open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Buerg Malbrouck

D**'Buerg Malbrouck** (muselfränkesch: Buerg Meinsbersch; däitsch: Burg Meinsberg) am loutrengesche Manderen am franséischen Departement Moselle, ass eng renovéiert mëttelalterlech Buerg. Si steet op der Kopp vum *Meinsberg*.

## Beschreiwung
D'Buerg ass eng imposant Anlag. Si gesäit sech quadratesch un, wat si awer net ass: 50&nbsp;m Säitelängt am Süden, 66&nbsp;m am Osten, 68&nbsp;m am Westen an 49&nbsp;m am Norden. Op all Eck steet een Tuerm, dräi dovu si véiereckeg an een ass ronn. D'Mauere sinn tëscht 12 an 18&nbsp;m héich a se si plazeweis bis 4,8&nbsp;m déck. D'Trape si sou ugeluecht, datt Rietshänner se besser verdeedege konnten.

## D'Geschicht an den Numm
D'Buerg gouf vum Arnold VI Här vu Sierk tëscht 1419 an 1434 gebaut an an den Déngscht vum Äerzbistum Tréier gestallt. Beim Doud vum Arnold si keng Ierwen do, soudatt d'Buerg tëscht dem 15. an dem 17. Joerhonnert e puermol de Besëtzer wiesselt.

Den haitegen Numm vun der Buerg geet op de spueneschen Ierffollegkrich 1705 zeréck, well deemools den englesche Feldhär, den John Churchill, 1. Herzog vu Marlborough sech an d'Géigend vu Sierk zeréckgezunn hat (hien hat säin Haaptquartéier op der Buerg), an do vum franséische Marschall Louis Hector de Villars, deen déi franséisch Grenz verdeedegt huet, a Schach gehale ginn ass. Well de Prënz vu Baden, deen dem Marlborough sollt hëllefen, awer net erbäi komm ass, an dem Malbrouck, (wéi d'Fransousen e genannt hunn) seng Truppen näischt méi z'iessen haten, hu si sech an der Nuecht vum 16. op de 17. Juni heemlech aus dem Stëbs gemaach, an den de Villars stoung virun enger eideler Buerg. D'Buerg huet zanterhier den Numm vum Malbrouck.

## D'Restauratioun
D'Buerg gouf 1930 als *Monument historique* klasséiert an nodeem de *[[Conseil général de la Moselle]]* se 1975 kaaft hat, gouf se lues a lues an d'Rei gesat an d'Aarbechte waren 1998 fäerdeg.

Dës Restauratioun war den zweete grousse Schantje vun enger Restauratioun vun engem historesche Monument nom *Parlement de Bretagne* zu Rennes.

## Literatur
* Eric Necker, *Le château de Malbrouck - Découverte architecturale d'une résidence seigneuriale de la fin du Moyen Âge* ; erausgi vum *Conseil général de la Moselle*, beim Verlag Serge Domini, Diddenuewen (Thionville), 2001; 89 Säiten (Ill., Pläng, Kaarten). ISBN 2-912645-39-5
* Eric Necker, *Malbrouck - Les seigneurs de Meinsberg: Le château de Malbrouck et son histoire* ; erausgi vum *Conseil général de la Moselle*, beim Verlag Serge Domini, Diddenuewen, 2001; 108 Säiten (Ill., Stammbäm, Kaarten a Pläng). ISBN 2-912645-41-7
* Edouard Marc Kayser, *Manderen, ancienne enclave luxembourgeoise en Lorraine, et le château de Meinsberg - Esquisse d'histoire locale* ; in: récré 8 (1992); Verlag vun der APESS, Dikrech; Ss. 213-229 (ill., bibliographesch Referenzen).

## Um Spaweck

*Offiziell Websäit vu Buerg Malbrouck
Camille Aschman

De **Camille Aschman**, gebuer den 20. Juli 1857 zu Bous, a gestuerwen den 23. Februar 1921 zu Bréissel, war e lëtzebuergeschen Apdikter, Cheemiker a Fotograf.

Vun 1880 bis 1881 huet hien zu Bonn-Poppelsdorf mam däitsche Cheemiker Friedrich August Kekulé von Stradonitz (1829 - 1896) zesummegeschafft.

Vun 1883 bis 1921 war hie Professer an der Akerbauschoul a Cheemiker an der Versuchsstatioun vun där Schoul zu Ettelbréck.

Hie war de Papp vum Cheemiker a Fotograf Camille Aschmann Jr. (1890-1964) an de Grousspap vum Fotojournalist Pol Aschman. 
## Kuckt och
* Lëscht vu Cheemiker
Nièvre

* **[[Departement Nièvre|Nièvre]]**, en Departement an der Regioun Bourgogne-Franche-Comté a Frankräich.
* **[[Nièvre (Loire)|Nièvre]]**, Floss an der Regioun Bourgogne-Franche-Comté.
* **[[Nièvre (Somme)|Nièvre]]**, Floss an der Regioun Hauts-de-France.
Nationalen Toundokument Regëster (USA)

Den **Nationalen Toundokument Regëster**, oder **National Recording Registry**, ass eng US-amerikanesch Lëscht vun Toundokumenter déi wéinst kulturellen, historeschen oder esthetesche Grënn wichteg sinn an/oder d'Liewen an de USA reflektéieren oder eppes doriwwer aussoen.

Déi Lëscht gouf op Grond vum *National Recording Preservation Act* am Joer 2000 opgestallt, duerch deen et zu engem *National Recording Preservation Board* koum, deem seng Membere vum Chef vun der Library of Congress ernannt ginn.

Et ass 2002 mam Opstelle vun där Lëscht ugefaange ginn, an all Joer solle 50 Dokumenter derbäikommen.

## Kuckt och
*Lëscht vun den Toundokumenter am US-Nationalen Toundokument Regëster
Käthe Kollwitz

D**'Käthe Kollwitz**, eng gebuere *Schmidt*, gebuer den 8. Juli 1867 zu Königsberg a Preisen, dem haitege Kaliningrad, a gestuerwen den 22. Abrëll 1945 zu Moritzburg bei Dresden, war eng däitsch Kënschtlerin.

## Schrëften
* Käthe Kollwitz: *Die Tagebücher*, 1989, Wolf Jobst Siedler Verlag, Berlin.
* Käthe Kollwitz, erausgi vun der Jutta Bohnke-Kollwitz: *Briefe an den Sohn 1904 bis 1945*, 1992, Wolf Jobst Siedler Verlag, Berlin.
## Um Spaweck
Moselle

**Moselle** ass ë. a.:
* de franséischen Numm vun engem Floss, kuckt: Musel.
* ee franséischen Departement, kuckt: Departement Moselle.
* eng Baach an England, kuckt: Moselle
Roussy-le-Bourg

**Roussy-le-Bourg**, op Lëtzebuergesch **Buerg-Rëttgen**, ass eng franséisch Uertschaft an der Gemeng Roussy-le-Village (Rëttgen) am Departement Moselle an der Regioun Grand Est.

## Kuckeswäertes
* E Kiem dee vu Lyon op Tréier gefouert huet.
* D'Mëttelalterlech Buergen:
** D'Buerg vu Roussy-Comté aus dem 10. bis 11. Joerhonnert
** D'Buerg vu Custine aus den 13. Si sinn allebéid a Privatbesëtz.
* D'Kapell Sainte-Croix vu Buerg-Rëttgen aus dem 15. bis 16. Joerhonnert. An der Kapell hänkt ee grousse Christus um Kräiz.
Dodenom

**Dodenom** (Duedenuewen) ass eng franséisch Uertschaft an der Gemeng Rëttgen am Departement Moselle an der Regioun Grand Est.

## Kuckeswärtes

* D'Kapell Saint Fiacre vun Dodenom vu 1752
Kapell Sainte-Croix vu Buerg-Rëttgen

D**'Kapell Sainte-Croix** vu Buerg-Rëttgen staamt aus dem éischte Véirel vum 16. Joerhonnert.

