum Gérard Oury mam Bourvil a Louis de Funès
* 1967: *Troppo per vivere... poco per morire*, vum Michele Lupo mam Daniela Bianchi a Sydney Chaplin
* 1967: *[[La blonde de Pékin]]*, vum Nicolas Gessner mam Mireille Darc a Françoise Brion
* 1968: *[[Coplan sauve sa peau]]*, vum Yves Boisset mam Jean Servais a Bernard Blier
* 1969: *[[La voie lactée]]* vum Luis Buñuel mam Edith Scob an Alain Cuny
* 1969: *Frau Wirtin hat auch eine Nichte*, vum Franz Antel mam Teri Tordai an Harald Leipnitz
* 1969: *[[La femme écarlate]]*, vum Jean Valère mam Monica Vitti a Robert Hossein
* 1971: *Jesús, nuestro Señor*, vum Miguel Zacarías
* 1972: *The Assassination of Trotsky*, vum Joseph Losey mam Richard Burton, Alain Delon a Romy Schneider
* 1975: *The Devil's Rain*, vum Robert Fuest mam Ernest Borgnine an John Travolta
* 1976: *Foxtrot*, vum Arturo Ripstein mam Peter O'Toole an Charlotte Rampling
* 1975: *The Return of a Man Called Horse*, vum Irvin Kershner mam Richard Harris
* 1978: *The Bees*, vum Alfredo Zacarias mam John Saxon an John Carradine
* 1979: *Eagle's Wing*, vum Anthony Harvey mam Martin Sheen a Stéphane Audran
* 1986: *Frida, naturaleza viva*, vum Paul Leduc mam Ofelia Medina
* 1989: *[[Licence to Kill]]*, vum John Glen mam Timothy Dalton an Anthony Zerbe
* 1989: *Romero*, vum John Duigan mam Raul Julia a Richard Jordan
* 1990: *Revenge*, vum Tony Scott mam Kevin Costner an Anthony Quinn
* 1993: *Cronos*, vum Guillermo del Toro mam Ron Perlman

## Um Spaweck
Thomas Bidart

Den **Thomas Bidart** vun Dinant, gestuerwen 1670, war en Entreprener a Schmelzhär.

Hien huet an der Zäit vum Drëssegjärege Krich, ëm 1624 am Äischdall d'Simmerschmelz an d'Aansebuerger Schmelz baue gelooss, op enger gënschteg geleeëner Plaz, fir mat Hëllef vum Holz aus de Bëscher ronderëm an dem Waasser aus Bounäerz Goss ze gewannen an deen dann zu Waffen a Geschier ze verschaffen.

1639 huet hie sech net wäit ewech vun der Schmelz en herrschaftlecht Haus baue gelooss, dat *Maison des Forges* genannt gouf, an d'Kärstéck vum spéidere Schlass Aansebuerg ass, dat haut nach do steet. Seng Famill krut 1671 d'Recht, sech Häre vun Aansebuerg ze nennen. Virdrun hat d'Raville Famill deen Titel.
William Coblentz

De **William Weber Coblentz**, gebuer den 20. November 1873 zu North Lima am Ohio, a gestuerwen de 15. September 1962 zu Washington D.C., war en US-amerikanesche Physiker an Astronom. Hien huet bedeitend Fuerschungen an der Infrarout-Spektroskopie an an der Infraroutastronomie gemaach.

De Coblentz huet d'Infraroutstralung vu Stären, Planéiten an Niwwele gemooss. Seng Konstantebestëmmung vu Schwaarzkierperstralung huet dem Planck säi Stralungsgesetz bestätegt.

Vun 1905 bis 1945 huet de Coblentz d'radiometresch Sektioun vum *[[National Bureau of Standards]]* geleet.

## Kuckt och

## Um Spaweck
*  The Coblentz Society
Mont Marie (Aansebuerg)

De **Mont Marie** läit am Hank beim Schlass Aansebuerg, an der Gemeng Helperknapp.

E krut säin Numm duerch eng Kapell, déi do 1678 vun der Marie-Anne Bidart baue gelooss a scho 1687 vergréissert gouf. Si war d'Duechter an Ierwin vum Schmelzhär vun der Simmer- an der Aansebuerger Schmelz, dem Thomas Bidart. Bei der Kapell war eng Schoul fir déi aarm Kanner aus der Géigend, déi vu 1688 bis 1844 a Betrib war.

D'Marie-Anne Bidart gouf 1711 an der Kapell begruewen. No hirem Doud goufen am Joer 1761 di zwéi Tierm an de barocken Agang mat der monumentaler Trap gebaut vun där aus e Wee bis an d'Schlass féiert.

Um Fouss vun der Trap ass en aalt Kaplounshaus vu 1731, dat och als Schoul gebraucht gi war.

Kapell, al Schoul, Trap a Kaplounshaus sinn zanter dem 22. Juni 2000 als Nationaalt Monument klasséiert.

Op enger Pressekonferenz am Juni 2019 hunn d'Administrateure vum Kierchefong bekannt ginn datt d'Kapell um Mont Marie entweit gouf.

## Muttergottes zur Eech
D'Familljegeschicht vun de Grofe vun Aansebuerg erzielt, datt enges Dag den Här vun Aansebuerg op sengem Spadséiergank um Bierg vis-à-vis vun hirem Schlass, dem haitege Mont Marie, bei enger décker Eech e klengt Muttergottesbild fonnt huet. No engem Gebiet huet hien d'Bild vum Bam erofgeholl an nach de selwechten Dag an d'Parkierch vun Téinten bruecht, wou de Paschtouer dem Bild eng wierdeg Plaz zougewisen huet.

