open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Optescht Teleskop

En **optescht Teleskop** ass en optescht Instrument, mat deem een Objeten, déi wäit ewech leie vergréissert kucke kann, respektiv mat enger héijer Opléisung ënnersiche kann. No hirem Opbau ënnerscheet een tëscht dem Lënsenteleskop an dem Spigelteleskop.

Optesch Teleskope gi virun allem fir d'Observatioun um Terrain (Spektiv, Aussiichtsrefrakter) a fir astronomesch Objete benotzt. Bei Sonnenobservatioune muss en adequate Sonnefilter benotzt ginn. Et gëtt awer och aner Asazgebidder wéi z.&nbsp;B. fir d'Erfuersche vun der Äerdatmosphär mat LIDAR-Teleskopen, Kontroll- an Zilteleskopen (Diopter), Theodolitten a Satellittegeodesie.

D'Objektiv oder d'Spigelsystem vun engem opteschen Teleskop mécht op sengem Bildplang e reellt Bild. Dat Bild kann op zwou Aarten siichtbar gemaach ginn:

* direkt um Bildplang (Objektiv-Brennwäit) 
*:Am einfachste Fall duerch fixéiere vun enger Mattscheif als Projektiounsfläch. An der Astrofotografie ass e Film, eng Fotoplack aus Glas oder e Bildsensor um Bildplang, déi genee wéi an enger Kamera beliicht ginn.
* duerch en Okular
*: Dofir gëtt d'Bild fir dat mënschlecht A opbereet, sou datt eng direkt Observatioun méiglech gëtt. Donieft léisst sech duerch e Wiessel vun der Brennwäit vum Okular d'Vergréisserung vum uviséierten Objet änneren.

Wéinst hirer grousser Brennwäit an hirem Gewiicht ginn Teleskope (mat Ausnam vu klenge Spektiven) vu Montéierunge gehalen a beweegt. D'Stabilitéit an d'Steierungsméiglechkeete sinn – besonnesch bei Observatoiren – fir d'Leeschtung vun den Teleskopen néideg.

Optesch Teleskope fir wëssenschaftlech Zwecker sinn haut bal nëmme Spigelteleskopen. Déi aktuell gréisst hunn Haaptspigele mat 10&nbsp;m Duerchmiesser (Keck-Teleskopen I an II op Hawaii, mat zesummegesate fragmentéierte Spigelen), respektiv 8,2&nbsp;m Duerchmiesser (Very Large Telescope VLT, am Chile, bedriwwe vum Europäesche Südobservatoire, am Ganze véier Eenzelteleskopen déi zesummegeschalt kënne ginn, mat Haaptspigelen aus jee engem Glaskeramikblock).

D'Hubble-Weltraumteleskop ass e Beispill fir e grousst optescht Teleskop op enger Äerdëmlafbunn. Well een awer an der Tëschenzäit geléiert huet, och op der Äerduewerfläch d'Opléisungsverméigen vu groussen Teleskope iwwer Interferometrie an adaptiv Optik auszenotzen, solle bei neie Projete fir Weltraumteleskope virun allem Spektralberäicher erfuerscht ginn, déi d'Äerdatmosphär net duerchléisst: (UV, Infraroutstralung, Röntgenstralung). Déi gehéieren da streng geholl net méi zu den opteschen Teleskopen, gläichen deenen awer a viller Hisiicht, mat Ausnam vun de Röntgenteleskopen.

## Kuckt och

## Um Spaweck
* AtmWiki:Teleskoptypen
Péril en la demeure

**Péril en la demeure** ass e franséische Film vum Michel Deville aus dem Joer 1985 nom Roman *Sur la terre comme au ciel* vum René Belletto.

## Ëm wat geet et am Film?
Den David (Christophe Malavoy), Museksprofesser gëtt dem Viviane (Anaïs Jeanneret) der Duechter vun der Julia (Nicole Garcia) an dem Graham (Michel Piccoli) Tombsthay, enger wuelsituéierter Koppel Nollhëllefstonnen an der Gittar. D'Julia Tombsthay fänkt eng Liaisoun mam David un...

## Auszeechnungen
* Césars 1986: Beschte Regisseur: Michel Deville - Beschte Schnëtt: Raymonde Guyot
* 1986: Präis vum Syndicat Français de la Critique

## Um Spaweck
* De Film op der IMDb 
* De Film op dvdclassik
Rhens

**Rhens** ass eng Stad am Landkrees Mayen-Koblenz a Rheinland-Pfalz an zweete Verwaltungssëtz vun der Verbandsgemeng Rhein-Mosel, zu där se och gehéiert. 
## Geographie
Rhens läit op enger Héicht vu 77 m um westlechen Uwänner vum Rhäin, dat relativ flaach ass, vis-à-vis vum géien Hank, op där anerer Rhäinsäit, op deem d'Marksburg steet. Rhens gehéiert zanter zum UNESCO-Kultur-Weltierwen "Oberes Mittelrheintal".

Rhens ass mam Zuch oder iwwer d'B 9 gutt z'erreechen. Zu Rhens gehéieren d'Quartieren Hünenfeld a Schauren.

## Geschicht
Rhens gouf eng éischt Kéier den 29. September 874 schrëftlech ernimmt, wéi den Äerzbeschof vun Tréier Bertolf dem Klouschter St. Kunibert zu Köln säi Besëtz confirméiert huet. 1174 hunn d'Grofe vu Saffenburg hire Rhenser Besëtz un d'Kurfürstentum Köln verkaaft.

Dat bedeitendst Evenement an der Geschicht vun der Stad war 1338, wéi de sougenannte Kurverein zu Rhense forméiert gouf, wou sech siwe Kurfürsten op déi zukünfteg Modalitéite vun der Wal vum neien däitsche Kinnek eens goufen, an dem Poopst säi vun him beusprocht Approbatiounsrecht oferkannt hunn.

Den 11. Juli 1346 gouf de Karel IV. (Karel I. vu Lëtzebuerg) zu Rhens zum réimesch-däitsche Kinnek gewielt. 1400 gouf de Wenzel, dem Keeser Karel IV. säi Jong, als réimesche Kinnek ofgewielt, an de Ruprecht III., de Palzgrof bei Rhein, zu Rhens zum neie Kinnek gewielt.

Zënter der Mëtt vum 19. Joerhonnert gëtt et Mineralwaasser a soss Gedrénks, dat hautesdaags ënner de Markennimm „Rhenser“, „Perling“ a „Silvetta“ verkaaft gëtt, zu Rhens ofgefëllt.

Rhens huet haut eppes iwwer 3000 Awunner.

## Kuckeswäertes
* De *[[Königsstuhl (Rhens)|Königsstuhl]]* (vun ëm 1400)
* Scharfer Turm - vun 1396 direkt um Rhäin als Douanestuerm gebaut, méi spéit Prisong, zënter den 1990er Jore fir Manifestatiounen
* Stadhaus op der Maartplaz. De Rez-de-Chausée ass vu 1500, den ieweschte Stack an d'Giewele si vu ronn 1600.
* Deutsches Haus - gebaut 1566 -1570, imposant Fachwierkhaus.
* Historeschen Zentrum ("Flecke") 
* d'Stadmauer mat hire Paarten
* d'Parkierch St. Dionysius Bausubstanz aus dem 11. Jh., barock Bannendekoratiounen
* Parkierch St. Theresia - direkt beim Zentrum

## Galerie

Fichier:Altes Rathaus Rhens.JPG|Aalt Stadhaus
Fichier:Historischer Ortskern Rhens.jpg|Historeschen Zentrum
Fichier:Ochsenbrunnen Rhens.jpg|Ochsebur
Fichier:Stadttor Rhens.jpg|Stadpaart mat Vue op d'aalt Stadhaus
Fichier:St. Dionysius Rhens.jpg|St. Dionysius a Kierfecht
Fichier:St. Theresia Rhens.jpg|St. Theresia
Fichier:Königsstuhl von Rhens 2009.jpg|Königsstuhl als Erënnerung un de Kurverein von Rhense 1338
Fichier:Marksburg von Rhens.jpg|Vue vum Rhenser Rhäinufer op d'Marksburg
Fichier:Rhens Stadtmitte.jpg|Aalt Stadhaus


## Literatur
* Stephan Hoppe: * Architektur der Renaissance am Rhein*. In: Renaissance am Rhein, Katalog zur Ausstellung im LVR-Landesmuseum Bonn, 2010/2011. Verlag: Hatje Cantz. ISBN 978-3-7757-2707-5

## Um Spaweck

* Internetsite vun der Stad Rhens
* Historesch Informatiounen iwwer Rhens bei regionalgeschichte.net
La lectrice (Film)

**La lectrice** ass e franséische Film vum Michel Deville aus dem Joer 1988 nom Roman mam selwechten Numm vum Raymond Jean.
## Ëm wat geet et am Film?
D'Constance liest Mënschen déi eleng sinn, Bicher vir, sou engem klenge Meedchen, engem Direkter, engem Generol senger Wittfra an dem Eric, engem jonke kierperlech Handicapéierten...

