open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Südleche Stärenhimmel

De **Südleche Stärenhimmel** ass déi Hallschent vum Stärenhimmel, déi südlech vum Himmelsequator läit. Hie ka vum Südpol aus ganz iwwerbléckt ginn.

Bei gudde Siichtbedingungen ëmfaasst hien iwwer 2.000 mat bloussem A siichtbar Fixstären, beim Gebrauch vun enger Spektiv ongeféier 20.000 bis 40.000 Stären. A Groussstied gesäit ee jee no Liicht- a Loftverschmotzung ongeféier 300 bis 500 Stären. Déi hellst Stäre sinn all méi grouss wéi eis Sonn. Mat -1.5&nbsp;mag ass de Sirius am Stärebild Canis Major) den hellste Stär um ganzen Himmel. Hien ass duebel sou grouss wéi eis Sonn an ass 8 Liichtjoer von eis ewech. Och de Canopus an dee mat 4 Liichtjoer nächste Fixstär Toliman (α Centauri) stinn um südlechen Himmel, allerdéngs mat ronn 60° südlecher Deklinatioun sou no um Pol, datt béid vu Mëtteleuropa aus net ze gesi sinn.

De südlechen Himmel weist eppes méi Stäre wéi de nërdleche Stärenhimmel, well den Zentrum vun der Mëllechstrooss ongeféier 20° *südlech* vum Equator (am Stärebild Sagittarius) läit. Vun de 14 hellste Stären (bis Hellegkeet 1,0) sinn der all Kéier 7 um Nord- a Südhimmel.

Den exakten Zentrum vum südlechen Himmel ass déi verlängert Äerdachs, den Himmelssüdpol. Säi „Polarstär“ Sigma Octantis (σ Oct) ass awer nëmmen 0,04-mol sou hell wéi de Polarstär iwwer dem Nordpol, et ass nëmmen e Stärche vun der 5. Gréisst.

Opfälleg sinn ausser de Stärebiller Kräiz vum Süden a Scorpius och déi zwou Magellanesch Wolleken, déi kleng, onreegelméisseg geformt Begleeder vun der Mëllechstooss.

Am Iwwergank zum nërdlechen Himmel läit no beim Himmelsequator dat bekannt Stärebild Orion, dat bei eis e Wanterstärebild duerstellt, op der Südhemisphär dementspriechend am Summer ze gesinn ass, an zwar och nach am südleche Patagonien, wou et dann héich am Norden ze fannen ass.

Wärend een um Equator zu jiddwer Jores- an Nuetszäit genee d'Hallschent vum südlechen Himmel iwwerbléckt, gesäit een an de südleche Breete vun Australien oder Südafrika ongeféier zwee Drëttel, am déifste Südamerika méi wéi 80 Prozent vum Südhimmel, souwéi an nërdlecher Bléckrichtung en Deel vum Nërdleche Stärenhimmel.

## Literatur
* Svend Laustsen, (et al.): *Entdeckungen am Südhimmel - ein Bildatlas der Europäischen Südsternwarte.* Springer, Berlin 1987, ISBN 3-7643-1896-1
* David Ellyard, Wil Tirion: *The Southern Sky Guide.* Cambridge Univ. Press, Cambridge 2009, ISBN 978-0-521-71405-1

## Kuckt och
Pulkowo-Observatoire

De **Pulkowo-Observatoire** (och Pulkowa) ass dee bekanntsten Observatoire a Russland an zanter laanger Zäit Haaptobservatoire vun der Russescher Akademie vun de Wëssenschaften. Et steet um Pulkowo-Hiwwel, 18 Kilometer südlech vum Zentrum vu Sankt Petersburg, dem fréiere Leningrad.

Déi héich geographesch Breet (wéi Oslo nëmme 6½° vum Polarkrees ewech) erlaabt Observatiounen, déi vu südlechen Observatoirë wéi Greenwich net gemaach kënne ginn. Pulkowo war de Standpunkt vun der Weltlängebestëmmung 1933 (Uertszäitdifferenz zu Greenwich 2h 01m 18,57s) a gouf 1990 vun der UNESCO an d'Lëscht vum Weltierwen opgeholl.

De Pulkowo-Observatoire ass eng historesch wichteg Fuerschungsplaz, déi nach 1945 deelweis nei ageriicht gouf, ë.&nbsp;a. mat engem Radioteleskop. Den Observatoire ass mat villen Instrumenter aus Däitschland ekipéiert. Bedeitend Astronome wéi den däitsche Friedrich Georg Wilhelm Struve a säi Jong Otto Wilhelm Struve hunn do geschafft.

Den Observatoire gouf 1839 op enger Bëschkopp mat Panorama gebaut. Den Areal vum Observatoire mam Park ass ronn 0,7 × 1&nbsp;km grouss.

Den éischten Direkter war den däitsche Balt Friedrich Wilhelm Struve, dee virdrun den Observatoire vun Dorpat opgebaut hat. Den Architekt war den Alexander Brjullow.

## Literatur
* Vera Ichsanova: *Pulkovo/St. Petersburg Spuren der Sterne und Zeiten. Geschichte der russischen Hauptsternwarte*, Peter Lang Frankfurt am Main 1995, ISBN 3-631-49253-7== Kuckt och ==

## Kuckt och

## Um Spaweck

* Websäit vum Observatoire
Willibrord Scheffer

Den **Henri** oder **Henry Scheffer**, gebuer den 1. Mäerz 1697 an der Stad Lëtzebuerg, a gestuerwen sen 29. Oktober 1762, war, ënner dem Uerdensnumm **Willibrord Scheffer**, 79. Abt vun der Abtei Sankt Maximin vun Tréier.

Hie war de Jong vum Konschtschmadd Henri Scheffer-Macher. De 15. August 1720 ass hien an d'Benediktinerabtei Sankt Maximin zu Tréier agetrueden, an huet de 14. September 1721 säi Verspriechen ofgeluecht an den Numm Pater Willibrord ugeholl. Den 23. September 1724 gouf hien zum Priister geweit.

Den 21. Abrëll 1738 gouf de Pater Wilibrord zum 79. Abt vu Sankt Maximin gewielt, an huet säin Amt den 9. November vun deem Joer ugetrueden.

Ënner senger Amtszäit gouf en neit Gebai fir de Refuge Sankt Maximin (do, wou haut den Ausseministère dran ass) an der Stad Lëtzebuerg gebaut. Hien hat säi Wopen iwwer der Agankspaart ubrénge gelooss; dësen ass haut um Beetebuerger Schlass zu gesinn.

## Quell
* Jules Mersch: Biographie nationale du pays de Luxembourg, Fascicule 03, S.103-104.
Jean Künsch

De **Jean Künsch**, gebuer de 25. August 1943 an der Stad Lëtzebuerg ass e lëtzebuergesche Sculpteur.

Hie mécht haaptsächlech Skulpturen aus Stolschrott deen hien zesummeschweesst.

Säin éischte Léiermeeschter war de Lucien Wercollier. Spéider huet de Jean Künsch u Coursen iwwer Metallverformen op der Europäescher Konschtakedemie zu Tréier deelgeholl.

De Jean Künsch lieft zu Leideleng wou en och säin Atelier huet.

