open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Synagog Esch-Uelzecht

D**'Synagog vun Esch Uelzecht** gouf tëscht 1953 an 1954 vum Escher Entreprener N. Moia no Pläng vum Lëtzebuerger Architekt Christian Scholl gebaut. De Grondstee gouf den 30. Abrëll 1953 geluecht; de 17. Oktober 1954 gouf se ageweit. D'faarweg Fënstere si vum Atelier Linster vu Munneref.

Si steet an der Kanalstrooss, um Eck mat der Dicksstrooss, e puer honnert Meter vun där Plaz ewech, wou déi éischt Escher Synagog stoung.

## Geschicht

Déi éischt Escher Synagog gouf den 28. Juli 1899 ageweit. De Grondstee war den 21. Juli 1898 geluecht ginn, d'Pläng ware vum Charles Arendt. Si stoung op der Vinzenz-Plaz an hat bannena Plaz fir 150 Leit.

Den 3. Juni 1941 gouf se vum nationalsozialisteschen Okkupant dem Äerdbuedem gläichgemaach. D'Plaz, déi zanterhier eidel stoung, gouf 1985 a *Place de la Synagogue* ëmbenannt. 2004 gouf do e Monument opgeriicht, dat un déi Escher Judden erënnert, déi an d'Vernichtungslageren deportéiert an do ermuert goufen.

Bis 2009 war d'Communautéit bei kenger jiddescher Denominatioun (orthodox, Masorti, progressiv asw.) affiliéiert. 2010 huet d'Communautéit entscheet dem progressive Juddentum bäizetrieden an ass zënterhier Member an der European Union of Progressive Judaism.

## Escher jiddesch Communautéit
D'Communautéit vun Esch-Uelzecht beschreift sech selwer als eng ganz villfälteg Gemeinschaft. Rabbiner ass zënter 2015 den an der Sowjetunioun gebuerenen Alexander Grodensky, dee seng Ausbildung am Abraham-Geiger-Kolleg zu Berlin ofgeschloss huet. An der liberaler jiddescher Communautéit vu Lëtzebuerg, déi zu Esch hire Sëtz huet, begéine sech traditionalistesch Judden, déi virun allem vun Esch selwer kommen, liberal Judden, haaptsächlech aus der Stad an der Groussregioun, expatriéiert oder international Judden, awer och interreliéis Koppelen, wou ee Partner Judd ass an deen aneren net. Vun enger 50 Memberen 2009 ass d'Communautéit an de leschte Joer op eng 300-350 Leit gewuess. De grousse Succès vun dëser Gemeinschaft erkläert sech duerch hir Sproochevillfalt, dorënner virun allem frankophon an anglophon Aflëss, mä och duerch hir oppen Approche zu Gesellschaftstheme wéi Gläichberechtegung tëschent Männer a Fraen, LGBT+ Koppelen, asw.

## Literatur
* Antoinette Reuter: *Die Synagoge, Historisches und Archtektonisches Esch (68)*, tageblatt 4./5.Juli 2020, S. 28 // tageblatt.lu
* Georges Buchler: *Esch 1940-1944, Synagoge, Historisches und Archtektonisches Esch (68)*, tageblatt 28 . Juni 2020 // tageblatt.lu
* Paul Cerf, Isi Finkelstein: *Les Juifs d'Esch - Déi Escher Judden. Chronique de la Communauté juive de 1837 à 1999.* Édition des Cahiers Luxembourgeois, 1999.

## Kuckt och
* Synagog Stad Lëtzebuerg
* Synagog Munneref
* Juddentum zu Lëtzebuerg
* Lëscht vu reliéise Gebaier zu Lëtzebuerg

## Um Spaweck

* D'Websäit vun der Escher Communautéit
Verluerekascht

**Verluerekascht** ass den Numm vun:
* engem Quartier vun der Stad Lëtzebuerg: Verluerekascht (Stad Lëtzebuerg);
* engem Flouernumm an der Gemeng Fiels: Verluerekascht Fiels

## Kuckt och
* Verlorenkost: eng Plaz mat Bréck zu Gent.
Päifenneijoerschdag

**Päifenneijoerschdag**, **Mokuchsdag** oder och regional *Nëmmerchesdag*, *Päipelneijoerschdag* oder de *Jomerdag* ass e fiktiven Dag mat deem een am Lëtzebuergeschen zum Ausdrock brénge wëll, datt eppes ni geschéie wäert.

## Literatur
* Luxemburger Wörterbuch 1950-70 Mokuchsdag, [Päifenneijooschdag](http://engelmann.uni.lu:8080/portal/WBB2009/LWB/call_wbgui_py_from_form?javascript:ajaxGetArticle('buildArticle?lemid=HP00812&hitlist=1141105&frame=wbgui');ajaxGetHeader('buildSectionHeader?lemid=HP00812&style=1');ajaxGetSectionNavigator('buildSectionNavigator?lemid=HP00812');ajaxGetAdditionalMenu('buildAdditionalMenu?lemid=HP00812&mode=');ajaxGetLemmaListe('buildLemmaListe?prefix=&lemid=HP00812&listmode=lemid');) (al Schreifweis), [Nëmmerchesdag](http://engelmann.uni.lu:8080/portal/WBB2009/LWB/call_wbgui_py_from_form?javascript:ajaxGetArticle('buildArticle?lemid=HN00378&hitlist=&frame=wbgui');ajaxGetLemmaListe('buildLemmaListe?prefix=&lemid=HN00378&listmode=lemid');ajaxGetHeader('buildSectionHeader?lemid=HN00378&style=1');ajaxGetSectionNavigator('buildSectionNavigator?lemid=HN00378');ajaxGetAdditionalMenu('buildAdditionalMenu?lemid=HN00378&mode=');), [Päipel(en)neijooschdag](http://engelmann.uni.lu:8080/portal/WBB2009/LWB/call_wbgui_py_from_form?javascript:ajaxGetArticle('buildArticle?lemid=HP00840&hitlist=&frame=wbgui');ajaxGetLemmaListe('buildLemmaListe?prefix=&lemid=HP00840&listmode=lemid');ajaxGetHeader('buildSectionHeader?lemid=HP00840&style=1');ajaxGetSectionNavigator('buildSectionNavigator?lemid=HP00840');ajaxGetAdditionalMenu('buildAdditionalMenu?lemid=HP00840&mode=');) (al Schreifweis)

## Theater
* Haut as Päiffeneijooschdag  - Auteur: Pit Hoerold

## Kuckt och
* Mokuch
Dario Moreno

Den **Dario Moreno**, gebuer den 3. Abrëll 1921 als "Davi Arugete" zu *Mezarlikbasi* no bei Izmir an der Tierkei, a gestuerwen den 1. Dezember 1968 zu Istanbul, war en tierkesche Pop-Sänger a Filmschauspiller.

Dem Dario Moreno säi Papp war vun tierkesch-jiddeschen Originnen a seng Mamm staamt aus Mexiko. Wéi den Davi e puer Méint al war, ass säi Papp gestuerwen a seng Mamm ass mat him an hiert Heemechtsland gaangen.

No engem Droitstudium huet den Davi eng Zäit an enger Affekotenetüd geschafft. Mä niewelaanscht ass hien hot an har bei Fester opgetrueden an huet do Lidder zum Beschte ginn. A wéi dat sou geet, huet en amerikanesche Plakkeproduzent hien "entdeckt". Du goung et op den Tour mat enger Tournée an de Vereenegte Staaten an eng an Europa.

Den eigentleche Succès koum a Frankräich, wou hie grouss erauskoum. No an no koumen och Filmer dobäi. De Mockelege mam Schnurres, deen ëmmer gudder Déng war, gouf ëmmer méi bekannt.
Hien huet a ville Sprooche gesongen an ass am Dezember 1968 an d'Tierkei gefuer fir Promotioun fir seng Placken op Tierkesch ze maachen. Do ass den Dario Moreno un engem Schlag gestuerwen.

No sengem Doud huet seng Mamm sech entscheet, fir hien an Israel begruewen ze loossen.

