open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Christophe Didier

De **Christophe Didier**, gebuer de 4. Februar 1915 zu Buer bei Tënten, a gestuerwen de 24. Juli 1978 zu Stroossbuerg, war e bekannte lëtzebuergesche Vëlossportler. Hie war Profi vun 1936 bis 1946.

## Palmarès
### [[1935]]
* Champion vu Lëtzebuerg vun den Amateuren
* 4. am Grand Prix François Faber
### [[1936]]
* 2. vum Championnat vu Lëtzebuerg (Amateuren)
### [[1937]]
* 1. vun der Ronde Wallonne
* 2. am Grand Prix François Faber
### [[1938]]
* 1. bei den Nationale Meeschterschaften op der Strooss an der Course en Ligne (Kategorie Indépendantën)
* Tour de Suisse (opginn)

### [[1939]]
* 3. am Tour de Suisse (3. am Biergklassement)
** 6. an der 1. Etapp vun Zürich op Grenchen (219,6&nbsp;km)
** 5. an der 2. Etapp vu Grenchen op Murten (194,5&nbsp;km) 
* 18. am Tour de France
* 50. a Liège-Bastogne-Liège

### [[1940]]
* 1. an der Volta Ciclista a Catalunya
### [[1941]]
* 1. am Tour de Luxembourg
* 1. am G. P. vu Chemnitz
### [[1942]]
* 1. am Circuit de Luxembourg
* 2. am Tour de Luxembourg
* 10. am Tour de Suisse
** 7. an der 1. Etapp vun Zürich op Winterhur (243&nbsp;km)
** 2. an der 2. Etapp vu Winterthur op Bellinzona (264,4&nbsp;km)

### [[1945]]
* 8. am Grand Prix François Faber

## Ekippen
*1936:  Dommeldange VC (Luxemburg) 
*1938: Independant bis August 
*1938:  Guimbretiere Cycles, vum August un 
*1939:  Guimbretiere Cycles 
*1939:  Alcyon - Dunlop 
*1940:  Alcyon - Dunlop 
*1940:  Olympia 
*1941:  Phänomen 
*1942:  Phänomen 
*1943:  Phänomen 
*1944: Individuel 
*1945: Individuel 
*1946: Individual

## Um Spaweck
* Säit ''Mémoire du Cyclisme'' iwwer de Christophe Didier
François Neuens

De **François Neuens**, gebuer als Franz Neuens de 6. September 1912 zu Gonnereng, a gestuerwen de 27. August 1985 zu Wolz, war e lëtzebuergesche Vëlossportler. Hien ass 3-mol den Tour de France (1937, 1938 an 1939) matgefuer, an huet 1943 zwou Etappe gewonnen.

## Palmarès

### [[1935]]
* 5. um Championnat vu Lëtzebuerg (Junioren)
### [[1936]]
* 2. um Championnat vu Lëtzebuerg (Amateuren)
* 21. am Tour de Luxembourg 1936.

### [[1937]]
* * 1. bei den Nationale Meeschterschaften op der Strooss an der Course en Ligne (Kategorie Indépendantën)
* 16. am Tour de Luxembourg
* 25. am Tour de Suisse
* 38. am Tour de France

### [[1938]]
* 1. an Nancy-Luxembourg
* 1. am Tour du Lac Léman
* 1. am Critérium de Genève
* 4. um Championnat vu Lëtzebuerg
* 12. am Tour de Luxembourg
* 27. am Tour de Suisse
** 1. an der 7. Etapp vu Genf op Biel (219,1&nbsp;km)
* 37. am Tour de France

### [[1939]]
* 16. am Tour de Luxembourg
* 42. am Tour de France
** 1. an der 12. Etapp
** 1. an der 17. Etapp
* Tour de Suisse (opginn)
** 2. an der 2. Etapp vu Grenchen op Murten (194,5&nbsp;km)

### [[1941]]
* 1. an der Hockenheim Rundfahrt
* 7. am Tour de Luxembourg
* 8. am Championnat d'Allemagne
### [[1942]]
* 1. am Tour de Luxembourg
** Gewënner vun der 1., 2., 3., a 4. Etappe
* 32. am Tour de Suisse
** 3. an der 5. Etapp vu Lausanne op Zürich (266&nbsp;km)
### [[1943]]
* 1. am Tour de Luxembourg
** Gewënner vun der 1., an 2. Etappe
### [[1945]]
* 4. am Landeschampionnat

## Kuckt och

## Literatur

* Daniel Wampach, *Als Ausreißer zum Sieg - Luxemburger François Neuens gewann vor 80 Jahren gleich zwei Etappen bei der Tour de France* am Luxemburger Wort vum 19. Juli 2019, S. 37

## Um Spaweck
* Historique vum Tour de France: François Neuens
* Mémoire du Cyclisme: François Neuens
François Mersch

De **François Mersch**, gebuer den 9. Juni 1913 an der Stad Lëtzebuerg, och do gestuerwen de 15. Februar 1983, war e lëtzebuergesche Liichtathleet an Editeur.

1936 war hien als Liichtathleet bei den Olympesche Spiller zu Berlin. D'100m ass hien do an 11,0&nbsp;s gelaf an am Wäitsprong koum hien op 6,90&nbsp;m.

Vun 1961-1962 war hie President vun der Lëtzebuerger Liichtathleetikfederatioun

## Säi Palmarès als Liichtathleet
De François Mersch huet geglänzt am Wäitsprong an als Kuerzstreckeleefer.
* 1938: Landesrekord am Wäitsprong mat 7,44 m. De "längste Saz", deen eréischt 1985 vum Marc Kemp iwwerbuede gouf.
* 1939: Sëlwermedail zu Monte Carlo am Wäitsprong op de Welt-Studentespiller mat 7,05 m.

## Seng Publikatiounen als Editeur
* Mersch, François: Editeur vun der Auto-Revue
* Mersch, François: *Bergauf, bergab mit Charly Gaul*, 1959, Editioun François Mersch, 241 Säiten
* Mersch, François: *Luxemburg, So wie es war* (1880-1940), Éditions François Mersch,1978
* Mersch, François: *Le Grand Duché de Luxembourg à la Belle Epoque*, Tome I (1870 - 1914), Éditions François Mersch, 1978
* Mersch, François: *Le Grand Duché de Luxembourg à la Belle Epoque*, Tome II Éditions François Mersch, 1990
* Mersch, François: *Le Grand Duché de Luxembourg à la Belle Epoque*, Tome III (Éditions François Mersch, 1980
* Mersch, François: *Le Grand Duché de Luxembourg à la Belle Epoque* Guerre et Paix,Éditions François Mersch, 1981
* Mersch, François: *Luxembourg, Sa Dynastie*, Tome I, Éditions François Mersch, 1981
* Mersch, François: *Luxembourg, Sa Dynastie*, Tome II, Éditions François Mersch', 1982

## Kuckt och
Haff Réimech

**Haff Réimech** ass e Baggerweiergebitt an der Gemeng Schengen, tëscht Rëmerschen a Wëntreng. D'Gebitt ass aus der Exploitatioun vu Kisel entstanen a besteet aus dem Naturschutzgebitt Haff Réimech an dem Fräizäitgebitt Haff Réimech.

Déi zwee Gebidder hunn hiren Numm vun engem fränkeschen Haff (am Sënn vun engem gréisseren Domaine mat e puer Siidlungen oder Dierfer) deen de Pippin de Kuerzen der Abtei vun Tréier an där vu Prüm geschenkt hat.
Slash's Snakepit

**Slash's Snakepit** ass eng Hard Rock-Band aus den USA, déi vum Slash (Saul Hudson) an den 1990er Jore gegrënnt gouf. De Slash war virdru schonn als Gittarist vun der Band "Guns N' Roses" weltbekannt.

