open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dante Alighieri

Den **Dante Alighieri**, gebuer am Mee 1265 zu Florenz, a gestuerwen de 14. September 1321 zu Ravenna, war en italieeneschen Dichter. Hien ass mat senger *[[Divina Commedia]]* bekannt ginn.

## Biographie
Dem Dante Alighieri seng Eltere waren den Alighieri II an d'Bella. Seng Mamm ass awer fréi gestuerwen an dofir huet säi Papp eng zweet Fra bestuet, d'Lapa di Chiarissimo Cialuffi. Seng Famill war adeleg. 1295 ass den Dante an d'Zonft vun den Apdikter an Dokteren agetrueden, dat war d'Viraussetzung fir an d'Politik kënnen ze goen. Den 1. November 1295 gouf en an de Gemengerot vu Florenz opgeholl. Zu där Zäit gouf et do zwou politesch Fraktiounen, d'Ghibellinen an d'Guelfen. D'Ghibellinen hunn d'Interesse vum Keeser vertrueden an d'Guelfen déi vum Poopst. Wéi 1300 de peepstleche Gesandte Matteo d'Acquasparta op Florenz geschéckt gouf, sinn an der Stad Onrouen ausgebrach. Fir deem entgéintzewierken, hunn den Dante a seng politesch Kolleegen e puer Membere vun de Guelfen, dorënner och de Chef vun der Partei, de Corso Donati, an d'Verbannung geschéckt. De Poopst huet doropshi Florenz mat engem Kierchebann beluecht, an de Charles de Valois op Florenz geschéckt, fir d'Toskana an de Kierchestaat z'integréieren.

Den 1. November 1301 ass de Karl op Florenz komm, déi Verbannten, déi mat him komm sinn, hu sech gerächt an dem Dante säin Haus ass zerstéiert ginn. De 27. Januar ass den Dante zu enger Geldstrof verurteelt ginn, mä well en déi net bezuelt huet an aus Florenz geflücht war, ass en am Mäerz 1302 mat 14 vu senge Kolleegen zum Doud verurteelt ginn. 1315 ass den Dante begnodegt ginn, an nees zu enger Geldstrof verurteelt ginn. Den Dante huet déi Offer awer ofgeleent an en ass nees zum Doud verurteelt ginn.

### Exil an Doud
Et ass net richteg bekannt wou den Dante sech wärend sengem Exil opgehalen huet. 1307 huet en ugefaange seng *Gëttlech Comédie* ze schreiwen. Vun 1318 un huet hien zu Ravenna gelieft. Bei enger Rees op Venedeg gouf e krank an huet nees missen op Ravenna zeréckzegoen. An der Nuecht vum 13. op de 14. September ass e gestuerwen. E gouf zu Ravenna begruewen, wou en nach bis haut läit. Florenz wollt seng Läich, mä Ravenna huet refuséiert.

## Bekannt Wierker

* *Rime*:
Ass den Ensembel vun alleguer de lyresche Gedichter déi den Dante vun 1283 u geschriwwen huet. Dësen Ensembel besteet aus 90 Gedichter, déi meescht dovu si Libesgedichter.

* *Vita nova* ("Dat neit Liewen"):
Ass tëscht 1292 an 1295 entstanen, an et ass eng Autobiographie.

* *Divina Commedia* ("Gëttlech Comedie"):
Gouf 1307 ugefaangen a war kuerz virum Dante sengem Doud fäerdeg. Am Buch gëtt d'Rees vum Dante duerch d'Häll, d'Feegfeier an d'Paradäis beschriwwen. D'Häll gëtt an 9 Zierkelen ënnerdeelt, d'Feegfeier gëtt als Bierg duergestallt wou d'Mënsche mussen eroppilgeren fir an d'Paradäis ze kommen. D'Paradäis gëtt als Gaart vun Eden duergestallt.

## Um Spaweck
Nicolas Jacques Pelletier

Den **Nicolas-Jacques Pelletier**, gestuerwen de 25. Abrëll 1792, war e franséische Bandit. De Pelletier ass deen éischte Mënsch deen a Frankräich op der Guillotine higeriicht gouf.

Hie gouf mëttes um hallwer véier vum Schaarfriichter Charles Henri Sanson op der Paräisser Place de Grève higeriicht. De Pelletier hat sech als Déif a Mäerder stroofbar gemaach.
Noisseville

**Noisseville** ass eng franséisch Gemeng am Departement Moselle an der Regioun Grand Est.

D'Uertschaft ass un de Stroosseverkéier ugeschloss iwwer d'Departementsstrooss D69. 
## Geschicht
Am Krich vun 1870 huet sech den 31. August an 1. September do d'Schluecht vun Noisseville ofgespillt.

### Wopen
Beschreiwung am Originaltext:

*D'argent au dextrochère d'azur tenant une épée du même mouvant d'une nuée du champ, une croix patriarcale de gueules brochant sur le tout.*

## Monumenter
*De Léiw vu Retonfey deen um Territoire vun Noisseville steet.
*D'Monument vun de Fransouse vun 1908, laanscht d'Departemenststrooss 954 dat vun den Awunner aus der Géigend, a Presenz vun däitschen Zaldoten opgeriicht gouf, *fir drun z'erënneren datt si Fransouse waren*. Koordinaten:
Mont Saint-Quentin

* Mont Saint-Quentin, eng Kopp am Süde vu Metz.
* Mont Saint-Quentin, eng Kopp bei Péronne an der Somme, bei där sech an der Schluecht vun der Somme, Kämpf tëscht den Australier an den Truppe vum däitsche Keeserräich ofgespillt hunn.
* Mont-Saint-Quentin, eng fréier Gemeng an der Somme, déi elo zu der Gemeng Péronne gehéiert.
Mont Saint-Quentin (Moselle)

De **Mont Saint-Quentin** ass eng 358 Meter héich Kopp am Südweste vu Metz um lénksen Uwänner vun der Musel. Se läit um Territoire vun de Gemenge Scy-Chazelles, Le Ban-Saint-Martin, Longeville-lès-Metz, Plappeville a Lessy.

Well op der Kopp en ettlech Festungen, wéi de *Fort Diou*, de *Fort Giradin* an de *Fort de Plappeville* sinn, war en eng laang Zäit Militärterrain, an zanter 1994 ass et deelweis en Naturresevat. Zanter 2005 sinn Aarbechten am Gaang fir d'Plaz ofzesécheren an als Spadséierzentrum z'amenagéieren, an eng Mise en valeur vum nationale militäresche Patrimoine ze maachen.

D'Kopp ass haaptsächlech bekannt well do dat eenzegt Exemplar vun de sougenannte Bimarcktierm a Frankräich steet, a wéinst der befestegter Kierch Saint-Quentin vu Scy-Chazelles um Südhank vun der Kopp an där de Robert Schuman begruewen ass.
## Quellen
* Websäit vu Metz Métropole

## Um Spaweck
* Eng perséinlech Säit mat Fotoen iwwer d'Festungen um Mont Saint-Quentin
Longeville-lès-Metz

**Longeville-lès-Metz** ass eng franséisch Gemeng am Departement Moselle an der Regioun Grand Est.

Longeville läit am Dall vun der Musel a stéisst am Nordosten un d'Stad Metz, an Westen un de Mont Saint-Quentin.

D'Uertschaft ass an Zwee gedeelt, d'Insel *Saint-Symphorien* a *Longeville-Centre*. Bréck mat dem Numm Pont de Verdun déi do iwwer den Haaptaarm vun der Musel féiert verbënnt déi zwéi Quartiere mateneen, an ersetzt eng fréier Bréck de *Pont du Sauvage* déi 1906 gebaut gouf, an den 18. September 1944 vun der Wehrmacht, bei der Liberatioun vu Metz, an d'Luucht gejot gouf.

D'Uertschaft ass un de Stroosseverkéier ugeschloss iwwer d'Departementsstrooss D103g an Nationale 3. Iwwer d'Insel féiert d'D157a déi do *Boulevard Saint-Symphorien* heescht.

