open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tréierer Doum

Den **Tréierer Doum St. Peter** (op Däitsch: *Hohe Domkirche St. Peter zu Trier*) ass déi eelst Kathedral an Däitschland an d'Mammekierch vum Bistum Tréier. Si läit am Stadzentrum vun Tréier.

## Geschicht
Tëscht 310 an 320 ass op de Reschter vun engem representative réimesche Wunnhaus eng éischt grouss Kierch gebaut ginn. Déi riseg Granitsail (*Domstein*) virun der Entrée vum Doum weist op e réimeschen Ursprong vum chrëschtleche Gebai hin. Ënner dem Bëschof Maximin (329 bis 346) ass dës éischt Kierch a Richtung Norden an Osten erweidert ginn. Sou ass eng monumental Kierchenanlag mat véier Gebaier am Basilikestil, enger Dafkapell ("Baptisterium") a villen Niewegebaier entstanen. Domat war de Komplex zu Tréier eng vun de gréisste Kierchenanlagen am 4. Joerhonnert.

Mat den Onroue vun de Vëlkerwanderungen ass deen anticke Komplex an der éischter Hallschent vum 5. Joerhonnert zerstéiert ginn. Een Deel war zwar nees opgebaut ginn, mä d'Normannen hunn déi Gebaier 882 erëm zerstéiert.

Eréischt am 11. Joerhonnert gouf dunn erëm richteg mam Neiopbau vum Doum ugefaangen. De réimesche Kär vun der Kierch, dee ganz bliwwe war, ass nees mat eenzele romaneschen Ubaute vergréissert ginn. Ëm 1200 gouf südlech vum Doum déi fréigotesch Léiffraekierch op réimesche Sailefëllementer vun engem fréiere Kierchendeel opgeriicht. Si steet mam Doum an de klengen enke Gaasse ronderëm, an der Doumstad.

Nom Enn vum Drëssegjärege Krich (1648) gouf mat der Ëmgestaltung vun der Doumkierch ugefaangen. Sou sinn dunn ënner anerem en altoränlechen Opbau am Ostchouer opgeriicht ginn, a baussent dem Ostchouer ass eng Hellegtumskummer bäigebaut ginn. Do läit den Hellege Rack, déi wäertvollst Reliquie am Doum. 1717 huet et am Doum gebrannt an um Bau selwer ass vill geännert ginn: am Laf vum 18. Joerhonnert si vill Elementer aus dem Barock derbäikomm.

Schonn am 19. Joerhonnert gouf mat Restauréierungsaarbechten ugefaangen, déi Ufanks nach sollten dat mëttelalterlecht Ausgesinn vum Doum nees hierstellen. Déi lescht grouss Restauréierung war tëscht 1960 an 1974.

Wéinst senger 1700 Joer aler Geschicht ass den Doum 1986 an d'Weltierwe vun der UNESCO opgeholl ginn.

## Biller

Fichier:Trier, Dom - Domstein (1).JPG|Den *Domstein* och Däiwelssteen genannt, e Fragment vun enger réimescher Granit-Sail, virun dem Doum
Fichier:Trier Dom BW 3.JPG|Vue vum Kräizgank op den Doum an d'Léiffraekierch
Fichier:Trier Dom BW 5.JPG|Den Doum zu Tréier vu bannen
Fichier:Vault Trierer Dom.JPG|Barock Stuckaarbechten am Westchouer


## Kuckt och
* Hellege Rack vun Tréier
*Lëscht vun de Weltierwen an Europa
## Um Spaweck
Gent

**Gent** (fr.: *Gand*) ass eng Stad an der Belsch an d'Haaptstad vun der Provënz Ostflandern. De Genter Dialekt ass ee vun den typeschsten Dialekter an der Belsch.

## Geschicht
D'Wikinger hu Gent an d'Regioun zerstéiert (851-852 an 879-883). Nodeem datt se fort ware gouf d'Grofeschlass gebaut. D'Plaz ëm d'Schlass gouf ausgebaut a gouf den neie Kär vun der Stad, déi dunn ëmmer méi grouss ginn ass.

Vum Joer 1000 u war Gent, vun alle Stied am hollännesche Raum, déi Stad mat de meeschten Awunner.

Gent war och d'Haaptstad vun der fréierer *[[Grofschaft Flandern]]*, déi sech vun Zäit zu Zäit mat Bruges kritt huet.

## Sektioune vun der Gemeng
*Mariakerke
*Drongen
*Wondelgem
*Sint-Amandsberg
*Oostakker
*Desteldonk
*Mendonk
*Sint-Kruis-Winkel
*Gentbrugge
*Ledeberg
*Afsnee
*Sint-Denijs-Westrem
*Zwijnaarde
## Bekannt Genter
* Alexander Agricola, Komponist, Sänger an Instrumentalist
* Walter Godefroot, belsche Vëlosfuerer an Team-Manager
* Karel V., Keeser vum Hellege Réimesche Räich däitscher Natioun
* Helmut Lotti, belsche Startenor, * 22. Oktober 1969 zu Gent, 

## Kuckeswäertes
* D'Kathedral Sint-Bavo mat hirem berüümte Retabel " Veréierung vum mystesche Lamm" (*Het Lam Gods*) vum Jan van Eyck
* D'Grofeschlass (*Gravensteen*)

## Um Spaweck

* Offiziell Websäit vun der Stad
Kurfürstleche Palais

De **Kurfürstleche Palais** vun Tréier direkt nieft der Basilika, gëllt mat sengem schéine Palaisgaart als ee vun de schéinste Rokoko-Palaise vun der Welt. Dat haitegt Schlass a Sëtz vun der *Opsiicht- an Déngschtleeschtungsdirektioun* huet ee fürstlecht Trapenhaus, dat Pruecht vun de Kurfürsten an Äerzbëscheef zeréckspigelt.

1615 huet de Kurfürst Lothar von Metternich mat dem Bau vum Renaissanceschlass ugefaangen. Hien an duerno de Philipp von Sötern hunn Deeler vun der réimescher Palastaula ofrappe gelooss an de Rescht an d'Schlass integréiert. Eréischt ënner dem Caspar von der Leyen gouf de Bau schliisslech ofgeschloss. Den Äerzbëschof Johann Philipp von Walderdorff huet ëm 1756 no Pläng vum Johannes Seiz, ee Schüler vum groussem Barockbaumeeschter Balthasar Neumann, den Ëmbau vun der haiteger rosarouter Rokoko-Gaardefront op der Südsäit duerchgefouert. D'Skulpture stame vum Ferdinand Tietz. Grad sou vun de Kënschtler Seiz an Tietz staamt déi wonnerschéi Rokoko-Trap am Südflillek.

Déi haiteg Asymmetrie vum Palais ass ëm 1844 entstanen, wéi de Westflillek an een Deel vun der Südsäit nees ofgerappt gi sinn, wéinst dem Ëmbau vun der Basilika als evangeelesch Kierch. Kuerz virdrun ass d'Schlass fir d'éischt vun de Fransousen an duerno vun de Preisen als Kasär benotzt ginn. Schwéiere Schued gouf dem Schlass am Zweete Weltkrich zougefouert, ier d'Bezierksregéierung Mëtt der fofzeger Joren an d'Gebai geplënnert ass.

## Palaisgaart
De Palaisgaart mat barocker Gaardekonscht erstreckt sech südlech vum Kurfürstleche Palais bis zu de Keeserthermen. No Oste grenzt dee mat nogebaute Skulpture vum Ferdinand Tietz (Originaler am Musée Simeonstëft) verschéinerte Park un Deeler vun der mëttelalterlecher Stadsmauer an un de Rhäinesche Landesmusée mat haaptsächlech Exponaten aus réimescher Zäit.

## Um Spaweck
Keeserthermen (Tréier)

D**'Keeserthermen** zu Tréier sinn déi jéngst vun den dräi réimeschen Therme vun Tréier. Ufanks vum 4. Joerhonnert gebaut, huet déi haut androcksvoll Ruin, zu de gréissten Therme vum réimesche Räich gehéiert.