## Ausstellungen
Zanter uganks 2000 stellt hien a reegelméissegen Ofstänn zu Lëtzebuerg an am Ausland aus:
*2001 Salon d'arts des finances zu Antwerpen,
*2003 Galerie Schortgen an der Stad Lëtzebuerg,
*2004 Salon d'arts des finances zu Léck,
*2004 Internationale Ausstellung “Künstler der Region” zu Losheim,
*2004 Kollektivausstellung an der Schauwebuerg zu Bartreng,
*2005 Galerie Spiren zu Stroossen,
*2006 Galerie Maggy Stein am Beetebuerger Schlass,
*2007 Luxport Mäertert,
*2007 Gemeng Hesper,
*2008 International Ausstellung zu Schreckling,
*2010 Salon international de peinture et sculpture zu Däitsch-Oth,
*2012 Galerie d'Art Contemporain "Am Tunnel" B.C.E.E. Luxembourg (exposition collective)
*2013 Salon des Antiquités et de l'Art Contemporain à Saintes (Poitou-Charentes) France
*2015 Galerie « Op der Kap »

## Präisser
*2001 krut de Jean Künsch e Präis fir seng Skulptur “le moineau” zu Antwerpen,
*2004 1. Präis an der Kategorie “Skulpturen” zu Losheim,
*2010 2. Präis an der Kategorie “Skulpturen” zu Däitsch-Oth,

## Literatur
* Revue Nr. 13 vum 26. Mäerz 2014, S. 22-23: *Von wegen Schrott*

## Kuckt och
* Lëscht vu lëtzebuergesche Konschtschafenden

## Um Spaweck
*www.sculptures.lu E puer Biller vu Skulpture vum Jean Künsch
Ursa-Major-Grupp

D**'Ursa-Major-Grupp** ass de gréissten an hellsten Oppene Stärekoup um Nuetshimmel. Si besteet aus bal allen helle Stäre vum Stärebild Ursa Major an huet bis op den Dubhe (α UMa) an de Benetnasch (η UMa) all Stäre vum Ursa Major souwéi weider Stären a senger Ëmgéigend.

D'Gréisst vun der Grupp huet 20°, bei enger mëttlerer Distanz vu 75 Liichtjoer also ongeféier 30 Liichtjoer. Hiren hellste Stär ass den Alioth (ε UMa) mat enger Hellegkeet vun 1,77 mag, d'Totalhellegkeet vum Koup ass (jee no Definitioun) op d'mannst 0,4&nbsp;mag.

Den opfällege Stärenzuch vum Koup ass als Asterismus zanter Joerdausende bekannt. Wéi aner Stärekéip, déi wéinst hirer Noegkeet e grousse Wénkelduerchmiesser hunn (z.&nbsp;B. d'Hyaden an d'Coma Berenices), gouf hien awer net an de Standard-Kataloge Messier, NGC oder IC opgeholl. Eréischt de Per Collinder huet hien am Joer 1931 a säi Katalog mat oppene Stärekéip ënner der Bezeechnung Collinder 285 opgeholl.

## Beweegungskoup Ursa-Major-Stroum („Bierestroum“)
D'Ursa-Major-Grupp ass e sougenannte *[[Beweegungskoup]]*, d.&nbsp;h. d'Stären hunn eng änlech Eegebeweegung vu ronn 14&nbsp;km/s mat engem Vertex (Zilpunkt) beim Stärebild Sagittarius, relativ zur Sonn sinn et zirka 29&nbsp;km/s. Iwwer déi parallel Beweegung goufen och iwwer 150 aner Stären,déi um Himmel méi wäit ewech erschéngen, als Deel vun dëser Grupp identifizéiert; déi hellste vun hinne sinn Sirius (α CMa), Menkalinan (β Aur), Gemma (α CBr), Delta Aquarii (δ Aqr, Skat) an Beta Serpentis (β Ser). Fir d'Ënnerscheedung vum Stärebild Ursa Major nennt nennt een d'Grupp vun all dëser physikalesch zesummegehéierende Stären och *Ursa-Major-Stroum* oder *Bierestroum*, an d'Ursa-Major-Grupp mécht, als säin dichtsten Deel, den Zentrum vun dësem Stroum.

Eist Sonnesystem steet um Randberäich vun dësem Stroum, wéi een doraus gesäit, datt de Sirius (respektiv Skat) an de grousse Won (Ursa Major) sech um Nuetshimmel bal diametral (130-140°) géintiwwer leien. 
Eis Sonn ass net Deel vum Ursa-Major-Stroum, si beweegt sech an eng aner Richtung.

## Gruppemember

Kärstären (Ursa Major an Ëmgéigend):
* 37 UMa
* Merak (Beta UMa)
* Phekda (Gamma UMa)
* Megrez (Delta UMa)
* HD 109011
* HD 109647
* HD 110463
* Alioth (Epsilon UMa)
* 78 UMa
* Gliese 503.2 (HD 115043)
* Mizar (Zeta UMa)
* Alkor (80 UMa)

Weider Stroumstären (alphabetesch no Stärebiller):
* Delta Aquarii (Skat)
* Menkalinan (Beta Aur)
* Zeta Boo
* 18 Boo
* Sirius (Alpha CMa)
* Chi Ceti
* ζ Crateris
* 29 Com
* α Coronae Borealis
* 59 Dra
* 21 LMi
* Gamma Lep
* 16 Lyr
* Gamma Mic
* Chi1 Ori
* 89 Psc
* Beta Ser
* Tau Ser
* Omega Ser
* 6 Sex
* 66 Tau
* Zeta TrA
* Pi1 UMa
* 41 Vir

## Quellen a Literatur
* J.Bennett, M.Donahue, N.Schneider, M.Voith: *Astronomie*, Hsg.Harald Lesch, 5.Auflage (1170 S.), Pearson-Studienverlag, München-Boston-Harlow-Sydney-Madrid 2010
* H.Zimmermann, A.Weigert: *Lexikon der Astronomie*, Spektrum Akadem.Verlag, Heidelberg-Berlin.

## Kuckt och

## Um Spaweck
* UMa-Grupp bei SEDS
* K.F. Bottlinger, ''D'Eegebeweegung vun der Ursa Major Grupp'', Astr.Nachr. 1914
Gare Schaerbeek

D**'Gare Schaerbeek** ass eng SNCB/NMBS-Gare nërdlech vum Stadkär vu Bréissel (Schaerbeek).

Et ass eng Gare op der Eisebunnslinn 25, 26, 27, 28, 36, 94.

## Um Spaweck

*Flyer iwwer den neie Musée Train World
Stär 6. Gréisst

Als **Stär 6. Gréisst** ginn zanter der Antiquitéit, déi schwächst mat bloussem A nach siichtbar Fixstäre bezeechent. 
Um ganze Stärenhimmel gëtt et ongeféier 4000 Stäre vun der sechster Gréisst.

Ausgewielt Stäre bis zu der 6.Gréissteklass ginn als Fundamentalstäre gebraucht, déi en absolut Koordinatesystem op der Himmelskugel definéieren.

Der anticker Klassifikatioun vun der 1. bis zur 6. Gréisst hunn d'Astronome vun der Neizäit eng physikalesch méi genee Skala ugepasst, déi si als visuell Hellegkeet bezeechnen (och „Gréissteklass“ resp. Magnitudo, ofgekierzt *mag*). Si ass sou ugeluecht, datt eng Stuf engem Intensitéits-Verhältnes vum Liicht vun 2,512 gläichkënnt, an dofir fënnef Stufe genee 1:100.
E Liichtpinktche vun der 6. Gréisst straalt also nëmmen ee Prozent vun deem Liicht an eist A wéi en helle Stär vun der éischter Gréisst. Eisem Gesiichtssënn erschéngt dëst awer nëmme wéi ongeféier fënnëf Stufen, wat eis annerersäits erméiglecht, nach milliardefach Hellegkeetsënnerscheeder tëscht Dag an Nuecht festzestellen.

An der Skala vun 1. bis 6.Gréisst gëtt et:
* 23 Stären 1. Gréisst bis 1,5&nbsp;mag.
* 70 Stären 2. Gréisst (1,5 bis 2,5&nbsp;mag)
* 170 Stären 3. Gréisst
* 430 Stäre 4.Gréisst (nom Argelander/Kapteyn)
* 1200 Stäre 5. Gréisst
* 4000 Stäre 6. Gréisst.
Pro Stuf hëlt d'Stärenzuel deemno op dat 2½ bis 3-facht zou, wat sech bis iwwer déi 15.Gréisst fortsetzt a mat dem Siichtbarginn vu Mëllechstroossstären déi wäit ewech leien zesummenhänkt.
Lucien Zeimes

De **Lucien Zeimes**, gebuer den 30. November 1948 zu Hunchereng, a gestuerwen den 1. Oktober 2002 zu Bernkastel, war e lëtzebuergesche Vëlossportler.

Hien huet 4-mol de lëtzebuergesche Championnat am Cyclo-Cross gewonnen (1970, 1971, 1972 an 1976). 1978 gouf den 1. vum Championnat de Roger Gilson wéinst Doping deklasséiert an de Lucien Zeimes deen 2. gouf gëtt dofir a verschiddene Lëschten als lëtzebuergesche Champion gefouert.