### Geschicht
#### Wopen
 
Beschreiwung am Originaltext:

*D'argent au mont de sinople, mouvant d'une champagne ondulée d'azur, surmonté d'une tour de sable au chef de gueules, chargé de trois besants d'or jaune.*

### Gebaier a Monumenter
Zu Longeville gëtt et zwou grouss Sportsinstallatiounen:
*De Sportskomplex *Saint-Symporien* deen de fréiere Metzer *Palais des Sports* ersetzt, deen de 7. Mäerz 1999 duerch Brandstëftung zerstéiert gouf.
*De Foussballsstadion *[[Stade Saint-Symphorien]]* an deem den FC Metz spillt.

Et gëtt dräi relieis Gebaier zu Longeville:

*D'Kierch *Saint-Quentin* am Zentrum vu Longeville, am nei-gotesche Stil
*d'Kierch *Saint-Symphorien* op der Insel
*de protestanteschen Tempel, och am Zentrum

Aus der militärescher Vergaangenheet sinn nach e puer Zeie Rescht:

*d*'Caserne Rocques* déi um Enn vum 19. Joerhonnert vun den Däitschen an der Zäit vun der Annexioun opgeriicht gouf, déi laanscht d'Musel um Fouss vum Mont Saint-Quentin läit.
*d'Festunge vu Saint-Quentin déi an den Häng vum Bierg verspreet sinn.

### Persounen déi mat Longeville ze dinn hunn
*De Jean-François Clervoy, franséischen Astronaut, ass zu Longeville-lès-Metz op d'Welt komm.
*De Ludovic Obraniak, franséisch-polnesche Foussballspiller, och do op Welt komm.
*De Moler Auguste Migette huet zu Longeville gewunnt.
Scottish Maiden

D**'Scottish Maiden** (iwwersat *Schottesch Joffer*) war eng Virgängerin vun der Guillotine, déi a Schottland tëscht 1564 a 1708 fir Hiriichtunge gebraucht gouf.
Canton de Laruns

De **Canton de Laruns** ass eng fréier franséisch administrativ Andeelung am Arrondissement Oloron-Sainte-Marie, am Departement Pyrénées-Atlantiques an der Regioun Nei-Aquitaine.

## Gemengen am Kanton
*Aste-Béon
*Béost
*Bielle
*Bilhères
*Eaux-Bonnes
*Gère-Bélesten
*Laruns
*Louvie-Soubiron
Fernand Meyssonnier

De **Fernand Meyssonnier**, gebuer de 14. Juni 1931 an Algerien, a gestuerwen den 8. August 2008 war de leschte franséische Schaarfriichter, deen an Algerien d'Doudesstrof mat der Guillotine ausgefouert huet.

Hie war de Bouf vum Maurice Meyssonier, *Exécuteur en chef* an Algerien, a war 1947 den Nofollger vu sengem Papp ginn. Bis 1961 hat hien eng zweehonnert Leit higeriicht. Seng Charge als Schaarfriichter koum op en Enn, wéi 1981 den deemolege franséische President François Mitterrand, ënner dem Impuls vum Robert Badinter, d'Doudesstrof ofgeschaaft huet.

## Bibliographie
**Paroles de bourreau*, éditions Imago, 2002. Propos de F. Meyssonnier recueillis par l'anthropologue Jean-Michel Bessette.

## Um Spaweck
*Artikel am ''Figaro''
Paul Ehrlich

De **Paul Ehrlich**, gebuer de 14. Mäerz 1854 zu Strehlen (Schlesien), a gestuerwen den 20. August 1915 zu Bad Homburg vor der Höhe, war en däitschen Dokter a Cheemiker.

Hie krut 1908 den Nobelpräis fir Medezin an ass bekannt fir seng Aarbechten an der Hematologie, Immunologie a Chimiotherapie. Hie gëllt dann och als de *Papp* vun der Chimiotherapie.

## Kuckt och
* Lëscht vu Cheemiker

## Um Spaweck
Marc Agosta

De **Marc Agosta**, gebuer de 7. Mee 1948 zu Käerch, ass e fréiere lëtzebuergesche Liichtathleet an Olympionik.

Hien huet un den Olympesche Summerspiller zu Los Angeles am Marathon deelgeholl wou hie mat 2.27'42" op déi 52. Plaz ënner 106 Konkurrente komm ass.

## Gielercher
*  Chevalier vum Ordre de Mérite du Grand-Duché de Luxembourg (Promotioun 1995)

## Kuckt och
A Véier gedeelt (Hiriichtung)

**A Véier gedeelt** war eng besonnesch grujeleg Manéier, fir een zum Doud Verurteelten hinzeriichten. Si gouf am Mëttelaalter an och nach an der fréier Neizäit benotzt. Kinneksmäerder goufen an der Reegel a munneche Länner sou gestrooft. D'Hiriichtung huet an deem Fall dora bestanen, fir engem d'Äerem an d'Been auszeräissen, soudatt de Verurteelten a véier gedeelt gouf. Ee Glidd ass nämlech bei där Method bis zum Schluss mam Kierper verbonne bliwwen. D'Auserneerappe gouf mat Päerd oder Ochsen déi un d'Glidder ugestréckt goufen, an an déi verschidde Richtungen hu missen zéien, ausgefouert. An de meeschte Fäll ass de Verurteelte virdrun ëmbruecht ginn.

## Bekannt Personnagen, déi sou higeriicht goufen
* 1305, William Wallace
* 1526, Jerg Ratgeb
* 1567, Wilhelm von Grumbach a Christian Brück
* 1584, Balthasar Gérard
* 1589, Jacques Clément
* 1594, Jean Châtel
* 1606, Guy Fawkes
* 1610, François Ravaillac
* 1757, Robert François Damiens
* 1771, Matthias Klostermayr

## Um Spaweck
Seille

*D**'[[Seille (Musel)|Seille]]** e Floss an den Departementer Meurthe-et-Moselle a Moselle a rietsen Niewefloss vun der Musel
*D**'[[Seille (Saône)|Seille]]** en Niewefloss vun der Saône
*D**'[[Seille (Ouvèze)|Seille]]** e Floss am Departement Vaucluse
***[[La Faurie|Seille La Faurie]]** eng Uertschaft am Departement Hautes-Alpes
Guy Fawkes

De **Guy Fawkes** (eigentlech **Guido Fawkes**; och *Faux* oder *Faukes*), gebuer den 13. Abrëll 1570 zu Stonegate, York, a gestuerwen den 31. Januar 1606 zu London, war en englesche kathouleschen Offizéier, deen de 5. November 1605 en Attentat op den englesche Kinnek James I. versicht hat, an dofir duerch Véierdeelung higeriicht sollt ginn, awer selwer virun der Hiriichtung an den Doud gesprongen ass.

De Guy Fawkes hat sech mat 16 Joer zum Katholizismus konvertéiert, a konnt als Zaldot mat Sprengstoff ëmgoen. Fir den englesche Kinnek James I., seng Famill an e groussen Deel vum héijen Adel 1605, um Dag op deem d'Parlament sollt opgoen, ëmzebréngen, hat hie mat senge Matverschwierer, an de Kellere vum Westminster-Palais fässerweis Sprengstoff gelagert. D'Attentat ass awer duerch Verrot feelgeschloen, an déi Schëlleg goufen zum Doud duerch *A-Véier-Deelen* verurteelt. 
## Guy Fawkes-Feier

Bis haut gëtt a Groussbritannien all Joer un dësen Attentatsversuch geduecht. Gefeiert gëtt all Joer, de 5. November ënner dem Numm *Bonfire Night* mat engem Cortège, bei deem eng Guy-Fawkes-Popp verbrannt gëtt an e Feierwierk lassgeloss gëtt.

## Literatur
* James Sharpe: *Remember, remember, the fifth of November. Guy Fawkes and the gunpowder plot*. Profile Books, London 2005, ISBN 1-86197-727-1

## Um Spaweck
Paul Tornow

De **Paul Tornow**, gebuer de 14. Juni 1848 zu Zielenzig, haut Suleçin a Polen, a gestuerwen de 6. Juni 1921 zu Metz, war en däitschen Architekt, deen a Loutrengen geschafft huet.