## Seng gréisst Succèsen
**Istanbul* (1954)
**Si tu vas à Rio* (1958)
**Tout l'amour* (1959) 
**Brigitte Bardot* (1961)

## Filmographie (Auswiel)
**[[La femme et le pantin]]*, vum Julien Divivier mat der Brigitte Bardot
**[[Le salaire de la peur]]*, 1952, vum Henri-Georges Clouzot mam Yves Montand, Charles Vanel a Peter van Eyk
**[[La Mome vert-de-gris]]*, 1953, vum Bernard Borderie mam Eddie Constantine mam Howard Vernon, Dominique Wilms a Maurice Ronet
**[[Quai des blondes]]* vum Paul Cadeac mam Michel Auclair 
**[[Tous peuvent me tuer]]*, 1957, vum Henri Decoin mat der Anouk Aimé
**[[Oh! que mambo]]*, 1959, vum John Berry mat der Magali Noël
**[[Voulez-vous danser avec moi?]]*, 1959, vum Michel Boisrond mam Henri Vidal, Brigitte Bardot a Noël Roquevert
**[[Marie des Isles]]*, 1959, vum Georges Combret mat der Belinda Lee
**[[Candide ou l'optimisme au XXe siècle]]*, 1960, vum Norbert Carbonnaux mam Jean-Pierre Cassel an der Dahlia Lavi
**[[Le tout pour le tout]]*, 1960, vum Patrice Dally mat der Karen Blanguernon an dem Dirk Sanders
**[[Tintin et le mystère de la toison d'or]]*, 1961, vum Jean-Jacques Vierne mam Charles Vanel an dem Georges Wilson
**[[Le bon roi Dagobert (Film 1963)|Le bon roi Dagobert]]*, 1963, vum Pierre Chevalier mam Fernandel an Gino Cervi

## Um Spaweck
* https://web.archive.org/web/20091201145901/http://www.dariomoreno.com/
Päischten

**Päischten** oder **Péngschten** (vu gr. *πεντηκοστή (ἡμέρα)* - "de 50. (Dag)") ass e wichtegt Fest am Chrëschtentum, dat 50 Deeg no Ouschteren, dohier den Numm, gefeiert gëtt. Et gëtt op deem Dag drun erënnert datt, no der Apostelgeschicht (Apg 2), 50 Deeg no der Operstéiung vum Jesus seng Jünger versammelt waren, a si du vum Hellege Geescht erfëllt goufen. Dat soll hinnen de Mutt ginn hu fir d'Evangelium an d'Welt ze droen.

De **Päischtméindeg** gëtt a verschiddene Länner als zweete Feierdag an Dag vun der fréierer Päischtoktav bäibehalen, zielt awer formell net méi fir d'Ouschterzäit.

## Datum vu Päischten
Op wat fir en Datum Päischte fält, hänkt vun Ouschteren of. D'Chrëschtentum huet d'Verhältnes tëscht dëse Fester vum Juddentum iwwerholl, als Referenz un den Delai vu 50 Deeg tëscht de jiddesche Fester Pessach a Schawuot. Well awer an der kathoulescher Kierch Ouschteren an Päischte wéinst der Bedeitung vun der Operstéiung vu Jesus op e Sonndeg geluecht goufen, gëtt beim Ziele vun de fofzeg Deeg den Ouschtersonndeg als éischten Dag gezielt; tëscht Ouschteren a Päischte leien deemno nëmmen 49 Deeg. De Päischtsonndeg fält ëmmer an d'Zäit tëscht dem 10. <span data-segmentid="197" class="cx-segment">Mee</span> an dem 13. <span data-segmentid="198" class="cx-segment">Juni</span>.

## Feierdag
De Päischtméindeg ass e gesetzleche Feierdag ë.&nbsp;a. an der Belsch, an Däitschland, Dänemark, Éisträich, Frankräich, Holland, Island, Lëtzebuerg, Liechtenstein, Norwegen, Ungarn, an a verschiddene Kantone vun der Schwäiz.

Zu Lëtzebuerg gëtt op Päischtdënschdeg d'Iechternacher Sprangpressessioun ofgehalen. Wann de Päischtdënschdeg net an d'Schoulvakanz (Päischtvakanz) fält, war et Usus, datt d'Schüler deen Dag fräi haten, fir kënne mat op Iechternach „sprangen“ ze goen. Dëse fräien Dag ass zanter 2019 ofgeschaaft. Mä all Schüler, dee bei der Sprangpressessioun matmaache wëll, sief et als Participant, Museker oder Zuschauer, kritt schoulfräi, wa seng Elteren den Enseignant oder de *Régent* am Virfeld heiriwwer informéiert hunn.

## Kuckt och

* Gesetzlech Feierdeeg zu Lëtzebuerg

## Um Spaweck
Babettes gaestebud

**Babettes gaestebud** (Le Festin de Babette) ass en dänesche Film aus dem Joer 1987.

## Ëm wat geet et am Film?
Am 19. Joerhonnert an engem klengen Duerf an Dänemark leeden zwou al Jofferen, d'Martina an d'Philippa, nom Doud vun hirem Papp, engem protestantesche Paschtouer, deem seng Par weider.

Si huelen d'Babette, e franséische Flüchtling, bei sech an d'Haus. D'Babette mécht hinnen dann de Stot.

Déi zwou Schwëstere wëllen den 100. Gebuertsdag vun hirem Papp mat hirer ganzer Par feieren. An d'Babette, dat eng gréisser Zomm Geld gewonnen huet, gëtt sech dru fir hinne fir dee Feierdag en extrae Menü zu kachen.

## Gielercher
* 1988 Oscar - Beschten net engleschsproochege Film
* 1989 Bafta - Beschten net engleschsproochege Film
* 1988 Präis vun den italieenesche Filmkritiker a Journalisten - Bescht Schauspillerin Stéphane Audran
* 1989 Präis vun den italieenesche Filmkritiker a Journalisten - Schauspillerin vum Joer Stéphane Audran
Méindeg

De **Méindeg** ass den éischten Dag vun der Woch, no jiddesch-chrëschtlecher Siicht den zweeten.

Den Numm vun dësem Dag ass, wéi och dat däitscht Wuert *Montag*, eng Iwwersetzung vum laténgeschen *dies lunae* – Dag vum Mound, wouhier och dat franséischt Wuert *lundi* kënnt.

## Um Spaweck
Mëttwoch

De **Mëttwoch** ass den drëtten Dag vun der Woch, no jiddesch-chrëschtlecher Siicht de véierten.

Den Numm vun dësem Dag kënnt dohier, well et de 4. vu 7 Deeg an der Woch war, also an der Mëtt vun der Woch louch.

## Kuckt och
* Äschermëttwoch

## Um Spaweck
Samschdeg

De **Samschdeg** ass de sechsten Dag vun der Woch, no jiddesch-chrëschtlecher Siicht de siwenten.

Den Numm vun dësem Dag kënnt, wéi och den däitsche *Samstag* oder de franséische *samedi*, vum griichesche Wuert *sabbaton*, dat d'Iwwersetzung vum hebräesche *schabbat* ass - also Sabbat.

## Kuckt och
* Karsamschdeg

## Um Spaweck
Henk Backer

Den **Henk Backer**, eigentlech Hendrik Herman Backer, gebuer de 15. Dezember 1898 zu Rotterdam, a gestuerwen de 5. Juni 1976 zu Eemnes, war en hollännesche Comicszeechner.

## Um Spaweck
* Kuerzbiographie
Herrscher ohne Krone

**Herscher ohne Krone** ass en däitschen historesche Film aus dem Joer 1956. 
## Ëm wat geet et am Film?
De Film erzielt dem Hamburger Dokter Johann Friedrich Struensee säi Liewen um dänesche Kinnekshaff vu 1768 bis 1772

## Literatur
*De Film ass "no Motiver" vum Roman *Der Favorit der Königin* vum Robert Neumann gedréit.
*De Per Olov Enquist huet a sengem Roman *Livläkarens Besök* (d.:*Der Besuch des Leibarztes*, deen 1999 a Schweden erauskoum, dat selwecht Theema behandelt.

