open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Uewerkäerjeng

**Uewerkäerjeng** ass eng Uertschaft an der Gemeng Käerjeng.

## Geographie
Uewerkäerjeng läit am Südweste vu Lëtzebuerg. D'Nopeschdierfer sinn der Auer no: Kënzeg, Féngeg, Héiweng, Schuller, Nidderkäerjeng, Lénger.

D'Mierbaach, déi südlech vum Boufferdanger Muer entspréngt, leeft duerch Uewerkäerjeng.

## Geschicht
D'Kierch Hellegen Dionysus (Saint-Denis) ass 1744 gebaut an de 15. August 1761 vum Tréirer Weibëschof Johann Nikolaus von Hontheim geweit ginn. D'Kierchemiwwele stamen aus dem Barock.

## Verkéier
D'Uertschaft ass iwwer den CR110a an den CR111 un d'Stroossennetz ugeschloss. Se gëtt vum RGTR- a vum TICE-Busreseau ugefuer.

Uewerkäerjeng war bis 1967 iwwer d'Atertlinn mam Eisebunnsreseau verbonnen. Déi fréier Gare ass ofgerappt ginn. Do wou fréier d'Atertlinn gelaf ass, ass haut d'Vëlospist PC12.

## Sport

De fréiere Foussballclub FC Jeunesse Hautcharage huet an der Saison 1970/71 d'Coupe de Luxembourg gewonnen. De Veräin aus der éischter Divisioun konnt sech an der Finall géint d'Jeunesse Esch mat 4:1 no Verlängerung duerchsetzen. Am Europapokal vun de Pokalgewënner huet de Veräin an der éischter Ronn géint den Titelverdeedeger Chelsea F.C. missen untrieden. D'Jeunesse Hautcharage huet 0-8 doheem an 13-0 auswäerts verluer a mat enger Goldifferenz vun 0-21 an enger Ronn en Negativrekord opgestallt, deen ëmmer nach besteet.

Den aktuelle Foussballclub UN Käerjéng 97 ass 1997 duerch d'Fusioun vun de fréiere Veräiner FC Jeunesse Hautcharage an US Bascharage entstanen. D'Heemmatcher vum Fusiounsveräin goufe bis 2011 am Stade um Bëchel zu Uewerkäerjeng gespillt, dee mëttlerweil ofgerappt ass. Deen neie Stadion Käerjenger Dribbel steet zu Nidderkäerjeng.

## Kuckeswäertes

* D'Kierch vun Uewerkäerjeng;
* Den ale Wäschbuer;
* D'Péiteschhaus am Maria-Theresia-Stil, Gebuertshaus vum Michel Gloesener (10, rue Jean-Pierre Origer);
* D'Naturschutzgebitt Griechten, Quellgebitt vun der Mierbaach;
* D'Naturschutzgebitt Boufferdanger Muer tëscht Féngeg an Uewerkäerjeng.
6 Gebaier zu Uewerkäerjeng sinn an der Lëscht vun den nationale Monumenter agedroen. Dozou gehéieren dräi Bauerenhaiser, dat aalt Paschtoueschhaus, eng Kapell an d'Kierch.

.
## Perséinlechkeeten
* Michel Gloesener (1794-1876), Physiker an Universitéitsprofesser op der Universitéit vu Léck;
* Henri Kellen (1927-1950), Vëlossportler, dobäi bei den Olympesche Summerspiller vun 1948;
* Michel Wolter (*1962), député-maire, fréieren Inneminister;
* David Bottacin alias David Goldrake, Zauberkënschtler.

## Kuckt och

## Um Spaweck

* Offiziell Säit vun der Gemeng Käerjeng
* Syvicol
* Deschtennis vun Uewerkärjeng
Albanien

D'Republik **Albanien** (albanesch: *Shqipëri/Shqipëria*, *d'Land vum Aadler*), ass e südosteuropäesche Staat, am Weste vun der Balkanhallefinsel. Nopeschlänner sinn am Norden de Montenegro, am Nordosten de Kosovo, am Oste Nordmazedonien an am Süde Griicheland. Am Weste maachen d'Adria an d'Ionescht Mier op enger Längt vun 316&nbsp;km eng natierlech Grenz.

Albanien huet 28.748&nbsp;km² an ass der Nord-Südachs no eng 345 Kilometer laang an nëmme bis maximal 145&nbsp;km breet (West-Ost). Domat gehéiert d'Balkanrepublik zu deene méi klenge Länner an Europa.

Haaptstad an och gréisst Stad ass Tirana.
Albanien ass Member vun de Vereenten Natiounen an der NATO.

## Um Spaweck

* Websäit vum albanesche President
* Websäit vum albanesche Parlament
Wäissrussland

**Wäissrussland**, och **Belarus** genannt (offiziell **Republik Belarus**), ass e Staat an Osteuropa deen am Nordwesten u Litauen a Lettland, am Osten u Russland, am Süden un d'Ukrain an am Westen u Polen grenzt. D'Haaptstad ass Minsk.

Am 7.-9. Joerhonnert n. Chr. war den Territoire vum haitege Wäissrussland vun ostslaweschen a baltesche Stämm bewunnt, am 10.-13. Joerhonnert huet Wäissrussland zum Kiewer Staat gehéiert, am 14.-18. Joerhonnert zum Groussherzogtum Litauen. Enn vum 18. Joerhonnert gouf Wäissrussland vum russesche Räich eruewert an et gouf eng grausam Politik gefouert, fir déi wäissrussesch Sprooch a Kultur ze zerstéieren (Russifikatioun).

1917, nom Zesummebroch vum russesche Räich, gouf et e Kampf fir d'Onofhängegkeet vu Wäissrussland, awer bis 1920 gouf d'Land vu Sowjetrussland eruewert. An de Joren 1932-1933 huet Wäissrussland ënner enger massiver Hongersnout gelidden, déi vum sowjeteschen totalitäre Regime künstlech organiséiert gouf, a Honnertdausende vu Leit verluer, während d'Ukrain Millioune verluer huet.

1937 gouf déi ganz wäissrussesch wëssenschaftlech an intellektuell Elite vun de sowjetesche Geheimdéngschter ausgerott, an hir Läichen goufen am Kurapaty-Bësch begruewen. 1942 gouf déi wichtegst Schrëftstellerin vu Wäissrussland, d'Yanka Kupala, ëmbruecht. An de Joren 1950-1980 gouf bal dat ganzt architektonescht Ierwen vu Wäissrussland zerstéiert.

D'Sozialistesch Sowjetrepublik Wäissrussland huet de 27. Juli 1990 hir Souveränitéit deklaréiert an de 25. August 1991 d'Onofhängegkeet erkläert. Nodeem sech d'Sowjetunioun am Dezember 1991 opgeléist huet, ass Wäissrussland dunn och faktesch en onofhängege Staat ginn. Den Nationalfeierdag gëtt den 3. Juli, um „Dag vun der Republik“ resp. dem „Onofhängegkeetsdag“ gefeiert.

Den Aljaksandr Lukaschenka, dee schonn zanter 1994 President ass, huet mat sengem autoritaire Regierungstil d'Land am Laf vun der Zäit ëmmer méi an d'international Isolatioun gefouert. Massiv Kritik un de sëllege Mënscherechtsverletzungen an de Virworf Walen ze manipuléiere komme virop aus dem Westen, der EU an dem Europarot, den USA a vun netstaatlechen Organisatioune wéi Amnesty International. Zanter dem 10. Abrëll 2006 däerf de Lukaschenka kee Fouss méi an d'Europäesch Unioun setzen.

