Eisenach

**Eisenach** ass eng kreesfräi Stad am Weste vun Thüringen. Si ass als Luther-, Bach- a Wartburgstad bekannt an hat d'Deelfunktioun vun engem Uewerzentrum.

Den Numm kënnt vun *Issenach* / *Isenacha*, *séiert Waasser* oder vum keltesche *Waasserlaf am Sumpfdall*.

Eisenach läit um nërdleche Bord vum Thüringer Wald an duerch d'Stad fléissen d'Werra, d'Hörsel an d'Nesse.

## Geographie

### Ausdeenung vum Stadgebitt
* Stadgebitt: 103,85 Quadratkilometer
* Bëschflächen: 37,52 Quadratkilometer
* Landwirtschaftlech Notzflächen: 45,39 Quadratkilometer
* Bebaute Flächen: 7,44 Quadratkilometer
* Verkéiersflächen: 6,10 Quadratkilometer
* Industrieflächen: 1,12 Quadratkilometer

### Nopeschgemengen
* Herleshausen (Werra-Meisner-Kreis)
* Krauthausen
* Mihla
* Hörselberg
* Wutha-Farnroda
* Marksuhl
* Gerstungen

### Stadglidderung
Zu Eisenach gehéieren d'Uertsdeeler
* Berteroda
* Hötzelsroda
* Madelungen
* Neuenhof
* Hörschel
* Neukirchen
* Stedtfeld
* Stockhausen
* Stregda
* Wartha
* Göringen

Dës Uertsdeeler hunn Uertschaftsverfaassungen, woubäi Neuenhof an Hörschel gradewéi Wartha a Göringen all Kéier zu enger Uertschaft zesummegefaasst sinn.

## Geschicht

Um Stadgebitt vun Eisenach steet d'Wartburg, déi zum Schutz vun der Via Regia 1067 gebaut gouf. Géint Enn vum 12. Joerhonnert gouf si d'Residenz vun de Landgrofe vun Thüringen. Zu Eisenach huet d'helleg Elisabeth gelieft, 1521/22 an de Martin Luther huet sech do verstoppt an d'Neit Testament vun der Bibel op Däitsch iwwersat.

D'Stad gouf 1180 fir d'éischt Kéier ernimmt. Nom Enn vun de Ludowinger an den domat verbonnenen hessesch-thüringeschen Ierffollegkricher 1247-1264 gouf Eisenach Wettiner Gebitt. 1283 krut Eisenach d'Stadrecht a gouf zum juristeschen Uewerhaff vum Landgrof. 1405 huet Eisenach de Status als Sëtz vum Landgrof nees verluer, a 1450 gouf d'Mënzplaz zougemaach.

1498 koum de Martin Luther als Latäinschüler eng éischt Kéier op Eisenach. Den 2. Mee 1521 huet hien, nodeem hie vum Wormser Räichsdag zeréckkomm war, an der Georgienkierch gepriedegt. Den Dag drop gouf hien op der Wartburg als *[[Junker]] Jörg* a Schutzhaft geholl, an ass bis den 1. Mäerz 1522 dobliwwen an huet d'Bibel aus dem griicheschen Urtext an d'Däitscht iwwersat. 1525 goufen am Kader vun de Bauerekricher verschidde Gebaier zu Eisenach zerstéiert - eng gutt Partie Rebelle goufe virun der Georgienkierch gekäppt an nach haut erënnert e Kräiz um Pawee virun der Kierch dodrun. 1528 gouf Eisenach am Zuch vun der Reformatioun evangeelesch, éischte Superintendent gouf de Justus Menius.
1596 gouf Eisenach fürstlech Residenz ënner dem Herzog Johann Ernst.

Den 21. Mäerz 1685 ass de Johann Sebastian Bach zu Eisenach op d'Welt komm, a gouf do an der Georgenkierch gedeeft. Säi Papp, den Ambrosius Bach, war de Leeder vun der Rotstrompetterei. Zu Eisenach hunn d'Barockkomponiste Johann Pachelbel a Johann Christoph Bach als Organiste souwéi de Georg Philipp Telemann als Haffkapellmeeschter gewierkt.

1741 ass d'Herzogtum Sachsen-Eisenach mam Doud vum Herzog Wilhelm Heinrich un den Herzog Ernst August vu Sachsen-Weimar gaangen. 1777 war de Johann Wolfgang von Goethe op Aluedung vum Herzog eng éischt Kéier op der Wartburg. 1807 war den Napoleon an der Stad, am Laf vun den Transporter wärend de Koalitiounskricher koum et den 1. September 1810 zu enger Polverexplosioun - nach haut erënnert de *schwaarze Buer* dodrun. 1814 war den Zar Alexander I. vu Russland zu Eisenach.