Bauphase waren 
*3. Véirel vum 16. Joerhonnert
*1. Hallschent vum 18. Joerhonnert an
*3. Véirel vum 20. Joerhonnert.

D'Baussemauere sinn aus Kalleksteen. De Grondrëss ass a Form vun engem laténgesche Kräiz. D'Verwëllef ass e Verwëllef mat spatze Béi

Déi eenzeg Klack hänkt an engem Klackegiewel op der Westsäit.

## Statuen
An der Kapell steet ë.&nbsp;a. eng polychrom Statu vun der helleger Appolina am Lannenholz geschnëtzt. D'Statu ass an engem schlechten Zoustand.

## Kuckt och
*Buerg-Rëttgen
Sergio Badilla Castillo

De **Sergio Badilla Castillo**, gebuer den 30. November 1947 zu Valparaiso am Chile, ass e chileeneschen Dichter, Schrëftsteller a Journalist.

## Säi Wierk
* 1982 *La Morada del Signo* 
* 1983 *Cantonírico*, 
* 1985 *Reverberaciones de Piedras Acuáticas* 
* 1989 Terrenalis. Verlag Bikupa, Stockholm (Poesie) 
* 1996 Nordisches Saga. Verlag Monteverdi, Santiago de Chile (Poesie) 
* 2003 Das Ängstliche Anstarren des Bastards. Verlag Valparaiso (Poesie) 
* 2005 Transrealistische Gedichte und Einige Evangelien. Verlag Aura Latina, Santiago/Stockholm (Poesie)

## Um Spaweck
* Op Spuenesch
Beerenberg

De **Beerenberg** ass en aktive Stratovulkan am Nordoste vun der norwegescher Insel Jan Mayen an en Deel vum Mëttelatlantesche Réck. Et ass deen am nërdlechste geleeëne Vulkan weltwäit. Ausbréch goufen an de Joren 1970, 1973 an 1985 registréiert.

De Beerenberg ass 2.277 m héich (Spëtz *Haakon VII.*) an huet um Fong en Duerchmiesser vun zirka 20&nbsp;km. De Krater ass bis zu 1&nbsp;km breet. De Vulkan ass gréisstendeels vu Gletschere bedeckt.

De Per Wexels an de Magne Råum waren déi éischt Mënschen um Vulkan (1944). Si waren an der Ekipp vun enger norwegescher Meteorologie-Statioun, déi op Jan Mayen am Zweete Weltkrich ageriicht gouf.

## Um Spaweck
San José (Kalifornien)

**San José** ass eng Stad am US-Bundesstaat Kalifornien an ass och de Sëtz vun der County-Verwaltung vum Santa Clara County. D'Stad läit um südlechen Enn vun der San Francisco Bay a mécht d'Grenz mam Silicon Valley. Dat ass och de Grond firwat se de Spëtznumm "Capital of the Silicon Valley" huet. Mat 904.522 Awunner ass et ausserdeem no Los Angeles a San Diego déi drëttgréisste Stad a Kalifornien.

## Awunner
Bei der bis elo leschter Vollekszieleung hunn den 1. Abrëll 2000 zu San José 894.943 Leit gewunnt. Méi rezent Schätzunge vum *California Department of Finance* gi fir den 1. Januar 2007 eng Zuel vun 973.672 Awunner un.

## Geschicht
San José gouf den 29. November 1777 ënner dem Numm "El Pueblo de San José De Guadalupe" gegrënnt. Et ass déi éischt Stad an Alta California déi net aus enger Missioun oder engem militäresche Posten entstanen ass. De 27. Mäerz 1850 gouf San José als éischt Stad an den US-Bundesstaat Kalifornien agegliddert a war och déi éischt Haaptstad vu Kalifornien.

## Geographie
San José ëmfaasst e Gebitt vu 461,5&nbsp;km², wouvu 452,9&nbsp;km² Land an 8,6&nbsp;km² Waasser sinn.

## Sport
No beim Stadzentrum ass den HP Pavillon, eng Äissportshal, déi de Sëtz vum NHL-Team San José Sharks ass. An der Hal sinn awer och aner Evenementer, wéi zum Beispill Concerten oder dat järlecht Tennis-Turnéier SAP Open.

## Um Spaweck

* Websäit vun der Stad
Chronologie vun der Astronomie

D'Astronomie ass Kinnigin vun den Naturwëssenschaften. - Op dëser Säit gëtt de Versuch gemaach, fir d'Entwécklung vun der Astronomie chronologesch festzehalen. Well d'Astronomie mat villen anere Wëssenschaften a Verbindung steet, kommen dofir och vill Bäiträg bei deene Geographie, Geologie, Mathematik, Mechanik, Physik, Chimie, Biologie an och Nei Technologien, déi mat der Astronautik ze dinn hunn, dra vir.
Wéi an all Wëssenschaft ginn dacks Theesen an Theorien a komplett falsch Richtungen. Trotzdeem ass et derwäert fir och déi Iddien a Berechnunge festzehalen. Et mécht déi dréche Wëssenschaft méi attraktiv ze liesen.

Well den Artikel "Chronologie vun der Astronomie" ganz grouss ass, si méi Ënnerdeelunge gemaach ginn. D'Ënnerdeelunge gi stänneg aktualiséiert.

## Chronologien
*Chronologie vun der Astronomie (2. Joerdausend v. Chr. bis 6 Joerdausend v. Chr.)
*Chronologie vun der Astronomie (11. Joerhonnert v. Chr. bis 20. Joerhonnert v. Chr.)
*Chronologie vun der Astronomie (6. Joerhonnert v. Chr. bis 10. Joerhonnert v. Chr.)
*Chronologie vun der Astronomie (1. Joerhonnert v. Chr. bis 5. Joerhonnert v. Chr.)
*Chronologie vun der Astronomie (1. Joerhonnert bis 5. Joerhonnert)
*Chronologie vun der Astronomie (6. Joerhonnert bis 10. Joerhonnert)
*Chronologie vun der Astronomie (11. Joerhonnert)
*Chronologie vun der Astronomie (12. Joerhonnert)
*Chronologie vun der Astronomie (13. Joerhonnert)
*Chronologie vun der Astronomie (14. Joerhonnert)
*Chronologie vun der Astronomie (15. Joerhonnert)
*Chronologie vun der Astronomie (16. Joerhonnert)
*Chronologie vun der Astronomie (17. Joerhonnert)
*Chronologie vun der Astronomie (18. Joerhonnert)
*Chronologie vun der Astronomie (19. Joerhonnert)
*Chronologie vun der Astronomie (20. Joerhonnert)
*Chronologie vun der Astronomie (21. Joerhonnert)
Sacramento (Kalifornien)

**Sacramento** ass zanter 1854 d'Haaptstad vum US-Bundesstaat Kalifornien. D'Stad steet beim American River a beim Sacramento River, déi bei der Stad zesummelafen.

## Geschicht

Sacramento ass am Joer 1848 als Goldgriewer-Siidlung wärend der Zäit vum Goldrausch entstanen. 1856 ass déi éischt Eisebunn zu Sacramento ageweit ginn, wat mat sech bruecht huet, datt Sacramento ganz séier zu engem Handelszentrum erugewues ass. De *State Capitol* ass an der Zäit vun 1861 bis 1869 entstanen.

## Geographie

Obscho Sacramento nëmmen 120&nbsp;km vun der Küst ewech läit, ass et am Summer dacks ganz waarm. Zu Sacramento hu se ee mediteraant Klima. 
Duerch d'Lag no beim San-Andreas-Gruef ass Sacramento ëmmer nees vun Äerdbiewe betraff.

## Um Spaweck
* Offiziell Säit vun der Stad
Sacramento River

De **Sacramento River** ass mat 607&nbsp;km de längste Floss am US-Bundesstaat Kalifornien.

De Floss entspréngt südwestlech vum Mount Shasta am südlechen Deel vun der Kaskadekett, dann duerchfléisst hien de Sacramento-Dal, bis e schlussendlech an d'Buchte vu San Pablo a San Francisco fléisst.