## Discographie
* 1995: *It's Five O'clock Somewhere*
* 2000: *Ain't Life Grand*

## Um Spaweck
* Offiziell Fan-Homepage vu Slash's Snakepit
* VELVETREVOLVER-online.de
Butzweiler

**Butzweiler ** ass eng Uertschaft an der Gemeng Newel. Si läit an der Verbandsgemeng Tréier-Land am Landkrees Tréier-Saarburg.
## Geschicht
Bis de 16. Mäerz 1974 war Butzweiler eng eengestänneg Gemeng.
## Kuckeswäertes
* D'Kierch vu Butzweiler
## Um Spaweck
* Websäit iwwer Butzweiler
Kierch Butzweiler

D**'Kierch vu Butzweiler**, an der Gemeng Newel, läit an der Verbandsgemeng Tréier-Land am Landkrees Tréier-Saarburg. Si gouf am Joer 1759 gebaut ënner dem Abt Petrus Cremes vun der Benediktinerabtei St. Maria zu den Märtyrern zu Tréier.

## Kuckt och
* Butzweiler

## Um Spaweck
Jeng Kirchen

De **Jeng Kirchen**, gebuer den 13. Dezember 1919 zu Hueschtert bei Nidderaanwen, a gestuerwen den 30. November 2010 an der Stad Lëtzebuerg, war e lëtzebuergesche Vëlossportler.

Hien ass véiermol den Tour de France gefuer an dobäi zweemol als Fënnefte klasséiert ginn.

## Palmarès
### [[1941]]:
* 1. am Tour de Luxembourg (Amateur)
### [[1942]]:
* 2. am Tour de Luxembourg (Amateur)
### [[1943]]:
* 4. am Tour de Luxembourg
### [[1945]]:
* 1. a Metz-Luxembourg
* 2. am Grand Prix François Faber
* 3. am Championnat vu Lëtzebuerg
* 11. am Grand Prix des Nations

### [[1946]]:
* 1. bei den Nationale Meeschterschaften op der Strooss an der Course en Ligne (Kategorie Professionel)
* 3. am Grand Prix François Faber
* 6. op der Weltmeeschterschaft (Strooss)
* 7. am Tour de Luxembourg
** 1. an der 4. Etapp vun Esch-Uelzecht op Lëtzebuerg (184,5&nbsp;km)
* Tour de Suisse (opginn)
** 8. an der éischter Etapp vum Tour de Suisse

### [[1947]]:
* 2. am Championnat vu Lëtzebuerg
* 3. am Tour de Luxembourg
* 14. am Tour de Suisse
* 18. am Tour de France

### [[1948]]:
* Champion vu Lëtzebuerg am Cyclocross
* 2. am Lëtzebuerger Championnat
* 5. am Tour de France 1948
* 5. am Tour de Suisse
* 8. am Tour de Luxembourg
* 8. an der Ronde van Nederland

### [[1949]]:
* 8. am Tour de Luxembourg
* 13. am Tour de France
### [[1950]]:
* 3. am Tour de Luxembourg
* 4. am Tour de Suisse
* 5. am Tour de France

### [[1951]]: (Dürkopp)
* 1. bei den Nationale Meeschterschaften op der Strooss an der Course en Ligne (Kategorie Professionel)
* 4. an der Deutschland-Rundfahrt
* 7. am Tour de Suisse
* 7. am Tour de Luxembourg

### [[1952]]:
* 1. am Tour de Luxembourg
* 4. am Lëtzebuerger Championnat
* 6. an der Deutschland-Rundfahrt
* 26. am Tour de Suisse
* 49. a Paris-Bruxelles

### [[1953]]:
* 10. am Tour de Luxembourg
* Tour de Suisse (opginn)

## Kuckt och

## Um Spaweck
* Dem Jeng Kirchen säi Palmarès bei Mémoire du cyclisme
Porto Cervo

**Porto Cervo** ass eng Hafestad op der Costa Smeralda, der Nordostküst vu Sardinien an Italien, déi vun Touriste staark besicht ass.

Nobäi ass de 46 m héije Capo Ferro mat sengem Liichttuerm. Porto Cervo ass eng mat modernen Elemente gebaut Uertschaft. Hire Stil dréit awer de sardeschen Traditioune Rechnung. D'Uertschaft ass vum internationalen Jetset opgesicht, dat heescht besonnesch vu Leit mat Mënz. Dat gëtt begënstegt duerch e gutt ausgebauten Hafen. Et gëtt vill héichklasseg Hotellen an Oweslokaler. An der Mëtt vun der Uertschaft läit eng Piazetta, där hir vill Caféen an Terrasse staark besicht sinn. D'Entwécklung vu *Porto Cervo* als Touristenuertschaft ass duerch den Openthalt vum Karim Aga Khan IV., an den 1960er Joren, begënstegt ginn.

## Um Spaweck
* Offiziell Säit vu Portocervo
* sardegna.com - Däitsch Säit iwwer Porto Cervo
Pompeji

**Pompeji** (lat. Pompeii, it. Pompei (antica)), ass eng antik réimesch Stad am Territoire vun der moderner Provënz vun Neapel an Italien. D'Stad, déi an der Bucht vun Neapel louch, gouf bekannt, well se am Joer 79 n. Chr. bei engem Ausbroch vum Vesuv ënner Äschen a Lavamasse begruewe gouf.

## Literatur
* Maria J. Sergejenko: *Pompeji*, Koehler & Amelang, Leipzig, 1953
* Michael Grant: *Pompeji, Herculaneum. Untergang und Auferstehung der Städte am Vesuv*, Gondrom, Bindlach (Originaltitel: *Cities of Vesuvius*) 1988 ISBN 3-8112-0602-8
* Paul Zanker: *Pompeji. Stadtbild und Wohngeschmack*. Zabern, Mainz 1995. (Kulturgeschichte der Antiken Welt, Bd. 61) ISBN 3-8053-1685-2
* Robert Étienne: *Pompeji. Das Leben in einer antiken Stadt*, Reclam, Stuttgart 1974, 5. Opplo, Stuttgart 1998. ISBN 3-15-010370-3
* Filippo Coarelli (Hrsg.), Eugenio La Rocca, Mariette de Vos Raajimakers an Arnold de Vos: *Pompeji. Archäologischer Führer*. Lübbe, Bergisch Gladbach 1993. 2. Opplo. 1999. ISBN 3-404-64121-3
* Filippo Coarelli (Hrsg.): *Pompeji*. Hirmer, München 2002. ISBN 3-7774-9530-1
* Thorsten Fitzon: *Reisen in das befremdliche Pompeji*. Berlin und New York: Walter de Gruyter 2004. (Quellen und Forschungen zur Literatur- und Kulturgeschichte 29) ISBN 3-11-017898-2
* Jens-Arne Dickmann: *Pompeji. Archäologie und Geschichte*, C.H. Beck, München 2005 (C.H.Beck Wissen) ISBN 3-406-50887-1
* Pompeji - Der letzte Tag 
* Pompeji ass och a villen **historesche Romaner** behandelt ginn (kuckt http://www.hist-rom.de/themen/pompeii.html); de bekanntsten ass:
** Edward Bulwer-Lytton: *Die letzten Tage von Pompeji* (engl. Orig.: *The last days of Pompeii*, fir d'éischt 1837) http://onlinebooks.library.upenn.edu/webbin/gutbook/lookup?num=1565
* Aus rezenter Zäit si beispillsweis z'ernimmen:
** Philipp Vandenberg: *Der Pompejaner*. 1986. ISBN 3-404-11366-7
** Robert Harris: *[[Pompeji (Roman)|Pompeji]]*. 2003. ISBN 3-453-47013-3

## Kuckt och
* Vesuv

## Um Spaweck

* Offiziell Websäit
Portovenere

**Portovenere** ass eng Touristestiedchen an Nord-Italien.

1997 huet d'UNESCO Portovenere a méi besonnesch déi 5 Uertschaften ronderëm, déi ënner dem Num Cinque Terre bekannt sinn, op hir Lëscht vum Weltierwe gesat.

## Um Spaweck
* Offiziell Säit vu Portovenere
Muertentrëppler

**Muertentrëppler** ass e Spottnumm fir Gäertner, deen aus dem selwechten Nascht kënnt wéi de "Muerteschwanz". E gouf fréier vun den Aarbechter vun der Fayencerie Villeroy & Boch gebraucht, fir d'Gäertner aus der Millebaach ze zecken.
Konsul

Den Titel **Konsul** gëtt gebraucht fir offiziell Representante vun engem Staat ze bezeechnen. Déi genee Definitioun vum Amt vun engem Konsul hänkt awer ganz vun der jeeweileger Zäitperiod of.

