open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bach

**Bach** steet fir:
* Bach (Asteroid), Nummer 1814
* B-A-C-H, e musikalescht Motiv

## Familljennumm
**Bach** ass de Familljennumm vun ë.&nbsp;a. follgende Persounen:

* Johann Sebastian Bach (1685–1750)
* Anna Magdalena Bach (1701–1760)
* Carl Philipp Emanuel Bach (1714–1788)
* Christoph Bach (Museker) (1613–1661)
* Georges Bach (1955)
* Gottfried Heinrich Bach (1724–1763)
* Gottlieb Friedrich Bach (1714–1785)
* Heinrich Bach (1615–1692)
* Johann Bach (1604–1673)
* Johann Aegidius Bach (1645–1716)
* Johann Ambrosius Bach (1644{45?}–1695)
* Johann Bernhard Bach der Jüngere (1700–1743)
* Johann Bernhard Bach der Ältere (1676–1749)
* Johann Christian Bach (1735–1782)
* Johann Christoph Bach I (1642–1703)
* Johann Christoph Bach d. Ä. (1645–1693)
* Johann Christoph Friedrich Bach (1732–1795)
* Johann Elias Bach (1705–1755)
* Johann Ernst Bach II (1722–1777)
* Johann Georg Bach (1751–1797)
* Johann Gottfried Bernhard Bach (1715–1739)
* Johann Lorenz Bach (1695–1773)
* Johann Ludwig Bach (1677–1731)
* Johann Michael Bach I (1648–1694)
* Johann Michael Bach III (1745-no 1795)
* Johann Nikolaus Bach (Komponist) (1669–1753)
* Johann Philipp Bach (1752–1846)
* Johann Sebastian Bach (Maler) (1748–1778)
* Johannes Bach (1580–1626)
* Maria Barbara Bach (1684–1720)
* Veit Bach (~1550–1619)
* Wilhelm Friedemann Bach (1710–1784)
* Wilhelm Friedrich Ernst Bach (1759–1845)
* Adolf Bach (1890–1972)
* Albert Bach (1910–2003)
* Albert Friedrich Bach (1761–1838)
* Alexander von Bach (1813–1893)
* Alois Bach (1809–1893)
* Aloys Bach (1770–1845)
* Annekathrin Bach (* 1979)
* August Bach (1897–1966)
* August Wilhelm Bach (1796–1869)
* Barbara Bach (* 1947)
* Björn Bach (* 1976)
* Carl von Bach (1847–1931)
* Catherine Bach (* 1954)
* Christoph Bach (Schauspiller) (* 1975)
* Dieter Bach (* 1963)
* Dirk Bach (* 1961)
* Eduard von Bach (1814–1884)
* Edward Bach (1886–1936)
* Elvira Bach (* 1951)
* Ernst Bach (1876–1929)
* Ernst Bach (Politiker) (1902–1965)
* Franz Josef Bach (1917–2001)
* Gabriel Bach (* 1927)
* Gerhard Bach (* 1943)
* Inka Bach (* 1956)
* Jana Bach (* 1979)
* Joseph von Bach (1833-1901)
* Kristina Bach (* 1962)
* Laury Bach (1984), lëtzebuergesch Basketballspillerin.
* Liesel Bach (1905–1992)
* Lola Bach (* ëm 1900)
* Marlene Bach (* 1961)
* Maurizio Bach (* 1953)
* Max Bach (1915–2006)
* Ottilie Bach (1836-1905)
* Otto Bach (1833–1893)
* Otto Bach (Pedagog) (* 1924)
* Otto Friedrich Bach (1899–1981)
* Pamela Bach (* 1963)
* Patrick Bach (* 1968)
* Richard Bach (* 1936)
* Robert Bach (1901–1976)
* Sebastian Bach (* 1968)
* Susanne Bach (* 1909; † 1999 (?); geb. Eisenberg)
* Tamara Bach (* 1976)
* Thomas Bach (* 1953)
* Ulrich Bach (*1931)
* Vivi Bach (* 1939) dänesch Sängerin, Schauspillerin an TV-Moderatorin.
Willy Allamano

De **Willy Allamano**, gebuer den 3. Mäerz 1933 zu Esch-Uelzecht, ass e Lëtzebuerger Auteur, deen iwwer de Biergbau an aner Saachen am Zesummenhank mam Biergbau an der Minettsgéigend schreift.