Den anere Moien huet de Paschtouer voller Schrecke festgestallt, datt d'Bild verschwonne war. Mä gläich drop koum e Mataarbechter vum Här vun Aansebuerg, datt een d'Bild virun e puer Stonnen nees beim selwechte Bam wéi den Dag virdru fonnt huet, ouni awer ze wëssen, wéi et dohi koum. Dëst huet sech den zweeten an den drëtten Dag erëm widderholl, an dat trotz alle Sécherheetsmoossnamen an der Kierch.

Dofir gouf dat als e Wonsch vum Härgott verstanen, datt d'Muttergottesbild um Mont Marie veréiert gi soll. Doropshin ass de Bierg der Muttergottes geweit ginn. Och gouf eng Kapell opgeriicht.

Bis zur franzéischer Revolutioun war all Joer um Fest vu Maria Gebuert eng grouss Pressessioun vun der Kapell um Mont Marie erof an d'Schlasskapell. Duerno ass d'Pressessioun an och d'Veréierung vun der Muttergottes zur Eech ageschlof an a Vergiessenheet geroden, bis de Paschtouer Joël Santer am Joer 2013 déi al Traditioun mat enger Liichterpressessioun erëm opgegraff huet.

## Kuckt och
* Lëscht vun den nationale Monumenter an der Gemeng Helperknapp
* Lëscht vu reliéise Gebaier zu Lëtzebuerg

## Um Spaweck
Pi (Zuel)

**Pi** – och alt **Archimedes-Konstant** genannt – ass eng Zuel, déi mam griichesche Buschtaf **[[Pi (Buschtaf)|<math>\pi</math>]]** ausgedréckt gëtt. Si entsprécht dem Verhältnes vum Ëmfang vun engem Krees zu sengem Duerchmiesser. Et kann een s'och als d'Verhältnes vun der Fläch vun engem Krees an dem Carré vu sengem Rayon definéieren.

Well et eng irrational Zuel ass, ka se net duerch de Rapport vun zwou ganzen Zuelen ausgedréckt ginn. 

Pi huet an alle Stellewäertsystemer onendlech vill, net periodesch Zifferen hannert dem Komma. D'dezimal Schreifweis mat 50 Zifferen hannert de Komma ass:

: \pi = 3{,}14159 \, 26535 \, 89793 \, 23846 \, 26433 \, 83279 \, 50288 \, 41971 \, 69399 \, 37510 \, \dotsAn engem Gebrauch, an deem keng grouss Genauegkeet néideg ass, gëtt fir **[[Pi (Buschtaf)|<math>\pi</math>]]** gemenkerhand mat 3,14 gerechent.
## Um Spaweck
Wostok (Rakéit)

D**'Wostok** [] fir Osten, englesch *Vostok*) ass den Numm vun enger sowjetescher Rakéit, déi aus der R-7 entwéckelt gouf. D'Wostok ass entstanen, wéi op Basis vun der R-7 eng Rakéit mat méi héijer Notzlaaschtkapazitéit sollt gebaut ginn. Dofir krut déi zweestufeg R-7 eng drëtt Stuf, déi d'Starte vu schwéiere Moundsonden a spéider och vu bemannte Wostok-Raumschëffer méiglech gemaach hunn. Déi fréier Versioun vun der Wostok mat dem GRAU-Index 8K72, déi déi éischt sowjetesch Moundsonde gestart huet, ass och ënner dem Numm **Luna** bekannt. Den éischte Start vun enger Luna-Drorakéit war den 23. September 1958, an den 2. Januar 1959 huet si erfollegräich d'Luna 1-Moundsond op d'Rees geschéckt. D'Rakéit huet eng 9.100&nbsp;kg schwéier drëtt Stuf (Block E) gebraucht, déi vun engem RD-105-Rakéitendreifwierk ugedriwwe gouf. D'Dreifwierk huet Kerosin a flëssege Sauerstoff (LOX) verbrannt. Déi éischt zwou Stufe waren identesch mat deene vun der R-7.

Den 12. Abrëll 1961 war eng liicht verbessert Versioun **Wostok-K** (GRAU-Index 8К72К) gestart déi mat der Missioun Wostok 1 den éischte Mënsch, de Juri Gagarin, an de Weltraum bruecht huet. D'Wostok-K krut eng e bësse méi grouss a modifizéiert drëtt Stuf mat engem RD-109-Dreifwierk, ausserdeem goufen an de Grondstufe kleng Modifikatioune gemaach. Duerch déi Ännerunge konnt d'Notzlaascht vun der Rakéit op 4.730&nbsp;kg am äerdnoen Orbit gehuewe ginn.

Eng liicht modifizéiert **Wostok-2** (GRAU-Index 8A92) gouf, vun 1962 un, fir d'Starte vu militäreschen Opklärungssatellite vum Typ Zenit gebraucht, déi engem bemannte Wostok-Raumschëff geglach hunn, mä e Kamerasystem amplaz vun de Kosmonaute matgefouert hunn. Eng weider modifizéiert Versioun, **Wostok-2M** (GRAU-Index 8A92M) gouf vun 1967 benotzt fir Meteor-Wiedersatellitten a militäresch Fréiwarnsatellitten Tselina-D an den All ze schéissen. Den 18. Mäerz 1980 ass eng Wostok-2M zu Plessezk beim Betanken direkt op der Startramp explodéiert. Bei der Explosioun waren 48 Mënsche gestuerwen. De Feeler gouf fonnt an d'Rakéit gouf entspriechend modifizéiert. Hire leschten Asaz hat d'Wostok den 29. August 1991, bei deem si den indeschen Äerderfuerschungssatellit IRS-1B an de Weltraum bruecht hat.

## Kuckt och
*Lëscht vu Rakéitentyppen
* Bernd Leitenberger: Wostok-Drorakéit
Schlass Aansebuerg

D**'Schlass vun Aansebuerg** (och alt "Ënnescht Schlass" oder "Grousst Schlass" genannt, fir et vun der Buerg Aansebuerg z'ënnerscheeden) ass e Schlass bei Aansebuerg, dat 1639 vum Schmelzhär Thomas Bidart baue gelooss gouf.

