open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bieren

D**'Bieren** oder **Groussbieren** (Ursidae) sinn eng Mamendéierfamill aus der Uerdnung vun de Raubdéieren (Carnivora).

Déi meescht Biere sinn Allesfrësser an erniere sech vu Planzen an Déieren. Meeschtens huele si wat se kréien, wéi Planzen, Friichten, Hunneg, Insekten a Fësch. Well si schlecht Oueren an Aen hunn, hëllefe si sech mam Gerochsënn fir hiert Friessen ze fannen.

De Bier ass kräfteg gebaut an huet stämmeg Been. Un all Fouss huet e fënnef schaarf Kralle fir ze gruewen, ze klammen a fir säi Friessen ze zerrappen. Dat kräftegt Gebéck huet onspezialiséiert Zänn fir verschidden Zorte Friesse kënnen ze zerknaen. Biere kënnen zimmlech séier lafen a sech op zwee Been opriichten.

## Kuckt och

* Äisbier
* Europäesche Bronge Bier
* Grizzly

## Um Spaweck
Grizzly

E **Grizzly** oder **Grizzlybier** (*Ursus arctos horribilis*) ass eng Ënneraart vum Bronge Bier, déi an Nordamerika virkënnt.

Et gëtt haut nach eng 50.000 Déieren, déi virun allem an a ronderëm de Rocky Mountains an an Alaska liewen, do besonnesch an den Naturreservaten an Nationalparken, wéi de Yellowstone Nationalpark.

D'Faarf vum Pelz variéiert jee no Kascht a geographescher Lag tëscht gielbrong a gro ("grizzly" heescht op Englesch "groelzeg") bis bal schwaarz. Och hiert Gewiicht hëlt, wat ee méi no Süde geet, of. Männercher si bal duebel sou schwéier wéi d'Frächen. Vum Kapp bis un den Hënner kënne Grizzlyen 1,5 bis 2,5 m laang ginn, a vum Buedem bis un d'Schëller sinn et och gutt 1,5 m.

D'Grizzlye sinn, wéi déi meescht Bieren, Allesfrësser. Si friesse Planzen, wéi Grieser, Kraider, Schëss, Bléie, Wuerzelen, Nëss a Pilzen, am Summer zemools gär Bieren. U Fleeschkascht stinn Insekten an deenen hir Larven, Vigel an hir Eeër, Knabberdéiere wéi Wullmais, Kaweechelcher, asw. um Menü. Si joen awer och méi grouss Déieren, wéi Elchen, Rendéieren, Wapitien, Bisonen, Hirschen a Gafelbéck. Un der Pazifikcôte ass de Saumon, wann deen d'Flëss op schwëmmt, fir sech ze reproduzéieren, e wichtegen Deel vum Kascht.

D'Weibercher bréngen ongeféier all zweet Joer ëm déi zwee (heiansdo bis zu véier) Jonker op d'Welt. Déi Jonk komme wärend der Wanterrou, am Januar-Februar, blann an daf op d'Welt a si bei der Gebuert 30&nbsp;cm grouss a just 350 g schwéier. Si bleiwen 2-3 Joer bei hirer Mamm.

Grizzlye sinn an der Reegel schei a ginn de Mënschen aus dem Wee. Zu vereenzelten Attacke kënnt et nëmmen, wa Mënsche Grizzlye mat Jonken oder beim Friesse vun engem Déierkadaver iwwerrascht oder se soss provozéiert hunn. Gräift e Grizzly un, soll een net probéiere, fortzelafen (si si méi séier), mä sech zesummendruddelen a wéi dout op de Buedem leeën.

## Literatur
* M.A. Cronin, S.C. Amstrup, G.W. Garner, E.R. Vyse: *Interspecific and specific mitochondrial DNA variation in North American bears (*Ursus*)*. Canadian Journal of Zoology, 1991, 69: 2985–2992, ISSN 0008-4301.
* L.P. Waits, S.L. Talbot, R.H. Ward, G.F. Shields: *Mitochondrial DNA phylogeography of the North American brown bear and implications for conservation*. Conservation Biology, 1998, 12: 408–417, ISSN 0888-8892.
* Bernd Brunner: *Eine kurze Geschichte der Bären*. Claassen-Verlag, 2005, ISBN 3-546-00395-0.
* Charlie Russel, Maureen Enns: *Die Seele des Bären. Unser Leben mit den Grizzlys von Kamtschatka*. Goldmann-Verlag, 2002, ISBN 3-442-30993-X.

## Um Spaweck
Basilica di San Marco

D**'Basilica di San Marco** zu Venedeg ass d'Kathedral vum Äerzbëschof vu Venedeg. Si steet op der Markusplaz, do wou de Canal Grande ufänkt. Direkt donieft steet den Dogepalais.

## Kuckt och
* Péitersdoum zu Roum

## Um Spaweck

* Sito ufficiale della Basilica di San Marco (ital.)
* Museo di San Marco (ital.)
* Patriarcato di Venezia (ital.)
Maurice Druon

De **Maurice Druon**, gebuer den 23. Abrëll 1918 zu Paräis, an och do gestuerwen de 14. Abrëll 2009, war e franséischen Auteur a Politiker.

1948 gouf hie mam Prix Goncourt fir säi Roman *"Les grandes familles"* ausgezeechent.

Den 8. Dezember 1966 gouf hien an d'Académie française gewielt, wou hien de Georges Duhamel ersat huet.

Vun 1973 bis 1974 war hie Kulturminister.
## Wierker
* *Mégarée, pièce en trois actes, créée au Grand Théâtre de Monte-Carlo* (1942)
* *Le Sonneur de bien aller* (1943 — novella)
* *Préface d'un chameau en pyjame* (1943)
* *Le Chant des Partisans* (with Joseph Kessel, 1943)
* *Lettres d'un Européen, essai* (1944)
* *La Dernière Brigade, roman* (1946)
* *Ithaque délivrée, poème dramatique traduit de l'anglais ; d'après The Rescue d'Edward Sackville-West* (1947)
* *Les Grandes Familles* (1948)
* *La Chute des corps* (Les Grandes Familles, II, 1950)
* *Rendez-vous aux enfers* (Les Grandes Familles, III, 1951)
* *Remarques* (1952)
* *Un voyageur, comédie en un acte, au répertoire de la Comédie française* (1953)
* *Le Coup de grâce, mélodrame en trois actes* (avec Joseph Kessel, 1953)
* *La Volupté d'être, roman* (1954)
* *La Reine étranglée* (Les Rois maudits, II, 1955)
* *Le Roi de fer* (Les Rois maudits, I, 1955)
* *Les Poisons de la couronne* (Les Rois maudits, III, 1956)
* *L'Hôtel de Mondez, nouvelle* (1956)
* *La Loi des mâles* (Les Rois maudits, IV, 1957)
* *Tistou les pouces verts* (1957)
* *Alexandre le Grand* (1958)
* *La Louve de France* (Les Rois maudits, V, 1959)
* *Le Lis et le Lion* (Les Rois maudits, VI, 1960)
* *Des Seigneurs de la plaine à l'hôtel de Mondez* (1962)
* *Théâtre* — *Mégarée*, *Un voyageur*, *La Contessa* (1962)
* *Les Mémoires de Zeus* (1963)
* *Bernard Buffet, essai* (1964)
* *Paris, de César à Saint Louis* (1964)
* *Du Soleil sur la Normandie* (1964 - nouvelles historiques)
* *Le Pouvoir, notes et maximes* (1965)
* *Les Tambours de la mémoire* (1965)
* *Les Rois maudits, roman historique* (6 volumes, 1966)
* *Les Mémoires de Zeus, II, roman historique* (1967)
* *Le Bonheur des uns, nouvelles* (1967)
* *Vézelay, colline éternelle* (1968)
* *L'Avenir en désarroi, essai* (1968)
* *Grandeur et signification de Leningrad* (1968)
* *Lettres d'un Européen et Nouvelles Lettres d'un Européen, 1943-1970* (1970 — essai)
* *Splendeur provençale* (1970)
* *Une Église qui se trompe de siècle* (1972)
* *La Parole et le Pouvoir* (1974)
* *Œuvres complètes* (25 volumes, 1977)
* *Quand un Roi perd la France* (Les Rois maudits, VII, 1977)
* *Attention la France !* (1981)
* *Réformer la démocratie* (1982)
* *La Culture et l'État* (1985)
* *Vézelay, colline éternelle, nouvelle édition* (1987)
* *Lettre aux Français sur leur langue et leur âme* (1994)
* *Circonstances* (1997)
* *Circonstances politiques, 1954–1974* (1998)
* *Le bon français* (1999)
* *Circonstances politiques II, 1974–1998* (1999)
* *La France aux ordres d'un cadavre* (2000)
* *Ordonnances pour un État malade* (2002)
* *Le Franc-parler* (2003)
* *Mémoires. L'aurore vient du fond du ciel* (2006)
* *Les mémoires de Zeus* (2007)
## Um Spaweck
Papageien

D**'Papageie** sinn eng Uerdnung aus der Klass vun de Vullen. Et gëtt ronn 340 Papageienaarten.