## Soss
2012 koum den dänesche Film *[[En kongelig affære]]* (en.: *A Royal Affair*) vum Nikolaj Arcel eraus, mam Mads Mikkelsen als Struensee, deen och dës Episod aus der dänescher Geschicht zum Theema huet.

## Um Spaweck
* Iwwer de Film
Provënz Teruel

**Teruel** ass eng vun dräi Provënzen vun der spuenescher Regioun Aragonien a läit am Nordoste vu Spuenien an am Süde vun Aragonien. D'Haaptstad ass Teruel.

D'Provënz huet eng Fläch vu 14.804&nbsp;km² an huet am Joer 2007 144.046 Awunner.

Teruel ass an 236 Gemengen agedeelt, woubäi déi meescht ënner 200 Awunner hunn, an an 10 Comarcas:

* Bajo Martín 
* Jiloca
* Cuencas Mineras
* Andorra-Sierra de Arcos
* Bajo Aragón
* Comunidad de Teruel
* Maestrazgo
* Sierra de Albarracín
* Gúdar-Javalambre
* Matarraña

Gréisser Stied, nieft der Haaptstad, sinn Alcañiz an Andorra mat iwwer 5.000 Awunner.

## Bekannt Perséinlechkeeten
* Luis Buñuel (Filmregisseur)
* Manuel Pizarro (Politiker)

## Um Spaweck
Elevador de Santa Justa

Den **Elevador de Santa Justa** ass e Lift, deen am Zentrum vu Lissabon de Staddeel Baixa vun der *Rua do Ouro* aus mam Staddeel Chiado, deen 32 m méi héich läit, verbënnt.

De Lift ass 45 m héich a gouf 1902 gebaut. Et ass eng Gosseisekonstruktioun.

Bis zu 20 Persoune kënne mam Lift en enger Kéier fueren. D'Kabin ass aus Holz.

Vum ieweschte Stack huet een e gudden Ausbléck iwwer de Staddeel Baixa.

## Um Spaweck
Wochendeeg

Déi lëtzebuergesch Nimm vun de **Wochendeeg** orientéiere sech analog zu de laténgeschen Nimm vu Sol (*dies solis*), Luna (*dies lunae*), Mars (*dies martis*, fr. *mardi*), Merkur (*dies mercurii*, fr. *mercredi*), Jupiter (*dies jovis*, woubäi Jovis de Genetiv vu Jupiter ass, fr. *jeudi*), Venus (*dies veneris*, fr. *vendredi*) a Saturn un de germaneschen Haaptgëtter déi hinnen entspriechen. Dat sinn: Sonn, Mound, Tyr (och *Ziu*), Odin (*Wotan*), Thor (*Donar*) a Frigg.

Am däitsche Sproochgebrauch ass dem Odin, dem ieweschte Gott vun de Germanen, säin Dag erfollegräich duerch Mëttwoch verdrängt ginn. D'Wuert Samschdeg ass vum Wuert Sabbat aus dem Vulgärgriicheschen ofgeleet (vgl. fr. *samedi*). Am Norde steet dofir de *Lördag* (Wäschdag) well sech fir de lat. Saturn (vgl. en. *Saturday*) keng Entspriechung fonnt huet.

## Um Spaweck
Spätzle

**Spätzle**, aus dem Mëttelhéichdäitsche *spaz* oder *spatze*, ass den Diminutiv vum Vullennumm Spatz a bedeit kleng Stécker Nuddeldeeg, déi am kache Salzwaasser opgekacht ginn. Am Schwobeland si se zanter dem 18. Joerhonnert dokumentéiert.

Si ginn aus Salz, Miel, Eeër a Waasser hiergestallt.

## Verschidde Preparatiounsaarten
* Kéisspätzle
* Krautspätzle 
* Liewerspätzle 
* Rahmspätzle mat Ham 
* Päinetschspätzle 
* Äppelspätzle

## Um Spaweck
Provënz Huesca

**Huesca** ass eng vun dräi Provënzen an der spuenescher Regioun Aragonien. D'Haaptstad ass Huesca.

Huesca grenzt un d'Provënzen Lérida, Saragossa, Navarra an u Frankräich.

D'Provënz ass mat enger Fläch vu 15.626&nbsp;km² déi sechstgréisst Provënz a Spuenien. Si huet am Joer 2010 228.566 Awunner. Ongeféier ee Véirel dovu lieft an der Haaptstad.

Monzón ass nieft der Haaptstad Huesca déi gréisst Stad mat 16.200 Awunner (2007). Aner gréisser Stied sinn nach Barbastro, Fraga a Jaca mat iwwer 10.00 Awunner.

Huesca ass an 202 Gemengen agedeelt an an 10 Comarcas.

## Comarcas

## Kuckeswäertes
* Den Ordesa Nationalpark (*Parque nacional de Ordesa y Monte Perdido*)

## Um Spaweck
Provënz Saragossa

**Saragossa** (sp.: *Zaragossa*) ass eng vun dräi Provënzen am Nordoste vun der spuenescher Regioun Aragonien. D'Haaptstad ass Saragossa.

Saragossa grenzt un d'Provënzen Lérida, Tarragona, Teruel, Guadalajara, Soria, La Rioja, Navarra an Huesca.

D'Provënz ass mat enger Fläch vu 17.274&nbsp;km² déi véiertgréisste Provënz a Spuenien. Si huet am Joer 2007 932.502 Awunner. Gréisser Stied nieft der Haaptstad si Calatayud, Ejea de los Caballeros an Utebo mat iwwer 15.000 Awunner (2007).

Saragossa ass a 16 Comarcas agedeelt.

## Um Spaweck
Luxor-Tempel

De **Luxor-Tempel** läit direkt um Ufer vum Nil vu Luxor an Egypten.

E gouf vum Amenophis III. an dem Ramses II. erbaut an der Triad vun Theben geweit. Zu der Triad geheieren d'Gëtter Amun, Chons a Mut.

Virun der Entrée stinn zwou Statue vum Ramses II. Zwou vu sechs Statuen sinn nach just erhalen.

Vun deenen zwéin Obelisken déi do stoungen, ass elo nach just een do. Den anere steet zu Paräis op der Place de la Concorde a war e Kado vum Muhammad Ali u Frankräich am Joer 1836.

Bei d'Entrée féiert e Wee, laanscht dee stenge Figure stinn. Déi Figure stelle Widdersphinxen duer, déi fréier déi zwéin Tempelen Luxor a Karnak matenee verbonnen hunn.

D'Entrée selwer, de Phylon, besteet aus zwou décken an héije Maueren. Déi weisen d'Kadesch-Schluecht géint d'Hethiter.

Hanner der Entrée läit den Haff vum Ramses II. Am ëstlechen Deel steet d'Moschee vum Abul Haggag, e Scheich aus dem 11./12. Joerhonnert.

All Joer fir Neijoerschdag gëtt do d'Opet-Fest gefeiert.

## Um Spaweck
Sandweiler-Gare

**Sandweiler-Gare** ass e Lieu-dit an der Gemeng Hesper, tëscht den Uertschafte Conter a Sandweiler.

De Lieu-dit huet säin Numm vun der aler Eisebunnsgare déi do bestanen huet. D'Gare gëtt haut net méi ugefuer an d'Quaie goufen ewechgeholl.

Bei der aler Gare war e gratis Park & Rail-Parking mat 28 Parkplazen a spezielle Parkplaze fir Leit mat reduzéierter Mobilitéit. Mä déi al Gare hat nëmmen eng Trap fir op déi aner Säit op de Quai ze kommen, a si war duerfir net méi behënnertegerecht.

Déi nei Gare läit ronn 520 Meter méi ëstlech.

Sandweiler-Gare gehéiert zur Par Sandweiler.

## Déi al Gare haut
An der aler Gare sinn d'Bureauen an de Studio vum Mister Science, dem Joseph Rodesch, deen d'Emissioune mam selwechten Numm op RTL Télé Lëtzebuerg animéiert.