1979 gouf hien de 7. op der Weltmeeschterschaft am Cyclo-Cross zu Saccolongo di Padova (Italien).
Pascal Kohlvelter

De **Pascal Kohlvelter**, gebuer de 24. Juli 1965 zu Ettelbréck, ass e fréiere lëtzebuergesche Vëlossportler.

1990 war de Pascal Kohlvelter lëtzebuergesche Landesmeeschter am Vëlossport op der Strooss.
Paul Henkes

De **Paul Henkes**, gebuer den 21. Juni 1898 zu Bouneweg an der deemoleger Gemeng Hollerech, a gestuerwen de 26. Dezember 1984 an der Stad Lëtzebuerg, war e lëtzebuergeschen Auteur.

1962 war hie Matgrënner vun der *[[Section des arts et lettres (Institut grand-ducal)|Section des arts et lettres]]* vum *[[Institut grand-ducal]]*.

Eng Rei vu senge Gedichter goufe vum Edmond Cigrang a vum Camille Kerger vertount.
## Bibliographie
* *Mit Rilke auf dem Weg zu den Duineser Elegien*, 1939
* *Ölbaum und Schlehdorn*, 1968
* *Das Bernsteinhorn*, 1973
* *Gitter und Harfe*, 1977
* *Orion*, 1982
## Éierungen
* 
* 
* Fir un hien z'erënneren, gouf zu Dummeldeng eng Strooss no him benannt.

## Um Spaweck
Giovanni Domenico Maraldi

Den **Giovanni Domenico Maraldi**, gebuer de 17. Abrëll 1709 zu Perinaldo an Italien, an do gestuerwen de 14. November 1788, war en italieeneschen Astronom an den Neveu vum Jacopo Filippo Maraldi.

De Maraldi koum 1727 op Paräis a gouf 1731 Member vun der Académie des sciences. Hien huet zwéin „niwweleg Stären“ entdeckt, déi sech spéider als déi zwéi Stärekéip Messier 2 a Messier 15 erausgestallt hunn.

## Kuckt och

## Um Spaweck
Beweegungskoup

E **Beweegungskoup** oder **Beweegungsstärekoup** ass eng labber Grupp vu Stären, déi net duerch eng raimlech Konzentratioun ëm ee Koupzenter, mä duerch eng kollektiv Beweegungsrichtung op e Konvergenz- oder Fluchtpunkt hin, dee wäit ewech läit, charakteriséiert sinn.

Si hunn zwar e kollektive Urspronk (kuckt Stär), kënne sech awer am Laf vu Joermilliounen duerch hiren niddrege gravitativen Zesummenhank verléieren. Den Iwwergang zum Typus Oppene Stärekoup resp. Stärenassociatioun ass fléissend. Wann e Beweegungskoup ganz no beim Sonnesystem läit - wéi beispillsweis de Bierestroum mat 5 helle Stäre vum Grousse Won - kann ee säin Zesummenhank net méi direkt, mä nëmmen an den Eegebeewegungen erkennen.

Bekannt Beispiller vu Beweegungskéip, sinn d'Hyaden am Taurus an d'Praesepe am Stärebild Cancer. Dogéint gehéieren d'Plejaden wéinst hirer Stärekonzentratioun zu den Oppene Stärekéip.

## Kuckt och

* Stärekoup
* Stärestroum
* Apex
Gëlle Fra (Parfum)

**Gëlle Fra** nennt sech e Parfum, deen nom Monument vum Claus Cito genannt gouf. De Parfum gëtt zanter dem Joer 2011 vun der Genossenschaft Bléi vum Séi zu Wanseler produzéiert. Gëlle Fra gouf 2011 als Marque déposée um Europäesche Patentamt zu Den Haag ugemellt.

## Um Spaweck
* Internetsäit vun der Handelsgenossenschaft Bléi vum Séi
Bléi vum Séi

**Bléi vum Séi** ass den Numm vun enger Handelsgenossenschaft mat Sëtz zu Wanseler, déi am Dezember 2003 mat follgende Ziler gegrënnt gouf: Fërderung, Entwécklung, Produktioun a Vermaartung vun handwierkleche Produkter op Planzebasis, besonnesch Heel, Gewierz- an Aromaplanzen an hir Extrakter. An engems ass Bléi vum Séi de Markennumm, ënner deem d'Produkter vermaart ginn. An de Produkter ginn héichwäerteg Réistoffer verschafft, déi prioritär aus lokaler oder regionaler Produktioun aus den zwéin Naturparken Uewersauer an Our stamen.

Nieft dem Parfum Gëlle Fra zielen zu de Bléi-vum-Séi-Produkter: Buedueleger, Flëssigseefen, Shampoinen, Festseefen, Mazeraten, Cremen, Loumellen (Kamellen).

## Um Spaweck
* http://bvs.naturpark.lu/
Loumellen

**Loumellen** ass d'Bezeechnung vun Zockerbounen, déi vun der Handelsgenossenschaft Bléi vum Séi aus eenheemescher Lou an äthereschen Ueleger produzéiert gëtt. Den Numm besteet aus dem Wuert Lou an der Endung vum Wuert Kamell.
Gare Grondhaff

D**'Grondhaffer Gare** war eng Persounen- a Marchandisegare um Grondhaff, am Kanton Iechternach.

## Streck Ettelbréck-Waasserbëlleg
D'Gare louch op enger Héicht vun 172 Meter um PK 18,2 op der Eisebunnsstreck Ettelbréck-Waasserbëlleg, tëscht de fréiere Garen Déiljen a Bollenduerfer Bréck. Se gouf 1873 a Betrib geholl an 1964 zougemaach.

D'Gebai vun der Grondhaffer Gare war am Ufank just e klengt Fachwierkhaus, westlech vun der Schwaarzer Iernz. Eréischt méi spéit gouf méi e grousst Garegebai gebaut. Dëst klengt Gebai, déi sougenannt „Privatgare” gouf méi spéit ofgedroen an op der Bollenduerfer Bréck nees opgeriicht. Et gouf de 14. Mee 1991 op d'Lëscht vum Zousazinventaire vun de klasséierte Monumenter agedroen.

## Streck Grondhaff-Beefort
Vun 1904 u bestoung zousätzlech nach eng Schmuelspuerbunn déi bei d'Steebréch vun Déiljen a vun 1911 och fir de Passagéiertrafic op Beefort gefouert huet. Fir d'Ëmluede vun de Waggone vun der Normalspuer op d'Rullbéck vun der Schmuelspuer huet d'Grondhaffer Gare misse vergréissert ginn. 1902 gouf e Kredit vu 464.000 Frang accordéiert, dee méi spéit nach ëm 29.000 erweidert gouf. D'Aarbechte fir den Ausbau goufe vun zwou regionalen Entreprisen (*Schweitzer* vu Konsdref a *Schiltz* vum Scheedgen) realiséiert.

D'Zich vun der Schmuelspuerbunn sinn am Gidderhaff vun der Gare fortgefuer, ier s'iwwer d'Nationalstrooss a laanscht den Hang eropgefuer sinn.

## Literatur
* Ed. Federmeyer & Groupement des amis du rail. (1992). Schmalspurbahnen in Luxemburg. Luxemburg: G.A.R. 
* Jean-Pierre Cigrang. (1966). Notes historiques sur la ligne de chemin de fer Grundhof-Beaufort - Notes historiques au sujet de la ligne de chemin de fer Diekirch-Echternach et Grundhof-Beaufort. 75me anniversaire Fanfare de Beaufort [Luxembourg, 1966] P. 177-184.

## Um Spaweck
*D'Gare vum Grondhaff op rail.lu
Laziza Umarova

D**'Laziza Umarova**, gebuer de 25. November 1983 zu Madaniyat am Usbekistan, ass eng Philologin. Si huet däitsch Philologie fir d'éischt op der Universitéit Namangan (BA), duerno op der Universitéit Tréier (MA) studéiert, wou si ausserdeem nach en Zousazzertifikat fir *Deutsch als Fremdsprache* gemaach huet. 

