open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Christian Doppler

De **Christian Doppler**, gebuer den 29. November 1803 zu Salzburg, a gestuerwen de 17. Mäerz 1853 zu Venedeg, war en éisträichesche Mathematiker a Physiker an den Entdecker vum sougenannten Doppler-Effekt.

Den éischter bescheidenen Doppler sollt Geschäftsmann ginn awer seng grouss mathematesch Kapazitéite sinn dem Astronom Simon Stampfer opgefall. Sou koum et datt en um polytechneschen Institut zu Wien studéiert huet an do duerno 1848 Physiksprofesser gouf.

An enger Monographie déi hien 1842 bei der Kinneklech-Béimescher Wëssenschaftsakademie publizéiert huet, huet hien dee Phenomeen duerch deen hie bekannt gouf beschriwwen an explizéiert, d.&nbsp;h. datt Schallwelle sech kompriméieren, wann d'Quell vum Kaméidi méi no kënnt, an datt se sech auserneenzéie wann d'Quell sech ewechbeweegt. De Physiker huet och bewisen datt dee Phenomeen sech net nëmmen op d'Schallwelle bezitt, mä och op d'Liicht an op d'Radiowellen.

Dräi Joer méi spéit huet den Hollänner Christoph Buys Ballot an der Gare zu Utrecht de Phenomeen confirméiert, andeems en Trompettisten op engem Eisebunnswaggon, dee mat ënnerschiddleche Vitessen hin an hier gefuer ass, permanent déi selwecht Nout spille gelooss huet. Um Quai stounge Museker déi fir hiert gutt Ouer bekannt waren, an déi ware séier dovun iwwerzeegt datt den Toun méi héich géif wann de Waggon méi no kënnt, a méi déif wann e vun der Plaz fortfiert.

Sechs Joer duerno huet den Hippolyte Fizeau onofhängeg vum Doppler senger Entdeckung déi selwecht Observatioun bei den elektromagnéitesche Welle gemaach. Dofir gëtt och bei sou Wellen dacks den Ausdrock Doppler-Fiseau-Effekt gebraucht.

## Wierker
* *Abhandlungen*. Leipzig: Engelmann, 1907
* *Schriften aus der Frühzeit der Astrophysik*. Frankfurt/M.: Deutschmann, 2000. (Repr. d. Ausg. Leipzig 1907) ISBN 3-8171-3161-5
* *Über das farbige Licht der Doppelsterne und einiger anderer Gestirne des Himmels*. Prag: Böhmische Gesellschaft der Wissenschaften, 1842
* *Über eine wesentliche Verbesserung der katoptrischen Mikroskope*. Prag: Borrosch & André, 1845

## Um Spaweck
Strebersdorf

**Strebersdorf** ass
* e Staddeel vu Wien am Bezierk Floridsdorf, kuckt Strebersdorf (Wien).
* d'Katastralgemeng Strebersdorf (Lutzmannsburg) am Burgenland.
Innere Stadt (Wien)

D**Innere Stadt** ass den 1. vun den 23 Wiener Gemengebezierker. En huet .

## Um Spaweck

*  Geschicht vum ale Wien an der ''Inneren Stadt''
Innere Stadt

**Innere Stadt** ass den Numm vu Stadbezierker zu:
* Wien, kuckt wgl. **[[Innere Stadt (Wien)]]**
* Graz, kuckt wgl. **[[Innere Stadt (Graz)]]**
Jägerzeile

**Jägerzeile** war bis 1850 eng eegestänneg Gemeng an ass haut e Quartier vu Wien am 2. Gemengebezierk Leopoldstadt.

## Um Spaweck
Landstraße (Quartier)

**Landstraße** ass e Quartier (de. *Stadtteil*) vu Wien am 3. Gemengebezierk Landstraße.

## Um Spaweck

*  Wieden op der offizieller Websäit vu Wien
Erdberg

Den Numm **Erdberg** steet fir:
* e Staddeel vum Wiener Gemengebezierk Landstraße, kuckt wgl. **[[Erdberg (Wien)]]**
* eng Katastralgemeng am nidderéisträichesche Weinviertel, kuckt wgl. **[[Erdberg (Poysdorf)]]**

**Erdberg** ass och den Numm vu follgende Persounen:
* **[[Robert von Erdberg]]** (1866-1929), däitsche Pedagog.
Wieden (Wien)

**Wieden** ass de 4. vun den 23 Wiener Gemengebezierker. En huet .

## Um Spaweck

*  Wieden op der offizieller Websäit vu Wien
Wieden

**Wieden** ass den Numm vun:
* engem Wiener Gemengebezierk, kuckt **[[Wieden (Wien)]]**
* engem Quartier am 4. Wiener Gemengebezierk, kuckt **[[Wieden (Quartier)]]**
* enger Gemeng a Baden-Württemberg, kuckt **[[Wieden (Schwarzwald)]]**
Hungelbrunn

**Hungelbrunn** war bis 1850 eng eegestänneg Gemeng an ass haut e Staddeel vu Wien am 4. Gemengebezierk Wieden souwéi am 5. Bezierk Margareten.
Neubau

**Neubau** ass
* de 7. Wiener Gemengebezierk, kuckt **[[Neubau (Wien)]]**;
* eng Katastralgemeng vun der Gemeng Hörsching an Ueweréisträich, kuckt **[[Neubau (Hörsching)]]**;
* eng Katastralgemeng am Waldviertel, kuckt **[[Neubau (Gföhl)]]**;
* eng Katastralgemeng an Nidderéisträich, kuckt **[[Neubau (Röhrenbach)]]**; 
* eng Katastralgemeng an Nidderéisträich, kuckt **[[Neubau (Ladendorf)]]**.
Saparmyrat Nyýazow

De **Saparmyrat Ataýewiç Nyýazow**  (aus dem Russeschen transkribéiert och: **Saparmurat Atajewitsch Nijasow**), gebuer den 19. Februar 1940 zu Gypjak bei Aşgabat, a gestuerwen den 21. Dezember 2006 zu Aşgabat, war vun 1992 bis 2006 Staats- a Regierungschef vun Turkmenistan. Bekannt war e virun allem fir deen ëm hie bedriwwene Persounenkult.

## Biographie
Hie war zanter 1985 President vun der Kommunistescher Partei vun der deemoleger Turkmenescher Sozialistescher Sowjetrepublik. 1991 huet en d'KP am Turkmenistan, deen elo onofhängeg war, verbueden. An hirer Plaz huet en d*'Demokratesch Partei* gegrënnt a sech zum President ernenne gelooss. De 24. November 1991 gouf en zum President vun Turkmenistan gewielt. D'Joer drop gouf e gläichzäiteg Ministerpresident. Seng Presidentschaft huet en e puermol verlängert a sech 1999 vum Parlament als President op Liewenszäit ernenne gelooss. Hien ass am Dezember 2006 gestuerwen.

## Den ''Türkmenbaşy''
International war den Nijasow virun allem fir de Persounekult bekannt, deen en ëm sech inzenéiere gelooss huet. Sou huet hie sech "*Türkmenbaşy*" nenne gelooss ("Chef/Guide vun allen Turkmenen"). Eng Stad (Türkmenbaşy) ass no him benannt ginn, Schoule, Fluchhäfen a souguer e Meteorit. Iwwerall am Land si Statuen (dacks vergëllt) mat him, senger Mamm oder sengem Papp opgeriicht ginn. Mä domat net genuch: Souguer d'Wochendeeg an d'Méint huet en ëmbenenne gelooss: de Januar gouf, wéi soss, „Türkmenbaşy“ genannt, den Abrëll nom Numm vu senger Mamm.

Den Nyýazow huet och e puer Bicher geschriwwen, dorënner eng Geschicht vun Turkmenistan (wéi hie se gesouch) an eent, *[[Ruhnama]]* genannt, dat 2001 erauskomm, a wat "Buch vun der Séil" bedeit. All Turkmeen huet dat misse liesen, et ass an de Schoule "studéiert" ginn, an et ass een driwwer ausgefrot ginn, wann ee wollt de Führerschäi maachen.