## Biller

Fichier:Sandweiler-Gare 2018.jpg


## Kuckt och
* Gare Sandweiler-Conter

## Um Spaweck
Caldera

De Begrëff **Caldera** huet e puer Bedeitungen:
*e vulkanesche Krater: Caldera (Krater)
*eng Stad am Chile: Caldera (Chile)
Caldera (Krater)

Eng **Caldera** (ital.: *Kessel*) ass e Begrëff aus der Vulkanologie a beschreift e ronnen oder elliptesche Krater, deen duerch e Vulkanausbroch entstanen ass.

Bei engem Ausbroch lafen déi iewescht Magmakummeren aus. Wa se net nees mat Lava gefëllt ginn, fale s'a sech zesummen, an et entsteet eng Kaul, déi riseg Ausmoosse kann hunn. Sou ass beim éischten Yellowstone-Vulkanausbroch eng Caldera vun 80 × 55 Kilometer entstanen.

Zu deenen am meeschte bekannte Calderae gehéieren:
* de Lake Toba op Sumatra
* de Crater Lake am Oregon, USA
* de Santorini-Archipel a Griicheland

## Um Spaweck
Santorini

**Santorini** (op Griichesch: Σαντορίνη) ass eng kleng griichesch vulkanesch Inselgrupp am Egäesche Mier.

Op 73&nbsp;km² liewen eppes iwwer 13.600 Awunner (Vollekszielung vun 2001).

Santorini besteet aus den Inselen:
* Thira, déi gréisst
* Thirasia
* Nea Kameni
* Pal Kameni
* Aspronisi

## Um Spaweck
* Santorini
Fjord

E **Fjord** ass e Mieresaarm dee wäit an d'Land erareecht an op eng fir Fjorden typesch Manéier entstanen ass.

## Wéi d'Fjorden entstane sinn
D'Fjorden entstinn duerch sougenannt Dallgletscher, déi vun hirer Ursprongsplaz duerch breet Flossdäller fléissen an doduerch eng Erosioun vum Flossbett erbäiféieren. Wéi dunn um Enn vun der leschter Äiszäit de Mieresspigel duerch dat geschmoltent Äis geklommen ass sinn dës Däller vum Mier iwwerschwemmt ginn an d'Bildung vun de Fjorden war fäerdeg.

## Länner déi bekannt si fir hir Fjorden
Ganz bekannt sinn déi norwegesch Fjorden un der Westküst vum Land. Fjorde gëtt et awer och an Island, Grönland, Neiséiland, Feierland, Schottland, Alaska an Neifundland.

## Norwegen

* Eidfjord
* Geirangerfjord
* Hardangerfjord
* Lysefjord
* Nærøyfjord
* Oslofjord
* Sognefjord
* Trondheimfjord
* Trollfjord
## Grönland
* Ilulissat-Äisfjord
## Island

## Neiséiland
* Doubtful Sound
* Milford Sound

## Um Spaweck
Emile Colling

Den **Emil**(**e**) **Colling**, gebuer den 12. Abrëll 1899 zu Klierf, a gestuerwen de 16. September 1981, war e lëtzebuergeschen Dokter, Politiker an Auteur.

## Säi Liewen
Den Emile Colling ass zu Klierf als jéngst vu 6 Kanner op d'Welt komm. No senger Première am Kolléisch huet hien zu Stroossbuerg, Nanzeg, Freiburg a Köln Medezin studéiert. 1925 huet hie sech zu Esch-Uelzecht als Dokter néiergelooss, an do, virun allem am Quartier Grenz, praktizéiert.

1945 gouf hien zum éischten Direkter vun der *Santé publique* ernannnt. Hie gouf am selwechte Joer Direkter vum Thermalbad Munneref a Member vun der *[[Assemblée consultative vun 1945 (Lëtzebuerg)|Assemblée consultative]]*.

Politesch huet hie sech an der nei gegrënnter CSV engagéiert. Hien ass 1945 an den Escher Gemengerot gewielt ginn an als Deputéierten aus dem Bezierk Süden an d'Chamber. 1948 a 1954 ass en an d'Chamber erëmgewielt ginn.

1954 ass en an der Regierung Bech-Bodson zum Minister fir Landwirtschaft an ëffentlech Gesondheet ernannt ginn. Dës Portefeuillën huet e vun 1958 bis 1959 an der Regierung Frieden bäibehalen. Duerno war en, bis 1964, ënner dem Pierre Werner, Minister fir Aarbecht a sozial Sécherheet, an dunn, bis 1967, zoustänneg fir Landwirtschaft a Wäibau, Famill, Bevëlkerung a sozial Solidaritéit.

1967 gouf hien zum Ambassadeur vu Lëtzebuerg beim Hellege Stull ernannt (bis 1974).

Den Emile Colling war de Papp vu 5 Kanner, dorënner de François Colling.

## Publikatiounen
**Den Dokter vun der Grenz. E Stéck Escher Chronik vum Emil Colling, 1899 - 1981.* (2005). ISBN 2-9599671-0-0
* *De Fuuss am Krich. Eng lëschteg Reimerei iwwer eng eescht Geschicht* (1978).

## Literatur
* Paul Cerf: "Emile Colling, le bon dottore de la Grenz". *[[d'Lëtzebuerger Land]]*, 07.09.2000; och op land.lu (nogekuckt: 2023-08-24).
## Gielercher

* 

## Um Spaweck
Padrão dos Descobrimentos

D**'Padrao dos Descobrimentos** ass d'Monument vun den Entdeckungen am Staddeel Belém, um Ufer vum Tejo zu Lissabon.

Vun der 52 Meter héijer Plattform, huet een eng Aussiicht op den Tejo, den Tuerm vu Belém an d'Bréck vum 25. Abrëll. Mat engem Lift kann ee bis erop fueren. Et ass ausserdeem déi eenzeg Plaz vu wou aus een de Marmermosaik vun enger Wandrous mat der Weltkaart ka gesinn, déi op der Plaz vun der gudder Hoffnung, der *Terreiro da Boa Esperança* läit.

Op der Säit vum Monument stinn 9 m héich Figuren, déi den Henri de Séifuerer an déi aner wichteg portugisesch Perséinlechkeeten aus dem Zäitalter vun den Entdeckungen duerstellen.

1960 war d'Aweiung zum 500. Doudesdag vum Henri dem Séifuerer.

## Kuckt och

## Um Spaweck

* Padrão dos Descobrimentos
Tron

De Begrëff **Tron** huet e puer Bedeitungen:
*e Film vum Steven Lisberger aus dem Joer 1982 mam Jeff Bridges: Tron (Film)
*de Spëtznumm vum Boris Floricic, engem Hacker: Tron (Hacker)
Tron (Hacker)

**Tron** war de Spëtznumm vum **Boris Floricic**, engem Hacker a Phreaker, gebuer den 8. Juni 1972 a gestuerwen am Oktober 1998 zu Berlin. Bekannt gouf den Tron virun allem duerch seng Ugrëffer op kommerziell Verschlësselungs- an Authentifizéirungssystemer wéi z.&nbsp;B. Pay-TV an Telefonskaarten, fir déi en och vun der Police gepëtzt gouf, an duerch seng Diplomaarbecht iwwer d'Cryptophon, eng ni Technologie fir d'Verschlësselung vun der Sproochtelephonie.

## Literatur
* Schröder, Burkhard: *Tron: Tod eines Hackers*, rororo, 1999

## Um Spaweck
* Wired.com iwwer den Doud vum ''Tron''
Toilettëpabeier

**Toilettëpabeier** ass dofir geduecht, fir nom Stullgank den Hënneschten ze botzen oder nom Wasserloossen déi bedeelegt Kierperdeeler ze dréchnen.

## Um Spaweck
* De virtuellen engleschsproochegen Toilettëpabeiersmusé
* Websäit iwwer d'Geschicht vum Toilettëpabeier (op Englesch)
## Um Spaweck
Ded Moros

Den **Ded Moros** (rus. *Дед Мороз* - "Bopa Frascht") bréngt de brave slawesche Kanner an der Nuecht vum 31. Dezember op den 1. Januar Kaddoen.

En huet e laange wäisse Baart, eng rout Mutz mat wäissem Pelzrand, e laange roude Mantel, Walenki an e Staf, deem seng Spëtz alles wat se beréiert, fréiere léisst. E gëtt e vu sengem Kandskand Snegurotschka ("Schnéifläckchen") begleet, dat ganz a blo gekleet ass.

