open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
CCD-Sensor

**CCD-Sensore** si liichtemfindlech elektronesch Bauelementer, déi um bannenzege Photoeffet berouen. CCD ass heibäi d'Ofkierzung vum engleschen *Charge-coupled device*, dat och am CCD-Sensor gebraucht gëtt.

Ufanks goufen am Joer 1969 CCDë fir d'Datespäicherung entwéckelt. Séier gouf gemierkt, datt déi Bauelementer liichtempfindlech sinn an et vergläichsweis einfach ass, en zweedimensionaalt Bild z'erfaassen. Schonn 1970 gouf sou een CCD-Sensor gebaut, an 1975 goufen déi éischt CCDe mat genuch Bildpunkte fir Televisiounskameraen hiergestallt. Zanter zirka 1983 ginn CCD-Sensoren als Bildsensoren an der Astronomie an an der Satellittewäitfuerschung agesat.

Zweedimensional CCD-Array-Sensore ginn a Videokameraen an an Digitalkameraen, eendimensional CCD-Zeilesensore ginn a Faxinstrumenter, Spektrometeren an a Scanneren agesat.

Fir d'Erfindung vum CCD-Sensor kruten de Willard Boyle an den George E. Smith am Joer 2009 den Nobelpräis fir Physik.

## Literatur
* Gerald C. Holst: *CCD Arrays, cameras and displays.* JCD Publishing, Winter Park 1996, ISBN 0-9640000-2-4.

## Kuckt och

## Um Spaweck

* Image Sensor Sizes
* Genauere Beschreibung der Halbleiterphysik von MOS-CCDs (Uni Ulm)
*  Moderne CCD-Techniken (PDF, 1,6&nbsp;MiB), zusammengestellt von der Fa. Andor
* Maßstabsgerechte Übersicht Sensorgrößen Digitalkameras
*  CCD Simulator der Nebraska-Lincoln Universität
* Physik-Nobelpreis für Erfinder des CCD-Sensors
South Pole Telescope

Den **South Pole Telescope** (SPT) ass e Radioteleskop mat 10&nbsp;m Reflekterduerchmiesser mat Standplaz op der Amundsen-Scott-Südpolstatioun.

Den SPT schafft am Millimeterwelleberäich bei Frequenze vun 95, 150 an 220&nbsp;GHz. Duerch déi exzellent Eegenschafte vun der kaler an dréchener Observatiounsplaz um Südpol an duerch de Gebrauch vu grousse Bolometerkamerae mat zurzäit 960 Elementer kënne séier grouss Himmelsgebidder kartéiert ginn. D'Genauegkeet vum Reflekter erlaabt och nei Observatiounen am Submillimeterberäich.

Wëssenschaftlecht Haaptzil vum SPT ass et, mat Hëllef vum Sunyaev-Zeldovich-Effet Dausende Galaxienkéip z'entdecken, firm at hirer Hëllef d'Zoustandsgläichung vun der Donkeler Energie z'ënnersichen. Och net duerch den SZ-Effet ausgeléiste Anisotropien vum kosmesche Mikrowellenhannergrond ginn observéiert. Gläichzäiteg entdecken déi groussflächeg Duerchmusterunge mat dem SPT Radiogalaxië an duerch de Gravitatiounslënseneffet verstärkt Infraroutgalaxië bei héijer Routverrécklung.

Den SPT gëtt vun der National Science Foundation finanzéiert. De Projet ass eng Zesummenaarbecht vun University of Chicago, University of California, Berkeley, Case Western Reserve University, University of Illinois at Urbana-Champaign, Smithsonian Astrophysical Observatory, University of Colorado at Boulder, McGill University an der University of California, Davis.

A sengem wëssenschaftlechen Zil ass den SPT dem Atacama Cosmology Telescope gläich ze setzen.

## Kuckt och

* Lëscht vu Radioteleskopen

## Um Spaweck
* Websäit vum SPT
Atacama Cosmology Telescope

Den **Atacama Cosmology Telescope ACT** ass e Radioteleskop fir d'Ënnersich vum kosmesche Mikrowellenhannergrond (CMB).

Den ACT ass e 6-m-Teleskop an enger Héicht vu 5.148 m am Cerro Toco an der Atacama-Wüst an Nordchile. Teleskop an Instrumenter sinn ausgeluecht fir Ënnersich vun den Onreegelméissegkeete vum kosmesche Mikrowellenhannergrond a fir d'Entdeckung vu Galaxiëkéip duerch hir vum Sunjajew-Seldowitsch-Effet erreechte lokal Verännerung vum Mikrowellenhannergrond. Zesumme mat spéideren Observatioune kéint d'Entdeckung vu ville Galaxiëkéip derzou beidroen d'Strukturentwécklung am Universum an déi vun der Donkeler Energie ze verstoen.

Am Joer 2007 goung alles a Betrib. D'Haaptinstrument ass eng Bolometerkamera (Millimeter Bolometer Array Camera, MBAC) mat neiaartege supraleedende Transition Edge Sensore fir dräi Frequenze tëscht 145&nbsp;GHz an 280&nbsp;GHz. ACT gëtt zesumme vu 17 Institutiounen aus den USA (ënner anerem vun der Princeton Universitéit), Kanada, Mexiko, Chile, Südafrika a Groussbritannie gebaut a bedriwwen an haaptsächlech vun der National Science Foundation finanzéiert. Gebaut gouf d'Teleskop vun Dynamic Structures vu Vancouver.

Den CMB gëtt mat enger Opléisung vu milliounstel Grad vermiess an enger Wénkelopléisung am Bouminutte Beräich.

Éischt Resultater goufen 2010 publizéiert an et goufe Gravitatiounslënseneffeten observéiert an éischt Hiweiser op Donkel Matière eleng aus dem CMB

Änlech Ziler verfollegt och den South Pole Telescope, dat am Joer 2007 säin *first light* gesinn hat.
## Kuckt och

* Lëscht vu Radioteleskopen

## Literatur
* A. Kosowsky ''The Atacama Cosmology Telescope'', New Astron. Review, Band 47, 2003, S. 239
## Um Spaweck
* ACT homepage
Jeannot Hoffmann

De **Jeannot Hoffmann**, gebuer de 25. Mäerz 1934, ass e fréiere lëtzebuergesche Foussballspiller.

Tëscht dem 28. September 1961 am 7. Abrëll 1963 huet de Jeannot Hoffmann aachtmol fir déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp gespillt.
Pierre Kremer

Et gëtt verschidde Persounen déi **Pierre Kremer** heeschen:

* Pierre Kremer (1900-?), lëtzebuergesche Foussballspiller
* Pierre Kremer (1919-2000), lëtzebuergeschen Auteur
Pierre Kremer (Foussballspiller)

De **Pierre Kremer**, gebuer de 4. Februar 1900, a gestuerwen..., war e lëtzebuergesche Foussballspiller.

Tëscht dem 17. Abrëll 1927 am 25. Januar 1931 huet de Pierre Kremer aachtmol fir déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp gespillt an dobäi 2 Goler geschoss.

Hie war bei den Olympesche Summerspiller 1928 zu Amsterdam ee vun den Ersatzspiller.
Léon Lefèvre

De **Léon Lefèvre**, gebuer den 28. November 1904, a gestuerwen..., war e lëtzebuergesche Foussballspiller a Konschtschafenden.

Tëscht dem 15. Januar 1922 am 21. Mee 1927 huet de Léon Lefèvre aachtmol fir déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp gespillt an dobäi 3 Goler geschoss.
Nobelpräis fir Physik

Den **Nobelpräis fir Physik** ass eng vu fënnef Kategorie vum Nobelpräis a gëllt als déi héchst Auszeechnung fir Leeschtungen um Gebitt vun der Physik. Hie gëtt zesumme mat deenen anere Kategorie vum Präis, mat Ausnam vum Friddenspräis, all Joer zu Stockholm den 10. Dezember iwwerreecht, dem Doudesdag vum Präisstëfter Alfred Nobel (1833–1896).