## Um Spaweck
Santa Clara County

**Santa Clara County** ass ee County am US-Bundesstaat Kalifornien. Am Santa Clara County läit d'Silicon Valley. De Sëtz vum County ass zu San José. Am Santa Clara County hunn am Joer 2010 ronn 1,8 Millioune Leit gewunnt.

## Um Spaweck
Santa Clara (Kalifornien)

**Santa Clara** ass eng Stad am Santa Clara County a Kalifornien, se läit am Silicon Valley. Zu Santa Clara hu vill High-Tech-Firmaen hiren Haaptsëtz, wéi zum Beispill Intel, Sun Microsystems oder Nvidia.

## Um Spaweck
* Offiziell Säit vun der Stad
Entrena

**Entrena** ass eng spuenesch Uertschaft a Gemeng an der Provënz La Rioja.

Si huet 1.397 Awunner op enger Fläch vun 21,03 km².

## Kuckt och
* D'Lëscht vun de Gemenge vu La Rioja

## Um Spaweck
* www.entrena.org
Ingrid Stampa

D**'Ingrid Stampa**, gebuer den 23. Februar 1950 bei Kleve um Niderrhäin, ass Musekprofessesch an Haushälterin vum Poopst Benoît XVI. (biergerlech: Joseph Ratzinger). No dem Doud vum Kardinol Ratzinger senger Schwëster huet d'Ingrid Stampa 1991 d'Plaz als Haushälterin vum Kardinol iwwerholl.

Si hat deemools schonn eng erfollegräich Carrière als Musekerin a Wëssenschaftlerin hanneru sech. Si huet mat 18 Joer ee Studium vun der Aler Musek op der Museksakademie vu Basel ugefaangen. No hirem Ofschloss huet si 1975 an der Schwäiz als Dozentin ugefaange mat schaffen, gouf awer schonn ee Joer méi spéit op Hamburg geruff, wou si bis Enn vun den 1980er Jore Professesch am Fach Viole de Gambe war. Si ass och déi Zäit als Gambistin opgetratt. Si huet och mat dem Ensembel vun der Basler Museksschoul Disquen opgeholl, an huet als excellent Kënschtlerin gegollt.

Si huet och e puer Bicher vum Poopst Jean-Paul II. op Däitsch iwwersat.
Sacramento

**Sacramento** ass den Numm fir:

* d'Uertschaften
**Sacramento (Brasilien), Minas Gerais, Brasilien
**Sacramento (Chihuahua), Chihuahua, Mexiko
**Sacramento (Coahuila), Coahuila, Mexiko
**Sacramento (Colorado), USA
**Sacramento (Illinois), USA
**Sacramento (Kalifornien), USA
**Sacramento (Kentucky), USA
**Sacramento (Nebraska), USA
**Sacramento (New Mexico), USA
**Sacramento (Pennsylvania),USA
* e County am US-Bundesstaat Kalifornien: Sacramento County
* ee Flottefrachter (Sacramento-Klasse) vun der US Navy
* eng portugisesch Liichtathleetin Carla Sacramento
* e Floss am US-Bundesstaat Kalifornien: Sacramento River
* eng Biergketten an New Mexico: Sacramento Mountains
* e Westernfilm vum Sam Peckinpah: Sacramento (Film)
* eng US-amerikanesch lokal Dageszeitung: The Sacramento Bee
* eng US-amerikanesch Basketballekipp: Sacramento Kings
* eng US-amerikanesch Fraebasketballekipp: Sacramento Monarchs
Pierre Grégoire

De **Pierre Grégoire**, gebuer den 9. November 1907 zu Viichten, a gestuerwen den 8. Abrëll 1991 zu Lëtzebuerg, war e lëtzebuergeschen CSV-Politiker, Journalist a Schrëftsteller. Hien huet sech duerch eng laang Rei vu Publikatiounen ausgezeechent, déi hien ënner sengem Numm oder ënner de Pseudonymmen *Gregor Stein*, *Peter Stein*, *Erio* oder *Jopiter* verëffentlecht huet.

Hien ass de Papp vum Sumerolog Jean-Pierre Grégoire.

## Seng Karriär
* Als Postbeamten huet hie seng Karriär ugefaangen
* Vun 1933 un war hie Redakter am *[[Luxemburger Wort]]*
*Am Krich war hie vum Okkupant an d'Konzentratiounslagere Mauthausen a Sachsenhausen verschleeft ginn.
* Nom Zweete Weltkrich war hie jorelaang Generalsekretär vun der CSV
* 1959-1964: Inneminister, Verkéiersminister, Minister fir Konscht a Kultur an der Regierung Werner-Schaus I
* 1964-1967: Bildungsminister, Kulturminister a Minister fir den Ëffentlchen Déngscht an 1967-1969 Ausseminister, Arméisminister, Kulturminister an der Regierung Werner-Cravatte.
* 1969-1974: President vun der Chamber
* De Pierre Grégoire gouf duerno Éierepresident vun der Lëtzebuerger Chamber

## Seng Publikatiounen
Kuckt seng Bibliographie (245 Titelen!), zesummegestallt vum Carlo Hury, in: *Pierre Grégoire gesehen mit den Augen seiner Freunde*; Festschrëft fir dem P. Grégoire säi 75. Gebuertsdag, erausgi vum André Heiderscheid a vum Fernand Hoffmann, Lëtzebuerg, Sankt-Paulus Verlag, 1982.

## No him genannt
Als Undenken un de Pierre Grégoire gouf zu Péiteng eng Strooss (*[[Rue Pierre-Grégoire|Rue Pierre Grégoire]]*) no him genannt.
## Gielercher
*  *Großes Goldenes Ehrenzeichen für Verdienste um die Republik Österreich* (Promotioun 1974).

## Bibliographie
* Ed Kayser, *Pierre GRÉGOIRE 1907-1991* ; in: *400 Joer Kolléisch*, Band II, Lëtzebuerg (Sankt-Paulus Verlag), 2003; Ss. 405-406. ISBN 2-87963-419-9.

## Um Spaweck
Hélène Palgen

D**'Hélène Palgen**, gebuer de 25. August 1902 zu Iechternach, a gestuerwen den 8. Mee 1993 an der Stad Lëtzebuerg, war eng lëtzebuergesch Sproochwëssenschaftlerin.

D'Hélène Palgen war Enseignante, a vun 1958 bis 1967 Direktesch vum Stater Meedercherslycée. Si war eng vun deenen éischten, déi d'Lëtzebuergesch wëssenschaftlech erfuerscht hunn, a war vun Ufank u Member vun der linguistescher Sektioun vum Institut grand-ducal. Do war si vun 1936 bis 1939 a vun 1945 bis 1948 Sekretärin, a vun 1950 bis 1959 Presidentin vun der Dictionnaireskommissioun. Tëscht 1969 an 1976 war si Presidentin vun der Linguistescher Sektioun.

D'Hélène Palgen war d'Sëschter vum lëtzebuergesche Literaturfuerscher Rudolf Palgen.

Fir un d'Hélène Palgen z'erënneren, huet d'Lëtzebuerger Post de 15. Mee 2018, fir hire 25. Doudesdag, en Timber vun 0,70&nbsp;€ erausginn.