## Auszeechnungen
* 1988: Louis-Delluc Präis

## Um Spaweck
* De Film op der IMDb
* Kritik vum R. Ebert
Rimm (Gezei)

E **Rimm** ass e Band, deen een ëm d'Hëften oder d'Taille dréit. Säin Zweck ass et, déi verschidde Kleedungsstécker besser zesummenzehalen (zum Beispill d'Box oder de Rack). Et kann een de Rimm awer och einfach als moudeschen Accessoire undoen oder fir en anere Géigestand dru festzemaachen.

Um Rimm ass eng Block mat där een de Rimm fixéiert a méi oder manner enk mécht. Meescht ass de Band aus festem a resistente Material, wéi zum Beispill Lieder, an d'Block aus Metall.

Bei Uniforme gëtt de Rimm, deen am Asaz gedroe gëtt, *Koppel* genannt.

E Rimm gëtt och heiansdo benotzt, fir aner Leit domat ze schloen.

## Kuckt och
* Brëtellen

## Um Spaweck
Lieder

**Lieder** ass e strapazéierfäegt a flexibelt Material, dat aus der Haut vun Déiere gemaach gëtt. Déi Haut gëtt gegierft an domat cheemesch haltbar gemaach, awer hir natierlech Faserstruktur bleift dobäi erhalen. Lieder gëtt fir eng ganz Rei vu Produkter benotzt, wéi zum Beispill fir Bicher ze bannen, an der Moud (Schung, Rimmer, Jacketten, Poschen....) oder an der Miwwelproduktioun (Fotellen, Still...).

Dat meescht Lieder gëtt aus der Haut vu Ranner, Geessen oder Schof gemaach. Et gëtt awer och Lieder aus der Haut vu Krokodilen, Büffelen, Känguruen, Schlaangen, Straussen an aneren Déieren.

## Um Spaweck
Hombori Tondo

Den **Hombori Tondo** (fr. *Monts Hombori*) ass e Biergmassiv am Mali. E läit an der Regioun Mopti direkt nieft der Uertschaft Hombori op der Strooss, déi vu Gao op Mopti féiert. De sougenannten Tafelbierg Hombori Tondo ass mat 1.153 Meter den héchste Bierg vum Mali.

Den Hombori Tondo ass och eng wichteg archeologesch Plaz, vru ronn 2000 Joer hunn do Mënschen an Hiele gelieft. Um Bierg liewen haaptsächlech d'Ethnië Songhai an Dogon.
Quino

De **Quino**, mam richtegen Numm **Joaquín Salvador Lavado Tejón**, gebuer de 17. Juli 1932 zu Mendoza an Argentinien an och do gestuerwen den 30. September 2020, war e Comic-Auteur an -Zeechner.

Säi bekanntste Personnage ass d'Mafalda, e Meedchen, dat aus senger Siicht Alldaagsproblemer duerchlieft a kommentéiert. Heiandsdo sinn et och, hannert de "kanneregen" Aussoen, Uspillungen op gesellschaftlech oder politesch Aspekter, déi wärend der Militärdiktatur an Argentinie just "verstoppt" konnte gemaach ginn.

1973 huet de Quino, mat *Mafalda* opgehalen a moolt zanterhir humoristesch Cartoons. D'Mafalda moolt e just nach fir engagéiert Campagnen, z.&nbsp;B. fir d'Unicef oder Amnesty international.

Hien ass den 30. September 2020 un de Follge vun engem Hiereschlag gestuerwen.

## Auszeechnungen
Hie krut fir säi Wierk eng ganz Rëtsch Präisser a spueneschsproochege Länner, wéi de Premio Quevedos 2000, oder de Premio Gat Perich 2010.

A Frankräich gouf en zum Officier des Arts et des Lettres an zum Officier de la Légion d'honneur ernannt. Och d'Mafalda krut dës Auszeechnung, an ass domat deen éischte Bande-dessinées-Personnage, dee sou eng krut.

## Wierker
### op franséisch
;Mafalda
# *Mafalda*
# *Encore Mafalda*
# *Mafalda revient*
# *La bande à Mafalda*
# *Le monde de Mafalda*
# *Le petit frère de Mafalda*
# *La famille de Mafalda*
# *Mafalda et ses amis*
# *Les vacances de Mafalda*
# *Le Club de Mafalda*
# *Mafalda s'en va*
# *Il était une fois Mafalda*
* *Mafalda l'intégrale*
* *En voyage avec Mafalda*

;Sammlunge vu Cartoonen
* *Pas mal et vous?*
* *Bien chez soi*
* *À votre bon cœur*
* *Laissez-moi imaginer*
* *Provision d'humeur*
* *Quino-thérapie*
* *Ça va les affaires?*
* *Les gaffes de Cupidon*
* *Qui est le chef?*
* *À table!*
* *On est né comme on est né*
* *C'est pas ma faute*
* *Les gens sont méchants*
* *Un présent imprésentable*
* *La Guernica*

## Um Spaweck
*  Offiziell Websäit
Jackett

Eng **Jackett** ass e Kleedungsstéck mat laangen Äerm dat den Uewerkierper bedeckt. Iwwer Broscht a Bauch ka se op- an zougemaach ginn, zum Beispill mat Hëllef vun enger Tirett oder Knäpp. Si gëtt souwuel vu Männer wéi och vu Fraen ugedoen, mä meeschtens gëtt et geschlechtsspezifesch Modeller. De Stofft oder d'Material vun enger Jackett ass generell relativ schwéier oder déck well den Haaptzweck vun der Jackett de Schutz géint d'Keelt ass.

Den Ënnerscheed tëscht der Jackett an dem Mantel läit bei der Längt vum Gezei: eng Jackett geet net méi déif wéi den Hënner.

## Um Spaweck
Mantel

E **Mantel ** ass e Kleedungsstéck mat laangen Äerm dat den Uewerkierper bedeckt. Et gläicht enger Jackett. De gréissten Ënnerscheed läit an der Längt. Haut gëllt generell, datt d'Jackett bis un den Hënner geet, mä et hänkt vun der Epoch a vun der Moud of, bei wéi enger Gréisst d'Jackett ophält an de Mantel ufänkt. Mäntel déi iwwer de Knéien ophalen, ginn *Trois quarts* genannt.

De Mantel gëtt generell baussent dem Haus ugedoen, mat Ausnam vu bestëmmte Forme wéi dem Buedmantel. E gëtt meescht am Wanter ugedoen a soll géint d'Keelt schützen. E Reemantel schützt sengersäits, wéi den Numm et noleet, géint Reen. Bekannt ass dobäi besonnesch den Trenchmantel a Mäntel déi aus Gabardine konfektionéiert sinn. Fir Wantermäntel oder Juegdmäntel ass de Loden e beléift Stoft.

## Um Spaweck
Pullover

E **Pullover**  oder **Plower** ass e Gezei mat zwéi laangen Äerm dat den Uewerkierper bedeckt. Ëm den Hals huet e generell e ronnen Ausschnëtt oder e Rollcol.