Vun 1892 à 1906, an der Zäit vun der Annexioun, war hien den éischte *Restaurator der geschichtlichen Denkmäler in Lothringen*, als Virgänger vun den haitegen CRMH an Elsass-Loutrengen..

Hien ass um Kierfecht zu Scy-Chazelles bei Metz begruewen.

## Wierker a Loutrengen
*Déi befestegt Kierch Saint-Quentin zu Scy-Chazelles (1887)
*Den Tuerm um Schlossberg zu Forbach (1891)
*Den Tempel zu Courcelles-Chaussy (1895)
*D'Portal vun der Kathedral vu Metz (géint 1898)
*Restauratioun vun der Porte des Allemands zu Metz
*Restauratioun vum Tuerm vun der Kierch Saint-Maurice vun Obergailbach (1902)

## Um Spaweck
* De Paul Tornow op Structurae.de
Scy-Chazelles

**Scy-Chazelles** ass eng franséisch Gemeng am Departement Moselle an der Regioun Grand Est.

D'Uertschaft läit um lénksen Uwänner vun der Musel um Südwesthank vum Mont Saint-Quentin.

Scy a Chazelles ware laang zwee verschidden Dierfer, bis se 1809 zesummegeschloss goufen. Op den Häng vum Mont Saint-Quentin ware fréier Wéngerten an deenen an der Hallschent vum 16. Joerhonnert de *Roy des Vins* produzéiert gouf.

An der Uertschaft gëtt et 13 reliéis Plazen, Kierchen, Kapellen, Kräizer a Gebietsplazen, vun deenen awer déi bekanntst déi befestegt Kierch ass, an där de Robert Schuman begruewen ass.

D'Parkierch ass d'Kierch *Saint-Rémi* aus dem 6. Joerhonnert, op der Esplanade vis-à-vis vun der Märei.
### Aner Plazen a Gebaier
*D'Haus vum Robert Schuman, an deem e Musée ass.
*De Mont Saint-Quentin mat de Festungen
*De Bismarcktuerm

### Persounen déi mat der Gemeng ze dinn hunn
*De Robert Schuman, franséische Politiker a Pionéier vun der EU huet zu Scy-Chazelles gewunnt, an ass do begruewen.
*De Paul Tornow, däitschen Architekt a Responsable fir déi historesch Monumenter a Loutrengen tëscht 1892 an 1906 ass do begruewen.
Lann op der Giischterklaus

D**'Lann op der Giischterklaus** ass eng Lann déi an der südlecher Afaart vun der Giischterklaus, an der Sektioun Hénkel vun der Gemeng Rouspert-Mompech steet. Et ass net gewosst ob et eng Summer- (*Tilia platyphyllos*) oder Wanterlann (*Tilia cordata*) ass.

Wéinst hirem héijen Alter, deen awer net genee bekannt ass, a virun allem och wéinst der Plaz wou se steet, gëtt se zënter 1981 zu de bemierkenswäerte Beem zu Lëtzebuerg gezielt.

## Lokalisatioun
D'Lann steet lénks nieft dem Wee dee bei Kapell vun der Uertschaft erop féiert.

Ënner der Lann huet d'Gemeng en Dësch mat zwou Bänken an eng eenzel Bänk installéiert.

## Entwécklung vum Bam
Um Enn vun den 2010er Joren ass d'Kroun kräfteg zeréckgeschnidde ginn.

Wéi en 1981 fir d'éischt op d'Lëscht vun de bemierkenswäerte Beem gesat gouf, war dës Lann déi 43-déckste Lann zu Lëtzebuerg.
## Kuckt och
* Kapell op der Giischterklaus
* Bemierkenswäert Beem zu Lëtzebuerg

## Fotoalbum

Fichier:Giischterklaus02.jpg|D'Kapell vun der Giischterklaus an een Deel vun der Uertschaft.
Fichier:LanGii2.JPG|D'Lann virun der Kapell (2005).
Fichier:GiischterklausLann03.jpg|D'Lann bei der Kapell. Lénks am Bild, d'Klaus (2008).
Girsterklaus, tilleul remarquable, 2023.jpg|D'Lann 2023, e puer Joer, nodeems d'Kroun kräfteg zeréckgeschnidde gi war

## Quellen
*Sinner, J. et al., 2002. *Les arbres remarquables*. Administration des eaux et forêts. Musée national d'histoire naturelle. 255 S. (Cf. Tabell S. 241. Keng Foto an och keng Beschreiwung heiran).
*Administration des eaux et forêts, 1981. *Arbres remarquables du Grand-Duché de Luxembourg*. Imprimerie Saint-Paul, 167 S. (Cf. Tabell S. 104, keng Beschreiwung a keng Foto heiran).
Stengegung

D**'Stengegung** (lat. *lapidatio*) ass eng joerdausend al Manéier fir een hinzeriichten. Si gouf fréier a ville Gesellschafte praktizéiert. Op si gëtt nach haut a verschiddenen islamesche Länner zeréckgegraff, wéi z.&nbsp;B. am Iran an an Deeler vun Afghanistan.
D'Leit kommen dofir no engem Urteel zesummen, fir dee bis zur Broscht Agegruewenen, dee schëlleg gesprach gouf, duerch Stengwërf ëmzebrengen. Frae si vu Stengegungen allgemeng méi betraff wéi Männer. An Afrika ass d'Stengegung och e Mëttel vun der Lynchjustiz, besonnesch fir Déif a Persounen déi der Hexerei beschëllegt sinn, ze bestrofen.

## Stengegung fréier am Juddentum
Vereenzelt Stengegunge loosse sech bis an déi semitesch Virzäit zeréckverfollegen, a goufen do bei Verbriechen als Strof ugedreet, bei deenen eng ofschreckend Wierkung sollt erreecht ginn. Dozou huet d'Gotteslästerung (3. Moses 24,16), de Gëtzendéngscht (z.&nbsp;B. 5. Moses 17,5), d'Sabbatschändung (4. Moses 15, 35f.), d'Wahrsagerei (3. Moses 20,27), an den Ehebroch (Leviticus/Wajqra 20,10 gehéiert. Kennzeechent dofir ass 3. Buch Moses 24,14 ff, an deem de JHWH selwer zum Moses seet:
:*Loosst deen, dee flucht, deen den Numm vum Här mëssbraucht, aus dem Lager erausféieren, an all, déi et gehéiert hunn, sollen hir Hänn op säi Kapp stäipen, an da soll déi ganz Gemeng e stengegen.*

Doudesurteeler goufen allerdéngs am Juddentum ganz seele vollstreckt. Meeschtens gouf en Auswee gesicht fir derlaanscht ze kommen.

## Stengegung am Islam
Haut gëtt et d'Stengegung nach a bestëmmten islamesch markéierte Regiounen a Länner. Der Schari'a no kann d'Stengegung fir d'Bestrofe vun engem vun de sougenannten Hadd-Delikten ausgesprach ginn, nämlech fir Geschlechtsverkéier vun zwou Persounen déi mat anere bestuet sinn oder waren. Well de Fraen nom islamesche Recht manner gegleeft gëtt wéi de Männer, ass beim weibleche Geschlecht d'Stengegung méi heefeg wéi bei Maansleit. Laut Amnesty International goufen am Iran am Joer 2003 op d'mannst zwou Persoune gestengecht. Dobäi goufen d'Affer bis un d'Knéien am Buedem agegruef, a komplett mat engem onduerchsichtegen Duch zougedeckt. D'Steng hunn net méi grouss däerfte si wéi d'Hänn, déi se geworf hunn, fir den Doud an d'Längt ze zéien. Déi bis elo lescht am Iran dokumentéiert Stengegung war no Amnesty International de 5. Juli 2007.

International ass kierzlech d'Geschicht vun der Amina Lawal opgefall, déi am Joer 2002 an Nigeria vun engem Scharia-Geriicht zur Stengegung verurteelt gouf.