Ënner dem Nyýazow sengem Regime gouf an Turmenistan d'Reliounsfräiheet ofgeschaaft (de sunitteschen Islam gouf Staatsrelioun), d'Russe goufen aus dem Land verjot, Dissidente goufe gefoltert oder a "psychiatresch Asyler" gestach; wien dem Regime net gepasst huet, gouf systematesch ausspionéiert, gebeetscht, agespaart oder "verschwanne" gedoen.

## Um Spaweck

* turkmenbashi.org – Offiziell Websäit (englesch)
* D'Buch Ruhnama op Englesch
* „Diktator, Dichter und Prophet: Wie Turkmenbashi vom Westen hofiert wird“, titel thesen temperamente (ttt), 12. November 2006
Zäitmooss

De Begrëff **Zäitmooss** bezeechent:
* d'Zäitrealiséierung an d'Zäitgefill – kuckt och: Zäit (Philosophie)
* d'Deklaratioun vun der Zäit an eendeiteger Bezuchseenheeten, kuckt Zäitmiessung
** eng Moosseenheett vun der Zäit
* an der Astronomie: d'Deklaratioun vu Wénkel- an Zäiteenheeten, kuckt Zäitmooss (Wénkel)
* an der Musek: den Tempo
Stonn

D**'Stonn**, vum alhéichdäitschen *stunta* „Stoen“, „Opethalt“, bezeechent de 24. Deel vun engem Dag. Dat laténgescht Wuert ass *hora*, dofir d'Zeechen „h“ oder „h“.

## SI-Stonn

Si ass eng Eenheet vun der Zäit. D'Eenheetszeechen ass h (laténgesch *hora*). Als gesetzlech Moosseenheet däerf si nieft der SI-Eenheet, der SI-Sekonn, gebraucht ginn.

:1 Stonn = 60 Minutten = 3600 (SI)-Sekonnen

D'Andeelung vum Dag an zweemol zwielef, also véieranzwanzeg Stonne geet zeréck op d'Babylonier, déi d'Sexagesimalsystem gebraucht hunn. Déi *[[babylonesch Stonnen]]* waren zwar gläich laang, hunn awer bei Sonnenopgang ugefaangen, soudatt d'Moosszuel 12 Stonne jee no Joreszäit virun oder no Sonnenënnergang gefall sinn.

Well déi haiteg Atomaueren d'Zäit ganz genee miesse kënnen an d'Rotatiounsschnellegkeet vun der Äerd variéiert, gouf d'Stonn nei definéiert iwwer eng Sekonn, déi d'Atomzäit mat der astronomescher Universalzäit verbënnt.

## Um Spaweck
Moosseenheet

Eng **Moosseenheet** (och: **Gréissteneenheet**) ass eng Gréisst mat engem festen, definéierte Wäert.

## Eegenschaften
D'Basis fir datt eng Gréisst skaléierbar ass an eng Moosseenheet fir si definéiert ka ginn, ass follgend:
* Et gëtt e Referenzwäert (eng Referenzobservatioun), op dee sech den Ausgangspunkt vun der Skala (gewéinlecherweis den Nullpunkt oder och een aneren definéierte Punkt wéi beispillsweis de Kachpunkt) bezéie kann.
* Et existéiert eng eendeiteg Virgab vun der Ofstufung respektiv Ënnerdeelung vun der Skala, mat där déi observéiert Wäerter definéiert kënne ginn.

## Fréier Moosseenheeten
Viraals waren d'Moosseenheete vu Gebitt zu Gebitt ënnerschiddlech, vu Wuer zu Wuer, a vun Zäit zu Zäit (op d'mannst bis datt nees kontrolléiert gouf). Dat widersprécht also den Eegenschaften déi hei driwwer definiéiert goufen, an et ass dowéinst extreem schwiereg haut eppes mat fréiere Moosseenheeten unzefänke well ni ganz sécher ass wat et da lo genee entsprach huet. Déi gebräichlechst waren:
* Sieschter
* Maler
* Hatt (Mooss)
* Ball (Mooss)
* Pond
* Zenner

## Kuckt och
* Astronomesch Moosseenheeten
* Astronomesch Eenheet

## Um Spaweck

* UnitJuggler - Online Ëmrechne vu Moosseenheeten
* Online Eenheeten Ëmrechner: Ëmrechnunge vu Moosseenheeten
* Kompakten Eenheetsëmrechner fir de PC
* Aféierung an d'Moosseenheete vu verschiddene Fachgebidder
* Verschidde Moossen a Gewiichter 
* Wettlaf ëm de Kilogramm
Ar (Flächemooss)

Den **Ar** ass eng al Flächemooss, Eenheetenzeechen: **a** (Formelzeeche vun der Fläch: *A*) vun exakt 100 Meterkaree (m²) an ass domat equivalent zu engem *Quadratdekameter* (dam²).

Am Joer 1793 gouf a Frankräich de Meter als den 10-milliounsten Deel vum Äerdquadrant op de Meridian vu Paräis festgeluecht. Zur gläicher Zäit gouf d'Eenheet *are* als Upassung un dat laténgescht Wuert *ārea* (Fläch, fräi Plaz) fir d'Fläch vun 100&nbsp;m² nei geschaf. Am Joer 1868 gouf d'Moosseenheet ënner der Bezeechnung Ar och an anere Länner amtlech agefouert. An der Schwäiz gëtt de Begrëff *Are* ugewannt (Helvetismus).

Den Ar ass eng Eenheet déi net zum internationalen Eenheetesystem gehéiert. D'International Eenheet fir Flächemoossen ass de Meterkaree (m²).

### Dekaar
1 daa = 10 a = 1.000 m²
### Hektar
1 ha = 100 a = 10.000 m²

## Um Spaweck
*  Ëmrechnung von Ar an aner Flächeneenheeten
*  Offiziell SI Websäit
Minutt

D**'Minutt** ass eng Zäiteenheet, déi net zum internationalen Eenheetesystem gehéiert an hat hiren Ursprong am babylonesche Sexagesimalsystem, an deem Bréch als 60stel an 3600stel entwéckelt goufen.

D'60stel goufe spéider am Laténgeschem als *pars minuta prima* (v. *minuere* = verklengert,) bezeechent, déi 3600stel (= 1 60stel vun enger 60stels) als *pars minuta secunda*, wouraus d'Sekonn gouf.

D'Minutt gëtt mat dem Eenheetenzeechen min bezeechent; fréier waren och *Min* a *Min.* gebräichlech. Virun allem am Sport goufen Zäiten (genee: Zäitspanen) (fälschlecherweis) och *1 h 32′47″* ofgekierzt (1 Stonn an 32 Minutten an 47 Sekonnen). Fir d'Zäitpunkte waren och mol Schreifweise wéi déi follgend gebräichlech: 10h20m15s.

Eng Zäitminutt ass de 60sten Deel vun enger Stonn. Eng Minutt zielt erëm 60 Sekonnen.

Als gesetzlech Moosseenheet däerf si nieft dem SI-System gebraucht ginn.

## Um Spaweck
Palais du Luxembourg

De **Palais du Luxembourg** ass e Gebai am 6. Arrondissement zu Paräis.

E gouf am Joer 1615 vun der François de Piney-Luxembourg als Landschlass wäit baussent den deemolege Stadgrenze beim Architekt Salomon de Brosse an Optrag ginn. Deelweis goufen awer och d'Pläng vum Palazzo Pitti zu Florenz benotzt, an dee sech d'Kinniginmamm a Régente an hirer Kandheet verléift hat. D'Gaardesäit gouf am 19. Joerhonnert staark verännert.

Zanter 1852 ass hei de franséische Senat doheem, an de Schlasspark Jardin du Luxembourg gouf der Ëffentlechkeet zur Verfügung gestallt. An der Orangerie ass de Musée du Luxembourg amenagéiert.

Den Numm huet e vum *Hôtel particulier* vum Duc de Piney-Luxembourg, dee virdrun do stoung.
 