D'Verhältnes zu anere fréiere Sowjetrepubliken ass ambivalent. Mam Noper Russland war, vun 2007 bis 2013, d'Versteesdemech duerch d'energiepolitesch Differenze vun 2007 strapazéiert. Zanter de Presidentschaftswale vun 2020 gëtt et eng Protestbeweegung, déi géint d'Diktatur vum President Alaksandr Lukaschenka protestéiert.

## Ëmweltkatastroph
De Reakteraccident vum 26. Abrëll 1986 zu Tschernobyl ass nëmmen eng 10&nbsp;km südlech vun der wäissrussescher Grenz, an der haiteger Ukrain, geschitt. Ronn 70% vum Fallout sinn deemools iwwer wäissrusseschem Territoire niddergaangen an hu grouss Deeler vum Land verstraalt.

## Um Spaweck

*  Offiziell Websäit vum wäissrussesche President
*  Websäit vun der EU-Kommisioun extern Relatioune mat Wäissrussland (web.archive.org)
840

## Evenementer

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer

## Gestuerwen
* 20. Juni: Louis I. ("de Frommen"), Kinnek vun der Aquitaine a Keeser vum Okzident.

## Um Spaweck
Si Versailles m'était conté

***Si Versailles m'était conté*** ass e franséisch-italieenesche Film vum Sacha Guitry aus dem Joer 1953.

## Ëm wat geet et am Film?

De Film erzielt d'Geschicht vum Schlass vu Versailles vu 1624 bis 1953 sou wéi de Sacha Guitry se gesinn huet.

Déi vill bekannte Schauspiller hunn dozou bäigedroen datt de Film e ganz grousse Succès hat, an datt de Film an de Recetten vun de franséische Filmer am Joer 1954 als éischte klasséiert war.

## Wat seet de Sacha Guitry zum Film?
*J'ai l'honneur de vous présenter un film ou plus exactement un grand livre d'images. Il s'intitule *Si Versailles m'était conté* et j'avoue que j'en suis l'auteur. En écrivant ce film, en le réalisant, j'avais un double but: remplacer quelques pierres du château de Versailles et recueillir des fleurs pour en couvrir la France.* (Sacha Guitry)

## Um Spaweck
839

## Evenementer

* Den Ethelwulf gëtt Kinnek vun England.

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer

## Gestuerwen

## Um Spaweck
850

## Evenementer

## Konscht & Kultur

## Wëssenschaft & Technik

## Gebuer

* ëm 850: Al Battani, kurdesche Mathematiker an Astronom

## Gestuerwen

## Um Spaweck
862

## Evenementer

* De Constantine I. gëtt Kinnek vu Schottland.

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer

## Gestuerwen
872

D'Joer **872 n. Chr.** huet op engem Dënschdeg ugefaangen. Et war e Schaltjoer.

## Evenementer

## Konscht & Kultur

## Wëssenschaft & Technik

## Gebuer

## Gestuerwen

## Um Spaweck
876

## Evenementer

## Konscht & Kultur

## Wëssenschaft & Technik

## Gebuer

## Gestuerwen
* 28. August: Ludwig den Däitschen, Kinnek vum Westfränkesche Räich.

## Um Spaweck
880

## Evenementer

* D'Karolenger Louis II. de Jonken, Ludwig III. a Karlmann ënnerschreiwen den Traité vu Ribemont.

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* Abu-Bakr Muhammad ben Yahya as-Suli, arabesche Meeschter am Schatrandsch.

## Gestuerwen

## Um Spaweck
896

## Evenementer
* D'Uertschaft Lëntgen gëtt fir d'éischt Kéier an engem offiziellen Dokument ernimmt.
## Konscht & Kultur

## Wëssenschaft & Technik

## Gebuer

## Gestuerwen
Erich Langjahr

Den **Erich Langjahr**, gebuer 1944 zu Baar an der Schwäiz, ass e Schwäizer Filmregisseur, Produzent a Kameramann.

De Langjahr dréint, produzéiert a verléint seng Filmer selwer

## Säi Liewen
No enger Ausbildung als Chimieslaborant huet hien als selbstännege Cheemiker geschafft. Als *Filmmécher* ass hien Autodidakt. Hie fänkt u mat Industriefilmer, duerno dréint hie Kuerzfilmer. Zanter 1978 produzéiert e laang Dokumentarfilmer, vun deenen den éischten, *[[Morgarten findet statt]]* zu Cannes presentéiert gouf. Vun 1990 u schafft e mat senger Frëndin Silvia Haselbeck zesummen.
 
## Seng Filmer

### Laangfilmer (Dokumentarfilmer)

* 1978 *[[Morgarten findet statt]]* 94 min
* 1986 *[[Ex voto]]* 106 min
* 1990 *[[Männer im Ring]]* 73 min
* 1996 *[[Sennen-Ballade]]* 100 min 
* 1998 *[[Bauernkrieg]]* 84 min
* 2002 *[[Hirtenreise ins dritte Jahrtausend]]* 124 min

### Kuerzfilmer
	 
* 1973 *[[Bahnhof]]* 14 min
* 1973 *[[Der Fluss]]* 9 min
* 1973 *[[Justice]]* 14 min
* 1974 *[[Canaria Report]]* 15 min
* 1975 *[[USA-Time]]* 8 min
* 1976 *[[Sieg der Ordnung]]* 24 min
* 1980 *[[Achtung Kinder Pumm]]* 3 min
* 1981 *[[Made in Switzerland]]* 12 min
* 1982 *[[Do it yourself]]* 9 min
* 1983 *[[O.K.]]* 3 min
* 1992 *[[Unter dem Boden]]* 35 min
* 1993 *[[Portrait de coureur cycliste]]* 7 min

## Wat soten d'Medien?
 
**Erich Langjahr ist ein Filmemacher, dessen Verantwortungsbewusstsein im Ungehorsam gegenüber den effekthaschenden Bildern, den rasch zusammengestellten Reportagen, den Zufallsgeschichten, die unsere Bildschirme und Leinwände überfluten, besteht. Es gibt bei ihm eine Überzeugung von berührender Großzügigkeit, das Anliegen, seit nahezu dreißig Jahren Filme zu machen und Filme zu zeigen. Ich glaube, Erich Langjahr hat es verstanden, ein wertvolles Stück Kindheit in sich zu bewahren, das ihm trotz der Härte des Kinomilieus eine sehr reine Kraft, ein Engagement ohne Berechnung schenkt.* (Jean Perret, Direkter vum Festival International de Cinéma "Visions du réel" zu Nyon)

## Um Spaweck
* Langjahr-Film
Sennen-Ballade

***Sennen-Ballade*** ass en Dokumentarfilm vum Schwäizer Regisseur Erich Langjahr. Den Ënnertitle ass *Das Sennenleben der Familie Meile auf einer Alp im Säntisgebiet*.

## Ëm wat geet et am Film?

Den Dokumentarfilm beschreift en Deel vum Liewe vun der Bauerefamill Meile aus dem Toggenburgdall an der Schwäiz.

Am Juni ginn d'Kéi op d'Alm gedriwwen. Dräi Méint lieft de Bauer mat der Famill op der Alm. E versuergt seng Kéi, Geessen a Schwäin, mécht Kéis, asw. Am September ginn d'Kéi erëm an den Dall erofgedriwwen. An am Wanter lieft d'Famill am Dall.

De Film weist Biller déi och ouni Kommentar staark op den Zuschauer wierken.