## Um Spaweck
Canton de Sauveterre-de-Béarn

De **Canton de Sauveterre-de-Béarn** ass eng fréier franséisch administrativ Andeelung am Arrondissement Oloron-Sainte-Marie, am Departement Pyrénées-Atlantiques an der Regioun Nei-Aquitaine.

## Gemengen am Kanton
*Abitain
*Andrein
*Athos-Aspis
*Autevielle-Saint-Martin-Bideren
*Barraute-Camu
*Burgaronne
*Castetbon
*Espiute
*Guinarthe-Parenties
*L'Hôpital-d'Orion
*Laàs
*Montfort
*Narp
*Oraàs
*Orion
*Orriule
*Ossenx
*Saint-Gladie-Arrive-Munein
*Sauveterre-de-Béarn
*Tabaille-Usquain
Le Ban-Saint-Martin

**Le Ban-Saint-Martin** ass eng franséisch Gemeng am Departement Moselle an der Regioun Grand Est.

D'Uertschaft läit westlech vu Metz, um lénksen Uwänner vun der Musel, an um Osthank vum Mont Saint-Quentin, op enger Héicht vun 165 bis 325 Meter.

## Um Spaweck
* Websäit vun der Gemeng
Canton de Tardets-Sorholus

De **Canton de Tardets-Sorholus** ass eng fréier franséisch administrativ Andeelung am Arrondissement Oloron-Sainte-Marie, am Departement Pyrénées-Atlantiques an der Regioun Nei-Aquitaine.

## Gemengen am Kanton
* Alçay-Alçabéhéty-Sunharette
* Alos-Sibas-Abense
* Camou-Cihigue
* Etchebar
* Haux
* Lacarry-Arhan-Charritte-de-Haut
* Laguinge-Restoue
* Larrau
* Lichans-Sunhar
* Licq-Athérey
* Montory
* Ossas-Suhare
* Sainte-Engrâce
* Sauguis-Saint-Étienne
* Tardets-Sorholus
* Trois-Villes
Centro Cultural Português no Luxemburgo

De **Centro Cultural Portugês no Luxemburgo** (ofgekierzt: **CCP**) ass e portugisescht Kulturinstitut zu Lëtzebuerg.

En ass Deel vum Reseau vum Instituto Camões a gouf de 17. Mee 1999 a Presenz vum portugiseschen Aussenhandelsminister Jaime Gama, dem President vum Instituto Camões, Jorge Couto, an de lëtzebuergesche Kultur- a Familljeministeschen Erna Hennicot-Schoepges a Marie-Josée Jacobs ageweit. De Lëtzebuerger Staat huet d'Raimlechkeeten, deemools nach um Boulevard Royal, zur Verfügung gestallt an e Subside fir d'Ariichtung accordéiert; d'portugisesch Autoritéite si fir den Ënnerhalt, d'Personal an d'Aktivitéite vum CCP verantwortlech.

Den 9. Mäerz 2016 sinn déi nei Raimlechkeete vum CCP op der Place Joseph-Thorn zu Märel an der Stad Lëtzebuerg ageweit ginn. Present waren ënner anerem de Premierminister Xavier Bettel, de Staatssekretär fir Kultur Guy Arendt, de portugisesche Botschafter an d'portugisescher Staatssekretärin fir Aussepolitik Teresa Ribeiro. Architekt war de Jean-Paul Carvalho.

Wëll de Kulturzentrum op Märel geplënnert ass, ass och eng Büst vum portugiseschen Nationaldichter Luís de Camões vu Bouneweg op d'Place Joseph-Thorn verréckelt ginn.

Am CCP ass eng Bibliothéik mat iwwer 3.500 Bicher an 12 Internetposten. An engem Auditoire vun 128 m² gi reegelméisseg Ausstellungen an aner Evenementer organiséiert.

## Um Spaweck
* Presentatioun vum CCP zu Lëtzebuerg op www.instituto-camoes.pt
Centre culturel A.S. Pouchkine

De **Centre Culturel A. S. Pouchkine** ass e Kulturzenter fir russesch Kultur a Sprooch zu Lëtzebuerg.

E gëtt zanter 1974, wou e gegrënnt gouf, vun der Association Luxembourg-Russie gefouert, enger A.s.b.l., déi 1932 als *Association Luxembourg-URSS* gegrënnt gi war.

Presidente waren, respektiv ass, d'Rosemarie Kieffer (1974-1992), d'Anise Koltz (1992-1999) an zanter 1999 de Jeff Speres.

Nieft Ausstellungen, Konferenzen, Concerten, kullinareschen Deeg a soss Aktivitéiten organiséiert de Centre Pouchkine Sproochcoursë fir Russesch ze léieren an ënnerhält eng Bibliothéik vun eppes 4.000 Bicher.

Genannt ass de Kulturzentrum nom russesche Schrëftsteller Alexander Sergejewitsch Puschkin.

## Um Spaweck
* D'Websäit vum Centre Pouchkine
Canton de La Chaise-Dieu

De **Canton de La Chaise-Dieu** ass eng fréier franséisch administrativ Andeelung am Arrondissement Brioude, am Departement Haute-Loire an der Regioun Auvergne-Rhône-Alpes.

## Gemengen am Kanton
*Berbezit 
*Bonneval 
*La Chapelle-Geneste 
*Cistrières 
*Connangles 
*La Chaise-Dieu 
*Félines 
*Laval-sur-Doulon 
*Malvières 
*Saint-Pal-de-Senouire 
*Sembadel
Danièle Kaber

D**'Danièle Kaber**, gebuer den 20. Abrëll 1960 an der Stad Lëtzebuerg, ass eng fréier lëtzebuergesch Liichtathleetin. De gréisste Succès vun der dräifacher Sportlerin vum Joer (1985, 86 an 88) war eng 7. Plaz am Marathonlaf bei den Olympesche Summerspiller 1988 zu Seoul a Südkorea.

## Karriär
D'Danièle Kaber ass am jonken Alter Member vum RBUAP ginn, engem Veräin deem si ëmmer trei bliwwen ass. 1978 gouf si Championne bei de Junioren am Cross an am 800-Meter-Laf. Si huet duerno hir berufflech Ausbildung als Educatrice am Behënnerteberäich gemaach. 

Beandrockt vun der Schwäizerin Gaby Andersen-Schiess déi de Fraemarathon op den Olympesche Spiller 1984 zu Los Angeles gewonnen hat, huet si mat hirem Trainer André Schepens trainéiert a sech op déi nächst Olympesch Spiller preparéiert. 

Den 28. Abrëll 1985 huet si mat 35'0613 en neie Landesrekord op der 10.000-Meter-Distanz opgestallt.

Si ass hiren éischte Marathon am Fréijoer 1988 zu Hamburg an enger Zäit vun 2.32Olympesch Summerspiller 1988 zu Seoul haten den COSL an d'FLA hir an hirem Trainer Marc Agosta, mat deem si méi spéit bestuet gouf, fräi Hand gelooss, ob si op den 10.000 Meter oder beim Marathon matlafe sollt. Si huet sech schlussendlech fir de Marathon entscheet a koum ënner 69 Konkurrentinnen aus 39 Natiounen op déi beandrockend 7. Plaz an enger Zäit vun 2.29'23.

## Kuckt och

## Um Spaweck
* Portrait op der iaaf.org
Paul Philipp

De **Paul Philipp**, gebuer den 21. Oktober 1950 zu Dummeldeng, ass e fréiere lëtzebuergesche Foussballspiller a Foussballtrainer.

Zanter dem 14. Februar 2004 ass hie President vun der lëtzebuergescher Foussballfederatioun (FLF).

De Philipp huet vun 1968 bis 1982 54-mol fir d'Nationalekipp gespillt an dobäi véier Goler geschoss. Tëscht dem 25. September 1985 am 6. Oktober 2001 war hien Trainer vum A-Kader, deen an där Zäit 87 offiziell Matcher gespillt huet.