Nom Testament vum Nobel soll de Präis an d'Geld un déijéineg Persoun goen, déi an deem betraffene Gebitt der Mënschheet am vergaangene Joer dee gréissten Notze bruecht huet. De Präis ass a fënnef Kategorien agedeelt, op déi d'Präisgelder zu gläichen Deeler verdeelt ginn. De Physikpräis soll un deejéinege goen, deen "um Gebitt vun der Physik déi bedeitendst Entdeckung oder Erfindung gemaach huet". Den Nobelpräis gëtt an der Kinneklech Schweedescher Akademie vun de Wëssenschafte verginn.

## Präisdréier

* Den éischte Präisdréier 1901 war de Wilhelm Conrad Röntgen
* Dee bis elo jéngste Präisdréier war mat 25 Joer de William Lawrence Bragg (1915)
* Dee bis elo eelste Präisdréier war mat 88 Joer de Raymond Davis junior (2002)
* De John Bardeen gouf als eenzege Präisdréier zweemol mat dem Nobelpräis fir Physik ausgezeechent (1956 an 1972); Marie Curie gouf nieft dem Nobelpräis fir Physik (1903) och mat dem Nobelpräis fir Chemie (1911) ausgezeechent
* Ënner den 186 Präisdréier bis 2010 sinn nëmmen zwou Fraen, d'Marie Curie (1903) an d'Maria Goeppert-Mayer (1963), den Nobelpräis fir Physik weist domat dee niddregste Fraenundeel vun alle Nobelpräisser op.
* Als bis elo eenzeg Koppel gouf 1903 d'Marie an de Pierre Curie ausgezeechent (hir Duechter, d'Irène Joliot-Curie gouf 1935 zesumme mat hirem Mann Frédéric mam Nobelpräis fir Chimie ausgezeechent)
* Et goufe bis elo véiermol Papp a Jong mam Nobelpräis fir Physik ausgezeechent: De William Henry Bragg an de William Lawrence Bragg (1915), den Niels Bohr (1922) an den Aage Niels Bohr (1975), de Manne Siegbahn (1924) an de Kai Siegbahn (1981), de Joseph John Thomson (1906) an de George Paget Thomson (1937)
* Et gouf 47-mol en eenzege Präisdréier (zulescht de Georges Charpak 1992), 26-mol hu sech zwou an 25-mol dräi Persounen de Präis gedeelt.
## Kuckt och
* Lëscht vun de Laureate vum Nobelpräis fir Physik

## Literatur
* Claus D. Hillebrand: *Nobel Century: a biographical analysis of physics laureates.* In: *Interdisciplinary Science Reviews.* Nr. 2, 2002 S. 87–93.

## Um Spaweck

*  Nobelpräis fir Physik
Léon Nilles

De **Léon Nilles**, gebuer den 19. Juli 1928 zu Nidderkäerjeng, a gestuerwen den 3. August 2016 zu Lëtzebuerg, war e lëtzebuergesche Bauingenieur, Auteur an Hotelier.

Hien ass bekannt als Auteur vun Texter am Theemeberäich Verkéier an Erzéiung am Stroosseverkéier a virun allem och als Promoteur, Hotelier a Muséesbesëtzer.

De Léon Nilles huet zu Aasselbuer dräi Privatmuséeën ageriicht déi ëffentlech zougänglech sinn: de Waassermillemusée op der Aasselbuerer Millen, de *[[Musée des écritoires]]* an de Schoulklassemusée an der fréierer Post vun Aasselbuer.

## Studium a weider Aktivitéiten
No senger Première am Escher Jongelycée huet de Léon Nilles Ingenieur op der ETH zu Zürich studéiert. No sengem Ofschloss op der ETH huet hie kuerz als Ingenieur bei der Arbed geschafft, a gouf duerno *Professeur-ingénieur* um deemolegen Technikum (haut Uni Lëtzebuerg).

Vun 1970 bis 1987 war en och am Gemengerot zu Bartreng aktiv.

Hie war vun 1964 bis 1987 President vun der Sécurité Routière an e war President vum Institut national de recherche routière (INRR). Ausserdeem war e Grënnungspresident vu PARIM (Prévention des accidents routiers – Institut mondial).

Hien hat och e Projet proposéiert fir mat enger Seelbunn, déi de Kierchbierg, d'Alstad an d'Rumm matenee verbonnen hätt, den Zougang fir Touristen fir kulturell an historesch Attraktiounen an der Stad Lëtzebuerg, ze verbesseren.

## Publikatiounen
* *Den Alen am Kuef. Farce (a Versen). 1 Akt*, Drama, 1946.

## Literatur
*Muller, Roger (rm), 2007. *Nilles, Léon.* In: G. Goetzinger a Claude D. Konter, *Luxemburger Autorenlexikon*. Centre national de littérature, Mersch. Cf S. 452.
*Dauch, Stéphanie, 2016. *Léon Nilles: un grand homme disparaît.* Luxemburger Wort 2016-08-22, S. 50.

## Um Spaweck
* Websäit vun der Aasselbuerer Millen
National Science Foundation

D**'National Science Foundation** (**NSF**) ass eng onofhängeg Ariichtung vun der US-Regierung mat Sëtz zu Arlington, Virginia. Hir Aufgab ass et, d'Fuerschung a Bildung op alle Felder vun de Wëssenschaften, mat Ausnam vun der Medezin, finanziell z'ënnerstëtzen. Si gouf den 10. Mee 1950 gegrënnt.
Mat engem Joresbudget vu ronn 6,9 Milliarden Dollar (2010) representéiert si 20 Prozent vun all de Subventioune vun der US-Regierung fir Grondlagefuerschung op Héichschoulen. A verschiddene Beräicher wéi Mathematik, Informatik, Wirtschaftswëssenschaften a Sozialwëssenschaften ass d'NSF d'Haaptdrëttmëttelquell fir Fuerschung. Pro Joer gi ronn 40.000 Projete presentéiert, vun deenen der ongeféier 10.000 gesponsert ginn. Zanter Oktober 2010 féiert de Subra Suresh den NSF.

## Fuerschungsdirektorater
D'NSF ass a 7 Direktorater organiséiert:

* Biological Sciences (Molekularbiologie, Zellbiologie an organesch Biologie, Ëmweltwëssenschaft)
* Computer and Information Science and Engineering (Informatik a kënschtlech Intelligenz)
* Engineering (Biotechnologie, Ekologie, Infrastruktur, Chimie, Transportwiesen, Elektroingenieurswiesen, Noriichtentechnik, industriell Entwécklung a Produktioun) 
* Geosciences (Geologie, Meteorologie an Marinewëssenschaften)
* Mathematical and Physical Sciences (Mathematik, Astronomie, Physik, Chimie a Materialwëssenschaft)
* Social, Behavioral and Economic Sciences (Neurologie, Psychologie, Sozialwëssenschaften, Anthropologie a Wirtschaftswëssenschaft)
* Education and Human Resources (Wëssenschaftspedagogik a Pedagogik vun der Mathematik fir all Alter)

Aner national Fuerschungsfërderungsariichtunge vun den USA sinn d'National Aeronautics and Space Administration (NASA) an d'National Institutes of Health (NIH). Op militäreschem Gebitt ass d'Defense Advanced Research Projects Agency (DARPA) bedeitend.

Vergläichbar Ariichtunge sinn d'Deutsche Forschungsgemeinschaft, de Schwäizer Nationalfonds an déi brittesch Royal Academy of Engineering.

## Kuckt och
* National Academy of Sciences
* Europäesche Fuerschungsrot

## Um Spaweck
* 
*  Websäit vum NSF
Mariano Rajoy

De **Mariano Rajoy Brey**, gebuer de 27. Mäerz 1955 zu Santiago de Compostela, ass e spuenesche Politiker (Partido Popular; PP). Hie war vum 21. Dezember 2011 bis den 1. Juni 2018 Premierminister a Spuenien.