## Réimerzäit

E Konsul war den héchste Regierungsbeamten am Réimesche Räich. Fir Muechtmëssbrauch virzegräife gouf et awer ëmmer zwéi gläichberechtegt Konsulen, déi sech géigesäiteg kontrolléiert hunn. Si goufe vun der Volleksversammlung op ee Joer gewielt. Si hunn de Senat an d'Volleksversammlung aberuff a waren am Krich d'Cheffe vun de réimesche Sträitkräften.

## Revoltionäert Frankräich

A Frankräich hunn nom Stuerz vum Directoire 1799 dräi gewielte Konsulen d'Regierung gefouert. Deen éischten ënner hinne war den Napoleon. Hien huet awer no an no all d'Muecht a senger Hand konzertréiert, bis datt 1804 mat senger Kréinung zum Keeser d'Konsulat definitiv um Enn war.

## Haut

Hautdesdaags bezeechent e Konsulat eng diplomatesch Funktioun, déi sech am Ausland fir d'Interesse vum eegene Staat a senge Bierger asetzt, mä am Rang ënner där vun engem Ambassadeur steet.

## Um Spaweck
Cinque Terre

Déi sougenannt **Cinque Terre** si fënnef Küstenuertschaften, déi sech an der Provënz La Spezia (Italien) ëm en Nationalpark gruppéieren, deen de selwechten Numm huet. Direkt dobäi läit och déi vun Touriste vill besicht Hafenuertschaft Portovenere.
Déi 5 Uertschaften, déi zur Cinque Terre gehéieren, sinn: *Riomaggiore*, *Manarola*, *Corniglia*, *Vernazza* an *Monterosso*. Am Joer 1997 si se vun der UNESCO op d'Lëscht vum Weltierwe gesat ginn.
D'Uertschafte si vu La Spezia mat enger Regionalbunn z'erreechen. Vum Mier aus (vill Croisière-Schëffer fueren no laanscht a kommentéieren d'Landschaft) hunn d'Passagéier eng wonnerbar Vue op déi ofgeschlosse Géigend mat hire Bierger.

## Déi 5 Uertschaften

***Monterosso** läit ganz am Westen an ass am schwéiersten iwwer de sougenannte *Bloe Pad* zougänglech. D'Olivebeem, d'Wéngerten an d'Plage ronderëm droen zum gaaschtfrëndleche Charakter vu Monterosso bäi. Kuckeswäert ass de mëttelalterlechen Tuerm Aurora an déi räich Konschtschätz an der Kierch San Francesco.
***Vernazza**, e Fëscherhafe mat Traditioun, gouf schonn ëm d'Joer 1000 gegrënnt. Vill, ënner anerem d'Architektur, d'Portaler an d'Planzepied, weist drophin, datt et vun de 5 Uertschaften déi war, déi de gréisste Wuelstand erreecht hat.
***Corniglia** läit op engem Fielshank beim Mier a kuckt op en Dall mat Wéngerten erof. D'Landwirtschaft huet dëser Uertschaft hire Cachet opgedréckt. D'Bauweis ass déi vun engem mëttelalterlechen Duerf. Der Parkierch *San Piedro* hiren Ursprong geet op 1334 zeréck an et ass derwäert datt ee se besiche geet.
***Manarola** läit héich um Fiels um Rand vun enger Bucht, déi e protégéierten Hafen huet. Déi gothesch Parkierch aus dem Joer 1338 ass kuckeswäert.
***Riomaggiore** ass déi Uertschaft déi am wäitsten am Oste läit a wéi mat engem Baukaste gebaut ass. Obschonn Riomaggiore säin urspréngleche Charakter net verluer huet ass et haut e vill besichten Touristenzentrum.

## Uertschafte ronderëm
*Bonassola
*Levanto

## Um Spaweck
* Offiziell Touristesäit iwwer d'''Cinque Terre'' (däitsch)
* Unescolëscht vun de Weltierwen (franséisch)
* Kuckt d'Foto an d'Kaart vu Riomaggiore
* Kuckt d'Foto an d'Kaart vu Corniglia
Lëscht vu Lëtzebuerger Naturschutzgebidder

Dës **Lëscht vu Lëtzebuerger Naturschutzgebidder** ass en Deel vun de . An der Lëscht stinn all déi Naturschutzgebidder déi bis ewell gesetzlech reglementéiert sinn.

Legend: **ZH** = Fiichtgebitt -- **RD** = Reserv mat verschiddenen Eegenschaften -- **PS** = Dréchewiss -- **RF**: Bësch -- **RFI** = Integral Bëschreserv -- **ZIG** = Zon vun allgemengem Intressi -- **ZPIN** = Zon vun nationalem Intressi

## Literatur
* Gudrun Zolitschka, unter Mitarbeit von Jan Herr, Paul Kremer und Meike Zolitschka: *Naturschutzgebiete in Luxemburg.* Luxemburg, Trier: Ministère du développement durable et des Infrastructures, Verlag auf der Warft, 2013. ISBN 978-3-939211-40-2

## Kuckt och
* Lëscht vun den Natura-2000-Gebidder zu Lëtzebuerg

## Um Spaweck
*  Zones protégées d'intérêt national op environnement.public.lu.
Justin Gloden

De **Justin Gloden**, gebuer den 22. Mäerz 1953 zu Elveng, ass e fréiere lëtzebuergesche Foussballspiller a Liichtathleet.

## Karriär

Als Sportler a Leefer (Member vum Club Spora Lëtzebuerg an duerno Celtic Dikrech) op laange Strecken hat hien zu Lëtzebuerg an am Ausland vill Erfolleg.

Hien huet seng sportlech Karriär als Foussballspiller beim FC Brouch ugefaangen an no 3 Joer huet hie bei d'Spora gewiesselt. Den 12. November 1975 huet hie fir déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp an engem Frëndschaftsmatch géint Däitschland matgespillt.

Hien huet un den Olympesche Summerspiller zu Seoul um Marathonlaf deelgeholl wou hie mat 2.22'14" op déi 36. Plaz ënner 118 Konkurrente komm ass.

De Justin Gloden schafft op enger Bank, ass bestuet an huet 2 Kanner.

## Palmarès
* **Landeschampion**
** 800 m: Landesmeeschter 1976, 1980, 1982, 1983
** 1.500 m: Landesmeeschter 1976, 1977, 1979, 1980, 1981, 1983, 1991
** 5.000 m: Landesmeeschter 1977, 1978, 1979, 1980, 1983, 1985, 1990, 1991
** 10.000 m: Landesmeeschter 1979, 1980, 1981, 1985, 1990, 1991
** Marathonlaf: Landesmeeschter 1991
** Cross Country: Landesmeeschter 1978, 1979, 1980, 1981, 1982, 1983, 1984, 1985, 1987, 1988, 1989, 1990, 1993 
** Eurocross: 1985
* Spiller vun de klenge Länner
** 10.000 m: 1. Plaz 1991
* Hien hält eng Rei vu Landesrekorden:
**
**
**
**
*** 800 m: 1:49,00 min, 29. August 1978, Prag
*** 1500 m: 3:39,92 min, 10. August 1980, Köln
*** 5000 m: 13:38,51 min, 3. Juni 1983, Louvain-la-Neuve
*** 10.000 m: 28:46,4 min, 15. Juni 1984, Louvain
*** Semimarathon: 1:04:05 h, 23. Juni 1984, Tréier
*** Marathon: 2:14:03 h, 19. Mai 1985, Frankfurt am Main
** 1/2 Stonn: (1978)
** 1 Stonn: 19.970 m (1985)
::*(Stand: 30.11.2007, Quell: FLA)*

## Kuckt och
* Lëscht vu lëtzebuergeschen Olympionicken
* Lëtzebuergesch Sportler vum Joer

## Um Spaweck
* Lëscht mat de Landesrekorder op der Säit vun der F.L.A.
* Stadionrekorder vun Dikrech
Skandinavien

De Begrëff **Skandinavien** steet fir eng historesch a kulturell Regioun an Nordeuropa. Zu Skandinavie ginn d'Länner Norwegen, Schweden an Dänemark gezielt.