Iwwereg ass haut nach de *Caldarium*, de Sall fir waarm ze bueden, iwwer deen ee bei déi ënnerierdesch Steiergäng, déi fir d'Hëtzen an Entwässere vun der Anlag do waren, an dat kaalt Bad *Frigidarium* kënnt. A sechs Kesselraim, vun deenen der haut nach véier ze gesi sinn, konnt dat kaalt Waasser erhëtzt ginn. D'Zil vum Ëmbau an der zweeter Hallschent vum 4. Joerhonnert war warscheinlech d'Konstruktioun vun engem Keeserforum.

Wéi all réimesch Bauten aus der Stad, goufen och d'Keeserthermen am Mëttelalter als Steebroch benotzt. Gläichzäiteg huet de Rescht vum Gemaier als Deel vun der mëttelalterecher Stadmauer gedéngt. Haut gehéiert déi Anlag zu der UNESCO-Lëscht vum Weltierwen a bitt mat 650 Sëtzplaze genuch Plaz fir am Summer Theaterstécker opzeféieren.

## Kuckt och
* Brot und Spiele (réimesche Festival an de Keeserthermen an am Amphitheater)
* Barbarathermen
* Véimaartthermen

## Um Spaweck
* Keeserthermen, éischt Bauphas
* Keeserthermen, zweet Bauphas
El Berrueco

**El Berrueco** ass eng Gemeng an der autonomer Gemeinschaft Madrid an der Provënz Madrid a Spuenien.

D'Gemeng El Berrueco huet 391 Awunner (2002) op enger Fläch vun 29&nbsp;km².
## Kuckt och
*Lëscht vun de Gemengen aus der autonomer Gemeinschaft Madrid

## Um Spaweck
Los Santos de la Humosa

**Los Santos de la Humosa** ass eng Gemeng an der autonomer Gemeinschaft Madrid an der Provënz Madrid a Spuenien.

D'Gemeng Los Santos de la Humosa läit op enger Héicht vun 906 m an huet 918 Awunner op enger Fläch vu 35&nbsp;km².

### Nopeschstied
*Alcalá de Henares
*Guadalajara

## Um Spaweck
Eilekatz

Als **Eilekatz** ginn déi virun allem vun Eilen a Gräifvullen ausgewiergt onverdaulech Iessreschter (Schanken, Fiederen) bezeechent. An der Eilekatz sinn haaptsächlech Skelettdeeler, Fëschsprenzen, Deeler vu Schleekenhaisercher oder Deeler vun Insekten, jee nodeem wat de Vull gefriess huet, enthalen. Bei Eilen a Gräifvulle sinn déi Stécker meeschtens an Hoer vu Mamendéieren agepakt.

## Um Spaweck
Antwerpen

**Antwerpen**, *Anvers* op Franséisch, ass eng Stad an der Belsch an d'Haaptstad vun der Provënz Antwerpen. Opgrond vu senge ronn 526 000 Awunner, ass Antwerpen, no Bréissel (wann een d'Regioun kuckt), déi zweetgréisst Stad an der Belsch an déi gréisst a Flandern.

## Geschicht
Et gëtt behaapt, den Numm Antwerpen kéim vum Flämeschen "*hand werpen*", wat bedeit d'"Hand werfen". No enger Seeche soll de Brabo dem Ris Antigoon, deen d'Schëffsleit terroriséiert a vun hinnen Taxe fir de Passage gefuerdert huet, eng Hand ofgeschnidden hunn a se an d'Schelde geworf hunn. Eng Statu op der Plaz beim Stadhaus erënnert dorun.

Antwerpe war bis zum 16. Joerhonnert eng vun de bedeitendste a räichste Stied an Europa. Dat erkläert och fir wat Antwerpen d'Stad vun der Konscht ginn ass an datt de Moler Pieter Paul Rubens an de Buchdrécker Christophe Plantin do geschafft a gelieft hunn.

## Ekonomie an Infrastrukturen
Antwerpen ass ee vun de bedeitendste Hafe vun Europa. Hie läit um Floss Schelde (fr.: *Escaut*). Zu Antwerpen liewen a schaffe vill Judden, déi meescht am Diamantenhandel.

## Politik
Um politeschen Niveau ass Antwerpen bei de Kommunalwale vun 2001 doduerch opgefall, datt eng rechtsextreem, separatistesch-nationalistesch Partei, de *Vlaams Blok*, méi wéi 30&nbsp;% vun de Stëmme kritt huet.

## Kuckeswäertes

* Den Zoo vun Antwerpen
* *[[Het Steen]]* (al Buerg, haut e Schëffsmusée)
* *Grote Markt* (Maartplaz)
* *Cogels-Osylei* (Prachtstrooss)
* Gare Centraal Station 
* *Onze Lieve Vrouwekathedraal* (Léiffrächekathedral)
* Museum aan de Stroom
* Juddequartier
* Vullemaart
* Rubenshaus (Wappervaart)
* Brabobuer
* Diamantemusée

## Literatur
* Scribanii, C.: *Origines Antwerpiensium*
* Gens: *Histoire de la ville d'Anvers*
* Genard: *Anvers a travers les âges*

## Kuckt och

* Lëscht vun de Stied a Flandern

## Um Spaweck

* Offiziell Websäit vun Antwerpen
* Offiziell Websäit vum Office du Tourisme
Kapellen (Belsch)

**Kapellen** ass eng Gemeng an der belscher Provënz Antwerpen. Si läit knapps 15&nbsp;km nërdlech vun der Stad Antwerpen. Et gëtt keng weider Uertschaft an der Gemeng wéi just Kapellen selwer.

## Um Spaweck
* Offiziell Websäit vu Kapellen
Johan Verminnen

De **Johan Verminnen**, gebuer den 22. Mee 1951 zu Wemmel, eng Gemeng am Flämesche Brabant, ass e flämesche Pop-Sänger.

Fir senger Mamm hiren 93. Gebuertsdag am September 2003 huet de Johan Verminnen e Buch geschriwwen, dat ganz grousse Succès hat, *Prinses van het Pajottenland*. Am Buch erzielt en d'Liewe vu senger Mamm, déi mat 14 Joer als Déngschtmeedchen op Bréissel schaffe gaangen ass.

## Albumen (Auswiel)
* Johan Verminnen (Klüger, 1970)
* Stilte als refrein (Biram, 1973)
* Elle chante na na na (Biram, 1974)
* Live (Biram, 1977)
* Als mijn gitaar me helpt (Biram, 1979)
* Ik voel me goed (Biram, 1981)
* Tweemaal woordwaarde (Biram, 1983)
* Melancholie (Biram, 1984)
* Traag is mooi (RCA, 1987)
* Mooie dagen (Ariola, 1989)
* Volle maan (Ariola, 1991)
* Zeven levens (Ariola, 1993)
* Alles leeft (Ariola, 1994)
* Suiker en zout (Ariola, 1996)
* Marin d'eaux douces (Ariola, 1998)
* Vroeger en Later (BMG, 1999)
* Swingen tot Morgenvroeg (BMG, 2001)

## Um Spaweck
* Déi offiziell Websäit vum Johan Verminnen
Arno

**Arno** huet e puer Bedeitungen:
* en italiensche Floss, den Arno (Floss)
* e männleche Virnumm, Arno (Virnumm)
* e belsche Chanson-Sänger, den Arno (Sänger)
* en Atoll op de Marshallinselen, Arno-Atoll
Félicien Rops

De *Félicien Joseph Victor Rops*, genannt **Félicien Rops**, gebuer de 7. Juli 1833 zu Namouer, a gestuerwen den 23. August 1898 zu Corbeil-Essonnes am Departement Essonnes a Frankräich, war e belsche Kënschtler, deen an enge sëllegen Technike geschafft huet.
De Rops war gläichzäiteg Moler, Lithograph, Zeechner, Illustrateur a Graveur an huet sech u sengem Liewensenn souguer mat der Botanik beschäftegt.

Hien hat als Frënd de Charles de Coster an huet seng * Légende de Uylenspiegel* illustréiert.

Nodeem hien, op säin Erfolleg hin, op Paräis geplënnert war, huet en do Wierker vu bekannten Auteuren illustréiert, wéi Théophile Gautier, Alfred de Musset, Stéphane Mallarmé oder Charles Baudelaire.

