open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vic Fischbach (Agronom)

De **Victor Fischbach**, gebuer de 14. Mee 1922 zu Schieren, a gestuerwen den 22. August 2016, war e lëtzebuergeschen Agronom, fréieren Direkter vun der Akerbauverwaltung, Zwangsrekrutéierten, Resistenzler an Auteur. Hie war am Zweete Weltkrich 13 Méint laang an der Pafendaller Kierch verstoppt.

## Seng Liewensgeschicht
* Wéi den Zweete Weltkrich ausgebrach ass, war hie Student am Dikrecher Kolléisch
* Am Aarbechtsdéngscht war hien zu Peenemünde, do wou d'Nazien hir Geheimwaffen (V2 ënner anerem) entwéckelt hunn. Hien huet zu deene gehéiert, déi op Ëmweeër den Alliéierten Noriichten doriwwer zoukomme gelooss hunn. Si hunn dozou geféiert, datt d'Alliéiert Peenemünde ugegraff an déi Anlagen zerstéiert hunn.
* Duerno gouf de Victor Fischbach als Zwangsrekrutéierten agezunn
* No senger Rekrutenzäit ass hien desertéiert a war mat 5 anere Komeroden, mat der Hëllef vum Paschtouer Ries a sengem Koschter, an der Pafendaller Kierch bis zur Liberatioun verstoppt.

## De Schrëftsteller
De Vic Fischbach huet eréischt am Alter vu 87 Joer mat Schreiwen ugefaangen an huet bis zu sengem Doud 8 Kriminalromaner an däitscher oder lëtzebuergescher Sprooch geschriwwen.
* *[[D'Haus am Härewee]]* (2009)
* *Viele weisse Westen* (2009)
* *Scopolamin oder Der Pferdekiller* (2010)
* *[[D'Piccadilly Lilly]]* (2011)
* *Piccadilly Lily. Roman policier* (2011) (vum V. Fischbach selwer aus dem Lëtzebuergeschen op Franséisch iwwersat)
* *Eine Flasche zu viel* (2012)
* *Kokain* (2013).
* *Der Tote auf der Nuck* (2014)
* *Mord in Grentzingen* (2016)

## Um Spaweck
* De Vic Fischbach als Zäitzeien am Film ''Heim ins Reich''
Bollenduerf

D'Loftkur-Uertschaft **Bollendorf**, op lb. **Bollenduerf** oder och **Bollendref**, läit op der Sauer am Däitsch-Lëtzebuerger Naturpark a Rheinland-Pfalz. Bollendorf gehéiert als Uertsgemeng zu der Verbandsgemeng Südeifel am Äifelkrees Béibreg-Prüm.

Vis-à-vis, op Lëtzebuerger Säit, läit d'Bollenduerfer Bréck.

Zu Bollenduerf gehéiert den Uertsdeel Weilerbach.

## Geschicht
Eng éischt Kéier gouf Bollenduerf als *villa bollana* am Joer 716 ernimmt ginn. 1000 Joer laang war Bollenduerf enk mat der Abtei Iechternach verbonnen, d'Äbt vun do haten an der Buerg Bollenduerf, duerno am Schlass Weilerbach, hir Summerresidenz.

## Wopen
*Wappen gespalten von Silber und Gold, vorne am Spalt ein halber, rotbewehrter schwarzer Adler, hinten ein schwarzes Balkenkreuz.*
Déi lénks Schëldhalschent mat engem hallwe Reichsadler weist op historesch Relatioune mat der fréierer Reichsabtei Iechternach hin, déi riets Säit weist de Wope vun de Ritter "von Bollendorf".

## Kuckeswäertes
* Schlass Weilerbach no bei Bollenduerf
* Buerg Bollenduerf
* Réimesch Villa zu Bollenduerf
* Diana-Denkmal

## Illustratiounen

Bollendorf Burg 1.jpg|Buerg Bollenduerf
Bollendorf 1908.jpg|Réimesch Villa
Bollendorf st-michael.jpg|St. Michael
Bollendorf-Monument--w.jpg|Monument aux morts ("Helden-Monument") zu Bollenduerf virun der Kierch
Bollendorf Wasserrad.jpg|Waasserrad


## Kuckt och
* Weilerbacher Schmelz
* Bréck vu Bollendorf

## Um Spaweck
Nicolas Koob (Autospilot)

Den **Nicolas Koob**, *Kuebe Néckel* genannt, gebuer de 26. Juli 1930 zu Biebereg (Préizerdaul), a gestuerwen den 21. Oktober 2016, war e lëtzebuergeschen Autoscoureur a Geschäftsmann (Autobusbetrib a Wiert).

Nieft dem Autossport, war den Néckel Koob och am Préizerdauler Foussball als aktive Spiller engagéiert. 
## Autoscourssen
Hei ënnendrënner ass nëmmen een Deel vum Kuebe Néckel senge sëllege Kompetitiounen opgefouert.

### Laangstreckecourssen

*1970 zu Le Mans waren 99 Coureuren um Depart; dovu sinn der 16 ukomm.
*1971 zu Le Mans ware 86 Coureuren um Depart; dovu sinn der 14 ukomm.
* um 84-Stonnerennen um Nürburgring hat de Koob zesumme mat dem Dino Pizzinato eng drëtt Plaz am Genéral an d'éischt Plaz an hirer Klass op engem BMW 1800 TISA. Si waren 8.611&nbsp;km gefuer.

### Rallyen
Den Nicolas Koob war am Ganze 16-mol um Depart vun der Rally Monte Carlo.

### Biergcourssen
* 1972 1. Plaz op der Biergcourse zu Bierden

### Aner Courssen
*  1963 4. Plaz um XII. Trierer ADAC-Flugplatzrennen Auto:Stanguellini - Fiat

## Literatur

* Nicolas Koob - Vom Busfahrer zu Luxemburgs Automobilsportler des Jahrhunderts, Yan Kremer - Conservatoire National de Véhicules Historiques, 100 Säiten , ISBN 978-2-919961-75-7

## Kuckt och
Laure Koster

D**'Lory** oder **Laury**, gebuer als **Laure Koster** de 24. Abrëll 1902 an der Stad Lëtzebuerg, an do gestuerwen den 22. Oktober 1999, war eng Musekerin a Schwëmmerin.

## Sportlech Karriär
Zesumme mat der Renée Brasseur war si déi éischt lëtzebuergesch Schwëmmerin déi bei den Olympesche Spiller vu Paräis (1924) matgemaach huet, wou si op den 200 Meter Brasse ugetrueden ass. An den Eliminatoiren ass si de 16. Juli an der Zäit vun 3Finall qualifizéieren. An der Finall, déi den 18. Juli geschwomme gouf, ass si ënner 15 Konkurrentinnen aus 8 Natiounen déi 6. ginn an der Zäit vun 32.

## Privatliewen
D'Laure Koster war d'Sëschter vun der Lina a Lou Koster, an e Kandskand vum Franz Ferdinand Bernard Hoebich, dem éischten Dirigent vun der Lëtzebuerger Militärmusek. No de Spiller vun 1924 ass si aus dem ëffentleche Sportliewe verschwonnen, si ass mam Cyrille Bodson bestuet ginn an huet an der Belsch eng Famill gegrënnt; d'Koppel hat zwee Kanner.

D'Laure Koster war Cellistin, Pianistin an huet an den 1920er Joren als Saxophonistin am « Ladies Orchestra ‘The Stars’ » gespillt. Déi dräi Koster-Schwësteren hunn och d'Stommfilmer an de Stater Kinoe musikalesch begleet.

An den 1950er Joren huet si am RTL-Orchester Cello gespillt.

## Auszeechnungen
Nodeems si sech aus dem Sport zeréckgezunn hat, gouf si zu Lëtzebuerg e bësse „vergiess“, bis sech 1959 am Ministère nees u si erënnert gouf a si doropshi mat der sëlwer Verdéngschtmedail vum Mérite sportif ausgezeechent gouf.

