Stolpersteine

***Stolpersteine*** ass e Projet vum däitsche Kënschtler Gunter Demnig. Et si kleng Commemoratiounsplacken, déi u Leit erënneren, déi an der Zäit vum Nationalsozialismus ermuert, deportéiert, verdriwwen oder an de Suizid gedriwwe goufen. D'„Stolpersteine“ si bëtongs Wierfele vun 10&nbsp;cm Längt. Uewendrop ass eng messengs Plack, wourop den Affer hiren Numm agravéiert ass, sou wéi och de Joergang, a markant Statioune vun hirem Liewen. Si gi wéi Paweesteng do, wou déi Leit fir d'lescht fräi gewunnt hunn, ier se „ofgeholl“ goufen, an de Buedem gesat.

Dem Demnig seng Motivatioun ass et, den Affer vum Nationalsozialismus, déi an de Konzentratiounslageren zu Nummeren degradéiert goufen, hir Identitéit erëmzeginn. Och kréien sou déi abstrakt Zuele vu Millioune vun Doudegen duerch eenzel, individuell Schicksaler eng konkreet Bedeitung. Datt ee sech muss bécken, fir d'Steng kënnen ze liesen, soll och e symbolescht Vernäipe virun den Affer sinn. Well d'Steng dezentral, matzen a Wunngebidder sinn, maache s'och däitlech, datt d'Affer Leit aus der Mëtt vun der Bevëlkerung waren. Anescht wéi 'zentral' Commemoratiounsplazen kann een hinnen net sou einfach aus de Féiss goen.

D'Steng leie riicht am Buedem, soudatt d'„Trëllen“ (Stolperen) symbolesch gemengt ass: Den Demnig zitéiert dacks e Schüler dee sot, et géif een net fir richteg drun hänkebleiwen a sech vertrëppelen, mä „mam Kapp a mam Häerz“.

Den 29. Dezember 2019 gouf de 75.000. Steen zu Memmingen geluecht. Et gëtt d'„Stolpersteine“ virun allem an Däitschland, ma och an der Belsch, an Éisträich, Finnland, Frankräich, Griicheland, Italien, Kroatien, Lettland, zu Lëtzebuerg, a Litauen, Holland, Norwegen, Polen, an der Republik Moldau, a Rumänien, Russland, der Schwäiz, der Slowakei, a Slowenien, Spuenien, Tschechien, der Ukrain an an Ungarn. Zanter 2017 gëtt et och eng *Stolperschwelle* an Argentinien. Fir 2020 sinn déi éischt Steng a Schweden an Dänemark virgesinn.

Pro Joer kommen ongeféier 440 nei Steng bäi. Si ginn haut meeschtens op Demande vun enger Associatioun, oder der Famill vun den Affer, gemaach, nodeem deenen hir perséinlech Donnéeë recherchéiert goufen. Finanzéiert gi se duerch Privatdonen.

## Zu Lëtzebuerg
Zu Lëtzebuerg hunn d*'Stolpersteine* bal ëmmer eng Opschrëft op Lëtzebuergesch. Als Beispill steet op engem vun hinnen:

HEI HUET GEWUNNTMINNA SARAH FREYMANNJG. 1925INTERNÉIERT ANGERSDEPORTÉIERT 1942AUSCHWITZËMBRUECHT JULI 1942
Et gëtt der zu Bieles, Déifferdeng, Esch-Uelzecht, um Gréiweknapp, zu Gréiwemaacher, Iechternach, Munneref, Réimech an zu Schëffleng.