D'Laziza Umarova beschäftegt sech mat däitscher Literatur aus dem 20. Joerhonnert a mat däitschsproochege lëtzebuergeschen Auteure wéi dem Roger Manderscheid, Robert Gliedner, Emile Hemmen a Paul Henkes.
Stärestroum

Als **Stärestroum** gi Stärenassociatiounen (also labber Gruppéierunge vu Stäre mat bal de selwechte physikaleschen Eegenschaften, oder Beweegungskéip bezeechent, déi an enger änlecher Beweegungsrichtung a Vitess eng Galaxie ëmkreesen. Och laanggestreckt Waasserstoffwolleke si méiglech. Si entstinn aus Zwerggalaxien oder Kugelstärekéip, déi duerch Gezäitekräften auserneegerass a laanscht hir Bunn verdeelt goufen.

## Lëscht vu Stärestréim am Mëllechstroossesystem

## Kuckt och
Perseus-Pisces-Superkoup

De **Perseus-Pisces-Superkoup**, och **Pisces-Perseus-Superkoup** (SCI 40), ass e Galaxië-Superkoup an enger Distanz vu ronn 250 Millioune Liichtjoer.

Et handelt sech ëm ee vun de gréissten Objeten um Stärenhimmel, och wann e vill ze schwaach fir dat mënschlecht A ass. De Superkoup gesäit aus wéi eng mauerähnlech Struktur, déi sech an de Stärebiller Perseus a Pisces (Fësch) iwwer ongeféier 300 Millioune Liichtjoer verdeelt.

## Abell Galaxiëkéip
Am Perseus-Pisces-Superkoup sinn dräi Galaxiëkéip vum Abell-Katalog:
* Abell 262
* Abell 347
* Abell 426

## Kuckt och

* The Perseus-Pisces Supercluster
Maximäin vun Tréier

De **Maximäin vun Tréier** (och nach *Maximin*), och als „**Hellege Maximäin**“ bekannt, gebuer um Enn vum 3. Joerhonnert zu Silly, a gestuerwen den 12. September 346 zu Poitiers, gouf 329 Bëschof vun Tréier.

De Virgänger am Amt war den hellegen Agritius. Hie war e Géigner vum Arianismus an huet sengem Frënd a Matstreider Athanasius vun 335 bis 337 Asyl zu Tréier ugebueden.

De Maximäin ass 346 um Wee vu Konstantinopel op Poitiers gestuerwen. Säin Nofollger Paulinus huet den 29. Mee 353 seng stierflech Iwwerreschter op Tréier iwwerfouert. Duerfir ass den 29. Mee och säin Namensdag. Bei sengem Graf gouf am 6.&nbsp;Joerhonnert eng Benediktinerabtei gegrënnt (déi spéider Räichsabtei St. Maximin). D'Kierch St. Johannes gouf méi spéit a St. Maximin ëmgenannt.

## Duerstellung
De  gëtt dacks mat engem Bier representéiert, well der Legend no e Bier säin Iesel doutgemaach hat an deen als Strof seng Laascht op Roum huet missen droen.

## Veréierung
Dem  säin Dag ass an der kathoulescher Kierch den 29. Mee an an der griichesch-orthodoxer den 3. Oktober. Hie gouf virun allem an der Géigend vun Tréier, och am Raum vum haitege Lëtzebuerg, an am Elsass veréiert.

Hien ass de Patréiner fir d'Gefore vum Mier, dem Reen an dem falschen Eed.

## Kierchen a Kapellen zu Lëtzebuerg, déi him geweit sinn
*Kierch Gräisch
*Kapell zu Kënzeg
*Kierch Kielen
*Kierch Konstem
*Kierch Iewerleng
*Kierch Mutfert
*Kierch Nidderkäerjeng
*Kierch Pënsch
*Kierch Ueschdref
*Kierch Wal

## Kuckt och
* Lëscht vun de chrëschtlechen Hellegen
* Refuge Sankt Maximäin

## Um Spaweck

* De  am ökumeenesche Lexikon vun den Hellegen
Monoceros-Rank

De **Monoceros-Rank**, benannt no dem Stärebild vum Monoceros, ass eng Struktur aus Millioune vu Stären,déi sech rankfërmeg ëm d'Mëllechstrooss erstreckt a sech dobäi méi dacks ëm d'Mëllechstroosse-Galaxie béit.

## Astronomesche Kontext
Den Urspronk vum Phenomeen ass net vollstänneg gekläert, gëtt awer meeschtens mat der Canis-Major-Zwerggalaxie a Verbindung bruecht. Dëser Thees no besteet de Rank aus stellarem Material, dat sech aus der Canis-Major-Zwerggalaxie wärend hirer Verschmëlzung mat eiser Galaxis duerch d'Wierkung vu Gezäitekräfte geléist huet. Déi komplex Rankstruktur ass dobäi iwwer een Zäitraum vu villen honnert Millioune Joren entstanen.

Verschidden Astronome ginn allerdéngs dovun aus, datt souwuel de „Rank“ wéi och de Canis-Major-System nëmme wäit verdeelte Regioune vum „Thick Disk“ vun der galaktescher Scheif sinn.

## Kuckt och
* Canis-Major-Zwerggalaxie
* Interaktiv Galaxien

## Um Spaweck
*  Verschidden Theorien zum Entstoe vum Rank 
*  Informatiounen zu der Verdeelung vun Dichtanomalien an der galaktescher Scheif
Oralverkéier

Als **Oralverkéier** bezeechent een all Formen vu mëndlecher Stimulatioun vun de Geschlechtsorganer bei Mann a Fra duerch Lecken, Suckelen a Lutschen.

Bei hetero- wéi och homosexuellen Koppellen ass dëst eng beléifte sexuell Praktik a gëtt ënner anerem och als Virspill agesat.

An der Alldagssprooch gi fir Oralverkéier och dacks d'Ausdréck "engem ee blosen", "engem ee lutschen" oder "op d'Knéie goen" gebraucht.

## Um Spaweck
Hanvoile

**Hanvoile** ass eng franséisch Gemeng am Departement Oise. Am Uert, deen zum Arrondissement Beauvais gehéiert, liewen 600 Awunner (Stand 2009).
Téi

Den **Téi** (chineesesch 茶 chá, [tʂʰɑ2], am Min-Nan-Dialekt „tê“) ass e Gedrénks dat mat gliddegem Waasser opgeschott gëtt. Dofir gi Planzendeeler (Blieder, Knäpp, Bléien, Strénk) vun der Téiplanz (*Thea sinensis*) benotzt.

## Aarten an Zorten

Jee no der Aart vun der Téiplanz gëtt et zwou Zorte vun Téi:
* *Thea sinensis var. sinensis* — all chineesesch (ausser Pu-erh) a japanesch Téien, e puer vietnameesesch an indoneesesch Téien, Téi aus der indescher Regioun Darjeeling
* *Thea sinensis var. assamica* — all indesch Téien ausser déi aus Darjeeling, all Téien aus Sri Lanka an Afrika, e puer vietnameesesch an indoneesesch Téien

Jee no der Phas vun der Fermentatioun gëtt et déi follgend Zorten Téi:
* Gréngen Téi, d'Fermentatioun vun Téiblieder ass 3–12&nbsp;%,
* Wäissen Téi, d'Fermentatioun vun Téiblieder ass 13–20&nbsp;%,
* Oolong, d'Fermentatioun vun Téiblieder ass 30–70&nbsp;%,
* Schwaarzen Téi, d'Fermentatioun vun Téiblieder ass 80&nbsp;%.

Jee no der Form kann den Téi sinn:
* labberen Téi
** mat ganze Blieder
** mat gebrachene Blieder
** Grimmelen (ginn an Téisäckelcher benotzt)
** Polver
* gepressten Téi
* Instanttéi

## Téi brauen an drénken
D'Temperatur vum Waasser hänkt vun den Téizorten of a kann tëscht 50° an 100° Celsius variéieren. D'Zäit fit den Téi zéien ze loossen hänkt vum Goût deen en erreeche wëllt of, an och vun der Téizort.

Den Téi ka waarm oder kal gedronk ginn a jee no Goût mat oder ouni Zocker oder Mëllech oder aneren Zousätz, wéi z.&nbsp;B. Zitroun.