## Kuckt och
* Lëscht vu lëtzebuergesche Museker

## Um Spaweck
Bady Minck

D**'Bady Minck**, gebuer den 21. Dezember 1956 zu Ettelbréck als **Madeleine Binck**, ass eng lëtzebuergesch Kënschtlerin a Regisseurin, déi sech haaptsächlech mat Film ofgëtt. Si ass ganz villsäiteg a lieft a schafft, wéi se schreift, am: *Spannungsfeld zwischen Film und bildender Kunst*. Si lieft a pendelt tëscht Wien a Lëtzebuerg.

## Formatioun a berufflech Orientatioun

Si huet zu Wien op der Akademie der bildenden Künste Skulptur (Meeschterklass vum Bruno Gironcoli) studéiert an op der Hochschule für angewandte Kunst (Meeschterklass vum Oswald Oberhuber a Maria-Lassnig-Klass) Molerei an experimentelle Film. Hir Wierker gi verbreet, net nëmmen iwwer de Kino, mä och duerch Ausstellungen (ë.&nbsp;a. Centre Pompidou Paräis, Moskau Biennale, Biennale di Venezia, Kunsthalle Wien, Mudam Lëtzebuerg, Lincoln Center New York), Filmfestivallen (ë.&nbsp;a. Festival de Cannes, Berlinale, Toronto, Melbourne), Internet a Konferenzen. Si ass Matgrënnerin vun der Prodiukriounsfirma ''AMOUR FOU Vienna'' zu Wien an *AMOUR FOU Luxembourg* déi zu Lëtzebuerg hire Sëtz huet. Hir Filmer goufen op méi wéi 500 Filmfestivaller gewisen.

Am Joer 2009 war si Member vum Jury vum Filmfestival vu Venedeg

## Filmer vun der Bady Minck
* 2017 *[[MappaMundi]],* 45 Min., Dréibuch/Regie, Premiere um Sundance Film Festival 2017
* 2008 *Schein Sein*, 8 Min., Dréibuch/Regie, Premiere op der Berlinale 2008
* 2007 *Free Radicals*, 95 Min., Konzept/Regie, Premiere op der Biennale Venedeg
* 2007 *Das Sein und das Nichts*, 10 Min., Dréibuch/Regie, Premiere op der Biennale Venedeg
* 2005 *La Belle est la Bête*, 3 Min., Dréibuch/Regie, Premiere um Film Festival Rotterdam 2005
* 2003 *[[Im Anfang war der Blick]]*, 45 Min., Dréibuch/Regie, Premiere um Filmfestival vu Cannes
* 1996 *Mécanomagie*, 16 Min., Dréibuch/Regie, Premiere um Film Festival Rotterdam 2005
* 1995 *Attwengers Luft*, 3 Min., Dréibuch/Regie, Premiere um Filmfestival vu Locarno
* 1988 *Der Mensch mit den modernen Nerven*, 8 Min., Dréibuch/Regie an Zesummenaaarbecht mam Stefan Stratil, Premiere um Filmfestival vu Cannes

## Um Spaweck

* Websäit vun der Bady Minck
* Websäit vun der lëtzebuergescher Filmgesellschaft AMOUR FOU Luxembourg
* Websäit vun der Wiener Filmproduktiounsgesellschaft ''AMOUR FOU Vienna''
Atompilz

En **Atompilz** entsteet, well d'Hëtzt, déi bei der Explosioun vun enger Atombomm entsteet, d'Loe vun der Atmosphär verschidde verformt.

Am Moment, wou d'Bomm explodéiert, gi 15&nbsp;% vu senger Energie als radioaktiv Stralung fräigesat, 35&nbsp;% sinn Hëtzt a 50&nbsp;% sinn d'Schockwell, déi sech mat méi wéi 1.000&nbsp;km an der Stonn vun der Explosiounsplaz ausbreet an alles op hirem Wee ewechraséiert. An der éischter Mikrosekonn vun der Explosioun gëtt d'Loft duerch déi staark Röntgen-Stralung erhëtzt. Doduerch entsteet eng gliddeg Loftblos, déi en Duerchmiesser vun engem Kilometer huet an e puer Millioune Grad warem ass.

Well déi warem Loft méi liicht ass wéi déi kal, geet dës Feierbull an e puer 10tel Sekonnen an d'Luucht a mécht e staarke Loftstroum, deen alles, wat e bei der Explosioun op Stëbs reduzéiert hat, mat sech an d'Luucht zitt. Doduerch entsteet de "Still" vum "Champignon".

Dëse Still entsteet an der Troposphär, der ënneschter Lo vun der Atmosphär (bis 15&nbsp;km Héicht), wou d'Temperatur 6&nbsp;°C pro Kilometer ofhëlt. Doriwwer – tëscht 18 a 50&nbsp;km, an der Stratosphär – ginn d'Temperaturen erëm mat der Héicht an d'Luucht a leien tëscht 0 a 27&nbsp;°C. Et ass tëscht dësen zwou Loen, wou den "Hutt" vum Champignon entsteet.

D'Feierbull huet sech ofgekillt an huet net méi genuch Energie fir weider an d'Luucht ze goen a sech an der Stratosphär nach weider an d'Längt ze zéien. Si geet elo no de Säiten eraus a sou entsteet den Hutt vum Champignon, éier d'Material sou wäit ofgekillt ass, datt et lues a lues eroffält.

Et muss een heibäi soen, datt d'Form vum Champignon net onbedéngt vun enger Atombommenexplosioun muss kommen. Eng Explosioun mat cheemeschen Explosiver an der selwechter Stäerkt, hätt de selwechten Effet.

## Um Spaweck
Karl Ludwig Harding

De **Karl Ludwig Harding** ass gebuer den 29. September 1765 zu Lauenburg; a gestuerwen den 31. August 1834 zu Göttingen. Hie war en däitschen Astronom an Theolog.

Den Harding huet op der Universitéit vu Göttingen Theologie studéiert, an zu Lilienthal bei Bremen Schoul gehalen.

Vu 1796 un huet den Harding als "Inspekter" um Observatoire geschafft a gouf 1800 zum Observator op der Universitéit Göttingen ernannt. Den 1. September 1804 huet hie vun do aus den Asteroid Juno, entdeckt.

1805 krut den Harding de Ruff als ausserordentleche Professer vun der Astronomie op der Universitéit Göttingen. Hien huet Observatioune vu Koméiten, Verännerleche Stären a Gasniwwele gemaach, an huet e Stärekatalog publizéiert.

Zur Unerkennung vu senge Leeschtunge gouf no him een Asteroid (2003) Harding benannt.

### Publikatioun
* *Atlas novus coelestis*. Göttingen (1808)
## Kuckt och
Eugène Schaus

Den **Eugène Schaus**, gebuer den 12. Mee 1901 zu Gonnereng, a gestuerwen den 29. Mäerz 1978, war e lëtzebuergesche DP-Politiker.

Hien ass Papp vun dräi Kanner a Grousspapp vun ënner anerem dem Philippe Schaus, Robert Schaus a Michel Schaus.

Fir un den Eugène Schaus z'erënneren ass d'Strooss tëscht der rue Auguste Tremont an der rue Paul Albrecht um Cents no him benannt: *rue Eugène Schaus*.

## Seng Karriär
* 1929-1930: President vun der *[[Conférence du jeune barreau de Luxembourg]]*
* Grënnungsmember vum GPD, der spéiderer DP
* 1937-1940, 1945, 1951-1958, 1964-1968: Deputéierten
* 1945-1947: Inneminister (Regierung vun der Nationaler Unioun) 
* 1947-1948: Inneminister a Justizminister (Regierung Dupong-Schaus)
* 1948-1951: Justiz- an Inneminister (Regierung Dupong-Schaus-Bodson)
* 1959-1964: Vizepresident vun der Regierung, Ausseminister an Arméiminister (Regierung Werner-Schaus I)
* 1969-1974: Vizepresident vun der Regierung, Innen-, Justiz- an Arméiminister (Regierung Werner-Schaus II)

## Gielercher
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Um Spaweck
Déieren, déi idderzen

**Déieren, déi idderzen**, mat wëssenschaftlechem Numm **Ruminantia**, ginn op Däitsch *Wiederkäuer* an op Franséisch *Ruminants* genannt. Si sinn eng Ënneruerdnung aus der Klass vun de Mamendéieren.