Jorelaang huet de Langjahr Schwäizer Bauere gefilmt. Doraus ass no an no eng Trilogie vu Laangfilmer entstanen:
**Sennen-Ballade* (1996)
**[[Bauernkrieg]]* (1998)
**[[Hirtenreise ins dritte Jahrtausend]]* (2002)

## Wat sot d'Press?
Roman Vinkowski, Leipzigs Neue:
*Bei diesem Hundert-Minuten-Film geniesst man jenes erotische Schauvergnügen, das einen unablässig bitten macht: Lass es jetzt nicht aufhören! Der bescheiden "Sennen-Ballade" genannte Film über die landmännisch-praktische und alemannisch-volkskünstlerische Arbeit einer Alpbauernfamilie ist in Wahrheit ein opulentes Filmepos über die Würde menschlicher Tätigkeit in respektvoll akzeptierter Natur.*

Pierre Lachat, Filmbulletin:
*Die grobe, schwielige Hand des Sennen, die die zerbrechlichen Kühlein und Hündchen aus weissem Holz zärtlich streichelnd zuschneidet, gehört zu den magischen Momenten.*
*Wie die Teile der SENNEN-BALLADE - erst Frühling und Sommer, dann Herbst und Winter - einander bedingen, beleuchten, erläutern und erweitern, das hat schon lange kein Eidgenosse mehr mit soviel simpler Wirksamkeit zuwege gebracht.*

## Filmpräisser
* Spezialpräiss vum Däitsche Bundesumweltministerium 
* "Mention spéciale" vum Jury vun der FIPRESCI beim 39. Internationalen Leipziger Dokumentarfilm Festival 1996
Fernand Boden

De **Fernand Boden**, gebuer den 13. September 1943 zu Iechternach, ass e lëtzebuergesche Politiker (CSV).

De Fernand Boden huet seng Première am Lycée classique zu Iechternach gemaach an duerno op de Cours supérieurs an op der Universitéit vu Léck Mathematik a Physik studéiert, wouran en e lëtzebuergeschen Doktorat huet (duerch d'Gesetz vun der 'Collation des grades'). Tëscht 1966 an 1978 war hie Professer am Iechternacher Lycée.

Seng politesch Karriär huet en 1970 als éischte Schäffe vun Iechternach ugefaangen (bis 1976). 1978 ass hien op der Lëscht vun der CSV an d'Chamber nogeréckelt a gouf 1979 erëmgewielt.

Hie war vum 17. bis den 18. Juli 1979 Deputéierten am Europaparlament.

Hie gouf Minister fir Erzéiung, Jugend an Tourismus an der Regierung Werner-Thorn-Flesch. Dës Portefeuillen huet en och vun 1984 bis 1989 an der Regierung Santer-Poos I bäibehalen.

1989 gouf de Fernand Boden Minister fir Familljen a Solidaritéit, Mëttelstand an Tourismus an der Regierung Santer-Poos II. 1994 koum d'Fonction Publique dobäi. De 26. Januar 1995 gouf de Jean-Claude Juncker Premierminister, an d'Ministeschposte goufe geännert. De Fernand Boden gouf Minister fir Landwirtschaft, Wäibau a Ländlech Entwécklung, fir Mëttelstand an Tourismus a fir Wunnengsbau.

Tëscht 1999 an 2004, an der Regierung Juncker-Polfer, an tëscht 2004 an 2009, an der Regierung Juncker-Asselborn I, huet de Fernand Boden déi selwecht Portefeuillë bäibehalen.

No de Chamberwale vum 7. Juni 2009 war de Fernand Boden, bis de 7. Oktober 2013, Deputéierten an der Chamber.

Hien ass bestuet a Papp vun zwee Kanner.

## Auszeechnungen
* 
* 2024: Auszeechnung „fir säi Liewenswierk“ op der Soirée de l'agriculture déi vum *[[De Letzeburger Bauer|Lëtzeburger Bauer]]* organiséiert gouf.
Marie-Josée Jacobs

D**'Marie-Josée Jacobs**, gebuer den 22. Januar 1950 zu Maarnech, ass eng fréier lëtzebuergesch Politikerin.

## Liewen a Karriär
D'Marie-Josée Jacobs ass eng ausgebilt Infirmière-anesthésiste an huet dëse Beruff tëscht 1969 an 1992, wéi se Ministesch gouf, praktizéiert.

Parallel dozou huet se sech politesch a gewerkschaftlech engagéiert. Als Member vum Lëtzebuerger Chrëschtleche Gewerkschaftsbond (LCGB) ass si vun 1980 bis 1992 Presidentin vun der Sektioun fir Privatbeamten a vun 1981 bis 1992 Vizepresidentin an där Gewerkschaft gewiescht. Politesch ass se zanter 1967 Member vun der CSV, wou se zäitweileg Presidentin vun de Chrëschtlech-Soziale Fraen, Presidentin vun der Nord-Sektioun a Vizepresidentin vun der Partei war.

1984 gouf d'Marie-Josée Jacobs fir d'éischt an d'Chamber gewielt, wuer se bis 2009 nach mat, all Kéier erëmgewielt gouf. 1987 gouf se Gemengerot vun der Stad Lëtzebuerg.

Den 9. Dezember 1992 gouf d'Marie-Josée Jacobs zur Ministesch fir Landwirtschaft, Wäibau a Ländlech Entwécklung an Delegéiert Ministesch fir Kultur an der Regierung Santer-Poos II ernannt, e Portefeuille, dee se no de Chamberwale vum 12. Juni 1994 bäibehalen huet. Bei der Regierungsëmbildung am Januar 1995, nodeem de Jacques Santer als President vun der Europäescher Kommissioun op Bréissel gaange war, gouf d'Marie-Josée Jacobs Ministesch fir Familljen, d'Promotioun vun de Fraen an de Mënsche mat Behënnerungen.

Vun 1999 bis 2004 war d'Marie-Josée Jacobs Ministesch fir Familljen, Sozial Solidaritéit a Jugend, a Ministesch fir d'Fërderung vun de Fraen an der Regierung Juncker-Polfer. Duerno, bis 2009, war si Ministesch fir Familljen an Integratioun a Ministesch fir Chancëgläichheet an der Regierung Juncker-Asselborn I. An der Regierung Juncker-Asselborn II, déi den 23. Juli 2009 vereedegt gouf, war si bis zu hirer Demissioun, den 29. Abrëll 2013, Ministesch fir Famill, Jugend a Coopératioun.

Vun Dezember 2013 bis Dezember 2024 war si Presidentin vun der Fondatioun Caritas Lëtzebuerg.
## Auszeechnungen
* 
* 

## Um Spaweck
Mady Delvaux-Stehres

D**'Madeleine Anne** ("**Mady**") **Delvaux-Stehres**, gebuer den 11. Oktober 1950, ass eng lëtzebuergesch LSAP-Politikerin.

D'Mady Delvaux-Stehres huet no hirem Lycée op der Sorbonne zu Paräis klassesch Literatur studéiert a war duerno bis 1989 Professesch am Lycée Michel Rodange an der Stad Lëtzebuerg.

1974 ass si an d'LSAP agetrueden a war do fir d'éischt aktiv bei de Sozialistesche Fraen. 1985 gouf si Member vum *Comité directeur* vun där Partei a blouf dat bis 1989, wéi se Regierungsmember gouf. 1987 gouf s'an de Gemengerot vun der Stad Lëtzebuerg gewielt.

An der Regierung Santer-Poos II vun 1989 gouf si Staatssekretärin fir Gesondheet, Sozialversécherung, Jugend a Sport. No de Chamberwale vum 12. Juni 1994 gouf se Ministesch fir Communicatioun, Transport a Sozialversécherung.