Regional Sammelbegrëffer hunn eng gewëss Tendenz jee no Kontext (z.&nbsp;B. Sproochraum) ënnerschiddlech verstanen a gebraucht ze ginn. Dat gëllt virun allem och fir Skandinavien. Den Numm gëtt dacks synonym mat skandinavescher Hallefinsel gebraucht (op där Dänemark awer net läit), Finnland dozou gezielt, an heiansdo souguer nach Island, d'Färöer Inselen a Grönland als skandinavesch etikettéiert.

Dat kënnt ënner anerem dohier well d'Grenzen tëscht den dräi Länner am Laf vun der Geschicht e puermol verréckelt an nei Territoiren entdeckt goufen. Sou war Finnland laang Zäit schweedesch an op Island a Grönland hate sech jeeweils dänesch an norwegesch Wikinger niddergelooss.

Tëscht 1397-1523 waren déi dräi Länner an der Kalmarer Personalunioun vereent. Aus haiteger Siicht waren och déi deemools nach net eegestänneg Länner Finnland an Island dobäi. Déi Dänesch-Norwegesch Personalunion huet souguer nach bis 1814 gehalen.

Nieft der geographescher Noperschaft an den historesche Parallelen zanter der Wikingerzäit sinn et vläicht d'Sproochen déi am meeschten zu der skandinavescher Verbonnenheet bäidroen. Schweedesch, Dänesch an Norwegesch gehéieren zu der selwechter nordgermanescher, dacks och skandinavesch genannter Famill vun den indoeuropäesche Sproochen. Islännesch ass zwar sproochgeschichtlech am Fong och eng skandinavesch Sprooch, gëtt awer net sou ouni Weideres a Skandinavien verstan. Duerch déi relativ Isolatioun huet d'Islännesch eng Rëtsch linguistesch Entwécklunge vun hire Schwëstersprooche net matgemaach.

D'Norweger, d'Schweden an d'Däne versti sech dogéint meeschtens ouni gréisser Problemer (obschonn d'Verstännegung tëscht engem Nordnorweger an engem Dän an hire jeeweilege Mammesproochen an Dialekter natierlech scho méi schwéier gëtt).

Finnesch gehéiert zu der finno-ugrescher Sproochefamill a gëtt vu Skandinavier ouni et geléiert ze hunn net verstan.

Skandinavien ass also an éischter Linn manner eng geographesch Bezeechnung. De Begrëff reflektéiert éischter d'kulturell Änlechkeeten an déi staarkt historesch Verbonnenheet tëscht deenen haitegen dräi Länner.

## Etymologie
Zu der Etymologie vum Wuert gëtt et zwou Theorien:

Déi geleefegst ass déi datt d'Wuert Skandinavien op dat alschweedescht *Skadhinawio* zeréckgeet. *Skadhin-* wat souvill wéi “Gefor“ oder “Schued“ bedeit an *-awjo* fir “Waasser ronderëm“ respektiv “Insel“ oder “Hallefinsel“. Déi ursprénglech Bedeitung vu Skandinavien kéint een also mat *geféierlech Hallefinsel* iwwersetzen.

Eng aner plausibel Theorie geet dovun aus, datt d'Wuert säin Ursprong bei der germanescher Gëttin Skadi huet.

## Literatur
* Jan Hecker-Stampehl, *Vereinigte Staaten des Nordens - Integrationsideen in Nordeuropa im Zweiten Weltkrieg* ; Oldenbourg Verlag, *Studien zur Internationalen Geschichte*, Bd. 26, 2011; 512 Säiten. ISBN 978-3-486-70102-9.

## Kuckt och
* Fennoskandinavien
* Skandinavesch Hallefinsel
* Nordesch Länner
* Nordesche Rot

## Um Spaweck
Fennoskandinavien

**Fennoskandinavien** oder **Fennoskandia** ass eng Bezeechnung fir eng geographesch Regioun an Nordeuropa. Zu dem Gebitt gehéiert d'skandinavesch Hallefinsel, Finnland, d'Hallefinsel Kola a Karelien. Geologesch gehéiert och nach d'nërdlecht Ostmier dozou.

De Begrëff Fennoskandinavien ass virun allem an den Naturwëssenschafte vu Bedeitung.

## Kuckt och
* Skandinavien
* Skandinavesch Hallefinsel
Skandinavesch Hallefinsel

D**'Skandinavesch Hallefinsel** ass eng Hallefinsel an Nordeuropa déi sech vun der schweedescher Südspëtzt bis op den Nordkapp zitt.

Am Weste mécht d'norwegesch Küst mat hire Fjorden d'Grenz. Zum Osten hi leien d'Ausleefer vum Ostmier (Bottnesche Golf). 
D'Ofgrennzung zu der Hallefinsel Kola am Nordwesten ass dogéint net sou genee festzeleeën.

Um Territoire vun der Hallefinsel leien Norwegen, Schweden an e klengen Deel vun Nordfinnland.

## Kuckt och

* Skandinavien
* Fennoskandinavien
Aluminium

**Aluminium** (Symbol **Al**) ass e cheemescht Element mat der Uerdnungszuel 13 am Periodesystem vun den Elementer. Seng relativ Atommass ass 26,981538.

## Roll a Gebrauch
Nom Eisen ass Aluminium dat meescht benotzt Metall, dëst wéinst seng klenger Dicht a senger gudder elektrescher an thermescher Leetfäegkeet. Rengen Aluminium ass mëll a brécheg, mä zesumme mat klenge Quantitéite vu Koffer, Magnesium, Mangan, Silizium an aneren Elementer kann et en ettlech Alliagë mat ënnerschiddlechen Eegenschafte formen.

Den Aluminium gëtt virun allem bei der Produktioun vu Gefierer, Verpakungen a Stroumleitunge gebraucht.

## Aluminiumproduktioun
*Kuckt heizou: [[Lëscht vun de gréissten Aluminiumproduzenten]]*.

## Um Spaweck

* Nuklearphysesch Charakteristiken
* World-Aluminium.org
* Enzyklopedie vum Aluminium
* Alu-Scout
Nordesch Länner

Mat **nordesch Länner** sinn déi nordeuropäesch Länner gemengt déi a Skandinavien leien oder awer historesch a kulturell iwwer d'Kalmarer Unioun matenee verbonne waren. D'nordesch Länner sinn hautzedaags politesch am Nordesche Rot organiséiert. Et sinn dëst d'Natiounen Dänemark, Norwegen, Schweden, Finnland an Island. Dozou gehéieren och déi autonom Territoirë vun de Färöer Inselen, Grönland (ënner dänescher Souveränitéit) an Åland (Finnland).

## Um Spaweck
Jules et Jim

**Jules et Jim** ass e franséische Film vum François Truffaut aus dem Joer 1962 no engem Roman vum Henri-Pierre Roché.

## Ëm wat geet et am Film?
Am Joer 1912 zu Paräis verléiwen de Jules (Oskar Werner), en Éisträicher, an de Jim (Henri Serre), e Fransous, sech an d'Catherine (Jeanne Moreau). D'Catherine bestit sech mam Jules. Am Joer 1914 ginn de Jules an de Jim duerch de Krich getrennt...

## Den Truffaut iwwer de Film
*Il fallait, en partant de la situation la plus scabreuse qui soit - deux hommes et une femme vivent ensemble - réussir un film d'amour le plus pur possible et cela grâce a l'innocence des trois personnages, leur intégrité morale, leur tendresse et surtout leur pudeur, grâce encore à la forme de l'amitié entre les deux personnages masculins.*

## D'Musek am Film
De Komponist Georges Delerue huet eng dem Film ganz ugepasste Musek komponéiert. Besonnesch bekannt ass d'Lidd *Le tourbillon de la vie* vum Serge Rezvani ënner dem Pseudonym *Cyrus Bassiak* geschriwwen a vun der Jeanne Moreau gesongen.