## Geschicht
1639 huet den Thomas Bidart den zentralen Deel vum haitege Schlass baue gelooss, deen deemools en Haus mat Tierm an enger Mauer ronderëm war, vun deenen der haut nach zwou do stinn. Hien huet et *Maison des Forges* genannt.

1719 gouf d'Haus vun der Famill Marchant, déi et geierft hat, ëmgebaut an e Schlass wéi et haut nach do steet: Zwéi Fligele goufen op de Säite bäigebaut an op der Südentrée gouf e sculptéierte Bou opgeriicht, deem seng Statuen déi 4 Kontinenter symboliséieren. De Gaart gouf ugeluecht, mat Blummebeeter an engem Sprangbur, a mam Schlass duerch eng Arkad verbonnen. Tëscht 1740 a 1750 huet de Lambert Joseph de Marchant et d'Ansembourg d'Gäert weider ausgebaut an d'Gebaier op der Nordsäit vum Haff zu Ställ an Dingschtwunningen ëmgebaut. 1759, huet de Grof Lambert Joseph eng impressionant Barockpaart ubrénge gelooss, mat de Wope vun den de Marchant d'Ansembourg et Velbruck.

## D'Schlass haut
Zanter 1987 gehéiert d'Schlass der japanescher spiritueller Organisatioun Sûkyô Mahikari, déi et mat der Ënnerstëtzung vum Service des sites et monuments nationaux restauréiere gelooss huet.

Et ass zanter dem 18. Mäerz 1988 als nationaalt Monument klasséiert.

D'Gäert vum Schlass sinn op fir de Public.

## Galerie

Fichier:Ansembourg New3.JPG|Haapt-Entréespaart
Fichier:New castle, Ansembourg, Luxembourg.jpg|Südfassad
Fichier:AansebuergPlatan03.jpg|d'Gäert, no Oste gekuckt
Fichier:SchlassAnsebuerg.jpg|Haaptpaart


## Kuckt och
*Buerg Aansebuerg
*Lëscht vun de Lëtzebuerger Buergen a Schlässer
* Lëscht vun den nationale Monumenter an der Gemeng Helperknapp

## Um Spaweck

* Grand Château d'Ansembourg 
* Sûkyô Mahikari - d'Websäit vum Siège fir Europa an Afrika zu Aansebuerg 
* Buergen a Schlässer am Land (2): Schlass zu Aansebuerg, play.rtl.lu
Utøya

**Utøya** ass eng 10,6 Hektar grouss Insel am Oste vum Tyrifjord, zirka 600 Meter vum Festland ewech. Se ass Deel vum Territoire vun der Gemeng Hole an der norwegescher Provënz Buskerud.

D'Insel gehéiert der *Arbeidernes Ungdomsfylking*, der Jugendsektioun vun *Det Norske Arbeiderpartiet* (der Norwegescher Aarbechterpartei), déi do zanter 1950 Summer-Campen organiséiert.

Den 22. Juli 2011 waren eng 560 jonk Leit op der Insel, wéi een als Polizist verkleeten Attentäter, den Anders Behring Breivik, deen 2 Stonne virdrun eng Autobomm zu Oslo explodéiere gedoen hat, iwwer eng Stonn laang op dës geschoss huet. 69 Leit sinn dobäi ëm d'Liewe komm.

## Um Spaweck
John Bird

Den **John Bird**, gebuer 1709 zu Bishop Auckland an der Grofschaft Durham, a gestuerwen den 31. Mäerz 1776 zu London, war en engleschen Astronom a Fabrikant vu wëssenschaftlechen Instrumenter.

De Bird huet wichteg Fortschrëtter an der Entwécklung vun astronomeschen Instrumenter gemaach. Verschidden Instrumenter goufe vum Jeremiah Dixon agesat. Ee vun him entwéckelten astronomesche Quadrant gouf vum James Cook op Tahiti gebraucht fir de Venustransit am Juni 1769 z'observéieren. Observatoiren déi e Mauerquadrant vum Bird kruten, waren: 1750 de Royal Greenwich Observatory, 1756 den Observatoire Göttingen, 1768 de Berliner Observatoire, 1772 de Radcliffe Observatoire zu Oxford an am Joer 1776 den Observatoire Mannheim.

## Um Spaweck
* Biography on South Seas Companion
Meridiankrees

De **Meridiankrees** ass das klassescht Instrument fir d'Miessung vu Stäreplazen am Meridian. Hien entsprécht engem ganz groussen Theodolit ouni Stéiachs, deen nëmmen um Meridianniveau (Südpunkt – Zenit – Nordpunkt) schwenkbar ass, an zielt domat zu de sougenannte Duerchgank- oder Passageninstrumenter.

De Meridiankrees gouf vum Olaf Römer aus dem Mauerquadrant (Mauerkrees) weiderentwéckelt a war vun 1810 bis 1950 dat wichtegst Miessinstrument vu villen Observatoiren. Mat ronn 20 global verdeelte Meridiankreesser goufen all genee Stärekatalogen an Eegebeweegunge gemooss, wéi z.&nbsp;B. den AGK1 (1868–1908) an den AGK2 (1924–1933, 200.000 Stären op ±0,1″ genee).

Gemoos ginn Zäit an Héichtewénkel vun de Stäre wa si am Meridian den Héchststand erreechen (kulminéieren). Dësen trëtt genee um Vertikalfuedem op, wann de Refrakter an Achszape kalibréiert sinn. D'Zäitdifferenz vun zwéi Stären entsprécht hirer Rektaszensiounsdifferenz. Aus Héichtewénkel a geographesch Breet follegt d'Deklinatioun.