Dem Ded Moros seng offiziell Postadress ass zu Weliki Ustjug, eng Stad südlech vun Archangelsk, op déi d'Kanner him schreiwe kënnen.

## Evolutioun an der Geschicht

Den Ded Moros ass eng Personifizéierung vum Wanter.

Wéi an den 1920er Joren d'Bolschewiste mat hiren atheisteschen Iddien de russesch-orthodoxe Chrëschtdag ofschafe wollten, ass an d'Plaz d'Jolkafest gesat ginn an den Ded Moros huet am slawesche Raum dem Kleesche seng Aarbecht fir Kaddoen ze bréngen iwwerholl. Déi nei Rolleverdeelung huet sech bei der Bevëlkerung séier an ouni gréisser Problemer etabléiert an dauert nach bis haut.

An den 1930er Joren huet de Stalin ugeuerdnet, datt den Ded Moros e bloe Mantel droe sollt, fir datt en net mam *Santa Claus* verwiesselt sollt ginn, dee relativ änlecht Gezei huet, mä natierlech e ganz aneren Hannergrond, dee just kommerziell a fiktiv ass.

Wéinst de sëllegen aneren Differenzen, ouns d'Faarf, war déi eropbeschwuere Verwiesselungsgefor awer ni wierklech akut, a sou huet dem Ded Maros säi Mantel nom Stalin sengem Doud nees seng traditionell rout Faarf kritt.

## Filmographie
* *[[Väterchen Frost - Abenteuer im Zauberwald]]*, Russland 1964

## Um Spaweck

* Den Ded Moros an d'Snegurotschka (op Rus.)
Brandenburger Tor

D**'Brandenburger Tor** ass d'Symbol vu Berlin.

D'Brandenburger Tor steet um Pariser Platz um Enn vun der bekannter Strooss Unter den Linden.

## Geschicht

1734 gouf eng Douanesmauer zu Berlin, als Grenz zur Stad Richtung Brandenburg gebaut. 
Den Ausbau vun der Mauer a senge Paarten huet de preisesche Kinnek Friedrich Wilhelm II. an de Jore 1788 bis 1791 vum Carl Gotthard Langhans am fréiklassizistesche Stil maache gelooss.
Am Joer 1793 gouf d'Quadriga mat der Friddensgëttin Eirene am Sträitwon op d'Brandenburger Tor gesat. D'Quadriga staamt vum Johann Gottfried Shadow.

## Architektur

D'Brandenburger Tor ass 26 m héich, 65,5 m breet an 11 m déif. Et ass e Sandsteebau mat fënnef Duerchfaarten, dovun eng méi breet an der Mëtt.

## Literatur
* Werner, Heike Architektur und Geschichte in Deutschland, Heike Werner Verlag, München (Däitschland), ISBN 3-9809471-1-4, 2006; Ss. 94-95.

## Um Spaweck
Tempel vun der Hatschepsut

Den **Tempel vun der Pharaonin Hatschepsut** läit an Egypten op der westlecher Säit vum Nil, lénks vun der Haaptstrooss Richtung Deir al Bahri.

Den Tempel besteet aus dräi Terrassestufen déi sech dem Laf vum Fiels upassen. 
Et huet 15 Joer gedauert fir dësen Tempel ze bauen, deen nieft dem Doudentempel vum Mentuhotep II. läit. D'Hatschepsut war selwer Baumeeschterin an et gëtt ugeholl datt de Senenmut den Architekt war.
Karnak-Tempel

De **Karnak-Tempel** läit direkt um Ufer vum Nil, dräi Kilometer vum Luxor-Tempel an Egypten.

2000 Joer Baugeschicht goufen nogewisen. Déi eelst Deeler vum Tempel leien zimmlech am Weste vun der Anlag, déi neist Baute leie bei der haiteger Entrée. 

Den Haaptdeel vun der Tempelanlag ass den *[[Amun]]-Tempel*, bekannt duerch seng 134 Saile mat Papyruskapitelen, déi lénks a riets vum Mëttelgank stinn.

Am Fréiliichtmusée stinn de *Schräin* vun der Pharaonin Hatschepsut an déi *wäiss Kapell* vum Senostris.

Déi zwéin Obelisken déi nach haut do stinn, stame vum Thutmosis I. an der Hatschepsut. Dem Thutmosis säin Obelisk ass 23 m héich a weit 143 Tonnen.

En drëtten Obelisk läit am hellege Séi. Donieft steet e Rise-Skarabäus, dee vum Amenophis III. als Symbol vum Sonnegott Re opgestallt gouf.

## Um Spaweck
Horus-Tempel

Den **Horus-Tempel** läit 100&nbsp;km südlech vu Luxor an der Stad Edfu. 
Et ass de beschterhalenen Tempel an Egypten.

E staamt aus der ptolemäescher Zäit a seng Landmaark ass eng Figur aus Granit: de Falleke-Gott Horus, deen säin eegenen Tempel bewacht.

D'Grondlag vum Tempel gouf vun 237 v. Chr. vum Ptolemaios III. gebaut. Hien huet ugefaangen Tempelhaus oprichten ze loossen a säin Nofollger den Ptolemaios IV. huet de Réibau fäerdeg gestallt.
Duerch déi verschidden Onrouen a Kricher konnt eréischt de Ptolemaios VI. am Joer 176 v. Chr. um Tempel weiderbauen. 147 v. Chr. ass den Tempel endlich ënner dem Ptolemaios VII. fäerdeg ginn.
D'Virhal gouf och vum Ptolemaios VII. am Joer 122 v. Chr. baue gelooss. De Phylon an de KolonnadenhafF goufe vum Ptolemaios IX. an dem Ptolemaios X. baue gelooss. De Schluss vum Phylon mat de Relieffer gouf awer eréischt vum Ptolemaios XII. fäerdeg gestallt.
Hera

D**'Hera** war d'Duechter vum Kronos a vum Rheia, Schwëster a Fra vum Zeus a Mamm vum Ares, Hephaistos, Hebe an Eileithyia. Als Fra vum héchste vun den olympesche Gëtter (hiren Numm heescht warscheinlech "Herrin") war si d'Himmelskinnigin an huet an der So an am Mythos eng bedeitend Roll gespillt.

## Kult
Si hat eng Rëtsch vu Kultplazen, an ass virun allem zu Argos (dohier och de Bäinumm *Argeia*) an Olympia veréiert ginn. D'Hera gëllt als Schutzgëttin vum Bestietnes a vun der Gebuert, awer och vum Liewensoflaf vun der Fra am Allgemengen. Si huet den Éierennumm "*Teleia*" (d.&nbsp;h. d'Gëttin déi d'Erfëllung bréngt).

Donieft weist de Mythos awer och aner Facette vun der Hera. Als Fra vum Zeus huet si missen ënner senge sëllege Säitespréng leiden an hir Roserei a Jalousie hunn dacks grotesk Zich ugeholl déi och e beléift Theema an der griichescher Gëtterburlesk haten. Och soss konnt si an hirem Haass onerbiddlech sinn. Sou z.&nbsp;B. am Trojanesche Krich wou si (wéinst dem Urteel vum Paris fir d'Griiche Partei ergraff huet.

## Analogien
* Juno

## Um Spaweck
Odysseus

Den **Odysseus** (lat. *Ulixes*) war Kinnek vun Ithaka, Jong vum Laërtes a vum Antikleia, a war bestuet mam Penelope. 
Säi Jong war den Telemachos. 
Hie war ee vun den Helden aus dem Trojanesche Krich.

## Um Spaweck
Navarra

Déi **Autonom Regioun Navarra** ass eng Regioun a Spuenien, déi aus der Provënz Navarra besteet. D'Haaptstad ass Pamplona.

## Geographie
D'Navarra läit am Norde vu Spuenien a grenzt am Norden u Frankräich, am Westen un déi Autonom Gemeinschaft Baskeland, am Süden un d'Regioun La Rioja an am Osten un Aragonien.

D'Regioun vun Navarra huet eng Fläch vun 10.391&nbsp;km2 an hëlt domat 2.2 % vu Spuenien an.