## Um Spaweck

*  Kritik vun der Filmzentrale
* En Text iwwer de Film bei Criterion
Angus Young

Den **Angus McKinnon Young**, gebuer den 31. Mäerz 1955 zu Glasgow a Schottland, ass en australesche Gittarist. Seng Eltere sinn 1969 an Australien ausgewandert.

Säi Brudder Malcolm Young ass 1971 fir d'éischt an eng Band gaangen. Wéi 1973 d'Rockband AC/DC gegrënnt gouf, war den Angus Young als Leadgitarrist derbäi. Nieft de musekaleschen Impulser huet den Angus Young och d'Büneshow méi intressant gemaach.

## Kuckt och
* Lëscht vun de Gittaristen
## Um Spaweck
* Kuerzbiographie op H2ACDC
Americium

**Americium** (Symbol **Am**) ass e cheemescht Element mat der Uerdnungszuel 95 am Periodesystem vun den Elementer. Déi relativ Atommass vu sengem stabilsten Isotop ass 243.

## Um Spaweck
Argon

**Argon** (Symbol **Ar**) ass e cheemescht Element mat der Uerdnungszuel 18 am Periodesystem vun den Elementer. Seng relativ Atommass ass 39,948. Den Argon zielt zu den Eedelgasen.

## Um Spaweck
Antimon

**Antimon** (lat. *stibium*) (Symbol **Sb**), ass e cheemescht Element mat der Uerdnungszuel 51 am Periodesystem vun den Elementer. Seng relativ Atommass ass 121,76.

## Kuckt och
* Géisdrëffer Antimongrouf

## Um Spaweck
Barium

**Barium** (Symbol **Ba**) ass e cheemescht Element mat der Uerdnungszuel 56 am Periodesystem vun den Elementer. Seng relativ Atommass ass 137,327.

## Bariumproduktioun
All Joer ginn ongeféier 4 bis 6 Milliounen Tonne Barium meescht aus Bariumsulfat gewonnen.

## Um Spaweck
Tun Deutsch

Den **Tun Deutsch**, gebuer de 5. Juli 1932 zu Jonglënster, a gestuerwen den 20. Oktober 1977, war e lëtzebuergesche Schauspiller.

## Säi Liewen
1977 stoung den Tun Deutsch fir d'lescht Kéier op der Bün. Am Theaterstéck *Kesselflickers Hochzeit* vum John Synge huet hien d'Roll vun engem iresche Paschtouer gespillt.

Als Erënnerung un den Tun Deutsch gouf zu Bouneweg de Sall an deem de Kasemattentheater zanter 1999 optrëtt no him genannt (de Sall ass an der *rue du puits* op n°14). Außerdeem gouf zu Jonglënster eng Cité no him benannt.

## Rollen
Den Tun Deutsch huet vum 7. bis de 13. Januar 1976 mam Ensembel Kasemattentheater zesumme mam Fernand Fox op der *Elisabethbühne* zu Salzburg am Theaterstéck *Emigranten* vum Slavomir Mrozeck gespillt.

## Filmer
* *La foire* (1977) (TV), vum Roland Vincent mam Curd Jürgens a Juliette Faber

## Literatur
* Manderscheid, Roger: *Tun Deutsch 1932-1977: Dem Schauspieler und Freund, die Freunde*, Lëtzebuerg, 1979
* Limpach, M., 2015. *50 Jahre Kasemattentheater. Die Geburtsstunde des zeitgenössischen Theaters. Wie Tun Deutschs Bruch mit der Tradition Luxemburgs Bühnengeschehen neue Türen aufstieß.*
: I/II: Die Warte vum 15. Januar 2015, S. 7-10.
: II/II: Die Warte vum 22. Januar 2015, S. 11-12.
* Henri Losch. *Tun Deutsch*, Edit. Saint-Paul, 1995

## Um Spaweck
* D'Websäit vum Kasemattentheater
Marie-Christine Faber

D**'Marie-Christine Faber**, gebuer als *Marie Christine Scheid* de 27. September 1946 zu Nidderkuer, a gestuerwen de 26. Juli 2018, war eng lëtzebuergesch Schauspillerin, déi vill a Lëtzebuerger Filmer an Theaterstécker gespillt huet.

Si war d'Fra vum Lëtzebuerger Ambassadeur Paul Faber
## Filmrollen
* 1993: *[[Three Shake-a-leg Steps to Heaven]]*, vum Andy Bausch
* 1992: *[[E Liewe laang (Film)|E Liewe laang]]*, (d'Fra vum Uedem)
* 1989: *[[A Wopbopaloobop A Lopbamboom]]*,vum Andy Bausch, (Mme Zamponi)
* 1989: *[[De falschen Hond]]*, d'Fra vum Buergermeeschter
* 1988: *[[Troublemaker]]*,vum Andy Bausch,(Pechert)
* 1985: *[[Déi zwéi vum Bierg]]*, Zimmesch Gréit, dem Jemp seng Fra
Philippe Schneider

De **Philippe Schneider**, gebuer de 14. August 1908 zu Wolz, a gestuerwen den 19. Februar 1980, war e lëtzebuergesche Filmregisseur a Filmproduzent.

Hien huet 1954, op eegen Initiativ den éischte Filmstudio an der Stad, um leschte Steiwer, opgemaach. Um Dag wéi en opgoung, huet hie mat den Dréiaarbechte vun engem Film iwwer d'Geschicht vun der Clausener Brauerei ugefaangen.

__TOC__
## Seng Filmer als Regisseur (Auswiel)
### Dokumentarfilmer (Kuerzfilmer)
* 1946: *Churchill à Luxembourg*
* 1946: *Metz et Luxembourg acclament Winston Churchill*
* 1946: *Le Tour du Luxembourg* (a véier Episoden)
* 1947: *Tour du Luxembourg 1947*
* 1948: *Pour la liberté*
* 1948: *Le Luxembourg au travail*
* 1950: *Un beau petit pays*
* 1952: *L'Arbed en deuil* 
* 1953: *Benelux - Le Luxembourg et son industrie*
* 1954: *Promenade au Luxembourg*
* 1955: *Le Luxembourg et son Industrie*
* 1956: *Luxembourg 1956*
* 1956: *L'aéroport de Luxembourg*
* 1957: *Dudelange - Cinquantenaire*
* 1958: *Luxembourg 1958 - Luxembourg, pays des châteaux et des forêts*
* 1959: *Au service de la Nation*
* 1959: *Le Roi Baudoin 1er au Grand-Duché de Luxembourg*
* 1959: *Le droit au soleil*
* 1960: *L'électricité au service du pays*
* 1961: *Luxembourg au Coeur de l'Europe*
* 1963: *Luxembourg, ville millénaire 963-1963*
* 1963: *Au coeur de l'Europe*
* 1963: *Regards sur le passé*
* 1964: *La centrale de Vianden*
* 1964: *Le lait, aliment complet de la nature*
* 1967: *L'aventure industrielle du Luxembourg*
* 1970: *Electricité, moteur des temps modernes*
* 1974: *Escale au Luxembourg*
* 1976: *Port de Mertert*
* 1979: *Das Grossherzogtum Luxemburg*

### Spillfilm
* 1970: *[[L'amour, oui! mais...]]*

## Seng Filmer als Produzent
* 1970: *L'amour, oui! mais...*
* *Les traquenards* vum Jean-François Davy

## Film iwwer de Philippe Schneider
* * 1999: *[[Philippe Schneider, de Mann mat der Kamera]]*, vum Tom Alesch

## Kuckt och
* Lëscht vu lëtzebuergesche Filmregisseuren

## Um Spaweck

* de Film iwwer de Ph. Schneider op der Websäit vum CNA 
* Säit iwwer de Philippe Schneider op der Websäit vum CNA 
* De Philippe Schneider op der IMDb
Minotauros

De **Minotauros** (gr. Μινώταυρος / Minốtauros, = Stéier vum Minos) ass e mythescht Wiese mat mënschlechem Kierper an dem Kapp vun engem Stéier.