## Publikatiounen
(*Auswiel*)
* *Kurze Lautlehre der Mundart von Echternach*, 1931. 
* "Untersuchungen zur Grammatik der Echternacher Mundart", in: *Jahrbuch der Luxemburgischen Sprachgesellschaft* 1931/32.
*"Vokalismus der Mundart von Knaphoscheid (Kanton Wiltz)", in: *Jahrbuch der Luxemburgischen Sprachgesellschaft* 1933.
* "Die Wortstellung im Luxemburgischen Nebensatz", in: *Revue trimestrielle d'études linguistiques, folkloriques et toponymiques* 2 (1935).
*"Experimentalphonetik und Sprachwisseneschaft", in: *Revue trimestrielle d'études linguistiques, folkloriques et toponimiques* 7 (1936).
*"Bericht über die Tätigkeit der luxemburgischen Wörterbuchkommission wärend den Jahren 1936-1937", in: *Revue trimestrielle d'études linguistiques, folkloriques et toponimiques* 12-13 (1937-38).
* "Bretèllen, gaaljen, halsen, shléngeren", in: *Revue trimestrielle d'études linguistiques, folkloriques et toponymiques* 21-22 (1947).
* *Studien zur Lautgeographie Luxemburgs* (= Beiträge zur Luxemburgischen Sprach- und Volkskunde IV), 1948. (*iwwer den Dialekt am [[Minettsgéigend|Minett]]*)

## Kuckt och
* Geschicht vun der Sproochwëssenschaft zu Lëtzebuerg
* *[[Luxemburger Wörterbuch]]*
Alphonse Turpel

Den **Alphonse Turpel**, gebuer den 8. Oktober 1903 zu Mierschent, a gestuerwen de 16. Dezember 1975, war e lëtzebuergesche Geeschtlechen, Journalist a laangjärege Chefredakter vum *[[Luxemburger Wort]].*

## Etappe vu sengem Liewen

* 1935 Direkter vum Institut St. Jean um Belair.
* Februar 1958 bis Dezember 1973: Direkter vun der Sant-Paulus-Dréckerei a vum *Luxemburger Wort*. Säi Virgänger war de Camille Kasel, säin Nofollger gouf den André Heiderscheid.
Benoît Legot

De **Benoît Legot** ass Museker am Orchestre philharmonique du Luxembourg (OPL) an am Aconcagua-Quintett wou hie Kontrabass spillt.

## Um Spaweck
Tycho Brahe

Den **Tycho Brahe**, gebuer de 14. Dezember 1546 zu Knudstrup, Schonen, a gestuerwen de 24. Oktober 1601 zu Prag, war een däneschen Astronom.

## Säi Liewen

Den Tycho (oder Tyge) Brahe war vun adleger Ofstamung. Hie gouf 1566 op der Universitéit Rostock (Mecklenburg) immatrikuléiert. Am Alter vun 20 Joer huet de Brahe bei engem Duell een Deel vun senger Nues verluer. Hien huet ëmmer eng gëlle-sëlwer Nueseprothes ugepecht. Vum deemolege Kinnek Friedrich II. sinn d'Observatoiren Uranienborg a Stjerneborg op der Insel Ven (oder Hven) viru Landskrona finanzéiert ginn, wou de Brahe 20 Joer laang gefuerscht huet. De Brahe huet net nëmme seng eegen Instrumenter selwer gebaut, mä och seng Bicher selwer gedréckt.

Zum Brahe senger Zäit gouf et nach keng Teleskoper. Trotzdeem ware seng Observatioune vu Stären- a Planéitepositiounen, zu där Zäit déi preziist, mat enger Genauegkeet vun zwou Bouminutten. Seng Miessungen huet hie mat Hëllef vun engem Mauerquadrant duerchgefouert. 1572 huet hien en „Neie Stär“ (stella nova) observéiert. 1599 ass de Brahe op Prag wunne gaangen, wou hien zwee Joer spéider gestuerwen ass.

Seng Schwëster Sophie Brahe (1556–1643) hat och vill Kenntnesser an der Astronomie an huet vill mat hirem Brudder zesummen am Observatoire vum Schlass Uranienborg geschafft.

## Éierung
De Moundkrater Tycho krut, fir un de Brahe z'erënneren, säin Numm.

## Wierker
* *Astronomiae Instauratae Mechanica*, KLP, Prag 1996, ISBN 80-85917-23-8 
* *Opera omnia sive astronomiae instauratae*, Olms, Hildesheim 2001, ISBN 3-487-11388-0 

## Literatur
* Alexandra Coelho Ahndoril: *Der Astronom des Königs*. List-Verlag, Berlin 2004. ISBN 3-548-60460-9
* Max Brod: *Tycho Brahes Weg zu Gott. Ein Roman*. Suhrkamp, Frankfurt am Main 1984. ISBN 3-518-36990-3
* John Louis Emil Dreyer: *Tycho Brahe. A picture of scientific life and work in the sixteenth century*. Edinburgh 1890. (Digitalisat); deutsche Ausgabe: Karlsruhe 1894; Nachdruck: Vaduz 1999.
* Kitty Ferguson: *The nobleman and his housedog. Tycho Brahe and Johannes Kepler*. Review, London 2002. ISBN 0-7472-7022-8
* Karin Figala: *Tycho Brahes Elixier*. In: *Veröff. d. Forschungsinst. d. Dt. Museums f. d. Gesch d. Naturwiss. u. d. Technik* 13/1972, S. 139–176.
* Joshua Gilder: *Der Fall Kepler. Mord im Namen der Wissenschaft*. List TB bei Ullstein, Berlin 2005. ISBN 3-548-60638-5
* Jürge Helfricht: *Astronomiegeschichte Dresdens*. Hellerau-Verlag, Dresden 2001, S. 28–31. ISBN 3-910184-76-6
* Alfred Otto Schwede: *Ich war des Sternenjunkers Narr. Eine Erzählung um den Astronomen Tycho Brahe*. Union-Verlag, Berlin 1983.
* Victor E. Thoren: *The Lord of Uraniborg. A Biography of Tycho Brahe*. Cambridge University Press, Cambridge 1990. ISBN 0-521-35158-8

## Um Spaweck
Dodge Viper

D**'Dodge Viper** ass den am stäerkste motoriséierten Auto vun der amerikanescher Traditiounsmark Dodge.

## 1.Generatioun (1992-1998):

D'Viper gouf als moderne Musclecar entworf. Se war bei ville Courssen de Pace-Car, wat zum groussen Erfolleg bäigedreon huet. Den 8.0 l - V10 Motor gouf am Fong fir Camionen entwéckelt, ass awer an d'Viper agebaut ginn, a leescht 294&nbsp;kW (400 PS). De V10 vun der Viper war fir d'Verhältnesser vun deemools nach ongewéinlech a ganz nei, well sou Motore bei Sportsween nach net sou verbreet waren, eréischt no an no hunn aner Marken déi Iddi opgegraff wei z.&nbsp;B. Lamborghini, Ferrari, BMW,...

### Technesch Daten:

* Motor: V10
* Buerung/Hub: 101,6&nbsp;mm x 98,6&nbsp;mm
* Hubraum: 7994&nbsp;cm³
* Leeschtung: 294&nbsp;kW (400 PS)
* Kraaftiwwerdroung: Sechsgang-Schaltgedriww, hannen ugedriww
* Ophängung: Eenzelradophängung vir, mat Schrauwefiederen; Hanneradophängung: Starrachs
* Bremsen: Scheiwebremsen
* Karosserie: Glasfiberopbau (Roadster zweesëtzeg)
* Héchstvitesse: 264&nbsp;km/h

## 3.Generatioun (2003-):

2003 gouf d'Viper SRT-10 mat engem 8,3 l Motor entwéckelt. Si huet elo eng Leeschtung vun 375&nbsp;kW (510 PS) an eng Héchstgeschwindegkeet vun 305&nbsp;km/h. De Verbrauch läit bei bis zu 30 Liter pro 100&nbsp;km.
D'Viper gouf als éischt als Cabrio ugebueden, 2006 koum de Coupé eréischt eraus. De Basispräis läit zu Lëtzebuerg bei 105.000 Euro, an den USA kritt ee se fir 83.000 Dollar.

Am Summer 2007 koum eng iwwerschafft Versioun eraus déi wéinst besserer Ventilsteierung elo 600 PS entwéckele kann. Iwwerdeems gëtt d'Karosserie och iwwerschafft an optiméiert.