De Rajoy ass Jurist an huet no sengem Studium beim spuenesche Kadaster geschafft. 1981 gouf e Member vun det *Alianza Popular*, aus där méi spéit d'PP gouf. Dat selwecht Joer gouf en an dat galizescht Regionalparlament gewielt. 1983 gouf e Gemengerot zu der Pontevedra an 1986 President vum Parlament vun der Provënz Pontevedra.

Zanter 1989 ass hien Deputéierten am spuenesche Parlament. Wéi d'PP 1996 d'Wale gewonnen huet, gouf hien, ënner dem Premierminister José María Aznar Bildungsminister, an 2001 Inneminister.

2004 huet den Aznar ugekënnegt, net méi Kandidat fir d'Amt vum Regierungspresident ze sinn, an de Rajoy huet doropshin seng Kandidatur deklaréiert. Um Enn hunn awer d'Sozialisten (PSOE) d'Wale gewonnen, an de Rajoy gouf Chef vun der Oppositioun am spuenesche Parlament. Am Oktober 2004 gouf hien och zum President vun der PP gewielt.

Bei de Parlamentswalen 2004 an 2008 war seng Partei, d'PP, där vum José Luís Zapatero ënnerleeën. Bei de virgezunnene Parlamentswale vum 20. November 2011 war de Rajoy op en Neits Spëtzekandidat vu senger Partei, déi dobäi 187 vun den am Ganzen 350 Sëtz krut. Ee Mount drop gouf hien als Premierminister vereedegt.

Den 1. Juni 2018 huet hien no engem Mësstrauensvote am Parlament, dat en op eng Stëmm verluer hat, missen zerécktrieden.

## Um Spaweck

* Seng Websäit
* Biographie bei CIDOB
Quadrantiden

D**'Quadrantide** sinn e Meteorstroum, deen all Joer am Januar ze gesinn ass. Hie gehéiert zu de véier aktiivste Stäreschnäitzeschwäerm.

De visuellen Urspronk oder Radiant läit am Stärebild Bootes, wouduerch si och nach **Bootide** genannt ginn. Den Numm *Quadrantide* leet sech vum Stärebild Quadrans Muralis of, e Stärebild wat net méi offiziell gefouert gëtt. 
D'Quadrantiden trieden an den éischte Januarwochen op, mat engem spatze Maximum an der Nuecht vum 3. op de 4. Januar. Am Maximum sinn 120 bis munnechmol 200 Meteore pro Stonn ze gesinn. Hir Hellegkeet ass net besonnesch grouss an hir Vitess ass an der Moyenne ronn 40&nbsp;km/s.

Den zirkumpolare Radiant steet owens no um Horizont, wouduerch d'Zuel vun den observéierte Meteore staark miniméiert gëtt. An der zweeter Nuetshallschent gewënnt de Radiant un Héicht, wouduerch den Undeel vun observéierte Meteore klëmmt.

Bis viru wéinege Jore war net bekannt, wien de Mammekierper vun de Quadrantiden ass. De 6. Mäerz 2003 gouf den Asteroid 2003&nbsp;EH<sub>1</sub> entdeckt, deem säi Bunnparameter gutt mat deem vun den Quadrantiden iwwerenee stëmmt. No engem Artikel vum Meteor-Expert Peter Jenniskens handelt et sech bei 2003&nbsp;EH1 ëm den inaktive Rescht vun engem Koméitekär, deen ausernee gebrach war, woubäi nieft 2003&nbsp;EH1 och d'Quadrantiden entstane sollte sinn. Als Kandidat fir de futtissen Urspronkskoméit kënnt den C/1490 Y1 a Fro, deem seng Bunnelementer och gutt zu de Quadrantide passen.

## Kuckt och

* Meteorstréim

## Um Spaweck
*  Quadrantid - meteorshowersonline.com 
*  2003&nbsp;EH<sub>1</sub> is the Quadrantid shower parent comet
*  astrocorner.de: Quadrantiden
*  Mammekierper fir Stäreschnuppeschauer entdeckt 
*  Allg. Info, Geschicht & Links
Paul Reuter

Et gëtt verschidde Persounen déi **Paul Reuter** heeschen:
* Paul Reuter (1909-1989), lëtzebuergesche Schoulmeeschter;
* Paul Reuter (1911-1990), lëtzebuergesche Jurist;
* Paul Reuter (1921-1991), lëtzebuergesche Foussballspiller.

## Kuckt och
* Reuter
Paul Reuter (Foussballspiller)

De **Paul Reuter**, gebuer den 12. Mee 1921 zu Diddeleng, a gestuerwen de 4. Dezember 1991 zu Esch-Uelzecht, war e lëtzebuergesche Foussballspiller an Zwangsrekrutéierten.

Tëscht dem 13. Mee 1945 am 26. Juni 1949 huet de Paul Reuter 8-mol fir déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp gespillt an dobäi 2 Goler geschoss.
Jean-Jacques Schartz

De **Jean-Jacques Schartz**, gebuer den 13. Mäerz 1946, ass e fréiere lëtzebuergesche Foussballspiller.

Tëscht dem 31. Mäerz 1968 am 4. Januar 1970 huet de Jean-Jacques Schartz 8-mol fir déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp gespillt an dobäi 2 Goler geschoss.
Meridianduerchgank

Als **Meridianduerchgank** gëtt an der Astronomie an an der Astrogeodesie dee Moment a Plaz um Himmel vun der Standplaz bezeechent, op där en Himmelskierper de Meridian (déi ërtlech Südrichtung) passéiert. Bei konstanter Deklinatioun erreecht den Himmelskierper an deem Moment vum Duerchgank och seng gréisst Héicht iwwer dem Horizont.

D'Moosse vu Meridianduerchgäng déngt v.&nbsp;a. der astronomescher Zäitbestemmung (kuckt Stärenzäit), der Längtebestëmmung an der geneeër Bestëmmung vu Stäreplazen. Dofir goufe speziell Instrumenter entwéckelt, wéi de Meridiankrees an d'Passageninstrument, vun deenen d'Stärenduerchgäng och automatesch registréiert kënne ginn.

E puer Methoden (z.&nbsp;B. Zirkummeridian) gebrauchen och Miessunge knapps virun an nom Meridiantransit.

## Kuckt och

* Kulminatioun (Astronomie)
* Astronomesch Plazbestëmmung
* Greenwich Mean Time
* Mëtteg
* Sonnestand
* Stärebunn
Amerikanesche Bison

Den **Amerikanesche Bison** (oder einfach **Bison**; *Bison bison*) ass en nordamerikanescht Rand aus er der Gattung vun de Bisonen.

Den Amerikanesche Bison huet eng Schëllerhéicht vun 1,90 Meter an ass bal 3 Meter laang. E ka 50&nbsp;km an der Stonn lafen. De Stéier ka bis 900&nbsp;kg schwéier ginn, d'Bisonskou hallef sou vill.

Amerikanesch Bisone ginn ongeféier 25 Joer al. Hire Pelz besteet aus zwou Loen: eng waarm bannenzeg Lo an eng déck, baussenzeg Lo, déi schützt. Wa s'op d'Welt kommen, kënne kleng Bisone schonn no enger hallwer Stonn stoen, an e puer Stonnen drop lafen.

D'Kéi an d'Kaalwer vun de Bisone liewe gewéinlech an Träpp vun enger 50 Déieren, d'Stéiere sinn Eenzelgänger oder liewen a klenge Gruppen. Am August a September siche se sech Kéi fir sech ze verkoppelen.

De Wisent (oder Europäesche Bison), an der Aler Welt ass enk Famill mat him.

Et gëtt haut eng 30.000 Exemplare vum Amerikanesche Bison; en ass deementspriechend geschützt. Virum 19. Joerhonnert gouf et nach Milliounen där Béischten, déi all Joer iwwer sougenannt "Büffelpied" am Fréijoer an den Norden an am Hierscht an de Süde gezu sinn.