Am Géigesaz zu anere Kleedungsstécker wéi zum Beispill der Jackett kann een de Pullover iwwer Bauch a Broscht net op- an zoumaachen. Fir de Pullover unzedoen, muss een en iwwer de Kapp strëppen. Dohier kënnt och den Numm: vun den englesch Wieder "to pull" (= *zéien*) an "over" (= *iwwer*).

E Pullover kann aus Woll gestréckt sinn oder aus anerem Material wéi Kotteng oder Konschtfasere gemaach sinn.

## Kuckt och
* Sweater

## Um Spaweck
Guardian Industries

**Guardian Industries Corp.** ass eng US-amerikanesch industriell Entreprise, déi international aktiv ass. Si ass ee vun de weltwäite Leaderen an der Produktioun vu Flaachglas, fäerdege Glasprodukter a Glasfaserisoléierung a schafft och an der Distributioun vu Baumaterialien. Si ass an Nord- a Südamerika, Europa, Asien an am Noen Osten aktiv. Zanter 2017 gehéiert d'Kapital zu 100% Koch Industries vun de Bridder Charles an David Koch. Den europäesche Sëtz vu Guardian war bis 2016 zu Nidderkäerjeng, zanterhier ass en zu Bartreng.

## Geschicht
Guardian gouf 1932 als *Guardian Glass Company* gegrënnt a war deemools eng Firma, déi viischt Fënstere fir d'Autosindustrie produzéiert huet.

1970 gouf déi éischt Fabrick fir Flaachglas ("Floatglas") am Bundesstaat Michigan opgemaach. 2015 hat Guardian 28 där Fabricken op der Welt. An den 1980er huet d'Entreprise ugefaange sech ze diversifizéieren a mat der Produktioun vu Glasfaserisoléierung ugefaangen.

Den 11. Juli 1980 gouf a Presenz vum William Davidson, dem Grënner vu Guardian, an dem Wirtschaftsminister Gaston Thorn de Grondstee fir de Bau vum Wierk *Luxguard* zu Nidderkäerjeng geluecht. Et war dat éischt Wierk vu Guardian an Europa an eng exakt Kopie vum Wierk zu Kingsburg an den USA. Mat der Produktioun am Wierk gouf den 21. November 1981 ugefaangen. Duerno sinn nach weider Wierker an Däitschland, Spuenien, England, Ungarn a Polen opgemaach ginn.

1988 ass d'Wierk *Luxguard II* zu Diddeleng opgaangen. Véier Joer méi spéit huet Guardian Industries nach en anert Wierk zu Gréiwemaacher opgemaach (*Guardian Automotive E.S.A.*), wat 2014 awer erëm verkaaft ginn ass.

1998 huet d'Entreprise d'Firma *Builder Marts of America* (BMA) an 2000 *Cameron Ashley Building Products* (haut *Guardian Building Products Distribution*) kaaft an domat d'Presenz vu Guardian am Beräich vun der Distributioun vu Baumaterial gestäerkt huet.

Den 1. Juli 2015 huet Guardian säin neien europäesche Sëtz mat 120 Employeën zu Bartreng ageweit. Op hirer Websäit huet Guardian 2015 uginn, 1200 Leit zu Lëtzebuerg ze beschäftegen.

Am Summer 2020 huet Guardian ugekënnegt, d'Fabrick zu Diddeleng (Luxguard II) zouzemaachen; et géif sech net méi rentéiere fir an en neien Uewen z'investéieren. Eng 200 Aarbechtsplaze goungen doduerch verluer. Zur selwechter Zäit sinn zu Czenstochowa a Polen an zu Orosháza an Ungarn nei Fabrécken opgaangen, ë.&nbsp;a. well do grouss Produzente vun Aluminiumsfënsteren hire Sëtz hunn.
La grande frousse

**La grande frousse** oder och *La cité de l'indicible peur* ass e franséische Film vum Jean-Pierre Mocky aus dem Joer 1964 nom Roman *La cité de l'indicible peur* vum Jean Ray.

## Ëm wat geet et am Film?

D'Inspekteren Triquet a Virgus sinn a klenge franséischen Dierfer op der Sich no engem Verbriecher deen aus dem Prisong ausgebrach ass.
## Soss
• La grande frousse war den Titel vum gekierzte Film wéi hien an d'Kinoe koum. Am Joer 1972 huet de Jean-Pierre Mocky de Film erëm a senger ganzer Längt an och mam original geplangten Titel *La cité de l'indicible peur* nei erausbruecht.

• De Film gouf zu engem groussen Deel zu Salers an der Auvergne gedréint.

## Um Spaweck
*De Film op der IMDb
Plover

**Plover** ass den Numm vu follgende Stied an Uertschaften:
* Plover, eng Stad am Pocahontas County (Iowa)
* Plover, eng Stad am Portage County (Wisconsin)
* Plover, eng Uertschaft am Marathon County (Wisconsin)
* Plover, eng Uertschaft am Portage County (Wisconsin)
* Plover Islands sinn eng Inselgrupp déi zu Kanada gehéieren

## Kuckt och
Fir d'Gezei kuckt: Pullover
Jacques Bergerac

De **Jacques Bergerac**, gebuer als *Jacques Gilbert Henri Bergeruc* de 26. Mee 1927 zu Biarritz, a gestuerwen de 15. Juni 2014 zu Anglet an de Pyrénées-Atlantiques, war e franséische Schauspiller.

De Bergerac war vun 1953 bis 1957 mat der Schauspillerin Ginger Rogers a vun 1959 bis 1964 mat der Schauspillerin Dorothy Malone bestuet.

## Filmographie
#### Kino
* 1954: *[[Beautiful Stranger]]* - Regie: David Miller - Haaptacteuren: Ginger Rogers, Herbert Lom
* 1956: *[[Marie-Antoinette reine de France]]* - Regie: Jean Delannoy - Haaptacteuren: Michèle Morgan, Richard Todd
* 1956: *[[Strange Intruder]]* - Regie: Irving Rapper - Haaptacteuren: Edmund Purdom, Ida Lupino
* 1957: *[[Les Girls (Film 1957)|Les Girls]]* - Regie: George Cukor - Haaptacteuren: Gene Kelly, Mitzi Gaynor
* 1958: *[[Gigi (Film 1958)|Gigi]]* - Regie: Vincente Minnelli - Haaptacteuren: Leslie Caron, Louis Jourdan
* 1958: *[[Un homme se penche sur son passé]]* - Regie: Willy Rozier - Haaptacteuren: Barbara Rütting, Hans Christian Blech
* 1959: *[[Thunder in the Sun]]* - Regie: Russell Rouse - Haaptacteuren: Susan Hayward
* 1960: *[[The Hypnotic Eye]]* - Regie: George Blair - Haaptacteuren: Merry Anders, Marcia Henderson
* 1961: *[[Fear No More]]* - Regie: Bernard Wiesen - Haaptacteuren: Mala Powers, John Harding
* 1962: *[[Una domenica d'estate]]* - Regie: Giulio Petroni - Haaptacteuren: Jean-Pierre Aumont, Karin Baal
* 1962: *[[L'ira di Achille]]* - Regie: Marino Girolami - Haaptacteuren: Gordon Mitchell, Cristina Gaioni
* 1964: *[[A Global Affair]]* - Regie: Jack Arnold - Haaptacteuren: Bob Hope, Michèle Mercier
* 1964: *[[La congiuntura]]* - Regie: Ettore Scola - Haaptacteuren: Vittorio Gassman, Joan Collins
* 1966: *[[Taffy and the Jungle Hunter]]* - Regie: Terry O. Morse
* 1954: *[[Missione speciale Lady Chaplin]]* - Regie: Alberto De Martino - Haaptacteuren: Ken Clark, Daniela Bianchi
* 1966: *[[Unkissed Bride]]* - Regie: Jack H. Harris - Haaptacteuren: Tommy Kirk, Anne Helm

## Um Spaweck
La grande bouffe

**La grande bouffe** ass e franséisch-italieenesche Film vum Marco Ferreri aus dem Joer 1973.

## Ëm wat geet et am Film?
Véier Hären, déi fir näischt méi Loscht hunn, decidéieren hirem Liewen en Enn ze setzen doduerch datt se sech mat Hëllef vun enger Camionette voller gastronomescher Schlabäizercher zu Doud iessen...