## Um Spaweck
San José

**San José** ass den Numm:

vun zwou Groussstied:

* San José (Costa Rica), d'Haaptstad vu Costa Rica
* San José (Kalifornien), USA

de Stied:

* San Jose (Texas), USA
* San José (Guatemala) 
* San José (Kolumbien)
* San José (Uruguay)
* San José City, Philippinnen
* San José (Orange Walk District), Belize

den Inselen:
* Isla de San José, Panama
* Isla San José, Mexiko

dem Bierg:
* San José (Bierg), Vulkan, Chile/Argentinien

an dem Asteroid:
* (6216) San Jose
John Churchill, 1. Herzog vu Marlborough

Den **John Churchill**, gebuer de 26. Mee 1650 zu Ashe am Devonshire, a gestuerwen de 16. Juni 1722 zu Cranbourn Lodge, war een englesche Feldhär am Spueneschen Ierffollegkrich an den éischten Herzog vu Marlborough.

Säi ganzen Titel war: *The Most Noble Captain-General John Churchill, 1st Duke of Marlborough, Earl of Marlborough, Baron Churchill of Sandridge, Lord Churchill of Eyemouth, [[Order of the Garter|KG]], [[Privy Council vum Vereenegte Kinnekräich|PC]]*. Zousätzlech zu den engleschen a schotteschen Titele war en och *Reichsfürst von Mindelheim*.

No him ass d'Buerg Malbrouck am loutrengesche Manderen benannt.

## Um Spaweck
Léon Blasen

De **Léon Blasen**, gebuer den 29. Mee 1915 zu Schieren, a gestuerwen de 15. Januar 2000 zu Ettelbréck, war Haaptinspekter am Staatsministère, an nieweberufflech Kultur-, Musek- a Literaturchronist. Hien ass dacks als Conferencier am Radio oder bei Soiréeën opgetratt.

A senge lëtzebuergeschen Emissiounen op Radio RTL (meeschtens um Sonndeg: *[[Um Staminet]]*, ënner anerem mam Pir Kremer) hat hie vill Nolauschterer.

Duerch seng Interpretatiounen a Kommentare vun an iwwer d'Wierker vum Auguste Liesch ass hien am ganze Land bekannt ginn.

Am Nationale Literaturzentrum (CNL) besteet e *Fonds Léon Blasen*.

## Publikatiounen (Auswiel)
* Blasen, Léon: *Lëtzebuerger Komponisten*, 1988, Erausgi vun der *Lëtzebuerger Stadmusek*
* Blasen, Léon: "Spassig Saachen aus der Letzebuerger Literatur" mam Léon Blasen (Optrëtt 1990&nbsp;um Iechternacher Festival)
* Blasen, Léon: Artikelen an der Dages- a Wochepress iwwer Konscht, Literatur a Musek
## Kuckt och
*Lëscht vu lëtzebuergesche Schrëftsteller
Studebaker

**Studebaker** war een US-amerikaneschen Autosfabrikant. D'Firma gouf de 16. Februar 1852 gegrënnt an huet sech 1966 aus dem Maart zeréckgezunn.

## Modeller

* Studebaker President (1927-42) (1955-58)
* Studebaker Dictator (1927-36)
* Studebaker Land Cruiser (1947-54)
* Studebaker Wagonaire (1963-66)
* Studebaker Champion (1939-58)
* Studebaker Scotsman (1957-58)
* Studebaker Commander (1927-35) (1937-58) (1964-66)
* Studebaker Conestoga (1954-55)
* Studebaker Starlight (1947-55, 1958)
* Studebaker Speedster (1955)
* Hawk-Serie:
** Studebaker Golden Hawk (1956-58)
** Studebaker Silver Hawk (1957-59)
** Studebaker Sky Hawk (1956) 
** Studebaker Flight Hawk (1956)
** Studebaker Power Hawk (1956)
** Studebaker Hawk (1960-61)
** Studebaker Gran Turismo Hawk (1962-64)
* Studebaker Lark (1959-1966) 
* Studebaker Avanti (1963-64)

## Um Spaweck
Plymouth (Automobilhiersteller)

**Plymouth** war eng amerikanesch Autosmark, déi 1928-2001 vun der Chrysler Corporation a speider vun Daimler Chrysler vermaart gouf. Plymouth war laang Zäit eng vun de beschtverkaaften Autosmarken an Amerika. 
An de 40er Joren huet Plymouth souguer Ford eng Keier als zweetgreissten amerikaneschen Automobilhiersteller ofgeleist. An de 60er Joren huet Plymouth awer séier un Undeeler um Marché verluer, a gouf schlussendlech 2001 opgeleist. De leschte Modell deen ännert dem Plymouth-Label erauskomm ass war déi 2.Generatioun vum Plymouth Neon.

## Modeller
*Plymouth Acclaim (1989-1995)
*Plymouth Arrow (1976-1980)
*Plymouth Arrow Truck (1979-1982)
*Plymouth Barracuda (1964-1974)
*Plymouth Belvedere (1954-1970)
*Plymouth Breeze (1996-2000)
*Plymouth Caravelle (1985-1988)
*Plymouth Cambridge
*Plymouth Champ (1979-1982)
*Plymouth Colt (1983-1994)
*Plymouth Conquest (1984-1986)
*Plymouth Cranbrook 
*Plymouth Cricket (1971-1975)
*Plymouth Duster (1970-1976)
*Plymouth Fury (1956-1978)
*Plymouth Gran Fury (1975-1977, 1980-1989)
*Plymouth GTX (1967-1971)
*Plymouth Horizon (1978-1990)
*Plymouth Laser (1990-1994)
*Plymouth Neon (1995-2001)
*Plymouth Plaza (1954-1958)
*Plymouth Prowler (1997-2001)
*Plymouth Reliant (1981-1989)
*Plymouth Road Runner (1968-1980)
*Plymouth Sapporo (1978-1983)
*Plymouth Satellite (1966-1974)
*Plymouth Savoy (1951-1965)
*Plymouth Scamp (1971-1976, 1983)
*Plymouth Sundance (1987-1994)
*Plymouth Superbird (1970)
*Plymouth TC3 (1979-1982)
*Plymouth Trailduster (1974-1981)
*Plymouth Turismo (1983-1987)
*Plymouth Valiant (1960-1976)
*Plymouth VIP (1966-1969)
*Plymouth Volaré (1976-1980)
*Plymouth Voyager (1974-2000)

## Um Spaweck
Édouard Juncker

Den Ernest, genannt **Édouard** (**Ed**) **Juncker**, gebuer den 30. Juli 1921 zu Dol, a gestuerwen den 20. Januar 1999 zu Ettelbréck, war e lëtzebuergesche Politiker (CSV). Vu Beruff war den Ed Juncker Krankefleeger am Ettelbrécker Centre hospitalier neuropsychiatrique (CHNP).

## Seng Karriär
* 1942, am Zweete Weltkrich, gouf den Ed Juncker zwangsrekrutéiert an ass an den Arbeitsdienst an Ostpreise komm. Duerno koum en an ee Panzerjägerbatailloun op Ludwigsburg. De 15. Mee 1943 ass hien desertéiert an ass mam Zuch op Metz geflücht. Bis zum Enn vum Krich war hien am Éislek verstoppt;
* 1957 war hie fir d'éischt Kandidat bei de Gemengewale fir d'CSV;
* 1967 Member vum Ettelbrécker Gemengerot no der Demissioun vum Dr. Léon Mischo;
* 1969 Éischtgewielten op der CSV-Lëscht;
* 1976-1998 Buergermeeschter vun Ettelbréck;
* 1974-1999 (bis zu sengem Doud) Deputéierten an der Chamber.

## Soss
Den Ed Juncker huet e groussen Undeel un der Aféierung vum Remembrance-Day zu Ettelbréck (Gedenken un déi gefalen Zaldoten aus dem Zweete Weltkrich).

D'Stad Ettelbréck huet hire Kulturzentrum nom Ed Juncker benannt: Centre des arts pluriels Edouard-Juncker. Den Ed Juncker war de Monni vum Staatsminister Jean-Claude Juncker. Hien huet 1984, no engem excellente Walresultat, op eng Ministeschplaz verzicht, well soss säin Neveu net hätt kënnen an der Regierung bleiwen.