1888 ass hie mat der Légion d'honneur ausgezeechent ginn. Dat huet awer net verhënnert, datt dräi Deeg duerno seng Biller wéinst Moralverletzung enger Saisie zum Affer gefall sinn. Seng Zeechnungenen a Biller haten nämlech am grousse Ganzen e prononcéierten erotesche Charakter.
A senger Heemechtstad Namouer dréit e Musée säin Numm.

## Literatur
*Félicien Rops: *Die Botin des Teufels: Graphik*. Eulenspiegel Verlag, Berlin 1988, ISBN 3-359-00254-7
*Friederike Hassauer, Peter Roos (Hrsg.): *Félicien Rops: Der weibliche Körper, der männliche Blick*. Haffmans Verlag, Zürich 2000, ISBN 3-251-00063-2

## Um Spaweck

* Websäit vum Musée Félicien Rops zu Namouer 
* Biographie
La Roche-en-Ardenne

**La Roche-en-Ardenne** (fréier, op Lëtzebuergesch, **Welsch Fiels**) ass eng Belsch Stad a Gemeng an der Provënz Lëtzebuerg.

La Roche-en-Ardenne läit am Dall vun der Ourthe, an den Ardennen, a gëtt gär vun Touriste besicht, déi dohi komme fir ze trëppelen oder mam Kajak ze fueren.

## Geschicht

D'Géigend vu La Roche war schonn an der Jongsteenzäit bewunnt. An der Réimerzäit stoung do e Fort.
D'Buerg gouf tëscht dem 9. an dem 18. Joerhonnert gebaut. An der Ardennenoffensiv am Zweete Weltkrich goufe grouss Deeler vun der Stad zerstéiert.

## Um Spaweck
* Offiziell Websäit vun der Gemeng
Villanueva de Perales

**Villanueva de Perales** ass eng Gemeng an der autonomer Gemeinschaft Madrid an der Provënz Madrid a Spuenien.

D'Gemeng Villanueva de Perales huet 939 Awunner (2004) op enger Fläch vun 31&nbsp;km².

## Um Spaweck
* Villanueva de Perales Internetsite vun der Gemeng (op Spuenesch)
Martelange

**Martelange** (Lëtzebuergesch: **Maartel**; Däitsch: *Martelingen*; Wallounesch: *Måtlindje*, *Martlindje*) ass eng Gemeng an Uertschaft an der belscher Provënz Lëtzebuerg.

Maartel läit op der Sauer, direkt op der Grenz mat Lëtzebuerg.

Op annerhallwem Kilometer mécht d'N4, déi vu Bréissel op Arel geet, d'Grenz mat Lëtzebuerg. Dat huet mat sech bruecht, datt op der ganzer Längt, op der Lëtzebuerger Säit, zu Roumecht, eng Bensinnsstatioun un där aner ass.

D'Nationale 4 gehéiert tëscht der Grenz um Rosenberg a Baaschtnech zu der Voie de la Liberté.

## D'Camionsexplosioun 1967

Den 21. August 1967, op Kiermesméinden, hat e franséische Camion, deen aus Richtung Baaschtnech koum an dee 47.000 Liter Flësseggas (Propylen) gelueden hat, mëttes um zéng op zwielef, wéi d'Leit aus der Kierch komm sinn, d'Kéier matzen an der Uertschaft verpasst, ass an d'Mauer vun der Sauerbréck gerannt an doropshin explodéiert. 22 Doudesaffer waren ze bekloen an eng Rëtsch Haiser si komplett verbrannt.

## Monumenter an Natur
Zu Maartel stinn ënner Naturschutz respektiv ënner Monumentschutz (an der Belsch *Biens classés*):

* Zu Maartel selwer:
** de Wäschbuer an der Groussstrooss (klasséiert den 20/10/1980)
** d'Louheck op der Gewan *in der Wolsch* (klasséiert den 21/06/1977) 
* Zu Gréimel
** D'Kapell vum Hl. Jousef (klasséiert den 09/12/1991).
## Krichsmonumenter
* Riets laanscht d'Nationale 4 am Stouss a Richtung Baaschtnech d'Monument vun de Chasseurs Ardennais
* Lénks laanscht d'Strooss e bësselche méi héich d'Fansousemonument
* Um Lieu-dit *Haardt* d'Monument fir 4 Chasseurs Ardennais

## Um Spaweck

* Websäit vun der Gemeng
* D'Katastroph vun 1967 mat ville Fotoen
Vaux-sur-Sûre

**Vaux-sur-Sûre** ass eng belsch Gemeng an der Provënz Lëtzebuerg. Se läit un der Sauer.

Den 1. Januar 2005 hunn do 4.553 Leit gelieft. D'Surface ass 135,87 km², wat deemno eng Bevëlkerungsdicht vun 33,51 Awunner op de km² mécht. Aner Sektiounen an der Gemeng sinn Hompré, Morhet, Nives, Sibret, Vaux-lez-Rosières a Juseret.

D'Gemeng Vaux-sur-Sûre wéi se haut ass, ass duerch zwou Fusiounen entstanen an zwar eng éischt fräiwëlleg 1970 wéi Morhet, Nives a Vaux-lez-Rosières sech zesummegedoen hunn an duerno wéi bei der belscher Gemengereform vun 1977 Hompré, Juseret an en Deel vu Sibret nach derbäikoumen. D'Sektioune Senonchamps an Isle-le-Pré vun der fréierer Gemeng Sibret goufe bei Baaschtnech geprafft.

D'Märei steet zu Vaux-lez-Rosières.
### Aner Uertschaften an der Gemeng
*Assenois
*Remichampagne
*Chenogne
## Geschicht
Zanter spéitstens 1626 huet Vaux zu der sougenannter *Seigneurerie hautaine* vu Cobreville gehéiert, zu där och nach 7 aner Dierfer aus der Géigend gehéiert hunn.
### Wopen

## Naturpark
Vaux-sur-Sûre läit am Parc naturel Haute Sûre Forêt d'Anlier an ass eng vun de 6 Grënnungsgemenge vum Naturpark.
## Jumelagen
Vaux-sur-Sûre ass mat zwou Gemenge jumeléiert:
*  Vaux am Allier
*  Crowley an der Louisiane

## Um Spaweck
* Offiziell Säit vun der Gemeng
Moutarderie de Luxembourg

D**'Moutarderie de Luxembourg** ass eng lëtzebuergesch Moschterfabrick. An den 1990er Jore koum och nach eng Mayonnaiseproduktioun dobäi. D'Firma an der Aktivitéitszon Syrdall zu Mënsbech ass déi gréisst am Land an hirem Segment. Si dréit de Label Made in Luxembourg.

## Geschicht
Vun 1922 u goufen an der Pafendaller Muerbelsmille Moschterkäre gemuelen an duerno no engem Elsässer Rezept verschafft.

1976 huet d'Famill Munhowen de Betrib iwwerholl, déi selwer zanter 1950 mat der Moschterzort *Moutarde Royale* um Maart war, a sou d'Produktioun ënner dem Traditiounsnumm praktesch verduebele konnt. Et goufen du bis zu 450 Tonne Moschter am Joer produzéiert. 1986 huet déi e puer Joerhonnerten al Muerbelsmillen hir Diere missen zoumaachen, well hir Produktiounsanlagen net méi der Zäit entsprach hunn. Weider goung et dunn um Houwald, wou eng fuschnei Fabrick gebaut gouf.

Wéi et Enn Dezember 1999 zu enger Restrukturatioun vum Grupp Munhowen koum, huet Munhowen Distribution S.A. eng nei Gesellschaft mat begrenzter Haftung *Moutarderie de Luxembourg* gegrënnt, där hire Gerant de Roland Munhowen gouf. Hie leet 2013 nach de Familljebetrib, deen nieft sengem Bouf Yann a sengem Schwéierpapp Jeannot Reinhard (als Produktiounschef) nach op dräi aner Employéen ziele kann.

D'Gebai vun der Firma an der Aktivitéitszon Syrdall zu Mënsbech wou d'Moschterfabrick 2008 geplënnert ass, huet eng Produktiounsfläch vun 1.300 m2. Ronn 1/3 vun där Fläch gëtt fir d'Produktioun vu Moschter gebraucht.