## Andeelungen
Navarra besteet just aus enger eenzeger Provënz an ass an 272 Gemengen agedeelt.

## Geschicht

D'Provënz Navarra huet sech de 16. August 1982 zu enger autonomer Gemeinschaft konstituéiert.

## Politik
De President vun der Regioun Navarra ass den Yolanda Barcina Angulo (UPN). 
Parlementaresch Vertriedung am spuenesche Kongress sinn 5 Sëtz an am Senat ass et 1 Sëtz.

## Demographie
2007 gëtt et 605.876 Awunner, dat sinn 1,37 % vun der Populatioun vu ganz Spuenien. Dovun huet d'Haaptstad 193.328 Awunner.

## Kuckt och
* Lëscht vun de Gemengen aus der autonomer Gemeinschaft Navarra
* Autonom Gemeinschafte vu Spuenien

## Um Spaweck
A Possen

**A Possen** ass e Musée iwwer Wäibau a Folklor zu Bech-Maacher, deen aus enger Privatinitiative eraus gegrënnt gouf.
An engem Wënzerhaus aus dem 17. Joerhonnert gëtt den Alldag am Wënzermilieu mat Hëllef vu Biller an Apparater virgestallt. Nodeem d'Wunnhaus erëm a Stand gesat gouf, ass et mat Miwwelen a Géigestänn vu fréier dekoréiert ginn. Luxus fënnt een hei seelen. D'Zil vum Musée besteet doran de Visiteuren d'Atmosphär vu fréieren Zäiten ze vermëttelen.

Déi "schwaarz Kichen" mat oppenem Feier an Haascht, souwéi déi gossen Tak vun der Schminni, d'Bett mat Baldachin, d'Instrumenter fir  Botter (Rompfaass) a Kachkéis ze maachen, Spannrieder, Spillsaachen, asw. ginn zesummen en Androck wéi d'Leit ëm d'Joer 1900 gelieft hunn.

Am Wäibaumusée kann een d'Aarbecht vun de Wënzer am Laf vum Joer verfollegen. Och e Kéiferatelier ass opgebaut. Et gëtt och eng gréisser Sammlung vu Glieser a Spillsaachen.

## Geschicht
Am Joer 1965 huet de Prosper Kayser dat sougenannt *Possenhaus* kaaft.

Am Laf vun der Zäit, sinn nach d'Haiser *A Wëttels*, *A Muedels* an *An Uedems* bäikomm, méi spéit koumen nach d*Wellesteenhaus* an d*'Welteschhaus* derbäi.

1972 ass de Musée offiziell opgaangen an 1993 huet de Lëtzebuerger Staat d'Gebaier iwwerholl an d'Sammlunge gi vun der nei gegrënnter *Fondatioun Possenhaus* verwalt.

## Biller

EntPoss.JPG|Entrée vum Museé, 2006 
FeMaas.JPG|Glasfënster vun der Ger Maas
APossen3.JPG|Musée *A Possen*
Entrées Musée et Wäistuff Februar 2019.jpg|Entrée vun der Wäistuff
Entrée Musée.jpg|Entrée vum Musée 2019


## Um Spaweck

* Websäit vun "A Possen"
Australopithecus

Den **Australopithecus** ass eng ausgestuerwe Virmënsch-Gattung aus der Famill vun de Mënschenafen *(Hominoidea)*, zu der och de Mënsch zielt.

## Um Spaweck
Paranthropus

***Paranthropus*** ass eng ausgestuerwe Gattung aus der Famill vun de Mënschenafen (Hominidae).

## Um Spaweck
Stockholm

**Stockholm** [stɔkːɔlm] ass d'Haaptstad vu Schweden a mat  gläichzäiteg déi gréisst Stad vu Skandinavien. Se läit um Baltesche Mier a gëtt zu de schéinste Stied vun der Welt gezielt. Bekannt ass *Stockholm* besonnesch fir seng héich Liewensqualitéit.

Stockholm ass d'Residenz vum Kinnek, Sëtz vum schweedesche Parlament an der schweedescher Regierung, Sëtz vun enger Universitéit a verschiddenen Héichschoulen.

## Kuckt och
* Schlass Drottningholm
* Stockholmer Metro

## Um Spaweck
Michel Gehrend

De **Michel Gehrend**, gebuer de 17. Oktober 1883, a gestuerwen den 11. Oktober 1928, war e Lëtzebuerger Affekot an Editeur vun der Zäitschrëft *[[Volkswacht]]* a Matgrënner vun der *[[Nationalunioun]]*.

Nom Michel Gehrend ass eng Strooss zu Bouneweg benannt; se verleeft tëscht der rue Jean-François Gangler an dem boulevard Kaltreis.
Jean-Baptiste Gellé

De **Jean-Baptiste Gellé**, gebuer den 23. Juli 1777 zu Créhange, a gestuerwen de 16. Mäerz 1847 an der Stad Lëtzebuerg, war en héije Beamten a Regierungsmember zu Lëtzebuerg.

Hie war *Secrétaire d'Etat adjoint*, Divisiounschef vum Département des Forêts, Regierungssekretär, President vun der Unterrechtskommissioun, Generalsekretär an da vun 1840 bis 1847 Member vun der Regierung. Hie war och President vun der Fräimaurerloge.

Nom Jean-Baptiste Gellé ass eng Strooss zu Bouneweg benannt; se verleeft als Verlängerung vun der *rue [[Fernand d'Huart]]* bis bei d*'rue [[Pierre Krier]]*.

## Gielercher
* Commandeur de l'ordre du Lion néerlandais (Promotioun 1841)
* Commandeur de l'ordre de Léopold (Promotioun 1843)
* 

## Um Spaweck
* Biographie
Antoine Godart

Den **Antoine Godart**, gebuer den 29. Oktober 1817 zu Gréiwemaacher, a gestuerwen den 13. Dezember 1876 an der Stad Lëtzebuerg, war e lëtzebuergesche Pedagog.

Hie war Direkter vun der Uewerprimärschoul, Schoulinspekter an der Stad an Auteur vun enger Rëtsch Schoulbicher. Vun 1850 bis 1866 war hien Dirigent vun der Maîtrise. Vun 1868 bis 1877 war hie Member vum Stater Gemengerot.

Nom Antoine Godart ass eng Strooss zu Bouneweg benannt; se verleeft vun der Bouneweger Strooss bis op de Leschte Steiwer („Dernier Sol“).
Achille Grenier

Den **Népomucène-Achille Grenier** war e franséischen Ingenieur.

No sengem Studium op der *[[CentraleSupélec|École centrale des arts et manufactures de Paris]]*, déi hien 1838 ofgeschloss hat, huet hie beim *[[Canal de Marseille]]* ënner dem Franz Mayor de Montricher geschafft. No e puer Joer huet hie seng Karriär als Eisebunnsingenieur bei der *[[Compagnie des chemins de fer de la méditerranée]]* ugefaangen. Hie gouf duerno *ingénieur principal* bei de *[[Compagnie des chemins de fer de l'Est|Chemins de fer de l'est]]*, a méi spéit *ingénieur en chef* bei der *[[Société royale grand-ducale des chemins de fer Guillaume-Luxembourg]]*.

Zesumme mam Auguste Letellier huet hien d'Pläng vun der Aler Bréck an den Eisebunnsviadukten an der Stad entworf, déi vun der brittescher Firma *[[Waring Brothers]]* gebaut goufen.

1866 (oder 1867) huet hie Lëtzebuerg verlooss fir an d'USA ze goen.
Mathias Kirsch

De **Mathias** (**Mathieu**) **Kirsch**, gebuer de 7. Februar 1797 zu Schieren, a gestuerwen den 23. Januar 1872 zu Etterbeek bei Bréissel, war e lëtzebuergesche Moler.

Hien huet zu Paräis studéiert. Hie war virun allem fir seng Nature-mortën a Portraite bekannt. Hien ass ë.&nbsp;a. a Mexiko a an d'USA gereest. 

Zu Lëtzebuerg-Bouneweg gëtt et eng Strooss (*rue Mathias Kirsch*), déi nom Moler benannt ass.