## Kuckt och
* Paräisser Bauwierker
* Groussherzogleche Palais

## Um Spaweck
* Säit vum Palais du Luxembourg
* Virtuell Visitt vum Palais du Luxembourg
* Fotoe vum Palais a vun de Gäert
Administration du cadastre et de la topographie

D**'Administration du cadastre et de la topographie**, ofgekierzt **ACT**, am allgemenge lëtzebuergesche Sproochgebrauch **Kadaster** genannt, ass eng Verwaltung vum Lëtzebuerger Staat, déi dem Finanzministère ënnerstallt ass. Wéi hiren Numm et seet, këmmert si sech ëm de Kadaster an ëm d'Topographie.

D'ACT hat hire Sëtz zënter 1948 an der fréierer Villa Leclerc um Belair zu Lëtzebuerg, an där de Lëtzebuerger Fuerscher an Erfinder Guillaume Justin Kroll säin experimentelle Chimieslaboratoire hat. D'Verwaltung ass de 24. Abrëll 2023 op Gaasperech geplënnert.

## Um Spaweck
* Websäit vun der ''Administration du cadastre et de la topographie''
* Geoportal vum Kadaster
Louis Braille

De **Louis Braille**, gebuer de 4. Januar 1809 zu Coupvray, am Departement Seine-et-Marne, a gestuerwen de 6. Januar 1852 zu Paräis, war e franséische Blannen-Enseignant (*Braille-Schrëft*), dee selwer blann war.

Säi Papp war Siedler an de klenge Louis huet sech am Alter vun dräi Joer mat enger Éil un engem A blesséiert. Doropshi koum et zu enger Entzündung vun deem A, déi och dat anert A vereetert huet. De Bouf gouf blann a gouf 1819 vu sengen Elteren an de Paräisser Blanneninstitut bruecht, wou hie bis zu sengem Doud als Schoulmeeschter beschäftegt war. Scho mat 16 Joer gouf hien als Hëllefsschoulmeeschter agesat.

Wéi de Louis Braille vun der Noriichteniwermëttlung mat Hëllef vun erhéichte Pabeierpunkten, déi den Charles Barbier entwéckelt hat, héieren huet, huet hien dës Iddi weiderentwéckelt. 1825 ass schliisslech déi weltwäit akzeptéiert Blanneschrëft entstanen, déi ee mat de Fangerspëtze kann taaschten. 1839 huet de Louis Braille och eng Nouteschrëft fir blann Leit erfonnt.

## Um Spaweck
Trëtterbaach

D**'Trëtterbaach** ass eng Baach am Nord-Weste vum Éislek. Si entsteet aus dem Zesummefloss vun zwou Baachen an der Belsch ongeféier 2.5&nbsp;km vun Tratten a knapps e Kilometer virun der lëtzebuergescher Grenz op enger Héicht vu 490 m (ING Belsch).

Déi zwou aner Baache sinn:
* *La Woltz* déi aus 4 Quellen am *Bois du Maister* am Oste vu Bourcy entsteet an no der *Vielle Haie* mat dem *Ruisseau de Monfoi* zesummeleeft.
* De *Ruisseau de Monfoi* deen aus 2 Quellen just nieft der Eisebunnslinn Libramont-Gouvy-St.Vith, entsteet an da weider no Osten, duerch de *Gros Bois* an den *Étang de Madar* (18 a) bis op den Zesummefloss mat der *Woltz* leeft. Den *Étang de Madar* ass en Deel vu méi enger grousser Supp (1.2 ha) tëscht dem *Gros Bois* an dem Bësch deen *Aux deux Hêtres* heescht.

Ronn 100 m nërdlech vun der Grenzmaark LB258 leeft s'an d'Lëtzebuerger Land fir gläich duerno hir éischt Niewebaach vu riets ze kréien, d'Habich déi vun Hannerhaassel kënnt.

Si leeft da laanscht oder duerch:

* Tratten, wou se ënner dem CR332 erduerch leeft. Zu Tratten huet se fréier zwou Millen ugedriwwen, eng Bannmillen déi een haut net méi gesäit, an d'Stranen-Mille vun där nach d'Gebai ze gesinn ass.
* Neimillen, tëscht Houfelt an dem Antoniushaff an der Gemeng Wëntger
* Leeresmillen, déi hautdesdaags e Bauerenhaff ass.
* Aasselbuerer Millen
* Op hirem Wee bis op Saassel huet se dann nach d'Follmillen, d'Almillen, an d'Schläifmille mat Waasser beliwwert, an zu Saassel selwer déi Saasseler Bannmillen.
* Ongeféier 1&nbsp;km virun der Bockmillen fléisst se dann an d'Wolz. Si ass 17,5&nbsp;km laang, dovun 1&nbsp;km an der Belsch.

Den Dall vun der Trëtterbaach gehéiert zum europäeschen Natura-2000-Netz vu schützenswäerte Gebidder.
### Chaînage

## Renaturéierung op der Leeresmillen

Am September 2016 gouf de Laf vun der Trëtterbaach flossof vun der Leeresmille renaturéiert. Et gouf en neit, naturnot Baachbett mat Meanderen ausgebaggert, fir dat aalt, kënschtlecht Bett a Kanalform z'ersetzen. Op der renaturéierter Streck gouf d'Baachbett vun 310 op 460 Meter verlängert. Bei Héichwaasser ginn d'Wisen op béide Säite vun der Baach iwwerschwemmt an doduerch entsteet e Fiichtgebitt dat geschützt Planzen an Déieren, wéi z.&nbsp;B. dem Wisepanewippchen, en neie Liewensraum offréiert.

Bis virum Summer 2017 soll den Éislek Trail ëm dräi Kilometer verlängert gi fir e laanscht dat neit Fiichtgebitt bei der Leeresmillen ze féieren, wou een dann op Panneauen Informatiounen iwwer de Renaturéierungsprojet an deen 'neie' Liewenraum kritt.

De Renaturéierungsprojet op der Leeresmille gëtt vun der Stëftung Hëllef fir d'Natur vun natur&ëmwelt, där d'Terraine gehéieren, am Kader vum Projet Life-Éislek realiséiert.

## Kuckt och

## Um Spaweck

*"40 ans – 40 réserves naturelles – Breitwies" play.rtl.lu, nogekuckt: 09.06.2025.
Hipparchos

**Hipparchos** ass den Numm vun:

* een Tyrann vun Athen, - Hipparchos (Tyrann vun Athen)
* Léierjong vum Diogenes Laertios, - Hipparchos vun Stageira
* Filmstar aus Korinth, - Hipparchos (Filmstar)
* hellenisteschen Dichter, - Hipparchos (Dichter)
* e griicheschen Astronom a Geograph, - Hipparchos vun Nicäa
* een europäesche Weltraum-Satellit, - Hipparcos

## Kuckt och
* Hipparcos-Katalog e Stärekatalog
Wanterdräieck

De **Wanterdräieck** ass d'Konstellatioun vun den dräi helle Stären Sirius, Procyon a Betelgeuse um Wanter op der nërdlecher Hemisphär. Se si mat bloussem A gutt ze gesinn a maachen e gläichsäitegen Dräieck um Himmel. Si verbannen d'Stärebiller Canis Major (Groussen Hond), Canis Minor (Klengen Hond) an dat markant Stärebild Orion.

## Kuckt och

* Wantersechseck
* Fréijoersdräieck
* Summerdräieck
Durbaach

D**'Durbaach** ass eng kleng Baach an der belscher Provënz Lëtzebuerg.

Si huet hir Quell südlech vun Arel ongeféier 500 Meter vun der ''Spëtz'' ewech op enger Héicht vun 365 Meter (ING Belsch). Si leeft no Osten an no ronn 2 900 Meter kënnt se op Clairefontaine dat se op der ganzer Längt vum Duerf op hirer lénkser Säit huet. Kuerz duerno leeft se laanscht d'Klouschter vu Clairefontaine fir no engem Laf vu 4 200 Meter op enger Héicht vun 285 Meter op der belsch-lëtzebuergescher Grenz bei der Maark LB86 an d'Äisch ze lafen.

Als Niewewaasserlaf huet se just e klenge Gruef ouni Numm, deen um Hank vum *[[Wollbierg]]* seng Quell huet an 1&nbsp;km viru Clairefontaine draleeft.