Scho fréi gouf amplaz vu visuelle Miessungen um Fuedemnetz d'„Registréiermikrometer“ agesat, déi een de Stären noféiert. Ëm 1920 goufe vill Instrumenter op fotografesch Kreesofliesung ëmgebaut, zanter den 1970er Joren och op optoelektronesch Miessmethoden an a leschter Zäit op CCD.

Déi voll Miessgenauegkeet huet ee fréier duerch Zäitmiessung an ongeféier 20 parallele Fiedem am Gesiichtsfeld iwwer d'Ticke vun enger Pendelauer kritt. Fir d'Héichtemiessung stellt een de Stär op den Horizontalfuedem an, hanner deem een hien e puer Sekonne laang *bisezéiert*. Doduerch fält den Afloss vun der Loftonrou gréisstendeels eraus. 
D'Neigung vun der Achs gëtt duerch en *Hängeniveau* (grouss Libell) kontrolléiert, hir Richtung duerch zwéi Kollimateren (Hëllefsrefrakteren op Distanz). Den Héichtenindexfeeler gëtt duerch vertikal Miessung zu enger Schuel mat Quecksëlwer dat spigelt, bestëmmt.

Och haut gi speziell Stärekataloge mat Meridiankreesser gemooss, z.&nbsp;B. fir d'Raumfaart oder fir Koméiten-Astrometrie. Prezis optoelektronesch Instrumenter sinn déi zu Bordeaux an de Carlsberg-Meridiankrees op La Palma. De Carlsberg-Meridiankrees schafft zanter 1984 op ±0,003″ genee.

## Um Spaweck
* AGK2-Miessunge um Hamburger Meridiankrees (mat Fotoen)
* Meyers Konversatiounslexikon, ëm 1890
*  Automatescht Carlsberg Meridian-Teleskop)
Pierre Olinger (1864-1942)

De **Pierre Olinger**, gebuer de 5. Mäerz 1864 zu Gréiwemaacher, a gestuerwen de 6. Februar 1942 zu Miersch am 78. Liewensjoer, war e lëtzebuergesche Schoulmeeschter, Schoulinspekter a Schrëftsteller.

## Biographie
De Pierre Olinger, deen 1882 mat der Normalschoul fäerdeg gouf, war Schoulmeeschter zu Bech-Maacher, zu Déifferdeng an duerno an der Oberprimärschoul zu Gréiwemaacher. Vun 1901 bis 1926 war hie Schoulinspekter an de Schoulbezierker Wolz, Miersch, Lëtzebuerg, Miersch.

De Pierre Olinger, deen Artikelen an der lëtzebuergescher Zäitschrëft *[[Pädagogischer Sprechsaal]]* an an den Dageszeitunge publizéiert huet, war den Auteur vun den zwou historeschen Erzielungen *Velleda, die Drude von Machern* an *Graf Heinrich von Mersch*.

Hie stoung an engem frëndschaftleche Kontakt mat dem André Duchscher a soll souguer d'Virbild fir deem säi *Rekes III.* geliwwert hunn.

## Publikatiounen
* *Aufruf an die Luxemburger Lehrer und Lehrerinnen.* In: Pädagogischer Sprechsaal, Jg. VII, 1889-1890, Nr. 18, S. 212.
* *Der Zeichenunterricht im Dienste des Lebens. Beitrag zur Erzielung einer rationellen Unterrichtsmethode im Freihandzeichnen, speziell für unsere Oberprimärschulen.* In: Pädagogischer Sprechsaal, Jg. IX, 1891-1892, Nr. 15, S. 173-179.
* *Lehrplan für die Knabenoberprimärschule von Grevenmacher.* S. Meyer-Schock, Grevenmacher 1892, 31 S.
* *Zweckmässige Anlage und Wert eines Schulmuseums: Konferenzvortrag von P. Olinger.* V. Bück, Luxemburg 1908, 14 S.
* *Velleda, die Drude von Machern: Erzählung aus Geschichte und Sage der Stadt Grevenmacher.* Obermosel-Zeitung, Grevenmacher 1935, 86 S.

## Literatur
* Anonym, 1942. *Mersch: Peter Olinger †.* Escher Tageblatt 1942, Nr. 38 (12. Februar): 4. http://www.eluxemburgensia.lu:80/webclient/DeliveryManager?application=DIRECTLINK&custom_att_2=simple_viewer&pid=702101&search_terms=#panel:pp|issue:702101|page:4
* Blum, M., 1902-1932. *Bibliographie luxembourgeoise ou catalogue raisonné de tous les ouvrages ou travaux littéraires publiés par des Luxembourgeois ou dans le Grand-Duché actuel de Luxembourg. Première partie: Les auteurs connus.* Nouvelle édition, complétée, avec introduction et index analytique, par Carlo Hury. First published 1902-1932. Reprinted 1981. München, Kraus International Publications, vol. 2: M-Z, 700 S. (Olinger Pierre: S. 244).
* Goetzinger, G. & C.D. Conter, 2010. *Dictionnaire des auteurs luxembourgeois.* Centre national de littérature Mersch, 697 S. (Olinger, Pierre: S. 467).
* Molitor, M., 1931. *Der luxemburgische Lehrer in seiner schriftstellerischen Betätigung von 1815-1930.* Luxemburg, Fr. Bourg-Bourger, 157 S. (Olinger Peter: S. 100).
* Welter, J., 1990. *Grevenmacher im Spiegel des Kulturschaffens. Ein Überblick über 150 Jahre geistiger Entwicklung.* In: Lycée Technique Joseph Bech 1969-1989. Offsett Moselle, Grevenmacher, S. 95 (Peter Olinger II: S. 95-96).
## Um Spaweck
* D'Fiche um autorenlexikon.lu
Pierre Olinger (1860-1934)

De **Pierre Olinger**, gebuer de de 17. oder de 27. Mäerz 1860 zu Gréiwemaacher, a gestuerwen den 1. Mee 1934 zu Dikrech, war e lëtzebuergesche Schoulmeeschter an Auteur.