1999 goung d'LSAP an d'Oppositioun; d'Mady Delvaux-Stehres ass an d'Chamber an an de Gemengerot vun der Stad Lëtzebuerg erëmgewielt ginn. Si huet an där Zäit eng Maîtrise op der Univeritéit zu Metz an den *Technologies de l'Information* gemaach.

Vun 2004 bis 2013 war d'Mady Delvaux-Stehres Ministesch fir Erzéiung a Beruffsausbildung an der Regierung Juncker-Asselborn I, respektiv, vun 2009 un, an der Regierung Juncker-Asselborn II.

Bei de Chamberwalen 2013 huet si net méi kandidéiert, war awer Spëtzekandidatin fir d'Europawalen 2014 vun der LSAP a gouf op deen ee Sëtz, deen hir Partei bei de Wale gewonnen huet, gewielt. 2019 war si net méi Kandidatin, fir erëmgewielt ze ginn. Si studéiert zanter September 2019 Geschicht op der Université libre de Bruxelles.

D'Mady Delvaux-Stehres ass Mamm vun 3 Kanner e.a. vum Léon Delvaux, si ass d'Wittfra vum Michel Delvaux.

## Gielercher
* 
* 
* 

## Um Spaweck
* Portrait Mady Delvaux-Stehres op lsap.lu archivéiert
* " 'Es ist eine Frage der Gerechtigkeit'." Interview iwwer hir politesch Karriär op wort.lu, 16.06.2019.
Kings Canyon

De **Kings Canyon** ass de gréissten an déifste Canyon an Zentralaustralien. E läit am Northern Territory, 420&nbsp;km südwestlech vun Alice Springs. De Kings Canyon huet sech zu enger vun de gréissten Touristenattraktiounen am Northern Territory entwéckelt. Seng Klippe sinn 270 m héich.
## Geographie
De Kings Canyon läit am Wattarka Nationalpark, deen 300&nbsp;km südwestlech vun Alice Springs läit.

## Geologie
E gëtt och de *klenge Grand Canyon* vun Australien genannt. Eng spektakulär Schlucht, déi iwwer 270 Meter héich an 1&nbsp;km laang ass. D'Fielse liichten an alle Faarwe vu giel, iwwer gro bis zu rouden Téin. 
## Planzen an Déieren
Dës Schlucht ass eent vun de wichtegste Gebidder am Rouden Zentrum. Zirka 600 Planzenaarten, dorënner vill Reliktplanzen aus den Urzäiten déi duerch déi fiicht-tropesch Vegetatioun erhale bliwwe sinn. Um dréchene Buedem vum Canyon wuesse grouss Floss-Eukalypten. Am Dall vum Canyon stinn uraal Palmfarnen a laanscht Strooss fir an de Canyon, fënnt ee Wüsteneechen a verschiddenen Alterskategorien.
Et gëtt vill Zorte Vullen, wéi Perruchen, Zebrafénken, Diamantdeiwecher an den Äisvull. Mat Chance kann ee fréi mueres och Fielsekängurue gesinn.

## Wanderen
Et gëtt verschidde Wanderweeër, wéi de *Kings Canyon Track* deen 8&nbsp;km laang ass an deen duerch *d'Palmenoas Valley of Eden* féiert, oder en Tour, duerch an iwwer d'Griechten, vu 6&nbsp;km, wou d'Differenz vun der Héicht 150 Meter ass. Den einfachsten Tour duerch d'Flossbett, de *Kings Creek Walk*, geet ënner risegen Eukalyptusbeem laanscht an dauert ongeféier eng Stonn.
RTL

**RTL** *(*'R**adio **T**élévision **L*'uxembourg)* ass den Numm vun enger Rëtsch vu private Radios- an Televisiounsprogrammer, déi vun der RTL Group bedriwwe ginn oder un där se bedeelegt ass.

Bis an d'1980er Jore goufen des Programmer nëmme vu Lëtzebuerg aus an d'Nopeschlänner ausgestraalt, well Lëtzebuerg eent vun deene wéinege Länner war, an deene privat Radios- an Tëleesstatiounen zougelooss waren.

Zanter datt Privatprogrammer souzesoen iwwerall erlaabt sinn, ass dat net méi néideg. Ëmmer manner Leit an Europa, déi dës Programmer kucken oder lauschteren, wësse wat den "L" am Numm bedeit.

## Literatur
* Haag, Emil: *La révolution dans les médias: l'aventure RTL* In: *Une réussite originale - Le Luxembourg au fil des siècles* (Ss 480-493); Lëtzebuerg (Éditions Guy Binsfeld), 2011; 576 Säiten (ill.); ISBN 978-2-87954-235-5

## Um Spaweck
* RTL
Kata Tjuta

**Kata Tjuta**, och Olgas genannt, läit am Uluru-Kata Tjuta Nationalpark, am Northern Territory vun Australien.

## Geographie
D'Kata Tjuta ass eng 35&nbsp;km² grouss Fielsformatioun. Si läit ronn 450&nbsp;km südwestlech vun Alice Springs an 40&nbsp;km westlech vum bekannten Ayers Rock. 
De Mount Olga ass mat 546 m den héchste vun deene 36 Käpp. E läit 1065 Meter iwwer dem Mieresspigel.

## Geologie
Déi 36 Fielse sinn 500 Millioune Joer al. Si bestinn aus engem Konglomeratgesteen aus décken, ronnen, meescht kristallege Bestanddeeler a flache Gesteensschichten. Dës Steng si fauschtdéck a mat graffem Sand verbonnen. Et ass en ëmgekippte Steebierg deen duerch d'Äerdbeweegungen un d'Uewerfläsch komm sinn. En ass méi laang wéi den Uluru un der Äerdouwerfläch, dofir ass en duerch d'Erosioun scho méi ugegraff.

## Bedeitung a Geschicht
D'Kata Tjuta stiechen eraus wéi Käpp, dohier och den Numm Kata Tjuta (Vill Käpp). 
Si an den Uluru hunn eng grouss Bedeitung fir d'Anangu, déi traditionell Besëtzer vum Nationalpark. Laut archeologeschen Aussoe soll dëst Gebitt schonn zanter 22.000 Joer vun den Anangu bewunnt sinn. Wärend 100 Joer goufen déi zwou Fielsformatiounen Olgas (Kata Tjuta) an Ayers Rock (Uluru) genannt. De 26. Oktober 1985 hunn d'Aboriginies dunn hiert d'Land erëm kritt, a vun do un sinn déi offiziell Nimm erëm Kata Tjuta an Uluru, wéi scho Joerdausende virdrun.

## Kuckeswärtes
Duerch *d'Olga Gorge* oder *Valley of the Winds* kann ee schéi Wanderungen duerch d'Schluchten an déi kleng d'Däller vum Kata Tjuta machen, wou een eng subtropesch Vegetatioun bewonnere kann a schéin Aussiichtspunkten op déi faszinéierend Landschaft huet.

E fantastesch Naturerliefnes ass all Dag bei Sonnenopgang a Sonnenënnergang ze bewonneren. D'Fielse weise sech duerch de Lichtafall op dës Eisenoxydverbindung an deene verschiddenste Routtéin.

## Um Spaweck
Uluru-Kata Tjuta Nationalpark

Den **Nationalpark Uluru - Kata Tjuta** ass eng vun deene gréissten Touristenattraktioune vun Zentralaustralien.
## Geographie

Am Northern Territory vun Australien läit den Nationalpark Uluru – Kata Tjuta, 355&nbsp;km südwestlech vun Alice Springs, matzen an der rouder Wüst vum Kontinent.
En huet eng Fläch vun 1325&nbsp;km2 an ass 1958 gegrënnt ginn. 
Am Park leien zwee bedeitend geologesch Naturmonumenter: Den Uluru an de Kata Tjuta.
## Geschicht

Fir d'Urawunner huet de Park eng héich spirituell a kulturell Bedeitung.