Op rezente belschen IGN-Kaarten (2010) ass se nach just ënner *Ruisseau de Clairefontaine* opgefouert.
Vega (Stär)

D**'Vega**, α Lyrae, ass e wäissen Haaptreiestär an den Haaptstär vum Stärebild Lyra (Leier).

D'Vega mécht zesumme mat den Haaptstäre vun de Stärebiller Cygnus an Aquila dat sougenannt Summerdräieck. Dëse Stär ass den Nullpunkt vun de photometresche Systemer an der Astronomie, a mat der Spektralklass A0 Liichtkraaftklass V definitiounsgeméiss och Nullpunkt vum astronomesch-photometresche Faarwesystem. Den Numm Wega bedeit "erofstoussenden (Aadler)". Aner Nimm si *Wega, Fidis* an *Harp Star*.

Fuerschunge mam Interferometer CHARA vum Mount Wilson-Observatoire a Kalifornien hunn erginn, datt d'Vega um Equator ëm 2500K méi kal ass wéi op de Polen. D'Ursaach, datt d'Temperaturen op de Polen 10150K an um Equator 7650K bedroen, läit un der séierer Rotatioun ëm d'Polachs bannen 12,5 Stonnen. Wéinst där Rotatioun ass de Polduerchmiesser géintiwwer dem Equatorduerchmiesser ëm 23&nbsp;% ofgeplatt. Doduerch, datt déi polar Fläch méi no um waarme Stärekär ass, léisst sech deen Temperaturënnerscheed erklären. Deen Effekt gëtt als Gravitatiounsofdonklung bezeechent.

D'Vega ass mat engem Alter vun ongeféier 300 Millioune Joer en zimmlech jonke Stär. Zanter enger gewësser Zäit ass bekannt, datt ronderëm d'Wega eng Gas- a Stëbswollék ass, deemno e Stäresystem, dat eisem Sonnesystem gläicht.

D'Vega war den éischte Stär, ofgesi vun eiser Sonn, vun deem Fotoe gemaach goufen. 1850 hunn de William Cranch Bond an den John Adams Whipple um grousse Refrakter vum Harvard College Observatoire eng Daguerreotypie vun der Wega gemaach.

Wéinst der Prezessiounsbeweegung vun der Äerd, weist d'Äerdachs a 14000 Joer a Richtung Vega. Awer d'Vega wäert ni sou no beim Himmelspol stoe, wéi fir de Moment de Polarstär.

## Literatur
* I. Ridpath, W. Tirion: *Der große Kosmos-Himmelsführer*, Franckh-Kosmos Verlag, 1987, ISBN 3-440-05787-9

 
* Summerdräieck
* Deneb (Stär)
* Altair

## Um Spaweck
Groussbéiwen

**Groussbéiwen** ass e Lieu-dit zu Héiweng an der Gemeng Garnech.

Groussbéiwen gëtt net op Stroosseschëlter ugewisen. Den Numm bezeechent och de Flouer op där Plaz, wou nëmmen e Bauerenhaff steet an et läit op der rietser (nërdlecher) Säit vum CR106 wann ee vun Duelem op Héiweng fiert, direkt an der Entrée vun Héiweng.

Op fréieren topographesche Kaarte gëtt op där Plaz eng Brennerei ernimmt.

## Um Spaweck
Klengbéiweng

**Klengbéiweng** och **Kleng Béiweng** ass e Lieu-dit zu Héiweng an der Gemeng Garnech.
## Geographie
E läit am Weste vun Héiweng an ass op neien topographesche Kaarten net méi opgefouert. E Stroosseschëld gëtt et och net. Op der Ferrariskaart ass en agezeechent mat engem eenzege Bauerenhaff, deen haut och nach do steet, et koumen awer an der Tëschenzäit dräi Häff an e puer Haiser dobäi. E läit tëscht den zwou Kräizungen déi den CR101 an den CR106 um Plateau vun Héiweng bilden.

Am Weste läit d*'Märchen* e klengen Héichmuer am Naturschutzgebitt Boufferdanger Muer.

Zu Héiweng erënnert den Numm vun enger Bushalt un d'Plaz wou déi fréier Uertschaft war.

## Geschichleches
Aus der Ferrariskaart geet ervir datt d'Keeserin Maria Theresia e Landbesëtz vu ronn 3 ha am Weste vun der Uertschaft hat.

## Kuckt och
Martin Baudouin

De Kapitän **Martin Baudouin**, gebuer 1797 a gestuerwen an der Stad Lëtzebuerg den 30. September 1855, war e Kommandant vun der lëtzebuergescher Kavaleriesschwadroun. Hie gouf den 8. Februar 1847 pensionéiert a krut bei senger Pensioun de Grad vun engem *Major titulaire*.
Spëtz (Arel)

D**'Spëtz** zu Arel ass e *Lieu-dit* am Süde vun Arel.

Si ass op der Plaz wou déi zwou belsch Nationalstroossen N4 an N81 zesummekommen.

D'Spëtz läit op der Waasserscheed vum Anzuchsgebitt vun der Meuse an der Musel. Hei entsprangen ronn 1 200 Meter vuneneen ewech d'Durbaach (Muselbaseng) an d'Semois (Meusebaseng).

Op der Spëtz an an der direkter Ëmgéigend leien e Spidol, d'Clinique St. Joseph, sportlech Infrastrukturen (Tennis a Foussball), e Klouschter mat der Kapell *Notre-Dame de Lourdes*, d'Ful, den Institut Technique an den Athénée Royal vun Arel, eng Dépendance vun der Knipperchersfabrik Ferrero an e Supermarché GB.
Isis

**Isis** ass den Numm vun:
* der egyptescher Gëttin, kuckt **[[Isis (Mythologie)]]**;
* en Asteroid, kuckt **[[(42) Isis|Isis]]**;
* an der Zoologie d'Gattung *Isis*, eng Grupp vu Blummendéieren, kuckt **[[Gorgonien]]**.
Votivkierch (Wien)

D**'Votivkierch** vu Wien, déi un der Wiener Ringstrasse am Wiener Bezierk Alsergrund net wäit vum Haaptgebai vun der Universitéit Wien läit, ass eent vun de bedeitendsten neigotesche reliéise Gebaier vun der Welt. De Bau geet op dem Schneidergesell Janos Libényi säin Attentat op de Keeser Franz Joseph I. den 18. Februar 1853  zeréck.

De Brudder vum Franz Joseph, den Äerzherzog Ferdinand Maximilian, de spéidere Keeser vu Mexiko, huet nom Attentat *"zum Dank für die Errettung Seiner Majestät"* zu Spenden opgeruff, fir zu Wien eng nei Kierch ze bauen. D'Kierch sollt als Votivdon vun de Vëlker vun der Monarchie fir d'Rettung vum Franz Joseph gebaut ginn. 300.000 Bierger sinn dem Spendenopruff gefollegt. Am neien Doum sollten all Natiounen hir geeschteg a politesch Heemecht fannen.

De Kierchebau gouf an engem Architekteconcours am Abrëll 1854 ausgeschriwwen, 75 Projete vun Architekten aus der Donaumonarchie, Däitschland, England a Frankräich goufen agereecht. D'Jury huet sech fir de Projet vum deemools 26-järegen Architekt Heinrich Ferstel entscheet. Ursprénglech war fir d'Kierch eng Bauplaz an der Géigend vum Schlass Belvedere geplangt. Dës Iddi gouf awer nees verworf, well déi Lag net zentral genuch war. Schlussendlech gouf als Bauplaz e Gebitt vum Glacis an der Alservirstad erausgesicht. De Grondstee gouf de 24. Abrëll 1856 vum Keeser Franz Joseph a vum Kardinol Rauscher a Presenz vun 80 Äerzbëscheef a Bëscheef geluecht.