Den Ed Juncker war mat der Bertha Goergen bestuet. Hir Duechter Edmée Feith-Juncker, gebuer de 5. Juli 1953 zu Dikrech, gouf am Oktober 1999 an den Ettelbrécker Gemengerot gewielt wou si zanter dem 1. Januar 2000 ass.

## Undenken un den Ed Juncker

## Um Spaweck
* Offiziell Säit vun der Stad Ettelbréck
* Websäit vum CAPe (Centre des arts pluriels Edouard-Juncker zu Ettelbréck
Johann Elert Bode

De **Johann Elert Bode**, gebuer den 19. Januar 1747 zu Hamburg; a gestuerwen den 23. November 1826 zu Berlin, war en däitschen Astronom.

1786 ass hien Direkter vum Berliner Observatoire ginn. Scho 1776 huet hien en Astronomescht Joerbuch erausginn. De Bode verëffentlecht 1772 déi vum Johann Daniel Titius 1766 entdeckt an nëmmen an enger Foussnott ernimmt empiresch Formel d'Titius-Bode-Rei. No där Reegel loosse sech bis bei den Uranus déi ongeféier Ofstänn vu Planéitebunne vun der Sonn duerstellen.

De Bode ass an der Fachwelt virun allem wéinst sengen Aarbechten iwwer d'Bunn vum Uranus bekannt, dee 1781 entdeckt gouf. An ale Stärekatalogen huet de Bode e ganze Koup Positioune vum Uranus fonnt, déi zwar de Planéit als Stär mat dem Numm *34 Tauri* registréiert haten. De Bode huet awer erkannt, datt deen een an deen aneren de selwechte Planéit war, nämlech den Uranus. Doduerch war et méiglech, d'Planéitebunn méi fréi wéi erwaart a mat héijer Prezisioun ze berechnen. Duerch Onstëmmegkeete vu berechente Positioune gouf dunn 1846 den Neptun entdeckt. D'Benennung vum Uranus geet op de Virschlag vum Bode zeréck. Virdru gouf de Planéit och *Herschel* no sengem Entdecker Wilhelm Herschel oder *Georgium Sidus* nom englesche Kinnek George III. genannt.

Nom Bode gouf e Moundkrater an en Asteroid (998) Bodea benannt.

## Kuckt och

## Um Spaweck

* Titius-Bode-Rei
Valencia

**Valencia** *([[Valencianesch|val.]]:València)* ass d'Haaptstad vun der spuenescher Provënz Valencia a läit der autonomer Regioun Valencia.
## Kuckeswäertes
## Kuckt och
* Lëscht vun de spuenesche Groussstied

## Um Spaweck

* *Offiziell Säit vu Valencia
LuxSax

**LuxSax** ass en Ensembel vu Saxophoniste vu Lëtzebuerg, déi hiert Instrument och zu hirem Beruff gemaach hunn.

LuxSax gouf am Joer 2004 no engem jorelaange Projet gegrënnt, an den 13. Februar 2004 war hiren éischte Concert bei Geleeënheet vum 30. Gebuertsdag vun der Firma Stugalux am Cercle Municipal an der Stad Lëtzebuerg.

## D'LuxSax-Memberen (d'Besetzung ka vu Concert zu Concert variéieren)
* Direktioun: Guy Goethals
* Jörg Benzmüller
* Ulric Berg
* Fränz Breger
* Nadine Bichler
* Josée Dell-Flammang
* Nadine Diedenhofen
* Romaine Etgen-Goethals
* Roland Schneider
* Paul Origer
* Leana Sealy

## Um Spaweck
* luxsax.loisirmusique.net
* homepages.lu/origerpaul/Luxsax
Zäsur

Allgemeng ass eng **Zäsur** e (gedanklechen) Aschnëtt.
Zäsure sinn zum Beispill an der réimescher, griichescher a germanescher Dichtung, Aschnëtter, déi no bestëmmte Quantitéiten am Vers erfollegen. Eng Zäsur markéiert eng minimal Paus beim Liesen, wéi zum Beispill am Hexameter. En Hexameter setzt sech aus Daktylus a Spondeen zesummen. En Daktylus besteet aus enger laanger an zwou kuerzen Eenheeten. Beim Gebrauch vun Zäsure gëtt eng laang Eenheet als eent gezielt, an zwou kuerz Eenheeten och. Et gëtt follgend Zäsuren:
*Trithemimeres (no dräi Eenheeten)
*Penthemimeres (no fënnef Eenheeten)
*Hephthemimeres (no siwen Eenheeten).

De Begrëff **Zäsur** existéiert och an der Literatur, besonnesch der Lyrik, an der Architektur an an der Musek. Bei der Musek handelt et sech ëm e kuerze senkrechte Stréch an der Nouteschrëft, deen de Sänger oder de Spiller vu Blosinstrumenter uweist, wéini si otme sollen. An dësem Sënn gëtt dës Notatioun och bei aneren Instrumenter benotzt, fir eng gedanklech Paus am Stéck unzeweisen.

#### Beispill
Alexandriner aus *Es ist alles eitel.* (1637) vum Andreas Gryphius (Extrait):

: *Du siehst, wohin du siehst,* | *nur eitelkeit auf erden.*
: *Was dieser heute baut,* | *reißt jener morgen ein,*
: *Wo ietzund städte stehn,* | *wird eine wiese seyn,*
: *Auf der ein schäfers kind* | *wird spielen mit den herden.*

#### Zäsur an der Geschichtsfuerschung

D'Zäsur an der Geschichtsfuerschung beschreift e markanten Aschnëtt, also eng Grenz tëscht zwou Epochen. Sou Zäsure sinn zum Beispill den Ënnergang vum Réimesche Räich, d'Entdeckung vun Amerika oder d'Franséisch Revolutioun.
Albert Ungeheuer

Den **Albert Ungeheuer**, gebuer den 30. Mee 1915 zu Mäertert, den 19. Mee 1944 erschoss am KZ Natzweiler-Struthof, war e lëtzebuergesche Resistenzler. Hien huet zu Déifferdeng gewunnt a war Member vum Resistenz-Mouvement PI-Men.

Als Passeur huet hie vill Lëtzebuerger (meeschtens Deserteuren, déi an d'Wehrmacht zwangsrekrutéiert gi waren) iwwer d'Grenz bruecht, déi dunn am Opfanglager zu Les Ancizes bei Clermont-Ferrand ënnerkomm sinn.

Mat Hëllef vun engem Lëtzebuerger Verréider ass d'Gestapo dohanner komm an de Reseau ass opgeflunn. Vill sinn der verhaft ginn. Den Albert Ungeheuer a seng Stellvertrieder Marcel Jung, Jean Cros, Michel Gaspard a Marcel Meyer sinn dunn an d'KZ op Hintzert komm. Den 18. Mee 1944 si se op Natzweiler iwwerféiert ginn an do den aneren Dag, zesumme mat anere Patrioten, an enger Kiselkaul erschoss ginn.

## Nom Albert Ungeheuer genannt
* D**[[Amicale Albert-Ungeheuer]]'', d'Associatioun vun de Wehrmachtdeserteuren.
* Zwou Stroossen: eng zu Déifferdeng an eng zu Stroossen.
* D**Stèle Albert-Ungeheuer*, d'Stad Déifferdeng huet dëse Gedenksteen 1985 opgeriicht an ageweit.
* De *Sentier Albert-Ungeheuer*, e Pad, dee bei [[Fond-de-Gras]] duerch de Bësch féiert an iwwer deen d'Lëtzebuerger Deserteuren no Frankräich ageschleist gi sinn.

== Literatur ==
* Schmit, Jean-Philippe, 2024. *Verrat und Tod eines Helden im Maquis.* [[Luxemburger Wort]] vum 18. Mee 2024, S. 18-19.
* [[Jacques Dollar|Dollar, Jacques]], 2004. *Albert Ungeheuer, martyre de la Résistance''. Luxemburger Wort Jg. 156, Nr. 116 (19. Mai), pp.&nbsp;11–12, ill.