Déieren, déi idderzen, kënnen d'Gréngs, dat se friessen, net direkt verdauen. Dofir gëtt de graff geknaten a virverdaute Bräi no enger éischter Phas "erëmgegierkst" an nach eng Kéier geknat. Eréischt no dësem weidere mechanesche Verschaffe kann déi richteg Verdauung ufänken.

## Um Spaweck
Egon Klepsch

Den **Egon-Alfred Klepsch**, gebuer den 30. Januar 1930 zu Bodenbach an der Elbe (haut Děčín, Tschechesch Republik), a gestuerwen den 18. September 2010 zu Koblenz, war en däitsche Politiker (CDU).

Hie war wärend laange Jore President vun der EVP- Fraktioun am Europaparlament. Duerno war hie vun 1992-1994 President vum Europaparlament.

## Um Spaweck
* Säit vum Europaparlament iwwer den Egon Klepsch
Meissen

D'Wuert **Meissen** huet puer Bedeitungen, an zwar:
* eng Uertschaft bei Dresden am Freistaat Sachsen, Däitschland, kuckt no Meissen (Sachsen), 
* eng Markgrofschaft am alen däitsche Räich, kuckt no Markgrofschaft Meissen, 
* de Bistum Dresden-Meissen, kuckt no Bistum Dresden-Meissen, 
* e Staddeel vu Minden an Däitschland, kuckt no Minden-Meissen, 
* eng bekannt Manufaktur vun exclusivem Parzeläin an der Stad Meissen an Däitschland, kuckt no Meissen (Parzeläin),
Halali

**Halali** ass e Grouss- a Juegdruff aus der Jeeërsprooch an e Juegd-Brauch.

Den Halali weist d'Enn vun enger Reitjuegd un. E staamt aus der Hirsch- a Parforcejuegd aus dem Mëttelalter. Bei de Juegdcorssignaler gëtt tëscht dem Halali an dem Groussen Halali ënnerscheet.

## Um Spaweck
*Websäit iwwer den "Halali"
Geschicht vun der Eisebunn

D**'Geschicht vun der [[Eisebunn]]**, also engem Transportmëttel, mat deem Waggone vun enger Lokomotiv op Schinne gezu gëtt, fänkt a Groussbritannien géint d'Enn vum 18. an den Ufank vum 19. Joerhonnert un, an evoluéiert dann iwwer Joerzéngten éier se sech vun den 1840er Joren u wäitleefeg verbreet an entwéckelt huet.

Virleefer vun der Eisebunn waren Transportsystemer am Biergbau mat Waggonen déi op hëlzen Dunne gelaf sinn. An de Miniere war et sou datt wann den Ofbau sech verréckelt huet, den Transportsystem huet misse matréckelen. Grouwebunnen hunn deenen Ufuerderunge missen nokommen a si goufe permanent ëmgebaut a vergréissert. Déi Erfarungen déi dobäi gesammelt goufe sinn ëmmer fir Verbesserungen ausgenotzt ginn, sou datt an deem Beräich de System mat de Schinne sech konnt iwwer Joerhonnerte verbesseren. Fir d'éischt si s'am Joer 1519 a 1556 vum Georg Agricola beschriwwe ginn.

An England gëtt *The Whickham Grand Lease Way* vu 1620 als éischt historesch beluechte Bunn opgefouert.

D'Ween vun dëse Bunne goufe sief et vun Déieren oder vu Mënsche gezunn oder gedréckt.

## Europa

### Belsch
No England war d'Belsch dat zweet europäescht Land, dat eng Eisebunnslin opgemaach huet wou mat Damplokomotive gefuer gouf. D'Belsch huet sech domat nach méi staark wéi England fir eng Instrialiséierung mat Kuelen a Stol staark gemaach. Gënschteg war och do derbäi déi héich Bevëlkerungsdicht an der Belsch. Déi éischt Eisebunnslinn an der Belsch gouf de 15. Mäerz 1835 tëscht Bréissel a Mechelen opgemaach. D'Belsch war och dat éischt Land dat der Eisebunn vu staatlecher Säit weidergehollef huet. D'Belsch huet och haut nach dat Eisebunnsnetz mat der gréisster Flächendeckung.

### Frankräich
De 26. Februar 1823 kruten de Louis-Antoine Beaunier an de Louis de Gallois a Frankräich, mat enger Ordonnanz vum Kinnek Louis XVIII. déi éischt Konzessioun fir eng Eisebunn an zwar fir déi 23&nbsp;km laang Streck Saint-Étienne - Andrézieux am Massif Central, déi den 30. Juni 1827 a Betrib goung. Et war eng Päerdsbunn déi d'selwecht wéi déi englesch an Normalspuer gebaut war an et war eng Transportstreck fir Kuelegrouwen.

1830 koume fir d'éischt zwou vum Marc Seguin gebaut Damplokomotiven an den Asaz déi awer nëmmen dem Päerdsbetrib gehollef hunn. 1832 gouf d'Streck bis op Lyon vergréissert an zwar zweegleiseg.

### Lëtzebuerg
Émile Probst

Den **Émile Probst**, gebuer de 15. Oktober 1913 zu Veianen, a gestuerwen den 2. Dezember 2004 an der Stad Lëtzebuerg, war e lëtzebuergesche Graphiker, Glasmoler, Karikaturist a Publizist. Hie war de Brudder vum Moler Joseph Probst.

Den Émile Probst huet zu Bréissel an zu Düsseldorf Konscht studéiert. Vu virum Zweete Weltkrich bis 1941 huet en an enger Dréckerei geschafft an 1945 war hien de Grënner vun der Revue. Vun him stamen eng 120 Entwërf fir Kiercheglasmolereien zu Lëtzebuerg an am noen Ausland, wéi zum Beispill déi grouss faarweg Fënster an der Fëschbecher Kierch bei Miersch, iwwer der Entrée tëscht der Virhal an dem Kiercheraum. Se gouf 1957 vun der Firma Linster Frères vu Munneref gemaach.

Op der Frankfurter Bicherfoire goufen ufanks der 1960er Joren e puer Editeuren op seng Zeechnungen opmierksam an hunn hien ënner Kontrakt geholl. Doropshi si ronn 650 Kanner- a Jugendbicher a verschiddene Sproochen erauskomm vun deenen hien der 25 selwer illustréiert hat.

Den Émile Probst gouf am Abrëll 1936 mat der Textilkënschtlerin Denise Massin bestuet, mat där hien en Atelier zu Bréissel hat.

## Literatur
* Osterheld, Wolfgang, 1995. Émile Probst. In: Portraits. Regards sur la création au Luxembourg. Éditions Phi, Iechternach. 260 S. (S. 22: Portrait vum Émile Probst). ISBN 2-87962-043-0 (Frankräich). ISBN 3-88865-120-4 (Däitschland). Cote BNL LB 17839.
* Gabrielle Seil, 2015: *Künstler mit Unternehmergeist*, S. 4-7 vu *70 Joer Revue - 70 Joer Lëtzebuerg*, Bäilag zur Revue 43 vum 21. Oktober 2015

## Um Spaweck
Tirefond

De franséische Begrëff **Tirefond** (och Tire-fond) huet e puer Bedeitungen:
*déi ursprénglech Bedeitung ass Rankschrauf
*mat der Zäit gouf all méi grouss Véierkant-Holzschrauf sou genannt
*bei der Eisebunn gëtt d' Schinneschrauf sou genannt.
Rankschrauf

Eng **Rankschrauf** ass eng Schrauf, déi als Schrauwekapp e Rank huet.

Fréier haten d'Reider eng Rankschrauf bei sech, déi se gebraucht hunn, fir s'an e Bam ze dréinen, an am Rank d'Léngt vun hirem Päerd unzestrécken. Déi Bedeitung geet an d'Joer 1470 zeréck. De franséischen Numm dovu war *tirefond* (oder (tire-fond).