Ënner dem Pseudonym *POL* huet hien e Wierk iwwer d'Dikrecher Geschicht publizéiert.

## Publikatiounen
* *Unsere Heimat im Wandel der Zeiten: Bilder aus der Diekircher Geschichte.* Gesammelt u. seinen Mitbürgern gewidmet von POL. Imprimerie du Nord, 1923-1928, 3 Bänn (92, 32, 120 S.).
* *Diekirch im Wandel der Zeiten. Bilder aus der Diekircher Geschichte.* Gesammelt und seinen Mitbürgern gewidmet von Peter Olinger († 1934). 2. erweiterte Auflage. Verlag "Der Freundeskreis", Luxemburg 1941, 293 S.
Pierre Olinger

Mat **Pierre Olinger** ka gemengt sinn:
* de Schoulmeeschter Pierre Olinger (1860-1934);
* de Schoulmeeschter a Schoulinspekter Pierre Olinger (1864-1942).
Krokodil

E **Krokodil** ass:
* Krokodil (Déier), en Déier aus der Klass vun de Reptiller;
* Krokodil (Sécherheetssystem), eng technesch Installatioun op der Eisebunn;
* de Spëtznumm vu munnech eelere Lokomotiven;
**kuckt: CFL 3600
Wäissrussesch

**Wäissrussesch** oder och **Belarussesch** ( *беларуская мова*) ass eng ostslawesch Sprooch, déi enk Famill ass mam Russeschen, Ukraineschen a Russineschen. Zesumme si Wäissrussesch a Russesch déi zwou offiziell Sprooche vu Wäissrussland. D'Sprooch gëtt och vun enger wäissrussescher Minoritéit a Pole geschwat. Et ass d'Mammesprooch vun zirka 7,9 Millioune Leit.

## Wäissrussescht Alphabet
D'Wäissrussesch gëtt mat enger modifizéierter Versioun vum Kyrilleschen Alphabet geschriwwen:

**A, Б, В, Г, Д, Дж, Дз, Е, Ё, Ж, З, І, Й, К, Л, М, Н, О, П, Р, С, Т, У, Ў, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Ы, Ь, Э, Ю, Я**

## Grammaire
D'Grammaire vun der wäissrussescher Sprooch huet vill Gemeinsamkeete mat der russescher Grammaire, mä gëtt och zu engem gudden Deel vum Polnesche beaflosst. Wéi an de meeschte slawesche Sproochen, ginn am Wäissrusseschen d'Wierder deklinéiert an d'Verben hunn Aspekter amplaz vun Zäiten.

## Beispilltext
Eise Papp op Wäissrussesch:
: Ойча наш, які ёсць на небе!
: Свяціся Імя Тваё.
: Прыйдзі Валадарства Тваё.
: Будзь воля Твая
: Як на Небе, так і на зямлі.
: Хлеб наш штодзённы
: дай нам сёння.
: І адпусці нам грахі нашы,
: як і мы адпускаем
: вінаватым нашым.
: І ня ўводзь нас у спакусу,
: але збаў нас ад злога.
: Амэн.

## Um Spaweck
Krokodil (Sécherheetssystem)

Als **Krokodil** bezeechent een op der Eisebunn e Sécherheetssystem wéi en haut zu Lëtzebuerg, an der Belsch an a Frankräich benotzt gëtt. Zu Lëtzebuerg an an der Belsch, ass en och nach ënner dem Numm **Memor** bekannt.

Well en als äusserst onsécher gëllt, ginn d'Krokodiller duerch verschidden aner Systemer komplettéiert.

## Opbau
De System baséiert op metallene Konstruktiounen déi tëscht de Schinne leien, an deenen hir längelzeg Form dem System den Numm gëtt. Duerch déi Stécker leeft eng liicht elektresch Spannung.
D'Géigestéck zu deene Konstruktioune si metalle Biischten déi ënner de Lokomotiven an Automotricë montéiert sinn.

Wann elo e Gefier laanscht e Signal, an domat iwwer e Krokodil fiert, hëlt d'Biischt déi elektresch Spannung op an et rabbelt eng Schell an der Kabinn. De Mecanicien muss dat elo sengem Gefier confirméieren datt en dat Signal wat e grad passéiert huet gesinn huet, mécht en dat net gëtt bannent 5 Sekonnen eng Zwangsbremsung ausgeléist.
## Geschicht
D'Krokodiller goufen 1872 a Frankräich vun den Eisebunnsingenieure Lartigue a Forest vun der Compagnie des chemins de fer du Nord erfonnt a sollten d'Signaler géint en einfache Mëssel vum Mecanicien ofsécheren. Et goung een dovun aus datt de Mecanicien deen e Signal iwwersinn hat, dat och net géif acquittéieren an datt déi automatesch Vollbremsung Accidenter kéint verhënneren. De groussen Nodeel vum System ass datt e keng Konsequenz virgesäit fir Gefierer déi laanscht zoue Signaler fueren a bei deenen de Mecanicien d'Signal acquittéiert. Spéider huet den Ingenieur Colas e verbessert Krokodil dat mat engem Pëtrolreservoir ekipéiert war erfonnt, fir d'Zoufréiere vun der Uewerfläch ze verhënneren.

1997 gouf et zu Lëtzebuerg 3 schwéier Zuchaccidenter, déi all op mënschlech Feeler a Feeler bei der Signalisatioun zeréckzeféiere waren. Beim schlëmmstem Accident, koum um Houwald e Mecanicien ëm d'Liewen.
An der Folleg hunn d'CFL hire Reseau iwwerschafft an eng verbessert Sécherheetstechnologie installéiert.

Trotzdeem waren d'Krokodiller den eenzege Sécherheetssystem deen zu Lëtzebuerg existéiert huet. Dowéinst war et fir auslännesch Eisebunnsgesellschaften, virun allem aus Frankräich an der Belsch, einfach fir hiert Material zu Lëtzebuerg homologéieren ze loossen.