## Auszeechnungen
* 1973: Um Festival vu Cannes krut de Film de Präis vun der FIPRESCI (Fédération Internationale de la Presse Cinématographique.
## Um Spaweck
*De Film op dvdclassik
*De Film op filmzentrale
Geschichten aus dem Wiener Wald (Film 1979)

**Geschichten aus dem Wiener Wald** ass en däitsch-éisträichesche Film vum Maximilian Schell aus dem Joer 1979 nom Theaterstéck *Geschichten aus dem Wiener Wald* vum Ödön von Horvath.
## Ëm wat geet et am Film?
D'Marianne (Birgit Doll) soll mam Oskar (Götz Kauffmann) verloobt ginn. Si léiert den Alfred (Hanno Pöschl), en Zouhälter kennen, deen et fäerdegbréngt datt d'Marianne den Oskar verléisst.

## Soss
De Film heescht am Originaltitel *Geschichten aus dem Wiener Wald* (nogekuckt um Film) an net *Geschichten aus dem Wienerwald* wéi en op verschiddene Plazen, sou och op der däitscher Wiki, genannt gëtt.

## Um Spaweck
*De Film op der IMDb
Portmanteau-Wuert

E **Port[e]manteau-Wuert**, am Franséische *mot-valise* an am Däitsche *Kofferwort* genannt, ass e Konschtwuert, dat aus op d'mannst zwee Wierder entstanen ass, déi morphologesch uneneenhänken a sech zum Deel iwwerschneiden, an déi sou zu engem neie Begrëff verschmolt sinn. Si gläichen deemno engem Kompositum, ma sinn, anescht wéi dat, keng zwee Eenzelwierder méi.

De Begrëff kënnt aus dem Lewis Carroll senger Erzielung *Through the Looking-Glass, and What Alice Found There* (1871) hier, an där den Humpty Dumpty der Titelheldin Alice déi gelunge Wierder aus dem Gedicht *[[Jabberwocky]] explizéiert: * Se wiere wéi Wallissen: zwou Bedeitungen an ee Wuert gepaakt. De Begrëff fir Wallis, deen de Carroll gebraucht huet, war *portmanteau* (vum franséische Wuert *porte-manteau*, dat deemools e "Kleedersak" bezeechent huet; eréischt méi spéit krut et seng haiteg Bedeitung vu Kleederstänner oder -ophänk.)

Eng 70 Joer nom Lewis Carroll huet den James Joyce a sengem Spéitwierk *[[Finnegans Wake]]* Dausende vu Portmanteau-Wierder erfonnt.

## Beispiller
Bekannt Beispiller fir Portmanteau-Wierder sinn:

* Backronym ( **back** + Ak**ronym**)
* Bionik (**Bio**logie + Tech**nik**)
* Bollywood (**Bo**mbay + Ho**llywood**)
* Brexit ( **Br**itish **exit**)
* Brunch ( **br**eakfast + l**unch**)
* Datei (**Dat**en + Kart**ei**)
* Demokratur (**Demokra**tie + Dikta**tur**)
* franglais ( **fran**çais + an**glais**)
* Gendapol (**Genda**rmerie a **Pol**ice zu Lëtzebuerg, wéi déi zwou nach eege Strukturen haten)
* Glamping ( **glam**our a c**amping**)
* Grexit ( **Gr**eek + **exit**)
* Jein ( **j**a + n**ein**)
* Mechatronik (**Mecha**nik + Elek**tronik**)
* Motel ( **mot**or + hot**el**)
* Organigramm (**Organi**satioun + Dia**gramm**)
* Phablet ( **ph**one + t**ablet**)
* Prequel ( **pre** (*virdrun*) + se**quel**)
* Smog ( **sm**oke + f**og**)
* Teuro ( **teu**er + Eu**ro**)
* Wikipedia (hawaiianesch **wiki **(*séier*) + encyclo**pedia**)

## Literatur
* Hannelore Poethe: *Wort(bildungs)spiele*, in: Irmhild Barz u.&nbsp;a.: *Das Wort in Text und Wörterbuch*, Hirzel, Stuttgart 2001, S.&nbsp;23–40, ISBN 978-3-7776-1154-9
* Hans Ulrich Schmid: *Zölibazis Lustballon. Wortverschmelzungen in der deutschen Gegenwartssprache*, in: *Muttersprache* 3 (2003), S.&nbsp;265–278
* Hartmut Günther: *Kontamination*, in: Helmut Glück (Hrsg.): *Metzler Lexikon Sprache*, Stuttgart 2005, ISBN 3-476-02056-8

## Um Spaweck

* Am Anfang war das Wortspiel (PDF), Dieter W. Halwachs (Graz; 104&nbsp;kB)
* Neoklassische Wortbildung (PDF), Anke Lüdeling, Universität Stuttgart (41&nbsp;kB)
* Döhmer, Caroline (2020): „Wa Lauter verschwannen: Elisiounen a Kofferwierder“. Aus der Serie *Kuriositéiten aus der Lëtzebuerger Sprooch*. An Zesummenaarbecht mam Radio 100,7.
Grexit

De Begrëff **Grexit** ass e Portmanteau-Wuert aus dem Engleschen "*Greece*" resp. "*Greek*", an "*exit*", a bezeechent den Austrëtt vu Griicheland aus der Eurozon.

E gouf 2010 vum Ebrahim Rahbari, engem Direkter bei der Citigroup erfonnt, a gëtt zënterhir weltwäit an de Medien an an der Politik gebraucht, fir d'Méiglechkeet vu sou engem Austrëtt, an d'méiglech Vir- an Nodeeler dovun, ze diskutéieren.

Accessoirement gëtt och vu *Grexident* geschwat, fir en ongewollten Austrëtt ze benennen (vu "Grexit accident").

Hannergrond ass d'Griichesch Staatsscholdekris, déi zënter 2009 net méi an de Grëff ze kréien ass, an eng méiglech Staatsfaillite, déi doraus entstoe kéint (Stand: 08.07.2015), an domat d'Fro, wéi d'Ekonomie vum Land nees kompetitiv gemaach kéint ginn, woubäi den Austrëtt aus dem Euro déi eenzeg Méiglechkeet wier, fir d'Wärung ofzewäerten.
Asiatesch Infrastruktur-Investitiounsbank

D**'Asiatesch Infrastruktur-Investitiounsbank** (en.: **Asian Infrastructure Investment Bank** - **AIIB**) ass eng international Finanzinstitutioun, déi vun der chineesescher Regierung initiéiert gouf. D'Zil vun dëser multilateraler Entwécklungsbank ass et, Infrastrukturprojeten an Asien ze finanzéieren.

De Projet vun der AIIB gouf 2013 vu China virgestallt an am Kader vun enger Zeremonie am Oktober 2014 zu Peking lancéiert. Vum Juni 2015 u ginn d'Accorde mat de Länner, déi matmaachen, ënnerschriwwen. Dat soll bis Enn des Joers gemaach sinn.

De 15. Abrëll 2015 hate bal all asiatesch Länner an déi meescht grouss Länner baussent Asien (d'USA a Japan, déi d'ADB dominiéeren, waren net derbäi) als "Prospective Founding Members" (viraussiichtlech Grënnungsmemberen) engagéiert. Nordkorea an Taiwan haten eng Demande gemaach, Matgrënner ze ginn, si goufen awer refuséiert.