Papageien hunn eng oprecht Kierperhaltung an e kräftege Schniewel. Si erniere sech vu Som, Bieren, Friichten, Nektar, Bléien, Knospen a Wuerzelen. Verschidden Aarte friessen och Insekten a Larven. Si kënne gutt fléien a kloteren. Et sinn déi eenzeg Vullen déi hiert Friesse mat de Féiss festhalen.

Déi klengst Papageie si mat 8&nbsp;cm Längt d'Spiechtpapageien an déi gréisst sinn d'Hyazinth-Arae mat bis zu 1 m Längt.

Papageie sinn op all Kontinent vertrueden, ausser an Europa an an der Antarktis. An Europa gi si haaptsächlech als Hausdéier gehalen.

## Um Spaweck
Nandu

Den **Nandu** (*Rhea americana*) ass eng Vullenaart a Südamerika an der Uerdnung vun de Lafvullen. Wéi och déi aner Lafvullen kënnen d'Nanduen net fléien.

Nandue gi bis zu 1,40 Meter grouss, d'Héicht vum Réck läit bei ongeféier 1 Meter. Si hunn e Gewiicht vun 20 bis 25 Kilogramm. D'Pëlle sinn e bësse méi kleng.

Nanduhunne probéieren duerch Kämpf en Harem vun 2 bis 12 Pëllen z'erueweren. Wann et hinne gelongen ass, maache si e Lach vun engem Meter Duerchmiesser an de Buedem, wou all Pëll an Zäit vun e puer Deeg seng Eeër draleet. D'Ausbréie vun de bis zu 50 Eeër an d'Opzuucht vun de Jonken iwwerhëlt den Hunn.

## Um Spaweck
Lafvullen

**Lafvullen** sinn eng Uerdnung aus der Klass vun de Vullen. Am Laf vun der Evolutioun hu verschidde Vigel hir Flugfähegkeet verluer. Zu hinne gehéieren Aarte wéi de Strauss, den Nandu an den Emu.

Duerch d'Verléiere vun der Flugfähegkeet goufen och d'Muskelen an d'Knachen zeréckgebildt. Lafvigel hu just kuerz Flillekeknachen an hir Broschtmuskulatur ass och méi schwach. Dofir hu si awer méi kräfteg Been a kënne ganz gutt lafen.

## Um Spaweck
Paul Éluard

De **Paul Éluard**, eigentlech *Eugène-Émile-Paul Grindel*, gebuer de 14. Dezember 1895 zu Saint-Denis bei Paräis, a gestuerwen den 18. November 1952 zu Charenton-le-Pont, war en Dichter an ee vun de bekanntste Poete vum Surrealismus.

## Um Spaweck
EU (Homonymie)

* **EU** ass:
** d'Ofkierzung fir Europäesch Unioun.

* **Eu** ass:
** eng Gemeng a Frankräich, déi am Departement Seine-Maritime läit: Eu.
** e Kanton a Frankräich, deen am Departement Seine-Maritime läit: Canton d'Eu.

* **eu** ass:
** den Alpha-2-Code ISO 639-1 vun der baskescher Sprooch.
** den Nationalen Top-Level-Domän vun der Europäescher Unioun: .eu.
Allesfrësser

**Allesfrësser**, och **Omnivoren**, **Polyphagen** oder **Pantophagen** nennt een Organismen, meeschtens Déieren, deenen hir Alimentatioun net spezialiséiert ass, (laténgesch *omnivorus*, „deen alles frësst“). Meeschtens ginn domat déi Déiere bezeechent, déi sech relativ ausgeglach sou gutt vu Planze wéi och vun Déieren ernieren. De Begrëff ass wëssenschaftlech awer net exakt definéiert, an et gëtt och keng prezis Ofgrenzung vun „Allesfrësser“ zu „Fleesch“- (Karnivoren) resp. zu „Planzefrësser“ (Herbivoren).

Zu den typeschen Allesfrësser ginn ënner anerem gezielt: Kakerlaken bei den Insekten, bei de Vullen d'Kuebevullen, d'Méiwen a verschidde Spatzevullen, bei de Mamendéiere verschidde Bierenaarten, vill Maarderaarten, Schwäin, Schimpansen an d'Mënschen.
Arrondissementer vu Paräis

D**'Arrondissementer vu Paräis** sinn administrativ intrakomunal Andeelungen, déi d'Gemeng Paräis an 20 Stadbezierker opdeelen. Op nationalem Niveau gi se statistesch an administrativ wéi d'Kantonen ugesinn, ma et gëtt awer keng Departementswalen zu Paräis. D'Paräisser Conseilleren hu gläichzäiteg d'Kompetenz vun engem Gemengen- wéi och vun engem Departementsconseiller.

D'Andeelung vu Paräis an Arrondissementer geet op e Gesetz vu 1795 zeréck, mat deem d'Stad sengerzäit an zwielef Arrondissementer opgedeelt gouf. D'Andeelung an déi aktuell zwanzeg Arrondissementer baséiert op dem Gesetz vum 16. Juni 1859 wéi d'Faubourgen tëscht der leschter Rankmauer ëm Paräis (Enceinte de Thiers) an der Mauer vun de Generalpiechter (Mur des Fermiers généraux) derbäi koumen.

All Arrondissement ass a véier administrativ Quartieren agedeelt.

Dës stättesch Arrondissementer däerfen net mat den Arrondissementer bannent den Departementer verwiesselt ginn, déi eng aner administrativ Opdeelung duerstellen.

A Frankräich sinn och nach Lyon a Marseille an Arrondissementer agedeelt.

## Arrondissementer vu Paräis

# Louvre
# Bourse
# Temple
# L'Hôtel de Ville
# Panthéon
# Luxembourg
# Palais Bourbon
# L'Elysée
# L'Opéra
# L'Entrepôt
# Popincourt
# Reuilly
# Gobelins
# L'Observatoire
# Vaugirard
# Passy
# Batignolles-Monceaux
# Butte-Montmartre
# Buttes-Chaumont 
# Ménilmontant

## Logos

 Logo Arrondissement de Paris - Mairie 01-04 - Paris Centre.svg|Paris Centre (Ar&shy;ron&shy;dis&shy;se&shy;menter 1, 2, 3, 4)
 Logo Arrondissement de Paris - Mairie 05 - Panthéon.svg|5. Arrondissement
 Logo Arrondissement de Paris - Mairie 06 - Luxembourg.svg|6. Arrondissement
 Logo Arrondissement de Paris - Mairie 07 - Palais Bourbon.svg|7. Arrondissement
 Logo Arrondissement de Paris - Mairie 08 - Élysée.svg|8. Arrondissement
 Logo Arrondissement de Paris - Mairie 09 - Opéra.svg|9. Arrondissement
 Logo Arrondissement de Paris - Mairie 10 - Entrepôt.svg|10. Arrondissement
 Logo Arrondissement de Paris - Mairie 11 - Popincourt.svg|11. Arrondissement
 Logo Arrondissement de Paris - Mairie 12 - Reuilly.svg|12. Arrondissement
 Logo Arrondissement de Paris - Mairie 13 - Gobelins.svg|13. Arrondissement
 Logo Arrondissement de Paris - Mairie 14 - Observatoire.svg|14. Arrondissement
 Logo Arrondissement de Paris - Mairie 15 - Vaugirard.svg|15. Arrondissement
 Logo Arrondissement de Paris - Mairie 16 - Passy.svg|16. Arrondissement
 Logo Arrondissement de Paris - Mairie 17 - Batignolles-Monceau.svg|17. Arrondissement
 Logo Arrondissement de Paris - Mairie 18 - Buttes-Montmartre.svg|18. Arrondissement
 Logo Arrondissement de Paris - Mairie 19 - Buttes-Chaumont.svg|19. Arrondissement
 Logo Arrondissement de Paris - Mairie 20 - Ménilmontant.svg|20. Arrondissement