## De Mythos

De Minos, Jong vum Zeus sollt Kinnek vun der Insel Kreta ginn. Fir sech ze versécheren datt hien, an net säi Brudder, rechtméissege Kinnek wier, huet en de Mieresgott Poseidon ëm en Zeeche gefrot. De Poseidon huet him dunn e wäisse Stéier aus dem Waasser geschéckt deen de Minos him als Unerkennung affere sollt. 

Dem Minos awer huet de Stéier sou gutt gefall, datt hien en anere Stéier a senger Plaz geaffert a gehofft huet et géif dem Poseidon net opfalen. Deen ass doropshi rose ginn an huet dofir gesuergt datt dem Minos seng Fra Pasiphaë sech an de Stéier verléift. Fir sech kënne mam Stéier ze vereenegen huet si sech vum Daidalos eng huel hëlze Kou baue gelooss an där si sech verstoppt huet. Aus dëser Verbindung ass de Minotaurus entstanen.

Well de Minotaurus ze staark war fir e normale Käfeg huet de Minos, nodeem en d'Orakel vun Delphi ëm Rot gefrot huet, den Daidalos ugestallt zu Knossos e Labyrinth ënner dem Palais ze bauen, wou d'Ongeheier sollt drakommen.

Zu där Zäit ass et och geschitt datt d'Athener dem Minos säi Jong Androgeus ëmbruecht hunn, well hie sou vill Victoirë beim Panathenéiesche Festival hat. Et ass dunn zum Krich tëscht Kreta an Athen komm. Athen war awer nëmmen ze bezwénge nodeem de Minos säi Papp ëm Hëllef geruff an den Zeus d'Pescht op Athen geschéckt huet.

Der So no huet Athen du misse jeeweils 7 jonk Männer a Jongfraen als Tribut op Kreta schécken (dem Plutarch no all 9 Joer, anere Quelle no all Joer). Si sinn dem Minotaurus geaffert ginn. No der drëtter Kéier huet den Theseus, de spéidere Kinnek vun Athen, sech bereeterkläert matzefuere fir de Minotaurus ëmzebréngen.

De Minos huet dem Theseus den Zougank zum Labyrinth erlaabt, an der Hoffnung datt de Minotaurus hie géif friessen. Mat engem Trick konnt den Theseus awer de Minotaurus Meeschter ginn an déi athenesch Jongen a Meedercher befreien. Déi kretesch Prinzessin Ariadne huet him de spréchwiertleche Fuedem ginn, deen hien um Wee eran ofgerullt huet an deem hien um Wee eraus nogoe konnt (dohier och d'Ausdréck: de roude Fuedem, de Fuedem verléieren). D'Iddi hat d'Ariadne vum Daidalos, deen doropshi selwer, mat sengem Jong Ikaros, an dat eidelt Labyrinth agespaart ginn ass. Si sinn awer spéider entkomm.

## Interpretatiounen

Et gëtt driwwer spekuléiert op de Mythos op der minoescher Kultur baséiert. D'Ruine vum Palais zu Knossos sinn zwar ausgegruewe ginn, d'Labyrinth selwer ass awer net fonnt ginn. Archeologe ginn dovun aus, datt de Palais selwer, mat senge sëllegen Zëmmeren a Gäng, als Labyrinth den Ausschlag fir de Mythos ginn huet.

Dozou kënnt och nach, datt d'Minoer e Kult ronderëm de Stéier haten.

## Um Spaweck
Haaptstad

Eng **Haaptstad** ass de Sëtz vun der Vertriedung vun der Souveränitéit vun engem Staat (Demokratie: Parlament, Monarchie: Residenz).

Normalerweis sinn Haaptstad a Regierungssëtz identesch, mä et gëtt awer och Ausnamen, wéi z.&nbsp;B.: Holland, wou d'Haaptstad Amsterdam, de Regierungssëtz awer Den Haag ass.

Ganz dacks ass d'Haaptstad och déi gréisst Stad an dee wichtegsten Ekonomies-, Verkéiers-, Industrie-, a Kulturzentrum vun engem Staat.

Natierlech gëtt et och hei Ausnamen, wéi z.&nbsp;B. an der Tierkei: Haaptstad ass Ankara, gréisst Stad ass awer Istanbul; a Marokko: Haaptstad Rabat, gréisst Stad ass awer Casablanca, asw....

Südafrika huet ze soen dräi "Haaptstied", woubäi keng déi gréisst Stad ass: D'Parlament ass zu Kapstad, de Verwaltungs- a Regierungszentrum ass zu Pretoria (Tshwane), Gerichtshäff sinn zu Bloemfontein a gréisst Stad ass Johannesburg.

Verschidde Länner hunn eng Planghaaptstad, wéi z.&nbsp;B. Brasilien: Brasília, Australien: Canberra, Nigeria: Abuja an neierdéngs och Myanmar mat Pyinmana.

Follgend Staaten hu keng Haaptstad: Monaco, Nauru an de Vatikanstad.

## Kuckt och
* Lëscht vun den Haaptstied vun der Welt

## Um Spaweck
Pol Schmoetten

De **Pol Schmoetten**, gebuer de 17. Mee 1958 zu Diddeleng, ass e lëtzebuergesche Schrëftsteller.

No senger Primärschoul zu Diddeleng ass de Pol Schmoetten an de Stater Kolléisch gaangen. Do huet hien en Ofschloss op der A-latine-Sektioun gemaach (1978). Parallel dozou ass hien zu Diddeleng an d'Museksschoul gaangen, an an de Conservatoire vun Esch. Do huet hie Präisser fir Gei, Gesang, Kummermusek, a Musekstheorie krut.

Nom Kolléisch huet hien um Centre Universtaire zu Lëtzebuerg Philosophie a Klassesch Philologie studéiert. Hien huet dunn op d'Uni vun Heidelberg gewiesselt, wou en nieft deenen zwee Fächer och nach Theologie studéiert an 1982 säin Ofschlossexame gemaach huet.

Vun 1982 bis 1986 huet e Coursen op der Universitéit München ginn.

Duerno huet hie vun 1987 bis 1997 an der Sankt-Paulus-Dréckerei geschafft, am Ufank als Lecteur, duerno als Chefredakter vum Marienkalenner an als Editeur vun .

Vun 1997 bis 1998 war en am Educatiounsministère, an zanter Enn 1998 ass hie "Kommissär fir Museksunterrecht" am Kulturministère.

## Säi Wierk
* *[[Die Treppe]]*, Lëtzebuerg 1994
* *[[Der Tag des Igels]]*, Lëtzebuerg 1999

## Gielercher
* 2000: Servais-Präis (fir *Der Tag des Igels*).

## Um Spaweck
* Kuerzbiographie op der Websäit vum CNL
Landplanzen

D**'Landplanzen** (Embryophyta) sinn eng Grupp vu Planzen (Plantae), déi aus de Gréngalgen (Chlorophyta) entstane sinn. 
Déi éischt Noweiser vun de Landplanze stamen aus dem äerdgeschichtlechen Zäitalter vum spéiden Ordovizium. Et handelt sech dobäi ëm moosähnlech Organismen.

Sämtlech Landplanzen zeechne sech duerch eng Wuessrichtung aus, déi vun der Äerdunzéiungskraaft an dem Liichtafall bestëmmt gëtt. D'Sprosse si positiv phototrop an negativ geotrop, wuessen also vum Buedem fort a Richtung Sonnenastrahlung, fir d'Wuerzelen ass d'Tendenz ëmgedréit.

## Um Spaweck
Falschen Hond

Ënner **Falschen Hond** versteet een:

* eng Riedensaart. Gemengt ass een, deen net opriichteg ass an deen anescht schwätzt an handelt wéi en denkt. 
* de Lëtzebuerger Film: *[[De falschen Hond]]* deen 1989 nom Nikolaus Hein sengem Buch *Der Verräter* gedréint ginn ass.
Lëscht vun de gréissten Aluminiumproduzenten

An dëser **Lëscht vun de gréissten Aluminiumproduzenten** gëtt d'Hütteproduktioun un Aluminium mat Dausend Tonnen uginn.
Papperlapapp

De **Papperlapapp** ass eng Zäitschrëft fir Membere vun de Lëtzebuerger Guiden a Scouten déi an der Branche (Altersstuf) *AvEx* sinn. Se kënnt 3-mol am Joer eraus. Dës Publikatioun huet 28 Säiten a gëtt zum Deel vun de Memberen / Jugendleche matredigéiert. D'Ausgab vum Januar 2006 hat eng Oplo vun 1340 Stéck.