D'Anangu, d'Urawunner vun Australien, sinn déi traditionell Besëtzer vum Nationalpark. Wärend 100 Joer hunn si awer missen op hir Heemecht verzichten a kruten dunn de 26. Oktober 1985 hiert Gebitt vum australesche Staat zeréck, ënner der Konditioun, den Nationalpark fir Touristen zougänglech ze loossen. Wärend deenen honnert Joer gouf den *Uluru* *Ayers Rock* genannt an d*'Kata Tjuta* *Olgas*.

## Flora a Fauna
 
Am Nationalpark liewen 160 Vullenaarten, 72 Reptillaarten, dorënner déi gréisst australesch Eidechs, den 2,5 m laange Risewaran, d'Schwaarzkapppython oder den Därendäiwel, verschidde Schlaangenaarten a 24 Zorte Mamendéieren, wéi d'rout Risekänguru, d'Biergkänguru oder de Beidelmull.
Donieft gëtt et Gruppe vun Akazienaarten, Spinifexgras, Eukalyptusplanzen a Kasuarinegewächs.

## Kuckt och
* Lëscht vun de Weltierwen (Asien an Ozeanien)
* Ayers Rock
* Kata Tjuta

## Um Spaweck
* Offiziell Säit vum Nationalpark Uluru - Kata Tjuta
Wattarka Nationalpark

De **Wattarka Nationalpark** gouf 1983 zum Nationalpark erkläert. En huet 73 ha.

## Geographie
De Wattarka Nationalpark läit am Northern Territory vun Australien, 300&nbsp;km südwestlech vun Alice Springs.

Gréissten Touristenattraktioun ass de Kings Canyon, eng spektakulär Schlucht mat 270 Meter héije Klippen.
Lëscht vun de franséische Monarchen

Des **Lëscht vun de franséische Monarchen** ass en Deel vun de .

Déi Kinneken, déi nëmmen zu engem Deel iwwer Frankräich regéiert hunn, si *schifgeschriwwen*. D'Monarchie a Frankräich fënnt hiert definitiivt Enn nom Napoleon III. an d'Land ass zanterhier eng Republik.

## [[Merowenger]]

## [[Karolenger]]

## [[Kapetenger]]

## [[Haus Valois]]

## [[Bourbonen]]

## [[Premier Empire]]

## [[Restauratioun]]

## [[Orléans (Dynastie)|Orléans]]

## [[Second Empire]]

## Um Spaweck
1001

## Evenementer
* : Ufank vum 2. Joerdausend um Julianesche Kalenner

## Konscht & Kultur

## Wëssenschaft & Technik

## Gebuer

## Gestuerwen

## Um Spaweck
1003

## Evenementer

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer

## Gestuerwen
* 12. Mee: Silvester II., Mathematiker a Poopst vun der kathoulescher Kierch.

## Um Spaweck
1005

## Evenementer

* De Malcolm II. gëtt Kinnek vu Schottland.

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer

## Gestuerwen

## Um Spaweck
1598

## Evenementer

* 30. Abrëll: Den Edikt vun Nantes garantéiert de franséische Protestanten d'Reliounsfräiheet.

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* Bonaventura Cavalieri, italieenesche Pater, Astronom a Mathematiker.
* 17. Abrëll: Giovanni Riccioli, italieenesche Jesuitt an Astronom.

## Gestuerwen
* 28. Juni: Abraham Ortelius, flämesche Geograph a Kartograph.
* 13. September: Felipe II., Kinnek vu Spuenien.

## Um Spaweck
1589

## Evenementer

* : D'Deklaratioun vu Saint-Cloud erlaabt de protestantesche Kult a Frankräich op alle Plazen, wou e bis elo zelebréiert gouf.

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer

## Gestuerwen
* : Christophe Plantin, franséische Buchdrécker an Editeur.
* : Jacques Clément, Dominikaner a Mäerder vum Henri III.
* : Henri III., franséische Kinnek vu 1574-1589 a polnesche Kinnek vu 1572-73.
## Um Spaweck
1591

## Evenementer
* Juli: Frankräich: Edikt vu Mantes.

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer

## Gestuerwen
* : Bernhardt vun Orley, Här vu Lënster
* 15. Oktober: Gregor XIV., Poopst vu 1590-1591 (* 1535)
* 30. Dezember: Innozenz IX., Poopst 1591 (* 1519)
## Um Spaweck
1577

## Evenementer

* Frankräich: Pazifikatiounsedikt vu Poitiers.

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* Gerardus Johannes Vossius, däitsche Geléierten.
* : Robert Burton, englesche Schrëftsteller.
* 12. Juni: Paul Guldin, Schwäizer Astronom a Professer fir Mathematik.
* 28. Juni: Peter Paul Rubens, flämesche Moler.

## Gestuerwen

## Um Spaweck
1593

## Evenementer

* Frankräich: Deklaratioun vu Saint-Germain.
* 25. Juli: Frankräich: De Kinnek Henri IV. entseet dem Protestantismus a konvertéiert zum Katholizismus.

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* 22. September: Matthäus Merian, schwäizeresch-däitsche Graveur an Editeur.

## Gestuerwen
* 11. Juli: Giuseppe Arcimboldo, italieenesche Moler.
* Juan de Herrera, spueneschen Architekt.

## Um Spaweck
1596

## Evenementer

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* Joan Blaeu, nidderlännesche Kartograph a Kofferstiecher.
* 31. Mäerz: René Descartes, franséischen Naturwëssenschaftler a Philosoph.

## Gestuerwen
* September: Pieter Dirkszoon Keyser, hollännesche Séifuerer, Navigator an Astronom.

## Um Spaweck
1597

## Evenementer

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* 13. Abrëll: Giovanni Battista Hodierna, italieeneschen Astronom.

## Gestuerwen

## Um Spaweck
1599

## Evenementer

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* 22. Mäerz: Antoon van Dyck, flämesche Moler.
* 25. Abrëll: Oliver Cromwell, Lord Protector vun England, Schottland an Irland.
* : Diego Velázquez, spuenesche Moler († 1660)

## Gestuerwen

* 10. Abrëll: Gabrielle d'Estrées, Maîtresse vum Henri IV. vu Frankräich.

## Um Spaweck
1609

## Evenementer

## Konscht a Kultur

* François de Sales, *Introduction à la vie dévote*.
* André Du Chesne, *Antiquités et recherches de la grandeur et majesté des rois de France*.

## Wëssenschaft an Technik
* Johannes Kepler: *Astronomia Nova*

## Gebuer

* 29. November: Henriette de France, zukünfteg Fra vum Charles I. vun England.

## Gestuerwen
* 3. September: Jean Richardot, Diplomat a Staatsmann an de Spueneschen Nidderlanden.

## Um Spaweck
741

## Evenementer
* D'Frankeräich gëtt ënner den zwéi Jonge vum Karl Martell, dem Pippin an dem Karlmann opgedeelt.

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer

## Gestuerwen
*22. Oktober - Karl Martell fränkeschen Hausmeier.
*28. November - Poopst Gregor III.

## Um Spaweck
800

## Evenementer
* 25. Dezember - De Karel de Grousse gëtt vum Poopst Leo III. zu Roum zum Kinnek vun de Franken a Langobarden an zum réimesche Keeser gekréint. De Poopst hëlt als Begrënnung déi angeblech Trounvakanz zu Konstantinopel, wou d'Irene als éischt Fra Elengherrscherin ass - dem Poopst senger Interpretatioun vum réimesche Recht no kann eng Fra nämlech net eleng regéieren als Keeserin, well Fraen net kënnen d'militäresch Uewerkommando hunn. De Karl de Grousse gëtt awer ufanks vu Konstantinopel net als westréimesche Keeser unerkannt.