### Memberen
Stand 21.Juli 2021 ginn et 87 Membere vu der AIIB.

D'Volleksrepublik China ass de gréisste Member mat 30&nbsp;% vum Kapital a 26&nbsp;% vum Stëmmrecht. Bei alle wichtegen Decisiounen ass eng Majoritéit vu 75&nbsp;% vun alle Stëmmen néideg; China kann deemno e Veto aleeën. Ausserdeem gesinn d'Statute vir, datt 70&nbsp;% vum Kapital aus Asie komme muss.

Lëtzebuerg huet sech de 27. Mäerz 2015, als éischt EU-Land, engagéiert, mat 69,69 Milliounen Dollar mat derbäi ze sinn.

D'AIIB gëtt vu verschiddene Kritiker als eng Konkurrenz vun der Weltbank ugesinn, dem Internationale Wärungsfong (IMF) an der Asiatescher Entwécklungsbank (ADB), déi duerch déi westlech Länner, virop d'Vereenegt Staate vun Amerika, dominéiert ginn. Och gesinn Observateuren an hir eng Méiglechkeet, déi chineesesch Wärung Remnimbi z'internationaliséieren an dem US-Dollar als international Wärung Konkurrenz ze maachen.

## Um Spaweck
*  Website vun der AIIB
Home Sweet Home (Film 1973)

**Home Sweet Home** oder och nach *La fête à Jules* ass e belsch-franséische Film vum Benoît Lamy aus dem Joer 1973.
## Ëm wat geet et am Film?
An engem Bréisseler Altersheem rebelléieren d'Awunner géint eng Direktesch déi si ënnerdréckt.

## Um Spaweck
Norman Wisdom

De Sir **Norman Wisdom**, OBE, gebuer de 4. Februar 1915 zu London, a gestuerwen de 4. Oktober 2010 op der Insel Man, war en englesche Schauspiller a Komiker.

Den Norman Wisdon hat seng grouss Zäit am Kino vun den 1950er bis zu den 1960er Joren. Duerno war hien nach op der Tëlee aktiv. Seng Bünecarrière huet hie bis an de spéiden Alter weidergefouert.

## Filmograohie
*1948: *[[Date with a Dream]]* - Regie: Dicky Leeman - Haaptacteuren: Terry-Thomas, Jean Carson
*1953: *[[Trouble in Store]]* - Regie: John Paddy Carstairs - Haaptacteuren: Moira Lister, Megs Jenkins 
*1955: *[[One Good Turn]]* - Regie: John Paddy Carstairs - Haaptacteuren: Joan Rice, Thora Hird 
*1955: *[[As Long as They're Happy]]* - Regie: J. Lee Thompson - Haaptacteuren: Jack Buchanan, Janette Scott
*1955: *[[Man of the Moment]]* - Regie: John Paddy Carstairs - Haaptacteuren: Lana Morris, Belinda Lee 
*1956: *[[Up in the World]]* - Regie: John Paddy Carstairs - Haaptacteuren: Maureen Swanson, Colin Gordon 
*1957: *[[Just My Luck]]* - Regie: John Paddy Carstairs - Haaptacteuren: Margaret Rutherford, Leslie Phillips 
*1959: *[[The Square Peg]]* - Regie: John Paddy Carstairs - Haaptacteuren: Honor Blackman, Edward Chapman 
*1959: *[[Follow a Star]]* - Regie: Robert Asher - Haaptacteuren: June Laverick, Hattie Jacques 
*1960: *[[There Was a Crooked Man (Film 1960)|There Was a Crooked Man]]* - Regie: Stuart Burge - Haaptacteuren: Alfred Marks, Susannah York 
*1960: *[[The Bulldog Breed]]* - Regie: Robert Asher - Haaptacteuren: Ian Hunter, David Lodge 
*1961: *[[The Girl on the Boat]]* - Regie: Henry Kaplan - Haaptacteuren: Millicent Martin, Richard Briers 
*1962: *[[On the Beat]]* - Regie: Robert Asher - Haaptacteuren: Jennifer Jayne, David Lodge
*1963: *[[A Stitch in Time]]* - Regie: Robert Asher - Haaptacteuren: Edward Chapman, Jerry Desmonde 
*1965: *[[The Early Bird]]* - Regie: Robert Asher - Haaptacteuren: Edward Chapman, Jerry Desmonde 
*1966: *[[The Sandwich Man]]* - Regie: Robert Hartford-Davis - Haaptacteuren: Dora Bryan, Bernard Cribbins
*1966: *[[Press for Time]]* - Regie: Robert Asher - Haaptacteuren: Derek Bond, Allan Cuthbertson 
*1968: *[[The Night They Raided Minsky's]]* - Regie: William Friedkin - Haaptacteuren: Jason Robards, Britt Ekland 
*1969: *[[What's Good for the Goose]]* - Regie: Menahem Golan - Haaptacteuren: Sally Geeson, Sarah Atkinson 
*1992: *[[Double X: The Name of the Game]]* - Regie: Shani Grewal - Haaptacteuren: William Katt, Simon Ward 
*2004: *[[Five Children and It]]* - Regie: John Stephenson - Haaptacteuren: Tara Fitzgerald, Freddie Highmore 
*2007: *[[Expresso]]* - Regie: Kevin Powis - (Kuerzfilm)
*2011: *[[The Legend of Harrow Woods]]* - Regie: Richard Driscoll - Haaptacteuren: Steven Craine, Robin Askwith - (Video)

## Um Spaweck
L'homme du train (Film 2002)

**L'homme du train** ass e franséisch-däitsch-brittesch-japanesche Film vum Patrice Leconte aus dem Joer 1994.
## Ëm wat geet et am Film?
De Milan (Johnny Hallyday) klëmmt aus engem Zuch an engem klengen Duerf an der Ardèche. Well hien eng Migrän huet geet hien an eng Apdikt fir Aspirinen ze kafen. Hie begéint de Manesquier (Jean Rochefort), e pensionéierte Franséischprofesser. Tëschent dem Milan an dem Manesquier entsteet eng Frëndschaft. Awer de Milan begéint och en ale Bekannten, de Max deen him virschléit eng Bank z'iwwerfalen …
## Um Spaweck
*Kritik vum Roger Ebert
Irwin Keyes

Den **Irwin Keyes**, gebuer de 16. Mäerz 1952 zu New York City am Bundesstaat New York, a gestuerwen den 8. Juli 2015 zu Los Angeles a Kalifornien, war en US-amerikanesche Filmschauspiller.

## Um Spaweck
Vogesen

D**'Vogesen** (elsässesch: *d'Vogese*, fr.: *Vosges* [ voːʒ ]) sinn e Biergmassiv am Nordoste vu Frankräich.

Den héchste Punkt ass mat 1.424&nbsp;m de Grand Ballon. Et gëtt nach 13 aner Bierger, déi iwwer 1.300&nbsp;m héich sinn. De südlechen Deel vun de Vogesen läit am Parc naturel régional des Ballons des Vosges iwwerdeems déi nërdlech Vogesen (Sandsteen-Vogesen) Deel vum Parc naturel régional des Vosges du Nord sinn.

D'Departement Vosges gouf 1790 no hinne genannt. 1871-1919 goung tëscht dem Donon an dem Ballon d'Alsace déi däitsch-franséisch Grenz; haut ass et d'Limite vun der Alsace-Moselle mat der Bourgogne-Franche-Comté am Süden an der Regioun Grand Est um Rescht vun hirem Verlaf.

## Topographie
D'Vogese-Massiv huet en asymmetrescht Profil, mat kristallinem Gestengs am Süden a Sandsteen am Norden; engem Weste mat relativ liichtem Gefäll zum Loutrenger Plateau hin, an engem Osten, wou et géi an d'Elsässescht Flaachland (d'Rhäindall) erofgeet.

Déi kristallin Vogesen hunn eng Haaptketten aus Bierger a Form vun engem ëmgedréinte "J", un där verschidden Nieweketten hänken, déi d'Däller vum Anzuchsgebitt vun der Musel op loutrengescher Säit, a vun der Ill op der elsässescher, trennen. Am Norde vum Dall vun der Bruche ginn d'Sandsteen-Vogesen an eng hiwweleg Landschaft iwwer, déi nom Col de Saverne manner héich sinn, an déi op där anerer Säit vun der däitsch-franséischer Grenz am Norden an de Biergmassiv vum Pfälzerwald iwwerginn.