## Kuckt och
* Lëtzebuerg am Zweete Weltkrich
* Resistenz

## Um Spaweck
* Websäit vun de Primärschoulen iwwer den Albert Ungeheuer
* Den Albert Ungeheuer op der Websäit vun der Gemeng Déifferdeng
Uergel Kierch Betteng op der Mess

**D'Uergel an der Méchelskierch zu Betteng op der Mess** gouf tëscht 1988 an 1990 opgeriicht. Et ass eng Westenfelder Uergel.

Dës Uergel, déi am Chouer vun der Méchelskierch zu Betteng op der Mess steet an haaptsächlech als Begleetinstrument vum Kierchechouer geduecht ass, gëtt awer och als Concertsuergel gebraucht.

D'Uergel huet 2 Manualer an 1 Pedall.

## Dispositoun (Regësteren)
* **Um éischte Manual (Haaptwierk)**:

Gedeckt 16' - Principal 8' - Rohrgedeckt 8' - Oktave 4' - Oktave 2' - Quinte 1 1/3 - Oktave 1' - Schalmey 8'

Eng kleng Mixtur ka gespillt gi wann d'Oktave 2', d'Quinte 11/3' an d'Oktave 1' matenee gespillt ginn.
* **Um zweete Manual (Positiv)**:

Gedeckt 8' - Rohrflöte 4' - Nasat 2 2/3' - Quarte 2' - Terz 1 3/5' - Tremulant

Duerch d'Zesummespill vum Nasat 2 2/3', der Quart 2' an der Terz 1 3/5' kënnt e Cornet eraus.
* **Pedall**:

Subbass 16' - Principal 8' - Oktave 4' - Schalmey 8'

Dës 4 Regëstere sinn alleguer vum Haaptwierk erofgeholl, soudatt et 13 Vollregëstere gëtt, mat 17 Regësterméiglechkeeten.

Déi 3 Klaviature kënne matenee gekoppelt ginn:

I / Pedall - II / Pedall - I / II

D'Spill an d'Regëstertraktur si mechanesch an d'Uergel huet am Ganze 702 Päifen.

## Kuckt och
* Lëscht vun de Westenfelder-Uergelen
Roland Bombardella

De **Roland Bombardella**, gebuer den 9. Juli 1957 zu Diddeleng, war en héijen Offizéier bei der Lëtzebuerger Arméi an e bekannte lëtzebuergesche Kuerzstreckeleefer (100 m an 200&nbsp;m).

De Colonel Roland Bombardella war vum 1. Januar 2006 bis zu senger Pensionéierung den 1. August 2012 *Haut-Commissaire à la Protection nationale* zu Lëtzebuerg. Hien ass de Successeur vum Guy Lenz. Säi Successeur ass de Frank Reimen. De Roland Bombardella wunnt elo zu Austin am Texas.

## Seng sportlech Leeschtungen
De Roland Bombardella war 1975, 1976, 1977 an 1978 Sportler vum Joer zu Lëtzebuerg.

### Landesmeeschterschaften
* 100 m
**1975 (10.6)
**1976 (10.8)
**1978 (10.2)
* 200 m
**1975 (21.4)
**1976 (21.5)
**1978 (20.7)

### Olympesch Spiller
De Roland Bombardella huet un den Olympesche Summerspiller 1976 zu Montréal deelgeholl.

### Europa-Coupe

## Gielercher
* 

## Kuckt och

## Um Spaweck
* Säit vun der Lëtzebuerger Regierung: Empfank vum Roland Bombardella, neien ''Haut-Commissaire à la Sécurité Nationale'', duerch de Lëtzebuerger Staatsminister
Thomas Pierrepoint

Den **Thomas Pierrepoint**, gebuer 1870, a gestuerwen den 11. Februar 1954, war e britteschen Henker. Hie stoung op der *Home Office List*, der offizieller Lëscht vun den Henker vun 1906 bis 1946

Den Thomas Pierrepoint, deen ongeféier 300 Mënschen higeriicht huet, war 27 Joer laang als Schaarfriichter aktiv. Hie war och an anere Länner beschäftegt wéi Irland, Zypern. Wéi d'Republik Irland am Joer 1923 onofhängeg vun England gouf, ass den Thomas Pierrepoint do offiziellen Henker ginn an hien huet tëscht 1923 an 1944 24 Leit am Mountjoy Prisong zu Dublin higeriicht.

Hie war de Monni vum Albert Pierrepoint an de Brudder vum Henry Pierrepoint, allebéid Henker fir d'brittesch Kroun.

Ënner deenen, déi vum Thomas Pierrepoint gehaange goufen, waren de Frederick Seddon, d'Louie Calvert an d'Charlotte Bryant.
Aloyse Schiltz

Den **Aloyse Schiltz**, gebuer den 21. Januar 1919 zu Ettelbréck, a gestuerwen den 8. Abrëll 2017, war e lëtzebuergesche Resistenzler an Offizéier (Lieutenant-Colonel).

Hien ass de Brudder vum René Schiltz, deen och Offizéier an der Lëtzebuerger Arméi war.

## Seng Liewensgeschicht
Als fréiere Member vun de Lëtzebuerger Scouten, déi vun den Nazie verbuede waren, huet hie sech a seng ganz Famill an der Resistenz engagéiert.

Wéi d'Gestapo him op der Spuer war, huet hie mat der Hëllef vum Albert Ungeheuer d'Land verlooss an iwwer Frankräich, Spuenien a Portugal, London erreecht.

Mat der Ënnerstëtzung vun der Lëtzebuerger Exilregierung gouf hien déi franséisch Offizéieschschoul *Cadets de la France Libre* (St. Cyr en exil) opgeholl. Am Mee 1944 krut e säin Offizéieschbrevet an huet dunn nach Spezialcourse bei de Parascommandoe vum BCRA kritt.

Uganks August gouf hien an de franséischen Ardennen an der Géigend vu Charleville-Mézières hanner den däitsche Linne parachutéiert an huet mat de Maquisarde géint déi däitsch Ënnerdrécker gekämpft.

Den 10. an 11. September 1944 war hie bei der Liberatioun vu Lëtzebuerg derbäi. Nom Krich war hie Kommandant vun der Groussherzoglecher Garde an huet an där Eegenschaft den Exekutiounsplotto kommandéiert, deen déi zum Doud verurteelt Kollaborateuren higeriicht huet.

## Literatur
* Serge Hoffmann (Historiker): *Le mouvement de résistance LVL au Luxembourg*, Archives nationales, 2004, 158 S.
* Muller, Carlo: Luxemburg im 2. Weltkrieg, Geschichte für die Primärschule, (um Internet: Referenz um Spaweck), Luxemburg, 1997

## Kuckt och
* Lëtzebuerg am Zweete Weltkrich
* Resistenz
## Um Spaweck
Den Aloyse Schiltz als Zäitzeien am Film ''Heim ins Reich''
Ed Federmeyer

Den **Ed Federmeyer** (eigentlech *Édouard Federmeyer*), gebuer de 16. August 1947, ass e lëtzebuergeschen Eisebunnsamateur an Auteur.

## Biographie
No sengem Premièresexamen 1966 am Lampertsbierger Jongelycée huet den Ed Federmeyer vum August 1966 bis Februar 1967 nach 6 Méint obligatoreschen Arméi-Déngscht hanneru sech bruecht. Vum 1. Mäerz 1967 bis den 31. Juli 2006 huet hie 4 Joer bei der Caisse de pension des employés privés a 35 an en halleft Joer beim Centre Informatique de la Sécurité Sociale als Informatiker geschafft. Vum 1. August 2006 un ass hien a Pensioun.

Seng Hobbye sinn d'Eisebunn an d'Industriell Archeologie vun de Minièren zu Lëtzebuerg. Dofir mécht hie seng Recherchen an den Nationalarchiven, der Nationalbibliothéik an an der Fotothéik vun der Stad Lëtzebuerg.