D'Indinaer hunn zanter jeehier Juegd op de Bison gemaach, wat awer keng Menace fir d'Aart bedeit huet. Eréischt am 19. Joerhonnert gouf vun den europäeschen Awanderer de Bison systematesch, scho bal industriell, gejot, woubäi bei all Juegd alt Honnerten oder Dausende Béischte geschoss goufen. Et hätt net vill gefeelt, an de Bison wier komplett ausgerott ginn.


Fichier:Bison near a hot spring in Yellowstone-750px.JPG
Fichier:American Bison.jpg
Fichier:Buffalo Hunt (Sotheby's).jpg|En Indianer op Bisonjuegd
Deelkrees

Als **Deelkrees** gëtt an der Instrumenteléier an an der Geodesie eng delikat ënnerdeelt ronn Scheif aus Glas, Metall oder Filmmaterial bezeechent, déi der geneeër Wénkelmiessung déngt. Zu deem Zweck ass de Bord vun der Scheif mat radial gezeechenten, rengen Deelstrécher oder Mustere gläichméisseg ënnerdeelt.

D'Wénkelmiessung erfollegt a Verbindung mat enger Moossspektiv oder enger Viséiervirriichtung. D'Ofliesen um Deelkrees geschitt visuell (meeschtens mat opteschen Hëllefsmëttelen) oder duerch photoelektrescht Oftaaschte vun den Deelstrécher.

## Ofliese vun Deelkresser

D'visuellt Ofliesen, dat bis c.a. 1960 dominéiert hat, huet vun der Genauegkeet vum Instrument ofgehaangen
* Mat bloussem A, z.&nbsp;B. mat Kompassen an einfache Wénkelmiesser
* mat der Lupp an dem Nonius, ongeféier wéi beim Moossdësch a veschiddene Sextanten
* mat dem Skalemikroskop, z.&nbsp;B. beim Gefällmiesser, Schéierenteleskop oder Bautheodolit
* mat dem Ofliesmikroskop an dem Mikrometer, kuckt Sekonnentheodolit, Transit, Meridiankrees

D'photoelektrescht Ofliese vun Deelkreesser geschitt duerch automatescht Oftaaschte vun den Deelstrécher respektiv de Musteren. Dat a Form vu gläichméissege Stréchdeelungen oder duerch méi oder manner laang Stréchspuere verkierpert Wénkelmooss gëtt beim Oftaaschten an Hell-Donkel-Signaler ëmgesat an digital verschafft.

Deelkreesser kënnen oppen oder an engem Gehais verdeckt ausgefouert sinn; besonnesch genee Deelkreesser hunn Theodoliten, Sextanten, an astronomesch Meridiankreeser. D'Deelstrécher sinn do meeschtens Bouminutten oder e Villfach dovun, wärend d'Prezisiounsofliesen (op Wénkelsekonnen oder nach méi genee) duerch optesch Mikrometer erfollegt (Koinzidenz mat engem Planplackemikrometer).

## Deelkreesser vun Theodoliten

Bis Ufank vum 20. Joerhonnert ware genee Deelkreesser bei geodeteschen Instrumenter meeschtens aus Stol mat Sëlweralag fabrizéiert, zanter der Entwécklung vum Sekonnentheodolit (kuckt Wild T2) si fei gebeezt Glaskreesser méi gebräichlech. Deenen hir Deelung gouf am Ufank mechanesch (duerch Kreesdeelungsmaschinnen), spéider duerch fotografesch Reproduktioun (Beezen) hiergestallt, gradewéi déi vun haitegen edelste Glasmoossstief.

A modernen elektroneschen Theodolite gëtt d'Kreesliesung duerch optoelektronesch Methoden ersat. Déi Technik vun der relativer Wénkelbestëmmung gëtt *Inkrementalmethod* genannt, am Géigesaz zu der *Codemethod* beim Ofliese vun absolutte Wäerter.

Déi bis ongeféier 1800 schlecht Ofliesprezisioun vum Krees gouf virdrun duerch eng Erfindung mam Widderhuelungs- oder Repetitiounskrees vum Tobias Mayer kompenséiert.

## Literatur

* Franz Ackerl: *Geodäsie und Fotogrammetrie*. Band 1, *Instrumente und Verfahren der Vermessung und graphisch-mechanische Auswertung*. Verlag Georg Fromme, Wien 1950.
* Heribert Kahmen: *Angewandte Geodäsie – Vermessungskunde*. 20. Auflage. de-Gruyter-Verlag, Berlin/NewYork 2005, ISBN 978-3110184648.
Äerdmodell

Als **Äerdmodell** gëtt an de Geowëssenschafte eng mathematesch Duerstellung vun der Äerdfigur oder e mathematesch-physikalesche Modell vum Äerdkär bezeechent. Wann een d'Ofwäichunge vun de Modelleegenschafte vum tatsächlechen Äerdkierper ënnersicht, léisst sech d'Aerdfigur an de bannenzegen Deel vun der Äerd schrëttweis ëmmer méi genee erfuerschen.

Eegenschaften a Phenomeener, déi fir déi Analys gebraucht ginn, sinn ënner anerem:
* geometresch Parametere wéi Gréisst a Form vum Äerdellipsoid, Richtung a Vitess vun der Äerdrotatioun, Ännerunge vun der Äerdrotatioun, Polbeweegung, Prezessioun an Nutatioun
* Physikalesch Felder (Schwéierfeld, Magnéitfeld, elektresch Potentialer, Schwéngungen a Geoseismik
* physikalesch Parametere vum Schichtopbau (Äerdkuuscht, Äerdmantel an Diskontinuitéite déi dertëscht leien), mëttel Dicht an Elastizitéitsmodülle vun den eenzele Schichte, Gestengsart, Drock, Temperatur, Wäermestroum asw.

An der Geodesie gi passend mat méiglechst wéinege Parameteren Äerdmodeller och als Bezuchssystem fir Koordinaten op der Äerduewerfläch gebraucht, souwéi fir kuerzfristeg geodynamesch Virgäng a Beweegungen déi laang daueren (z.&nbsp;B. Kontinentaldrift).

An der Gravimetrie a Seismologie dénge Modeller vun den déiwen Äerdschichten derzou fir Anomalien an hirer Lagerung, Dicht, Elastizitéit oder Zesummesetzung, festzestellen. D'Ugewant Geophysik kann iwwer d'Interpretatioun vu Schwéieranomalien oder seismescher Reflexe op ënnerierdesch Lagerplaze schléissen, wärend déi Theoreetesch Geophysik an d'Äerdmiessung (Astronomesch a Physikalesch Geodesie) duerch Verglach vu Modell an Observatiounen de groussraimegen Opbau vum Äerdkierper a säi Verhalen als Planéit erfuersche kann.

## Kuckt och

* Geodetescht Äerdmodell
* Geophysikalescht Äerdmodell NUVEL
Gilbert Zender

De **Gilbert Zender**, gebuer de 24. Mäerz 1954, ass e fréiere lëtzebuergesche Foussballspiller.

Tëscht dem 16. Mäerz 1975 am 22. September 1976 huet de Gilbert Zender 8-mol fir déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp gespillt an dobäi 1 Gol geschoss.
Nicolas Remy

Den **Nicolas Remy**, gebuer den 11. Januar 1905, a gestuerwen..., war e lëtzebuergesche Foussballspiller.

Tëscht dem 14. Februar 1932 am 24. September 1933 huet den Nicolas Remy 8-mol fir déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp gespillt.
Nicolas Bock

Den **Nicolas Bock**, gebuer de 25. Juni 1928, ass e fréiere lëtzebuergesche Foussballspiller.

Tëscht dem 19. Mäerz am 12. November 1950 huet den Nicolas Bock siwemol fir déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp gespillt.
Dominique Di Genova

Den **Dominique Di Genova**, gebuer den 29. Januar 1942, ass e fréiere lëtzebuergesche Foussballspiller.

