Vokal

E **Vokal** (oder eng **Voyelle**) bezeechent an der Phoneetik e Laut vun der mënschlecher Sprooch, deen duerch en ongehënnerte Stroum vu Loft duerch d'Hielen, déi iwwer der Schléck leien, d.&nbsp;h. d'Mond- an Nuesenhiel, entsteet. Déi Hielen déngen als Resonanzkierper, an hir Form an d'Quantitéit vun der Loft, déi derduerch ginn, bestëmmen d'Qualitéit vum Vokal.

E Vokal ass am geneeë Sënn vum Wuert e vokalesche Laut, also e Phon: eng Eenheet vun der geschwater Sprooch. Buschtawen vun der geschriwwener Sprooch wéi A, E, I, O, U si Vokalbuschtawen, ginn awer am allgemenge Sproochgebrauch och als „Vokal“ bezeechent.

De Vokale géintiwwer stinn d'Konsonanten, bei deenen de Loftstroum gehënnert gëtt.

## Eegenschafte vun de Vokaler

De Klang vun de Vokalen hänkt vun der Zuel, der Form an dem Volume vun de Resonanzkierperen of, duerch déi déi ausgeotemt Loft fléisst:
# Zuel vun de Resonatoren:
#* Wann déi ganz Loft duerch de Mond ausgestouss gëtt, schwätzt ee vun *orale Vokalen*
#**: *a*, *ee*, *i* ;
#* wann en Deel vun der Loft duerch d'Nues ausgestouss gëtt, schwätzt ee vun *nasale Vokalen*:
#** franséisch: *en*, *an*, *un*, *hein?*, *on*
#** portugisesch: Graphemer *ã*, *õ*
#* wann d'Lëpsen no vir gestreckt ginn, entsteet en Huelraum tëscht hinnen an den Zänn; dës *Labialhiel* ass deen drëtte Resonator. D'Vokaler, déi sou entstinn, nennt een *gerënnt*. 
#** Graphemer: *u*, *ü*, *ö*, *o*.
# Déift vum Artikulatiounspunkt:
#* wann dee viischten Deel vun der Zong dem viischten Deel vum Gumm entgéintgewëlleft gëtt, nennt een dat "déi viischt Vokaler"
#** *ee*, *ü*, *a*
#* wann den hënneschten Deel vun der Zong dem hënneschten Deel vum Gumm entgéintgewëlleft gëtt, schwätzt ee vun "hënneschte Vokaler" 
#** *o*, *u*
#* wann de mëttelsten Deel vun der Zong sech dem mëttelsten Deel vum Gumm entgéintwëlleft, schwätzt ee vun zentralen" oder "mëttelste Vokaler":
#** *ë*
# Gréisst vun der Mondhiel, déi virun allem dovun ofhänkt, wéi wäit de Mond op ass. Et gëtt véier Ëffnungsgraden:
#* 1. Grad: Vokalen, déi "zou" sinn, oder mat minimaler Oppenheet: (Beispill: *i*)
#* 2. Grad: "Hallef-zoue" Vokaler: (Beispill: *ee*);
#* 3. Grad: "Hallef-oppe" Vokaler: (Beispill: *ä*);
#* 4. Grad: "oppe" Vokaler: (Beispill: *a*).

Heidrënner sinn déi gängegst Vokaler gewisen (transkribéiert an d'Internationaalt Phoneetescht Alphabet no den dräi Charakteristiken, wéi se hei uewendriwwer beschriwwe sinn).

## Vokalen am lëtzebuergeschen
An der Lëtzebuerger Sprooch gëtt et follgend Vokalen (Vokalbuschtawen):

### Monophthongen

* ***Ö*** / ***ö*** an ***Ü*** / ***ü*** gëtt et just a Wierder déi aus dem Däitsche geléint sinn.
* Fir geléint Wierder aus dem Franséische sinn zousätzlech nach déi dräi Nasalvokalen [ɛ̃] (*Timber*), [ɑ̃] (*Arrangement*) an [ɔ̃] (*Bonbon*) unzehuelen. Donieft kënnen heiansdo och weider phoneetesch Eegenschafte vum Franséischen an d'Lëtzebuergescht iwwerholl ginn, z.&nbsp;B. den [wɑ] an *Toilette*. D'Aussprooch an d'Schreifweis riichte sech an deene Fäll nom Franséischen.

### Diphthongen
Am lëtzebuergesche gëtt et dës aacht Duebellauter: ‹ai›, ‹äi›, ‹au›, ‹ei›, ‹éi›, ‹ie›, ‹ou›, ‹ue›.

### Digraphen
Wierder mat follgenden Digraphen déi aus dem Franséischen oder Englesche kommen, behalen hir ursprénglech Aussprooch:

### Nasal Vokalen
D'Nasalvokale gi wéi am Franséischen ausgeschwat: *Ch*'am**ber, M**em**ber, Ann**on**ce, **In**vité, Verd**un**, **En*'veloppe*.

## Literatur
* 

## Um Spaweck

*