## Aus sengem Liewen
De Willy war technesche Beamten op der Gemeng Esch-Uelzecht. Am Joer 1960 gouf hie mat der Elisabeth Piller bestuet, déi 1997 gestuerwen ass. Aus sengem éischte Bestietnes huet hien e Jong, de Pit Allamano (gebuer 1965). De Willy huet sech 2001 fir d'zweet mat der Françoise Frémez bestuet, déi 2018 gestuerwen ass, a wunnt elo zu Clierf an der Résidence des Ardennes

## Säi Veräinsliewen
De Willy Allamano huet e vill beschäftegt Veräinsliewen hanner sech. Iwwer 20 Joer huet hien an der Escher Biergaarbechtermusek Saxophon Baryton gespillt. Vun 1962 un ass hie Member vum Biergmanns-Ënnerstëtzongs-Veräin zu Esch. Tëschenduerch war hien do Sekretär (1983-1987 an 1993), a vun 1994-2006 President.

## Seng Interessen a Schreifaarbechten
An de 70er Joren huet de Willy Allamano ënner der Leedung vum Aurelio Sabbatini Steebildhaer geléiert. Spéider huet hie fir vill Veräiner Takemodeller entworf. D'Tak "EIST DUERF SOLL LIEWEN" vum "Service des Sites et Monuments" ass och ee Wierk vum Willy Allamano. Mat sengen Aarbechtskolleege vun der Escher Gemeng huet hien am Joer 1985 an der Buchholz-Villa am Faubourg zu Esch, d'Ausstellung 100 Joer Escher Waasserwierk organiséiert. Hien huet, vun 1987 un, gehollef de Musée des Mines de Fer de Lorraine zu Neufchef an Aumetz a Frankräich opzebauen an huet säi Wëssen iwwer de Biergbau vergréissert.

Am Joer 1990 huet de Willy Allamano d'Motiv fir de Jubiläum vum Aarbechter Ënnerstëtzungsveräin Esch/Grenz geschaf.

### Wierker
* 1994: *100 Joër Biergmanns-Ënnerstëtzongs-Veräin 1894.* Jubiläumsbroschür, Esch/Uelzecht.
* 2005: *Dem Biergmann seng Luuchten*. ISBN 2-87996-783-X.
* 2008: *Die Drahtseilbahnen im Großherzogtum Luxemburg und in Lothringen* ISBN 978-2-87996-668-7.
* 2013: mam Gilbert Bernardini: *Esch-sur-Alzette et ses rues / Esch an der Alzette und seine Straßen*. ISBN 978-2-87964-136-2. 
* 2019: *Stroosse vun der Gemeng Fréiseng*.
* 2021: *Een Dag nom aneren zu Esch un der Uelzecht*.
* 2021: *Erënnerungen aus Esch un der Uelzecht*.

## Kuckt och
* Lëscht vu lëtzebuergesche Schrëftsteller
Bäichel

E **Bäichel**, och **Stoussromp** oder **Stiwwelromp** genannt, ass e Vertikaalt Rompfaass an deem fréier mat Hëllef vun engem Stéisser, deen op- an ofbeweegt ginn ass an un deem eng Scheif ugemaach war, Botter gemaach gouf.
Oise (Floss)

D**'Oise** ass e Floss an der belscher Provënz Hainaut, an am Norde vu Frankräich.

Si huet hir Quell op enger Héicht vun 309 Meter am *Bois de Bourlers* ronn 6&nbsp;km am Süde vu Chimay, a leeft zu Conflans-Sainte-Honorine am Departement Yvelines no engem Laf vun 330&nbsp;km an d'Seine.

## Um Spaweck
Tajo

Den **Tajo**, op Spuenesch *Tajo* [], op Portugisesch *Tejo* [], op Latäin *Tagus* an op Algriichesch Τάγος *Tagos*, ass de längste Floss op der Ibeerescher Hallefinsel. En huet eng Längt vun 1.038&nbsp;km, a leeft duerch Spuenien a Portugal.

En entspréngt a Spuenien un der Quell *Fuente de García* an de Bierger Sierra de Albarracín op enger Héicht vu 1.593 m a leeft a Portugal zu Lissabon an den Atlantik.