D'Wartburgfest vun der "*Allgemeinen Deutschen Burschenschaft*" 1817 huet vill zum Enn vun der Klengstaaterei an Däitschland bäigedroen. E weidert Wartburgfest gouf et och am Joer 1848. Zanter 1850 huet de Wingolfsbund all zwee Joer säi Wartburgfest zu Eisenach gefeiert.

1840 koum de Physiker Ernst Abbe zu Eisenach op d'Welt. 1847 gouf mat der Faart vu Gotha op Eisenach d'Eisebunn a Betrib geholl. 1859 gouf den *[[Deutsche Nationalverein]]* an der Wiertschaft *Phantasie* gegrënnt. Den August Bebel an de Wilhelm Liebknecht hunn an der Wiertschaft *Goldener Löwe* 1869 d*[[Sozialdemokratische Arbeiterpartei]]* gegrënnt, wouraus méi spéit d'SPD ervirgaangen ass. 1896 gouf d**Eisenacher Fahrzeugfabrik'' gegrënnt. [[1899]] gouf d'Monument vum [[Wingolf]]sbund fäerdeggestallt an [[1902]] d'[[Burschenschaftsdenkmal]] ageweit. [[1904]] ass déi haiteg Eisenacher Gar opgaangen an [[1907]] d'Bachhaus.

Eisenach ass Sëtz vum [[Landesbëschof]] vun der Evangeelesch-Lutherescher Kierch an Thüringen.

=== Zäittafel an Herrschertabell ===

*[[1067]]: der [[So]] no Grënnung vun der [[Wartburg]].
*[[1131]]: Grënnung vun der Landgrofschaft Thüringen ënner de [[Ludowinger]].
*Mëtt [[12. Joerhonnert]]: D'Stad Eisenach entsteet.
*[[1264]]: D'Wettiner kafen d'Landgrofschaft Thüringen, Eisenach fält u Wettin.
*[[1485]]: Leipziger Deelung, d'Ernestinesch an d'Albertinesch Linn vun de Wettiner entstinn an Eisenach fält un d'Ernestiner.
*[[1547]]: D'Ernestiner verléieren d'sächsesch Kurwürde.
*bis [[1572]]: Eisenach ass Deel vum Ernestinesche Gesamtbesëtz.
*[[1572]]: Erfurter Deelung. Eisenach ass en Deel vum Fürstentum Sachsen-Coburg-Eisenach.
*[[1596]]: Eisenach gëtt vu Sachsen-Coburg getrennt.
***1596-1638: Herzog Johann Ernst (*1566, †1638).**
*[[1633]]: De Johann Ernst keeft Sachsen-Coburg, Eisenach ass nees en Deel vu Sachsen-Coburg-Eisenach.
*[[1638]]: Eisenach gëtt ënner Sachsen-Weimar a Sachsen-Altenburg opgedeelt, d'Stad Eisenach fält u Sachsen-Weimar.
*[[1638]]-[[1641]]: Eisenach ass en Deel vu Sachsen-Weimar.
*[[1641]]: Eisenach gëtt vu Sachsen-Weimar getrennt.
***1641-1644: Herzog Albrecht (*1599, †1644).**
*[[1644]]: Deelung vun Eisenach tëscht Sachsen-Weimar a Sachsen-Gotha.
*[[1644]]-[[1672]]: Eisenach ass en Deel vu Sachsen-Weimar.
*[[1672]]: Eisenach gëtt nees vu Sachsen-Weimar getrennt.
***1672-1686: Herzog Johann Georg I. (*1634, †1686).**
***1686-1698: Herzog Johann Georg II. (*1665, †1698).**
***1698-1729: Herzog Johann Wilhelm (*1666, †1729).**
***1729-1741: Herzog Wilhelm Heinrich (*1691, †1741).*'
*[[1741]]: Eisenach fält op en Neits, déi Kéier definitiv, u Sachsen-Weimar
*[[1809]]: Staatsrechtlech Vereenegung vu Sachsen-Weimar a Sachsen-Eisenach.

=== Agemengungen / Kreesfräiheet ===
Den [[1. Juli]] [[1994]] koumen [[Hötzelsroda]], [[Lerchenberg]], [[Neuenhof]], [[Stedtfeld]], [[Stockhausen]] (bei Eisenach) a [[Wartha-Göringen]] an d'Gemeng Eisenach.

Zanter [[1998]] ass Eisenach nees kreesfräiei, virun [[1950]] war Eisenach schonn eemol eng kreesfräi Stad.