Ëmgankssproochlech gouf mat der Zäit all grouss Véierkant-Holzschrauf *Tirefond* genannt.
Nicolas Mosar

Den **Nicolas Mosar**, gebuer de 25. November 1927, a gestuerwen de 6. Januar 2004, war e lëtzebuergeschen Affekot a Politiker (CSV). Den Nicolas Mosar war de Papp vum Laurent Mosar. Hie war am Verwaltungsrot vun der General Mediterranean Holding.

## Seng Karriär
* 1959-1984: Member vum Gemengerot a Schäffe vun der Stad Lëtzebuerg
* 1960-1972: Generalsekretär vun der CSV.
* 1969-1974 an 1976-1984 Deputéierten an der Chamber. 
* 1972-1974: President vun der CSV.
* 1985-1989: Member vun der Europäescher Kommissioun.
* 1989-1992: Lëtzebuergeschen Ambassadeur an Italien.

## Gielercher
Ënner anerem:
* 1988: *Médaille Robert Schuman* vum *Groupe du Parti Populaire Européen (Démocrates-Chrétiens) et Démocrates Européens*

## Kuckt och
* Lëscht vun de lëtzebuergesche Regierungsmemberen
* Lëtzebuergesch Membere vun der Europäescher Kommissioun
Inbus

**Inbus** ass e Modell Schrauwen, déi 1936 vun der Firma *Bauer und Schaurte* vun Neuss op de Maart bruecht gi sinn.

Den Numm *Inbus* ass en Akronym fir **In**nensechskantschraube **B**auer **u**nd **S**chaurte. Bei deene Schrauwen ass e Bannesechskant am Schrauwekapp agelooss. Doduerch loosse sech Inbusschrauwe méi fest unzéie wéi zum Beispill Phillips-Schrauwen.

## Um Spaweck
Schrauwenausdréier

E **Schrauwenausdréier** ass en Handwierksgeschier, dat et erlaabt, ofgebrache Schrauwe kënnen erauszedréien, an ausgesäit wéi e Gewënnbuerer fir Lénksgewënner.

## Wéi et gemaach gëtt
De Stomp vun der Schrauf, vun där de Kapp ofgebrach ass, gëtt glatgefeilt, an der Mëtt ugekiernt a mat engem Buerer dënn ausgebuert. Da gëtt de Schrauwenausdréier no lénks dragesat a beim Lénksdréie käilt den Ausdréier sech fest an dréit de Rescht vun der Schrauf aus dem Lach, an deem se festgesiess hat.
Antonio Cagnoli

Den **Antonio Cagnoli**, gebuer den 29. September 1743 op Zakynthos, der südlechster vun de Ioneschen Inselen, a gestuerwen de 6. August 1816 zu Verona, war en italieeneschen Astronom.

Hie koum aus enger venezianescher Famill a well säi Papp en héije Beamte vun der Republik Venedeg war, huet d'Famill vill misse reesen. Doduerch konnt de Cagnoli ni an eng ëffentlech Schoul goen a krut haaptsächlech Privatunterrecht.

Hien huet ganz jonk mat Reesen ugefaangen a war vill a Kreesser vu gescheiten Italieener a Fransousen an huet sech haaptsächlech fir Politik an Droit intresséiert.

Hien ass 1772 als Spezialsekretär vum Ambassadeur vu Venetien op Madrid komm a véier Joer méi spéit gouf hien op Paräis versat.

Säin éischte Kontakt mat der Astronomie hat den Antonio Cagnoli 1780 op enger privater Soirée zu Paräis, wéi hie konnt duerch en Teleskop kucken a wou hien de Saturn dra gesinn huet. Hie war dovu sou beandrockt, datt hien decidéiert huet sech fir d'Astronomie z'intresséieren.

Sengen eegenen Aussoen no, waren déi Joren, an deenen hie beim Joseph Jérôme Lefrançois de Lalande d'Astronomie geléiert huet, déi schéinst a sengem Liewen. Hie gouf doduerch e wichtegt Verbindungsglidd tëscht de franséischen Akadeemiker an der wëssenschaftlecher italieenescher Gesellschaft. Hien huet och déizäit seng éischt Bicher geschriwwen.

Vu 1788 un huet hien op sengem Observatoire zu Verona geschafft. De Cagnoli gouf 1797 Direkter vum Observatoire vu Mailand an 1802 Professer fir Mathematik an der Krichsschoul zu Modena. No 1807 huet hien nees zu Verona gelieft.

Den Asteroid (11112) Cagnoli gouf no him genannt.

## Wierk
**Trigonometria piana e sférica*. Bologna (1804)

## Literatur
*  Ugo Baldini: *Cagnoli, Antonio*. In:Dizionario biografico degli Italiani Band 16 (online bei ''treccani.it'')
* Eintrag in Constantin von Wurzbach: Biographisches Lexikon des Kaiserthums Oesterreich, Bd. 2, Wien 1857, S. 233f.

## Kuckt och

## Um Spaweck
* Veröffentlichungen von Antonio Cagnoli im Opac des Servizio Bibliotecario Nazionale
* Normeintrag im Opac des Servizio Bibliotecario Nazionale
Meissen (Parzeläin)

De **Meißener Parzeläin** ass den éischten europäesche Parzeläin. Hie gouf 1708 vum Ehrenfried Walther von Tschirnhaus am Optrag vum deemolege sächsesche Kurfürst August der Starke erfonnt. No sengem Doud huet de Johann Friedrich Böttger d'Erfindung vum Tschirnhaus fabrécksméisseg produktiounsräif gemaach.

Dat charakteristescht Symbol vum Meissener Parzeläi sinn déi gekräizt blo Schwäerter ënner all Parzeläinsobjet. D'Duerstellung vun dëse Schwäerter huet allerdéngs mat der Zäit variéiert, wat erlaabt, Réckschlëss op d'Produktiounsjoer ze zéien. D'Markéierung vun haut geet op 1934 zeréck. Déi staatlech Parzeläin-Manufaktur vu Meissen war fréier eng kinneklech Parzeläinmanufaktur a gouf zur Zäit vun der DDR e volkseegene Betrib (VEB). De Meissener Parzeläin ass mat der Hand bemoolt, wouduerch all Stéck e richtegt Konschtwierk ass. Dofir ass dëse Parzeläin, am Verglach zu aneren, och sou deier. Bekannt Dekore sinn d*Ënnemuster*, *Purpur Rosa*, d*Rieflaf* an och d*'Draachemuster*.

## Geschichtleches
## Literatur
* Reibig, Helmut (Hrsg.): Otto Walcha *Meissner Porzellan. Von den Anfängen bis zur Gegenwart.* Dresden: Verlag der Kunst, 1973. 443 S. mat 259 deelweis faarwege Biller

## Um Spaweck

* Offiziell Säit vun der Manufaktur
Heinrich Aigner

Den **Heinrich Aigner**, gebuer de 25. Mee 1924 zu Ebrach an Uewerfranken, a gestuerwen de 24. Mäerz 1988 zu Amberg, war en däitsche Politiker (CSU).
## Seng Karriär
* Zaldot am Zweete Weltkrich. Säi leschten Déngschtgrad war Leitnant.
* Nom Krich huet hien zu Erlangen Droit studéiert.
* 1954: Promotioun zum Dr. jur. op der Universitéit Erlangen, mat der Diplomaarbecht: *Untersuchungen über das Delikt der Abtreibung an Hand der gerichtlichen Akten des Landgerichtsbezirkes Amberg der Jahre 1925-1950*.
* 1954: Hie gëtt Regierungsrot am Ëffentlechen Déngscht.
* 1957-1980: Deputéierten am däitsche Bundestag.
* 1961-1988: (bis zu sengem Doud) Member vum europäesche Parlament. Do war hie vun 1979 u President vun der Budgetskontrollkommissioun.
* Den Heinrich Aigner war e Frënd vu Lëtzebuerg an huet sech och villfach aktiv fir lëtzebuergesch Interessien agesat.

## Éierungen
Fir un den Heinrich Aigner z'erënneren, huet de Stater Schäfferot den 23. Juni 2012 decidéiert, eng Strooss am Quartier Kierchbierg no him ze nennen: d'Rue Heinrich Aigner.