Déi éischt 716&nbsp;km leeft en a Spuenien, méi genee an den autonome Regiounen Aragonien, Kastilien-La Mancha, Madrid an Extremadura. Duerno mécht en op 47&nbsp;km d'Grenz tëscht Spuenien a Portugal a leeft dann do 275&nbsp;km duerch d'Regiounen Alto Alentejo, Ribatejo an Estremadura bis op Lissabon.

Déi wichtegst Stied déi den Tajo passéiert sinn Aranjuez, Toledo an Talavera de la Reina a Spuenien, an Abrantes, Santarém a Lissabon a Portugal.

Säin Anzuchsgebitt huet am Ganzen 80.100&nbsp;km². An deem Gebitt liewen 10 Millioune Leit. Dozou zielen Metropolregiounen Lissabon a Madrid.

D'Vasco da Gama Bréck iwwer den Estuaire vum Tago war mat 17.185 Meter eng Zäitchen déi längst Bréck vun der Welt.

## Um Spaweck
Nicolas Appert (Erfinder)

Den **Nicolas Appert**, gebuer de 17. November 1749 zu Châlons-en-Champagne, a gestuerwen den 1. Juni 1841 zu Massy, war e franséischen Erfinder.

Hie war den Éischten deen eng Konservéierungsmethod fir Liewensmëttel ausgeschafft huet, andeems hie se a loftdichte Behälteren duerch Hëtzt steriliséiert huet. Am Ufank huet en dofir Fläsche geholl an, duerno Béchsen aus Wäissblech.

Hien hat déi éischt Konservefabréck op der Welt gegrënnt.

## Um Spaweck
* https://web.archive.org/web/20110904053635/http://www.appert-aina.com/
Yerne

D**'Yerne** ass eng belsch Baach, a Wallounien an der Provënz Léck an Niewefloss vum Geer

## Hydrogaphie
D'Yerne huet hir Quell op enger Héicht vun 190 m nërdlech vu Yernave um Nordwestbord vun engem klenge Bësch an der Noperschaft vun der *Ferme de Hepsée*.

Se leeft vun do aus de ganzen Zäit no Norden, duerch oder laanscht Verlaine, Haneffe, Donceel, Limont, Remicourt, Lamine et Hodeige a leeft zu Lens-sur-Geer op enger Héicht vun 100 m an de Geer. Si ass ronn 15,5&nbsp;km laang.

## Kuckt och

*Lëscht vun de belsche Waasserleef
Saint-Pierre (Martinique)

**Saint-Pierre** ass eng Stad am Arrondissement Saint-Pierre am franséischen Departement Martinique, enger Karibik-Insel.

D'Stad gouf op eng traureg Aart a Weis bekannt, wéi se den 8. Mee 1902 bei Ausbroch vum Vulkan Montagne Pelée duerch eng Lawin vu gliddege Gaser, e sougenannte pyroklastesche Stroum, bal ganz zerstéiert gouf, an hir iwwer 25.000 Awunner, bis op een oder zwéin, ëm d'Liewe koumen. Virdru war si déi wichtegst Stad op der Insel.

Zanter den 1920er Jore gouf d'Stad nees opgebaut.

Saint-Pierre (Martinique) avec Montage Pelée.JPG|Saint-Pierre, am Hannergrond d'Montagne Pelée
Pelee 1902 3.jpg|D'Iwwerreschter vu Saint-Pierre, nom Vulkanausbroch 1902


## Um Spaweck
André-Marie Charue

Den **André** Clément **Marie** Ghislain **Charue**, gebuer den 1. Juli 1898 zu Jemeppes-sur-Sambre an der Provënz Namur, a gestuerwen den 20. September 1977, war e belsche Geeschtlechen. Hie war de 27. Bëschof vun Namouer.

Den André-Marie Charue koum zu Jemeppes-sur-Sambre op d'Welt. Seng Eltere waren de Joseph Charue a seng Fra d'Adèle Marie Joseph Lahaye. De Papp war Comptabel an de Glaceries Saint-Roch.

Den André-Marie gouf zu Jemeppes gedeeft an huet seng Kommioun de 27. Juni 1909 zu Auvelais gemaach, wou säi Papp ëm 1905 en Haus gebaut hat.

Seng Primärschoul huet hien an der *École Saint-Joseph* zu Auvelais gemaach. Vun 1910 bis 1918 huet hie seng *Humanités anciennes*, an e Studium vun 2 Joer an der Philosophie um *[[Petit seminaire de Floreffe]]* gemaach. No engem Theologiesstudium um grousse Seminaire vun Namur, gouf hien an der Diözees Namouer de 15. August 1922 zum Geeschtleche geweit.