Nieft verschiddenen Artikelen a Veräinsbroschüren huet hie follgend Bicher geschriwwen:

## Wierker
* *Eisenbahnen in Luxemburg*, 1984, am Eisenbahn Kurier Verlag zu (Freiburg), scho laang vergraff
* *Schmalspurbahnen in Luxemburg. Band 1*, 1992, G.A.R.-Documentation, 418 S., ISBN 3-921980-46-1
* *Schmalspurbahnen in Luxemburg. Band 2*, 1994, G.A.R.-Documentation, 502 S.
* *Eisenbahnen in Luxemburg Band 1*, 2007, 502 S., W. Herdam Fotoverlag, ISBN 978-3-933178-21-3 (allgemeng Geschicht vun der Eisebunn a vun de Strecken zu Lëtzebuerg - Normalspuer)
* *Eisenbahnen in Luxemburg Band 2*, 2009, 302 S., W. Herdam Fotoverlag, ISBN 978-3-933178-24-4 (Geschicht vun den Damplokomotiven zu Lëtzebuerg - Normalspuer)
* *Eisenbahnen in Luxemburg Band 3*, 2011, 375 S., W. Herdam Fotoverlag, ISBN 978-3-933178-27-5 (Geschicht vun den Diesel- an Elektrolokomotiven zu Lëtzebuerg - Normalspuer)
* Zesumme mam Pierre Pasquali:*Eisenerzgruben im Erzbecken von Beles - Differdingen - Rodingen*. Publikatioun vun den Déifferdenger Geschichtsfrënn, No 20/2005 vum *[[Korspronk]]*, 420 S.
Madeleine Weis-Bauler

D**'Madeleine Weis-Bauler**, gebuer den 13. Februar 1921 zu Esch-Uelzecht, a gestuerwen den 10. Abrëll 2014 zu Iechternach, war eng lëtzebuergesch Autorin, Molerin a Resistenzlerin.

## Hir Liewensgeschicht
1940, am Zweete Weltkrich, huet si refuséiert, sou wéi hir Elteren a hire Brudder Ernest, fir Member an der Vereenegung *[[Volksdeutsche Bewegung]]* ze ginn. Si huet sech der Resistenzbeweegung Lëtzeburger Freihétskämpfer ugeschloss.

Am Abrëll 1944 gouf si verhaft a koum an der Stad Lëtzebuerg an d'Villa Pauly. Nodeem si verhéiert gi war, koum si an de Prisong an de Gronn wou si ronn e Mount an Eenzelhaft verbruecht huet.

Si gouf an den *[[Reichsarbeitsdienst|Arbeitsdienst]]* agezunn a huet missen zu Zeltingen bei engem Bauer, zu Wittlich bei der Sperrholzfabrik Kümmel & Co an zu Allendorf an enger ënnerierdescher Munitiounsfabrik schaffen. Duerno koum si an d'Konzentratiounslagere vu Ravensbrück a Bergen-Belsen.

Den 23. Dezember 1947 gouf si mam Robert Weis, engem Mathematik-Professer, bestuet a goung mat him op Esch-Uelzecht wunnen.

Am Summer 1977 ass si mat hirem Mann op Iechternach geplënnert, wou si am Alter vu ronn 60 Joer d'Molerei entdeckt huet.

## Ausstellungen
* 2009: *Lebensbilder* an der Kapell vum *[[Centre culturel de rencontre Abbaye de Neumünster]]*, Lëtzebuerg-Gronn

### Wierk
* Weis-Bauler, Madeleine. - *Aus einem anderen Leben* / Madeleine Weis-Bauler. - [Bereldange]: Les Cahiers luxembourgeois, 2002 (Luxembourg: Impr. Centrale). - 141 p.: ill.;

### Literatur
* Conter, Claude D.: *Weis-Bauler, Madeleine.* In: Luxemburger Autorenlexikon.
* Dimmer, Denis: *Undenken un eng grouss Lëtzebuergerin: Madeleine Weis-Bauler (1921-2014).* Luxemburger Wort 2014, Nr. 204 (3. September), S. 56.
* Hoffmann, Serge: *Le mouvement de résistance LVL au Luxembourg*, Archives nationales, Luxembourg 2004, 158 S.
* Mess, Kathrin (Hrsg.): *Und wir Luxemburgerinnen haben immer gesagt: “Wir kommen noch heim!" : Lebensbilder von Madeleine Weis.* Éditions Le Phare, Esch-sur-Alzette 2009, 109 S. ISBN 978-2-87964-144-7

## Um Spaweck
* ''D'Madeleine Weis-Bauler'' als Zäitzeien am Film ''Heim ins Reich''
Vilnius

**Vilnius** ass d'Haaptstad a mat  déi gréisst Stad vun der Republik Litauen.

## Geschicht
### Legend
Enger Legend no, hätt de Gediminas, den Herrscher iwwer Litauen, an engem Dram en eisene Wollef gesinn, deen haart gehuerelt huet. Deen Dram gouf als Zeeche gedeit d'Haaptstad vun der Waasserbuerg vun Trakai op den Hiwwel vun der haiteger Stad Vilnius ze verleeën, wat dunn och geschitt ass. Den Tuerm um Hiwwel heescht haut nach Gediminastuerm.

## Geographie

## Ekonomie

## Kultur

*kuckt och: [[Kathedral vu Vilnius]]*

## Um Spaweck

* Offiziell Säit vun der Stad
Schinneschrauf

D**'Schinneschrauf** op der Eisebunn ass eng Schrauf, oder méi laang hier, en Nol dee gebraucht gouf, fir Schinne mat der Schwell ze verbannen.

## De Schinnennol
 De Schinnennol ass mat engem Hummer an d'Schwell erageklappt ginn. Hien hat op enger Säit eng Klo de méi wäit erausgestanen huet an deen an de Schinnefouss oder de *Patin* (den ënneschten, no ënne flaachen, Deel) vun der Schinn gegraff huet, an déi doduerch op d'Schwell gedréckt huet. Dës Method huet vill Aarbecht kascht well déi Neel zimmlech dacks hu missen nogeklappt ginn oder op enger anerer Plaz vun der Schwell hu misse frësch ageklappt ginn. Dat huet mat sech bruecht, datt d'Schinnen net ëmmer optimal op der Schwell oplouchen a bei schwéiere Belaaschtungen op d'Säit hu misse geréckelt ginn. Dat hat och mat der Form vun der Laffläch vun de Rieder ze dinn, déi liicht schréi sinn an doduerch Säitendrock op Schinn maachen.

## D'Schinneschrauf
 Den Tirefond als Schrauf huet de Virdeel, datt e sech besser unzéie léisst, allerdéngs ass déi Fixatioun méi deier ginn well eng speziell Klo huet misse gebraucht ginn, sou datt d'Materialkäschten an d'Luucht gaange sinn. Déi hu sech awer séier amortiséiert, well Schrauwentirefondë net sou dacks hu missen nogekuckt ginn, an och doduerch datt se duerch hiert Gewënn am Holz méi eng grouss Reiffläch haten a besser gepaakt hunn, a sech net sou séier konnte vum selwe lassdréien.

Well d'Verbindung mat der Klo a mat der Schinn zimmlech starr war hu sech d'Kraftmomenter nach ëmmer direkt iwwerdroen. Dat konnt duerch den Asaz vu Fiederkloe verhënnert ginn.

## Biller

Op dëse Biller sinn dräi Zorte Kloen ze gesinn, wéi se haut gebraucht ginn. Et gesäit een op de Biller:
# de Ballast.
# d'Schwellen
# eng Partie vun der Schinn
# ënnen um lénkse Bild: Eng Fiederklo mat der Chape wou se dra stécht déi mat zwéin Tirfonde gehalen ass.
# ënnen um mëttelste Bild: Eng modern Fixatioun mat Fiederklo a Fiederrank.
# ënnen um rietse Bild: Eng fest Klo mat hirer Verschrauwung an engem Tirfond deen an d'Schwell geet. Tëscht dem Tirfond an der Plack ass nach e Sprengrank (Fiederscheif) fir direkt Schléi op den Tirfond z'amortisséieren. De Sprengrank ass och nach do fir datt den Tirfond ëmmer soll belaascht sinn, a sech doduerch net sou séier lassdréine kann.