## Kuckt och
* Bottertéi – e waarmt tibetanescht Téigedrénks, dat aus Pu-erh, Salz, Yakmëllech a Yakbotter preparéiert gëtt;
* Masala – e waarmt indescht Téigedrénks, dat aus schwaarzem Téi, Koumëllech a Gewierzer besteet;
* Teh talua – e waarmt indoneesescht Téigedrénks, deem seng Haaptbestanddeeler schwaarzen Téi an Eegiel sinn.

## Um Spaweck
Demon Core

**Demon Core**, op Lëtzebuergesch: **Däiwelskär**, war de Spëtznumm vun engem 6,2 Kilogramm schwéiere Plutonium-Kär, dee bei zwéin Accidenter am Los Alamos National Laboratory fir kuerz Zäit en iwwerkriteschen Zoustand erreecht hat. Bei jiddwerengem vun deenen zwéin Accidenter ass e Wëssenschaftler duerch ze héich Bestralung ëm d'Liewe komm. Den *Demon Core* gouf méi spéit an eng Mark-3-Atombomm agebaut an den 1. Juli 1946 um Bikini-Atoll beim Able-Test wärend der Operatioun Crossroads gezünt.
Die Sendung der Lysistrata

** Die Sendung der Lysistrata** ass en däitschen Televisiounsfilm a Schwaarz-Wäiss vum Fritz Kortner aus dem Joer 1961, deen awer och am Kino gelaf ass.

## Ëm wat geet et am Film?
Fir hir Männer dozou ze beweege mat deem éiwege Krich opzehalen, beschléissen d'Frae vun Athen a Sparta net méi mat hire Männer sexuell ze verkéiere bis de Krich eriwwer ass.

## Um Spaweck
Fritz Kortner

De **Fritz Kortner**, gebuer als *Fritz Nathan Kohn* den 12. Mee 1892 zu Wien, a gestuerwen den 22. Juli 1970 zu München, war en éisträichesche Schauspiller, a Film- an Theaterregisseur.
## Filmer (Auswiel)
### als Schauspiller
* 1925: *[[Orlacs Hände]]*, vum Robert Wiene mam Conrad Veidt
* 1929: *[[Die Büchse der Pandora (Film 1929)|Die Büchse der Pandora]]*, vum Georg Wilhelm Pabst mam Louise Brooks
* 1929: *Das Schiff der verlorenen Menschen*, vum Maurice Tourneur mam Marlene Dietrich
* 1929: *[[Die Frau, nach der man sich sehnt]]*, vum Curtis Bernhardt mam Marlene Dietrich
* 1930: *Dreyfus*, vum Richard Oswald mam Heinrich George
* 1934: *Evensong*, vum Victor Saville mam Evelyn Laye
* 1935: *Abdul the Damned*, vum Karl Grune mam Walter Rilla
* 1937: *Midnight Menace*, vum Sinclair Hill mam Charles Farrell
* 1943: *The Purple V*, vum George Sherman mam John Archer
* 1943: *The Strange Death of Adolf Hitler*, vum James P. Hogan mam Ludwig Donath
* 1944: *The Hitler Gang*, vum John Farrow mam Reinhold Schünzel
* 1946: *The Wife of Monte Christo*, vum Edgar G. Ulmer mam John Loder
* 1946: *[[Somewhere in the Night]]*, vum Joseph L. Mankiewicz mam John Hodiak a Richard Conte
* 1946: *[[The Razor's Edge]]*, vum Edmund Goulding mam Tyrone Power an Gene Tierney
* 1947: *The Brasher Doubloon*, vum John Brahm mam George Montgomery
* 1948: *[[Berlin Express]]*, vum Jacques Tourneur mam Merle Oberon a Robert Ryan
* 1948: *The Vicious Circle*, vum W. Lee Wilder mam Conrad Nagel a Reinhold Schünzel
* 1949: *Der Ruf*, vum Josef von Baky mam Johanna Hofer a Lina Carstens
* 1950: **, vum Helmut Käutner mam Horst Caspar an O.E. Hasse
* 1950: *[[Blaubart (Film 1951)|Blaubart]]*, vum Christian-Jaque mam Hans Albers a Cécile Aubry
* 1968: *Der Kaufmann von Venedig*, vum Otto Schenk mam Sabine Sinjen a Gertraud Jesserer (TV)

## als Regisseur (Auswiel)
* 1931: *Der brave Sünder*, mam Heinz Rühmann
* 1931: *So ein Mädel vergißt man nicht*, mam Willi Forst an Oskar Sima
* 1955: *Die Stadt ist voller Geheimnisse*, mam Annemarie Düringer a Margot Trooger
* 1955: *[[Um Thron und Liebe]]*, mam Luise Ullrich an Ewald Balser
* 1961: *[[Die Sendung der Lysistrata]]*, mam Barbara Rütting, Romy Schneider a Ruth-Maria Kubitschek (TV)
* 1963: *Leonce und Lena*, mam Horst Tappert a Gertrud Kückelmann (TV)

## Um Spaweck

* De Kortner op filmportal.de
Astronomeschen Observatoire vu Capodimonte

Den **Astronomeschen Observatoire vu Capodimonte** (it: *Osservatorio Astronomico di Capodimonte*), ass en Observatoire vum Istituto Nazionale di Astrofisica an Italien. E steet um *Capodimonte*, zu Neapel.

1812 gouf de Grondstee fir de *Kinneklech astronomeschen Observatoire* geluecht. De Bau war 1819 fäerdeg an déi éischt Observatioune goufen ënner der Direktioun vum Carlo Brioschi gemaach.
 
Den Observatoire huet e 40-cm-Ritchey-Chretien-Spigelteleskop, e Meridiankrees, e funktiounsfäegt historescht Lënsenteleskop aus dem Joer 1863, e Musée iwwer astronomesch Instrumenter an e Planetarium.

## Kuckt och

## Um Spaweck

*  Websäit vum ''Observatoire astronomique de Capodimonte''

## Kuckt och
Georges Schranz

De **Georges Schranz**, gebuer den 31. August 1944, ass e fréiere lëtzebuergesche Vëlossportler.

## Palmarès
### 1973
* 3. bei der lëtzebuergescher Landesmeeschterschaft am Cyclo-Cross an der Kategorie "Élite".
### 1974
* 3. bei der lëtzebuergescher Landesmeeschterschaft am Cyclo-Cross an der Kategorie "Élite".
### 1975
* 3. bei der lëtzebuergescher Landesmeeschterschaft am Cyclo-Cross an der Kategorie "Élite".
Jean Becker

Et gëtt verschidde Persounen déi **Jean Becker** heeschen:

* e lëtzebuergesche Foussballspiller (1922-2009), kuckt: Jean Becker (Foussballspiller);
* e franséische Filmregisseur (1933-); kuckt: Jean Becker (Filmregisseur);
* e lëtzebuergesche Vëlossportler (1946-); kuckt: Jean Becker (Vëlossportler)
* en däitschen Illusionist, besser bekannt ënner sengem Kënschtlernumm *[[Beckerelli]]*
Plein soleil

**Plein soleil** ass e franséisch-italieenesche Film vum René Clément aus dem Joer 1960, mam Alain Delon,  mam Maurice Ronet a mat der Marie Laforêt an den Haaptrollen. Et ass eng Adaptatioun vum Roman * The Talented Mr Ripley* vun der Patricia Highsmith.

## Ëm wat geet et am Film?
Den Tom Ripley (Alain Delon) mécht de Philippe Greenleaf (Maurice Ronet) dout an hëlt seng Identitéit un, fir u säi Verméigen ze kommen…

## Um Spaweck
* De Film op cinema-francais
Max Becker

De **Max Becker**, gebuer de 4. Juni 1978 an der Stad Lëtzebuerg, ass e fréiere lëtzebuergesche Vëlossportler.

Hie war vun 2001 bis 2002 professionelle Vëlossportler. 
## Palmarès

:1996
*Lëtzebuergesche Landesmeeschter bei de Junioren am Cyclocross.
Laeken

**La**(**e**)**ken** ass e Quartier vun der Stad Bréissel, dee virun der Fusioun mat Bréissel bis 1921 eng eegestänneg Gemeng war.