## Veräiner
### Als Amateur
* Avenir Beggen (1966/1967 als Spiller, 1984/85 als Spillertrainer)
### Als Profi
* Union Saint-Gilloise (1969 - 1974, 1975 - 1980)
* Standard Léck (1974 - 1976)
* RSC Charleroi (1980 - 1983)

## Literatur

* Armando Bausch, 1998. *Halbzeit - Paul Philipp, Rück- und Ausblick auf das Leben des heutigen Trainers der luxemburgischen Fußballnationalmannschaft*, Luxembook, 1998.
* Patrice Schonckert, 2002. *Paul Philipp - Une vie des deux côtés de la ligne*. Ed. G. Binsfeld, 2002.
*Erwan Nonet, 2025. *« Tête de mule ». Personnage incontournable du football au Luxembourg depuis quarante ans, Paul Philipp est un homme très sûr de lui, qui vit mal la contradiction. Portrait inofficiel.* d'Lëtzebuerger Land vum 20. Juni 2025, S.7-8.
Alexander Issajewitsch Soljenizyn

Den **Alexander Issajewitsch Soljenizyn** (russesch: Александр Исаевич Солженицын; wëss. Transliteratioun: Aleksandr Isaevič Solženicyn [səɫʒɨ'nitsɨn]), gebuer den 11. Dezember 1918 am südrussesche Kislowodsk, a gestuerwen den 3. August 2008 zu Moskau, war e russesche Schrëftsteller. Hie krut 1970 den Nobelpräis fir Literatur.

Säin Haaptwierk Archipelag GULAG (Архипелаг ГУЛАГ, "Den Archipel Gulag") (1971) beschreift detailléiert d'Verbrieche vum stalinistesche Regime bei der Verbannung a systematescher Ermuerdung vu Millioune vu Mënschen am Gulag.

Hie war selwer vun 1945 bis 1953 am Gulag wéinst Kritik um Stalin, 1957 gouf en offiziell rehabilitéiert, awer 1974 wéinst deem genannte Buch verhaft an aus der Sowjetunioun ausgewisen. Hien huet duerno eng Zäit an Däitschland an an der Schwäiz gelieft, ier hie fir siwwenzéng Joer an d'USA gaangen ass. 1990 gouf hien nees rehabilitéiert an e krut seng sowjetesch Staatsbiergerschaft zeréck, soudatt en 1994 effektiv zeréck a Russland gaangen ass, wou e bis zu sengem Doud am Krees vu senger Famill gelieft huet, an am Alter vun 89 Joer un engem Schlag gestuerwen ass.

## Um Spaweck
Canton de Morlaàs

De **Canton de Morlaàs** ass eng fréier franséisch administrativ Andeelung am Arrondissement Pau, am Departement Pyrénées-Atlantiques an der Regioun Nei-Aquitaine.

## Gemengen am Kanton
* Abère
* Andoins
* Anos
* Arrien
* Barinque
* Bernadets
* Buros
* Escoubès
* Eslourenties-Daban
* Espéchède
* Gabaston
* Higuères-Souye
* Lespourcy
* Lombia
* Maucor
* Montardon
* Morlaàs
* Ouillon
* Riupeyrous
* Saint-Armou
* Saint-Castin
* Saint-Jammes
* Saint-Laurent-Bretagne
* Saubole
* Sedzère
* Sendets
* Serres-Castet
* Serres-Morlaàs
* Urost.
Strack (Hiriichtung)

Ënner **Hiriichtung duerch de Strack**, oder een erhänken, versteet een d'Ëmbrenge vun engem Mënsch duerch Erwiergen oder Brieche vun der Wierbelsail am Genéck, meeschtens mat Hëllef vun engem Schlapp dat sech duerch d'Kierpergewiicht zouzitt. Déi Hiriichtung geschitt meeschtens op engem Gaalgen. De Strack ass awer net nëmmen e Mëttel dat bei enger Hiriichtung gebraucht gëtt, mä och eng Aart a Weis fir sech d'Liewen ze huelen, ouni friem Awierkung.

## Wat d'Medezin dozou seet
### Suizid

### Hiriichtungen
## Geschicht
## Bekannt Persounen, déi duerch de Strack higeriicht goufen

* Saddam Hussein (Hiriichtung den 30. Dez. 2006 op video.google.com)
* William Joyce, iresche Radiosspriecher deen däitsch Propaganda vu Lëtzebuerg aus gesent huet. Higeriicht den 3. Januar 1946 am Wandsworth-Prisong

## Kuckt och
* Gaalgen
## Um Spaweck
Sparkassen-Giro Bochum

De **Sparkassen-Giro Bochum** ass eng Vëloscourse vun engem Dag, déi zu Bochum an Däitschland gefuer gëtt.

Zanter 2005 gehéiert dës Course zum UCI Europe Tour an ass zanterhier an der Klass 1.1 agestuuft.

## D'Gewënner

## Um Spaweck
* Websäit vum ''Sparkassen-Giro Bochum'' 
* Resultater vum ''Sparkassen-Giro Bochum'' op der Websäit vu ''Mémoire du Cyclisme''
Stade Maurice Dufrasne

De **Stade Maurice Dufrasne** meeschtens ***Stade de Sclessin*** genannt, well en en der Uertschaft Sclessin bei Léck steet, ass de Foussballsstadion vum belsche Foussballsclub Standard vu Léck. Den Numm gouf zu Éiere vum fréiere President vum Standard Maurice Sclessin verginn, dee vun 1905 bis 1931 President war.

De Stadion steet um lénksen Uwänner vun der Meuse laanscht d'Nationalstrooss déi vu Léck op Huy féiert, op der Kräizung mat der Bréck vun Ougrée.

De Stadion gouf 1984 gebaut, a gouf 1999 wéinst der Foussballeuropameeschterschaft 2000 déi an der Belsch an an Holland gespillt gouf, renovéiert. Mat ronn 30.000 Plazen, alles Sëtzplazen, ass et no dem Heysel Stadion an dem Jan Breydel Stadion den drëttgréisste Foussballstadion an der Belsch.

Den éischte Stadion vum Standard gouf 1909 gebaut, an 1929 op 20.000 Plazen ausgebaut. 1940 gouf eng Bëtongstribün mat 10.000 Pazen opgeriicht. Duerno gouf permanent weider vergréissert, an 1973 hat de Stadion mat 43.000 Plazen, seng gréisst Capacitéit erreecht. 1985, 1992, an 1995 gouf renovéiert, an am Laf vun de verschiddenen Aarbechte goufen dräi Tribüne bäigebaut. 2006 krut de Wues eng elektresch Heizung.

Zanter 2007 lafe Gespréicher fir en neie Stadion op enger aner Plaz ze bauen. Dat ass haaptsächlech well e wéinst ze wéineg Parkplazen ongënschteg läit, bei de Matcher gëtt d'Bréck vun Ougrée dacks gespaart an als Parkplaz benotzt, awer och well déi Plaz an der Zukunft fir aner Zwecker geduecht ass.

## Um Spaweck
Pont d'Ougrée

De **Pont d'Ougrée** ass eng Bréck iwwer d'Meuse, d'Nationale 90 an d'Nationale 617 zu Léck.

Si verbënnt Sclessin um lénksen Uwänner mat Ougrée op der rietser Säit vun der Meuse. Iwwer d'Bréck féiert d'Nationalstrooss N°63 och Route du Condroz genannt, déi aus dem Dall op d'Kopp vum Sart-Tilman féiert, wou eng grouss Partie vun der Universitéit vu Léck ass, an da weider bis op Marche.

Um lénksen Uwänner steet de Foussballstadion vum Standard, an op der rietser Säit d'Schmelze vu Cockerill-Sambre.

Bréck ass ronn 270 Meter laang, an et ass eng Dunnebréck. Si steet um Flosskilometerpunkt 104,6.

D'Nopeschbrécke sinn no uewen de Pont de Seraing an no ënnen de Pont de Renory

## Kuckt och
* Lëscht vun de Brécken zu Léck
*
Pont Maghin

De **Pont Maghin**, och nach **Pont Saint-Léonard** genannt ass eng Lécker Bréck iwwer d'Meuse. Et ass déi véiert Bréck op där Plaz.