### Flora a Fauna
D'Vogesen ginn duerch Nolebeem dominéiert, wéi och Bichen an Eechen. D'Molbier ass d'Embleem vun de Vogesen. Bei den Déiere gëllt den Auerhunn als Symboldéier, dësen ass awer bal ausgestuerwen. Beim Wëld sinn d'Routhirschen, d'Réi an d'Wëldschwäin geleefeg. Aner Aarte wéi de Steebock, de Lynx oder de Biber goufen, nodeems se ausgestuerwe waren, nees agefouert. Och de Wollef konnt 2006 nees observéiert ginn.


Vosges (panoramique).JPG|alt=Panorama op d'Vogese vum Petit Ballon aus|D'Vogese vum Petit Ballon aus.


## Um Spaweck
Trabzonspor

**Trabzonspor**, mam ganzen Numm **Trabzonspor Kulübü**, ass en tierkesche Foussballveräin aus der tierkescher Hafestad Trabzon. De Foussballclub gouf den 2. August 1967 gegrënnt a spillt zanter 1974 an der *[[Turkcell Süper Futbol Ligi]]*, der héchster Liga am tierkesche Profifoussball.

De Veräi spillt seng Heemspiller am Hüseyin Avni Aker Stadı.

Nieft der Foussballsektioun gëtt et bei *Trabzonspor* nach eng Basketball-, Judo-, Liichtathleetik-, Tennis-, Handball-, Schwammen- an eng Sportschéissesektioun.

## Geschicht

D'Glanzzäit vun Trabzonspor war an de 70er an 80er Joren. E Joer nodeems de Veräin vun der zweeter an déi éischt Liga opgeklomm ass, ass en och scho Champion ginn (1976). Trabzonspor gouf dann och nach 1977, 1979, 1980, 1981, an 1984 Champion. 1978, 1982 an 1983 si se ëmmer déi zweet ginn. Bis zu der Saison 2009/10 a mat der Victoire am Championnat vu Bursaspor vu Bursa, deem et gelongen ass de Championstitel ze kréien, war Trabzonspor den eenzege Veräin deen net vun Istanbul ass, dee Champion gouf. Et huet awer 10 Joer gedauert bis zum nächsten Titel: 1992 an 1995 huet Trabzonspor d'Coupe gewonnen. 2003, 2005 an 2010 hu si nach emol d'Coupe gewonnen.

2011 hätt Trabzonspor nach emol Champion kënne ginn, si hate genee wéi Fenerbahçe 82 Punkten. Ma de Club vun Istanbul ass awer Champion ginn, dat duerch eng méi favorabel Goldifferenz.

An der Saison 2010/11 gouf et iwwerdeems e grousse Korruptiounskandal am tierkesche Foussball. Fenerbahçe hätt als amtéierende Champion sollen un der UEFA Champions League 2011/12 deelhuelen, gouf awer wéinst dem Skandal vun der UEFA ausgeschloss. Deemno huet Trabzonspor, obwuel si och am Skandal verwéckelt waren, d'Plaz vu Fenerbahçe iwwerholl. Bis haut kämpft Tabzonspor fir de Championstitel 2010/11 a posteriori unerkannt ze kréien.

## Supporter
Déi meescht Fane kommen aus der Stad Trabzon, aus anere Stied gëtt et awer och vill Fanen. Déi meescht Tierken halen nämlech zu den dräi staarke Veräiner aus der Haaptstad: Galatasaray, Fenerbahçe a Beşiktaş. Trabzonspor ass déi eenzeg Ekipp déi deenen dräi Veräiner d'Waasser reeche kann, dat erkläert deemno wéisou de Veräi vill Supporter an der ganzer Tierkei huet. 
## Stadion

Den Hüseyin Avni Aker Stadı ass 1951 gebaut ginn. En ass nom Hüseyin Avni Aker genannt, e Foussballfunktionär dee vill fir de Foussball zu Trabzon gemaach huet. Uganks war am Stadion Plaz fir 2.400 Leit, no an no gouf en ëmmer ausgebaut a moderniséiert an huet mëttlerweil Plaz fir bal 25.000 Leit.

Am November 2013 gouf de Grondstee fir en neie Stadion geluecht. Den Akyazı Stadı soll fir d'Saison 2015/16 fäerdeg sinn, a Plaz fir bal 42.000 Leit hunn.

## Um Spaweck

* Offiziell Websäit vun Trabzonspor
Saud ibn Faisal

De **Prënz Saud ibn Faisal ibn Abd al-Aziz** (Arabesch: سعود بن فيصل بن عبد العزيز آل سعود; och *Saud Al Faisal*), gebuer den 2. Januar 1940 zu Ta'if, a gestuerwen den 9. Juli 2015 zu Los Angeles, war e Member vun der saudi-arabescher Kinneksfamill Saud.

Hie war vun 1975 bis 2015 Ausseminister vu sengem Land.

De Prënz Saud war de Jong vum spéidere Kinnek Faisal ibn Abd al-Aziz an deem senger Fa Effat Al-Thuniyyan. Hien huet zu Princeton Ekonomie studéiert. 
Mëtt vun den 1960er Jore gouf hie Conseiller am Pëtrols-Ministère an dono Direkter bei PETROMIN, der Daachorganisatioun fir Äerdueleg a mineralesch Ressourcen. Spéider gouf hie Stellvertriedenede Gouverneur vu PETROMIN. De 15. Juni 1971 gouf hie Stellvertriedende Minister fir Äerdueleg a mineralesch Ressourcen.

Den 13. Oktober 1975 wurde huet de Kinnek Chalid ibn Abd al-Aziz hien zum Ausseminister ernannt. Hie blouf 40 Joer an där Fonctioun, och ënner de Kinneke Fahd, Abdullah a Salman. Am Abrëll 2015 huet hien aus gesondheetleche Grënn säin Amt opginn.

## Um Spaweck

* CV op der Homepage vum saudeschen Ausseministère
La vendetta dei gladiatori

**La vendetta dei gladiatori** ass en italieenesche Sandalefilm vum Luigi Capuano aus dem Joer 1964.

## Ëm wat geet et am Film?
Am Joer 454 belageren d'Barbaren ënner dem Vandalekinnek Genseri Roum awer d'Réimer ënner dem Fabio kënnen d'Vandale zeréckschloen. 
## Um Spaweck
Spartaco (Film 1953)

**Spartaco** ass en italieenesche Sandalefilm vum Riccardo Freda aus dem Joer 1953.

## Ëm wat geet et am Film?
De Spartacus, e réimesche Krichsgefaangene gëtt als Sklav zum Gladiator ausgebilt. Hie kann aus der Gladiatoreschoul fortlafen an hien organiséiert mat anere Sklaven en Opstand géint d'Réimer
...
## Soss
De Riccardo Freda huet de Film ënner dem Pseudonym Robert Hampton gedréint.
## Um Spaweck
L2 Puppis

**L<sup>2</sup> Puppis** oder kuerz **L<sub>2</sub> Pup** oder **HD 56096**, **HIP 34922** oder **HR 2748**, ass e Roude Ris am Stärebild Puppis a läit op enger Distanz vu 64 pc vun eisem Sonnesystem ewech.

De Stär huet e bipolare planetareschen Niwwel, dee méiglecherweis aus dem Gas vum L2 Puppis entsteet. Dësen Niwwel huet eng Distanz vun 900 Millioune Kilometer zu sengem Zentralstär. Vun der Äerd aus gesinn hu mer e Wénkel vu 84° op dësen Niwwel. D'Mass vum Stär ass net genee bestëmmt. Si gouf mat 0,7 Sonnemasse vun engem Team ëm de Loykou am Joer 2015 uginn, wärend e Joer virdrun en Team ëm de Kervella d'Mass mat 2 Sonnemassen uginn hat. Am Joer 1998 gouf si vun Dumm a Schild mat 1,7 Sonnemasse bestëmmt. Weider hëlt d'Team ëm de Kervella un, datt de Stär en zweete Roude Ris kéint hunn, deen 300 Millioune Kilometer vum Haaptstär ewech leie kéint.