Tëscht dem 3. Mäerz 1971 am 10. Dezember 1972 huet den Dominique Di Genova siwemol fir déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp gespillt an dobäi 2 Goler geschoss.
Jean-Marc Gales

De **Jean-Marc Gales**, gebuer de 16. August 1962 zu Esch-Uelzecht, ass e lëtzebuergesche Maschinnebauingenieur a Manager.

Hie war vu Mäerz 2009 bis Januar 2012 *directeur des marques* bei PSA Peugeot Citroën. Hien ass zanter dem 1. Mee 2014 Generaldirekter vum britteschen Autosconstructeur Lotus.

## Gielchen
* Commandeur am Ordre de Mérite du Grand-Duché de Luxembourg (Promotioun 2016)
Paul Faber (Diplomat)

De **Paul Faber**, gebuer de 6. Abrëll 1943, a gestuerwen den 19. Juni 2014, war e lëtzebuergeschen Diplomat.

No sengem Studium zu Lëtzebuerg an a Frankräich, ass hie bei de Ministère schaffe gaangen.

Hien huet Lëtzebuerg vun 2005 bis 2007 als Ambassadeur an der Schwäiz an am Liechtenstein representéiert.

Hie war virdru Stännege Vertrieder vu Lëtzebuerg bei der Europäescher Unioun zu Bréissel (1976), Stännege Vertrieder vu Lëtzebuerg am Conseil de l'Europe zu Stroossbuerg (1986-1992), Ambassadeur vu Lëtzebuerg a Portugal (1993-1998), Ambassadeur an Italien, op Malta an zu San Marino (1998 - 2002), Ambassadeur an Éisträich, an Ungarn an a Slowenien (2002 - 2005). Gläichzäiteg war hie Stännege Vertrieder vun der *Agence Internationale sur l'énergie atomique* bei de Vereenten Natiounen.

Hie war mat der Schauspillerin Marie-Christine Faber bestuet. Zesumme krute si zwee Kanner.

## Auszeechnungen
* Chevalier vum *Gran Croce Ordine al Merito della Repubblica Italiana* (27.12.2002)
*  *Großes Silbernes Ehrenzeichen am Bande für Verdienste um die Republik Österreich*.
Joseph Faber (Foussballspiller)

De **Joseph Faber**, genannt **Josy**, gebuer de 24. August 1892, a gestuerwen..., war e lëtzebuergesche Foussballspiller, dee beim Racing ënner Vertrag stoung.

Tëscht dem 29. Oktober 1911 an dem 8. Februar 1914 huet de Josy Faber 3-mol fir déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp gespillt.

## Kuckt och
Joseph Groben

De **Joseph Groben**, gebuer den 18. Mäerz 1935 zu Eppelduerf, ass e lëtzebuergesche Literaturwëssenschaftler, Auteur a Professer.

Hien ass virun allem bekannt als Auteur vu kulturellen, literatur- a konschtkriteschen an och historeschen Texter. 1974 huet hien de Kammerorchester Les musiciens gegrënnt, deem säi President hie bis haut ass.

Hien ass Member vum Institut grand-ducal, Section des arts et lettres.

De Joseph Groben ass bestuet a Papp vun zwee Meedercher, der Violonistin Anne Groben an der Cellistin Françoise Groben. Hien ass den Eedem an de Verwalter vum Nikolaus Hein sengem Wierk, dat hien nei erausbruecht huet.

## Studium a Beruff
No senger Primärschoul zu Bouneweg huet de Joseph Groben 1954 seng Première am Stater Kolléisch gemaach. Duerno huet hie Germanistik, Romanistik a Slawistik zu Lëtzebuerg, Wien, Paräis a Moskau studéiert.

Duerno huet hie vun 1959 bis 1998 Latäin, Däitsch, Franséisch a Russesch am Stater Jongelycée enseignéiert. Vun 1972 bis 1992 huet hien däitsch Literatur um Centre universitaire zu Lëtzebuerg enséignéiert.

## Säi Wierk
Fënnef beschtbekannt Verëffentlechunge vum Joseph Grobe sinn:
* *Kërfecher am Museldall. Gedächniskultur von der Antike bis zur Gegenwart*, 2021. Imprimerie Centrale, 191 S.. ISBN 978-2-87978-230-0
* *Die Stadt Luxemburg. Dichtung – Malerei – Musik*, 2017. Imprimerie centrale, 333 S. Mat enger CD-ROM. ISBN 978-2-87978-200-3
* *Das Moseltal. Dichtung - Malerei - Musik*, 2015. Hrsg. J. Groben. Verlag Michael Weyand, Trier. ISBN 978-3942 429-17-7 
* *Connaissance de l'ancien Duché de Luxembourg*, 2000. E Buch iwwer d'Haaptuertschaften aus dem fréieren Herzogtum Lëtzebuerg;
* *Mosella. Historisch-kulturelle Monographie*, 2004 (éischt Editioun, Saint-Paul Lëtzebuerg) an 2011 (aktualiséiert an iwwerschafft zweet Editioun, Verlag Weyand, Tréier, 311 S.). ISBN 978-3-935 281-82-9;, e Buch iwwer d'Musel an d'Kulturgeschicht vum Dall vun der Musel, dat vun der Quell bis zur Mëndung an de Rhäin;
* *Sites historiques autour du Grand-Duché - Historische Stätten rings um das Grossherzogtum*; Lëtzebuerg (Sankt-Paulus), 2012; 318 Säiten (ill.) + 2 CDen.

### Weider Publikatiounen (Auswiel)
* *Requiem für ein Kind. Trauer und Trost berühmter Eltern* (Hrsg.), Dittrich Verlag, Köln 2001, ISBN 3920862325

### Kritesch Editiounen (Auswiel)
* * 'Als flösse die Mosel mitten durch sein Herz' - Nikolaus Hein, Ausgewählte Werke*, herausgegeben und kommentiert von Joseph Groben; Lëtzebuerg, Éditions Guy Binsfeld, 2016; 623 Säiten (ill.) + 1 CD mat Vertounungen an Originalopname vum Nikolaus Hein.
* Nikolaus Hein, *Der Verräter*, Erzählung; virgestallt a kommentéiert vum Joseph Groben; Bd. 6 vun der Collectioun 'Lëtzebuerger Bibliothéik'; Miersch (Centre national de littérature (CNL) / Lëtzebuerger Literaturarchiv), 1994.

## Literatur
* Conter, C.D. & Kremer, C., *Joseph Groben*. In: *Luxemburger Autorenlexikon*, Centre national de littérature, Miersch, S.225-226.

## Kuckt och
* Lëscht vu lëtzebuergesche Schrëftsteller
Fréijoerspunkt

Als **Fréijoerspunkt** (och Widderpunkt) gëtt an der Astronomie de Schnëttpunkt vum Himmelsequator mat der Ekliptik bezeechent, an deem d'Sonn zum Fréijoersufank vun der Nordhallefkugel (= Hierschtufank vun der Südhallefkugel) steet.
Den zweete Schnëttpunkt vum Himmelsequator mat der Ekliptik heescht **Hierschtpunkt**.

Den 20. oder 21. Mäerz, méi rar och den 19. Mäerz (kuckt Fréijoersufank) erreecht d'Sonn vu Süden hier de Fréijoerspunkt. Den Hierschtpunkt erreecht si vun Norden hier, den 22. oder 23. September.

Wann d'Sonn am Fréijoers- resp. am Hierschtpunkt steet, da sinn op der Äerd den Dag an d'Nuecht d'selwecht laang (Equinoxe). Fréijoers- an Hierschtpunkt ginn dofir och als Equinoxepunkte bezeechent.

De Fréijoerspunkt ass e wichtege Bezuchspunkt an der Astronomie, besonnesch am equatoriale Koordinatesystem.