Fréier waren de Pont Maghin an de Pont Leonard zwou verschidde Brécke vun deen déi eng iwwer d'Meuse gefouert huet an déi aner iwwer e Säitenaarm deen haut zougetippt ass, bei der *Place des Déportés* an dem fréiere Prisong Saint-Léonard.

1858 gouf eng nei Bréck geplangt déi d*'Place des Déportés* um lénksen Uwänner mat der *Rue Maréchal Rensonnet* op der rietser Säit sollt verbannen. Déi Bréck konnt den 9. Juni 1869 a Betrib goen.

De 6. August 1914, sollt d'Bréck gesprengt ginn, vir de Virmarsch vun den däitschen Truppen ze bremsen. D'Sprengcharge war awer ze schappeg, soudatt kee grousse Schued entstanen ass, an zwéin Deeg méi spéit, konnt d'Bréck erëm benotzt ginn.

Nom Krich 14-18 huet sech als néideg erwise fir eng aner Bréck ze bauen. Dat koum haaptsächlech doduerch, well déi fräi Héicht vum Tablier net grouss genuch war, an eng Gefor fir d'Schëfffaart, besonnesch bei Héichwaasser war. Sou gouf se schliisslech 1928 duerch eng stolen Ausleeërbréck mat dräi Felder ersat. Dat mëttelst Feld hat eng Längt vu 65 Meter an d'Säitefelder jiddwereent 38,40 Meter, a si war 17 Meter breet. Déi Bréck gouf den 11. Mee 1940 vun der belscher Arméi gesprengt.

Et huet du bis 1952 gedauert bis déi haiteg Bréck opgeriicht gouf. Et ass erëm eng Ausleeërbréck, déi déi Kéier am virgespaante Bëtong gebaut gouf an och erëm dräi Felder huet. Si ass mat Hasteng agekleet, an iwwer all Pilier ass de Wope vu Léck ze gesinn.

## Kuckt och
* Lëscht vun de Brécken zu Léck
*
Sentier des passeurs

**Sentier des passeurs** ass den Numm vun engem thematesche Wanderwee an de Gemengen Ëlwen a Wëntger. Am Mëttelpunkt vum Wee stinn d'Fluchtversich vu lëtzebuergesche Resistenzler, Zwangsrekrutéierten an alliéierten Aviateuren eriwwer an d'Belsch, mat Hëllef vu Passeuren, wärend de leschte Jore vum Zweete Weltkrich.

De Pad gouf de 15. Juli 2006 offiziell zu Ëlwen ageweit.

De Wee, deen a grousse Linnen iwwer déi original Fluchtstreck vu fréier geet, féiert duerch d'Uertschaften Ëlwen, Biwesch, Aasselbuer a Saassel an ass am Ganzen 22,85&nbsp;km laang. E besteet aus engem südleche Circuit „Resistenzuertschaft Saassel“ vun 10&nbsp;km an engem nërdlechen „Grenz“ vun 12,85&nbsp;km.

## Déi aacht Statiounen um Pad
# Saassel op der Knupp
# Uewe bei der Pafemillen (Hanenhaff)
# Iwwergank iwwer d'Bunn
# Ëlwen *Um Tipp*
# Am Knierchen
# Bei de Weieren
# Iwwergank Nonnebësch
# Maison Rouge

De Projet "Sentier des passeurs" gouf 2006 vu follgender Partnerschaft realiséiert:
* Centre national de l'audiovisuel
* Gemeng Ëlwen
* Inneministère
* Islek ohne Grenzen EWIV
* Leader- Grupp Klierf-Veianen
* Naturpark Our (Coordinateur vum Projet)

E Kuerzfilm, an dem Zäitzeien zu Wuert kommen, ass am Kader vum Projet produzéiert ginn.

## Literatur
* A. R. (Aloyse Raths), 2006. *Inauguratioun vum "Sentier des Passeurs"*. Rappel 3/2006: 345-352.

## Kuckt och
* La traversée des pays et des âges, e 47&nbsp;km laange belsch-lëtzebuergesche Wanderwee an den Ardennen
* Lëscht vun den thematesche Wanderweeër zu Lëtzebuerg
* Borne du Passeur

## Um Spaweck

*Sentier des passeurs
Invasiounsträifen

**Invasiounsträife** ware schwaarz a wäiss Sträifen déi um Romp an op de Flilleke vun den alliéierte Fligere gemoolt waren, déi am Zweete Weltkrich bei der Landung an der Nomandie dobäi waren.

Et waren dräi wäiss an zwou schwaarz Sträifen déi an der Reegel zwéi Fouss breet waren, an déi dozou gedéngt hunn, datt d'Fligere liicht konnte vun den eegene Leit erkannt ginn, wouduerch de Risiko fir e Beschoss vun eegener Säit, dem sougenannte *friendly fire*, sollt ausgeschalt ginn.

## Um Spaweck
387th Bombardment Group

De **387th Bombardment Group (Medium)** war eng vun den aacht Gruppe vun der US Air Force déi am Zweete Weltkrich an Europa aktiv war.

Wéinst dem Fliger mat deem se geflunn ass, de B-26 Marauder an de gielen a schwaarze Sträifen déi um Schwanz vum Fliger opgemoolt waren, goufe se "Tiger-Striped Marauders" oder "Tiger Tails" genannt.

An der Loft huet d'Grupp huet aus véier taktesche Geschwadere bestanen, de 556th, 557th, 558th a 559th *Bombardment Squadron, Medium*.

D'Grupp huet am Ganze bestanen aus:

* Eng Kompanie um Buedem fir den État-major. 
* 556th Bombardment Squadron, Medium - Bezeechnung: FW; Geschwaderfaarf: giel 
* 557th Bombardment Squadron, Medium - Bezeechnung: KS; Geschwaderfaarf: blo 
* 558th Bombardment Squadron, Medium - Bezeechnung: KX; Geschwaderfaarf: wäiss 
* 559th Bombardment Squadron, Medium - Bezeechnung: TQ; Geschwaderfaarf: rout 
* 53rd Service Squadron - Maintenancetruppen
* 70th Service Squadron - Maintenancetruppen
* 46th Station Complement Squadron - Maintenancetruppen

## Fluchfelder

*MacDill Field, Florida (1. Dezember 1942 -) 
*Drane Field, Florida (12. Abrëll 1943 -) 
*Godman Field, Kentucky (11. Mee 1943 - 10. Juni 1943) 
*Station 162, Chipping Ongar, Essex, England (25. Juni 1943 -) 
*Station 452, Stoney Cross, Hampshire, England (18. Juli 1944 -) 
*Station A-15, Maupertus-sur-Mer, Frankräich (22. August 1944 -) 
*Station A-39, Châteaudun, Frankräich (18. September 1944 -) 
*Station A-71, Clastres, Frankräich (30. Oktober 1944 -) 
*Station Y-44, Beek, Holland (29. Abrëll 1945 -) 
*Station B-87, Rosières-en-Santerre, Frankräich (24. Mee 1945 - 1. November 1945) 
*Camp Kilmer, New Jersey (14. November 1945 - 17. November 1945)

## Um Spaweck
Montagne de Bueren

**Montagne de Bueren** ass den Numm vun enger Trap zu Léck, déi mat 373 Träppleker vun der *Rue du Péri* op d'Zitadell féiert.

D'Trap gouf op eng Decisioun vum Gemengerot am Mäerz 1875 gebaut.

Den Numm krut se, fir un de *Vincent de Bueren* z'erënneren, deen aus enger adleger Famill, aus dem Gelderland gestaamt huet, an deen ee vun de fervenste Verdeedeger vu Léck géint den Herzog vu Burgund de Karel de Kéngen war.