2006 koume beim Zuchaccident zu Zoufftgen 12 Mënschen ëm d'Liewen, wat d'Sécherheet op der Bunn nees an d'Gespréich bruecht huet. Och wann et net de Sécherheetssystem selwer war, deen do versot hat, war dat Ongléck dee leschten Impuls fir d'Krokodiller z'iwwerschaffen.

2007 gouf déi erweidert Form vum System, de Memor II+, zu Lëtzebuerg obligatoresch.

## Um Spaweck
Nordescht Gambit

D**'Nordescht Gambit** ass eng Erëffnung vum Schachspill. Se zielt zu den Oppene Spiller an ass an den ECO-Coden ënner dem Schlëssel C21 klassifizéiert.

D'Nordescht Gambit fänkt mat de follgenden Zich un:

:**1. e4 e5**
:**2. d4 exd4**
:**3. c3**

## Enzyklopedie vun de Schacherëffnungen
An der Enzyklopedie vun de Schacherëffnungen ass d'Nordescht Gambit ënner dem Schlëssel C21 klassifizéiert.
* C21: 1. e4 e5 2. d4 exd4

## Kuckt och
* Schachnotatioun
Hermann Karl Vogel

Den **Hermann Carl Vogel**, gebuer den 3. Abrëll 1841 zu Leipzig, a gestuerwen den 13. August 1907 zu Potsdam, war en däitschen Astrophysiker. Hie war vun 1882 bis 1907 Direkter vum Astrophysikaleschen Observatoire Potsdam. Him si wäitreechend Entdeckungen am Zesummenhank mat der Spektroanalys vun de Stäre gelongen.

## Liewen

Hien huet am Joer 1862 säi Studium um Polytechnikum zu Dresden ugefaangen a wiesselt 1863 op d'Universitéit Leipzig. Zu Leipzig war hien Assistent vum Karl Christian Bruhns an huet sech do un den Duebelstärmiessunge vum Friedrich Wilhelm Rudolf Engelmann bedeelegt.

De Vogel promovéiert 1870 zu Jena mat enger Aarbecht iwwer Niwwelflecken a Stärekéip. Dat selwecht Joer koum hien an den Observatoire Bothkamp vum Kammerherr von Bülow, ronn 20&nbsp;km südlech vu Kiel. Do huet hien déi éischt Spektralënnersich vun Himmelskierper gemaach. Säin Assistent gouf de Wilhelm Oswald Lohse.

De Vogel huet den Observatoire am Joer 1874 verlooss, fir sech als Mataarbechter vum nei gegrënnten Astrophysikaleschen Observatoire Potsdam (AOP) mat dem Plangen an dem Opbau vun der instrumenteller Ausrëschtung vum Institut ze beschäftegen. An dësem Zesummenhank huet hien am Summer 1875 eng Studierees a Groussbritannien gemaach.

Vun 1882 bis 1907 war de Vogel Direkter vum AOP an huet et wärend dëser Zäit zu engem weltwäit féierenden Institut vun der Astrophysik entwéckelt. Den Hermann Carl Vogel ass 1907 zu Potsdam gestuerwen.

## Aarbechtsgebidder
De Vogel huet spektroskopesch Ënnersich vu Stären, Planéiten, Koméiten a vun eiser Sonn duerchgefouert. Hien huet als Éischten am Joer 1871 d'Sonnerotatioun unhand vum Doppler-Effekt bei de Spektrallinnen nogewisen.

Hie gëllt als Erfinder vun der fotografesch-spektroskopescher Radialvitessmiessung bei Stären. Mat Hëllef vun dëser Method ass him 1889 fir d'éischt d'Entdeckung vu spektroskopeschen Duebelstären (ë.&nbsp;a. dem Méifachstäresystem Algol) gelongen. 1892 huet hien zouverlässeg Date vun am Ganzen 51 Stäre virgeluecht.

Dem Doppler-Effekt hat et him och op der Äerd ugedoen. 1875 féiert hien den Effekt mat der schriller Damppäif vun enger däitscher Borsig-Lokomotiv och am akustesche Beräich vir. Den Hermann Carl Vogel war zanter 1895 Dréier vum Uerde Pour le mérite fir Wëssenschaft a Konscht a Member a follgende Gremien:

* Gesellschaft der Wissenschaften zu Göttingen
* Preußische Akademie der Wissenschaften, Berlin
* Royal Astronomical Society, London

1893 gouf hie mat der Goldmedail vun der Royal Astronomical Society ausgezeechent.

### Wierker
**Beobachtungen von Nebelflecken und Sternhaufen*. Leipzig (1867)
**Bothkamper Beobachtungen*. 2 Bde. Leipzig (1872/73)
**Untersuchungen über die Spektra der Planeten*. Leipzig (1874), gekréinte Präisschrëft
**Die Sternhaufen im Perseus*. (1878)

## Kuckt och
Philip Keenan

De **Philip C. Keenan**, gebuer den 31. Mäerz 1908 zu Bellevue, Pennsylvania, a gestuerwen den 20. Abrëll 2000 zu Columbus, Ohio, war en US-amerikaneschen Astronom.

De Philip C. Keenan krut an de Joren 1929 an 1930 seng Bachelor a Master-Ofschlëss op der Universitéit vun Arizona. Hie wiesselt dann op d'University of Chicago an huet do am Joer 1932 ënner dem Otto Struve an dem Christian T. Elvey mat der Aarbecht *An Astrophysical Study of the Solar Chromosphere* (Eng astrophysikalesch Etüd vun der solarer Chromosphär) promovéiert. Bis 1942 huet hien do geléiert an ass da bei den Navy Bureau of Ordnance komm. 1946 gouf hien Assistentprofesser op der Ohio State University zu Columbus a Mataarbechter am Perkins Observatoire vum Ohio State a vun der Ohio Wesleyan University. Hien ass do bis zu senger Rent am Joer 1976 bliwwen, war do doriwwer eraus weider 24 Joer als Emeritus a bis zu sengem Doud wëssenschaftlech aktiv. Seng lescht Aarbecht gouf 1999 am Astrophysical Journal publizéiert.