*Zu Esch-Uelzecht goufen den 22. Oktober 2013 14 „Stolpersteine“ vum Gunter Demnig, virun den Haiser vun den Affer, wou si fir d'lescht gewunnt hunn, geluecht. Et sinn dat all Affer vun der Shoah, ma méi spéit sollen och sou Gedenksteng fir Resistenzler nokommen;
* zu Déifferdeng goufen den 28. Oktober 2014 15 „Stolpersteine“ a Presenz vum Gunter Demnig geluecht. De 5. November 2015 koumen der 23 neier derbäi-;
* zu Bieles an zu Munneref goufen de 6. November 2015 een, respektiv 11, Stolpersteng geluecht;
* zu Réimech goufen de 24. Juni 2016 17 Stolpersteng geluecht;
* zu Gréiwemaacher goufen den 10. Mäerz 2017 siwe Stolpersteng vum Demnig geluecht;
* an der Gemeng Helperknapp goufen de 4. Mäerz 2019 vum Demnig jee ee Steen um Gréiweknapp an een um Bill geluecht;
*de 27. Juni 2019 huet den Demnig am Ganzen 20 Stolpersteng zu Iechternach geluecht;
*de 24. Abrëll 2021 goufen zu Esch-Uelzecht weider 17 *Stolpersteine* geluecht, a 4 zu Schëffleng;
*den 11. Juni 2021 koumen nach 7 Steng zu Iechternach derbäi;
* den 12. September 2021 goufe 15 Stolpersteng zu Jonglënster als Undenken un Zwangsrekrutéiert, déi am Krich ëmkoumen, an un ermuerte Judde verluecht;
* den 1. Oktober 2021 goufen der zu Munneref eng weider 15 geluecht.
Schonn de 25. Januar 2013 gouf zu Ettelbréck an der Foussgängerzon eng „Stolperschwelle“, och vum Demnig, geluecht. Déi ass sou breet wéi 8 Steng an erënnert, am Géigesaz vun de „Stolpersteine“, net un eenzel Persounen, mä kollektiv un déi 127 Judden aus där Stad, déi deportéiert goufen, a vun deenen an der Folleg der 105 ëm d'Liewe koumen, déi meescht a KZer.

## An der Belsch
An der Belsch goufen déi éischt „pavés de mémoire“ 2009 zu Antwerpen an zu Bréissel geluecht.

Zu Léck goufen am August 2010 „Stolpersteine“ an der rue Matrognard um N°7 an an der rue Edouard Remouchamps op N° 27a geluecht, an den 20. Juli 2011 koumen der nach 19 dobäi, dovu verschiddener zu Léck an anerer a Bréisseler Gemengen. 
 
De 5. Mäerz 2012 goufen der zu Bréissel nach eelef op Initiativ vun der *Association pour la Mémoire de la Shoah* (AMS) geluecht. De 4. Mee 2012 gouf e Pawee virun der leschter Wunneng vum Léon Fajnznaider zu Uccle geluecht, engem Jugendleche vu 16 Joer, deen op Auschwitz verschleeft an do ëmbruecht gouf.

## Am noen Däitschland
*Zu Dillingen *am Gleisdreieck* (Hüttenwerkstraße) fir *Alice an Dr. Paul Cahn* an an der Heiligenbergstraße N°21 fir *Johanna a Lion Levy*. 
*Zu Diefflen an der Düppenweilerstraße N° 35 fir *Julia, Martha a Moritz Weiler*
*Zu Pachten In der Lach N° 5 fir *Flora, Rosine a Simon Levy*.

## Film
Dörte Franke: *Stolperstein*. 2008.

## Literatur
* Paul Rauchs, 2021. *Quand un Juif rencontre un autre Arabe.* d'Lëtzebuerger Land vum 12. November 2021, S. 13.
* Joachim Rönneper (Hrsg.), 2010: *Vor meiner Haustür. 'Stolpersteine' von Gunter Demnig. Ein Begleitbuch.* Arachne-Verlag, Gelsenkirchen. ISBN978-3-932005-40-4.
* NS-Dokumentationszentrum der Stadt Köln (Hrsg.), 2007: *Stolpersteine. Gunter Demnig und sein Projekt.* Emons, Köln, ISBN 978-3-89705-546-9.

## Um Spaweck

* Dem Gunter Demnig seng Websät iwwer de Projet "Stolpersteine".
* Iwwer d'Stolpersteng zu Esch um Uelzechtkanal op youtube.com
* Verbunden mit den Schicksalen, über den Stolperstein-Hersteller Michael Friedrichs-Friedlaender. taz, 30. September 2011.
* De Gunter Demnig erzielt wéi et zum Projet koum.