De Bau vun der Kierch huet schliisslech iwwer 20 Joer gedauert. Fir d'éischt goufen d'Fëllementer vum Chouer geluecht, an de Chouer gebaut, deen 1857 bis op d'Héicht vun den Absidialkapell gaangen ass, an zesumme mam Kräizschëff bis 1859 op d'Héicht vun de Säiteschëffer erhéicht gouf. 1860 goufen d'Fëllementer vun den Tierm ausgehuewen, an de Laangbau gouf bis op d'Héicht vun de Säiteschëffer bruecht. 1861 hat déi ganz Kierch d'Héicht vun de Säiteschëffer erreecht. Vun 1862 bis 1863 goufen d'Tierm an d'Laanghaus bis op d'Héicht vum Haaptschëff bruecht, 1864 gouf mam Kräizschëff ugefaangen an d'Tierm goufe bis zum mëttelsten Daachgiewel erhéicht. Eng besonnesch Energie huet de Ferstel fir de Bau vun den Tierm investéiert, well dacks bei grousse Kierchen d'Tierm ni fäerdeggestallt goufen. Mat enger Subventioun vun 150.000 Gulden vum Wiener Gemengerot konnten d'Tierm den 18. August 1868, am zéngte Baujoer fäerdeggestallt ginn. 1872 gouf d'Kiercheschëff schliisslech agewëlleft an e Joer drop goufen d'Daachstill aus Eisen opgesat. Et huet nach weider sechs Joer gedauert, bis d'Kierch ganz fäerdeggebaut war. No 23 Joer Bauzäit konnt d'Kierch schliisslech de 24. Abrëll 1879 zu der Sëlwerhochzäit vun der Keeserkoppel geweit ginn.

Tëscht 1862 an 1918 war d'Votivkierch op Unuerdnung vum Keeser Franz Joseph I. d'kathoulesch Garnisounskierch vu Wien.

## Um Spaweck

*  Offiziell Websäit vun der Votivkierch
Arsenal (Wien)

Den **Arsenal** ass e fréiere militäresche Komplex vu Gebaier am Südoste vu Wien am 3. Wiener Gemengebezierk.

Déi mächteg Anlag, déi aus Gebaier aus rouden Zille besteet, steet op engem rechteckege Grondrëss um Hiwwel südlech vum Landstraßer-Gürtel. Si ass déi wichtegst profan Baugrupp vum romanteschen Historismus zu Wien a gouf an italieenesch-mëttelaltereche respektiv byzantinesch-islamesche Formen ausgefouert. Am wesentlechen ass d'Anlag nach an hirer ursprénglecher Form erhalen, nëmmen d'Ateliersgebaier am Haff goufen duerch nei Gebaier ersat.

D'Anlag gouf bei Geleeënheet vun der Mäerzrevolutioun 1848 vun 1849 bis 1856 gebaut a war den éischte Bau vum Festungsdräieck, deen déi al Stadbefestegung ofgeléist huet, mat der Rossauer Kasär an enger Kasär um Stubenring. Dobäi goufen d'Bauwierker ënner der Zouweisung vu Secteure vun den Architekte Carl Rösner, Antonius Pius de Riegel, August Sicard von Sicardsburg, Eduard van der Nüll, Theophil von Hansen a Ludwig Förster geplangt a vum Baumeeschter Leopold Mayr gebaut. Den Heeresgeschichtleche Musée gouf eréischt 1891 fäerdeg ausgebaut. Duerno koum et ëmmer nees zu Erweiderungen. Wärend de Weltkricher war de Gebaierkomplex eng Kasär an eng Waffefabrik.

Den Arsenal war awer net ëmmer en Deel vum 3. Bezierk vu Wien, vum Bau bis an d'Joer 1938 huet dësen Territoire zum Bezierk Favoriten gezielt. Wéi awer am Drëtte Räich de Reichsgau Grouss-Wien an d'Liewe geruff ginn ass, goufen den Arsenalkomplex an d'Territoire südëstlech dovun Deeler vum drëtte Bezierk.

1945 gouf de ganzen Territoire duerch Bomme schwéier beschiedegt, mä konnt awer gréisstendeels a senger ursprénglecher Form nees hiergestallt ginn. Et koumen awer, virun allem am südlechen Deel am Bannenhaff, e puer nei Gebaier dobäi, sou zum Beispill vun 1959-63 d'Dekoratiounsateliere vun de Bundestheateren, 1961-63 d'Fernmeldezentralamt an 1973 d'Betribs- a Bürosgebai vun der Post- an Telegraphendirektioun fir Wien, Nidderéisträich an d'Burgenland (haut *Technologiezentrum Arsenal* vun der Telekom Austria) mam 160 Meter héije Funktuerm Wien-Arsenal.

Och de Fuerschungszentrum Arsenal, dee sech mat enger vun de gréisste Klimakummere weltwäit (an der Tëschenzäit op Floridsdorf geplënnert) en Numm gemaach hat, gouf am Komplex ënnerbruecht. E klengen Deel vun der Anlag gëtt haut och nach vun der éisträichescher Arméi als Kasär benotzt.

Am Arsenal ass och d'Proufbün vum Burgtheater gradewéi d'Zentraldesinfektiounsanstalt vun der Gemeng Wien. An engem Deel vum Arsenal gëtt et haut och Wunngebaier.

## Literatur zum Theema
* Peter a Wolfgang Schubert, *Das Wiener Arsenal*, Mayer & Comp.  
* Josef Gerdenitsch, *Das Wiener Arsenal in der Ersten Republik; die politische, wirtschaftliche und militärische Bedeutung in den Jahren 1918 - 1927*, Universitéit Wien, 1968.
* Erich Schroll an Alfred Diemling, *Arsenal 2000: Bundesversuchs- und Forschungsanstalt Arsenal*, Metrica-Fachverlag Bartak, 1990. 

## Um Spaweck

*  Arsenal Fuerschungszentrum
*  Heeresgeschichtleche Musée
Rhäin

De **Rhäin** ass e Floss deen duerch oder laanscht d'Schwäiz, Liechtenstein, Éisträich, Däitschland, Frankräich an Holland fléisst.

Lëtzebuerg läit bal ganz am Anzuchsgebitt vum Rhäin, well sou gutt wéi all Baachen a Flëss iwwer d'Musel an de Rhäin lafen. Just d'Kuer an e puer Nieweflëss, am Südweste vum Land, an d'Fooschtbaach am Norde gehéieren zum Anzuchsgebitt vun der Meuse.

## Groussstied u sengen Uwänner

## Geographie
De Rhäin huet eng Gesamtlängt vun 1.232,7&nbsp;km. Dovu leien der 376&nbsp;km an der Schwäiz (e groussen Deel dovun ass den 170&nbsp;km laangen Héichräin, inklusiv dem Untersee, op der Grenz mat Däitschland), 695,5&nbsp;km leien an Däitschland (182&nbsp;km dovu leien op der Grenz mat Frankräich; wann een den Héichrhäin inklusiv dem Untersee matzielt, kritt een 865,5&nbsp;km fir Däitschland) an 161,2&nbsp;km an Holland. 883&nbsp;km si fir grouss Schëffer benotzbar. Den duerchschnëttlechen Oflaf just virun der Verzweigung vun den Estuarien ass ongeféier 2.300&nbsp;m³/s. Den héchsten Oflaf, deen do jee gemooss gouf, war 12.000&nbsp;m³/s (1926) an deen niddregste 600&nbsp;m³/s (1947).

## Literatur
* Laurenz Janscha: Collection de cinquante vues de rhin. Artaria & Comp., Wien 1798 (digitalisierte Ausgabe bei dilibri vom Landesbibliothekszentrum Rheinland-Pfalz, aufgerufen am 27. Januar 2024).
*  Robert Batty: Scenery of the Rhine, Belgium and Holland. 4 Bände, Hrsg. R. Jennings. London 1824 (Digitalisat von Internet Archive).
* Johann Georg Kohl: Der Rhein. 2 Bände. Brockhaus, Leipzig 1851 (Digitalisat der Universität zu Köln, aufgerufen am 27. Januar 2024).
* Elly Heuss-Knapp: Der Rhein (= Die Blauen Bücher). Robert Langewiesche Nachfolger, Königsstein im Taunus 1963.
* Jörg Koch: Entlang des Rheins. Eine Reise in historischen Bildern. Wartberg Verlag, Gudensberg-Gleichen 2018, ISBN 978-3-8313-3220-5, Inhaltsverzeichnis, Bildband.
* Max Tauch: Rheinische Landschaften. Gemälde und Aquarelle aus dem 19. und 20. Jahrhundert. Rheinischer Verein für Denkmalpflege und Landschaftsschutz e. V., Jahrbuch 1972/73, Neuss 1973.