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer

## Gestuerwen

## Um Spaweck
954

## Evenementer

* Den Indulf gëtt Kinnek vu Schottland.

## Konscht & Kultur

## Wëssenschaft & Technik

## Gebuer

## Gestuerwen

## Um Spaweck
986

## Evenementer

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer

## Gestuerwen
* 25. Mee: Abd ar-Rahman as-Sufi, perseschen Astronom.

## Um Spaweck
923

## Evenementer

## Konscht & Kultur

## Wëssenschaft & Technik

## Gebuer

* Edred vun England, Kinnek vun England vun 946 bis 955.

## Gestuerwen
1060

## Evenementer

## Konscht & Kultur

## Wëssenschaft & Technik

## Gebuer

## Gestuerwen
* Henri I. vu Frankräich.

## Um Spaweck
987

## Evenementer
* : Mat der Kréinung vum Hugo Capet zum Kinnek vu Frankräich kënnt d'Herrschaft vun de Karolenger op en Enn an déi vun de Kapetenger fänkt un.

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer

## Gestuerwen

## Um Spaweck
1180

## Evenementer

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* Walram III. vu Limburg

## Gestuerwen

## Um Spaweck
1285

## Evenementer

* Frankräich: De Philippe le Bel gëtt nom Doud vu sengem Papp Philippe III. Kinnek vu Frankräich.

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer

## Gestuerwen

## Um Spaweck
1322

## Evenementer
* 21. Februar: De Charles IV. gëtt zum Kinnek vu Frankräich gekréint.
* 21. September: De Charles IV. bestit sech mat der Marie vu Lëtzebuerg.

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer

## Gestuerwen

## Um Spaweck
1328

## Evenementer
* 29. Mee: De Philippe vu Valois gëtt zu Reims zum Kinnek vu Frankräich gekréint.

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer

## Gestuerwen
* : Charles IV., Kinnek vu Frankräich.

## Um Spaweck
1350

## Evenementer
* Peschtepidemie zu Hamburg. Mat 6000 Doudeger gëtt ronn d'Hallschent vun der Bevëlkerung Affer vun der Kränkt.
* D'Pescht erreecht England a bréngt d'Hallschent vun der Bevëlkerung ëm. Preventiv kënnt et zu Aarbechtszwang, aus Angscht datt d'ganz Wirtschaft d'Baach kéint erofgoen.
* A Frankräich kënnt et wéinst der Pescht zu enger Agrarkris.
* D'Technik vun der Pabeierhierstellung gëtt a Frankräich bekannt.
* D'Peschtepidemie huet hiren Héichpunkt iwwerschratt.
* An England gëtt de Boxebanduerden vum Edward III. an d'Liewe geruff.

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* Pierre d'Ailly, franséischen Theolog an Astronom
* 12. Oktober - Dmitri Donskoi, vun 1359-1389 Groussfürst vu Moskau († 1389)

## Gestuerwen
* 22. August - Philippe VI. vu Valois, Kinnek vu Frankräich vun 1328 bis 1350
## Um Spaweck
1364

## Evenementer
29. September: D'Schluecht vun Auray, déi lescht am bretoneschen Ierffollegkrich.

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer

## Gestuerwen
* Jean I. vu Lëtzebuerg-Ligny, Grof vu Ligny, vu Roussy a vu Beauvoir.

## Um Spaweck
1380

## Evenementer

## Konscht a Kultur

* Geoffrey Chaucer, *[[The House of Fame]]*.

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
*Johannes vu Gmunden, ëisträichesche Mathematiker an Astronom.

## Gestuerwen
*29. Abrëll: Catherine vu Siena, chrëschtlech Helleg a Mystikerin.
* 16. September: Charles V. vu Frankräich.

## Um Spaweck
1422

## Evenementer

* Den Henry VI. gëtt Kinnek vun England bis 1461. Am sougenannte Rousekrich verléiert hien den Troun, gewënnt en da vun 1470 bis 1471 nacheemol kuerz zeréck ier d'Kroun ganz un d'Haus York geet.

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer

## Gestuerwen

## Um Spaweck
1498

## Evenementer

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer

## Gestuerwen
* 23. Mee: Girolamo Savonarola, Dominikaner a Bousspriedeger.

## Um Spaweck
1547

## Evenementer

* Den Edward VI. gëtt Kinnek vun England.

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* 29. September: Miguel de Cervantes, spuenesche Schrëftsteller (*Don Quijote*).

## Gestuerwen
* 28. Januar: Henry VIII., Kinnek vun England.
* 31. Mäerz: Charles I., Kinnek vu Frankräich.
* 31. Mäerz: François I., Kinnek vu Frankräich.
* : Hernán Cortés, spueneschen Eruerwerer.

## Um Spaweck
1559

## Evenementer
* Fridde vu Cateau-Cambrésis

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* 10. November: Christoph Brouwer, Jesuitt an Historiker.

## Gestuerwen

## Um Spaweck
1574

## Evenementer

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* Robert Fludd, englesche Philosoph an Theosoph.

## Gestuerwen
* 30. Mee: Charles IX. vu Frankräich.
* 26. Juli: François Richardot, franséischen Theolog a Bëschof.
* Heinrich vu Metzenhausen, Här vu Lënster

## Um Spaweck
1610

## Evenementer

## Konscht a Kultur

* Alexandre Hardy, *Mariamne*.

## Wëssenschaft an Technik
* De Galileo Galilei entdeckt véier Jupitermounden.

## Gebuer

## Gestuerwen
* : Henri de Samrée, Jesuitt, Reliounshistoriker an Humanist.
* 14. Mee: Henri IV. vu Frankräich, Kinnek vu Frankräich a vun Navarre.
* 18. Juli: Carvaggio, italieenesche Moler.

## Um Spaweck
1643

## Evenementer

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* : Isaac Newton, englesche Mathematiker, Physiker an Astronom († 1727)

## Gestuerwen
* Sophie Brahe, dänesch Astronomin.
* Jean-Ambroise Duvergier de Hauranne, franséischen Theolog an Abt vu Saint-Cyran.
* 14. Mee: Louis XIII., Kinnek vu Frankräich.
* 21. September: Hong Taiji, Keeser vun der Qing-Dynastie.
* : Paul Guldin, Schwäizer Astronom a Professer fir Mathematik.

## Um Spaweck
1715

## Evenementer

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer

* 22. Mee: François-Joachim de Pierre de Bernis, franséische Kardinol, Auteur an Diplomat.

## Gestuerwen

* : Louis XIV., franséische Kinnek.

## Um Spaweck
1774

## Evenementer
* 25. Januar: London, den David Low mécht den éischten Hotel vun der Welt op.
* 10. Mee: Frankräich: De Louis XVI. gëtt Kinnek vu Frankräich als Nofollger vum Louis XV.

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* 21. Abrëll: Jean-Baptiste Biot, franséische Physiker, Mathematiker, Astonom a Geodet.
* 28. Abrëll: Francis Baily, engleschen Astronom.
* 14. August: Franz Xaver Gewey, éisträichesche Beamten, Schauspiller a Schrëftsteller.
* Johannes-Nepomuk Haas, lëtzebuergesche Politiker.