## Produktioun
De Moschter gëtt ënner dem Numm *Moutarde de Luxembourg* verkaaft. D'Moschterkäre ginn zum gréissten Deel aus Kanada importéiert, nëmmen 1,5 % dovu kommen aus Lëtzebuerg, fir d'Produktioun vu Biomoschter.

Am Joer gi ronn 250 Tonne Moschter a véier Varietéite produzéiert: *forte*, *mi-forte* (90 % vun der Produktioun), *à l'ancienne* (eng käreg Varietéit) a Biomoschter.

Och un d'Mayonnaise hu se sech gewot, a sou ass no engem laange Sondage vum Marché 1991 d'Produktioun vun enger Eeër-Zitroune-Mayonnaise ugelaf, déi 1998 vun enger *Mayonnaise à l'ancienne* komplettéiert gouf. An der Mëtt vun den 2010er Joren koumen och Ketchup a *Sauce Andalouse* an d'Sortiment derbäi.

D'Produktioun vu Mayonnaise läit bei 40 Tonne pro Joer, mat engem Maartundeel zu Lëtzebuerg vun 3 %.

Zu Lëtzebuerg huet d'Entreprise e Maartundeel vu 60-70 %, woubäi den Ourdall-Moschter an déi belsch Mayonnaise Calvé seng direkt Konkurrente sinn. Am Ausland huet et d'Moutarderie de Luxembourg dogéint virun allem wéinst den anere Goûte vun den Nopere méi schwéier. Trotzdeem sinn d'Lëtzebuerger Produkter och an de grousse Supermarchéen am Grenzgebitt ze fannen. Hei spillt besonnesch hire gudde Ruff wéinst Null Konservéierungsstoffer, en Atout deen d'Konkurrenz net Opweises huet.

## Literatur
* Raizer, T., 2013. *Roland Munhowen. Directeur. Moutarderie de Luxembourg.* paperJam, février 2013: 11-12.

## Um Spaweck
* Offiziell Websäit vun der Moschterfabrick
Barbarathermen

D**'Barbarathermen**, eng vun den dräi réimeschen Thermen zu Tréier, leien net wäit ewech vun der Réimerbréck. Si hunn hiren Numm no deem fréier do geleeëne Stadsquartier St. Barbara krut. Méi al nach wéi d'Keesertherme goufe si an der Mëtt vum 2. Joerhonnert vun de Réimer gebaut an haten no Schätzungen eng Gréisst vu ronn 172 × 240 m. Domat ware se nieft den Trajanthermen zu Roum déi zweetgréisst vun där Zort.

Déi haiteg Ruin, mat hiren nidderegen Iwwerreschter, gouf bis Enn vum 17. Joerhonnert als Steebroch benotzt a gehéiert haut zum Weltierwe vun der UNESCO. Wéinst dréngleche Baumoossname gëtt dëst réimescht Bauwierk momentan restauréiert.

## Kuckt och
* Keeserthermen
* Véimaartthermen

## Um Spaweck
Australopithecus ramidus

Den **Australopithecus ramidus** ass eng Aart aus der Gattung Australopithecus. Si huet ongeféier viru 4,4 Millioune Joer gelieft.

Bis elo goufe just e puer Iwwerreschter op enger Plaz fonnt.
Australopithecus africanus

Den **Australopithecus africanus** ass eng ausgestuerwen Aart aus der Gattung Australopithecus. Si huet virun ongeféier 3,0 Millioune bis 2,3 Millioune Joer a Südafrika gelieft.

Hien zielt zu den *grazilen* (australopithecus) Australopithecine wéinst sengem liichte Kierperbau, sengem KSchädel a sengem Gebëss. E konnt net séier lafen.

1924 gouf an der Géigend vun der südafrikanescher Stad Taung e Schiedel vun engem jonken Déier fonnt. De Paleoanthropolog Raymond Dart huet der Aart am Joer 1925 den Numm Australopithecus africanus (Südaf aus Afrika) ginn.

## Um Spaweck
Paranthropus boisei

De **Paranthropus boisei** *(oder Australopithecus boisei)* ass eng ausgestuerwen Aart aus der Gattung Panthropus. Si huet ongeféier virun 2,1 Millioune Joer bis ongeféier virun 1,1 Millioune Joer an Ostafrika gelieft.

Hie war dee leschte Vertrieder vun senger Aart, de *robusten* (Paranthropus) Australopithecinen.

## Um Spaweck
Paranthropus robustus

De **Paranthropus robustus** *(oder Australopithecus robustus)* ass eng ausgestuerwen Aart aus der Gattung Paranthropus, dem *robusten* Australopithecin. Si huet ongeféier virun 2,1 Millioune Joer bis ongeféier virun 0,9 Millioune Joer gelieft.

1938 huet e Kand am Steebroch vu Kromdraai a Südafrika e Schiedel vun engem Virmënsch fonnt. Dëse Schiedel hat riseg Bakenzänn. 
De Robert Broom huet en als Paranthropus robustus klassifizéiert.

## Um Spaweck
Paranthropus aethiopicus

Den **Paranthropus aethiopicus** *(oder Australopithecus aethiopicus)* ass eng ausgestuerwen Aart aus der Gattung Paranthropus. Si huet virun ongeféier 2,7 Millioune bis 2,3 Millioune Joer gelieft.

Dës Aart ass duerch de Fong vum *Black Skull* bekannt ginn.

Säi Kapp weist primitiv Kennzeechen: d'Gehier war zimmlech kleng a d'Gehierschuel zimmlech knacheg. Hien huet zu der robuster *(paranthropus)* Gattung vun der Grupp vun den Australopithecine gehéiert. En ass op zwee Bee gaangen, mä e gehéiert net zu den direkte Virleefer vum Mënsch.

Den Amerikaner Alan Walker huet 1985 an der Géigend vum Turkanséi am Norde vum Kenia eng Hierschuel vun engem Paranthropus aethiopicus fonnt.
Chrëschtdag

**Chrëschtdag** feieren d'Chrëschten d'Gebuert vum Jesus vun Nazaret, an dem si de Jong Gottes gesinn. Et ass no Ouschteren dat wichtegst Fest vum Chrëschtentum.

Et läit haut an deene meeschte westleche Staaten all Joer um 25. Dezember, mä d'Chrëschtfeiere selwer fänke schonn den Dag virdrun op Hellegowend un. An den orthodoxe Kierchen, déi liturgesch um julianesche Kalenner festhalen, fält Chrëschtdag op de 7. Januar (wat de 25. Dezember am julianesche Kalenner ass).

Fest Bestanddeeler vu Chrëschtdag sinn zanter dem 13. respektiv 16. Joerhonnert eng Krëppchen an e Chrëschtbeemchen. Op Hellegowend bréngt d'Chrëschtkëndchen de Kanner Kaddoen. Doduerch huet sech d'chrëschtlecht Fest hautdesdaags dacks zu engem éischter weltleche Konsumfest entwéckelt, wat virun allem de Commerce freet.

## Textquellen
D'Gebuert vum Jesus gëtt an der Bibel vun den Evangeliste Matthäus am Kapitel 1 an 2 a Lukas am Kapitel 1 an 2 erzielt.

Och de Koran erzielt d'Gebuert an der 19. Sure, déi den Titel *Maryam* dréit.

## Geschicht
Als kierchleche Feierdag ass de 25. Dezember zanter 336 zu Roum beluecht; wou en hierkënnt ass allerdéngs ëmstridden. Dacks gëtt dat réimescht Fest vum Sonnegott (*Sol invictus*) als Ursprong ugeholl; dat germanescht Julfest ass eréischt méi spéit beluecht ginn.

## Feierdagsreegelung
D'Chrëschtdeeg si gemenkerhand gesetzlech Feierdeeg am Dezember oder Januar. Jee no Land ass d'Festleeung vun der Zuel vun de Feierdeeg ënnerschiddlech. Zu Lëtzebuerg ass Chrëschtdag gradewéi Stiefesdag e gesetzleche Feierdag.