## Um Spaweck
William Henry Pickering

De **William Henry Pickering**, gebuer de 15. Februar 1858 zu Boston, a gestuerwen, de 17. Januar 1938 zu Mandeville, Jamaika, huet an den USA als Astronom geschafft.

De Pickering huet sech haaptsächlech fir d'Planéiten an d'Mounde vum Sonnesystem intresséiert - ganz anescht wéi säi Brudder Edward Charles Pickering (1846-1919), den zu Harvard duerch d'Erfuerschung vu verännerleche Stäre bekannt gouf.

De Pickering huet 1891 am Peru en Observatoire gebaut, an 1894 dat fir de Percival Lowell zu Flagstaff am Arizona. Am Peru entdeckt hien 1898 de Phoebe, den 9. Mound vum Saturn, deen de Planéit réckleefeg ëmkreesst. Am Joer 1905 huet hien d'Entdeckung vun engem 10. Mound bekannt ginn: hien huet en „Themis“ genannt. Dëse stellt sech awer spéider als net existent eraus.

Well hien 1919 e baussenzegen Transneptun an der Nues hat, huet de William Pickering d'Bunnstéierunge beim Planéit Neptun analyséiert, an huet sou zu der Entdeckung vum "Planet X" (Pluto) bäigedroen.

Weider Fuerschungstheme vum Pickering waren d'Formatiounen an d'Krateranalyse vum Äerdmound, Photometrie, Meteoreschwäerm an d'cheemesch Zesummesetzung vu Meteoriten.

Bekannt Bicher vum Pickering sinn: "The Moon" (1903) an "Mars" (1921).

E Krater op dem Mound ass no him an no sengem Brudder Edward Charles Pickering benannt, souwéi den Asteroid Pickeringia.

## Kuckt och

## Um Spaweck
* http://www.daviddarling.info/encyclopedia/P/PickeringWH.html
* JRASC '''32''' (1938) 157 (one paragraph)
* MNRAS '''99''' (1939) 328
* PASP '''50''' (1938) 122 (mat engem Bild vum W.H.Pickering)
Ingrid van Houten-Groeneveld

D**'Ingrid van Houten-Groeneveld** (gebuere Groeneveld) ass eng hollännesch Astronomin, déi op der Universitéit Leiden geschafft huet.

Zesumme mat hirem Mann Cornelis Johannes van Houten an dem Astronom Tom Gehrels war si am Beräich vum Palomar-Leiden-Survey un der Entdeckung vun engem Total vun 3.133 Asteroide bedeelegt.

Dobäi huet de Gehrels ëmfaangräich Himmelsfotoe mam 48’’-Schmidt-Teleskop vum Palomar-Observatoire an den USA gemaach. D'fotografesch Plakke goufen no Holland verschëfft an op der Universitéit vu Leiden fir d'Bestëmmung vun den Asteroiden ënnersicht.

No der Ingrid van Houten-Groeneveld ass den Asteroid (1674) Groeneveld genannt.

## Kuckt och

## Um Spaweck
* http://www.strw.leidenuniv.nl/people/touchscreen2/persinline.php?id=33
* https://web.archive.org/web/20070628065826/http://www.ife.uni-hannover.de/astro_station/phase1.html
Raymon Mehlen

De **Raymon Mehlen**, gebuer als **August Raymond Mehlen** den 20. Juli 1914 an der Stad Lëtzebuerg, an do gestuerwen de 24. Juni 1983, war e lëtzebuergesche Publizist, Graphiker, Drécker a Fotograf.

De Raymon Mehlen war tëscht 1948 an 1965 den Editeur vu Les Cahiers Luxembourgeois.

## Kuckt och
*Les danseurs d'Echternach, de Raymon Mehlen als Schauspiller.
Enrico Fermi

Den **Enrico Fermi**, gebuer den 29. September 1901 zu Roum, a gestuerwen den 28. November 1954 zu Chicago, war e bedeitenden italieenesche Kärphysiker.

Wéinst de faschistesche Rassegesetzer huet den Enrico Fermi 1938 seng Professeschplaz fir theoreetesch Physik zu Roum opginn, an ass an d'Vereenegt Staate vun Amerika ausgewandert. Do huet hien zu Chicago an der Kärfuerschung geschafft.

1938 krut hien den Nobelpräis an der Physik fir säi Beweis vun der Existenz vun neie radioaktiven Elementer déi duerch Neutronebestrahlung entstane sinn, a fir seng domat verbonnen Entdeckung vun nukleare Reaktiounen déi duerch lues Neutronen ausgeléist ginn.

Vun 1944 bis 1946 war hien zu Los Alamos ee vun de wichtegsten Entwéckler vun der Atombomm.

## Kuckt och
* Lëscht vu Physiker
* Lëscht Nobelpräis Physik

## Um Spaweck

*  Dem Enrico Fermi seng Biographie um Nobelpräis-Site
*  Schrëfte vum Enrico Fermi bei der SBBPK
*  Schrëften iwwer den Enrico Fermi bei der SBBPK
Nationalstrooss 13

D**'Nationalstrooss 13** oder **N13**, och *Dräikantonstrooss* genannt, ass eng lëtzebuergesch Nationalstrooss am Kanton Capellen, am Kanton Esch-Uelzecht an am Kanton Réimech. Si fänkt un um Wandhaff wou se Uschloss un d'N6 huet. Si leeft bal op hirem ganze Parcours a südëstlecher Richtung bis op Bous fir do op d'N2 ze stoussen.

Zu Beetebuerg féiert si iwwer d'Emile-Hammerel-Bréck, déi do iwwer d'Gare ewechgeet.

Den 12. Dezember 2025 ass de Klengen Dippecher Contournement opgaangen, mat deem et elo méiglech ass d'Uertschaft Dippech-Gare z'ëmfueren, ouni datt een iwwer eng Zuchbarriär fuere muss. Laanscht déi nei Strooss steet eng 150&nbsp;m. laang Stäipmauer déi vum Alain Welter („De Moler vu Koler“) mat Graffitien dekoréiert gouf.

## Um Spaweck

* Iwwersiichtskaart vum nationale Stroossereseau op der Internetsäit vun der Bauverwaltung
* Informatiounen iwwer de Klengen Dippecher Contournement op der Internetsäit vun der Bauverwaltung, gekuckt de 16.12.2025
Meneschbaach

D**'Meneschbaach** ass eng kleng Baach an de Gemenge Garnech a Mamer. Si entsteet op enger Héicht vun 355 Meter um  Flouer *Hanner Wëller* nordwestlech vu Garnech.

Vun do un leeft se weider no Nordosten, fir d'éischt ënner der Dräikantonstrooss, an da gläich duerno ënner der Areler Autobunn erduerch.

Nodeem se och nach d'Eisebunnslinn Lëtzebuerg-Klengbetten passéiert huet, dréint se ganz no Osten a Richtung Cap.

Am *Heierzweier* leeft dann nach e Gruef dran dee vu *Steerausch* kënnt, a 800 Meter duerno net wäit vun der Caper Gare ewech leeft se ënner dem CR103 erduerch.

Gläich drop leeft se dann um Terrain vun der aler Kasär an d'Faulbaach fir mat där weider an d'Mamer ze lafen.
Lëscht vun den Asteroiden – Haaptceinture 6501 - 7000

## Haaptceinture vun Nr. 6501 bis 7000
Déi nofollgend Tabell enthält eng Deellëscht vun enger Asteroideniwwersiicht. D'Zifferen an der éischter Kolonn ginn déi definitiv Katalogiséierung un, an déngen als Identifikatiounsnumero (Bestanddeel vum Numm).