Dat an de Jore vun 1939 bis 1943 vum William Wilson Morgan am Keenan entwéckelt, an no hinne benannt MK-System ass nach haut dat gängegst System an der Spektralklassifikatioun. Des Weideren huet sech de Keenan besonnesch mat Stärentwécklung a kille Stäre mat komplexe Spektre befaasst.

## Um Spaweck
*  Nachruf von Eric Copage in der New York Times
*  Philip C. Keenan (1908-2000) in *Publications of the [[Astronomical Society of the Pacific]]*, Band 112 Seiten 1519 - 1522, November 2000.
Wëssenschaftler

.
**Wëssenschaftler** si Leit, déi sech haaptberufflech a methodesch mat der Wëssenschaft an hirer Weiderentwécklung beschäftegen.

Am Reegelfall hu Wëssenschaftler eng ofgeschlossen Héichschoulbildung a schaffen als Fuerscher, heefeg och als Universitéitsprofesser.

Geneesou wéi een d'Wëssenschaften a verschidde grouss Beräicher wéi
* Naturwëssenschaften
* Geeschteswëssenschaften
* Ingenieur- a Strukturwëssenschaften
* Sozial- a Wirtschaftswëssenschaft en 
ënnerdeelt, kënnen och déi wëssenschaftlech schaffend Leit den analoge Beräicher zougeschriwwe ginn.

Fir d'Naturwëssenschafte sinn dat ënner anerem:
Physiker, Cheemiker, Astronomen, Geologe, Geographen, Biologen a Medezinner. An de meeschte Wëssensgebidder kann eng Ënnerdeelung an de Beräicher Grondlagefuerschung an Uwendung resp. Entwécklung getraff ginn.

Déi gréisst Aarbecht vun engem Wëssenschaftler ass: 
* wëssenschaftlech Fuerschung op engem Gebitt oder am Iwwergangsberäich zu Nopeschdisziplinnen
* Léiertätegkeet op enger Universitéit (oder vu Praktika) als Héichschoulprofesser oder -assistent
* Ugewant Fuerschung an Entwécklung (F/E)
* Leedung an / oder Verwaltung vun Institutioune fir F/E respektiv vu grousse Projeten.

Déi wichtegst Institutiounen, op deene Wëssenschaftler schaffen, sinn:
* Universitéiten an Héichschoulen (als Professer, Dozent, wëssenschaftlechen Assistent oder Mataarbechter) 
* Wëssenschaftlech Akademien, grouss Muséeën, Bibliothéiken
* Industrie (Secteur fir Fuerschung resp. fir Entwécklung) an Ziviltechniker

## Um Spaweck

* Deutscher Wissenschafter-Verband (DWV)
* ''Forschen und Lehren in der Öffentlichkeit.'' Vortrag (Ringvorlesung mit Diskussion) von Christian Spannagel an der Universität Hamburg, 25.Mai 2009
* Zur Frage ''Was tun Wissenschafter eigentlich?'' Kinderprogramm der Alpbacher Technologiegespräche
* Leibniz-Zentrum: World Wide Wissenschaft - Wéi professionell Fuerscher am Internet schaffen a publizéieren 
* Peer Review Journal Science on amateur scientists
* The philosophy of the inductive sciences, founded upon their history (1847) - Complete Text
* World Social Forum Sciences et dDémocratie
Astronomesch Symboler

**Astronomesch Symboler** gi gebraucht fir Himmelskierper an observéiert astronomesch Evenementer duerzestellen. Déi hei opgefouert Symboler ginn normalerweis an der Astronomie agesat. Vill vun hinne fanne sech och an der westlecher Astrologie erëm.

An der Alchemie goufen déi bekannt siwe Metaller mat den deemolege siwe Planéiten (Planéitemetall) a Wochendeeg associéiert. Nach an Dagbicher an der Renaissance (beispillsweis Logbuch vum Vitus Bering) ginn déi Symboler dacks an den Datume fir d'Wochendeeg gebraucht.

## Um Spaweck

* James L. Hilton, When Did the asteroids Become Minor Planets? (enthält astronomesch Symboler fir Asteroiden)

## Kuckt och
Schachweltmeeschterschaft 2010

D**'Schachweltmeeschterschaft 2010** gouf als Zweekampf tëscht dem amtéierende Schachweltmeeschter Viswanathan Anand an dem fréiere FIDE-Weltmeeschter Wesselin Topalow vum 24. Abrëll bis den 11. Mee 2010 an der bulgarescher Haaptstad Sofia ausgedro.

## Partientabell
Alexander Nikolajewitsch Skrjabin

Den **Alexander Nikolajewitsch Skrjabin**, op Russesch Александр Николаевич Скрябин, wëss. Transliteratioun *Aleksandr Nikolaevič Skrjabin*, gebuer de  zu Moskau, an do gestuerwen de , war e russesche Pianist a Komponist.

## Um Spaweck
M81-Grupp

D**'M81-Grupp** ass eng Galaxiëgrupp, déi an nächster Noperschaft vun der Lokaler Grupp steet. Zu der lokaler Grupp gehéiert nieft der Mëllechstrooss och d'Andromedagalaxie. Déi bekanntst Membere vun der M81-Grupp sinn déi zwou Galaxien M81, vun där sech den Numm ofleet, an de Messier 82. Zesumme gehéieren iwwer 60 Galaxien zu där Grupp, dovu siwe grouss Galaxien.