## Um Spaweck
Gewënn

**Gewënn** ass e gezackte Profil, deen an enger Schlangelinn ronderëm en Zylinder leeft. Duerch den ugewandte Prinzip vum schife Plang erlaabt dat grouss Längskräfte bei klengem Säitendrock. Schrauwe kënne sou op Plazen, wou Laaschte beweegt ginn oder groussen Drock entsteet, déi entspriechend Kraaft bréngen (z.&nbsp;B. Spëndelpress, Kelter, Crique).

Et gëtt Baussegewënner a Bannegewënner.

## Kuckt och
Metresch ISO - Gewënner
## Um Spaweck
Metresch ISO - Gewënner

Metresch ISO-Reegelgewënner aus der DIN-Norm 13-1 ersetzen déi al metresch Gewënner an déi meescht Zollgewënner. D'Bezeechung besteet aus eng M mat hannendrun enger Zuel déi de Baussenduerchmiesser ugëtt. De Flankewénkel huet 60°.

D'Mosse sinn all a mm.
Spectrum

D**'Big Band Spectrum**, kuerz och **Spectrum**, ass eng lëtzebuergesch Bigband, déi 1976 vu Museker aus der Fanfare Hunchereng-Näerzeng ënner dem Numm **[[Dixie-Sound]]** gegrënnt gouf. D'Big Band huet ufanks ausschliisslech Dixieland-Musek gespillt. Wéi se 1980 hire musikalesche Spektrum op aner Museksstiler erweidert huet, huet d'Big Band hiren Numm op Big Band Spectrum geännert.

D'Big Band besteet aus 18 Museker an engem Sänger (Stand 2023):
* ee Sänger;
* Rhythmussektioun: (ee Gittarist, ee Keyboard, ee Bassist an ee Batteur);
* fënnef Saxophonisten;
* fënnef Posaunisten;
* véier Trompettisten.

Zanter 1976 ass d'Big Band Spectrum am Land an am Ausland ënnerwee an huet ëm déi 800 Concerte gespillt. Iwwer mëttlerweil 46 Joer hu verschidden Dirigenten d'Big Band gefouert an domat hunn och déi verschidde Stiler vun der Musek geännert. Doduerch huet d'Big Band e grousse Programmsspektrum kritt, dee vun traditioneller Big-Band-Musek, bis hin zu méi funky Big Band Sounds, bekannte Songs vu bekannten Interpreten, an engem moderne Big-Band Kleed verpakt, reecht. 
## Dirigenten
*1976-1978: Marco Pütz
*1978-1983: Nico Eich
*1983-1990: Jean-Marie Thoss
*1990-1995: Ernie Hammes
*1995-2007: Marc Desorbay
*2007-2010: Dorel Dorneanu
*2010-2014: Christian Klinkenberg
*2014-2020: Markus Willems
*2020-2022: Jacques Reuter
*2022-haut: Christian Klinkenberg

## Um Spaweck
* Homepage www.big-band-spectrum.lu
* Big Band Spectrum op Facebook
Achtermannshöhe

Mat 926 m ass d**'Achtermannshöhe** am Harz deen drëtthéchste Bierg an Niddersachsen an de véierthéchste vum Harz.

E läit tëscht der Harz-Heide-Strooss (B 4) an der fréierer Zonegrenz ongeféier 6&nbsp;km am Norde vu Braunlage.

Seng fielseg Kopp geet iwwer d'Beem ronderëm soudatt ee vun do eng schéi Panoramavue huet.

## Um Spaweck
ISO 3166-2:GA

## Kodéierlëscht

## Kuckt och
* ISO 3166-2, Referenztabell vun de Lännercoden.
* ISO 3166-1, Referenztabell vun de Lännercoden, wéi s'an Domainennimm benotzt ginn.
* Lëscht vun de Provënzen am Gabun
Karl May

De **Karl May**, eigentlech *Carl Friedrich May*, gebuer de 25. Februar 1842 zu Ernstthal (Däitschland), a gestuerwen den 30. Mäerz 1912 zu Radebeul bei Dresden, war en däitsche Schrëftsteller.

Hien huet vill Bicher geschriwwen, vun deene sech der eng Rëtsch, wéi z.&nbsp;B. d'Winnetou-Serie, am *[[Wëlle Westen]]* ofgespillt hunn. Vill vu senge Bicher si verfilmt ginn.

## Liewen

## Wierk

## Kuckt och
* Karl May Filmer
## Um Spaweck
* Offiziell Säit vun Radebeul mam Karl May Musée
* Offiziell Säit vum Karl May Musée zu Radebeul bei Dresden
Harz

De Begrëff **Harz** huet e puer Bedeitungen:

* däitsch Bierger, kuckt: Harz (Bierger)
* ee Gebitt am Landkrees Goslar, kuckt Harz (Goslar)
* Eng Serie vum Trakter RS01, engem Trakter deen an der DDR gebaut gouf.

Persounen:

* Carl Otto Harz (1842-1906), däitsche Botaniker
## Kuckt och
*Haarz
Meissen (Sachsen)

**Meißen** (sorbesch: Mišno, lateinesch: Misena) ass d'Haaptstad vun engem Fräistaat mat dem selwechten Numm a Sachsen, Däitschland, an huet knapps 30.000 Awunner.

## Geographie
D'Stad Meissen – zirka 25&nbsp;km nordwestlech vun Dresden an zirka 100&nbsp;km ëstlech vu Leipzig, – läit am Ausgang vum Elbdallkessel op der Elbe an hirem Niewefloss, der Triebisch. Ëstlech vu Meissen läit *Coswig* a *Radebeul* (d'Stad vum Karl May). Déifste Punkt vun der Stad ass de mëttlere Waasserspigel vun der *Elbe* op 95 m Héicht iwwer NN.

## Ekonomie a Verkéier
## D'Stad vum Parzeläin
## Kuckeswäertes
* *Stadbiblioliothéik*
* *Stadmusée* mat senge verschiddenen Ausstellungen
* *Statdtheater*
* D*'Parzeläinmanufaktur*
* Den *Hahnemannzentrum* e. V. an der Klouschterruin *Heilig Kreuz*. 
* De Musée *Patrizierhaus* mat der Wäistuff *Alter Ritter* an der Alstad

## Literatur
* Akademie der Wissenschaften vun der DDR (Hrsg.): *Elbtal und Lösshügelland bei Meissen. Ergebnisse der heimatkundlichen Bestandsaufnahme in den Gebieten von Hirschstein und Meißen.* (Werte unserer Heimat Bd. 32), Berlin 1979.
* Gröger, Helmuth: *Tausend Jahre Meißen*, Meissen 1929, Verlag von C.E. Klinkicht & Sohn, XVIII, 735 S.
* Mrusek, Hans-Joachim: *Meißen*, Leipzig 1989, E.A. Seemann Verlag, 3., verbessert Oplo 235(1) S.

## Kuckt och
* Meissen (Parzeläin)

## Um Spaweck
* Plang vu Meissen
* Internetsäit vun der Stad Meissen
* Offiziell Säit vun der Parzeläinmanufaktur Meissen
Daniel Gabriel Fahrenheit

Den **Daniel Gabriel Fahrenheit**, gebuer de 24. Mee 1686 zu Danzeg, a gestuerwen de 16. September 1736 zu Den Haag, war en däitsche Physiker an Instrumentebauer.

No enger Léier als Händler zu Amsterdam huet de Fahrenheit sech do 1717 no ville Reese säin Doheem ageriicht.

Hien huet deelweis an Holland an an England gewunnt an huet sech als Glasbléiser an Naturfuerscher dem Bau vu wëssenschaftleche Moossinstrumenter zougewannt. Sou huet hien Aerometeren, Thermometeren, Barometeren an Héichtemiesser gebaut.

