Sozialdemokratesch Partei (1903)

D**'Sozialdemokratesch Partei** (op Franséisch *Parti Social Démocrate*; op Däitsch *Sozialdemokratische Partei*) war eng lëtzebuergesch politesch Partei. Si huet sech zweemol ëmgenannt: 1916 a **Sozialistesch Partei** an 1924 a **Lëtzebuerger Aarbechterpartei**. Zënter 1945 heescht si Lëtzebuerger Sozialistesch Aarbechterpartei (LSAP).

Tëscht 1970 an 1984 gouf et zu Lëtzebuerg nach eng aner Sozialdemokratesch Partei.

## Geschicht
### Ufank

Géint dem Enn vum 19. Joerhonnert sinn déi éischt Politiker zu Lëtzebuerg (virun allem am Kanton Esch) opgetrueden, déi sech dem sozialisteschen Ideal verschriwwen haten. Schonn 1890 gouf den éischte Sozialist, de Caspar Mathias Spoo, fir de Kanton Esch-Uelzecht an d'Chamber gewielt.

Am Januar 1902 gouf de *Sozialdemokratischer Verein für Luxemburg und Umgebung* an der Stad Lëtzebuerg gegrënnt. Grënnungsmembere waren den Dokter Michel Welter, de Jacques Thilmany, de Michel Dapp, de Jean Schaack-Wirth, de Franz Merens, de Georges Droessaert an de Servais Thomas. D'Partei selwer gouf am Januar 1903 gegrënnt.

D'Sozialdemokratesch Partei war déi éischt lëtzebuergesch politesch Partei mat Bedeitung. No hirer Grënnung goufen och nach zwou aner Parteien opgestallt, déi eng gréisser Roll gespillt hunn: d'Liberal Liga (1904) an d'Rietspartei (1914). D'Sozialdemokratesch Partei huet sech fir d'Rechter vun den Aarbechter agesat a war vun Ufank un am industrialiséierte Kanton Esch-Uelzecht am stäerksten. Mam Xavier Brasseur, Michel Welter, Jean-Jacques Diderich, Caspar Mathias Spoo a Léon Metzler souzen 1902 fënnef Sozialdemokraten an der Chamber.

1905 huet sech der Sozialdemokratescher Partei hire lénke Flillek ofgespléckt fir d'Sozialdemokratesch Aarbechterpartei ze grënnen. Déi ass 1912 awer nees an der Sozialdemokratescher Partei opgaangen.

D'Sozialdemokratesch Partei war en Zesummeschloss vu ville klengen Uertsverbänn. De fënnefte "sozialdemokratesche Veräin" gouf zum Beispill schonn am Juni 1903 zu Téiteng gegrënnt.

### Allianz mat der Liberaler Liga
Trotz grousse programmateschen Ënnerscheeder huet d'Sozialdemokratesch Partei 1908 eng Allianz mat der Liberaler Liga (LL) geschloss. Déi Allianz, de *[[Lénksblock]]*, huet d'Politik vum liberale Premierminister Paul Eyschen ënnerstëtzt - deen iwwregens net Member an der LL war. De Lénksblock huet no der Sekularisatioun vum Schoulunterrecht, dem Zeréckdränge vum Afloss vun der kathoulescher Kierch an dem Aféiere vum allgemenge Walrecht gestrieft. Déi Pläng sinn awer op Widderstand bei de Konservativen, d'Rietspartei mat abegraff, an de parteilosen *ale* Liberale gestouss. De lénkse Block huet d'Chamberwalen 1908, 1911 an 1912 gewonnen. 1912 gouf en neit Schoulgesetz gestëmmt, dat ënner anerem d'Schoulgeld ofgeschaaft huet, der Kierch hiren Afloss op d'Schoul begrenzt an de lëtzebuergesche Sproochenunterrecht zur Obligatioun gemaach huet.

### Éischte Weltkrich an Tëschekrichszäit

1914 gouf de Jean Schortgen, en einfache Minnenaarbechter ouni aktiivt Walrecht, als éischten Aarbechter an d'Chamber gewielt.

Tëscht 1914 an 1918 war Lëtzebuerg vum Däitsche Räich besat, mee d'politescht Liewen ass weider gaange soulaang d'Interesse vum Besatzer net a Gefor waren.