## Kuckt och

* Equinoxe
* Rektaszensioun
* Joreszäiten
* Himmelsmechanik
* Dag-Nuecht-Grenz

## Literatur
*Andreas Guthmann: *Einführung in die Himmelsmechanik und Ephemeridenrechnung.* BI-Wiss.-Verl., Mannheim 1994, ISBN 3-411-17051-4.
Belle Époque (Homonymie)

**Belle Époque** ass eng Bezeechnung fir eng sozial- a kulturgeschichtlech Period a Mëtteleuropa ëm d'Joerhonnertwenn vum 19. zum 20. Joerhonnert; kuckt: Belle Époque.

Duerno genannt sinn ë.&nbsp;a.:
* e spuenesche Film vum Fernando Trueba vun 1992: Belle Époque (Film 1992);
* e lëtzebuergeschen Documentaire vum Andy Bausch vun 2012: D'Belle Époque;
* 3 franséische Film vum Nicolas Bedos vun 2019: La belle époque;
* eng Pop-Band, déi Enn 1970er Joren aktiv war: Belle Epoque (Band).
Belle Époque

**Belle Époque** ass e Begrëff fir eng Period a Mëtteleuropa, där hiren Ufank net kloer ze definéiern ass (jee nodeem an den 1880er bis 1890er Joren) an déi bis zum Ausbroch vum Éischte Weltkrich, 1914, geet. E gouf am Réckbléck nom Éischte Weltkrich geprägt.

Gemengt ass eng Period, an där et eng relativ politesch an ekonomesch Stabilitéit gouf, déi eng gewëss Stëmmung vu Suerglosegkeet a Fortschrëttsglawe favoriséiert huet. Si war duerch eng rasant technesch Entwécklung markéiert (allgemeng Verbreedung vun der Eisebunn an der Elektrizitéit; Erfindung vum Auto, vum Kino, vum Telefon, etc.) an huet an neie Konschtstréimungen (an der Architektur dem Jugendstil, an der Molerei dem Impressionismus an dem Ufank vum Expressionismus, asw.) hiren Ausdrock fonnt.

Allerdéngs kann ee vu *Belle Époque* just fir déi éischter bessergestallt Gesellschaftsschichten an de Stied schwätzen; de Gros vun der Bevëlkerung - d'Landbevëlkerung an d'Aarbechter - hat sou gutt wéi näischt vun deenen Errungenschaften. Sou koum et zu där Zäit dann och zu der Schafung vu Gewerkschaften a politesche Parteien, déi besser Liewensbedéngunge gefuedert hunn.

## Um Spaweck
Joseph Faber

Et gëtt méi Persounen déi **Joseph Faber** heeschen:
* de lëtzebuergeschen Ingenieur a Politiker Joseph Faber (1862-1933)
* de lëtzebuergeschen Distriktskommissär an Auteur Joseph Faber (1887-1960)
* de lëtzebuergesche Foussballspiller Joseph ("Josy") Faber (1892-...)
Goldmärel

D**'Goldmärel** (oder och nach **Piroul**) (*Oriolus oriolus*) ass e Sangvull aus der Famill vun de Piroulen (Oriolidae).
Ellips

Eng **Ellips** ass e speziell zouen ovale Bou. Si zielt nieft dem Punkt, dem Krees, der Parabol an der Hyperbol zu de Keegelschnëtter.

An der Natur trieden Ellipse a Form vun ongestéierte kepleresch Planéitebunne ëm d'Sonn op. Och beim Zeechnen vu Schréibiller ginn heefeg Ellipse gebraucht, well e Krees duerch eng Parallelprojektioun am Allgemengen als Ellips ofgemoolt gëtt.

D'Ellips (vum gr. *ἔλλειψις*, élleipsis) gouf vum Apollonios von Perge agefouert, d'Bezeechnung bezitt sech op d'Exzentrizitéit \varepsilon .

## Kuckt och

* Ellipsoid
* Fokaloid
* Homöoid
* Hyperbol
* Krees
* Parabol

## Um Spaweck

### Berechnungen
*  Formele fir den ''Ellipsenëmfang'' mat Beispielrechnung
*  Websäit fir d'Berechne vun engem ''Ellipsenëmfang''
*  Tangenten a Schnëtt mat enger Droite (JavaScript)

### Konstruktioun
Fir all follgend Linke gëtt e Java-Plug-in gebraucht.
*  Websäit mat der Méiglechkeet fir Ellipsekonstruktionen interaktiv auszeprobéieren
* https://web.archive.org/web/20070308190511/http://www.fh-lueneburg.de/u1/gym03/homepage/faecher/mathe/geometri/analytgeo/ellipsenzirkeleuk.htm
* https://web.archive.org/web/20100502172932/http://home.eduhi.at/teacher/alindner/geonext/geonext/klasse4/ellipse/ell_zirkel_kreis.htm
* https://web.archive.org/web/20100423054631/http://www.learn-line.nrw.de/angebote/selma/foyer/projekte/bielefeldproj2/plugin_cin/e_streifenkonstr.htm
* Konstruktion der Ellipse als affines Bild des Kreises – eng Visualiséierung mat GeoGebra
Guillaume-Mathias Augustin

De **Jean-Guillaume-Mathias Augustin**, gebuer de 27. Abrëll 1815 zu Dikrech, a gestuerwen den 20. Februar 1880 an der Stad Lëtzebuerg, war e Jurist a Politiker.

1853 gouf hie Conseiller op der Cour supérieure de Justice.

An der Regierung Simons war hie fir d'éischt vum 2. Juni 1857 bis den 29. November 1857 *Administrateur Général* vun de Bauten an duerno vum 29. November 1857 bis den 23. Juni 1859 Generaldirekter fir Justiz a Finanzen.
Gia Scala

D**'Gia Scala**, gebuer den 3. Mäerz 1934 zu Liverpool, England, a gestuerwen den 30. Abrëll 1972 zu Hollywood, war eng englesch Schauspillerin. 
## Filmer
* 1956: *The Price of Fear*, vum Abner Biberman mam Merle Oberon a Lex Barker
* 1957: *Four Girls in Town*, vum Jack Sher mam George Nader an Julie Adams
* 1957: *The Big Boodle*, vum Richard Wilson mam Errol Flynn a Pedro Armendáriz
* 1957: *The Garment Jungle*, vum Vincent Sherman mam Lee J. Cobb a Kerwin Mathews
* 1957: *Tip on a Dead Jockey*, vum Richard Thorpe mam Robert Taylor an Dorothy Malone
* 1957: *Don't Go Near the Water*, vum Charles Walters mam Glenn Ford a Keenan Wynn
* 1958: *Ride a Crooked Trail*, vum Jesse Hibbs mam Audie Murphy an Henry Silva
* 1958: *The Two-Headed Spy*, vum André De Toth mam Jack Hawkins an Erik Schumann
* 1958: *The Tunnel of Love*, vum Gene Kelly mam Doris Day a Richard Widmark
* 1959: *The Angry Hills*, vum Robert Aldrich mam Robert Mitchum a Stanley Baker
* 1959: *[[Battle of the Coral Sea (Film)|Battle of the Coral Sea]]*, vum Paul Wendkos mam Cliff Robertson 
* 1960: *Wernher von Braun*, vum J. Lee Thompson mam Curd Jürgens an Herbert Lom
* 1961: *[[The Guns of Navarone]]*, vum J. Lee Thompson mam Gregory Peck, David Niven an Anthony Quinn
* 1962: *Il trionfo di Robin Hood*, vum Umberto Lenzi mam Don Burnett a Gaia Germani
* 1967: *Operación Dalila*, vum Luis de los Arcos mam Rory Calhoun an George Rigaud

## Um Spaweck

*  Biographie bei La saga des étoiles filantes
Oppolzer (Moundkrater)

**Oppolzer** ass de Rescht vun engem Moundkrater um südleche Rand vum Sinus Medii, um Nullmeridian vum Äerdmound. Den Aschlagkrater gouf 1935 vun der IAU nom éisträicheschen Astronom Theodor von Oppolzer genannt.