## Kuckt och
* Gesetzlech Feierdeeg zu Lëtzebuerg

## Um Spaweck

* D'Chrëschtmäert an der Stad Lëtzebuerg
Karl-Marx-Haus

D**'Karl-Marx-Haus** zu Tréier, dat 1727 gebaut gouf, ass d'Gebuertshaus vum Karl Marx, dem Grënner vum Wëssenschaftleche Sozialismus. Haut ass dat architektonesch kuckeswäert Gebai, an der Bréckestrooss Nr 10 no bei der Foussgängerzon, e Musée an eng Fuerschungsplaz vun der Friedrich-Ebert Stëftung.

## Um Spaweck

* Offiziell Websäit vum Musée
* Informatiounen zum Karl-Marx-Haus op der Websäit vun der Stad Tréier
Véimaartthermen

D**'Véimaartthermen** um Tréierer Véimaart sinn déi eelst vun den dräi Tréierer Thermen aus réimescher Zäit. Mat enger Gréisst vun 82 × 102 m hate si verschidden temporéiert Basengen, eenzel Bidden, Hëtzsystemer an Nieweraim opweises.

Op engem réimesche Wunnquartier aus dem 1. Joerhonnert sinn d'Véimaartthermen entstanen. Mënz- a Keramikobjeten, déi fonnt gi sinn, bezeien, datt d'Anlag bis wäit an 4. Joerhonnert era benotzt gouf. Am Mëttelalter gouf d'Gemaier als Steebroch benotzt an huet u Substanz verluer. Spéider am 17. an 18. Joerhonnert gouf Kapuzinerklouschter op dëser Plaz opgeriicht, dat mat de meterdécke réimesche Fëllementer am Buedem a Beréierung koum.

D'Véimaartthermen sinn eréischt viru Kuerzem entdeckt ginn, wéi een 1987 bei engem Bauprojet vun engem ënnerierdesche Parking zoufälleg op d'Iwwerreschter gestouss ass. Bis 1994 sinn doropshi vum Rhäinesche Landesmusée Ausgruewunge gemaach ginn. Zanter 1998 sinn déi zum Deel ënnerierdesch Bieder an engem Glashaus vum Kölner Architekt Ungers an der sougenannter *Ungers-Vitrine* um Véimaart ze bewonneren.

## Kuckt och
* Keeserthermen
* Barbarathermen

## Um Spaweck
Cougnou

**Cougnou**, oder *Cougnolle*, ass den Numm vun engem Gebäck, dat an der Belsch traditionell ëm Chrëschtdag gebak gëtt.

Et gëtt aus Hief- oder Briochendeeg, heiansdo mat Korinthen oder Schockelasgrimmele gebak, et huet eng längelzeg Form, mat enger Kaul an der Längt. An d'Kaul gëtt eng Figur aus Marzipan geluecht, déi e Bëbee duerstellt. Den Deeg ass deemno als Wéi oder Krëppchen ze verstoen.

## Kuckt och
* Këndel
* Boxemännchen
Lëscht vun de lëtzebuergesche Gesangveräiner a Chéier

Dës Lëscht vun de **lëtzebuergesche Gesangveräiner a Chéier** ass en Deel vun de 

## A
* Au choeur des cultures

## B

## C
* Chorale "Ëmmer frou" Téiteng
* Chorale Pie X Kayl
* Chorale St. Cécile Koplescht
* Chorale St. Cécile Sandweiler
* Chorale Ste Cécile Tétange

## D
* DKJK Dummeldenger Kanner- a Jugendkouer

## E
* Ensemble vocal St. Alphonse aus der Stad
* Ensemble vocal du Luxembourg
* Ensemble vocal du CMNord

## F

## H

## I

## J
* Jubilate Musica 
## K
* Kanner- & Jugendkouer Allegro Sandweiler
## L
* Les amies de la chanson Kayl
* Lëtzebuerger Männerchouer 1989

## M
* Madrigal de Luxembourg

## N

## O

## P
* Pueri Cantores

## R
* The Ron Stevens Gospel Singers

## S
* Sang & Klang Pafendall
* Sängerbond Dikrech (Chorale municipale)
* Sängerfrënn Äerenzdall aus der Fiels (Larochette)
* Société chorale grand-ducale Dommeldange

## T

## U

## V

## W

## Z
Bouillon (Belsch)

**Bouillon** ass eng Stad a Gemeng an der belscher Provënz Lëtzebuerg an huet 5.505 Awunner (1. Januar 2005). Se ass 149,09 km² grouss an huet domat 36,93 Awunner op de km².

Aner Sektiounen an der Gemeng si Bellevaux, Corbion, Dohan, Les Hayons, Poupehan, Rochehaut, Noirefontaine, Sensenruth, Ucimont a Vivy.

Bouillon läit op der Semois (déi a Frankräich *Semoy* heescht) an ass vun enger Festung dominéiert, héich uewen um Fiels, déi virdrun dem Godefroy vu Bouillon seng Buerg war. D'Haaptwirtschaftsaktivitéit ass den Tourismus.
## Geschicht
Bouillon war d'"Haaptstad" vum Herzogtum Bouillon, dat bis d'Franséisch Revolutioun bestanen huet.

1096 huet de Grof Godefroy vu Bouillon säi Schlass als Pand ginn, fir mat de Suen e Kräizzuch ze finanzéieren. E puer Joerhonnerte laang huet et zum Bistum Léck gehéiert, mä zanter dem 16. Joerhonnert hunn d'Fransousen ëmmer nees probéiert, sech déi strateegesch wichteg Stad ënner den Nol ze rappen, wat hinnen dann och 1678 gelongen ass.

Am 19. Joerhonnert, nom Wiener Kongress, gouf Bouillon en Deel vum nei geschaafte Groussherzogtum Lëtzebuerg, an, no der Belscher Revolutioun, vun der belscher Provënz Lëtzebuerg.

## Literatur
* Léon Saur, *Entre Bar, Namur et Liège: *'Bouillon*', place stratégique* ; in: *La Maison d'Ardenne - Xe-XIe siècles* ; *Actes des Journées lotharingiennes (24-26 octobre 1980)* ; *PSH / Publications de la Section historique (de l'Institut grand-ducal)*, Bd. XCV (Lëtzebuerg, 1981); Ss. 258-282 (Referenzen, 1 genealogesch Tafel).

## Um Spaweck

* www.bouillon.be - Offiziell Säit vun der Gemeng Bouillon
Wellin

**Wellin** ass eng belsch Uertschaft a Gemeng an der Provënz Lëtzebuerg.

## Uertschaften an der Gemeng
Wellin, Sohier, Halma a Lomprez.

## Jumelagen

Wellin ass mat der franséischer Gemeng Fort-Mahon-Plage jumeléiert.

## Um Spaweck

* Offiziell Websäit vun der Gemeng
Rouvroy (Provënz Lëtzebuerg)

**Rouvroy**, *Rovroe-e-Gåme* op Wallounesch, ass eng belsch Uertschaft a Gemeng an der Provënz Lëtzebuerg.

D'Gemengenhaus steet zu Dampicourt
## Uertschaften an der Gemeng
Rouvroy, Harnoncourt, Torgny, Montquintin, Lamorteau, Couvreux an Dampicourt.

## Jumelage
*Dole-Goux 

## Um Spaweck

* Offiziell Websäit vun der Gemeng
Virton

**Virton** ass déi südlechst Stad an der Belsch, a Sëtz vun der Gemeng an dem Arrondissement mam selwechten Numm, an der Provënz Lëtzebuerg.

Den 1. Januar 2005 hunn an dëser Gemeng 11.106 Leit op 94,49 km&sup2; gelieft, deemno 117,54 Awunner op de km².

Aner Uertschaften an der Gemeng sinn: Belmont, Bleid, Chenois, Ethe, Gomery, Grandcourt, Latour, Ruette, Saint-Mard a Saint-Remy.

Virton ass d'Haaptuertschaft vun dëser Géigend am Belsche Loutrengen, déi ënner dem Numm Gaume bekannt ass, an déi e besonnescht Mikroklima huet.