## Kuckt och

## Um Spaweck

http://www.spektrum.de/news/die-geburt-eines-schmetterlings/1350381 Artikel aus der Zäitschrëft "Spektrum".
Daniel Tosh

Den **Daniel Dwight Tosh**, gebuer den 29. Mee 1975 zu Boppard, ass en US-amerikanesche Stand-Up-Komiker, Schauspiller an Televisiounspresentateur.

## Um Spaweck
Stralegank

Als **Stralegank** gëtt de geometresche Verlaf vu Liichtstralen duerch optesch Instrumenter (Mikroskopen, Teleskopen, Projekteren, Ëmbildinstrumenter, Spektrographen asw.) bezeechent. D'Fachgebitt, dat dozou gehéiert, ass d'geometresch Optik (Stralenoptik). Dobäi gëtt vereinfacht ugeholl, datt d'Liicht aus klengen Deelercher, de Photone besteet, déi sech op riichte Bunne beweegen, soulaang si net duerch Lënsen, Spigelen (Flaachspigelen oder Huelspigelen), Prismen oder aner optesch Bauelementer ofgeleet ginn. Och fir d'Verlafsrichtung vu Rëntgestralen gëtt dëse Begrëff benotzt.

Bei de meeschten opteschen Instrumenter gëtt d'Liicht, dat era kënnt, duerch en Objektiv aus Lënsen oder engem Primärspigel op de Brennpunkt gebëndelt, vu wou et entweeder duerch en Okular visuell gekuckt oder engem anere Stralungsempfänger (Fotokamera, CCD-Sensor, Spektrograf asw.) zougefouert gëtt. Dacks gëtt de Stralegank duerch Flaachspigelen ëmgeleet, fir d'Observatioun ze verbesseren.

Astronomesch Spigelteleskope sinn ausserdeem meeschtens mat Sekundärspigele fir d'Verlängerung vun der Brennwäit ekipéiert, Astrographen och fir hir Verkierzung. An der Fotografie sinn dofir verstellbar Lënsesystemer am Asaz, z.&nbsp;B. als Zoomobjektiv.

Beim Entworf vun engem opteschen Instrument huet een dacks d'Wiel tëscht Lënsen oder Spigelen als Haaptofbildungselement. Lënsen hunn de Virdeel vun engem riichten Opbau, woubäi och gréisser Distanzen tëscht hinne liicht iwwerbréckbar sinn. Spigelen hunn do Virdeeler, wou een eng kompakt, *zesummegefaalt* Bauweis ustrieft a wou et ëm d'Observatioun vu breede Spektralberäicher geet, well bei hinnen en typesche Lënsefeeler wéi d'chromatesch Aberratioun prinzipiell net virkënnt.

An technescher Hisiicht hu Spigelen dee Virdeel, datt ee se vollflächeg montéiere kann (net nëmmen um Rand wéi Lënsen). Si kënnen och a groussen Dimensioune fabrizéiert ginn, wougéint Refrakterobjektiver wéinst der Lënsebéiung op maximal 1 m Duerchmiesser beschränkt sinn. Dofir si Glaslënsen thermesch méi stabil wéi dat meescht Spigelmaterial, wat Brennwäiten- a Formännerunge betrëfft.

## Optesch Instrumenter mat Stralegank
Bei projezéierenden optesche Systemer gëtt dacks e verkettene Stralegank agesat. Telezentresch Stralegäng kënnen agesat ginn, wann de Moossstaf vum Bild soll onofhängeg vun der Objektwäit oder der Bildwäit sinn, respektiv wa keng Verzeechnunge solle virkommen. Bei perizentresche Stralegäng kënnen en ettlech Säitefläche vun engem Objet mat engem eenzege Bild opgeholl ginn.

Verschidden optesch Instrumenter, bei deenen de Stralegank eng wichteg Roll spillt:

* Liichtmikroskop
* Lënserefrakter
* Spigelteleskop, besonnesch déi mat gefaaltem Stralegank,
** ënner anerem Cassegrain-, Coudé-, Gregory- an Nasmyth-Teleskop
* Konfokalmikroskop
* Sextant
* Spektrometer
* Stralendeeler
* Monochromater
* Elektronemikroskop
* Fotoapparat
* Projekter
* Bikonvexlëns
Stonnenachs

D**'Stonnenachs** (och **Rektaszensiounsachs**) ass e Begrëff aus der Astronomie a bezeechent d'Achs vun enger equatorialer Teleskopmontéierung, fir d'Teleskop der deeglecher Dréiung vum Stärenhimmel nozeféieren.

D'Stonnenachs stellt bei exakter Ausriichtung déi lokal Parallel zu der Äerdachs duer a weist domat genee zum Himmelspol vun der jeeweileger Hemisphär.

Si bezeechent gläichzäiteg ee vu véier méigleche Fräiheetsgraden vun engem astronomeschen Teleskop. Ëm dës Achs dréien sech visuell all Himmelsobjeten. Wann een d'Teleskop noféiert (mat der Hand oder motoresch), kann een dem Laf vun den Himmelsobjeten (Sonn, Planéit, Stär, asw.) follegen. Eng Ëmdréiung geschitt net an 24 Stonnen, mä ronn 4 Minutten méi séier (kuckt Stärendag an Stärenzäit).

Déi véier Fräiheetsgrade vun engem Teleskop sinn:
* Rektaszensioun
* Deklinatioun
* Polhéicht (= geographesch Breet)
* Azimut.

## Kuckt och
Baudouin vun der Belsch

De **Baudouin Albert Charles Léopold Axel Marie Gustave**, ( **Boudewijn Albert Karel Leopold Axel Marie Gustaaf**), gebuer de 7. September 1930 op Schlass Stuyvenberg, zu Laeken, an der Belsch, a gestuerwen den 31. Juli 1993 op Schlass Motril, a Spuenie war vun 1951 bis 1993 Kinnek vun de Belsch. Hie war den eelste Jong vum Leopold III. aus dem Haus Sachsen-Coburg Gotha an deem senger éischter Fra, der Prinzessin Astrid vu Schweden.

No der Landung vun den Alliéierten 1944 gouf d'kinneklech Famill fir d'éischt an Däitschland op Hirschstein, an am Mäerz 1945 op Strobl an Éisträich bruecht. No der Befreiung krut de Kinnek Leopold III. virgeworf, am Krich bei der däitscher Invasioun, 1940, ze fréi kapituléiert ze hunn. Hie konnt dowéinst net direkt an d'Belsch zeréck. Säi Brudder, de Prënz Charles, huet d'Regence iwwerholl, well säi Brudder an der "Incapacitéit, ze regéiere" wier.

Well et politesch zu kenger Léisung ëm d*'Question royale* koum, gouf schlussendlech decidéiert, e Referendum (*[[Consultation populaire]]*) ofzehalen. 58&nbsp;% vun de Wieler hu sech fir de Leopold ausgeschwat, wann et och regional staark Ënnerscheeder am Resultat gouf. Den 22. Juli 1950 ass de Leopold op Bréissel hanneschtkomm. Et koum doropshin zu schwéieren Onroue bei wallouneschen Aarbechter, sou datt de Leopold III. ofgedankt a virgeschloen huet, säi Jong, de Prënz Baudouin, sollt Kinnek ginn. Dësen huet de 17. Juli 1951 säin Eed op d'Verfassung ofgeluecht a gouf de fënnefte Kinnek vun de Belsch.

De 15. Dezember 1960 huet hie sech mat der Doña Fabiola Fernanda María de las Victorias Antonia Adelaida de Mora y Aragón (11. Juni 1928 - 5. Dezember 2014) bestuet, enger fréierer Infirmière a Kannerbuchautorin. Si krute keng Kanner.