## Um Spaweck
Dräidar zu Iener

De bemierkenswäerten **Dräidar zu [[Iener]]** ass e *[[Dräidar|Rhamnus cathartica]]* (Nerprun purgatif, Purgier-Kreuzdorn) a steet an enger Wiss vis-à-vis vum Haus Nr. 2 am *Häwee*, deen op Simmer féiert.

Dëse Bam gehéiert, als eenzege vu senger Aart am Land, wéinst senger Raritéit a sengem Alter zu de bemierkenswäerte Beem zu Lëtzebuerg.

## Historique
*De Bam steet am fréiere Gaart vum Bauerenhaff op der anerer Säit vun der Strooss (Maison 2). Vum Gaart sinn nëmme méi Iwwerreschter vun de Gaardemauren erhale bliwwen.
*Enn vun de 1990er Joren huet de Bam sech, warscheinlech aus Altersgrënn, no an no ëmgeluecht. Fir säin Iwwerliewen ze sécheren, gouf en du mat engem Gestell aus Eisen, an och mat Bëtongsbléck an Zillen, gestäipt. Fir ze verhënneren datt e vun de Béischten an der Wiss beschiedegt gëtt, gouf e mat engem Zonk aus Holz ofgeschiermt.
* Ëm 2000 gouf e Stammëmfang op Broschthéicht vun 1,44 m (Diameter: 0,46 m) bei enger Gréisst vu 6 m gemooss.
* 2002 gouf dëse Bam op déi offiziell Lëscht vun de bemierkenswäerte Beem gesat.
* 2009 krut de Pol Weirich, Proprietär, d'Natura-Plackett 2008 fir d'Erhale vum fréiere Gaart mam Dräidar zu Iener.

## Quellen
*Sinner, J. et al., 2002. *Les arbres remarquables*. Administration des Eaux et Forêts. Musée national d'histoire naturelle. 255 S. (Cf. Tabell S. 245, ausser de Moosse keng Beschreiwung a keng Foto vum Bam heiran).
*Klees, Henri, 1972. *Luxemburger Pflanzennamen*. Beiträge zur Luxemburgischen Sprach-und Volkskunde Nr. VIII. Institut grand-ducal, section de linguistique, de folklore et de toponymie. Dréckerei Kremer-Müller & Cie, Esch-Uelzecht. 187 S. (Cf. S. 61).

## Fotoen

Fichier:Rhamnus cathartica Ehner Luxembourg 02.jpg|De Bam am Abrëll 2009.
Fichier:Rhamnus cathartica Ehner Luxembourg 04.jpg|Vun der Strooss op Simmer aus gekuckt. Hanne riets: d'Kapell vun Iener (Abrëll 2009).


## Kuckt och
* Aner bemierkenswäert Beem an der Gemeng Sëll:
**Eech zu Sëll
**Allee tëscht Bruch a Sëll
**Eech zu Kaalmes
*Bemierkenswäert Beem zu Lëtzebuerg
*Kapell Iener

## Um Spaweck
Dräidar

Den **Dräidar** (*Rhamnus cathartica*) ass en Trausch aus der Famill vun de Rhamnaceae, deen an Europa, Asien an Afrika doheem ass.

Als Trausch gëtt den Dräidar bis zu 3 Meter an als Beemche bis zu 6 Meter héich, a ka sou bis zu 100 Joer al ginn. En huet Dären, dohier säin Numm. Seng kleng, schwaarz Biere si gëfteg a kënne gedréchent als Laxatif gebraucht ginn. De botaneschen Numm weist doropshin (algrichesch: *katarthikos* heescht rengegen). Seng geschielt Stiller gi gebraucht fir Drëppen unzemaachen.

### Lëtzebuergesch Nimm
Den Henri Klees (1972) nennt fir de *Rhamnus cathartica* och nach déi heite lëtzebuergesch Nimm: *Porjéierdar*, *Schäissdar* (wéinst der purgativer Wierkung vun de Friichten) a *Weedar*. Si sinn awer kaum nach am Gebrauch.

## Den Dräidar zu Lëtzebuerg
Zu Iener steet en Dräidar, deen zu de bemierkenswäerte Beem zu Lëtzebuerg gezielt gëtt.
Kuckt duerzou: Dräidar zu Iener.

## Literatur
* Klees, Henri, 1972. *Luxemburger Pflanzennamen*. Beiträge zur Luxemburgischen Sprach-und Volkskunde Nr. VIII. Institut grand-ducal, section de linguistique, de folklore et de toponymie. Dréckerei Kremer-Müller & Cie, Esch-Uelzecht. 187 S. (Cf. S. 61).

## Um Spaweck
Flossschwäin

E **Flossschwäin** ass eng Déierenaart aus der Famill vun den Echte Schwäin. Si liewen a West- an an Zentralafrika.

Flossschwäi sinn nuetsaktiv a si sinn Allesfrësser.

## Um Spaweck
Lamaen

**Lamaen** (wëssenschaftlechen Numm: *Lama*) sinn eng Déieregattung aus der Famill vun de Kaméiler. Si gehéieren zesumme mat de Vikunja zur Grupp vun den Neiweltkaméiler a liewen a Südamerika.

Lamaen erreechen eng Längt vun 120 bis 220 Zentimeter an e Gewiicht vu 55 bis 150 Kilogramm.

Den Ënnerscheed zu den Alweltkaméiler ass, dat si keen Höcker hunn. D'Aarte Lama an Alpaka stame vum Guanako of. De Guanako ass awer en Déier, dat an der Fräiheet lieft, dogéint si Lama an Alpaka am Laf vun der Zäit Haus- an Notzdéiere ginn.

## Um Spaweck
Theo Jörgensmann

Den **Theo Jörgensmann**, gebuer den 29. September 1948 zu Bottrop, ass en däitsche Klarinettist, Jazz-Museker, Komponist a Protagonist vum Modern-Creative-Stil.