## Wierker
* *Intérieur d'une cuisine de couvent* (Kollektioun vun der Stad Lëtzebuerg, Inv. n° 206)
* *Mansarde d'ouvrière* (Kollektioun vun der Stad Lëtzebuerg, Inv. n° 205)


Mathieu Kirsch - Intérieur d'une cuisine.jpg|Intérieur d'une cuisine
Mathieu Kirsch - Intérieur.jpg|*Um Spannrad*


## Literatur
* Eischen, Linda *La collection de Tableaux de Jean-Pierre Pescatore* S.176-S.179 Éditions Schortgen, 2004 ISBN 2-87953-707-X

## Um Spaweck
Aude

De Begrëff **Aude** huet e puer Bedeitungen:
* e franséischt Departement: Departement Aude
* e franséische Floss: Aude (Floss)
* e weibleche Virnumm: Aude (Virnumm)
Benediktinerabtei Maria Laach

**Maria Laach** (vu lat. *Maria ad lacum* - Maria beim Séi) ass eng mëttelalterlech Benediktinerabtei.

Se läit an der däitscher Äifel, um westlechen Ufer vum Laacher Séi, engem Maar.

## Geschicht
* 1093 grënnt de Pfalzgrof Heinrich II. vu Laach d'Klouschter.
* 1112 bestätegt de Pfalzgraf Siegfried vu Ballenstedt d'Stëftung an iwwergëtt se der Abtei Affligem am Brabant zur Besidlung.
* 1802 gëtt d'Abtei an der Sekularisatioun opgehuewen.
* 1820 keeft d'Famill Delius d'Klouschter als Landwirtschaftsbetrib.
* 1855 gi bei engem Brand d'Gebaier zerstéiert.
* 1863 riichten d'Jesuitten hire *Collegium Maximum* op.
* 1892 kommen d'Benediktinermënchen aus der Äerzabtei Beuron Maria Laach besidelen.

## Interessantes
* Op engem Sailekapitell bei der Entrée fir an d'Kierch ass eng Duerstellung vun der Eva déi op engem Däiwel reit. Dësen Däiwel hue eng Narrekap un, dëst ass déi eelst bekannt Duerstellung vu sou enger Kap.
* D'Skulptur aus Holz um Graf vum Stëfter ass déi eelst erhale polychroméiert Statu.
* D'Sailen an de Fënstere am Agank vun der Kierch bestinn aus Kallek dee sech a réimesche Waasserleitungen ofgesat hat.
* An der Krypta stoung schonn virun dem 2. vatikanesche Konzil an der Liturgiereform e mobilen Altor, deen et erlaabt huet d'Mass souwuel mam Reck wéi mam Gesiicht zu der Assistenz ze feieren. Tatsächlech ass Maria Laach eng Plaz wou d'Liturgiereform préparéiert a virugedriwwe gouf.

## Kuckt och
* Wilhelm Eberschweiler
* Klackegéisserei Maria Laach

## Um Spaweck

* Offiziell Websäit vun der Abtei
Pleonasmus

De **Pleonasmus** (Griichesch: πλεονασμóς *pleonasmós* *Iwwerfloss*) ass eng rhetoresch Figur, bei där eng Ausso duebel gebraucht gëtt.

Meeschtens gëtt de Pleonasmus onbewosst gebraucht. An deem Fall gëllt en als schlechte Stil. Allerdéngs gehéiert dat bewosst Widderhuele vu Sazdeeler zu der héijer Konscht vun der Ried, der Rhetorik.

## Beispiller
* är eege Wonschlëscht
* doudeg Läich
* echt Lieder
* ëmmer an éiweg
* grousse Ris
* Guerilla-Krich
* HIV-Virus
* klengen Zwerg
* Laacher Séi
* mat mengen eegenen Aen
* mat mengen eegenen Hänn
* mëndlech Ried
* nees erëm
* nëmme just
* schwaarzen Neger
* voll a ganz
* wäisse Schëmmel

De Géigendeel vun engem Pleonasmus ass en Oxymoron.
Schlass Drottningholm

D**'Schlass Drottningholm** läit bausse vu Stockholm an ass de Wunnsëtz vun der schweedescher Kinneksfamill. Et handelt sech ëm prachtvoll Gebaier déi als éischt schweedescht Kulturdenkmal op d'Lëscht vum UNESCO - Weltierwen opgeholl si ginn, besonnesch opgrond vun zwee Gebaier, dem chineesesche Schlässchen (Kina slott) an dem Drottningholmtheater.

D'Schlass Drottningholm gouf an der zweeter Hallschent vum 17. Joerhonnert am Barockstil no de Pläng vum Architekt Nicodemus Tessin d.Ä. gebaut, op där Plaz wou e fréiert Gebai duerch e Feier zerstéiert gi war. Säi Fils Nicodemus Tessin d.J. huet d'Ausféierung iwwerholl an och e Barockpark no franséischem Virbild ugeluecht. De Park gouf méi spéit vergréissert an de Gustav III. huet dunn och en englesche Gaart uleeë gelooss. Ëm 1760 huet d'Kinnigin Lovisa Ulrika eng Rei vun neie Gebaier baue gelooss, dorënner dat chineesescht Schlässchen am Rokoko-Stil mat orientaleschen Elementer an den Drottningholm Schlasstheater.

De Schlasstheater ass ee vun de bescht erhalene Barocktheatere an Europa. Seng Glanzzäit hat hien ënner dem Gustav III, dee selwer Theaterstécker geschriwwen huet an och gär als Schauspiller do opgetratt ass. Et sinn an deem Theater, deen haut erëm fir Opféierunge benotzt gëtt, eng Partie Bünebiller ausgestallt.

## Um Spaweck

* Lëscht vun de Weltierwen
Maria Martental

**Maria Martental** ass e Klouschter vun den Häerz-Jesu-Pateren mat niewendrun engem Chalet fir Jugendgruppe bei der Uertsgemeng Leienkaul am Landkrees Cochem-Zell a Rheinland-Pfalz (Däitschland). Si betreien och d'Wallfaartskierch, déi do ass.

E Pilgerheem nieft der Kierch huet Plaz fir 220 Gäscht.

De Rekter vum Klouschter ass de Pater Siegfried Coldehoff SCJ.

## Um Spaweck
*Site vum Klouschter
Bus

Mat **Bus** ka gemengt sinn:
*Bus, eng Gemeng am Pas-de-Calais
* e Gefier fir Persounen ze transportéieren: Omnibus Autobus;
* en US-amerikaneschen Astronom: Schelte John Bus;
* an der Technik, Sammelleitunge fir Daten ze transferéieren: Bus (Sammelleitung);
* d'Ofkierzung vun der éischter Bank vun den USA: First Bank of the United States.

## Kuckt och
* Bous
Wullmais

D**'Wullmais** (*Arvicolinae*) sinn eng Ënnerfamill aus der Famill vun de Cricetidae.

Et gëtt iwwer 150 Aarten, dovu sinn déi bekanntst d'Bisamrat an d'Feldmaus.

## Kuckt och
* Rout Wullmaus

## Um Spaweck
Hermes (Mythologie)

Den **Hermes** ass de Jong vum Zeus a vun der Nymph Maia. Hie gëtt als griichesche Gëtterbuet bezeechent, mä ass am grousse Ganzen zimmlech polyvalent.

## Kult

Den Hermes ass en zimmlech ale Gott a seng Veréierung ass wäit verbreet gewiescht. E gëllt als Patréiner vun de Wanderer, de Reesenden (entweeder mat engem breetkrempechen oder engem gefliggelten Hutt, genannt Petasos), vun den Händler, den Hierten an den Déif an de Schalleken (well hie selwer och verschidde Spiichte gedriwwen huet).

Nieft sengen eenzelen Aufgaben déi him d'Gëtter opginn hunn a senger Funktioun als Reesbegleeder huet den Hermes och d'Séile vun de Verstuerwenen an d'Liewen nom Doud begleet (Psychopompos (Séilebegleeder). An deem Zesummenhang steet och, datt en um drëtten Dag vun den Anthesterien, déi als Fréijoers an Doudefest gefeiert goufen, Schossele mat Iessen als Affer dohigestallt kritt huet. 