## Toponymie

## Geschicht

## Literatur

## Um Spaweck

* Offiziell Websäit vun der Gemeng
Kanner- & Jugendkouer Allegro Sandweiler

De **Kanner- & Jugendkouer Allegro Sandweiler** ass als Deel vun der Chorale St. Cécile Sandweiler den 9. Mäerz 1973 gegrënnt ginn. Den 3. Mäerz 1975 ass en als *Chorale Enfantine Sandweiler* en eegene Veräi ginn. Den Numm ass spéider a *Kannerkouer Allegro Sandweiler* an duerno a *Kanner- & Jugendkouer «Allegro» Sandweiler* geännert ginn. De Léon Schaack, Schoulmeeschter zu Sandweiler, gouf den éischte President vum *Allegro*.

Am *Allegro* hunn alt bis zu 40 Kanner matgesongen. Den Allegro huet all Joer e puer Concerte gesongen, awer och alt déi eng oder déi aner Mass.

## Dirigente vum Allegro
* Irène Meysembourg
* Marie-Thérèse Berns-Merker
* Jean-Marie Steffen
* Abbé Jos. Weisgerber
* Monique Sturm
* Gast. Flener
* Pierrette Oth-Wagener
* Mimi Fischer
* Tonja Mack

## Presidente vum Allegro
* Léon Schaack
* Paul Hansen
* Alphonse Pansin
* Romaine Meysembourg-Davito
* Heng Guddendorf
* Simone Fischer-Schartz
* Bea Kneip

## Den Allegro op Disque
* Lëtzebuerger Kannerkéier sange Lëtzebuerger Krëschtlidder (CD mat anere Kannerchéier zesummen, erausgi vun der UGDA) (1990)
* Ons Kanner sange Lëtzebuerger Lidder (CD mat anere Kannerchéier zesummen, erausgi vun der UGDA) (1997)
Bouillon

**Bouillon** ass:
* d’ Buerg vu Bouillon
* eng Stad an der Belsch, kuckt: Bouillon (Belsch)
* eng kloer Zopp, kuckt: Bouillon (Zopp)
* e Lieu-dit an der Gemeng Havelange
No der Stad Bouillon benannt sinn:
* de Godefroy vu Bouillon, aus der Zäit vun de Kräizzich;
* d'Herzogtum Bouillon;
* eng Strooss (Rue de Bouillon), an no hir e Park & Ride-Parking vun der Stad Lëtzebuerg, kuckt: P+R Bouillon.
Lissabon

**Lissabon** (pt.: *Lisboa*) ass d'Haaptstad vu Portugal an huet ; iwwer 3 Millioune Mënsche liewen an der Agglomeratioun.
## Kuckeswäertes
* D'Schlass São Jorge uewen um Bierg vu Lissabon
* Mosteiro dos Jerónimos (Hieronymusklouschter)
* Padrão dos Descobrimentos
* Tuerm vu Belém
* Elevador de Santa Justa

## Kuckt och
* Lëscht vun de portugisesche Groussstied

## Um Spaweck
* Offiziell Websäit vum Syndicat d'initiative
* Alfama & Castelo
* Fotoe vu Lissabon
Lagos (Portugal)

**Lagos** ass eng vun Touriste staark besichte Stad an der Algarve, eng Landschaft am südlechen Deel vu Portugal. Se huet .

## Kuckeswäertes
* Cabo de São Vicente, südlechsten Punkt vu Portugal
* Fortaleza de Sagres

## Um Spaweck
* I Support Lagos - Showcasing Lagos in English
* E Reesguide op Englesch
* Beschreiwung a Fotoe vun der Fortaleza de Sagres, op engl.
* Aner imposant Fotoe vun der Fortaleza de Sagres

## Um Spaweck
Amalfi

**Amalfi** ass eng Uertschaft vu 5.480 Awunner (2005) an Italien, an der Provënz Salerno, an der Regioun Kampanien.

## Geographie
Amalfi läit un der berüümter Amalfiküst am Golf vu Salerno, ongeféier 20&nbsp;km westlech vu Salerno an 30&nbsp;km südlech vun Neapel. Amalfi an d'Nopeschuertschafte sinn ageschloss vu géie Bierger, soudatt dës Uertschafte schwéier vum Land aus zougänglech sinn.

### Nopeschgemengen
* Atrani
* Ravello
* Positano

Amalfi an all dës Nopeschuertschaften zéie vill Touristen un. Wonnerbar schéin ass den Ubléck vun dëser Küstesträif, vum Mier aus.

## Geschicht

Well d'Akerland rar war, waren d'Aktivitéite vun den Awunner vun Amalfi scho fréi op d'Mier an domat op de Séihandel ausgeriicht.

## Kuckeswäertes
* Doum (an deem d'Iwwerreschter vum Apostel Andreas leien)
* al Schëffswerft
* Denkmal vum Flavio Gioia, deen, wéi et heescht, de Kompass erfonnt huet.
* Pabeiermusée

## Amalfi-Präis
De staark appréciéierte *Premio Amalfi* fir Soziologie a Sozialwëssenschafte gëtt all Joer zu Amalfi verginn.

## Um Spaweck

* Offiziell Säit vun der Gemeng 
* Informatiounen iwwer Amalfi mat Fotoen
Bertrix

**Bertrix** op Wallounesch *Bietris*, ass eng belsch Uertschaft a Gemeng an der Provënz Lëtzebuerg.

Déi haiteg Gemeng Bertrix ass bei der belscher Gemengereform vun 1977 entstanen duerch Fusioun vu Bertrix mat de fréiere Gemengen Auby-sur-Semois, Cugnon, Jehonville an Orgeo.

Zur Gemeng gehéiere follgend Uertschaften a Lieu-diten:

*Sektioun **[[Auby-sur-Semois]]** mat: Biarde a La Géripont.
*Sektioun **Bertrix** mat: Blézy, Bohémont, Burhémont, Corettes, Courbeure, Culot, Cumine, Fèche, Flèche de Burhémont, Flèche de Renaumont, Glaumont, Haut-Bi, Lignery, Linglé, Maljoyeuse, Maugires, Neufmoulin, Onnou, Palichamps, Pirou, Renaumont, Rochettes, Rosais, Rouvroux, Tannerie, Wez-des-Rules a Wibeauroche.
*Sektioun **[[Cugnon]]** mat: Champs Lorrain, Château des Fées, Ilions, Linglé, Mergyre, Mortehan, Thibeauroche an Tônhaye.
*Sektioun **[[Jehonville]]** mat: Acremont, Assenois, Blancheoreille, Bois Bolle, Champai, Clappes, Derrière les Cortils, Falizules, Géronde, La Girgaine, Glaumont, Gribomont, Gurhaumont, Luchy, Milleumont, Pérauwé, Raspail, Sart a Sto.
*Sektioun **[[Orgeo]]** mat: Biolette, Biourge, Bosémont, Ferrues, Fond de Lavau, Fontenelle, Haute-Flèche, Huilerie, Jausset, Justice, Larfai, Maison Alexandre, Miaumont, Maye, Nevraumont, Pré Grand-Mère, Rossart, Saupont, Sous la Rochette, Sur la Chapelle, Voiries, Waillimont a Willechauve.
 
De Wopen, (*D'argent à trois fers d'âne mal ordonnés de sable, cloutés d'or, tournés en barre.*) ass dee vun der Gemeng Bertrix wéi déi en 1932 autoriséiert krut, a wéi en 2003 fir déi nei Gemeng confirméiert gouf. D'Houfeise vum Iesel sollen un e Meeschterstéck vun engem Awunner vu Bertrix erënneren, deen en Iesel eschoss hat, well en e mat engem Hues verwiesselt hat. D'Awunner vu Bertrix kruten dofir de Spëtznumm *Baudets*.

## Gebaier
* D'Kierch *St. Etienne*, gouf tëscht 1894 an 1898 op engem Terrain opgericht deen d'Gemeng dofir kaaft hat. Gesetzlech gouf de Bau an engem *Arrêté Royal* vum 4. Abrëll 1893 festgehalen. 1960 krut d'Kierch eng nei Uergel.
* D'Paschtoueschhaus gouf vun der Gemeng tëscht 1855 an 1857 baue gelooss.

## Um Spaweck

* Offiziell Säit vun der Gemeng
Villalbilla

**Villalbilla** ass eng Gemeng an der autonomer Gemeinschaft Madrid an der Provënz Madrid a Spuenien.

D'Gemeng Villalbilla huet 7.037 Awunner (2004) op enger Fläch vu 34,56&nbsp;km².