## Discographie
* *Contact 4tett*,*"Loud Enough To Rock The Kraut"* (2015)
**Bernd Köppen/Theo Jörgensmann* *The story of professor Unrat* (2011)
* * Rivière Composers Pool*, *Summer Works 2009* (Emanem, 2010; 3CD-Box); Kent Carter, Albrecht Maurer, Etienne Rolin.
* *Trio Hot*, *Jink* ; Albrecht Maurer and Peter Jacquemyn (2008)
**Oles Jörgensmann Oles*, *Live in Poznan 2006* with Marcin Oles and Bartlomiej Oles (2007)
**Oles Jörgensmann Oles*, *Directions* with Marcin Oles and Bartlomiej Oles (2005)
**Oles Jörgensmann Oles*, *Miniatures* with Marcin Oles and Bartlomiej Oles (2003)
**Theo Jörgensmann Quartet*, *Hybrid Identity* (2002)
**Theo Jörgensmann Quartet*, *Snijbloemen* (2000)
**Theo Jörgensmann Albrecht Maurer*, *European Echoes* with Barre Phillips, Bobo Stenson, Kent Carter, Wolter Wierbos, Benoit Delbecq a.o. (1999)
**Theo Jörgensmann*, *Fellowship* with Petras Vysniauskas, Charlie Mariano, Karl Berger, Kent Carter and Klaus Kugel (1998)
**Theo Jörgensmann Quartet*, *ta eko mo* with Christopher Dell, Christian Ramond and Klaus Kugel (1998)
**Hans Günther Wauer, Theo Jörgensmann, [[Günter Sommer]]*, *Merseburger Begegnung* (1994)
**Theo Jörgensmann Werkschau Ensemble*, *aesthetic direction* with Albrecht Maurer (1993)
**Theo Jörgensmann Eckard Koltermann Perry Robinson*, *Materialized Perception* (1992)
**CL 4*' *Seltsam ist Propheten Lied* (1987)
**CL 4*' *Alte und neue Wege*, with Lajos Dudas, Dieter Kühr, Eckard Koltermann; guest Gerald Doecke (1986)
**Theo Jörgensmann Quartet*, *Next Adventue* with Georg Gräwe, Kai Kanthak und Achim Krämer (1981)
**Theo Jörgensmann Quartet*, *Song of BoWaGe* (1988)
**Theo Jörgensmann Quartet feat. John Thomas*, *Go Ahead Clarinet* (1978)
**Theo Jörgensmann Trio*, *Live at Birdland Gelsenkirchen* (1978)
**Theo Jörgensmann Quartet*, *Straight out* (1977)
**Theo Jörgensmann Quartet*, *in time* guests *Clarinet contrast,* with Perry Robinson (1976)
**Contact Trio*, *Contact Trio* (1972)

## Bicher
Vum Jörgensmann
* Theo Jörgensmann & Rolf-Dieter Weyer: *Kleine Ethik der Improvisation: vom Wesen, Zeit und Raum, Material und Spontangestalt* ISBN 3-924-272-99-9

## Um Spaweck

* Theo Jörgensmann Quartet (Englesch)
* Jörgensmann mat engem Clarinet Ensembel 1976
Markusplaz

D**'Markusplaz** (it.: Piazza San Marco) ass eng Plaz zu Venedeg an zielt zu deene bekanntste Plazen an Italien.

Si gëtt an 3 Partien ënnerdeelt:

* *la Piazza* mam Procuratie *Vecchie*, *Nuove* a *Nuovissime*, Basilika an dem Campanile di San Marco;
* *la Piazzetta* mam Palazzo Ducale, der Libreria Marciana, der Colonne di San Marco e San Teodoro, beim Bacino San Marco mat der Mole an der Lagun;
* *la Piazzetta dei Leoncini* mam Palazzo Patriarcale

## Fotoen

Fichier:57VeneziaPzaSMarco.jpg|d'Piazza
Fichier:PI61A6~3Campanile Venetie.JPG|Campanile di San Marco
Image:Venezia acqua alta notte 2005.jpg|"Acqua alta" - Héichwaasser


## Um Spaweck

* Offiziell Websäit vu Venedeg
* Bellini – Giorgione – Tizian
* Giuseppe Tassinis "Curiosità Veneziane"
Big Bear Solar Observatoire

De **Big Bear Solar Observatoire** (BBSO) ass e Sonnenobservatoire am Norde vum Big Bear Lake an de Bierger vum San Bernardino County am US-Bundesstaat Kalifornien.

Den Observatoire gouf am Joer 1969 vum California Institute of Technology op enger kënschtlecher Hallefinsel gebaut. Säi gréissten Teleskop war bis zum Joer 2009 e 65&nbsp;cm-Vakuum-Teleskop, deen duerno mat engem 1,6 m-Teleskop ersat gouf.

## Kuckt och

## Um Spaweck

*  Homepage
Giraffidae

D'Famill vun de **Giraffidae** gehéiert zu der Uerdnung vun den Artiodactyla, dat sinn Hufdéieren déi e Puer Zéiwen hunn. Si ëmfaasst zwou Gattunge mat jeeweils just enger Aart: d'Giraff an den Okapi.

## Um Spaweck
Rhône-Alpes Isère Tour

De **Rhône-Alpes Isère Tour** ass eng Etappecourse mam Vëlo an der franséischer Regioun Rhône-Alpes. D'Course gëtt am Departement Isère an deelweis an den Nopeschdepartementer
Drôme, Ardèche, Rhône an Ain gefuer.

Zanter 2005 gehéiert dës Course zum UCI Europe Tour an ass zanterhier an der Klass 2.2 agestuuft.

## Nimm vun der Course

## D'Gewënner

## Um Spaweck
* Websäit vum ''Rhône-Alpes Isère Tour''
Śmigus-dyngus

**Śmigus-dyngus**, och *Lany poniedzialek* ("naasse Méindeg") genannt, ass e Brauch a Polen, deen dora besteet, datt jonk Männer op Ouschterméindeg Fraen a Meedercher naass maachen; sief et, datt se se mat Waasser besprutzen, sief et, datt se se carrément an d'Waasser (z.&nbsp;B. an eng Bidden oder e Weier) geheien.

De Brauch ass schonn am Mëttelalter beluecht a gëtt entweeder op d'Daf vum Herzog Mieszko I. (ëm 935 - 992) op Ouschterméinden, mat där Polen 'offiziell' chrëschtlech gouf, zeréckgefouert, oder awer nach méi wäit op e virchrëschtlecht Rengegungs- a Fruchtbarkeetsritual. Śmigus wier deemno den Numm vun enger Gottheet gewiescht, déi dem Waasser nostéing, an Dyngus dee vun enger, déi Blëtz an Donner méich.

An der Vergaangenheet goufe virun allem onbestuete Meedercher "Affer", op déi e Jong en A geworf hat - si goufen da muerjes mat engem Eemer Waasser an hirem Bett erwächt -; haut ass et méi e Spaass, méiglechst vill (weiblech) Leit naass ze maachen.

En änleche Brauch gëtt et och an Ungarn, Tschechien an der Slowakei.

## Um Spaweck
Rout-Genéck-Wallabi

E **Rout-Genéck-Wallabi** ass eng Känguruaart aus der Grupp vun de Wallabien an der Ënnerklass vun de Beidelmamendéieren.

Si liewen am Osten an am Südoste vun Australien an op der Insel Tasmanien.

Si kënne bis zu 1 Meter grouss ginn an errechen e Gewicht tëscht 15 a 24 Kilogramm. D'Längt vum Schwanz ass 75&nbsp;cm.

## Um Spaweck
Tunnel Markusbierg

Den **Tunnel Markusbierg** ass en Autobunnstunnel zu Lëtzebuerg, deen aus zwéi parallelle Réier besteet, duerch déi den ëstlechsten Deel vun der Autobunn A13 féiert. E geet laanscht de Markusbierg bei Schengen, ass 1.573 Meter laang an huet eng Pente vu 5 % no Osten hin. Den ëstlechen Ausgank läit direkt beim Viaduc vu Schengen iwwer d'Musel, an domat der Grenz zu Däitschland.

D'Aarbechte goufen de 15. September 1997 ugefaangen, an den Tunnel gouf de 24. Juli 2003, zesumme mam ëstlechen Deel vun der A13, fir den Trafic opgemaach. D'Baukäschten hu sech op 65 Milliounen Euro belaf, dovu ware 15 Millioune fir zousätzlech Sécherheetssystemer.

## Kuckt och
* Lëscht vun de Stroossentunnellen zu Lëtzebuerg

## Um Spaweck
* « Le tunnel Markusbierg » an der Brochure Liaison avec la sarre, Ministère des travaux publics, 2003
Robert Garcia

De **Robert Garcia**, gebuer de 4. Mee 1955 an der Stad Lëtzebuerg, ass e lëtzebuergesche Journalist a Politiker (Déi Gréng).

De Robert Garcia ass en Diplomingenieur a Sozialwëssenschaftler. Hie war ee vun de Matinitiateuren a Matgrënner vun der Gréng-Alternativer Partei a war Deputéierten an der Chamber fir déi Partei vun 1992 bis 2003. Ausserdeem war hie Matgrënner a Journalist (ënner dem Pseudonym Roga) an der Zeitung *GréngeSpoun* (haut *[[woxx]]*) a vum Radio Ara.