Am Oktober gouf hien op Universitéit vu Louvain geschéckt fir en Doktorat an der Theologie ze maachen, dat hien 1926 ofgeschloss huet. Dat selwecht Joer goung hien op Roum fir eng *License en Écriture Sainte* ze maachen. Am Oktober 1927 koum hien op Louvain zeréck, a gouf am Februar 1928 Professer um Grousse Seminaire vun Namur. Op där Plaz ass hie bliwwe bis den 12. Dezember 1941, wéi hie vum Poopst Pius XII. Bëschof genannt gouf.

Seng Bëschofswei krut hien den 11. Februar 1942 vum Kardinol Joseph-Ernest Van Roey, Äerzbëschof vu Malines.

De 24. Juni 1974 ass hien a Pensioun gaangen. Säin Nofelleger gouf de Robert-Joseph Mathen.

Seng Devise war *Christum oportet crescere*: Christus muss wuessen.

## Bibliographie

*L. Declerck et Cl. Soetens, "Carnets conciliaires de l'évêque de Namur A.-M. Charue", Faculté de théologie de l'UCL, Louvain-la-Neuve an Centrum voor conciliestudie Vaticanum secundum vun der Fakultéit Godgeleerdheid (KUL) (coll. Cahiers de la Revue Théologique de Louvain, 32), Louvain-la-Neuve, Faculté de théologie, 2000.
* Wladimir Plavsic, Monseigneur Charue, évêque de Namur, éditions Quorum, 1996.
Das Deutsche Reich und der Zweite Weltkrieg

**Das Deutsche Reich und der Zweite Weltkrieg** ass den Titel vun enger däitscher Buchdokumentatioun iwwer den Zweete Weltkrich.

Dat Wierk an zéng Bänn an 13 Bicher ass erausgi vum Militärgeschichtliches Forschungsamt vun der Bundeswehr. Et gouf publizéiert vun der Deutsche Verlags-Anstalt vu Stuttgart.
Deen éischte Band ass 1979 erauskomm, dee leschten am Mee 2008.

Dat Wierk ass eng Gesamtduerstellung vun de militär- a krichsgeschichtlech wichtegsten Entwécklungen an Däitschland op iwwer 12.000 Säiten ouni Fotoen.

Am Laf vun der Editioun koum et zu Problemer bei den Editeure wéinst der Behandlung vum dem däitschen Ugrëff op d'Sowjetunioun, déi d'Existenz vun der Buchserie eng Zäit staark a Fro gestallt hunn.

## D'Wierk
* Band 1: *Ursachen und Voraussetzungen der deutschen Kriegspolitik*, August 1979
* Band 2: *Die Errichtung der Hegemonie auf dem europäischen Kontinent*
* Band 3: *Der Mittelmeerraum und Südosteuropa 1940-1941: Von der "non belligeranza" Italiens bis zum Kriegseintritt der Vereinigten Staaten*
* Band 4: *Der Angriff auf die Sowjetunion*
* Band 4: *Beiheft*
* Band 5/1: *Organisation und Mobilisierung des deutschen Machtbereichs. Kriegsverwaltung, Wirtschaft und personelle Ressourcen 1939 - 1941*
* Band 5/2: *Organisation und Mobilisierung des deutschen Machtbereichs. Kriegsverwaltung, Wirtschaft und personelle Ressourcen 1942 - 1944/45*
* Band 6: *Der globale Krieg: Die Ausweitung zum Weltkrieg und der Wechsel der Initiative 1941 - 1943*
* Band 7: *Das Deutsche Reich in der Defensive. Strategischer Luftkrieg in Europa, Krieg im Westen und in Ostasien 1943 bis 1944/45*, November 2001
* Band 8: *Die Ostfront 1943/44. Der Krieg im Osten und an den Nebenfronten*
* Band 9/1: *Die Deutsche Kriegsgesellschaft 1939 bis 1945. Politisierung, Vernichtung, Überleben*, Stuttgart 2004
* Band 9/2: *Die deutsche Kriegsgesellschaft 1939 bis 1945. Ausbeutung, Deutungen, Ausgrenzung*, Stuttgart 2005
* Band 10/1: *Der Zusammenbruch des Deutschen Reiches 1945. Die militärische Niederwerfung der Wehrmacht*
* Band 10/2: *Der Zusammenbruch des Deutschen Reiches 1945. Die Folgen des Zweiten Weltkrieges*

## LIteratur
* Karl-Heinz Janßen: *Zweiter Weltkrieg — Ein großer Wurf der Forschung*, in: *Die Zeit* (16. November 1979) (Online-Versioun)
Bédu

De **Bédu**, mat sengem richtegen Numm **Bernard Dumont**, gebuer den 11. Abrëll 1948 zu Ciney, ass e belsche Comicszeechner.