1990 koum et zu enger Verfassungskris, well de Baudouin, wéinst sengem kathoulesche Glawen, e Gesetz dat den Avortement liberaliséiere sollt, net ënnerschreiwen (an deemno a Kraaft triede loossen) wollt. Op säin eegene Wonsch hin huet déi belsch Regierung hien de 4. Abrëll 1990 fir net am Stand, ze regéieren erkläert. D'Verfassung huet fir sou ee Fall virgesinn, datt déi ganz Regierung d'Funktioun vum Staatschef iwwerhuele géif. Nodeems all Regierungsmemberen d'Gesetz ënnerschriwwen haten, hu se deen Dag drop, de 5. Abrëll 1990, de Baudouin nees fir kapabel erkläert, ze regéieren.

No sengem stënterlechen Doud gouf, well e selwer keng Kanner hat, säi Brudder Albert II. säin Nofollger.

## Gielercher (Auswiel)

### Lëtzebuerg

## Kuckt och
* Lëscht vun den Herrscher vun der Belsch

## Um Spaweck

* CV vum Baudouin
Satoru Iwata

De **Satoru Iwata** (Japanesch: 岩田 聡), gebuer de 6. Dezember 1959, a gestuerwen den 11. Juli 2015, war e japanesche Videospillentwéckler a Firmechef.

Wärend sengem Studium op der Universitéit vun Technologië vun Tokio, gouf hie vun HAL Laboratory als Deelzäitaarbechter engagéiert. No sengem Studium krut hien do eng fest Plaz. Nodeem e laang President vun där Entreprise war, ass hien am Joer 2000 als Planifikatiounschef bei Nintendo gewiesselt a gouf do Enn Mee 2002 President an Direktiounschef.

2007 an 2008 huet den New York Times Magazine an de Barron's Magazine hien zu engem vun de beschten Entreprisëféierer vun der Welt deklaréiert. Hien hat 2009 e Joresgehalt vun 187 Millioune Yen (1,7 Milliounen Euro).

Hien ass den 11. Juli 2015 un engem Galegankkarzinom gestuerwen, obwuel e virdrun dovu geheelt gi war. Hien hat bei wichtege Projete matgeschafft, wéi: Pokémon, Kirby, The Legend of Zelda oder och d'Serie Metroid.

## Um Spaweck
Callirrhoe (Mound)

De **Callirrhoe** (oder Jupiter XVII) ass ee vun de baussenzege Mounde vum Planéit Jupiter.

## Entdeckung
De Callirrhoe gouf de 6. Oktober 1999 vun den Astronomen Timothy B. Spahr, Jim V. Scotti, Robert S. McMillan, Jeff A. Larsen, Joe Montani, Arianna E. Gleason an Tom Gehrels am Kader vum Spacewatch-Programm entdeckt. Am Ufank hate si geduecht den Himmelskierper wier en Asteroid (1999 UX18). Den Timothy B. Spahr huet den 18. Juli 2000 festgestallt, datt et sech ëm e weidere Mound vum Jupiter handelt, deen dunn déi provisoresch Bezeechnung S/1999 J 1 krut.

De Mound gouf no der Kallirhoe, der Mamm vum Ganymed aus der griichescher Mythologie, genannt.

## Bunndaten
De Mound Callirrhoe kreest ëm de Jupiter a ronn 759 Deeg op enger mëttlerer Distanz vu 24.102.000&nbsp;km. D'Bunn huet eng Exzentrizitéit vun 0,283. Mat enger Schréi vun 147,1° ass d'Bunn retrograd, d.&nbsp;h., de Mound beweegt sech géint d'Rotatiounsrichtung vum Jupiter.

De Callirrhoe gëtt wéinst senge Bunneegenschaften zur Pasiphae-Grupp gerechent.

## Physikalesch Daten
De Callirrhoe huet e mëttleren Duerchmiesser vun zirka 7&nbsp;km. Seng Dicht gëtt graff op 2,6 g/cm³ geschat, well de Mound haaptsächlech aus Silikatgestengs opgebaut ass. De Callirrhoe huet eng ganz däischter Uewerfläch mat enger Albedo vun 0,04. Seng visuell Magnitude ass 20,8m.

## Kuckt och

## Um Spaweck
* MPEC 2000-Y16: ''S/1975 J 1 = S/2000 J 1, S/1999 J 1'' 19. Dezember 2000 (Bunnelementer an Ephemeriden)
Stärendag

E **Stärendag** ass den Zäitraum tëscht zwou ieweschte Kulminatioune vum Fréijoerspunkt, verursaacht duerch d'Eegendréiung vun der Äerd. De Stärendag ass d'Basis vun der sougenannter Stärenzäit, enger an der Astronomie an an der Geodesie benotzter Zäitskala.

An SI-Eenheete gemooss dauert e *mëttlere Stärendag* 86.164,091&nbsp;Sekonne respektiv 23,9344697&nbsp;Stonnen oder 23&nbsp;Stonnen, 56&nbsp;Minutten, 4,091&nbsp;Sekonnen an ass domat ëm ronn&nbsp;1/365 méi kuerz wéi e *biergerlechen [[Dag]]* (deen als Joresmëttelwert d'Sonnendeeg dem normalen Kalennerdag zugronn geluecht gëtt).

An den astronomesche Joerbicher ginn d'Stäreplaze meeschtens fir den Zäitpunkt vun der Kulminatioun zu Greenwich tabuléiert. Domat ass den Tafelintervall eng ganz Zuel vu Stärendeeg. Fir Feeler bei der Interpolatioun ofzewieren, gëtt d'Argument dacks net a Stonnen, mä an Dagesbrochdeeler uginn.

## Numm
Trotz sengem Numm bezitt sech de Stärendag *net* op d'Stären, mä op de Fréijoerspunkt, dee sech duerch d'Prezessioun vun der Äerd lues par rapport zu de Fixstäre verréckelt.

Allgemeng gëtt an der Astronomie „op de Fréijoerspunkt bezunn“ d'Wuert „tropesch“ benotzt; dofir heescht déi dem Stärendag entspriechend järlech Period, verursaacht duerch den Ëmlaf vun der Äerd ëm d'Sonn, tropescht Joer. Wärend een allerdéngs vun tropeschem Joer an tropeschem Mount schwätzt, ass d'Bezeechnung *tropeschen Dag* amplaz vu Stäendag net gebräichlech, obschonn et logesch a konsequent wier.

## Ënnerscheed zum Sidereschen Dag
Am Ënnerscheed zum Stärendag bezitt sech e sidereschen Dag tatsächlech op de Stärenhimmel als Hannergrond (kuckt och Sideresch Period). Si beschreift d'Zäitspan tëscht zwou ieweschte Kulminatioune vun engem (vu senger Eegebeweegung geléistem) distanzéierte Stär. E sidereschen Dag dauert ongeféier 0,008&nbsp;Sekonne méi laang wéi e Stärendag.

Den Numm an der engleschsproocheger Literatur ass genee ëmgedréit wéi am Däitschen: do heescht de Stärendag *sidereal day* an de sidereschen Dag *stellar day* (!).

## Stärendag an Äerdrotatioun
An der astronomescher Praxis gëtt dacks – a vereinfachter Berechnung vun de Koordinaten vun observéierten Himmelskierper – d'Dauer vum mëttlere Stärendag och als (ongeféier) *Rotatiounsdauer vun der [[Äerdrotatioun|Äerdëmdréiung]]* bezeechent, obschonn d'Dauer vum mëttlere sidereschen Dag méi no um Fundamentalsystem vun der Astronomie gemooss wier. Well awer d'Vitess vun der Äerdrotatioun net konstant ass, hunn déi aktuell Zäitspanen souwuel vun engem sidereschen Dag wéi vun engem Stärendag liicht Variatiounen, déi sech am Beräich vun e puer Millisekonne beweegen.

## Kuckt och