**[[#001|6501-6600]] &nbsp; [[#002|6601-6700]] &nbsp; [[#003|6701-6800]] &nbsp; [[#004|6801-6900]] &nbsp; [[#005|6901-7000]]**
Elbe

D**'Elbe** ass e Floss a Mëtteleuropa deen duerch Tschechien an duerch Däitschland leeft.

Si huet hir Quell an de Krkonoše-Bierger, engem Deel vun de Sudeten, op enger Héicht vu knapps 1400&nbsp;m, eng 7,5&nbsp;km nordwestlech vun der tschechescher Uertschaft Špindlerův Mlýn, a just 400&nbsp;m vun der Grenz mat Polen ewech.

Si leeft dann als *Labe* an engem Bou no Süden duerch Nordtschechien, fir dann an der Géigend vu Bad Schandau an Däitschland eriwwer ze lafen, a leeft vun do aus an norwestlecher Richtung virun.

Hanner Hamburg geet s'an en Estuaire iwwer, dee bis an d'Nordmier geet.

## Geographie
### Nieweflëss
* Vltava (*Moldau*) (lénks)
* Eger (*Ohře*) (lénks)
* Schwarze Elster (riets)
* Mulde (lénks)
* Saale (lénks)
* Ohre (lénks)
* Havel (riets)
* Löcknitz (riets)
* Sude (riets)
* Tanger

### Gréisser Stied
* Hradec Králové
* Pardubice
* Ústí nad Labem
* Děčín
* Pirna
* Dresden
* Meissen
* Torgau
* Wörlitz
* Wittenberg
* Dessau
* Magdeburg 
* Tangermünde
* Wittenberge
* Hamburg

### Kuckeswäertes

## Literatur
 
## Um Spaweck
Mess

D**'Mess** ass eng Baach zu Lëtzebuerg an de Kantone Capellen an Esch.

Si entspréngt nordwestlech vu Schuller um Südostrand vum *Schuller Bësch* op enger Héicht vun 352 Meter. Si fléisst duerch Schuller, Sprénkeng, Betteng op der Mess, Dippecher Gare a Reckeng op der Mess. Zu Éileng fléisst si mat der *Pisbaach* zesummen a leeft da weider op Wickreng, Steebrécken a Biergem. Bei Näerzeng leeft si op der Lameschmillen an d'Uelzecht.

## Revitaliséierung vun engem Deel vun der Mess
2015 gouf d'Mess hanner Reckeng-op-der-Mess op enger Längt vun 160 m ënner der Leedung vum SICONA-Sud-Ouest revitaliséiert. D'Baachbett gouf ëm bis zu 1 Meter méi héich geluecht an d'Uwänner op enger Breet vun 8 Meter méi déif geluecht. D'Baach kann an deem neie 'Korridor' fräi meanderen a bei Héichwaasser d'Uwänner iwwerschwemmen. Doduerch entsteet en natierleche Liewensraum fir Planzen an Déieren, déi sech an de Baachen a ronderëm ophalen. Sou soll och d'Iwwerschwemme vun den Terraine baachofwäerts verhënnert ginn. De Projet huet 79.000 Euro kascht.

## Um Spaweck
* De Geoportail vun der Administration du cadastre et de la topographie
* Revitaliséierung vun der Mess op der Websäit vum Sicona
Themse

D**'Themse** (*Thames* op Englesch) ass e Floss an England, op deem och d'Haaptstad London läit. Se ass 334&nbsp;km laang.

## Geographie
### Gréisser Stied
Kemble - Oxford - Ready - Slough - London - Southend

## Wirtschaft a Verkéier
## Kuckeswäertes
## Literatur

## Um Spaweck
Michel Fokine

De **Michail Michailowitsch Fokin** (russ. Михаил Михайлович Фокин, meeschtens gëtt den Numm no der franséischer Trankriptioun geschriwwen: **Michel Fokine**), gebuer den 11. Abrëll / 23. Abrëll 1880 zu Sankt Péitersbuerg, a gestuerwen den 22. August 1942 zu New York, war e Choreograph. De Fokine gëllt als de Grënner vum moderne Ballet.

Seng Ausbildung krut de Fokine op der Balletsschoul zu Sankt Péiterbureg. Am Mariinski-Theater huet en 1898 säin Debut gefeiert. E Solo, deen nëmmen zwou Minutten dauert, deen hien 1905 fir d'Anna Pawlowa geschriwwen hat, huet de Fokine "berüümt" gemaach: De Schwan, deen am Gaang ass ze stierwen.

Nodeem den Djagilew hien 1909 op Paräis invitéiert hat, gouf de Fokine do Choreograph vum Djagilew senge Ballets Russes.

Well de Fokine jalous op dat intiimt Verhältnes war tëscht dem Djagilew an dem Balletdänzer Nischinski, huet en 1912 d'Ballets Russes verlooss an ass 1919 an d'USA emigréiert, wou e fir verschidde Balletkompanië geschafft huet.

En huet e Wierk hannerlooss vun iwwer 70 Balletstécker.
Zill

D'Wuert **Zill** gëtt gebraucht fir:

* D'Baumaterial Zillen
** Hei gëtt ëenerscheed tëscht Drozillen an Dekoratiounszillen
* D'Daachzillen 
* Dat aalt Baumaterial Leemzillen
* Am lëtzebuergesche Sproochgebrauch en décke Geldschäin
Petula Clark

D**'Petula Sally Olwen Clark**, CBE, gebuer de 15. November 1932 zu Ewell an der englescher Grofschaft Surrey, ass eng brittesch Schauspillerin a Popsängerin.

D'Petula Clark huet mat 7 Joer ugefaangen an engem Kannerchouer ze sangen an huet och ganz jonk scho bei der BBC gesongen. Si gouf séier e Kannerstar an hat bis 1950 schonn an 20 Filmer matgespillt.

Ee vun hire gréisste Succèse war *Downtown*, déi 1964 bei *Vogue* op enger 7" Single erauskoum, vun där 3 Millioune Placke verkaaft goufen.

D'Petula Clark huet sech 1961 mat dem franséische Journalist Claude Wolff bestuet, an d'Koppel krut dräi Kanner. Nodeem si a Frankräich geplënnert war krut se do eng eege Tëleesendung an ass och en ettlech Kéieren am Olympia opgetrueden. Si huet eng Zäit an Amerika gewunnt an huet do a Filmer mam Fred Astaire a mam Peter O'Toole matgespillt. (*Goobye, Mr. Chips*).

Si krut 1998 den Uerden Commander of the British Empire.

## Filmer
* *Medal for the General* (1944) vum Maurice Elvey
* *Strawberry Roan* (1945) vum Maurice Elvey
* *Murder in Reverse* (1945) vum Montgomery Tully
* *[[I Know Where I'm Going]]* (1945) vum Michael Powell an Emeric Pressburger 
* *Trouble at Townsend* (1946) (Kuerzfilm)
* *London Town* (1946) vum Wesley Ruggles
* *[[Vice Versa]]* (1948) vum Peter Ustinov
* *Easy Money* (1948) vum Bernard Knowles
* *Here Come the Huggetts* (1948) vum Ken Annakin
* *Vote for Huggett* (1949) vum Ken Annakin
* *The Huggetts Abroad* (1949) vum Ken Annakin
* *Don't Ever Leave Me* (1949) vum Arthur Crabtree
* *The Romantic Age* (1949) vum Edmond T. Gréville
* *Dance Hall* (1950) vum Charles Crichton
* *White Corridors* (1951) vum Pat Jackson
* *Madame Louise* (1951) vum Maclean Rogers
* *[[The Card]]* (1952) vum Ronald Neame
* *Made in Heaven* (1952) vum John Paddy Carstairs
* *The Runaway Bus* (1954) vum Val Guest
* *The Gay Dog* (1954) vum Maurice Elvey
* *The Happiness of Three Women* (1954) vum Maurice Elvey
* *Track the Man Down* (1955) vum R. G. Springsteen
* *That Woman Opposite* (1957) vum Compton Bennett
* *[[À Couteaux Tirés]]* (1964) vum Charles Gérard
* *[[Finian's Rainbow]]* (1968) vum Francis Ford Coppola
* *[[Goodbye, Mr. Chips (Film 1969)|Goodbye, Mr. Chips]]* (1969) vum Herbert Ross
* *[[Droles de Zebres]]* (1977) vum Guy Lux
* *Never, Never Land* (1980) vum Paul Annett

## Um Spaweck
Tiber

Den **Tiber** ass e Floss an Italien. Hie fléisst duerch d'Haaptstad Roum.