Zu Laeken sinn ë.&nbsp;a. d'Schlass Laeken, de Wunnsëtz vum Kinnek (och Schlass Schoonenberg genannt; 1784 als Residenz vun de Genralgouverneure vun den Nidderlande gebaut), d'Kinneklech Zären (gebaut 1873) an d'Kierch Notre-Dame vu Laeken (an där hirer Krypta déi belsch Kinneke begruewe ginn). Och d*'[[Musées d'Extrême-Orient]]* sinn do.

Um Territoire vu Laeke läit den Heysel-Plateau, wou 1935 an 1958 d'Weltausstellung war, a wou haut nieft enger grousser Foires-Hal ë.&nbsp;a. de Stade Roi-Baudouin (fréier: Heysel-Stadion), den Atomium an e Fräizäitpark mat notamment dem Multiplex-Kino Kinepolis a Mini-Europe (a reduzéiertem Moossstaf nogebaut Gebaier aus Europa), sinn.

De 14.-15. Dezember 2001 gouf do en europäesche Sommet ofgehalen, op deem ë.&nbsp;a. d'Deklaratioun vu Laeken decidéiert gouf.

### Literatur
* Pierre Van Nieuwenhuysen, *Historische Toponymie van Laken*, Éditions Safran, Bruxelles, 2009, 600 p., illustrations et plans de grand format http://www.safran.be/proddetail.php?prod=TOPON
Westafrika

**Westafrika** bezeechent de westlechen Deel an Afrika. Geographesch gesi gehéiert de Maghreb och zu Westafrika.

Westafrika ëmfaasst follgend Staaten:
*  (Haaptstad Porto Novo)
*  (Haaptstad Ouagadougou)
*  (Haaptstad Yamoussoukro)
*  (Haaptstad Banjul)
*  (Haaptstad Accra)
*  (Haaptstad Conakry)
*  (Haaptstad Bissau)
*  (Haaptstad Praia)
*  (Haaptstad Monrovia)
*  (Haaptstad Bamako)
*  (Haaptstad Nouakchott)
*  (Haaptstad Niamey)
*  (Haaptstad Abuja)
*  (Haaptstad Dakar)
*  (Haaptstad Freetown)
*  (Haaptstad Lomé)
Le procès

**Le procès** ass e franséisch-italieenesch-däitsche Film vum Orson Welles aus dem Joer 1962. De Film baséiert um Roman *Der Prozess* vum Franz Kafka.

## Ëm wat geet et am Film?
De Josef K. ass verhaft ginn, hie weess awer net firwat…

## Um Spaweck
* De Film op allocinè
* De Film op dvdbeaver
Waassertuerm zu Klengbetten

De **Waassertuerm zu Klengbetten** steet um Lieu-dit *Bëchel* am Nordweste vun der Uertschaft, laanscht de Wee dee vu Klengbetten op d'Arelerstrooss zu Stengefort féiert. Zesumme mam Waassertuerm um Kinneksbierg bei Stengefort versuergt en d'Awunner vun der Gemeng Stengefort mat Drénkwaasser.

De Waassertuerm um Bëchel gouf 1953 nieft engem méi ale Waasserbaseng gebaut, deen ze kleng gi war. Den Tuerm vun 1953 ass 23 m héich. De Waasserbehälter, deen 265 m³ Drénkwaasser faasst, gëtt vu 6 Pilieren aus Eisebëtong gedroen. De Waasserspigel am Baseng läit op 370,62 m iwwer dem Mieresspigel.

An den 1990er Joren ass d'Kapazitéit vum Waassertuerm um Bëchel net méi duergaange fir d'Versuergung mat Drénkwaasser an der Gemeng ze garantéieren. D'Gemeng huet dunn de Bau vun engem zweete Waassertuerm decidéiert, deen 2003 um Kinneksbierg bei Stengefort a Betrib geholl gouf.

Bei där Geleeënheet gouf de Waassertuerm um Bëchel bannena renovéiert an um Tuerm goufen Antenne fir de Mobilfunk installéiert.

Beim Waassertuerm huet d'Gemeng eng Raschtplaz amenagéiert an en Informatiounspanneau opstelle gelooss.

## Quell
* *Natur, Kultur und Geschichte in der Gemeinde Steinfort. Nature, culture et histore de la Commune de Steinfort. Die Rundwege von Kleinbettingen. Les circuits de Kleinbettingen.* Konzept a Realisatioun: Oeko-Bureau Rëmeleng a Syndicat d'initiative vun der Gemeng Stengefort. Broschür erausgi vun der Gemeng Stengefort am Mee 2009. Dréckerei Heintz, Péiteng. PDF
Bloe Kugelstärekoup

**Blo Kugelstärekéip** si Kugelstärekéip, déi méi jonk wéi 100 Millioune Joer sinn. Doduerch ënnerscheede si sech vu gewéinleche Kugelstärekéip, déi meeschtens en Alter vun e puer Milliarde Joer hunn. Hiren Numm verdanken déi blo Kugelstärekéip der Tatsaach, datt si duerch hiren niddregen Alter nach vill blo Haaptreiestäre mat der Spektralklass O a B hunn.

Wärend gewéinlech Kugelstärekéip zur selwechter Zäit wéi hir Mammegalaxie entstane sinn, hu sech blo Kugelstärekéip eréischt zu engem spéideren Zäitpunkt geformt. E bloe Kugelstärekoup brauch fir seng Entwécklung däitlech méi interstellar Matière wéi en oppene Stärekoup. Dobäi mussen aussergewéinlech Ëmstänn an der Mammegalaxie virleien, fir datt sech blo Kugelstärekéip produzéiere kënnen. Dat erkläert och, wéisou blo Kugelstärekéip a gewéinleche Groussgalaxien, wéi eis Mëllechstrooss oder dem Andromedaniwwel, feelen.

Blo Kugelstärekéip goufe fir d'éischt an de Magellanesche Wolleken entdeckt. Déi Grouss Magellanesch Wollek huet eng zimmlech grouss Populatioun vun deenen Objeten. Am Dräiecksniwwel (M 33) sinn och blo Kugelstärekéip, obwuel dat bei sou enger Spiralgalaxie éischter ongewéinlech ass.

An der Moyenne hu blo Kugelstärekéip manner Stäre wéi gewéinlech Kugelstärekéip. Dofir goufe blo Kugelstärekéip nach bis viru Kuerzem als oppe Stärekéip ugesinn.
Blo Stärekéip mat änleche Stärenzuele wéi gewéinlech Kugelstärekéip sinn d'Superstärekéip.

## Lëscht vu bloe Kugelstärekéip

### GMW
* NGC 1818
* NGC 1850
* NGC 1866
* NGC 1978
* NGC 2004

### KMW
* NGC 330
* NGC 458

## Kuckt och
Florenz

**Florenz** (op Italieenesch ***Firenze***) ass eng italieenesch Stad; et ass d'Haaptstad vun der Toskana a vun der Provënz Florenz. Florenz huet ; d'Metropolregioun vu Florenz huet méi wéi 1,5 Milliounen Awunner.

Den Numm vun der Stad, an der Antiquitéit *Fluentia*, wat méi spéit zu *Florentia* ginn ass, géif op d'laténgescht "fluere" zeréckgoen, wat "fléisse" bedeit an op déi zwéi Flëss Arno a Mugnone hindeit, déi laanscht Florenz lafen.

## Kuckeswäertes
* Uffizien
* Palazzo Vecchio op der Piazza della Signoria
* den Doum vu Florenz
* d*'[[David (Michelangelo)|David]]*-Statu vum Michelangelo
* de Ponte Vecchio

## Kuckt och
* Lëscht vun de Weltierwen

## Um Spaweck

* Offiziell Säit vun der Stad Florenz (op Englesch)
Provënz Florenz

D**'Provënz Florenz** (it. *Provincia di Firenze*) ass eng fréier italieenesch Provënz an der Regioun Toskana. Se gouf den 1. Januar 2015 mat der Metropolitanstad Florenz ersat.

D'toskanesch Haaptstad Florenz war och d'Haaptstad vun der Provënz.

## Um Spaweck

* D'Websäit vun der Provënz
Bari

**Bari** ass eng wichteg Hafestad um Adriatesche Mier an Italien.

Bari ass d'Haaptstad vun Apulien a vun der Provënz Bari.