Als Gott vun den Hierten, deen d'Fäegkeet hat méi aus den Träpp ze maachen, ass den Hermes och heiansdo als Widder duergestallt ginn. Well hien als Bëbee scho sengem Brudder Apollo mat Erfolleg Saache geklaut huet gëllt hien och als Gott vum "gléckleche Fond", d.&nbsp;h. vum Klauen a vum Déifstall.

Allerdéngs ginn him och allerlee Erfindungen zougesprach. Doriwwer eraus ass hien och de Patréiner vun de Riedner an huet och d'Jugend déi u verschiddene sportleche Concoursen deelgeholl huet ënner säi Schutz geholl..

## Etymologie

Etymologesch hänkt den Numm "Hermes" mam gr. *hermaion* zesummen, wat e Koup aus Steng bezeechent. Déi Kéip, déi de Wanderer zur Orientéierung gedéngt hunn, waren dem Hermes helleg, grad sou wéi déi virun Haiser opgestallten *Hermen*, sailefërmeg Denkmieler mat engem bäertegen Hermeskapp, Aarmusätz a Phallus, déi als Wee- a Grenzzeeche gedéngt hunn, awer och d'Behausunge vun de Mënsche beschütze sollten.

## Kuckt och
* Iris (Mythologie)
* Charon

## Analogien
* Merkur (Mythologie)
* Loki
* Toth

## Um Spaweck
Psychopompos

**Psychopompos** (gr. ψυχοπομπóς, "*deen, deen d'Séil begleet*") ass an der griichescher Mythologie en Epitheton (Bäinumm) vum Hermes, deen d'Séile vun deene Verstuerwenen an d'Ënnerwelt (Hades) begleet huet. E soll déi Funktioun vum Apollo iwwerholl hunn.

D'Virstellung vum Séilebegleeder war allgemeng verbreet. Sou hunn d'Egypter de schakalkäppegen Anubis kannt, an an der germanescher Mythologie hunn d'Walküren déi gefale Krichsleit vum Schluechtfeld op Walhalla geholl. Bei de Kelten huet déi Aufgab den Ogma iwwerholl.

Déi Virstellung huet hiren Urspronk warscheinlech am Schamanismus, wou de Schaman d'Séile vun de Verstuerwenen an d'Jenseits begleet huet.
Laacher Séi

De **Laacher Séi**, am Landkrees Ahrweiler, ass mat ronn 3,31&nbsp;km² de gréisste Séi a Rheinland-Pfalz. E läit an der Äifel am Norde vu Mendig net wäit vu Koblenz a Mayen.

"Laacher Séi" ass eigentlech e Pleonasmus well d'Wuert *Laach* vum laténgesche Wuert *lacus* - Séi kënnt.

De Laacher Séi ass dat gréisst Äifelmaar.

En ass wéi all déi aner Äifelmaaren am Explosiounskrater vun engem Vulkan entstanen an ass haaptsächlech mat Grondwaasser gefëllt. U sengen Uwänner gesäit een nach Gasblosen eropkommen, wat op déi nach ëmmer vulkanesch Aktivitéit an der Regioun Vulkanpark hiweist.

De leschten Ausbroch vun deem Vulkan, souwäit wéi d'Spuere nach net vun der Erosioun verwëscht goufen, kann op ongeféier bis virun 11.200 an 12.900 Joer zeréckdatéiert ginn. Bei der Explosioun goufe riseg Quantitéite Bimssteen erausgeschleidert, déi d'Géigend bis an de Mëttelrhäin bis zu 7 m zougedeckt hunn. Oflagerunge vun der Explosioun sinn haut nach bis a Schweden als dënne Bims-Horizont erëmzefannen. Déi Sedimenter hëllefen de Geologe bäi der Datéierung.

D'Explosioun vum Vulkan gëtt fofzeg mol méi staark ageschat wéi de groussen Ausbroch vum Mount St. Helens. De Séi huet eng oval Form, Waasserdéift ass 53 m a seng Uwänner sinn an der Moyenne 125 m héich. E fëllt sech haaptsächlech mat Grondwaasser an huet keen natierlechen Ofloss. De Waasserniveau huet fréier bis zu 15 m variéiert, wat d'Landwirtschaft op den Uwänner zimmlech schwéier gemaach huet. Dofir gouf géint 1164 den 880 m laange Fulbert-Stollen als Iwwerlaf gebaut. Vun 1840 - 1842 huet d'Famill Delius (deemools Proprietär vum säkulariséierte Klouschter a vum Séi nach en Tunnel gebaut, fir de Waasserniveau nach 10 m méi déif ze kréien, fir Akerland ze gewannen.

De Séi a seng Ëmgéigend goufen de 26. Juni 1935 zum *[[Naturschutzgebiet Laacher See]]*erkläert.

## Literatur
* Werner P. D'hein: *Vulkanland Eifel. Natur- und Kulturführer, mit 26 Stationen der "Deutschen Vulkanstraße".* Gaasterland Verlag, Düsseldorf 2006, ISBN 3-935873-15-8, ISBN 978-3-935873-15-4

## Kuckt och
* Laacher-Séi-Ausbroch

## Um Spaweck

.
Pierre Krier

De **Pierre Krier**, gebuer de 4. Mäerz 1885 zu Bouneweg, a gestuerwen den 20. Januar 1947 an der Stad Lëtzebuerg, war e lëtzebuergesche Politiker a Gewerkschaftler.

De Pierre Krier war geléierten Eisebunnsschlässer, hie gouf fir d'éischt Heizer, duerno Lokomotivfürer bei der Cie Guillaume-Luxembourg.

1916 gouf e Mataarbechter vun der Wochenzeitung *[[Die Schmiede]]* vun der Sozialdemokratesch Partei.

## De Gewerkschaftler
Am September 1916 war hie bei der Grënnung vun der éischter sozialistescher Gewerkschaft *Luxemburger Metallarbeiter-Verband* dobäi.

Vum Juli 1919 u war hie Generalsekretär vun de fräie Gewerkschaften a Redakter vun hirer Publikatioun, *[[Der Proletarier]]*.

Hien huet d'Fusioun vun der neutraler Gewerkschaft mat dem *Luxemburger Metallarbeiter-Verband* preparéiert an en huet zesumme mat sengem Frënd Nicolas Biever déi nei Gewerkschaft déi aus där Fusioun ervirgaangen ass: *[[Luxemburger Berg- und Metallindustriearbeiter-Verband]]*.

## Deputéierten
Den 30. Mee 1918 gouf hie bei de Walen am Kanton Esch op der Lëscht vun de Sozialdemokraten an d'Chamber gewielt. Bei de Chamberwale vum 26. Oktober 1919, de Chamberwale vum 1. Mäerz 1925, esouwéi de Partiell Chamberwale vum 3. Juni 1928 an de Partiell Chamberwale vum 3. Juni 1934 gouf hie jeeweils erëmgewielt ginn an ass am November 1937 duerch de Marcel Feller ersat ginn, wéi hie selwer Minister gouf.

## Gemengeconseiller
Vun 1924 bis 1937 war hien am Gemengerot vun der Stad Lëtzebuerg.

## Minister
De 5. November 1937 gouf hien Aarbechtsminister an der Regierung Dupong-Krier. Hien huet dëse Portefeuille bis zu sengem Doud 1947 bäibehalen, och an der Zäit vun der Exilregierung.

## Famill
De Pierre Krier war mat der Gewerkschaftlerin a Fraerechtlerin Lily Becker bestuet. Hie war de Brudder vum Antoine Krier.

## Éierung
An der Stad Lëtzebuerg, zu Bäreldeng, Bieles, Déifferdeng, Diddeleng, Schëffleng, Sëll a Walfer goufe Stroossen no him genannt; zu Esch-Uelzecht e Boulevard, eng Plaz an eng Cité, an zu Éiner eng Plaz.

## Kuckt och
* Lëscht vun de lëtzebuergesche Regierungsmemberen
* Regierung vun der Befreiung
* Regierung vun der Nationaler Unioun