=== Awunnerentwécklung ===

Entwécklung vun der Awunnerzuel *(ab 1960 31. Dezember)*:

<small>1 29. Oktober<br>
2 31. August<br>
3 30. September</small>

== Politik ==
=== Stadsrot ===
De Stadsrot besteet aus dem Uewerbuergermeeschter a 36 Memberen aus follgende Parteien:
* [[Christlich Demokratische Union Deutschlands|CDU]]: 13 Memberen
* [[Partei des Demokratischen Sozialismus|PDS]]: 9 Memberen
* [[Sozialdemokratische Partei Deutschlands|SPD]]: 6 Memberen
* [[Bündnis 90/Die Grünen|Grüne]]: 3 Memberen
* Bürger für Eisenach: 3 Memberen
* [[Marxistisch-Leninistische Partei Deutschlands#Kommunalpolitik|Eisenacher Aufbruch]]: 2 Memberen

=== Jumelage ===



== Kultur a Kuckeswäertes ==
=== Theater an Televisioun===
* [[Thüringer Landestheater Eisenach]]
* Theater am Thüringer Haff ("*Freies Eisenacher Burgtheater*")
* [[Familie Dr. Kleist]]: Televisiounsserie vun der [[ARD]] déi [[2006]] nees an de Programm opgeholl gouf. Si weist d'Liewe vun den Awunner an d'Bauwierker vun Eisenach.

=== Eisenacher Buergen & Schlässer ===

* [[Wartburg]] (Weltkulturierwen)
* Metilstein (Ruin)
* Eisenacher Buerg (Ruin)
* "*Steinhof*", mëttelalterlech landgroflech Stadresidenz (verschwonnen, op der Plaz vun der Esplanad)
* Residenz & Stadschlass zu Sachsen-Weimar-Eisenach
* Residenzhaus Esplanade
* Juegdschlass *zur hohen Sonne*
* Eichel-Streiber Villa um Pflugensberg (Sëtz vun der Evangeelescher Landeskierch)
* Schlass Boyneburgk zu Eisenach-Stedtfeld
* Schlass Fischbach
* "*Eichelsche Rittergut*" zu Eisenach-Madelungen
* Schlass zu Eisenach-Neuenhof (Privatwunnsëtz)

=== Monumenter a Muséeen ===
* Monument fir de [[Johann Sebastian Bach]] ([[28. September|28.9.]][[1884]]), Entwuerf [[Adolf von Donndorf]], ausgefouert vum [[Hermann Heinrich Howaldt|Hermann Howaldt]], Frauenplan 21.
* Monument vum [[Wingolf]]sbund ([[1899]])[http://www.eisenachonline.de/nachrichten/archiv/2003.11.17/news/last/2003.11.22-07529]
* Monument fir de [[Martin Luther]] ([[4. Mee]] [[1895]]), Entwuerf [[Adolf von Donndorf]], Karlsplatz.
* *Burschenschaftsdenkmal* vun der däitscher [[Burschenschaft]], An der Göpelskuppe 1.
* Monument fir d'Dokteren, déi an de Weltkricher gefall sinn, Nikolaistr.
* Carl-Alexander-Monument, Wartburgallee
* Monument "*St. Georg mit Drachen*", gëllen, Markt.
* "*Automobile Welt Eisenach*" (Automobilmusée) [[Bayerische Motoren Werke AG|BMW]], [[VEB Automobilwerk Eisenach|EMW]], [[Dixi]], [[Wartburg (PKW)]], Friedr. Naumann Str. 10.
* [[Jazzarchiv]] an der *alten Mälzerei*, Palmental 1.
* [[Bachhaus Eisenach|Bachhaus]], Frauenplan 21.
* [[Lutherhaus Eisenach|Lutherhaus]], Lutherplatz 8.
* Thüringer Musée am Stadschlass, Markt 24.
* Reuter-Wagner-Musée, Reuterweg 2.
* Nikolaikierch, Karlspl.
* Eisenacher Alstad, Flächemonument *Eisenacher Südviertel*
* Wanderweeër: [[Rennsteig]], [[Bergwanderweg Eisenach-Budapest]] a. a.
* "*Drachenschlucht*", "*Landgrafenschlucht*"
* fréier Wiertschaft*Goldener Löwe*, Marienstr. 57.
* Gemeng vu [[1596]], Markt 2.
* Georgenkierch ([[1181]]), Markt
* dat schmuelst bewunnt [[Fachwierk]]haus aus ganz Däitschland (2,05m breet) Johannisplatz 9.
* Theater Eisenach, ([[1879]]), Theaterplatz 4.