## Um Spaweck
Historesch Kranen (Tréier)

Um Muselufer zu Tréier an der Géigend vun der Réimerbréck stinn zwéin **historesch Krane** vun enger erstaunlecher technescher Aart. Dës Hiefkranen hunn en Daach, dee mat de Kranäerm dréit a grouss Lafrieder, déi duerch Seeler mat Muskelkraaft beweegt goufen. Si erënneren un dee fréiere Schëffs- an Handelsverkéier op der Musel.

Den nërdleche Kran (Ale Kran) staamt aus dem Joer 1413 a gouf vun engem Tréierer Schëffsmann gebaut. Deen zweeten (Douaneskran), dee méi no bei der Réimerbréck steet, gouf 1774 opgeriicht.
Kierch St. Gangolf (Tréier)

D**'St. Gangolf Kierch**, ass eng Kierch an der Stad Tréier an nom Tréierer Doum déi eelst Kierch vun der Stad. 
 Se steet verstoppt hanner den Haiser vum Tréierer Haaptmaart. De Patréiner vun der Kierch ass den hellege Gangolf.

## Baugeschicht
Eng éischt Maartkierch aus dem Joer 958 gouf am spéiden 13. Joerhonnert duerch en Neibau ersat. Dat spéitgotescht Gebai, sou wéi et haut ze gesinn ass, geet op eng Erneierung ufangs 15. Joerhonnert zeréck, véier Tiermgeschëss stame nach aus dem Joerhonnert virdrun.

Den imposanten Tuerm gouf 1507, fir dem Doum Konkurrenz ze maachen, duerch eng Stëftung vun der Buergermeeschter- a Metzlechwitfra Adelheid von Besselich ëm zwéi Stäck gehéicht. Den 62 m héijen Tuerm huet dunn d'Tierm vum Doum iwwertraff. Den deemolegen Äerzbëschof huet sech dat awer net gefale gelooss an huet séier ee weidere Stack op de südwestlechen Doumtuerm setze gelooss.

Duerch eng barock Paart, déi 1731-1732 vum Augustinerbrudder Josef Walter gebaut gouf, kënnt een an déi ronderëm zougebaut Maartkierch.

D'Kierch ass 33,40 Meter laang an 12,10 Meter breet.

## D'Kierch vu bannen
### Dafsteen
De bronzenen Dafsteen aus dem 13. Joerhonnert ass dat eelst Stéck aus der Kierch. 
Op dem Steen ass ze liesen:

*HOC DEUS HAC MUNDA SACRIS BATISMATIS UNDA*

an

*QUIDQUID PRIMUS HOMO PECCAVIT TRADUCE POMO*

### De [[Chouer (Kierch)|Chouer]]
Am Hannergrond vum Chouer ass eng Fresk vum Tréirer Moler August Gustav Lasinsky aus dem Joer 1850. Et ass déi eenzeg Fresk vun där Gréisst déi et nach an den Tréirer Kierche gëtt.

## Um Spaweck
Byssus

De **Byssus** ass en Ensembel vu Fiedem déi vun enger Rei vu Muschelaarte produzéiert ginn a mat deene si sech um Substrat festhalen. D'Fiedem entstinn aus dem Sekreet vun Drüsen.

Bei de Muschelen déi giess ginn, gëtt de Byssus virum Kachen ewech geschnidden.

## Gebrauch
De wäertvollste Byssus ass dee vun der Stiechmuschel *Pinna nobilis*, der gréisster Muschel aus dem Mëttelmier.

An der Antiquitéit goufen aus de rengen an elastesche Fiedem, mat deene sech d'Muschelen u Steng oder Fielse festhalen, héichwäerteg Stëfter gewieft. D'Byssusdrüs, déi de Byssus liwwert ass am Fouss vun de Muschelen. D'Fiedem bleiwen ënner Waasser pecheg a mëll. Bei der Stiechmuschel si se brong, gielzeg, olivefaarweg, schwaarz oder bloelzeg. D'Längt ännert no der Muschelgréisst. D'Festegkeet ass mat där vum Nylon ze vergläichen.

Besonnesch am Mëttelalter war Gezei aus *Muschelseid*, *Mierseid* oder *Muschelbaart*, wéi et nach genannt gouf, beim Adel a bei héije Kiercheleit gutt ugesinn.

An der Bibel gëtt *Byssus* e puermol ernimmt:
* Éischt Buch Moses, 41:41
* Zweet buch Moses, 25:4
* Zweet Buch Moses, 26,1

## Um Spaweck
* Websäit iwwer d'Geschicht vun der Byssuswiewerei
Villefranche-sur-Mer

**Villefranche-sur-Mer** ass eng franséisch Gemeng, déi zum Departement Alpes-Maritimes an zur Regioun Provence-Alpes-Côte d'Azur gehéiert. Opgrond vun engem Dekreet vum 18. Mäerz 1988 ass aus Villefranche, Villefranche-sur-Mer ginn.
D'Awunner heesche *Villefranchois*.

## Geographie
Villefranche-sur Mer läit op der Côte d'Azur tëscht Nice a Monaco an ass an enger Mierbucht (*rade* op frans.) situéiert, déi begrenzt gëtt duerch de Cap vun Nice an de Cap Ferrat.

## Geschicht
Well am Altertum d'Awunner vun dëser Localitéit den Attacke vun de Barbaren ausgesat waren, hate se Zouflucht rondrëm an de Bierger gesicht. Fir d'Awunner z'encouragéieren erëm op de strategesche Site beim Mier zeréckzekommen, huet 1295 de Charles d'Anjou, *Grof vun der Provence*, si vun de Steiere befreit. Villefranche ass eng *Villa Franca* ginn. Dohier hiren Numm. Bis den Hafe vun Nice gebaut gouf, war Villefranche deen eenzegen Hafen an deem Streech an huet dovu finanziell staark profitéiert. Den Hafe gouf spéider befestegt an d'Festung vum Mont Alban an d'Citadell Saint-Elme gebaut (1557).
Nom Zweete Weltkrich war déi 6. Amerikanesch Flott an der *Rade vu Villfranche* doheem. Haut ass dës Rade vu Croisière-Schëffer staark besicht a Villefranche ass zu enger beléiften Openthaltsplaz fir Touriste ginn.
## Fotoalbum vu Villefranche-sur-Mer

Image:Panorama_Villefranche_sur_Mer.jpg|D'Rade vu Villefranche-sur-Mer
Image:Villefranche_sur_Mer_BW_1.jpg|D'Rade vu Villefranche-sur-Mer
Image:Villefranche_Rue_Obscure.JPG| Déi däischter Strooss
Image:Villefranche, d'Rade.JPG|D'Rade vu Villefranche-sur-Mer


## Um Spaweck

*  Offiziell Säit vu Villefranche-sur-Mer
André-Charles Boulle

Den **André-Charles Boulle**, gebuer den 11. November 1642 zu Paräis, an och do gestuerwen den 29. Februar 1732, war e franséische Schräiner, deen et bis op de kinneklechen Haff gepackt hat.

Als Bouf vum Jean Bolt, engem Protestant dee 1610 vun Holland op Paräis geplënnert ass fir do fit d'Wittfra vum däitsche Schräiner Jean Senapre ze schaffen, war dem klengen André-Charles säi Wee scho virgezeechent. Mat 21 Joer huet hien d'Meeschterprüfung als Schräiner gemaach a säin eegenen Atelier opgemaach. Säi Mérite war et, a Frankräich eng bis dato just an Italien an Holland bekannt Technik ze verbreeden, déi dora bestanen huet, fir hëlze Miwwele mat anere Materielen ze beschloen an ze dekoréieren, wéi z.&nbsp;B. mat de Placke vun Deckelsmouken, Har, Zënn oder Koffer. Nom Doud vum Jean Macé am Joer 1672 huet den André-Charles d'kinneklech Miwwelschräinerei am Louvre iwwerholl, wou bis zu 40 Persoune geschafft hunn an och véier vu senge Bouwen.