Rubricken déi am Paperlapapp enthale sinn:

* Wéi dann? (En nodenklechen Text, Artikel oder eng Foto)
* **Papperlatip** (gutt Rotschléi fir Bastelen, Kachen, Sangen a wat soss nach bei de Guiden a Scouten ufält)
* **Papperlanet** (Rubrik iwwer Internet an Tools rondrëm dat weltwäit Netz)

## Papperlatip

Dës Rubrik enthält virun allem praktesch Ureegungen (Bastel-Atelieren, Kachrezepter, Lidder, Spillreegelen, asw.). Si kann duerch Ausschneiden aus dem Paperlapapp zu engem Sammelheft zesummegefaasst ginn.

## Papperlanet

De Schwéierpunkt vun dëser Rubrik ass den Internet an alles wat mam Spaweck zesummenhänkt. Sou sinn ë.&nbsp;a. follgend Theme schonn erkläert ginn:

* Messenger wat ass dat?
* Akafen iwwer Internet, wéi geet dat?
* Wat ass e Guestbook?
* Wat ass eng Fotogallerie?
* Wéi kommen ech op den Internet?
* Wéi fonctionéiert E-mail, a wat ass dat?
* Wat sinn News?
* Filesharing a Peer-to-Peer Netzer, wat däerf een a wat net?

## Aner Zäitschrëften

D'Lëtzebuerger Guiden a Scouten publizéieren och nach follgend Zäitschrëften, déi méi oder manner reegelméisseg erauskommen:

* En Route (fir RaRo)
* Contact (fir Chef)
Minos

De **Minos** (II.) war an der griichescher Mythologie e bedeitende kretesche Kinnek.

## Genealogie

Säi Grousspapp war de Kinnek Minos I. dee laut dem Homer de Jong vum Zeus a vum Europa war. De Minos II. war dem Lykastes säi Jong, obwuel den Zeus och als him säi Papp duergestallt gëtt. Seng Bridder sinn de Rhadamanthys a Sarpedon. Mat senger Fra Pasiphaë (eng Duechter vum Helios huet hien d'Kanner Ariadne, Phaidra an Androgeos.

## Mythos

Wéi de Minos Kinnek gi sollt, huet hien de Mieresgott Poseidon ëm en Zeeche gefrot fir sech ze versécheren datt hien, an net säi Brudder, rechtméissege Kinnek wier. Deen huet him dunn e wäisse Stéier aus dem Waasser geschéckt deen de Minos him als Unerkennung affere sollt.

Dem Minos awer huet de Stéier sou gutt gefall, datt hien en anere Stéier a senger Plaz geaffert huet. Als Strof huet de Poseidon dofir gesuergt datt dem Minos seng Fra Pasiphaë sech mam Stéier vereenegt huet. Aus dëser Verbindung ass de Minotaurus entstanen, deen de Minos zu Knossos am Labyrinth dee vum Daidalos gebaut gouf agespaart huet.

Ëm déi selwecht Zäit ass säi Jong Androgeus zu Athen ëmbruecht ginn, wat zu engem Krich gefouert huet. Duerch d'Hëllef vum Zeus huet de Minos de Krich gewonnen, an Athen huet als Tribut misse reegelméisseg jeeweils 7 jonk Männer a Jongfraen op Kreta liwweren. Si sinn dem Minotaurus geaffert ginn. Den Theseus huet spéider de Minotaurus mat Hëllef vum Ariadne ëmbruecht.

Well den Daidalos dem Ariadne, a sou dem Theseus, gehollef huet, huet de Minos hie mat sengem Jong Ikaros am Labyrinth agespaart. Hinnen ass et awer spéider gelonge sech fräi ze maachen. Den Daidalos, deen op Sizilien bei de Kinnek Kokalos geflücht war ass vum Minos verfollegt ginn. Hien huet eng Flott ausgerëscht an ass du vu Kreta op Agrigent gefuer. Do huet hie seng Landtruppen ausgeschëfft an Ambassadeure bei de Kinnek geschéckt fir d'Ausliwwerung vum Daidalos ze fuerderen.

Deen awer war net grad enchantéiert dovun dat Truppen op senger Insel agefall sinn, ass awer zum Schäin op dem Minos seng Fuerderung agaangen an huet hie mat grousser Gaaschtfrëndlechkeet empfaangen. Dunn huet en ëm ugebueden e Bad ze huele fir sech vun de Strapazen z'erhuelen, wat de Minos och gär gemaach huet. Dës Geleeënheet hunn dem Kokalus seng Duechteren du geholl fir de kretesche Kinnek mat gliddegem Waasser z'iwwerschëdden an en sou ëmzebréngen.

Säi Kierper hu se dunn un d'Kreter iwwerginn ënner dem Virwand dat de Minos am Bad ausgerëtscht wier an aus Versinn an dat gliddegt Waasser gefall wier. Et gëtt 2 Versiounen: déi eng seet de Minos wier zeréck op Kreta gefouert ginn wou en dunn och begruewe gouf, déi aner seet e wier bei Agrigent begruef.

No sengem Doud as de Minos mat sengen zwéi Bridder Riichter an der griichescher Ënnerwelt, dem Hades ginn.

## Verschiddenes

* De Sophokes huet eng Tragedie iwwer de Mythos geschriwwen, déi awer leider verluer gaangen, respektiv nach just a Fragmenter erhalen, ass.
* Nom Minos gouf déi minoesch Kultur benannt.

## Um Spaweck
Daidalos

Den **Daidalos** (gr. = dee Konschtfäerdegen / och: Dädalus) war an der So, en Athener, den eelste vun de bildende Kënschtler vun den Hellenen, deem vill Erfindungen zougesprach gi sinn.

## Mythos
Den Daidalos war de Jong vum Metion, Urenkel vum Erechtheus, dee konschfäerdechste Mann vu senger Zäit, Baumeeschter a Sculpteur. An deene verschiddenste Géigende vun der Welt si seng Wierker bewonnert ginn. Wärend bei deene fréiere Meeschteren d'Skulpturen d'Aen zou haten an d'Äerm net vum Kierper getrennt waren, hu seng Skulpturen d'Aen op gehat, d'Äerm ausgestreckt an d'Been zum Schrëtt ausernee gehat.

Awer sou grouss wéi den Daidalos och als Kënschtler war, so agebilt an houfreg war en och.
En huet säin Neveu (senger Schwëster hire Jong) a Schüler den Talos (anere Quelle no de Perdix) aus Näid ëmbruecht, andeems en e vum Athena senger Buerg erofgestierzt huet, well deen d'See (an och nach aner Saachen) erfonnt huet. Wärend den Daidalos mam Begriefnes
s beschäftegt war ass en iwwerrascht ginn an huet virginn eng Schlaang ze begruewen. Trotzdeem ass e virum Geriicht vum Aeropag wéinst Mord ugeklot a fir schëlleg befonnt ginn. Doropshin ass e vun Athen op Kreta bei de Kinnek Minos geflücht.

Duerch seng Kënschte war en do héich ugesinn an ass och zum Frënd vum Minos ginn. Fir de Minos huet hien och d'Labyrinth ënner dem Palais vu Knossos gebaut fir de Minotauros, de Jong vum Minos senger Fra Pasiphaë an dem Stéier vum Poseidon anzespären. Nodeem de Bau fäerdeg war hat souguer den Daidalos selwer Schwieregkeeten selwer erëm erauszefannen.

Mä den Daidalos huet och dem Minos senger Duechter, dem Ariadne bäigestan an him de Rot ginn wéi et dem Theseus kéint hëllefe fir datt deen de Minotauros kéint ëmbréngen an erëm aus dem Labyrinth kéint erausfannen.