## Um Spaweck

* Offiziell Säit vun der Stad Bari (op Italieenesch)
Nordmazedonien

D**'Republik Nordmazedonien**, (respektiv op Mazedonesch: Република Северна Македонија/**Republika Severna Makedonija**, an op Albanesch: **Republika e Maqedonisë së Veriut**), bis de Februar 2019 just *Republik Mazedonien* (cyrl: Република Македонија) oder *FYROM* (engl. **F**ormer **Y**ugoslavian **R**epublic **o**f **M**acedonia) ass eng Republik a Südosteuropa, déi un de Kosovo, u Serbien, u Bulgarien, un Albanien an u Griicheland grenzt.

Nordmazedonien, dat en Deelstaat vum fréiere Jugoslawien war, ass zanter 1991 en onofhängege Staat.

D'Haaptstad vun Nordmazedonien ass Skopje, a mat ronn 500.000 Awunner och déi gréisst Stad an der Republik.

Zanter 2005 ass d'Land e Bäitrëttskandidat vun der Europäescher Union (EU) an et ass zënter 2020 Member vun der NATO.
Nordmazedonien ass eent vun den äermste Länner vun Europa, mat engem héijen Niveau vu Chômage a mat enger relativ schappeger Infrastruktur. D'Land gouf wéinst engem jorelaange Sträitfall mat Griicheland iwwer säin Numm bekannt. De Grond war, datt et a Griicheland och eng Regioun mat deem Numm gëtt (Makedonien oder Μακεδονία). Dowéinst gouf vun en ettleche Säite behaapt, et hätt d'"exklusiivt Recht" fir dësen Numm. Den 12. Juni 2018 hunn déi mazedonesch an déi griichesch Regierung en Accord fonnt, d'Land "Nordmazedonien" ze nennen. Déi zwee Parlamenter hunn am Januar 2019 mat allkéiers knappser Majoritéit déi Ännerung ratifizéiert.

Nieft Mazedonier (orthodox-chrëschtlech Slawen), ronn 64 % vun der Populatioun, gëtt et eng grouss Minoritéit vun (islameschen) Albaner (25 %) a soss méi kleng Minoritéite vun Tierken (3,85 %), Roma (2,66 %), Serben (1,78 %), Bosniaken (0,84 %) an Aromunen/Meglenorumänen (0,48 %). Dowéinst gouf a gëtt et ëmmer nees ethnesch motivéiert Konflikter, virun allem tëscht Mazedonier an Albaner. Zanter de biergerkrichsänlechen Zoustänn 2001 huet sech, nodeems e Friddenstraité ënnerschriwwe gouf, d'Situatioun däitlech verbessert.

Nordmazedonien huet e groussen Naturräichtum an ass am Gaang, eng beléift Touristdestinatioun ze ginn.

## Geschicht

## Geographie

Déi zéng gréisst Stied mat hiren Awunnerzuelen:

1.	Skopje (505.400)
2.	Kumanovo (73.360)
3.	Bitola (71.890)
4.	Prilep (64.830)
5.	Tetovo (56.080)
6.	Štip (44.510)
7.	Veles (43.140)
8.	Ohrid (38.900)
9.	Gostivar (37.030)
10.	Strumica (36.920)

## Politik

## Um Spaweck

* Offiziell Säit vun der Regierung vun Nordmazedonien
Réimesch Villa zu Helsem

D**'Réimesch Villa zu [[Helsem]]**, an der Gemeng Walfer, war eng Villa, déi um Fouss vum Sonnebierg stoung an déi 1990 bei Bauaarbechte vun engem Lotissement entdeckt gouf.

Tëscht 1990 an 1994 goufen d'Reschter dovun vum *Service archéologique* vum Nationalmusée fir Geschicht a Konscht ënnersicht. Dës Ausgruewungsaarbechten hunn et erlaabt, eng vun de gréisste réimesche Villae vu Lëtzebuerg fräizeleeën.

D'archeologesch Recherchen hunn erginn, datt d'Anlag an der Mëtt vum 1. Joerhonnert n. Chr. opgeriicht gouf an am Laf vun hirer dräihonnertjäreger Existenz e puermol ëmgebaut gouf. D'Haaptgebai bedeckt eng Fläch vu ronn 100 × 50 m an hat zirka 50 verschidden Zëmmeren eleng um Rez-de-chaussée. Nodeem géint Enn vum 4. Joerhonnert de Standuert vun der zerstéierter Villa opgi ginn ass, ass den Terrain a merowengescher Zäit nees eng Kéier vun enger fränkescher Famill nei bewunnt ginn.

D'Entdeckung vun der Villa huet och bäigedroen, d'Raschpëtzer z'erklären: si waren en Deel vun enger ënnerierdescher Waasserleitung fir déi Villa.

## Literatur
* Jean Krier: "Le palais romain de Helmsange – Die römische Palastvilla von Helmsingen." In: Administration commun ale de Walferdange, Syncicat d'initiative et de tourisme (Hrsg.): *Walferdange, Histoire – Culture – Site naturel – Walferdingen, Geschichte – Kultur – Natur.* Luxembourg, Administration Communale de Walferdange, 1993, S.49-76.
* Jean Krier: "Helmsange: Du palais romain ... à l'habitat mérovingien." In: *Archéologia*, Nr.328, 1996, S.46-53.
* Jean Krier: "Saturn, Sol und die Anderen. Ein Bronzeblech mit der Darstellung der Wochentagsgötter und weitere seltene Fundstücke aus der römischen Villa in Walferdingen-Helmsingen." In: *[[Archaeologia luxemburgensis]]* Nr. 5, 2019, S.162-
* Matthias Paulke, Jean Krier, und Raymond Waringo. *Archäologischer Rundgang durch Luxemburg*. Luxembourg: Centre national de recherches archéologiques, 2019. Print. ISBN 978-2-87985-535-6, S. 112-113

## Kuckt och
* Lëscht vun den Ausgruewungen an archeologesche Plazen zu Lëtzebuerg

## Um Spaweck
* "Villa romaine" op walfer.lu
Spektroskopeschen Duebelstär

E **spektroskopeschen Duebelstär** ass e Stäresystem vun zwou Sonnen déi no beienee kreesen, an dat op opteschem Wee net ze trennen ass.

Déi zwéi Stären hu sou e klengen Ofstand, datt d'Opléisungsverméigen och mat de gréissten Teleskopen net ausreecht, fir se *direkt* noweisen ze kënnen. Dat ass meeschtens nëmme mat der Spektroskopie méiglech, well d'Ëmlafbeweegung vu béide Stären en Dopplereffekt produzéieren. Dee bewierkt eng periodesch Verrécklung vun der Spektrallinn, wa sech e Stär vun eis ewech beweegt, wärend sech deen aneren op eis zoubeweegt. Aus der Period vun der Verrécklung kann d'Ëmlafzäit bestëmmt ginn.

Spektroskopesch Duebelstäre gehéieren heefeg zu der Grupp vun de Risen; den éischten Duebelstär vun där Zort gouf ëm 1890 entdeckt. Et war den helle Stär **[[Mizar]]** am Stärebild Ursa Major, dee souguer e Véierfachsystem mat zwee Stärepuer duerstellt. Säi wäitste Begleeder Alkor, de sougenannten Aepréifer ass och e spektroskopeschen Duebelstär.

## Kuckt och
* Stär
* Spektroskopie
* Distanzmiessung
* Méifachstär
* Radialvitess
The Victors

**The Victors** ass e brittesche Krichsfilm vum Carl Foreman aus dem Joer 1963, nom Buch * The Human Kind* vum Alexander Baron.

## Ëm wat geet et am Film?
En dramatesche Film iwwer den Zweete Weltkrich.

## Um Spaweck
Very Large Array

De **Very Large Array** (VLA) ass en Interferometer fir astronomesch Observatiounen am Radioberäich. D'Anlag steet um Plateau vu San Agustin tëscht de Stied Magdalena an Datil an New Mexico an de Vereenegte Staaten, ongeféier 80 Kilometer westlech vu Socorro. D'Teleskop steet op enger Héicht vun 2.124 m a gehéiert zum amerikaneschen *National Radio Astronomy Observatory*.