De 15. Oktober 2003 gouf hien zum Generalcoordinateur fir Lëtzebuerg a Groussregioun Europäesch Kulturhaaptstad 2007 nominéiert. Hie war ee vun den Initiateure vun der Ausstellung *All We Need*.

Vun 2008 bis 2016 war hien Direkter vum Carré Rotondes zu Bouneweg.

De Robert Garcia gräift geleeëntlech op vu verschiddenen als Provokatioun empfonnten Aktiounen an Theesen zeréck, fir op gesellschaftlech Faiten opmierksam ze maachen: Sou huet hie seng éischt Ried an der Chamber op Portugisesch gehalen, oder d'Situatioun vu Frontalieren zu Lëtzebuerg mat dem südafrikaneschen Apartheidsregime verglach, fir op demokratesch Defiziter am Land hinzeweisen.

De Robert Garcia ass Papp vun zwou Duechteren.

## Gielercher
* 

## Um Spaweck
Rüsseldéieren

D**'Rüsseldéieren** (Proboscidea) sinn eng Uerdnung aus der Klass vun de Mamendéieren (Mamalia).

Aus där Uerdnung gëtt et haut 150 Aarten déi ausgestuerwe sinn. Déi éischt Rüsseldéieren haten nach e klenge Kierper, kuerz Rüsselen a Stousszänn. Déi sinn awer déi dräi Kennzeechen déi den Elefant haut ausmaachen. Dee eelst bekannt Gattung vun de Rüsseldéiere war de Moeritherium, dee virun ongeféier 50 Millioune Joer gelieft huet.

## Systematik
Vun de Rüsseldéiere liewen nach just dräi verschidden Aarten, déi all zu der Famill vun den Elefante gehéieren:

* Afrikaneschen Elefant (*Loxodonta africana*)
* Bëschelefant (*Loxodonta cyclotis*)
* Asiateschen Elefant (*Elephas maximus*)

## Um Spaweck
Perversioun

**Perversioun** *(aus dem laténgesche vu perversus = verkéiert, falsch, schlecht)* gouf wärend der Hl. Inquisitioun  agefouert a war deemools mat Heresie (Ketzerei) gläichgestallt. Méi spéit gouf den Ausdrock och am medezineschen an allgemenge Sproochgebrauch op geeschteg Stéierungen am Zesummenhank mat Sexualpraktiken a -virstellungen applizéiert, déi vun der Gesellschaft ofgeleent oder als widderwärteg a verruff betruecht goufen: Fetischismus, Exibitionismus, Masochismus, Sadismus, Pedophilie, Sodomie, Homosexualitéit, …
Palais des Tuileries

De **Palais des Tuileries** war e Schlass zu Paräis, dat vun der Katharina vu Medici 1564 gebaut gouf. Et gouf 1871, bei de Kämpf vun der Commune de Paris, duerch e Feier zerstéiert, dat dräi Deeg gebrannt huet. 1882 goufen d'Ruinen ewechgerappt.

Éier d'Schlass gebaut gouf waren op där Plaz dräi Fabriken, déi Daachzille (*tuiles*) produzéiert hunn.

De Palais war d'Residenz vun enger ganzer Rei Monarchen, dorënner den Henri IV., de Louis XIV., de Louis XVI., de Louis XVIII., de Charles X., den Napoleon Bonaparte an den Napoleon III.. Dertëscht war en och nach de Sëtz vun der éischter franséische Republik an dem Consulat.


Fichier:211.5 Les Tuileries vues du Louvre.jpg|Fass op der Place du Carrousel, 1865
Fichier:Tuileries projet et jardins.jpg|Plang vun den Tuileries an de Gäert
Fichier:Chateau-tuileries.jpg|Fréier Plaz vum Palais
Fichier:Louvre tuileries.jpg|De Palais des Tuileries, de Louvre an d'Grande galerie, 1615
Fichier:Valois Tapestry 2.jpg|Bal am Palais zu Éiere vu polneschen Diplomaten, 1573
Fichier:Tuileries Palace in 1871 after the burning during the fights of the Commune de Paris.jpg|D'Schlass nom Brand
Fichier:Place-de-la-Concorde.jpg|D'Plaz haut


## Bibliographie
* Boulant, Antoine, *Les Tuileries, palais de la Révolution (1789-1799)*, chez l'auteur, 1989.
* Bresc-Bautier, Geneviève, Caget, Denis, Jacquin, Emmanuel, *Jardins du Carrousel et des Tuileries*, Éditions de la Réunion des monuments nationaux, 1996.

## Um Spaweck

* www.tuileries.c.la: *Les Tuileries, lieu de mémoire de la Révolution*
Schléiwenhaff

De **Schléiwenhaff** ass e fréiere Bauerenhaff, e Lieu-dit an e Quartier vu Leideleng an der Gemeng Leideleng a läit op den zwou Kräizunge vum CR163 mam CR178 zirka 500 m nërdlech vum Zentrum vu Leideleng.

Nërdlech vum Schléiwenhaff läit d'Leidelenger Gare, westlech Riedgen an ëstlech Zéisseng.

## Kuckeswäertes
* Eech um Schléiwenhaff
* Eech am Mouerbësch

## Kuckt och

## Literatur
* Raymond Kauffmann, „Randonnée historique“ Schle'wenhaff, Riedgen, Leideléng : documentation réunie / par Raymond Kauffmann ; Entente des communes, syndicats d'initiative, associations commerciales et artisanale du sud, 1978

## Um Spaweck

* Websäit vun der Gemeng Leideleng
Leidelenger Gare

D**'Leidelenger Gare** ass e Lieu-dit an der Gemeng Leideleng.

Den Numm huet e well do d'Gare vu Leideleng op der Eisebunnsstreck Péiteng - Lëtzebuerg ass. Et gëtt nëmmen eng eenzeg Strooss, den CR163 (Rue de la Gare).

Nërdlech vun der Leidelenger Gare läit Bartreng, südlech de Schléiwenhaff a Leideleng.

## Kuckt och

## Um Spaweck

* Websäit vun der Gemeng Leideleng
Leideleng-Barrière-Märel

**Leideleng-Barrière-Märel** ass e Lieu-dit an der Gemeng Leideleng. E läit op der fréierer Kräizung vum CR178 mat der Strooss fir op Märel (rue des Celtes), direkt op der Grenz mat der Gemeng Lëtzebuerg.

Op der Plaz stoung am Fong nëmmen e Gardshaische mat anere klenge Gebaier, nieft der fréierer Barriär PN. 7 vun der Eisebunnsstreck Péiteng-Lëtzebuerg um Pk 15,341. Nodeems et am August 2008 am Haische gebrannt hat, gouf et 2009 ewechgerappt.

Am Kader vum Ausbau vun der Streck Péiteng-Lëtzebuerg ass d'Barriär de 5. November 2012 definitiv zougemaach ginn an d'Strooss, déi vu Märel kënnt, gouf eng Sakgaass. Et war virgesinn, d'Barriär mat enger Ënnerféierung z'ersetzen, ma wéinst Schwieregkeete fir déi néideg Terrainen ze kréien, gouf 2011 eng Enteegnungsprozedur an d'Weeër geleet. Et huet bis den Oktober 2025 gedauert, ier mat den Aarbechte konnt ugefaange ginn.

## Kuckt och
* Lëscht vun de Lëtzebuerger Uertschaften

## Um Spaweck
Hsi-Ho

**Hsi an Ho**, 羲和 (Xī an Hé och dacks nëmmen den Hi an den Ho genannt), waren zwéi vun der chineesescher Geschichtsschreiwung iwwerliwwert Haffastronomen.

Si waren am deemolege Keeserräich China verantwortlech fir Astronomie a Meteorologie. Wéi den 13. Oktober 2128 v. Chr. géint 12:00 Auer eng total Sonnendäischtert agetruede war (an der Literatur ginn och nach aner Datume genannt), déi si net viraus berechent haten, an déi zwéin zimmlech alkoholiséiert opfonnt goufen, huet de Keeser Zhòng Kāng si duerch Käppen hiriichte gelooss.