En huet awer och selwer Konscht gesammelt, an zwar mat sou enger onkrolléierter Leidenschaft datt en dacks kuerz virum finanzielle Ruin stoung a just duerch gënnerhaft Interventioune vu sengem Kinnek Louis XIV. gerett gouf. D'Konschtsammlung Boulle, mat Wierker vu Rubens, Van Dyck, Mignard, Snyders, Bourdon, Le Brun a villen aneren zu hirer Zäit eng vun deene schéinsten a komplettsten, ass den 30. August 1720 bei engem Feier mat warscheinlech kriminellem Hannergrond ganz verbrannt.

Den 29. Februar 1732 ass den André-Charles Boulle am Alter vun 89 Joer gestuerwen. Seng Bouwe Jean-Philippe, Pierre-Benoît, André-Charles II (genannt "Boulle de Sève") a Charles-Joseph hu säi Wierk vun der faméiser Marqueterie Boule weidergefouert.

Haut dréit eng vun de renomméierste Paräisser Handwierkshéichschoule säin Numm: d'École Boulle.

## Um Spaweck
* Seng Biographie op der Websäit vun der e-biblio vu Lisieux
Oklahoma

**Oklahoma** ass e Bundesstaat am Süde vun den USA.

## Geschicht

## Geographie
### Situatioun an Topographie
D'Form vum Staat erënnert e bëssen un eng Kasseroll, wouduerch een e liicht op enger Kaart erëmerkenne kann.

### Gréisst Stied

## Politik
Oklahoma ass eng republikanesch Bastioun, déi zanter 1964 bei de Presidentewalen nëmme republikanesch Kandidate gewielt huet. Gelungenerweis sinn op de Wielerlëschten awer ëmmer nach méi Demokrate wéi Republikaner agedroen.

## Demographie

## Um Spaweck

* Offiziell Websäit vum Staat Oklahoma
August (Virnumm)

**August** ass e männleche Virnumm.

## Varianten an Ofkierzungen
Am Lëtzebuergesche gëtt August dacks mat **Gust**, **Guscht** (am Minett), **Gusti** oder (vereelzt) **Esti** ofgekierzt.

D'Variant **Auguste** ass am franséischsproochege Raum a ronderëm, e männleche Virnumm iwwerdeems et am däitschsproochege Raum e weibleche Virnumm ass. Aner weiblech Forme vun August sinn Augusta an – am Lëtzebuergeschen éischter déi franséisch Form – Augustine.

## Ursprong a Bedeitung vum Numm
D'Originne vum Numm fënnt een am Laténgeschen: Augustus - „deen der Éier wäert ass“.

Den Numm vum Mount August kënnt vum réimesche Keeser Augustus hier.

## Leit mam Virnumm August(e)
### August

* August Arnold (1898-1983), däitsche Filmregisseur, Filmproduzent
* August Diehl (*1976), däitsche Schauspiller
* August Donnen (1885-1956), lëtzebuergesche Sänger, Schauspiller, Regisseur an Auteur.
* August Kopff (1882-1960), däitschen Astronom a bekannten Entdecker vu villen Asteroiden
* August Sabac el Cher (1836-1885), Kummerdénger vum preisesche Prënz Albrecht
* August Wilhelm Schlegel (1767-1845), däitsche Literaturhistoriker, Schrëftsteller a Philosoph

### Auguste
Fir eng Lëscht vu Persoune mat deem Virnumm op dëser Wiki, kuckt wgl. dës Lëscht.

## Kuckt och
* Augusta - Augustin
* de Familljennumm Auguste

## Um Spaweck
Australopithecus anamensis

Den **Australopithecus anamensis** ass eng ausgestuerwen Aart aus der Gattung Australopithecus. Si huet virun ongeféier 4,2 Millioune Joer bis virun ongeféier 3,9 Millioune Joer an Ostafrika gelieft.

Den Numm *anam* ass d'Turkana-Wuert fir "Séi". Den A. anamensis, also och nach de *Südaf vum Séi*, huet mënschen- an afenänlech Eegenschafte matenee kombinéiert.

D'Hirschuel erënnert u Mënschenafen déi Joermillioune vidru gelieft hunn, d'Schinnbeen huet änlech Kennzeeche wéi dat vun der méi spéider Gattung Homo an dee warscheinlech schonn oprechte Gang.

## Um Spaweck
Tréierer Haaptmaart

Den **Haaptmaart** zu Tréier gouf mam Maartrecht am Joer 958 zum Zentrum vum mëttelalterechen Tréier. Haut ass e mat senge Gebaier eng vun de schéinste Maartplazen an Däitschland.

Op der Maartplaz steet d'Rout Haus an d'Steipe, e Biergerhaus dat ëm 1430 gebaut gouf a fréier de Sëtz vum Stadrot war. Duerch eng Barock-Paart op der Südsäit vum Maart erreecht een d'Maartkierch St. Gangolf, déi komplett vun Haiser a Butteker zougebaut ass. Vun der Maartplaz aus kënnt een iwwer d'Juddegaass an de fréiere Juddequartier vun der Stad oder zum Doum a senger Doumstad.

## Maartkräiz
An der Mëtt vun der Plaz steet eng Kopie vum Maartkräiz, dat den deemolegen Äerzbëschhof 958 opriichte gelooss huet, nodeem d'Maartplaz vum Floss aus op déi haiteg Plaz verluecht gi war. Den Original vum Kräiz steet haut am Musée vun der Stad. Déi ursprénglech réimesch Granitsail dréit an enger Héicht vun 3 m déi laténgesch Aschrëft *Henricus archiepiscopus Treverensis me erexit*. ("Den Heng, den Äerzbëschof vun Tréier, huet mech opgeriicht")

## Péitrussprangbur
De Sprangbur op der Maartplaz mam Tréierer Patréiner, dem Hl. Péitrus op der Spëtzt, gouf 1595 vum Tréierer Renaissance-Sculpteur Hans Rupprecht Hoffmann entworf. D'Statu, déi sech aus dem sechseckege Waasserbaseng erhieft, ass ëmgi vun de véier Haaptdugenden: d'Gerechtegkeet, d'Stäerkt, d'Mooss halen an d'Wäisheet).

## Um Spaweck
Villefranche

D'Wuert **Villefranche** bezeechent:

* eng franséisch Gemeng am Departement Gers: Villefranche (Gers);
* eng franséisch Gemeng am Departement Yonne: Villefranche (Yonne).

Donieft gëtt et awer och nach:
* Villefranche-d'Albigeois, eng franséisch Gemeng am Departement Tarn;
* Villefranche-d'Allier, eng franséisch Gemeng am Departement Allier;
* Villefranche-de-Conflent, eng franséisch Gemeng am Departement Pyrénées-Orientales;
* Villefranche-de-Lauragais, eng franséisch Gemeng am Departement Haute-Garonne;
* Villefranche-de-Lonchat, eng franséisch Gemeng am Departement Dordogne;
* Villefranche-de-Panat, eng franséisch Gemeng am Departement Aveyron;
* Villefranche-de-Rouergue, eng franséisch Gemeng am Departement Aveyron;
* Villefranche-du-Périgord, eng franséisch Gemeng am Departement Dordogne;
* Villefranche-du-Queyran, eng franséisch Gemeng am Departement Lot-et-Garonne;
* Villefranche-le-Château, eng franséisch Gemeng am Departement Drôme;
* Villefranche-sur-Cher, eng franséisch Gemeng am Departement Loir-et-Cher;
* Villefranche-sur-Mer, eng franséisch Gemeng am Departement Alpes-Marimes;
* Villefranche-sur-Saône, eng franséisch Gemeng am Departement Rhône.
Tough Beans

**Tough Beans** ass eng lëtzebuergesch Ska-Punk Band, déi am Joer 2000 gegrënnt gouf. Hiren Numm kënnt aus dem Engleschen a steet do als Ausdrock fir "domm gaangen".

D'Grupp huet well hir CD mat 9 Lidder fäerdeg produzéiert, an ass en "DIY Recording".

## D'Band
* Gilles "Fadjilis", Batterie
* Vic, Gittar a Keyboard
* Ben, Gittar
* Gilles "Bollos", Bass
* Onni, Gesank

## Um Spaweck
* Offiziell Säit vun den Tough Beans