Den 3. Mäerz 1915 ass den Ernest Leclère aus de Sozialdemokratescher Partei Minister an der Regierung Eyschen ginn. Och an der Regierung Thorn (1916-1917) souz e Sozialist, de Michel Welter, deen no e puer Méint duerch de Leclère ersat gouf. An de Regierungen drop war kee Member aus der Sozialdemokratescher Partei méi dobäi, obwuel heiansdo ee parteilose Sozialdemokrat eng Plaz krut.

1916 huet sech d'Sozialdemokratesch Partei ëmbenannt an ass zur Sozialistescher Partei ginn.

D'Aféiere vum allgemenge Walrecht fir Männer a Fraen am Joer 1919, eng laangjäreg Fuerderung vun de Sozialisten, huet dozou gefouert, datt aus der Sozialdemokratescher Partei eng richteg Vollekspartei konnt ginn. Deementspriechend krut d'Sozialdemokratesch Partei bei de Chamberwalen 1919 och méi Sëtz wéi d'Liberal Liga. Trotzdeem ass d'Rietspartei déi stäerkst Kraaft am Parlament bliwwen. Bei deene Walen ass mat der Sozialistin Marguerite Thomas-Clement och déi éischt Fra an d'Chamber gewielt ginn.

E grousse Réckschlag war d'Ofsplécke vum lénke Flillek vun der Partei um sozialistesche Kongress am Januar 1921 zu Déifferdeng. Do huet ënner anerem déi däitsch Kommunistin Clara Zetkin deelgeholl an et ass d'Demande gestallt ginn, sech der Kommunistescher International unzeschléissen. Eng vun de Konditiounen dofir war, datt sech d'Gewerkschaften der Partei géigeniwwer sollten ënneruerdnen. Dofir hätten d'Gewerkschaften hir politesch Onofhängegkeet mussen ofginn. Dat wollte vill Delegéiert, déi gewerkschaftlech aktiv waren, net akzeptéieren, a sou gouf déi Demande verworf. D'Kommunisten aus der Partei hunn doropshin hir eege Partei gegrënnt, d'Kommunistesch Partei Lëtzebuerg.

E weider schwéiere Réckschlag fir d'sozialistesch Cause war de grousse Streik am Mäerz 1921, deen duerch Entloossunge bei der HADIR provozéiert gouf. En gouf mat Hëllef vu franséischen Truppen néiergeschloen an hat schlëmm Konsequenze fir vill Bedeelegter, déi verurteelt an entlooss goufen. Domat louch d'Hoffnung op eng Verbesserung vun de Konditioune vun den Aarbechter nees um Buedem.

1924 huet sech d'Sozialdemokratesch Partei ëmbenannt an ass d'Lëtzebuerger Aarbechterpartei ginn. An den neie Statute stoung och, datt all Member sollt Member an enger fräier, also konfessiounsloser, Gewerkschaft sinn. Männer un de Spëtzt ware Gewerkschaftler wéi de Pierre Krier an den Nicolas Biever.

An der Regierung Dupong-Krier 1937 war d'Lëtzebuerger Aarbechterpartei fir d'éischt Kéier mat an  enger Regierung.

### Den Zweete Weltkrich

Am Zweete Weltkrich war Lëtzebuerg tëscht 1940 an 1945 vun Däitschland besat an all d'politesch Parteie goufen opgeléist. An der Lëtzebuerger Exilregierung, déi sech zu London néiergelooss hat, ware mam Pierre Krier a Victor Bodson och zwee Ministeren aus der Lëtzebuerger Aarbechterpartei.

Nom Krich hunn d'Sozialiste hir Partei nom Virbild vun der englescher Labour Party restrukturéiert an hir hiren aktuellen Numm ginn: Lëtzebuerger Sozialistesch Aarbechterpartei (LSAP).

## Walresultater

## Quellen
* Dormal, Michel: ''Politische Repräsentation und vorgestellte Gemeinschaft. Die Entwicklung des luxemburgischen Parteiensystems und Parlamentarismus und ihr Beitrag zur Nationenbildung'', Dokteraarbecht
* d'Heftche vun der LSAP Käl-Téiteng: Spezial 100 Joer Sozialisten an der Gemeng Käl-Téiteng, Nr 21
* Fayot, Ben: Sozialismus in Luxemburg. Von den Anfängen bis 1940, erausgi vum C.R.E.S. (Centre de recherches et d'études socialistes), 1979, Lëtzebuerg, 484 Säiten