=== Sommergewinn ===
De *Sommergewinn* zu Eisenach ass e Summerfest, dat meeschtens schonn am Mäerz gefeiert gëtt. D'Fest huet eng joerhonnertelaang Traditioun. Freides a samschdes véier Woche virun [[Ouschteren]] gëtt de *Sommergewinn* mat sougenannten *Kommerschabenden'' ageleet. Den drëtte Samschdeg virun Ouschtere gëtt et als Héichpunkt e festlechen Ëmzuch, deen zanter 1897 zelebréiert gëtt, an all Joer ënner engem aneren Theema steet.

## Ekonomie
Zu Zäite vun der DDR war d'Stad de Sëtz vum Automobilwerke Eisenach (AWE), déi den Auto "Wartburg" produzéiert huet. Mä schonn zanter 1898 goufen hei um Fouss vun der Wartburg am Hörseldall Automobiler gebaut. Zanter 1904 gouf den Dixi produzéiert, éier d'Wierk 1928 vu BMW iwwerholl gouf. Wärend dem Zweete Weltkrich, an doriwwer eraus, goufe Motorrieder gebaut. BMW huet ausserdeem tëscht 1937 an 1945 Fluchmotoren hiergestallt. D'Stad ass bis haut vum Maschinnebau gepräägt.

2003 gouf et hei 102 Industriebetriber mat ronn 8000 Mataarbechter. De Schwéierpunkt läit op Betriber aus der Automobil- a Metallindustrie. Mat 133 Industrieaarbechtsplaze pro 1000 Awunner läit Eisenach an enger Spëtzereiderpositioun wäit iwwer dem Bundesduerchschnëtt.
75 Prozent vun den Autoen an Autosdeeler vun Thüringe ginn hei produzéiert..

## Perséinlechkeeten
* Ludwig de Sprénger
* Heinrich Raspe
* Walter von der Vogelweide
* Georg Philipp Telemann
* Helleg Elisabeth
* Martin Luther
* Johann Pachelbel
* Johann Christoph Bach
* Johann Sebastian Bach
* Johann Ernst Bach
* August Bebel
* Johann Wolfgang von Goethe
* Richard Wagner
* Hermann vu Pückler-Muskau
* Eduard Petzold
* Fritz Reuter
* Jürgen Liebknecht
* Walter Flex
* Carl Alexander vu Sachsen-Weimar-Eisenach
* Julius vun Eichel-Streiber
* Ernst Abbe
* Maria Paulowna
* Ursula Cotta

## Kanner vun der Stad
*Ernst Abbe, Astronom, Mathematiker, Physiker, Optiker, Entreprener a Sozialreformer
*Alfred Appelius, leschte President vum Landtag vu Sachsen-Weimar-Eisenach
*Alexander Kaiser, Museker
*Wolfgang Arnold, däitsche Moler a Restaurateur
*Johann Ernst Bach, däitsche Komponist
*Johann Georg Bach, Jong vum Johann Ernst Bach
*Johann Nikolaus Bach, däitsche Komponist aus der Bach-Famill
*Johann Sebastian Bach, däitsche Komponist vum Barock, Organist an Cembalist
*Sabine Bergmann-Pohl, däitsch Politikerin
*Ingo Braecklein, Bëschof vun der evangeelescher Landeskierch vun Thüringen
*Hermann Buddensieg, däitsche Schrëftsteller, Editeur an Iwwersetzer
*Walter Flex, däitschen Dichter
*Baron Julius vun Eichel-Streiber, Eisenacher Mäzenat
*Raimund Gensel, däitsche Schauspiller
*Johann Wilhelm Hertel, däitsche Komponist
*Thomas Karsten, Fotograf
*Gerry Kley, däitsche Politiker
*Wilhelm Rein, Pedagog
*Botho Prënz zu Sayn-Wittgenstein-Hohenstein, däitsche Politiker
*Michael Schindhelm, däitschen Auteur an Theaterintendant
*Christian Schreiber-Eisenach, Philosoph, Pedagog, Lyriker
*Felix Schuchard, Eisenacher Moler an Zeechner
*Heinrich Schwerdt, däitsche Pedagog
*Helga Solinger, däitsch Politikerin (SPD) (ehem. Ministerin zu Baden-Württemberg)
*Stephan Just, däitschen Handballnationalspiller
*Jethro D. Gründer, däitsche Schauspiller, Auteur & Regisseur
*Hermann Wislicenus, Möler
*Charlotte von Stein, Haffdame vun der Herzogin Anna Amalie

## Um Spaweck

*  Offiziell Websäit vun Eisenach