## Gestuerwen
* 10. Mee: Louis XV., Kinnek vu Frankräich.
* Wilhelm Reinhard Grof vun Neipperg, éisträichesche Krichsmann, Kommandant vun der Festung Lëtzebuerg.

## Um Spaweck
1791

## Evenementer

* : Frankräich: Eed op d'Constitutioun bei der Versammlung vun de Paschtéier.
* Februar bis Mee: Frankräich: Nei konstitutionell Bëscheef gi gewielt.
* 10. Mäerz: Frankräich: De Poopst Pius VI. verurteelt d'Zivilverfaassung vum Klerus.
* 15. Mäerz: Frankräich: Diplomatesche Broch tëscht Frankräich a Roum.
* 21. Abrëll: Frankräich: De La Fayette demissionéiert un der Spëtzt vun der Garde Nationale.
* 20. - 25. Juni: Frankräich: D'Flucht op Varennes: De Kinnek Louis XVI. versicht an d'Ausland ze kommen, gëtt awer vun Zaldote vun der Garde nationale nees op Paräis bruecht.
* 15. Juli: Frankräich: D'Nationalversammlung setzt de Kinnek nees an.
* 16. Juli: Frankräich: Déi moderéiert *[[Club des Feuillants|Feuillants]]* trieden aus dem Jakobinerklub aus.
* 17. Juli: Frankräich: Schéisserei um Champs-de-Mars.
* 27. August: Pillnitzer Deklaratioun. De Keeser Leopold II. an de Friedrich Wilhelm vu Preise beschleisse sech an d'franséisch Affären anzemëschen, zu Gonschte vun der franséischer Monarchie.
* : Frankräich: D'Constitutioun vu 1791 gëtt vun der Nationalversammlung a vum Louis XVI. ugeholl a Frankräich gëtt zu enger konstitutioneller Monarchie.
* 14. September: Frankräich: De Kinnek Louis XVI. leescht en Eed op d'Constitutioun an erkläert, datt d'Revolutioun eriwwer ass.
* 30. September: Frankräich: D'Assemblée constituante gëtt opgeléist.
* : Frankräich: Ouverture vun der *[[Assemblée législative (Franséisch Revolutioun)|Assemblée législative]]*.
* 17. November: Frankräich: De Jérôme Pétion de Villeneuve gëtt Buergermeeschter vu Paräis.
* 25. November: Frankräich: Grënnung vum *Comité de surveillance* (spéidere Comité de sûreté générale).

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* : Charles Metz, Lëtzebuerger Journalist, Politiker an Entreprener.
* 21. Februar: Carl Czerny, éisträichesche Museker, Komponist a Musekpedagog.
* 23. Abrëll: James Buchanan, President vun de Vereenegte Staate vun Amerika.
* 20. Juni: Ferdinand Pescatore, lëtzebuergesche Geschäftsmann a Politiker.
* 16. September: Jean-Henri-Guillaume Krombach, Agronom, Apdikter a Botaniker.
* 20. September: François-Joseph Maisonnet, lëtzebuergesche Moler.
* 22. September: Michael Faraday, englesche Naturwëssenschaftler.
* 23. September: Johann Franz Encke, däitschen Astronom.
* 26. September: Théodore Géricault, franséische Moler.

## Gestuerwen
* : Honoré Gabriel Riqueti de Mirabeau, franséische Journalist a Politiker.
* 16. Oktober: Grigori Alexandrowitsch Potjomkin, russesche Feldmarschall a Staatsmann.
* : Wolfgang Amadeus Mozart, éisträichesche Komponist.
* 12. Dezember: Christoph Salzmann, loutrengesche Paschtouer.

## Um Spaweck
1804

## Evenementer

### Europa

* 21. Mäerz: De *[[Code civil]]* trëtt a Kraaft.
* 11. August: De réimesch-däitsche Keeser Franz II. aus der Habsburger-Dynastie grënnt d'Keesertum Éisträich a gëtt domat Keeser Franz I. vun Éisträich.
* : Den Napoleon kréint sech an der Kathedral Notre-Dame vu Paräis zum Keeser vun de Fransousen. 
* 12. Dezember: Spuenien erkläert Groussbritannien de Krich.

**Département des Forêts**
*  (17. Vendémiaire): Den Napoleon besicht d'Festung Lëtzebuerg.

### Afrika

### Amerika

#### USA

#### Südamerika
* Hispaniola (spéider Dominikanesch Republik): De Jean-Jacques Dessalines erkläert d'Insel ënner dem neien Numm Haiti fir onofhängeg.

### Asien

### Ozeanien & Pazifik

### Arabesch Welt

## Konscht a Kultur

### Molerei

### Literatur

### Musek

## Wëssenschaft an Technik
* 21. Februar: Déi éischt Damplokomotiv vun der Welt gebaut vum Richard Trevithick besteet hiren éischten Test. 
* : Den däitschen Astronom Karl Ludwig Harding entdeckt den Asteroid Juno

## Gebuer
* : Guillaume Herckmans, lëtzebuergesche Wiert a Politiker.
* 23. Februar: Carl Bremiker, däitsche Geodet an Astronom.
* : Alvan Clark, US-amerikaneschen Astronom an Teleskopbauer.
* 28. Mäerz: Adolphe Borgnet, belschen Historiker.
* 13. Abrëll: Pierre Stehres, e lëtzebuergesche Geeschtlechen an éischten Direkter vum Progymnase zu Dikrech.
* : Jean-Théodore Laurent, apostoulesche Vikar vu Lëtzebuerg.
* 22. Juli: Victor Schœlcher, franséische Politiker.
* 30. Juli: Jean Linden, lëtzebuergesche Geeschtlechen an Auteur.
* 13. August: Joseph Paquet, lëtzebuergeschen Historiker, Politiker an Enseignant.
* 21. Oktober: Mère Franziska, lëtzebuergesch Nonn.
* 23. November: Franklin Pierce, 14. President vun de Vereenegte Staate vun Amerika.

## Gestuerwen
* 22. Februar: Immanuel Kant, däitsche Philosoph.
* : Jacques Necker, Schwäizer Finanzmann a Politiker.
* 20. September: Pierre Méchain, franséischen Astronom a Geograph.
## Um Spaweck
1824

## Evenementer

### Europa
**Lëtzebuerg**
* D'Gemeng Gräisch fusionéiert mat der Gemeng Simmer.

### Afrika

### Amerika

#### USA

#### Südamerika

### Asien

### Ozeanien & Pazifik

### Arabesch Welt

## Konscht a Kultur

### Molerei

### Literatur

### Musek

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* : William Huggins, britteschen Astronom a Physiker.
* 22. Februar: Pierre Jules César Janssen, franséischen Astronom an Entdecker.
* : Bedřich Smetana, tschechesche Komponist.
* 12. Mäerz: Gustav Robert Kirchhoff, däitsche Physiker.
* 18. Mäerz: Justus Georg Westphal, däitschen Astronom a Mathematiker.
* 11. Mee: Jean Pierre Foehr, lëtzebuergesche Jurist, Deputéierten an Diplomat.
* 26. Juni: William Thomson, Lord Kelvin, brittesche Physiker.
* 25. Juli: Peter (oder Pierre) Brandebourg(er), lëtzebuergesche Moler.
* 27. Juli: Alexandre Dumas (Jong), franséische Schrëftsteller.
*20. August: Nicolas Namur, lëtzebuergeschen Zockerbäcker.
* : Anton Bruckner, éisträichesche Komponist.
* 27. September: Benjamin Apthorp Gould, US-amerikaneschen Astronom.
* 17. Oktober: Nicolas Gonner-Nau, lëtzebuergeschen Industriellen.
* 14. Dezember: Pierre Puvis de Chavannes, franséische Moler.
* 27. Dezember: Georges Ulveling, lëtzebuergesche Jurist a Politiker.
* Thomas Byrne, ireschen Ingenieur a Schmelzhär.