Besonnesch d'Miesse vun der Temperatur hat dem Fahrenheit säin Intressi op sech gezunn. De Fahrenheit huet als Éischten Thermometere gebaut déi ëmmer genee de selwechte Wäert fir déi selwecht Temperatur ugewisen hunn. De Fahrenheit huet fir seng éischt Thermometeren Alkohol benotzt, an huet dee spéider duerch Quecksëlwer ersat. Fir seng Thermometeren z'ajustéieren, huet de Fahrenheit mat 3 Temperature geschafft an zwar der Temperatur vun enger Mëschung vun Äis a Waasser a Salmiak, där hien de Wäert 0 zougedeelt huet, dem Gefréierpunkt vum Waasser mat 32 Grad an dem Kachpunkt vum Waasser mat 212 Grad.

Déi Temperaturskala huet spéider säin Numm kritt, an huet sech besonnesch an Holland an den angelsächsege Länner duerchgesat a gëtt nach haut benotzt.

## Kuckt och

* Anders Celsius

## Um Spaweck
José Ensch

D**'José Ensch** (Marie Josèphe Jeanne Ensch), gebuer de 27. Oktober 1942 zu Lëtzebuerg-Hollerech, a gestuerwen de 4. Februar 2008 zu Lëtzebuerg, war eng lëtzebuergesch Dichterin.

No der Première, déi si 1961 am Lycée de jeunes filles de Luxembourg gemaach hat, huet si Däitsch, Franséisch a Latäin op den Universitéite vu Bonn, Nanzeg a Paräis studéiert.

Si war Sproocheprofessesch am Lycée de jeunes filles de Luxembourg (d'Schoul heescht zanter 1972 Lycée Robert-Schuman), wou si Franséisch enséignéiert huet.

D'José Ensch war Member vum Lëtzebuerger Schrëftstellerverband, vun der Sektioun ''Arts et lettres'' vum Institut grand-ducal an zanter 2000 vun der Sektioun Luxembourg, enger Extensioun vun der Université libre de Bruxelles.

D'José Ensch war Vizepresidentin vun den *[[Les amis de la maison de Victor Hugo à Vianden|Amis de la maison de Victor Hugo]]* zu Veianen.

## Auszeechnungen
* Servais-Präis 1998 fir *Dans les cages du vent*.
* 2006 *Chevalier de l'Ordre de la Pléiade* (ordre de la francophonie et du dialogue des cultures, ordre privé vun der *Assemblée parlementaire de la Francophonie*).

## No der José Ensch genannt
* De José-Ensch-Sall am Centre culturel de rencontre Abbaye de Neumünster, *salle José-Ensch*.

## Wierker
* *L'arbre*, mat zwou Serigraphië vum Mario Prassinos, Lëtzebuerg, 1984, Éditions Galerie Simoncini. 
* *Ailleurs... c'est certain*, Lëtzebuerg, 1985, Institut Grand-Ducal.
* *Le profil et les ombres*, mat engem Virwuert vun der Gisèle Prassinos, Troyes, Librairie Bleue, Kollektioun "Poésie", 1995. 
* *Dans les cages du vent*, mat Illustratioune vun der Marie-Paule Schroeder, Iechternach, Éditions PHI, Kollektioun "Graphiti", a Koeditioun mat l'Orange Bleue Éditeur, Belsch, Québec, Senegal, Réunion, an dem Institut Grand-Ducal du Luxembourg. 1997.
* *Prédelles pour un tableau à venir*, Lëtzebuerg, 2006, Éditions Estuaires, Kollektioun "99". An engem Coffret, an deem och eng Sammlung mat Gedichter vum Marcel Migozzi ass.
* *L'Aiguille aveugle*, mat engem Virwuert vum René Welter a mat Illustratioune vun der Susy Thix-Prüm, Éditions PHI, Collection Graphiti, Juni 2008
* *Les façades*, mat engem Virwuert vum Michèle Nosbaum, éditions Estuaires, collection "hors-série", 6. Februar 2009. ISBN 978-2-9599704-9-8.

## Literatur
* El Gharbi, Jalel, 2009. *José Ensch: Glossaire d'une oeuvre. De l'amande au vin.* [mat Illustratioune vum Iva Mrazkova]. Section des arts et lettres vum Institut grand-ducal.
* Fels, Laurent, 2008. José Ensch in memoriam. Le courrier international de la francophilie n° 12: 71-72.

## Um Spaweck
*Les "sommets" de José Ensch; de Frank Kirsch iwwer der José Ensch hiert "Dans les cages du vent", aus dem "forum" 182 
*Portrait sonore op Voix d'écrivains
Anders Celsius

Den **Anders Celsius**, gebuer de 27. November 1701 zu Uppsala, an do gestuerwen de 25. Abrëll 1744, war e schweedeschen Astronom, Mathematiker a Physiker.

## Säi Liewen
Hien huet op der Universitéit Uppsala studéiert a gouf do am Joer 1730 Professer. 1736 huet hien dann un enger Expeditioun zwecks Vermiessung vun der Äerdform deelgeholl. 1741 huet hien deen éischte schweedeschen Observatoire zu Uppsala fäerdeg gestallt. Den Celsius war ausserdeem och Poet an Auteur.

Den Celsius war den Éischten, deen d'Hellegkeet vun de Stäre miesstechnesch ënnersicht huet an hien huet och erausfonnt, datt d'Polarliichter d'Magnéitfeld vun eiser Äerd stéieren.

Den Anders Celsius ass un Tuberkulos am Alter vun 43 Joer gestuerwen a läit an der Kierch vu Gamla Uppsala begruewen.

## Temperaturskala vum Celsius

Den Celsius definéiert 1742 déi no him genannt Temperaturandeelung Grad Celsius. Am Géigesaz vun der haut aktueller Celsius-Skala huet hien de Kachpunkt vum Waasser mat 0° an de Gefréierpunkt mat 100° festgeluecht. Eréischt säi Schüler Carl von Linné huet am Joer 1745 kuerz nom Doud vum Celsius d'Skala ëmgedréint. Haut gëtt si ausschliisslech an der leschter Form gebraucht. Revolutionär war, datt den Celsius virgeschloen hat, s'als universell Skala ze benotzen, fir Temperaturen an der ganzer Welt ze vergläichen: Am Géigesaz zu anere Fuerscher notéiert hien déi genee Bestëmmunge vu Fixpunkten an och de Loftdrock (760&nbsp;mm op der Quecksëlwersäil) a leet genee Miessbedingunge fest.

1948 gouf d'Temperaturskala vun der 9. Generalkonferenz fir Mooss a Gewiicht am Undenken un den Anders Celsius an Celsius-Skala ëmbenannt. Den Originalthermometer kann een haut am Universitéitsmusée vun Uppsala, dem Gustavianum gesinn.

## Literatur
* Olof Beckman: *Anders Celsius*. Universitet, Uppsala 2003, ISBN 91-554-5661-8
* Horst Kant: *Gabriel Daniel Fahrenheit, René-Antoine Ferchault de Réaumur, Anders Celsius*. Teubner Verlag, Leipzig, 1984

## Kuckt och

* Astronomeschen Observatoire Uppsala
*Daniel Gabriel Fahrenheit

## Um Spaweck
Kierch Léiler

D**'Kierch zu Léiler** ass eng kathoulesch Kierch, déi zur Par Clierf Saint-Benoît, zum Dekanat Norden an zu der Gemeng Klierf gehéiert.

D'Kierch ass dem hellege Kräiz geweit. D'Fest gëtt de 14. September gefeiert.

Se steet an der Haaptstrooss, dem CR338. Ronderëm d'Kierch ass de Kierfecht ugeluecht. Säitlech un der Kierch ass de *Monument aux Morts* fir d'Affer vum Zweete Weltkrich.

## Geschicht
Eng eegestänneg Par gouf Léiler den 30. September 1807 mat engem Dekreet vum franséische Keeser Napoleon Bonaparte. Zu där Zäit huet Léiler zum Département des Forêts gehéiert, an et war mat den Nopeschuertschafte am Dekanat Klierf en Deel vun der Diözees Metz.

Nom Wiener Kongress gouf dat "neit" Groussherzogtum kierchenhierarchesch un d'Diözees Namouer ugehaangen, a Léiler mat.

Bis de 7. Mee 2017 war et d'Parkierch vun der Par Léiler. Et war déi eenzeg Kierch an dëser Par.