Am ale China ware Sonnendäischterte besonnesch wichteg, well si reliéis-mythesch gedeit goufen. Datt d'Sonneséchel méi schmuel gouf, gouf engem béisen Draach zougeschriwwen, deen d'Sonn friesse wollt an duerch vill Kaméidi, Trommen, Musek a Gejäiz verdriwwe gouf. Duerch d'Lidderegkeet vun deenen zwéin Haffastronome wier d'Sonn bal ëm d'Liewe komm, a vum Draach gefriess ginn.

D'Quell vun där Geschicht ass d'Chronik Shujing mat dem Kapitel *Hsia Shu* iwwer d'Hsia-Dynastie. Déi Chronik ass weltbekannt an a villen astronomesche Geschichtsbicher ze fannen.

## Literatur
*  Wang, P.K., Siscoe, G.L.: ''Ancient Chinese Observations of Physical Phenomena Attending Solar Eclipses''. In: Solar Physics 66 (1980), 187-193.
Nathaniel Bliss

Den **Nathaniel Bliss**, gebuer den 28. November 1700 zu Bisley, Gloucestershire, a gestuerwen den 2. September 1764 zu Oxford, war e engleschen Astronom. Hie war kinneklechen Astronom vu 1762 bis 1764.

## Liewen a Wierken
De Bliss huet um Pembroke College zu Oxford studéiert. 1742 gouf hien Nofollger vum Edmond Halley als Savilian Professor of Geometry op der Universitéit vun Oxford. Am selwechte Joer gouf he Member bei der Royal Society an 1764 den Nofollger vum James Bradley dem véierte kinneklechen Astronom.

## Um Spaweck
*  [Notiz am Archiv vun der Royal Society](http://www.royalsociety.org/DServe/dserve.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Persons&dsqPos=0&dsqSearch=(Surname='Bliss'))
Caroline Mart

D**'Caroline Mart**, gebuer den 10. Oktober 1960 zu Lëtzebuerg, ass eng lëtzebuergesch Journalistin.

Si ass zanter dem September 2007 stellvertriedend Chefredaktesch vun RTL Télé Lëtzebuerg.

D'Caroline Mart schafft zanter 1985 bei RTL a war noeneen, Journaliste-Presentatrice um Radio an dunn op der Tëlee, Responsabel fir d'Kultur a Chef fir d'Informatioun.

Si moderéiert all 14 Deeg d'Televisiounsemissioun *Kloertext*, eng Talkshow iwwer gesellschaftlech Theemen an och soss alt politesch Table rondë mat Invitéen am Studio.

Si ass d'Duechter vum DP-Politiker Marcel Mart.

## Gielchen

* Chevalier vum Ordre de Mérite du Grand-Duché de Luxembourg (Promotioun 2016)

## Um Spaweck

* De Promi-Spot - Mam Caroline Mart op RTL-Play, 2022
Metallizitéit

D**'Metallizitéit**, d.&nbsp;h. d**'Metallheefegkeet**, ass eng an der Astrophysik allgemeng Bezeechnung fir d'Heefegkeet vun de schwéiere cheemeschen Elementer an de Stären. Als „Metall“ ginn dobäi, meeschtens all Elementer ouni Waasserstoff an Helium bezeechent. Rar ginn dorënner och d'Elementer vum Kuelestoff un, also mat enger Kärluedzuel vu méi grouss oder gläich sechs, verstanen.

Schwéier Elementer sinn am Universum eréischt duerch Kärreaktiounen an de Stären entstanen (Nukleosynthes), dowéinst hänkt d'Metallizitéit enk mat der Gebuertszäit vun engem Stär zesummen. Stäre mat niddreger Metallizitéit (Populatioun II) sinn an engem fréien Entwécklungsstadium vum Universum entstanen, wéi eréischt e puer „Metaller“ do waren. Stäre mat héijer Metallizitéit si méi spéit aus de mat schwéieren Elementer ugeraicherter „Äsche“ vu fréiere Stäregeneratiounen entstanen (Populatioun I).

D'Elementer Lithium, Beryllium a Bor, mat de Kärluedungszuelen tëscht deene vum Helium a Kuelestoff, si warscheinlech net an de Stären entstanen, mä – ausser dem kosmologeschen Undeel vu Lithium-7 – e Produit vu Kärspléckungsprozesser vu schwéieren Elementer duerch kosmesch Stralung am interstellare Gas a gi scho bei relativ niddregen Temperature vu wéinege Millioune Kelvin zerstéiert.

Als Mooss fir d'Metallizitéit gëtt dacks eng eenzeg Zuel uginn, déi d'Elementheefegkeet vun alle schwéieren Elementer relativ zu den Heefegkeete vun der Sonn bezeechent. Well sech d'Elementer am Universum gläichfërmeg uräicheren, geet dat fir normal Haaptreiestären duer. An der Sonn ass d'Verhältnes tëscht Eisen a Waasserstoff ongeféier 1:31.000. Dacks gëtt eent, op d'Sonn norméiert, logarithméiert Verhältnes vun der Absorptionslinnestäerkt vun Eisen a Waasserstoff uginn:

 [\mathrm{Fe}/\mathrm{H}] = \lg{\left(\frac{N_{\mathrm{Fe}}}{N_{\mathrm{H}}}\right)} - \lg{\left(\frac{N_{\mathrm{Fe}}}{N_{\mathrm{H}}}\right)_{\odot}} 

Déi Zuel läit bei Stären aus eiser Galaxis ongeféier tëscht −5,4 an +1, woubai nëmmen déi eelst Stäre vun der Populatioun II e Wäert am Beräich vu -5 erreechen an der nëmme wéineg dovu bekannt sinn. Laangjärege Spëtzereider war de Stär *CD−38°245*, deem seng Metallizitéit 1984 mat −4.0 bestëmmt gouf. Dat bedeit, datt säi Gehalt vun Eisen 10.000-mol méi kleng ass wéi dee vun eiser Sonn. 2002 gouf du mat dem *HE 0107−5240* e Stär mat dem Wäert vu −5,2 entdeckt. Am Moment ass de Rekord beim Stär *HE 1327−2326* mat engem Wäert vu −5,4, wat en Eisegehalt vun engem 250.000stel vum solare Wäert bedeit. Allerdéngs huet dee Stär iwwerraschenderweis e groussen Undeel vun aneren Elementer wéi Natrium, Magnesium, Titan a virun allem Strontium. Normalerweis gi bei sou Stären och d'Heefeghkeet vun aneren Elementer, wéi Thorium, Uran, Iridium a Kuelestoff bestëmmt, wat fir d'Altersbestëmmung an d'Kategoriséierung vum Stär gebraucht ka ginn.

## Literatur
* Bradley W. Carroll, Dale A. Ostlie, *An Introduction to Modern Astrophysics*, 1996, S. 920f, ISBN 0-321-21030-1

## Quellen
Amstel Gold Race 2009

Déi 44. Editioun vum **[[Amstel Gold Race]]** gouf 2009 den 19. Abrëll op enger Streck vun 257,4&nbsp;km tëscht Maastricht an dem Cauberg zu Valkenburg gefuer.

Et war déi 5 Course um Kalenner vum UCI ProTour 2009, an déi néngt um Kalenner vun der UCI fir dat Joer.

De Russ Sergei Ivanov, konnt d'Course fir sech entscheeden.

## Lëtzebuerger um Depart
Den Andy Schleck koum als 10. iwwert d'Arrivée, mä well den Éisträicher Christian Pfannberger nodréiglech wéinst Doping disqualifizéiert gouf, krut den Andy Schleck *a posteriori* déi 9. Plaz ugerechent.

Säi Brudder Fränk war och um Depart, war awer an enger uerger Chute verwéckelt, an huet missen opginn.

* Rapport vun der Course um Site cyclingnews.com
Physikalesch Gréisst

Eng **physikalesch Gréisst** ass eng quantitativ bestëmmbar Eegenschaft vun engem physikaleschen Objet.