### Quell
*Office du Tourisme vu Léck
Fontaine Montefiore

**Fontaine Montefiore** ass den Numm vun enger zéng Bueren zu Léck déi d'Hortense Montefiore-Bischoffsheim, déi d'Fra vum Georges Montefiore-Levy, a Schlasshärin um Rond-Chêne zu Esneux war, der Stad Léck geschenkt hat, an zwar 10 Stéck 1888, an nach eng Kéier 10 dräi Joer duerno.

Hautdesdaags steet nach knapps d'Hallschent dovun. Déi bekanntst dovu sinn, de Buer den op der *Place du Roi Albert*, haut *Place de la Cathédrale*, oder wéi déi Lécker soen, *Place Cathédrale*, opgeriicht gouf, an deen op der klenger Plaz fir an de Quartier *En Neuvice* ze kommen.

D'Buere bestinn aus zwéi Basengen, en ënneschten, am Hasteen, praktesch gläich dem Buedem, dee fir kleng Déiere geduecht war, besonnesch Hënn déi déi Zäit agespaant goufe fir Weenercher ze zéien, an den iweschte op enger Héicht vu ronn engem Meter. Den ieweschte Baseng ass aus Bronze, an e steet op enger Sail déi vum Buedem aus duerch d'Mëtt vum Baseng geet, bis op eng Héicht vu ronn dräi Meter. De Baseng ass ronn, an huet en Duerchmiesser vun ongeféier annerhallwem Meter, an ass ongeféier 20&nbsp;cm déif. Um ieweschte Bord ass baussen eng Schrëft mat agegoss, wou ze liesen ass: *FONTAINE ABREUVOIR MONTEFIORE BISCHOFFSHEIM 1888*.

Uewen op der Sail war op all Buer eng Skulptur vun enger Hattendréiesch (éischt Serie) oder vun enger Waasserdréiesch (zweet Serie). No Informatioun vum *Office du Tourisme* vu Léck, ass nach just op engem Buer déi Skulptur erhale bliwwen, an zwar op deem vun *En Neuvice*.
Käschtebam zu Iechternach

De **Käschtebam zu Iechternach** ass e Wëlle Käschtebam (*Aesculus hippocastanum*,  Roßkastanie,  marronnier) deen zu Iechternach nieft der Péitrus a Paulus-Kierch steet. De Bam, deem säin Alter op 150 Joer geschat gëtt(Stand: 2023), gehéiert virun allem wéinst der historescher Plaz op där e steet zu de bemierkenswäerte Beem zu Lëtzebuerg.

## Lokalisatioun
De Käschtebam steet an der *Rue de la Montagne*, bei der aler Parkierch vun der Stad. D'Kierch Saint-Pierre-et-Paul an och d'Terraine ronderëm gouf den 28. Dezember 1961 op der Lëscht vun de klasséierte Monumenter als *nationaalt Monument* agedroen.

Nieft der Entrée vun der Kierch steet en anere Bam, deen zu de bemierkenswäerte Beem zu Lëtzebuerg gezielt gëtt: eng Summerlann (*Tilia platyphyllos*), mat enger Gréisst vun 22&nbsp;m (ëm 2000 gemooss).

Op dem Wues um Fouss vum Hiwwel stoung fréier eng Statu vun der Irmina vun Oeren. Si gouf 1997 mat engem Monument ersat, dat am Kader vun de Feierlechkeete vum 1300-järege Jubiläum vun der Stad Iechternach vum lëtzebuergesche Sculpteur Alex Reding an Zesummenaarbecht mam Götz Arndt realiséiert gouf. Et besteet aus véier quadratesche Steng, déi un d'Manuskriptsäit mam “imago hominis”, dem Symbol vum hl. Théiwes, aus dem sougenannten Iechternacher Evangeliar aus dem 7. Joerhonnert erënnere sollen. D'Monument gouf den 8. November 1997 feierlech ageweit.

## Entwécklung vum Bam
De Bam gouf 1976 restauréiert.

## Kuerzen Historique vun de Bauten um Hiwwel
Well vum Hiwwel aus d'Strooss am Dall, a besonnesch och d'Fuert an d'Fär iwwer d'Sauer liicht konnten iwwerwaacht ginn, gouf et hei schonn zur Réimerzäit eng befestegt Anlag. De Passage iwwer d'Sauer huet zum Kiem gehéiert, dee vun der Schanz op Béibreg gefouert huet.

D'archeologesch Ausgruewungen aus de Joren 1959 bis 1966 hu gewisen, datt do zur Réimerzäit zwou Festungsmauere gebaut goufen: eng éischt ëm 275 an eng zweet ëm 375 n. Chr. No der Christianiséierung ass op där Plaz eng kleng Abtei entstanen, déi d'Irmina vun Oeren dem Willibrord am Joer 698 geschenkt huet.

D'Parkierch gouf am 11. Joerhonnert gebaut, woubäi e véiereckege réimesche Bau als Krypta ëmgebaut gouf.

## Quellen
* Murat, Danièle et al. *Les arbres remarquables du Grand-Duché de Luxembourg*. [3e parution revue et adaptée]. Diekirch: ANF, 2023. Print. ISBN 978-2-9199474-3-0 (Cf. S. 116-117, Text a Foto)
* J.-M. Sinner et al., 2002. *Les arbres remarquables.* Administration des eaux et forêts. Musée national d'histoire naturelle. 255 S. (Cf. S. 136-137, Text a Foto).
* Administration des eaux et forêts, 1981. *Arbres remarquables du Grand-Duché de Luxembourg.* Imprimerie Saint-Paul, 167 S. (Cf. Tabell S. 126; keng Beschreiwung a keng Foto heiran).
* Fir den Historique: Panneau (2008) op enger vun de Mauere vun der Péitrus a Paulus-Kierch.
* Fir d'Monument: P. Kauthen, 1999. *Echternach 698-1998: Chronik des Jubiläumsjahres.* In: Annuaire de la Ville d'Echternach 1999: 363-403 (Cf. S. 365-370).

## Kuckt och
*Bemierkenswäert Beem zu Lëtzebuerg

## Um Spaweck
Li Tore

**Li Tore** (**Le dompteur de taureau**) ass eng Skulptur vum belsche Sculpteur Léon Mignon déi 1880 um Paräisser Salon eng Goldmedail krut. Si steet haut op den Terrassen tëscht dem Pont Albert Ier an der *Avenue Rogier* nieft dem Parc d'Avroy am Zentrum vu Léck.

Well den Dompteur plakeg war, huet dat e Skandal, a schaarf Kriticke vun der kathoulescher Press vu Léck ausgeléist.

Dat war de Furri vun de Lécker Studenten, déi doropshin de Stéier als hiert Maskottchen ugesinn hunn. Am Zweete Weltkrich gouf en an de Kellere vun der Universitéit vu Léck verstoppt.

De Stéier spillt haut nach ëmmer eng Roll beim Kleeserchesdag vun de Studenten a bei der Saint-Toré. Bei deene Geleeënheete maachen d'Studente sech all Joer de Spaass fir dem Stéier seng Jicke rout unzesträichen.

## Um Spaweck
*Satelittevue op d'Terrasse vu Léck op Wikimapia
Canton de Saint-Paulien

De **Canton de Saint-Paulien** ass eng franséisch administrativ Andeelung am Arrondissement Le Puy-en-Velay, am Departement Haute-Loire an der Regioun Auvergne-Rhône-Alpes.

## Gemengen am Kanton
* Bellevue-la-Montagne
* Blanzac
* Borne
* Céaux-d'Allègre
* Chaspuzac
* Fix-Saint-Geneys
* Lissac
* Loudes
* Saint-Geneys-près-Saint-Paulien
* Saint-Jean-de-Nay
* Saint-Paulien
* Saint-Privat-d'Allier
* Saint-Vidal
* Sanssac-l'Église
* Vazeilles-Limandre
* Vergezac
* Vernassal
* Le Vernet
Canton de Saint-Julien-Chapteuil

De **Canton de Saint-Julien-Chapteuil** ass eng fréier franséisch administrativ Andeelung am Arrondissement Le Puy-en-Velay, am Departement Haute-Loire an der Regioun Auvergne-Rhône-Alpes.