De Krater hue e mëttleren Duerchmiesser vu 40&nbsp;km. Seng Positioun am Zentralberäich vun der äerdzougedréitzer Moundsäit huet d'selenographesche Koordinaten 1° 30' S / 0° 30' W. Op sengem südëstleche Kraterrand steet de Krater Réaumur an am Westsüdwesten dee nom Camille Flammarion genannte, Lavaramplifläch Flammarion.

Déi 110&nbsp;km laang Moundrill Rima Oppolzer duerchschneit de Süddeel vum Kraterbuedem.
Däitschen Zentrum fir Loft- a Raumfaart

Den **Däitschen Zentrum fir Loft- a Raumfaart** (de: **Deutsches Zentrum für Luft- und Raumfahrt e. V.**), ofgekierzt **DLR**, ass e Fuerschungszentrum vun der Bundesrepublik Däitschland fir Loft- a Raumfaart, Energie a Verkéier.

Den DLR ass an Däitschland op 16 Standplaze vertrueden, den Haaptsëtz ass zu Köln. Seng ëmfangräich Fuerschungs- an Entwécklungsaarbechte sinn an national an international Kooperatiounen agebonnen.

Iwwer déi eege Fuerschung eraus ass den DLR als Raumfaartagentur am Optrag vun der däitscher Bundesregierung fir de Programm an d'Ëmsetzung vun den däitsche Raumfaartaktivitéiten zoustänneg. Weiderhi koordinéiert den DLR als Projetdréier déi fachlech an organisatoresch Ëmsetzung vu Fërderprojete vu verschiddene Ministère vun der Bundesrepublik Däitschland (ë.&nbsp;a. vum BMBF a BMWi).

## Kuckt och

* Däitsch Raumfaart
* Weltraumorganisatioun

## Literatur
* Niklas Reinke: *Geschichte der deutschen Raumfahrtpolitik. Konzepte, Einflussfaktoren und Interdependenzen: 1923-2002*, München 2004, ISBN 3-486-56842-6

## Um Spaweck

* DLR-Homepage
* DLR School Lab-Homepage
* 100 Jahre Luft- und Raumfahrtforschung in Deutschland
* Projektträger im DLR
* Historie des DLR - Gesellschaft von Freunden des DLR e.&nbsp;V.
* Forschungsflugzeugflotte des Deutschen Zentrum für Luft- und Raumfahrt
* DLR_next - Das Jugendportal des DLR
Marie Frédéric Henri Christiani

De **Marie Frédéric Henri Christiani**, gebuer de 15. Februar 1760 zu Stroossbuerg, a gestuerwen och do de 26. Mäerz 1838, war e franséischen Historiker, Jurist, Deputéierten a Staatsbeamten.

Hie war 1783-1784 Professer fir Droit a Geschicht, a gouf 1786 Affekot a Gemengereceveur. No der Franséischer Revolutioun gouf e 1791 Member vum Directoire a gouf 1792 als Deputéierte vum Bas-Rhin zum Member vun der Convention gewielt (bis 1795). Duerno war en, bis 1797, Member vum Conseil des Cinq-Cents.

Duerno gouf e vum Directoire als Commissaire du gouvernement an d'Zentralvewaltung vum Departement Haut-Rhin geschéckt, wou en 2 Joer drop vum Gouvernement consulaire zum provisoresche Generalsekretär vun der Préfecture vu Stroossbuerg ernannt gouf. De 27. Ventôse vum Joer X (18. Mäerz 1802) gouf e Generalsekretär vum Département des Forêts.

1815, wärend de Cent-jours, gouf et e Sous-préfêt zu Stroossbuerg. Mä scho kuerz duerno, no der Restauratioun, war et mat senger Beamte-Karriär eriwwer.

### Wierk
* *Précis historique et chronologique du pays du Luxembourg, suivi d'une notice des principales villes du département des Forêts*. Luxembourg: impr. de C. Lamort, 1805.

### Quell, um Spaweck
*Biographesch Fiche op der Websäit vun der Assemblée nationale
Trek-Segafredo

**Trek-Segafredo** (UCI Kierzel: TFS) ass zanter 2011 e professionellt US-amerikanescht Vëlossport-ProTeam ëm d'Bridder Andy a Fränk Schleck, dat 2011 als lëtzebuergesch Ekipp ënner dem Numm Leopard-Trek gestart ass (wat sengersäits haut e Continental Team an d'Farmteam ass).

## Geschicht

### Grënnung
Déi offiziell Presentatioun war de 6. Januar 2011 an der Coque.

Den ursprénglechen Numm *Leopard Trek* koum engersäits vun der *Leopard S.A.*, enger Firma, un där ë.&nbsp;a. de Sportmäzeen an Immobilien-Agent Flavio Becca bedeelegt ass, an den US-amerikanesche Vëlosfabrikant Trek. Eng Rëtsch Sponsoren hu mat zum Finanzement vum Team bäigedroen.

### Entwécklung
Den 9. Mee 2011 ass de belsche Vëlossportler Wouter Weylandt beim Giro d'Italia tragesch gefall an nach op der Plaz gestuerwen.

Den däitsche Vëlossportler Linus Gerdemann huet tëscht dem 1. an 5. Juni den Tour de Luxembourg 2011 gewonnen.

Mëtt 2011 sinn de Fränk Schleck (L), de Robert Wagner (D) an de Fabian Cancellara (CH) déi National Stroossemeeschteren an hire Länner ginn, an den Andy Schleck (L) gouf zweeten am Tour de France.

2014 huet Trek d'Lizenz eleng iwwerholl an eng US-amerikanesch Ekipp draus gemaach.

### Team-Bezeechnungen am Laf vun der Zäit
* 2011 Leopard Trek (LEO)
* 2012 RadioShack-Nissan (RNT)
* 2013 RadioShack-Leopard (RLT)
* 2014-2015 Trek Factory Racing (TFR)
* 2016 Trek-Segafredo (TFS)

## Coureuren an der Ekipp

## Um Spaweck

* Offiziell web
* Offiziell Facebook-Fansäit
* Offiziellt Twitter-Profil
* Offizielle YouTube-Kont
Conrad Haas

De **Conrad Haas**, gebuer am Joer 1509 warscheinlech zu Dornbach bei Wien, a gestuerwen am Joer 1576 zu Hermannstadt, Siebenbürgen, war e Militärtechniker a Rakéitepionéier.

## Liewen

De Conrad Haas hat zu Wien géint d'Tierke gekricht a koum 1551 mat der Arméi vum Ferdinand I. als Zeugwart a Béchsemeeschter op Hermannstadt, wou hien d'Leedung vum Krichsarsenal iwwerholl hat.

Tëscht 1529 a 1556 verfasst hien e *Kunstbuch* (Staatsarchiv Sibiu, Varia II 374), an deem hien op 282 Säiten déi deemools zwee bekannt Asazgebidder (Feierwierksdréier a Waff) vun der Rakéitentechnik beschriwwen huet. Dës Handschrëft gouf eréischt 1961 am Hermannstädter Staatsarchiv fonnt. A sengem Wierk geet den Haas op bautechnesch Detailfroe vum Rakéitebau an, woubäi hien och de Wierkungsprinzip vun der Rakéit erkläert, a vill Rakéitentype beschreift, beispillsweis d'Méistuferakéit, d'Bëndelrakéit an d'Iddi vum moderne Raumschëff. Weider beschäftegt hie sech mat der Andeelung vun den Dreifstoffsätz bei Stuferakéiten, verschiddenen Dreifstoffgemëscher inklusiv Flëssegdreifstoff a féiert deltafërmeg Stabiliséierungsflossen a klackefërmeg Düsen an. Am leschten Ofsaz vu sengem Wierk schreift hien: *Aber mein Rath mehr Fried und kein Krieg, die Büchsen do sein gelassen unter dem Dach, so wird die Kugel nit verschossen, das Pulver mit verbrannt oder nass, so behielt der Fürst sein Geld, der Büchsenmeister sein Leben; das ist der Rath so Conrad Haas tut geben.* Virun der Entdeckung vun dëser Handschrëft gouf déi éischt Beschreiwung vun der Dräistufe-Rakéit dem polnesche Waffeconstructeur Casimir Simienowicz a sengem Wierk *Ars magna artilleriae pars prima* vu 1650 zougesprach.