De Wäert vun enger physikalescher Gréisst gëtt als Produkt vun enger Zuel a vun enger Moosseenheet uginn.

## Um Spaweck
Lindsay Lohan

D**'Lindsay Dee Morgan Jade Lohan**, gebuer den 2. Juli 1986 zu New York, ass eng US-amerikanesch Schauspillerin, Pop-Sängerin a Model. Si ass virun allem duerch eng Rei vun Disney-Kaméidisfilmer bekannt ginn.

## Um Spaweck

* Offiziell Websäit
Christophe Moreau

De **Christophe Moreau**, gebuer zu Vervins den 12. Abrëll 1971, ass zanter 1995 e franséische professionelle Vëlossportler.

Vun 2008 un, fiert hien an der Ekipp Agritubel.

## Um Spaweck
Flèche wallonne féminine

D**'Flèche wallonne féminine** ass eng Vëloscourse fir Fraen, déi zanter 1998 an der Belsch gefuer gëtt.

D'Hollännerin Marianne Vos hält de Rekord mat 5 Victoiren, dovun 3 hannereneen, gefollegt vun der Brittin Nicole Cooke, der Italieenerin Fabiana Luperini an der Hollännerin Anna van der Breggen mat jee dräi Succèsen (Stand 2017).

Grad sou wéi d'Flèche wallonne fir d'Männer gëtt si vun der ASO organiséiert.

## Palmarès

## Kuckt och
*Flèche wallonne

## Um Spaweck
* Säit vun der Editioun 2007
Härgott

**Härgott** ass déi geleefeg lëtzebuergesch Bezeechnung fir Gott a besonnesch fir de jiddesch-chrëschtleche Gott.

Härgott setzt sech zesummen aus den zwéin hebräeschen Nimm vu Gott an der Hebräescher Bibel (Aalt Testament): Adonai (Här) an Elohim (Gott).

## Um Spaweck
*  Die Namen Gottes in der Bibel
Lauretanesch Litanei

D**'Lauretanesch Litanei** ass e Luef- a Bittgesang aus dem kathouleschem Gottesdéngscht, dee sech un d'Maria riicht.

An dëser Litanei gëtt Maria als *[[Consolatrix Afflictorum]]* bezeechent. Sou heescht et ënner anerem:
:Du Tréischterin am Leed, biet fir eis!
:Du Kinnigin vun de Patriarchen, biet fir eis!
:Du Kinnigin vun de Prophéiten, biet fir eis! 	
:Du Kinnigin vun den Apostelen, biet fir eis! 	
:Du Kinnigin vun de Märtyrer, biet fir eis! 	
:Du Kinnigin vun de Bekenner, biet fir eis! 	
:Du Kinnigin vun de Jongfraen, biet fir eis!

Dës 6 Kinnigin-Titele sinn an de Chouerfënstere vun der Kathedral vu Lëtzebuerg duergestallt.

Den Numm vun dëser Litanei kënnt vum italieenesche Mariepilgeruert Loreto.

## Kuckt och
* Loretokapell
* Loretokapell Klierf

## Um Spaweck
Armagh Observatoire

Den **Armagh Observatoire** ass e modernt astronomescht Fuerschungsinstitut zu Armagh an Nordirland.

Den Observatoire gouf 1790 vum Äerzbëschof vun Armagh, dem Richard Robinson gegrënnt an huet nieft den astronomeschen Instrumenter och eng Ausstellung, déi seng Geschicht dokumentéiert.

## Kuckt och

## Um Spaweck

*  Armagh Observatory

/https://web.archive.org/web/20090428093309/http://www.discovernorthernireland.com/Armagh-Observatory-Armagh-P3286 www.discovernorthernireland.com/Armagh-Observatory-Armagh-P3286]
Heteromorphie

**Heteromorphie** (aus dem Griichesche vun *heteros* - "anescht, verschiddenaarteg" a *morphe* - "Gestalt, Form, Duerstellung") bezeechent gemenkerhand d'Villgestaltegkeet vun enger Saach a Form an Ausgesinn.

Dee Begrëff steet an der Sexologie fir dat "anert" konträert Geschlecht *(Mann vs. Fra)* an illustréiert dat bildlech un der Morphologie vun der bestëmmter Persoun. Heteromorphie bezitt sech an deem Kontext och op de Phenotyp vun engem Liewewiesen. E Phenotyp (phenotypesch) ass déi integral Duerstellung, d'Zomm vun alle Kennzeechen (Phenen) vun engem Individuum mat senge physiologeschen, morphologesch-anatomeschen an ugeléierten Eegenschaften.

An der Chimie a Geologie sinn domat Stoffer gemengt, déi sech a verschiddene Systemer kristalliséiere kënnen.

An der Biologie gëtt vun heteromorphen Aarte geschwat, wa se onofhängeg vu geneetesche Fakteuren ënnerschiddlech Formen an Ausgesinn entwéckelen.
Bloe Steen (Natursteen)

De **Bloe Steen** (fr: *pierre bleue*) ass e Steen deen an Europa haaptsächlech a Wallounien an an der Oochener Géigend an Däitschland virkënnt. Zu Lëtzebuerg gouf bloe Steen an der Steekaul op der Neimille bei Bilschdref exploitéiert.

Gisementer vum Bloe Steen a Wallounie sinn zu Recht, Sprimont, Aywaille, a Soignies ze fannen. Et ass e Gestengs aus dem ënneschten Devon mat engem Alter vu 400 Millioune Joer.

Den Oochener Bloe Steen ass aus dem ënneschte Karbon an huet en Alter vun 290 Millioune Joer.

Dat englescht Wuert *bluestone* bezeechent eng Zort Dolerit, aus deem z.&nbsp;B. verschidde Fielsbléck zu Stonehenge sinn.

## De Bloe Stee vu Recht

De bloe Stee vu Recht koum aus de Steekaule vu Recht, enger klenger Uertschaft bei Sankt Vith am Oste vun der Belsch. Am Ufank goufen d'Steng iwwer Dag ofgebaut, a vun 1880 un a Galerien. Kuerz virum Éischte Weltkrich war näischt méi aus dem Gisement erauszehuelen an d'Steegrouf gouf zougemaach.

Zanter dem 18. Mee 2007 ass d'Grouf fir Visiteuren op.

## De Bloe Stee vun Oochen
*Aachener Blaustein* ass d'Handelsbezeechnung fir en donkelgroe bis schwaarze Kalleksteen deen an de Steekaulen am Südoste vun Oochen zu Walheim an zu Breinig ofgebaut gouf. Et ass e Stee mat ville fossilen Aschlëss wéi Moosdéiercher, Goniatiten, Hydrozoa, Korallen a Stromatoporen.
Ouschteren

**Ouschteren** (aus dem Laténgeschen "pascha"; dem Hebräeschen "pessach") ass am Chrëschtentum dat wichtegst Fest am Joreslaf. Op Ouschtere gëtt un d'Operstéiung vu Jesus Christus erënnert. Well et e Fest ass, dat kee festen Datum huet, gëtt et traditionell um éischte Sonndeg nom éischte Vollmound am Fréijoer gefeiert. Den Datum gëtt zanter dem 6. Joerhonnert mat Hëllef vun engem Moundzyklus berechent, dee 1582 (fir d'Kathoulesch Kierch) am Kader vun der Gregorianescher Kalennerreform erneiert gouf, soudatt schonn laang am viraus den Ouschterdatum bekannt ass.

Bal all chrëschtlech Feierdeeg, déi kee festen Datum hunn, gi vum Ouschtersonndeg aus berechent. Sou feieren d'Chrëschten zum Beispill 39 Deeg no Ouschtersonndeg Christi Himmelfaart, 49 respektiv 50 Deeg duerno Péngschten a 60 Deeg no Ouschtersonndeg feiere verschidde Katholicken Erläichendag. Ouschtere läit also ëmmer tëscht dem 22. Mäerz an dem 25. Abrëll. Zënter dem Konzil vun Nicäa am Joer 325 no Christus gëtt dëst Fest all Joer gefeiert.

