Geographesch Breet

**Breedegraden** oder d**'geographesch Breet** φ oder B (en. *latitude*, lat. *latitudo*, fr. latitude oder och däitsch ofgekierzt mat *Lat.* oder *LAT*) ass déi am Wénkelmooss (also a Grad) notéiert nërdlech oder südlech Distanz vun enger Plaz (Punkt) vun der Äerduewerfläch vum Equator. D'Breet ka Wäerter vun 0° (um Equator) bis ±90° (op de Polen) hunn. Amplaz vum Virzeechen (traditionell +Nord, −Süd) ass och *N* oder *S* zougelooss.
* Plaze mat der selwechter Breet leien op engem Breetekrees, och *Breeteparallel* oder *Parallelkrees* genannt.
* Fir d'Identifikatioun vun engem Punkt op der Äerduewerfläch – fir d'Bestëmmung vu senger geographescher Positioun – gëtt zousätzlech zur Breet och d'Positioun vu senger *[[Geographesch Längt|geographescher Längt]]* gebraucht. D'Definitioun ass bis op de Claudius Ptolemäus zeréckzeféieren.

## Ënnerdeelung
D'geographesch Breet gëtt sexagesimal a Grad, Minutten an a Sekonnen uginn, woubäi eng Minutt 60 Sekonnen an ee Grad 60&nbsp;Minutten huet (wéi bei der Zäit). Bei Dezimalgraden/-minutten/-sekonne ginn Nokommawäerter uginn.

Et gëtt verschidde Methode vun Duerstellungen, z.&nbsp;B.: 
# Grad, Dezimalminutten: 66° 43,2′
# Dezimalgrad: 66,72°
# Grad, Minutten, Sekonnen: 66° 43′ 12″
# Grad, Minutten, Dezimalsekonnen: 66° 43′ 12,96″

Nëmmen déi éischt Form ass an der Fluchnavigatioun an zanter laangem och an der Nautik gebräichlech.

Eng Bouminutt entsprécht um dem Equator a bei de Meridianen enger Streck vun enger Séimeil oder 1852 Meter, wärend d'Streck vun der Bouminutt op de Breetekreesser *φ* (nërdlech oder südlech vum Equator) ëm de Facteur cos*φ* méi kleng ass.

Bei Donnéeë vu geographesche Koordinaten ass d'Breet ëmmer fir d'éischt unzeginn, dann eréischt d'Längt: *„B virun L, wéi am Alphabet“*. Hire Grond huet dës Konventioun an der Geschicht: d'Breet konnt scho Joerhonnerte virun der Längt zimmlech exakt bestëmmt ginn.

### Koordinatebeispiller

* München: zirka 48° 09′ nërdlech Breet, 11° 35′ ëstlech Längt
* San Francisco: zirka 37° nërdlech Breet, 122° westlech Längt

## Bestëmmung vun der geographescher Breet

D'Breet léisst sech zimmlech einfach aus dem héchste Sonnestand *(Mëttesbreet)* oder aus der Héicht vu Stären déi kulminéiere bestëmmen.

Op der Nordhallefkugel vun der Äerd gëtt d'Héicht vum relativ helle Polarstär *(Polaris)* iwwer dem Horizont zimmlech genee de Breedegrad un: Um Equator erschéngt de Polarstär um Horizont, um Nordpol steet e souzesoe vertikal um Himmel. Tatsächlech ass de *Polaris* knapps 1° vum Himmelspol ewech; de Feeler deen doduerch entsteet ass wéinst der Äerddréiung zweemol am Dag 0°, zweemol 1,5° a kann duerch einfach Formele verklengert ginn.

Schonn d'Séifuerer vum spéide 15. Joerhonnert hate verstanen d'Breet fir Navigatioun ze gebrauchen. D'Bestëmmung vun der geographescher *Längt* war dogéint méi komplizéiert an huet eng méi genee Koppelnavigatioun gefuerdert oder d'Miessung vun den Äerdmound-Stär-Distanzen. Zanter dem 18. Joerhonnert geschitt dat mat der geneeër Auerzäit vu Chronometeren, an zanter 1990 nach méi einfach mat GPS-Satellittenempfänger.

## Geodetesch, ellipsoidesch, astronomesch a geozentresch Breet
### D'[[ellipsoidesch Breet]]
entsprécht, wann als Äerdmodell e Rotatiounsellipsoid gebraucht gëtt, dem Wénkel tëscht der Equatorniveau an der Ellipsoidnormalen. Dës Breet gëtt och *geodetesch Breet* genannt an an der Landesvermiessung an an der Kartographie gebraucht.

### D'[[astronomesch Breet]]
bezeechent an der Geodesie de Wénkel tëscht der tatsächlecher Vertikaler an dem Equatorplang. D'Differenz zu der ellipsoidescher Breet ass eng Komponent vun der Vertikalofwäichung.

### D'[[geozentresch Breet]]
ass d'Richtung zum Äerdmëttelpunkt. D'Vertikal an d'Ellipsoidnormal verlafen – ausser um Equator an op de Polen – net duerch den Äerdmëttelpunkt. Déi geozentresch Breet ënnerscheet sech vun der *geographescher* Breet ëm bis zu 0,2°.

## Um Spaweck

*  Längten- a Breetegraden einfach erkläert
*  Bild vun der geographescher Längt a Breet
*  Geographesch Längten- a Breetegrade vun däitsche Stied a Gemengen (zirka 6.000)
*  Java-Applet fir d'Duerstellung vun der geographescher a geozentrescher Breet