## Gestuerwen
*26. Januar: Théodore Géricault, franséische Moler.
* : Jean-François Doutreloux, Buergermeeschter vun der Stad Lëtzebuerg.
* 19. Abrëll: George Byron, engleschen Dichter.
* 23. Mee: Georges Henry, franséischen Architekt
* : Jan Pieter Minckeleers, hollännesche Wëssenschaftler an Erfinder.
* 30. Juli: François Heldenstein, lëtzebuergeschen Apdikter a Gemengepolitiker.
* 16. September: Louis XVIII., Kinnek vu Frankräich.

## Um Spaweck
1830

## Evenementer

### Europa

* De William IV. gëtt Kinnek vum Vereenegte Kinnekräich vu Groussbritannien an Irland.
* 25. Juli: Frankräich: *[[Ordonnance vu Saint-Cloud]]*: Opléisung vun de Chamberen an Ofschafung vun der Pressefräiheet.
* 25.-27. August: Ufank vun der belscher Revolutioun géint de Kinnek Wëllem I., déi den 20. Dezember zur Onofhängegkeet vun der Belsch vun dem Vereenegte Kinnekräich vun den Nidderlanden an 1839 zur drëtter Spléckung vu Lëtzebuerg gefouert huet.

### Afrika

* : D'Fransousen erueweren Alger.

### Amerika

#### USA

#### Südamerika

### Asien

### Ozeanien & Pazifik

### Arabesch Welt

## Konscht a Kultur

### Molerei

### Literatur

### Musek

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* Georges Montefiore-Levy, belschen Ingenieur.
* 15. Januar: Ferdinand Baldauff, lëtzebuergeschen Dokter.
* 19. Januar: Félix Thyes, lëtzebuergesche Schrëftsteller.
* 18. Februar: Alexis Heck, lëtzebuergeschen Hotelier an Tourismus-Pionéier.
* : Théophile Picard, lëtzebuergesche Geeschtlechen.
* 20. Mäerz: Amalia vu Sachsen-Weimar-Eisenach, Fra vum Prënz Henri, dem Leitnant-Gouverneur vu Lëtzebuerg.
* : Jean Wolf, lëtzebuergesche Kraaftmënsch.
* : Eadweard Muybridge, englesch-US-amerikanesche Fotograf.
* 18. Abrëll: François-Ernest Vannérus, lëtzebuergesch-belschen Industriellen a Politiker.
* : Guido Gezelle, belsche flämeschsproochegen Dichter.
* 20. Mee: Jean Baptiste Niederkorn, lëtzebuergeschen Dokter.
* 29. Mee: Louise Michel, franséisch Autorin an Anarchistin.
* 10. Juli: Camille Pissarro, franséische Moler.
* 13. Juli: Gian Fadri Caderas, Schwäizer Dichter an Iwwersetzer.
* : Alphonse Thyes, lëtzebuergeschen techneschen Zeechner a Landschaftsmoler.
* 18. August: Franz Joseph I. Keeser vun Éisträich, Apostoulesche Kinnek vun Ungarn a Kinnek vu Béimen.
* 21. August: Théophile Funck-Brentano, lëtzebuergesche Soziolog an Dokter.
* : Frédéric Mistral, franséische Schrëftsteller (op okzitanesch) a Lexikograph.
* 16. Oktober: Otto Leberecht Lesser, däitschen Astronom.
* 22. November: Charles Mullendorff, lëtzebuergeschen Auteur a Professer.
* 22. November: Karl Christian Bruhns, däitschen Astronom a Geodet]].
* 29. November: Nicolas Steffen-Pierret, lëtzebuergeschen Auteur.
* 10. Dezember: Emily Dickinson, US-amerikanesch Lyrikerin.

## Gestuerwen
* 30. Januar: Albert Deriot, franséische Generol.
* 16. Mee: Joseph Fourier, franséische Mathematiker a Physiker. 
* 17. Dezember: Simón Bolívar, südamerikanesche Politiker a President.

## Um Spaweck
1852

## Evenementer

### Europa

#### Lëtzebuerg
* 15. September: Déi 2 éischt lëtzebuergesch Timbere kommen eraus.

### Afrika

### Amerika

#### USA

#### Südamerika

### Asien

### Ozeanien & Pazifik

### Arabesch Welt

## Konscht a Kultur

### Molerei

### Literatur

### Musek

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer
* 19. Januar: Fritz Kintzlé, lëtzebuergesche Schmelzhär a Manager.
* 13. Februar: Johan Ludvig Emil Dreyer, däneschen Astronom a Wëssenschaftshistoriker.
* 10. Mäerz: Richard Anschütz, däitsche Cheemiker.
* 13. Mäerz: Aloyse-André Welter, lëtzebuergeschen Zeitungsredakter a Schrëftsteller.
* 30. Mäerz: Guillaume Koener, lëtzebuergeschen Dokter.
* 10. Abrëll: Arthur Vierendeel, belsche Bauingenieur.
* 14. Abrëll: Louis Kuschmann, lëtzebuergesche Moler.
* 15. Abrëll: Frédéric François, lëtzebuergeschen Affekot a Politiker.
* 22. Abrëll: Wilhelm Alexander von Nassau, de spéidere Wëllem IV. vu Lëtzebuerg.
* : Calamity Jane, US-amerikanesch Heldin am Wëlle Westen.
* 19. Mee: Jules Fischer, lëtzebuergesche Ingenieur a Politiker.
* 22. Mee: Emil G. Hirsch, lëtzebuergesch-US-amerikanesche Rabbiner a Philosoph.
* 25. Juni: Antoni Gaudí, spueneschen Architekt.
* 30. August: Jacobus Henricus van 't Hoff, hollännesche Cheemiker.
* : Alexander Rüdell, däitschen Architekt.
* : Curt von François, däitsche Militär.
* 2. Oktober: William Ramsay, schottesche Cheemiker.
*24. Oktober: Jakob Hubert Schütz, däitsch-lëtzebuergesche Geeschtlechen an Auteur.
* 21. November: Francisco Tárrega, spuenesche Gittarist a Komponist.
* 15. Dezember: Henri Becquerel, franséische Physiker.
* 27. Dezember: Auguste Weber, lëtzebuergeschen Dokter.
* Henri Gervex: franséische Moler.

## Gestuerwen
* : Louis Braille, franséische Blannen-Enseignant (*Braille-Schrëft*).
* 12. Januar: Henri-Joseph Redouté, Moler.
* 17. Abrëll: Étienne Maurice Gérard, Maréchal de France.
* : Joseph Heynen, lëtzebuergesche Politiker.
* 21. Mee: Karl Franz Anton von Schreibers, éisträicheschen Naturwëssenschaftler.
* 27. November: Ada Lovelace, brittesch Mathematikerin.

## Um Spaweck
Edikt vu Mantes

Den **Edikt vu Mantes** gouf am Juli 1591 ënnerschriwwen.

Zwee Joer no der kontroverser Kréinung vum Henri de Navarre retabléiert den Edikt vu Mantes d'Klausele vum Pazifikatiounsedikt vu Poitiers aus dem Joer 1577 mat Zousätz aus den Traitéë vun Nérac a Fleix. Vill vun dësen Zougeständnesser ginn awer hifälleg duerch aner Ofkommesse mat der Ligue an et wäert nach siwe Joer daueren, bis d'Protestanten "*hiren*" Edikt a Form vum Edikt vun Nantes kréien.