## Wierker
* *Kunstbuch* tëscht 1529 an 1556, Handschrëft am Hermannstädter Nationalarchiv
* Conrad Haas: Entwurf *Wie du solt machen gar schöne Rakette, die da von im selber oben hinauff in die hoch faren*, Manuskript vun Hermannstadt, Archiv vun der Bukarester Akademie.

## Literatur
* Hans Bergel: *Würfelspiele des Lebens*: vier Portraits bedeutender Siebenbürger, Conrad Haas, Johann Martin Honigberger, Parul Richter, Arthur Phleps.– München: Meschendörfer, 1972
* Hans Barth: *Conrad Haas – Raketenpionier und Humanist*, Johannis Reeg Verlag, Heilbronn 2005, ISBN 3-937320-55-5, 33 Abbildungen, 94 Seiten,
* Frieder Schuller – Transsilvania Film GmbH – dréit 1983 fir den ORF en Dokumentarfilm iwwer de Conrad Haas, an deem och den Hermann Oberth ze gesinn ass.
* Doru Todericiu: *Preistoria Rachetei Moderne.* Manuscrisul de la Sibiu 1529–1569, Editura Academiei RSR, Bucursti, 1969
* Ernst Wagner: *Geschichte der Siebenbürger Sachsen.* Wort und Welt Verlag, Thaur bei Innsbruck, 1990
* Doru Todericiu: Preistoria Rachetei Moderne. Manuscrisul de la Sibiu 1529–1569, Editura Academiei, Bucuresti, 2008

## Um Spaweck
* "Erstlich schöne Racketten mancherley Art" (Artikel aus der FAZ, vum Richard Friebe)
* Rakéitepionéier Kuerzartikel
Eugène Kremer

Den **Eugène Kremer**, gebuer den 30. Oktober 1908, a gestuerwen ?..., war e lëtzebuergesche Foussballspiller.

Tëscht dem 25. Februar 1934 am 21. Februar 1937 huet den Eugène Kremer siwemol fir déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp gespillt.
François Besch

De **François Besch**, gebuer den 11. Abrëll 1963 zu Esch-Uelzecht, ass e lëtzebuergesche Fotograf, Journalist, Auteur a Moler. Hie wunnt a schafft zu Béiweng.
## De Moler
Hie war 1978 dee jéngste Kënschtler, dee jeemools bei der *Quinquennale d'art moderne luxembourgeois* ausgestallt huet. 1977 krut hien e Präis bei der *Biennale des jeunes artistes luxembourgeois*.
## De Fotograf
Hie war am Juli 2011 ee vun den Gewënner beim Concours *Life in a Day* vun *[[National Geographic Society|National Geographic]],* bei deem Fotoen ausgezeechent goufen, déi mat der *[[Hipstamatic]]applikatioun* fir den iPhone opgeholl gi waren. Am November/Dezember 2011 huet hien ënner dem Titel *Down here | Up there* déi éischt iPhone-Fotografie-Ausstellung zu Lëtzebuerg an der "Galerie Terres Rouges" zu Esch-Uelzecht realiséiert. Am Dezember 2013 huet d'Lëtzebuerger Post déi weltwäit éischt Timbere mat Fotoen erausginn, déi mat der Hipstamaticapplikatioun realiséiert goufen. Am Mäerz 2017 krut hien de *Monika von Boch-Preis für Fotografie*.
## Rezent Ausstellungen

* 2017: *François Besch: Hipstamatics*, Museum Schloss Fellenberg, Merzig, Déitschland
* 2016: *Salon 2016 du [[Cercle artistique de Luxembourg]]*, Hall Victor Hugo, Luxembourg
* 2015: *Dialogue III*, zesumme mam François Schortgen, Centre Baclesse, Esch-Uelzecht
*:: *Six Lives in Photography*, Galerie Clairefontaine, Espace II a Konschthaus beim Engel, Lëtzebuerg-Stad
*:: *BeNeLux*, Galerie bij de Boeken, Ulft, Holland
* 2014: *Salon 2014 du Cercle artistique de Luxembourg*, CarréRotondes, Luxembourg
* 2013: *The Story of the Creative*, See.Me Exhibition Space, New York
*:: *Multilingual Teens*, Place Guillaume II (Knuedler), Lëtzebuerg-Stad
*:: *Let it Shine*, Soho Gallery for Digital Art, New York
*:: *Von Glückspilzen und anderen Lichtwelten*, Galerie Clairefontaine (Espace 2), Lëtzebuerg-Stad
* 2012: *Poetic Renaissance*, Galerie Clairefontaine (Espace 1), Lëtzebuerg-Stad
*:: *Money ([https://web.archive.org/web/20120904105624/http://www.themobilemuseum.net/ The Mobile Museum])*, Mudam, Lëtzebuerg-Kierchbierg
* 2011: *Down here | Up there*, Galerie Terres Rouges, Esch-Uelzecht
## Gielchen
*
## Kuckt och
* Lëscht vu lëtzebuergesche Konschtschafenden
*Lëscht vu lëtzebuergesche Schrëftsteller
## Um Spaweck

* Perséinlech Websäit vum Kënschtler
* A virtual diary in hipstamatics (2011-2012)
* photography-now.com
Nibio Orioli

Den **Nibio Orioli**, gebuer den 2. Abrëll 1948, ass e fréiere lëtzebuergesche Foussballspiller.

Tëscht dem 27. Mäerz 1976 am 26. Mee 1977 huet den Nibio Orioli 7-mol fir déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp gespillt.

## Kuckt och
Léon Schmit

De **Léon Schmit**, gebuer den 29. Mäerz 1947, ass e fréiere lëtzebuergesche Foussballspiller.

Tëscht dem 16. Abrëll 1970 am 19. Oktober 1975 huet de Léon Schmit siwemol fir déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp gespillt.
Norry Wampach

Den **Norry Wampach** oder **Norbert Wampach**, gebuer de 25. Februar 1941, ass e fréiere lëtzebuergesche Foussballspiller.

Tëscht dem 26. Abrëll 1964 am 20. Mäerz 1966 huet den Norry Wampach 7-mol fir déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp gespillt.
André Zwally

Den **André Zwally**, gebuer den 18. Oktober 1955, ass e lëtzebuergesche Lokalpolitiker (CSV), Gewerkschaftler (LCGB) an e fréiere Foussballspiller.

Tëscht dem 3. Dezember 1977 am 27. Februar 1980 huet den André Zwally 7-mol fir déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp gespillt.

Bei de Wale vun 2011 gouf hien zu Esch an de Gemengerot gewielt an ass haut *(September 2019)* 1. Schäffen.
Joseph Luzzi

De **Joseph Luzzi**, gebuer den 3. Januar 1933, ass e fréiere lëtzebuergesche Foussballspiller.

Tëscht dem 10. Abrëll 1955 am 10. Juni 1961 huet de Joseph Luzzi siwemol fir déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp gespillt an huet dobäi 1 Gol geschoss.
Jean Wagner

Et gëtt verschidde Persounen déi **Jean Wagner** heeschen:
* Jean Wagner (1846-1918), lëtzebuergesche Kutschebauer 
* Jean Wagner (1905-1978), lëtzebuergesche Liichtathleet an Olympionik
* Jean Wagner (1969-), lëtzebuergesche Foussballspiller
Jean Wagner (Foussballspiller)

De **Jean Wagner**, gebuer den 3. Dezember 1969, ass e fréiere lëtzebuergesche Foussballspiller.

Tëscht dem 13. Oktober 2007 am 19. November 2008 huet de Jean Wagner 7-mol fir déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp gespillt. Mat 38 Joer war hien den eelste Foussballspiller dee jee fir d'Foussballnationalekipp gespillt huet.