## Opbau
De VLA besteet aus 27 eenzele Radioteleskope vu 25&nbsp;Meter Duerchmiesser an engem Gewiicht vun 230 Tonnen, déi op Schinne beweegt kënne ginn. Déi Schinne sinn als Y ugeluecht, an d'Teleskope kënnen op enger Längt vun 21&nbsp;km placéiert ginn. Nom Prinzip vum Interferometer erreecht en a senger gréisster Ausdeenung d'Wénkelopléisung vun engem Teleskop vu 36&nbsp;km Duerchmiesser. De VLA ass deen empfindlechste Radiointerferometer fir den Zentimeterwelleberäich, deen et gëtt, a schafft bei Wellelängte vun 0,7–400&nbsp;cm (entsprécht enger Frequenz tëscht 43 an 0,075&nbsp;GHz). Déi bescht Wénkelopléisung huet 0,05&nbsp;Bousekonne (bei enger Wellelängt vun 0,7&nbsp;cm).

Normalerweis gi véier verschidden Astellunge vun den Teleskope gebraucht. Déi bezeechent ee mat de Buschtawen A fir déi gréisst Astellung bis D, wann all Schosselen op 600&nbsp;m zesummegezu ginn. Déi verschidden Astellunge ginn a reegelméissegen Ofstänn duerchlaf.

De VLA ass och de Kontrollzentrum fir de **[[Very Long Baseline Array]]** (VLBA), e Very Long Baseline Interferometry-Array mat zéng 25-Meter-Teleskopen déi tëscht Hawaii am Westen an de Joffereninselen am Osten opgeriicht sinn. Et ass dat gréisst astronomescht Instrument op der Äerd.

Fir d'Wellelängt *λ* vu 25&nbsp;mm (12&nbsp;GHz) steet eng Basislängt *B* vu ronn 8000&nbsp;km zur Verfügung, vun Hawaii bis zu de Joffereninselen. Déi domat erreechbar Wénkelopléisung *δ* huet zirka 0,6 Milli-Bousekonnen (mat δ ~ λ/B * 180/pi * 60 * 60 a Bousekonnen). Géif déi Opléisung am optesche Beräich bestoen, kéint een um Mound Detailer vun engem Meter erkennen.

## Geschicht
De VLA gouf an den 1970er gebaut. Déi éischt Antenn gouf am September 1975 installéiert. D'Anlag gouf 1980 opgemaach a gëtt vum amerikaneschen National Radio Astronomy Observatory (NRAO) bedriwwen. Si huet ronn 78,5 Milliounen US-Dollar kascht.

Eng technologesch Weiderentwécklung zum *Expanded* VLA (EVLA) ass an Aarbecht. Doduerch kann d'Empfindlechkeet vun den Instrumenter, de Frequenzberäich an d'Opléisungsverméige weider vergréissert ginn.

## Gäscht
D'Anlag ass dat ganzt Joer fir Gäscht am Dag op. E Gaschtzenter, e Musée an e Souvenirsgeschäft souwéi eng Wanderung ginn ugebueden.

## Kuckt och
* Very Long Baseline Interferometry
* Lëscht vu Radioteleskopen
* Paranal-Observatoire
* La Silla-Observatoire
* Cerro Tololo Inter-American Observatory
* European Extremely Large Telescope

## Um Spaweck

*  Websäit vum VLA
The Cardinal

**The Cardinal** ass en US-amerikanesche Film vum Otto Preminger aus dem Joer 1963, nom Buch * The Cardinal* vum Henry Morton Robinson.

## Ëm wat geet et am Film?
Dem Stephen Fermoyle (Tom Tryon) säi Liewe vum einfache Paschtouer bis hin zum Kardinol.

## Um Spaweck
* De Film op dvdbeaver
* De Film op dvdclassic
Positiounswénkel

Ënner **Positiounswénkel** versteet den Astronom eng Richtungsangab
am Equatoriale Koordinatesystem (Rektaszensioun an Deklinatioun), déi sech op d'Richtung zum Himmels-Nordpol bezitt.

## Definitioun
De Positiounswénkel vun engem Objet 2, bezunn op den Objet 1, ass dee Wénkel, deen tëscht der Verbindungslinn déi vum Objet 1 op den Objet 2 fortgeet, an där déi vum Objet 2 op den Himmelsnordpol weist. E gëtt vun Nord iwwer Ost (also géint den Auerzäresënn) a vun 0° bis 360° gezielt.

## Berechnung
Déi genannt Verbindungslinne sinn ëmmer Grousskrees-Ofschnëtter vun der Himmelskugel. Betruecht een dat duerch Objet 1, Objet 2 an den Himmelsnordpol gezeechent sphärescht Dräieck, sou léisst sech mat Hëllef vu Formele aus der sphärescher Trigonometrie eng Formel fir den an Objet 1 uleienden Dräieckswénkel ofleeden.

Hunnn d'Objeten 1 an 2 déi equatorial Koordinaten α1, δ1 resp. α2, δ2, sou kann de Positiounswénkel vum Objet 1 zum Objet 2 berechent ginn duerch

:P = \arctan\left(\frac{\sin(\alpha_1 - \alpha_2)}{\cos(\delta_2) \tan(\delta_1) - \sin(\delta_2) \cos(\alpha_1 - \alpha_2)} \right)

Am Fall, wou béid Rektaszensioune gläich sinn, ass de Positiounswénkel 0.
Wann den Nenner vum Broch negativ ass, muss e bei d'Resultat 180° addéiert ginn, fir de Wénkel an de korrekte Beräich tëscht 90° an 270° ze bréngen.

## Uwendungen
De Positiounswénkel hëlleft bei der Beschreiwung vun der relativer Lag vun zwéin Objeten oder vu Beweegungsrichtungen um Stärenhimmel a gëtt virun allem fir follgend Date gebraucht:
* géigesäiteg Lag vun Himmelskierper, z.&nbsp;B. vun Duebelstären oder Nopeschgalaxien
* Beweegungsrichtung vu Koméiten, Asteroiden a Meteoren
* Richtung vun der Eegebeweegung vu Stären.
* Plaz bei enke Konjunktioune (schäinbaart Treffen) vu Stären
* Orientéierung vu Bunnachse, wéi bei Duebelstären an Exoplanéiten
* Orientéierung vun de Rotatiounsachse vu Planéite

## Beispiller
* Déi béid hënnescht „Këschtestäre“ vum grousse Won, Stärebild Ursa Major weise bekanntlech op de Polarstär. Den ieweschte „Këschtestär“, alpha UMa, huet d'Koordinaten α1 = 165,93° an δ1 = 61,75°. Den ëneschte Këschtestär, beta UMa, huet d'Koordinaten α2 = 165,46° an δ2 = 56.38°. De Positiounswénkel vum alpha am Rapport zum beta UMa huet dofir 2,4°; d'Verbindungslinn weist wéi erwaart bal genee no Norden a weist nëmme ganz wéineg no Osten. Ëmgekéiert steet beta am Rapport zum alpha UMa op engem Positiounswénkel vun 182,8°.
* All Fixstäre beweege sech am Zuch vun der deeglecher visueller Ëmdréiung vun der Himmelskugel genee a Richtung vun engem Positiounswénkel vun 270°.
* De Stär Algieba ass en Duebelstär. Säi Begleeder steet zurzäit an engem Ofstand vu 4,4Bousekonne vum Haaptstär an op engem Positiounswénkel vun 125 Grad.

## Kuckt och
* Himmelskoordinaten
* Koordinatesystem
* Richtungsmiessung
Zitroun

Eng **Zitroun** *(Citrus × limon)* ass d'Fruucht vum Zitrounebam. Net zeideg Zitroune si gréng, mä déi zeideg Friichte si giel. De Jus vun den Zitrounen enthält ronn 5 % Zitrounesaier, a gëtt benotzt fir Limonad ze maachen.

## Um Spaweck
Quitt

D**'Quitt** (*Cydonia oblonga*) ass d'Fruucht vum Quiddebam. Déi zeideg Quidde si giel, a si 7 bis 12&nbsp;cm laang, a 6 bis 9&nbsp;cm déck.

## Kuckt och
*