## Urspronk

Nieft Chrëschtdag ass d'Ouschterfest ee vun de bedeitendste Feierdeeg a ville Länner vun der Welt. Ouschtere feieren d'Chrëschten d'Operstéiung Jesu vu sengem Doud um Kräiz, sou wéi dëst Evenement am Neien Testament beschriwwe gëtt. Urchrëchtlechem Glawe no ass dëst um 3. Dag no sengem Stierwe geschitt, woubäi den Dag vu sengem Muerd als "Doudesdag" gëllt. Eng Schilderung vun der Operstéiung gëtt et net, allerdéngs gëtt et awer Berichter an Erscheinunge vum Operstanenen, säin eidelt Graf an d'Verkënnegung vun engem Engel.

Den Numm "Ouschteren" kënnt warscheinlech aus dem ale Germaneschen an huet eppes mat der Himmelsrichtung "Osten" ze dinn. D'Sonn déi am Osten opgeet gëllt am Chrëschtentum als Symbol vun der Operstéiung respektiv d'Zeréckkomme vu Jesus Christus. De Gros vun den Ouschtertraditioune kommen aus heednesche Kulturen an hu e kelteschen oder e germaneschen Ursprong. De sougenannten "Ouschterhues" gëtt zum Schluss vum 17. Joerhonnert, am Joer 1682, fir d'éischt Kéier ernimmt. Et ass net ganz kloer, wat genee den Zesummenhank vum Ouschterhues mat Ouschteren ass, mä am Laf vun der Zäit hu sech den Ouschterhues a seng Ouschtereeër zum Symbol vun Ouschteren entwéckelt.

## Kuckt och
* Ouschterméindeg

## Um Spaweck
Phenotyp

**Phenotyp**(us) *(ofgeleet vum Griichesche *phainomena* = dat wat ee gesäit), fir Bild, Ausgesinn, oder Charakteristik)* ass de Begrëff fir ugebueren an ugeléiert baussenzeg a bannenzeg Kennzeechen an Eegenschafte beim Mënsch an Déier.

E Phenotyp ass am Géigesaz zum Genotyp - dem sougenannten Ierf- an Ulagentyp - d'integral Duerstellung, d'Zomm vun alle Kennzeechen (Phenen) vun engem Individuum mat senge physiologeschen, morphologesch-anatomeschen a funktionellen Eegenschaften. De Phenotyp gëtt vum Genotyp am Zesummewierke mat e sëllege kulturellen a sozialen Ëmweltaflëss markéiert. D'Markéierung vum Phenotyp weist sech herno unhand vun der Morphologie an der Expressivitéit vum Individuum.

## Phenokopie, Phenogenese
Duerch exogen Fakteure kann et am Zesummespill mat spezifeschen Ierfulage bei engem Genotyp (z.&nbsp;B. en Embryo) zu Nobildunge vu Manifestatiounsmusteren (**Phenokopie**) vun engem anere Genotyp kommen, d.&nbsp;h., datt wärend der sensibler Phas vun der Schwangerschaft, der sougenannter **Phenogenese** vum Embryo, Entwécklungsstéierunge vu verschiddenen Organer optriede kënnen, déi eng méi oder manner grouss Verännerung vum urspréngleche Genotyp bewierken.

D'Awierkung vu sou Phenokopië weise sech beispillsweis bei intersexuelle Mënschen, déi mat entweeder duebele bannenzegen oder baussenzegen, mat entstallten oder ënnerentwéckelte Genitalorganer op d'Welt kommen. Ursaache fir sou Phenokopien an der kritescher Phas vun der Schwangerschaft sinn ë.&nbsp;a. Infektioune wéi d'Riedelen, eng staark Stralenexpositioun oder a priori Konsequenzen aus der chromosomaler Konstellatioun an/oder der gonadaler Weiderentwécklung. D'Phene vum gebuerene Kand bleiwe geneetesch op hatt beschränkt. Si sinn net ierflech.

## Quellen
* Interdisziplinäre klinische Forschergruppe - Kinderklinik Lübeck
* Intersexualität:D. Manski
* Pschyrembel - Klinisches Wörterbuch - W de G

## Um Spaweck
Moundphas

Als **Moundphase** bezeechent een déi ënnerschiddlech Liichtgestalt vum Äerdmound duerch déi perspektivesch Ännerung vu senger Dag-Nuecht-Grenz relativ zu der Äerd wärend sengem Äerdëmlaf.

* Et ënnerscheet ee *[[Vollmound]]*, *ofhuelende Mound*, *[[Neimound]]* an *zouhuelende Mound*.
* Neimound, Vollmound an déi béid *Hallefmounde* bezeechent een als *Haaptphasen*.
* Am visuelle Widdersproch zu der allgemenger Bezeechnung Hallefmound – dat ass d*'Hallefphas* (*[[Dichotomie]]*) – bezéie sech d'Astronomen op de volle Zyklus vum Mound an nennen déi zouhuelend Hallefphas *éischt Véirel*, déi ofhuelend entspriechend *lescht Véirel*.
* Déi ganz schmuel Moundséchele bezeechne si als ''Neiliicht'' an ''Alliicht''.

## Iwwerbléck
Een Ëmlaf vum Äerdmound ronderëm d'Äerd, bei deem de Mound nees déi gläich Stellung zu der Sonn anhëllt, dauert duerchschnëttlech ongeféier 29,53 Deeg (29 Deeg, 12 Stonnen a 43 Minutten) a gëtt synodesche Mount genannt. Hien ass domat knapps e Mount grouss. Tatsächlech si souwuel de Begrëff wéi och d'Längt vun engem Mount vun der synodescher Ëmlafzäit vum Äerdmound ofgeleet.
Déi tatsächlech Längt vun enger eenzeler Period – vun enger Lunatioun – ass zimmlech grousse Schwankungen ënnerworf (kuckt heizou: sideresch Period).

Jee no Stellung vum Mound, der Äerd an der Sonn zoueneen si vun der Äerd aus verschidde Phasewénkele vum Äerdmound z'observéieren. Déi verursaachen déi wiesselnd Gestalte vum Mound um Himmel.

D'Gréissteverhältnesser vun den Objeten op de Graphiken an hir Ofstänn zueneen entspriechen net deenen natierlechen.

## Visualitéit

De Mound ass eng passiv Liichtquell, dat heescht, hie reflektéiert nëmmen dat Liicht vun der aktiver Liichtquell, der Sonn.

## Kuckt och
* Äerdmound

## Um Spaweck

* Ublécks-Duerstellungen (Phenomeenologie):
**  CalSky, Mond – Allgemeng Berechnungen zum Stand vum Mound
**  ephemeriden.com – Moundstand a -phasen; aktuell a Berechnung
**  Die aktuelle Mondphase, www.computus.de – Berechnung vun der Moundphase an der nächster Sonnen- a Mounddäischtert (JavaScript)
**  Ewiger Kalender von 1000 n.&nbsp;Chr. bis 4000 n.&nbsp;Chr., www.rodurago.de – Moundkalenner a Moundphasen.
**  mondphase.stephan-brumme.com – Virtuell Usiicht vun de Moundphasen.
**  malorny.net – Aktuell Moundphas souwéi Berechnung fir een xbeliebegen Datum
**  Astronomy & Photography, Thomas Knoblauch – Algorithmus zu der Berechnung vun de Moundphasen
* Termine (Kalendaresch Daten):
**  The Munich Astro Archive – Moundphasekalenner 1700–2200, och mat Algorithmus no dem Meeus
**  U.S. Naval Observatory – Genee Zäite vun de Moundphasen, zielen allgemeng als Referenzdate.
Evan Lysacek

Den **Evan Lysacek**, gebuer de 4. Juni 1985 zu Chicago, ass en US-amerikaneschen Äiskonschtleefer.

Hien huet 2009 d'Weltmeeschterschaft am Äiskonschtlaf virum Kanadier Patrick Chan an dem franséischen Titelverdeedeger Brian Joubert gewonnen.

## Um Spaweck
* EvanLysacek.com
* ISU