## D'Gebai
Amplaz vun engem Tuerm huet d'Léiler Kierch en erhéichte Chouerbau mat engem géie Walmdaach an deem d'Klacken hänken. Wéinst hirem Kierchechouer, deen op d'14. Joerhonnert datéiert gëtt, däerf d'Kierch als eng fir d'Ardennelandschaft typesch Kierch mat Chouertuerm agegliddert ginn. Dat haitegt Kiercheschëff ass tëscht 1849 an 1850 nei gebaut ginn, nodeem dat aalt, dat am Joer 1770 schonn emol vergréissert gouf, no 80 Joer ze kleng a baufälleg war. Hiert haitegt Ausgesi verdankt d'Kierch enger nom Zweete Weltkrich an de Joren 1953/54 duerchgefouerter Renovéierung. Haaptinteressi bei dëser Renovéierung war de mëttelalterleche Chouer bei deem d'Freske fräigeluecht a restauréiert goufen. Säitlech vum Chouer gouf eng Sakristei bäigebaut.

Den 8. September 1956 ass d'Kierch op den *Titel Helleg-Kräiz-Kapell* konsekréiert ginn, ier se den 31. Juli 1968 ënner staatlechen Denkmalschutz gesat gouf. Um Kierfecht ronderëm d'Kierch stinn eng Rei vun alen a Schifersteng gemeesselt Grafsteng.

## Literatur
* Michel Schmitt: *Lieler Hl.-Kreuz-Kirche*, Schnell & Steiner Verlag, 2000, 15 S., ISBN 3-7954-6315-7

## Kuckt och
* Lëscht vu reliéise Gebaier zu Lëtzebuerg
* Lëscht vun de Lëtzebuerger Paren
* Lëscht vun de fréiere Lëtzebuerger Paren
* Lëscht vun den nationale Monumenter an der Gemeng Klierf

## Um Spaweck

* Websäit vun der Par Clierf Saint-Benoît
* D'Kierch vu Léiler op der Websäit vum ''Service des sites et monuments nationaux'' 
* D'Fënstere vun der Kierch vu Léiler op der Websäit vun der ''Stiftung Forschungsstelle Glasmalerei des 20. Jh. e.&nbsp;V.'' 


Kirche Lieler 02.jpg|D'Kierch vun Oste gesinn
Kirche Lieler 03.jpg|Den Agank vun der Kierch
Monument aux Morts, Kirche Lieler 01.jpg|Monument aux Morts nieft der Kierch
Lalande

Den Numm **Lalande** oder de Lalande ass fir follgend Persounen oder Familljen:
## Lalande
* André Lalande, * Dijon 1867 † Asnières 1963, franséische Philosoph
* Jacques Lalande (*1921), franséische Moler (Impressionismus)
## de Lalande
* Michel Richard de Lalande (1657-1726), franséischen Organist a Komponist
* D'Comtesse de Lalande
## de la Lande
* Géoffroy de la Lande, Äerzbëschof vun Tours vun 1207 bis 1208
## Lefrançois de Lalande
* Lefrançois de Lalande, déi ganz Astronome-Famill
* Joseph Jérôme Lefrançois de Lalande (1732-1807), franséischen Astronom a Mathematiker
* Michel Lefrançois de Lalande, franséischen Astronom, Neveu vum Joseph Jérôme Lefrançois de Lalande

## Aner Bedeitungen

* De Stär Lalande 21185 a säin Exoplanéit Nr.21185b
Zakynthos

**Zakynthos** (neigriichesch Ζάκυνθος; italieenesch *Zante*; am Altertum *Hýria*) ass mat enger Fläch vun ongeféier 410&nbsp;km² no Korfu a Kephalonia déi drëttgréisst a südlechst Insel vun de ioneschen Inselen. Si huet ongeféier 38.000 Awunner an ass haut d'Prefektur Zakynthos. D'Haaptstad ass d'Stad mat deem selwechten Numm Zakynthos, gëtt awer meeschtens *[[Chora]]* genannt.

Zakynthos gouf vill Joerhonnerte vun de Venezier dirigéiert déi d'Insel *"Fior di Levante"* (Blumm vum Osten) genannt hunn. D' Awunner nennen d'Insel "Zante".

## Geographie

## Bevëlkerung

## Déieren op der Insel

### Mierschildkröten ''(Caretta caretta)''
Déi Onecht Karettschildkröt *(Caretta caretta)* leeft d'Gefor fir auszestierwen. Si kënnt hir Eeër op d'Plagen am Süde vun der Insel leeën. Fir datt se net ze vill solle gestéiert ginn, sinn d'Plagen an der Brutzäit owes zou, an déi Plaze wou se hir Eeër geluecht hu gi mat Gittere protegéiert. Op dëse Plage sinn och keng motoriséiert Waassersportaarten zougelooss.

## Ekonomie

## Geschicht

## Gemengen

## Kuckeswäertes

* Shipwreck Bay
* Blo Grotte beim Kap Skinari
* Limni Keriou
* Marathonisi

## Um Spaweck
* http://www.zakynthos-net.gr (Englesch)
* http://www.zanteguru.com (Englesch)
* https://web.archive.org/web/20061205021601/http://zantehotels.gr/ (Englesch)
* http://www.travel-to-zakynthos.com (Englesch)
* https://web.archive.org/web/20070209103010/http://www.hri.org/infoxenios/english/ionian/zakynthos/ HRI - Zakynthos mat Info zur Geschicht, Uertschaften a.s.w (Englesch)
Rochuskapell vu Reiler

D**'Rochuskapell zu [[Reiler]]** ass eng kathoulesch Kapell, déi zur Par Clierf Saint-Benoît, zum Dekanat Norden an zu der Gemeng Klierf gehéiert.

De Patréiner vun der Kapell ass den hellege Rochus, deem säi Fest de 16. August gefeiert gëtt.

D'Kapell steet an der Haaptstrooss, dem CR340.

Zur fréierer Par Klierf hunn ausser der Kapell vu Reiler och nach d'Dekanatskierch vu Klierf an d'Filialkierch vun Eeselbuer gehéiert.

## Geschicht
Reiler huet fréier zur Par Munzen gehéiert. 1803 koum et als Filial zur nei gegrënnter Par Klierf.

D'Originne vum Gebai ginn an de spéide Mëttelalter zeréck (14.-15. Joerhonnert). D'Grondgebai gouf am Laf vun de Joerhonnerten zweemol vergréissert. Eng Kéier gouf den Tuerm bäigebaut, eng aner Kéier de Chouer. D'Kapell gouf an de Joren 1953, 1975 a fir d'leschte Kéier 2001-2002 renovéiert.

Den Altor gouf 1760 vum Weihbëschof vu Léck konsekréiert. Den Tabernakel ass awer net grad sou al. Iwwer dem Altor steet an der Mëtt eng barock Statu vum Kierchepatréiner, dem hellege Rochus. An der mëttlerer Nisch vum Altor steet eng barock Madonnestatu.

## Kuckt och
* Lëscht vu reliéise Gebaier zu Lëtzebuerg
* Lëscht vun de Lëtzebuerger Paren

## Um Spaweck

* Websäit vum Parverband Klierf
* D'Fënstere vun der Kapell zu Reiler op der Websäit vun der ''Stiftung Forschungsstelle Glasmalerei des 20. Jh. e.&nbsp;V.''
Claude Mangen (Journalist)

De **Claude Mangen**, gebuer den 20. Januar 1963 zu Ettelbréck, ass e lëtzebuergesche Radiojournalist, deen och op Theaterbünen als Schauspiller, Regisseur an als Produzent aktiv ass.

De Claude Mangen war Redakter a Programmkoordinateur beim Radio 100,7 an ass zënter … Direkter vum Mierscher Theater.
Gollo Steffen

De **Robert "Gollo" Steffen**, gebuer den 30. Oktober 1952 zu Wolz, ass e lëtzebuergesche Museker, Schrëftsteller an Editeur, deen 1988 de Buch- a Musekverlag Op der Lay zu Esch-Sauer gegrënnt huet.