## Gemengen am Kanton
*Lantriac 
*Montusclat 
*Le Pertuis (Lo Pertús)
*Queyrières 
*Saint-Étienne-Lardeyrol (Sant Estève)
*Saint-Hostien (Sant Ostian)
*Saint-Julien-Chapteuil 
*Saint-Pierre-Eynac (Sant Pèire-Aenac)
Léon Frédéricq

De **Léon Frédéricq**, gebuer zu Gent de 24. August 1851, a gestuerwen zu Léck den 2. September 1935, war e belschen Naturwëssenschaftler, Chirurg a Moler.

Hie war den zweete Bouf vum Dokter César Fredericq, Gemengerot zu Gent, an deem senger Fra der Mathilde Huet, Direktesch vun engem Meederchespensionnat.

De Frédéricq krut 1871 op der Universitéit vu Gent säin Diplom als *Docteur en sciences naturelles*. Bis 1875 mécht hien dann nach seng Diplomer als Generalist, Chirurg an Accoucheur.

1878 gëtt hien *Docteur spécial en sciences physiologiques* an 1879 kritt en, als Nofollger vum Théodore Schwann, de Léierstull an der Physiologie op der Universitéit vu Léck a gëtt *Membre correspondant de l'Académie royale de Belgique (Classe des Sciences)*.

Nodeem hie vun 1880 zu Léck gewunnt huet, gouf en 1881 mat der Bertha Spring bestuet.

1882 gouf hie *Membre correspondant de l'Académie de Médecine de Belgique.*

1883 huet hien zesumme mat dem Jean-Pierre Nuel en éischt Wierk erausginn: *Eléments de Physiologie humaine à l'usage des étudiants en médecine.*

Wéi 1885 op der *Place Delcour* den neien *Institut de Physiologie* no däitschem Modell gebaut gouf, huet hien d'Pläng zesumme mat dem Architekt Lambert Noppuis ausgeschafft, an 1888 ugefaangen am Institut ze schaffen.

1892 huet hien den *2<sup>e</sup> Congrès international de Physiologie* organiséiert a presidéiert. Hie krut dat selwecht Joer den Titel *Chevalier de l'Ordre de Léopold*, an 1894 gouf hie *Membre titulaire de l'Académie royale de Belgique (Classe des Sciences)*, fir 1904 Direkter vun der *Classe des Sciences à l'Académie royale de Belgique* ze ginn.

1907 krut hien den Titel *Officier de l'[[Ordre de Léopold]]* a gouf 1910 *Membre titulaire de l'Académie de Médecine de Belgique.*

Als Moler huett hien 1899 um *« Salonnet des cinq aquarellistes »* am *Cercle des Beaux-Arts* zu Léck matgemaach. Mat enge ronn zwanzeg Aq*a*erellen an Tuschzeechnunge war dës zu senger Liefzäit déi eenzeg Ausstellung vu senge Biller.

Seng Pensionéierung am Joer 1921 huet seng wëssenschaftlech Aarbecht net ënnerbrach, a sou koum et datt hien 1924 Matgrënner vun der *Station scientifique des Hautes Fagnes* um Mont Rigi gouf.

Seng lescht grouss Éierung war 1931, wéi him den Titel vun engem Barong zougesprach gouf.

## Gielercher (Auswiel)

* 
* 

## Wierker
* Travaux du Laboratoire de Léon Frédéricqu, Tome I 1885-1886
* Travaux du Laboratoire de Léon Frédéricqu, Tome V 1893-1895
* Travaux du Laboratoire de Léon Frédéricqu, Tome VI, publ. 1901
## Um Spaweck
* Websäit mat Biller vum Léon Frédéricq
Stillchen

De **Stillchen** oder **Lomperank** (de: *Pranger*) war en Dispositif fir verurteelt Persounen ëffentlech ze strofen. Et war och den Numm vun der Plaz wou se virum Publikum gestrooft goufen.

Well de Verurteelten op deem Dispositif net nëmmen eleng am Stoen, mä och bei senger Strof duerch Streech, am Sëtzen ausgestallt gouf, gouf dat Instrument zu Lëtzebuerg de *Stillchen* (klenge Stull) genannt.

## Geschichtleches
An der Stad Lëtzebuerg stoung de Stillchen um Fëschmaart. E gouf eréischt duerch e Gesetz vum 18. Juni 1879 ofgeschaaft.

## Literatur
*An der lëtzebuergescher Literatur geet am 3. Gesank (Vers 23) vum Michel Rodange sengem Reenert vum *Stillchen* rieds, do wou et heescht:


Nu gitt an drot dës Buetscheft
Dem Reenert op seng Buerg,
Datt, wann en net géif kommen,
Et géing em net méi duerch.

Da loossen ech e fänken,
Säi Schlass, dat gëtt besat;
E gëtt gestrooft mam **Stillchen**,
Mam Gaalgen a mam Rad.“



## Um Spaweck
Canton de Bas-en-Basset

De **Canton de Bas-en-Basset** ass eng franséisch administrativ Andeelung am Arrondissement Yssingeaux, am Departement Haute-Loire an der Regioun Auvergne-Rhône-Alpes.

## Gemengen am Kanton
*Bas-en-Basset
*Beauzac 
*Boisset 
*Malvalette
*Retournac 
*Saint-André-de-Chalencon
*Solignac-sous-Roche 
*Tiranges 
*Valprivas
Gaalgen

E **Gaalgen** (vum alen Héichdäit.. *Galgo* = Bampotto) ass en Dispositif fir d'Doudesstrof duerch en Henker ze vollzéien an zwar duerch de Strack. D'Gaalge goufe fréier baussent den Uertschaften op engem héije Punkt opgeriicht. Dorun erënneren och nach zu Lëtzebuerg Bezeechnunge vun e puer Koppen, wéi Gaalgebierg (Bieles, Esch-Uelzecht oder Keel) oder Lieu-diten, wéi z.&nbsp;B. *am Gaalgen* zu Fréiseng.

## De Gaalgen an der lëtzebuergescher Literatur
An der lëtzebuergescher Literatur mécht de Michel Rodange a sengem Reenert e puer mol Allusiounen un de Gaalgen. Hien huet geschriwwen:



*Drëtte Gesank, Vers 24:*
Da loossen ech e fänken,
Säi Schlass, dat gëtt besat;
E gëtt gestrooft mam Stillchen,
Mam **Gaalgen **a mam Rad.“

*Drëtte Gesank, Vers 76:*
Mä wann Dir net gifft kommen,
Da giff Äert Schlass besat,
Dir gifft gehoolt, gestrooft ginn,
Mam **Gaalgen **a mam Rad.

*Fënnefte Gesank, Vers 105:*
Bei Aangber stung de **Gaalgen**:
Dräi Staangen un em Nol.
„Nu Fiissche“, sot de Wollef,
„Bekuckt Ier Plaz emol!

*Zwielefte Gesank, Vers 27:*
Och Häre vun der Chamber
A munchen Affekot;
Ee wënscht dem Fuuss de **Gaalgen**,
Deen aner gëtt em Rot.



## Kuckt och
* Doudesstrof
* Strack
* Stillchen
* Gaalgebierg

## Um Spaweck
King of KingZ

***King of KingZ*** ass den Titel vun engem Demoalbum vum däitsche Rapper Bushido, deen 2001 verëffentlecht gouf. En ass duerno nach e puermol an anere Versioune publizéiert ginn.

Déi zwou éischt Versioune goufe vum 31. Mee 2005 un, vun der *Bundesprüfstelle für jugendgefährdende Medien* op den Index gesat an hire Verkaf u Mannerjäreg gouf verbueden. Grënn waren d'Texter déi ënner anerem fraefeindlech a gewaltverherrlechend sinn.

## Titellescht
{|
Canton de Carvin

De **Canton de Carvin** ass eng franséisch administrativ Andeelung am Arrondissement Lens, am Departement Pas-de-Calais an der Regioun Hauts-de-France.

## Gemengen am Kanton
* Carvin
* Courrières
* Libercourt