Dofir ass hie vum Minos selwer (nom Doud vum Minotauros) zesumme mat sengem Jong Ikaros am Labyrinth agespaart ginn. Nodeem e sech a säi Jong doraus befräit hat, huet e sech eppes ausgeduecht fir vun der Insel Kreta ze flüchten: en huet ugefaange Fiedere vu verschidde Gréisste mat Wues zesummenzepechen. Den Daidalos huet no engem kuerzen Test den Ikaros gewarnt mat de Filleken entweeder ze no un d'Mier ze kommen (well se dann duerch de Gësch ze schwéier ginn) oder ze no un d'Sonn (well dann de Wues deen d'Flilleken zesummenhält schmëlzt). Dunn hunn hien a säi Jong sech déi kënschtlech Flilleken ugedoen a sinn domat an d'Luucht geflunn.

De Papp ass virgeflunn an huet vun Zäit zu Zäit no sengem Jong gekuckt, mä op eemol no laanger Rees ass den Ikaros iwwermiddeg ginn an ass ëmmer méi héich geflunn. Lues a lues ass de Wues deen d'Fiederen zesummegehalen huet geschmolt an hien ass ofgestierzt.

Den Daidalos huet no sengem Jong gesicht deen net méi hanner him war an huet e schliisslech opgrond vun de Fiedere fonnt, säi Kierper louch op enger Insel, déi haut Ikaria genannt gëtt.

Nodeem den Daidalos säi Jong Ikaros erëmfonnt hat ass hie virun op Sizilien bei de Kinnek Kakolos gaangen. Seng Konscht huet wéi ëmmer all d'Awunner an Erstaune gesat.

## Um Spaweck
Suedel

De Begrëff **Suedel** huet e puer Bedeitungen:
* Eng Sëtzkonstruktioun fir op engem Päerd ze reiden: Suedel (Päerd)
* Eng Sëtzkonstruktioun fir op engem Vëlo ze fueren: Suedel (Vëlo)
L'Eroica

**L'Eroica** ass eng *Oldtimer*-Vëloscourse duerch dat italieenescht Chianti-Gebitt, déi zanter 1997 gefuer gëtt.

All Joer am Hierscht begéine sech an der Toskana bis zu 1.000 Participanten fir eng Vëloscourse, déi ënner nostalgesche Konditiounen ofleeft. Op enger Streck vun ronn 40, 80, 135 oder souguer 200 Kilometer, dovu ronn d'Hallschent op Schlakeweeër, fuere gesond Naturen op Vollgummipneuen. Modern Vëloen a Vëlosgezei sinn och erlaabt, mä no de Statute ginn nëmmen *Helde* gewielt, déi mat Material gefuer sinn, dat virun 1980 gebaut gouf. Technesch Hëllef gëtt et an der Course natierlech keng.

## Um Spaweck
*Websäit vun der Eroica
Kola (Hallefinsel)

D**'Hallefinsel Kola** (Russesch: *Кольский полуостров* - "Kol'ski poluostrow") läit op russeschem Territoire a gehéiert zu dem Oblast Murmansk. D'Hallefinsel grenzt um nërdleche Bord un d'Barent Mier an am Osten a Süden un d'Wäisst Mier.

D'Gebitt ass räich un natierleche Ressourcen (Äerzer a Mineraler). Minett, Aluminium, Titan an Apatit sinn déi déi am heefegste virkommen.

Am Nordoste läit Murmansk, déi gréisst Stad vun der Hallefinsel. Zu sowjeteschen Zäite war d'Hafestad den Zentrum vun der Atom-U-Boot Produktioun an Haaptsëtz vun der sowjetescher (haut russescher) Nordmierflott.

Kola huet duerch déi sëllege militäresch an industriell Aktivitéiten an deene leschte Joerzéngten ekologesch ferm gelidden. D'Eraushuele vum Apatit an déi bestänneg radioaktiv Kontaminatioun duerch déi iwwer 250 -haut zwar net méi aktiv, mä schlecht isoléierten- Atomreaktere sinn hei d'Haaptursaachen.

Zanter 1970 ginn op der Hallefinsel och geologesch Buerunge gemaach. Déi déifst ass déi sougenannt Kola-Buerung. 1994 gouf eng Déift vun 12.262 Meter erreecht, bis haut Weltrekord.

## Um Spaweck
* E Rapport iwwer en Ausfluch op Kola (op Däitsch an op Englesch)
Berkelium

**Berkelium** (Symbol **Bk**) ass e cheemescht Element mat der Uerdnungszuel 97 am Periodesystem vun den Elementer. Déi relativ Atommass vu sengem stabilsten Isotop ass 247.

## Um Spaweck
Beryllium

**Beryllium** (Symbol **Be**) ass e cheemescht Element mat der Uerdnungszuel 4 am Periodesystem vun den Elementer.

## Eegenschaften
D'relativ Atommass vu Beryllium ass 9,012182. D'Elektronestruktur ass 1s22s2, wat also bedeit, datt Beryllium 2 Elektronen an der baussenzeger Schuel huet. D'Dicht bedréit 1.85 g/cm3 an de Radius vum Ion 0,31 Å. De Schmëlzpunkt läit bei 1.283 Grad Celius an de Kachpunkt bei 1.500 Grad Celius (bei 5mm Hg Drock). Beryllium kristalliséiert ënner der Form Hexagonal Kompakt. 
D'Perimeter vun der Maille sinn:
* a = 2.286 Å
* c = 3.583 Å
* c/a = 1.568

Beryllium ass relativ oxidationbestänneg obschonn d'Formatioun een Delta H vu -143.1 Kcal/mol huet. Dat bedeit also, datt d'Formatioun vum Oxid net ënner thermodynamescher Kontroll steet mä ënner kinetescher. Eng Erklärung ass, datt de Volume vum neie Moleküll BeO (an och BeO2) méi grouss ass wei de Volume vu Be an datt doduerch ee Film op der Uewerfläch gebilt gëtt, deen de Rescht vum Beryllium schützt.

Ee vun den Haaptënnerscheeder mat den aneren Äerdmetaller gëtt aus der Ioniséierungsenergie, och Ioniséierungspotential genannnt, däitlech:

Et gesäit een also, datt de Beryllium eng relativ héich éischt an zweet Ionisatiounsenergie brauch. Et gesäit een och eng gewëssen Änlechkeet mam Zénk. Willemit (Zn2SiO4) ass ganz änlech mat Phenacite (Be2SiO4).

Dës Änlechkeet mam Zénk läit un der Elektonekonfiguratioun ([Ar]3s23p63d10).

Beryllium ass den Ion 2+ deen am meeschte Waassermoleküllen nieft sech sammele kann, wat op seng héich Charge par Rapport zum Radius vum Ion zeréckzeféieren ass.

## Geschicht

Déi éischt Kenntnesser vum Element sinn 2000 v. Chr. ze fannen duerch d'Edelsteng Beryl, Emerod an Aquamarin. Mä eréischt am Joer 1798 huet den Nicolas Louis Vauquelin de Beryl als Oxid isoléiert. Hien huet dobäi Follgendes festgestallt: den Oxid ass net vill anescht wéi Aluminiumoxid, huet e séisse Goût, ass an Ammoniumkarbonat léislech a beschleunegt sech net mat Kaliumoxalat oder Tartrat. 1828 gouf den haitegen offiziellen Numm Beryllium international unerkannt.

## Kuckt och
* Berylliumoxid

## Um Spaweck
Bismut

**Bismut** oder **Wismut** (Symbol **Bi**, vu *Bismutum*), ass e cheemescht Element mat der Uerdnungszuel 83 am Periodesystem vun den Elementer. Seng relativ Atommass ass 208,98038.

Bismut ass e roudelzeg-wäisst a blénkegt Schwéiermetall.

## Numm
Den Numm staamt aus dem mëttelhéichdäitsche *wismāt* an et sinn e puer Varianten am Ëmlaf: "Bismuth", "Wismut" a "Wismuth".

## Um Spaweck