Hien ass bekannt ënner dem Numm Gollo Steffen, mat lëtzebuergesche Lidder wéi z.&nbsp;B.:
* Nr. 60110
* Amerika läit jhust viroan Ëlwen

Vun 1988 bis 2005 war hie Schäffe vun der Gemeng Esch-Sauer.

Haaptberufflech war hie vun 1978 u bis zu senger Pensionéierung Däitschprofesser a verschiddene Schoulen; Centre d'études professionnelles zu Ettelbréck, Lycée Michel Rodange zu Lëtzebuerg, Lycée du Nord zu Wolz, Lycée classique de Diekirch.

## Discographie (Gollo Steffen a Robert Stephen Band)
* 1980: Du méist lo ufänken (LP)
* 1982: Ka komme, wat wëllt (LP)
* 1985: E Bild vun engem Mann (LP)
* 1989: Gollo 60110 (CD an MC, 2. Oplo 1998))
* 1994: Gollo Kaddo (EP)
* 1997: Eng laang Strooss (CD, mat Lidder vun den LPen)
* 2006: Vum Lämmes Gebass (CD)
* 2007: Live & lieweg (Live an der Rockhal am Dezember 2006)

## Kuckt och
*Op der Lay

## Um Spaweck
Bumba

**Bumba** ass eng grouss Bezierksstad am zentralafrikanesche Staat Demokratesch Republik Kongo am Bezierk deen och Bumba heescht.

Bumba läit an der Nordprovënz Mongala (Haaptstad Lisala) um rietsen Uwänner vum Kongo-Floss, ongeféier 600&nbsp;km flossopwäerts vu Mbandaka.

Bumba huet eppes méi wéi 100.000 Awunner(Stand: 2010).
Op der Lay

**Op der Lay s.à r.l.** ass e lëtzebuergesche Verlag, deen haaptsächlech Bicher an elektronesch Bicher an de Beräicher Literatur, Kriminalroman, Kannerbuch, Jugendbuch, Theater a Monographie op Däitsch, Lëtzebuergesch, Franséisch an Englesch erausgëtt.

Donieft si bei Op der Lay och eng Rei Museksproduktiounen an eng Anthologie vu jonken Auteuren op CD erauskomm.

## Historique
Zanter 1987 si scho Bicher bei Op der Lay erauskomm. 1993 hunn de Robert Gollo Steffen an d'Renée Weber d'Verlagsgesellschaft Op der Lay s.à r.l. gegrënnt.

2004 huet d'Renée Weber sech aus dem Verlag zeréckgezunn, fir just nach Kannerbicher ze schreiwen an z'illustréieren. D'Doris an de Jean-Marc Bintner sinn dofir als Partner an de Verlag bäikomm. 2018 ass den Eric Steffen als Geschäftspartner bäikomm. 2019 huet de Robert Gollo Steffen sech aus dem Verlag Op der Lay zeréckgezunn.

D'Gesellschaft mat Sëtz zu Éilereng huet de 14. Mäerz 2013 seng 20 Joer am Nationale Literaturzentrum gefeiert.

## Auteuren (Auswiel)

*Jasmine Braun
*Cathy Clement
*Mario Fioretti
*Tullio Forgiarini
*Linda Graf
*Georges Hausemer
*Jean-Paul Jacobs
*Rolph Ketter
*Roger Manderscheid
*Roland Meyer
*Claudine Muno
*Marco Schank
*Jemp Schuster

## Um Spaweck
*Websäit vum Verlag ''Op der Lay''
Seismologesche Laboratoire zu Walfer

De **seismologesche Laboratoire** zu Walfer gehéiert zum *[[European Center for Geodynamics and Seismology]]*. En ass ass zanter 1968 an enger säitlecher Galerie vun de fréiere Gipsminièren ënner dem Sonnebierg zu Helsem, 700 m vum Agank an enger Déift vun 80 m ënnerbruecht.

D'Phenomeener, déi vum geodynameschen a seismologesche Laboratoire haaptsächlech studéiert ginn, sinn d'Äerdbiewen. Zanter Ufank vu sengem Bestoe schafft de Laboratoire enk mam *[[Observatoire royal de Belgique]]* zu Bréissel zesummen.
## Kuckt och
* Johnny Flick
## Um Spaweck
* ecgs.lu, de Site vum Labo
* Georges Sold, Interview mit GeophysikerWie ein unterirdisches Labor in Walferdingen zum Verständnis der Welt beigetragen hat. tageblatt.lu, 30.10.2025, gekuckt den 30.10.2025
* Georges Sold, 90 Meter unter der ErdeGipsmine in Walferdingen könnte einstürzen und den Weg in ein hochmodernes Labor versperren, tageblatt.lu, 30.10.2025, gekuckt den 30.10.2025
Mathias Birthon

De **Mathias Birthon**, gebuer ..., a gestuerwe 1604, war e lëtzebuergesche Politiker an Drécker. Hie war och Schäffe vun der Stad Lëtzebuerg vu 1598 bis 1599.

Den 8. Mäerz 1603 krut hien als éischten e Privileeg als *kinneklechen Haffdrécker*, fir an der Stad Lëtzebuerg eng Dréckerei ze bedreiwen.

No sengem Doud, vu 1604 bis 1618, gouf seng Wittfra als Drécker zu Lëtzebuerg genannt.

Als Undenken un de Mathias Birthon ass eng Strooss zu Gaasperech no him genannt ginn.
Henri Muller

Den **Henri Muller**, gebuer den 10. Dezember 1912 zu Ierpeldeng bei Ettelbréck, a gestuerwen den 3. September 2011 zu Bartreng, war Schoulmeeschter, duerno, vun 1966 bis 1977, Professer am Collège d'enseignement moyen de Luxembourg, wou hie Franséisch an Englesch enseignéiert huet.

Hie war ee vun de Grënner vun den *Amis de la Grèce*. Hien huet verschidde Bicher aus dem Griicheschen op Lëtzebuergesch iwwersat.

## Iwwersetzungen
* 1999 *[[Nikos Kazantzakis]]: Dem Alexis Zorbas säi Liewen a seng Uluechten*, Op der Lay, 1999.
* 1995 *Dem [[Homer]] seng [[Odyssee]] op lëtzebuergesch* Gesank I-III, 2003-2005.
* 2008 *Dem Homer seng Odyssee op lëtzebuergesch* komplett.
* 2011 Nikos Kazantzakis: *Om Wollefsbuer*. Imprimerie Centrale, Luxembourg.

## Präisser
Am Februar 2004 huet de Prefektoralrot vun Athen decidéiert, dem Henri Muller den Titel *Ambassadeur vum Hellenismus* z'iwwerdroen, fir säin Asaz dofir, Griicheland a seng Kultur ze verbreeden. 2001 war den Henri Muller zum Éierebierger vun Iráklio (Heraklion), dem Nikos Kazantzakis senger Gebuertsstad op Kreta, ernannt ginn.

Dem Henri Muller a senger Fra zu Éiere gëtt et zanter 2007 de Prix Henri et Madeleine Muller.

## Literatur
*Decker, M., 2011. *Hommage à Henri Muller (1912-2011).* In: Kulturissimo, N° 102, 10 novembre 2011, S. 29.
*fb, 2011. *Botschafter des Hellenismus - Henri Müller (98) ist tot.* Tageblatt 2011, Nr. 223 (24. September), S. 20.
*Muller, Roger, 2007. *Muller, Henri*. S. 439-440 in:  Online-Versioun. Stand: 31. Oktober 2011. http://www.autorenlexikon.lu/page/author/442/2442/DEU/index.html [opgeruff de 4. Januar 2012].
*Muller, Roger, 2010. *Muller, Henri*. S. 445-446 in:  Online-Versioun. Stand: 31. Oktober 2011. http://www.autorenlexikon.lu/page/author/442/2442/FRE/index.html [opgeruff de 4. Januar 2012].
*Lamborelle, M., 2011. *Un dernier adieu à Henri Muller.* Luxemburger Wort 2011, Nr. 254 (31. Oktober), S. 50.

## Um Spaweck