## Geographie
### Gréisser Stied
* Città di Castello,
* Umbertide,
* Todi,
* Roum

## Um Spaweck
Ady Hahn

Den **Ady Hahn** ass e lëtzebuergesche Lokalpolitiker (LSAP) an der Gemeng Dippech.

Den Ady Hahn, deen zanter 1973 Gemengentechniker an zanter 2000 am Gemengerot war, gouf 2006 als Buergermeeschter den Nofollger vum Claude Bosseler (CSV). Am Februar 2009 gouf no engem Majoritéitswiessel de Claude Bosseler nees Buergermeeschter. Vun November 2011 bis November 2012 gouf den Ady Hahn op en Neits Buergermeeschter vun der Gemeng.
Garonne

D**'Garonne** ass e Floss a Frankräich deen iwwer Bordeaux an den Atlanteschen Ozean fléisst.
## Geographie
### Departementer a Stied duerch déi se fléisst
*  Val d'Aran: Vielha
*  Departement Haute-Garonne: Saint-Gaudens, Muret, Toulouse
*  Departement Tarn-et-Garonne: Castelsarrasin
*  Departement Lot-et-Garonne: Agen, Marmande
*  Departement Gironde (33): Langon, Bordeaux, Blaye, Le Verdon-sur-Mer
*  Departement Charente-Maritime: Royan

## Kuckeswäertes

## Um Spaweck
Schelte John Bus

De **Schelte John ("Bobby") Bus**, gebuer den 18. Dezember 1956, ass en US-amerikaneschen Astronom, deen haaptsächlech Asteroiden a Koméiten erfuerscht. Hie schafft fir d'Universéit vun Hawaii als Fuerscher souwéi als Assistent *(support astronomer)* um Infrarout-Teleskop vun der NASA (IRTF) am Mauna-Kea-Observatoire.

De Bus huet iwwer dausend Asteroiden entdeckt (e puer zesumme mat der Eleanor Helin) souwéi e Koméit (87P/Bus). Den Asteroid (3254) Bus (1982 vum Edward L. G. Bowell entdeckt) ass nom Bus benannt.

Hie war mat der Astronomin Ellen S. Howell (gestuerwen 2009) bestuet.

## Um Spaweck
Bus' Homepage Eng Foto vum S.J. Bus
Marina Timofejewna Semjonowa

D**'Marina Timofejewna Semjonowa** (*Марина Тимофеевна Семёнова*), gebuer den 12. Juni 1908 zu Sankt Péitersbuerg, a gestuerwen den 10. Juni 2010 zu Moskau, war eng russesch Balletdänzerin a Choreographin.

D'Marina Semjonowa war déi éischt Ballerina, déi vun der Agrippina Waganowa ausgebilt gouf. Fir d'éischt huet se am Kirow Ballet gedanzt, bis se 1930 vum Joseph Stalin perséinlech vu Leningrad op de Moskauer Bolschoi-Ballet tranferéiert gouf. Do huet se sech mam Lew Karachan bestuet, engem Bolschewik deen déi Zäit Vizeausseminister war an 1937 bei dem Stalin senge mäerderesche Raumaktioune "verschwonne gouf".

D'Semanowa hat 1935 Gaaschtoptrëtter zu Paräis am Ballet vun der Opéra de Paris wou se zesumme mam Serge Lifar *[[Giselle]]* gedanzt huet.

De Stalin Präis krut si 1941 an 1952 huet si sech vun der Bün zeréckgezunn. Duerno war si nach als Balletsléierin aktiv a vill Balletsdänzerinne wéi d'Natalja Bessmertnowa, Marina Kondratiewa, Nadeschda Pawlowa, Nina Sorokina, Ljudmila Semenjaka, Nina Timofejewa an d'Nina Ananiaschwili si vun hir trainéiert ginn.

Am Joer 2003 huet de Bolschoi-Theater de 95. Gebuertsdag vun der Semjonowa gefeiert.

## Um Spaweck

* Kuerzbiographie mat Repertoire
Edward L. G. Bowell

Den **Edward L. G. Bowell** (oder **Ted Bowell**), gebuer de 26. November 1943 zu London, a gestuerwen	den 21. August 2023, war en US-amerikaneschen Astronom.

De Bowell war staark un der Ariichtung vum Programm Lowell Observatoire Near-Earth-Object Search bedeelegt, eng Sich no Äerdnoen Objeten.

Seng eegen Erkenntnesser waren den Ausléiser fir dës wëssenschaftlech Aarbecht, déi hien iwwer äerdno Asteroide gesammelt huet. Hie konnt eng grouss Zuel vun Asteroiden entdecken, dorënner och déi sougenannt trojanesch Asteroiden (2357) Phereclos, (2759) Idomeneus, (2797) Teucer, (2920) Automedon, (3564) Talthybius, (4057) Demophon an den (4489) 1988 AK.

Zousätzlech huet hien de periodesche Koméit 140P/Bowell-Skiff souwéi den netperiodesche Koméit C/1980 E1 (Bowell) entdeckt.

## Um Spaweck
*Websäit vum Edward L. G. Bowell
Nikolai Stepanowitsch Tschernych

Den **Nikolai Stepanowitsch Tschernych**, (russesch ; englesch Schreifweis: Nikolai Stepanovich Chernykh), gebuer de 6. Oktober 1931 zu Usman, Oblast Woronej, a gestuerwen de 26. Mee 2004, war e russeschen Astronom.

Den Tschernych huet vun 1963 zesumme mat senger Fra Ludmila Iwanowna Tschernychowa (Людмила Ивановна Черных), am Krim-Observatoire geschafft. Seng Spezialgebidder waren d'Astrometrie an d'Dynamik vu Klengkierper am Sonnesystem.

Hien hat en ettlech Koméiten entdeckt, dorënner déi periodesch Koméiten 74P/Smirnova-Chernykh an 101P/Chernykh. Doriwwer eraus hat hie 537 Asteroiden entdeckt, dorënner: 

*(2361) Gogol, 
*(2362) Mark Twain, 
*(2431) Skovoroda, 
*(2606) Odessa, 
*(2721) Vsekhsvyatskij, 
*(2867) Šteins, 
*(2883) Barabashov, 
*(3448) Narbut, 
*(4426) Roerich, 
*(4429) Chinmoy, 
*(4520) Dovzhenko, 
*(4534) Rimskij-Korsakov, 
*(5889) Mickiewicz, 
*(6575) Slavov, 
*(6622) Matvienko, 
*(10010) Rudruna
 
an den Trojaner (2207) Antenor.

Zu Éiere vun der Koppel Tschernych gouf den Asteroid (2325) Chernykh genannt.

## Kuckt och

## Um Spaweck
* Publikatioun vum N.S. Chernykh am Astrophysics Data System
Tsutomu Seki

Den **Tsutomu Seki** (関勉 *Seki Tsutomu*), gebuer den 3. November 1930 zu Kōchi, ass e japaneschen Amateurastronom. Hien ass Leeder vum Geisei-Observatoire zu Kōchi, a Member bei der Koméitesektioun vun der Oriental Astronomical Association.

De Seki ass eigentlech en ausgebilte Concertgittarist, huet sech awer am Laf vun der Zäit ëmmer méi der Astronomie zougewannt, mat der Spezialitéit Koméitesich.

Bis elo huet hie 34 nei Koméiten entdeckt, dorënner 1965 de ganz hellen Koméit Ikeya-Seki, dee souguer am Dag nieft der Sonn konnt gesi ginn.

Doriwwer eraus huet hien 218 Asteroiden entdeckt, vun deenen hien der vill no Uertschaften a touristesche Plazen aus senger Géigend benannt huet, wéi (2396) Kochi, (2571) Geisei oder (2582) Harimaya-Bashi.

## Um Spaweck
* Dem Tsutomu Seki seng Websäit