## Entdeckungsgeschicht
Déi éischt Membere vun der M81-Grupp ware scho géint Enn vum 18. Joerhonnert bekannt. Déi zwou bekanntst Galaxië vun der Grupp, M81 an M82, goufen den 31. Dezember 1774 vum däitschen Astronom Johann Elert Bode entdeckt. Onofhängeg dovu goufe béid Galaxien am August 1779 vum Pierre Méchain fonnt, dee se an dem Charles Messier säi Katalog ophuele gelooss huet. All NGC-Objeten an der M81-Grupp goufen tëscht 1788 a 1801 vum Wilhelm Herschel fonnt a katalogiséiert.

## Morphologie

D'M81-Grupp erstreckt sech iwwer d'Stärebiller Grousse Bier a Giraff an huet eng Wénkelausdehnung vu ronn 40° &times; 20°, dat ass ongeféier 1,8 &times; 0,9 Megaparsec oder 5,87 &times; 2,93 Millioune Liichtjoer.

D'Distanz vun eiser Sonn zum Zentrum vum Galaxiëkoup ass ongeféier 12 Millioune Liichtjoer. Domat ass d'M81-Grupp eiser lokaler Grupp den zweetnooste Galaxiëkoup. Eppes méi no leien Deeler vun der Sculptor-Grupp, e Galaxiëkoup deem säin Zentrum och ronn 12 Millioune Liichtjoer ewech läit.

D'M81-Grupp an d'lokal Grupp gehéiere mat e puer aner Galaxiëgruppen zum Virgo-Superkoup, deem säin Zentrum de Virgo-Galaxiëkoup ass. Op Grond vun de wéineger Routverrécklung vun den M81-Gruppememberen ass unzehuelen, datt sech d'M81-Grupp geneesou wéi d'lokal Grupp op den Zentrum vum Virgo-Galaxiëkoup zoubeweegt. Den Zentrum vum M81-Grupp maachen d'Galaxien M81, M82 an den NGC 3077 souwéi e puer aner Spiralgalaxien an irregulär Zwerggalaxien.

D'Mass vun der visueller Matière inklusiv vun der berechneter Mass vun der donkeler Matière ass (1,6&nbsp;±&nbsp;0,3)&nbsp;•&nbsp;1012&nbsp;M☉ Sonnemassen.

## Galaxien an der M81-Grupp

D'Tabell ass zesummegestallt aus den Date vum *Atlas of the Universe* an dem *The M81 group of Galaxies: New distances, kinematics and structure ([[2002]])*. D'Date fir den Typ, d'Koordinaten, Hellegkeet an de visuellen Duerchmiesser sinn aus der NASA/IPAC Extragalactic Database erausgeholl. D'Date kënnen an der NED Datebank mat de Bezeechnungen an der Kolonn *Numm* ofgeruff ginn (Ausser: KK=KK98, HS=HS98, FM=FM2000). D'Distanze stame vun den Aarbechte vum Karachentsev 2005 an 2002.

## Kuckt och
* Struktur vum Kosmos
* Lëscht vun den hellste Galaxien

## Um Spaweck

* Sterne und Weltraum, Die M81-Gruppe
* Galaxiengruppe M81 in verschiedenen Aufnahmen
* SEDS Beschreiwung vun der M81-Grupp
* SEDS Messier-Galaxiëgruppen
* Atlas of the Universe
* Inventaire vun de bekanntsten Zwerggalaxien an der M81-Grupp
* Ursa Major A, M82 (Geschicht)
* The M81 group of galaxies: New distances, kinematics and structure (2002)
* The Local Group and Other Neighboring Galaxy Groups, Karachentsev 2005
* Nearby Groups of Galaxies
* M81-Gruppe in der NASA/IPAC EXTRAGALACTICAL DATABASE
TGV

**TGV** ofgeleet vun *Train à grande vitesse*, ass de Kierzel vun den Héichvitessautomotricë vun der franséischer Staatsbunn SNCF.

## Modeller
### TGV Sud-Est
Den TGV Sud-Est war deen éischten TGV, deen am Persouneverkéier agesat gouf. Hie gouf a gëtt virun allem op der LGV Sud-Est agesat.

### TGV Reseau
Déi TGVsramm ass am Ament (Dezember 2014) déi eenzeg déi zu Lëtzebuerg fiert.

### TGV Euro-Duplex
Den TGV Duplex ass een Héichvitesszuch mat Voituren déi zwéi Niveauen hunn. Den Euro-Duplex ass déi drëtt Generatioun vun Duplex-TGVen. E gouf haaptsächlech fir d'Linn Marseille-Frankfurt gebaut, a kann doriwwer eraus um Schwäizer an um spueneschen Netz fueren.

### Thalys
D'Thalys sinn Héichvitessautomotricen aus den TGV-Serië PBA a PBKA, déi d'Stied Paräis, Bréissel, Köln an Amsterdam matenee verbannen.

### TGV POS
Den TGV POS (POS steet fir *Paris-Ostfrankreich-Süddeutschland*) gëtt virun allem op der LGV Est européenne agesat a kann an Däitschland fueren.

### Alstom AGV

D'Alstom AGV (AGV fir *Automotrice à Grande Vitesse*) ass eng technesch komplett nei Entwécklung vum TGV. Wärend den TGV vu Motricen op den zwéi Käpp ugedriwwe gëtt, sinn d'Motore beim AGV wéi op d'Achsen iwwer de ganzen Zuch verdeelt. Zanter 2012 ginn AGVen um italieeneschen Eisebunnsnetz vun der NTV agesat wou se als Baurei **ETR 575** lafen.

## Streckennetz

Déi éischt Héichvitessstreck (LGV) a Frankräich war d'LGV Sud-Est vu Paräis op Lyon.

## Um Spaweck
* Offiziell Säit vum TGV
* Informatiounssäit iwwer TGV's Modeller op Däitsch