Nodeem hien zu Louvain op der kathoulescher Universitéit säi Studium an der Ekonomie ofgeschloss hat, huet hien dem Berck (Zeechner ë.&nbsp;a. vun der Comicsserie *Sammy*, zesumme mam Raoul Cauvin) assistéiert. Seng Karriär als Zeechner huet 1974 mat enger klenger BD am *[[Spirou (Zäitschrëft)|Spirou]]* ungefaangen: *Les naufragés de Jomon*. Vun 1975 bis 1978 huet hien am Hebdomadaire *[[Le Journal de Tintin|Tintin]]* seng éischt Fortsetzungs-BD, den Déierecomic *Beany, le raton laveur* publizéiert. Duerno huet de Bédu mat dem Zeenarist Charles Blareau vun 1977 u fir eng Gagserie *Le P´tit Prof*, a vun 1979 un, fir de Comic *Ali Béber* zesummegeschafft. Tëscht 1981 a 1990 huet hien - a gréisseren Ofstänn - op eegenen Zenarie seng fënnefbänneg Serie *Hugo* bei Lombard verëffentlecht.

Scho virdrun - 1983 - hat den Turk - dee mat Aarbecht iwwerlaascht war - dem Bédu d'Fieder fir dem Bob De Groot säi *Clifton* iwwerlooss. Tëscht 1986 an 1991 huet de Bédu mam De Groot 4 Geschichte vum *Clifton* erausginn. Déi 3 nächst Albumen huet de Bédu eleng gemaach. No engem Sammelband mat e puer Clifton-Kuerzgeschichte vu verschidden Zeechner - fir d'Lach ze stoppen - huet den De Groot d'Serie nees opgegraff a mat dem Rodrigue weidergefouert.

1993 - kuerz ier den Tintin net méi publizéiert gouf, war de Bédu bei de Spirou gewiesselt. De Raoul Cauvin war un hien erugetruede fir zesummen eng nei Serie ënner dem Titel *Les Psy* unzefänken. 1994 ass den éischte Band vun där Erfollegsserie erauskomm.

## Wierker
* 1981-1990: *Hugo* (5 Bänn), Zeenarist an Zeechner
* 1985-1987: *Ali Béber* (3 Bänn), Zeechner
* 1986-1995: *Clifton* (7 Bänn)
* 1992-2019: *Les Psy* (22 Bänn), Zeechner

## Kuckt och
* Comics
Béiwen (Stauséigemeng)

**Béiwen** ass eng Uertschaft an der Stauséigemeng.

## Geographie
D'Uertschaft Béiwen läit am Alaf vun der Béiwener Baach an der Spëtzt vum gréissten Niewenaarm vum Stauséi.

## Kuckeswäertes
* D'Kierch Béiwen, zanter dem 28. Dezember 1961 als nationaalt Monument klasséiert.

## Literatur
* Gaasch, Marco, Huberty, François, Kipgen, Alfred, Nicks, Jos, Majerus, Danièle, Probst, Marcel, & D'Frënn vu Béiwen. (1997). *Den Harelerberg: Béiwen, Bavigne-Böwen*. Béiwen: D'Frënn vu Béiwen.

## Kuckt och
* Kierch Béiwen
* Béiwener Baach

## Um Spaweck

* Offiziell Websäit vun der Stauséigemeng
Michel Raus

De **Michel Raus**, gebuer den 2. Januar 1939 zu Réimech, a gestuerwen de 15. Abrëll 2011 an der Stad Lëtzebuerg, war e lëtzebuergesche Journalist, Literaturkritiker a Schrëftsteller. Hien huet och ënner dem Pseudonym *Thomas Ungläubig* geschriwwen.

## Liewen

Vun 1981 bis 1983 war hie President vum *[[Conseil de presse]]*, dem lëtzebuergesche Presserot.

## Wierker (Auswiel)
* *Reden über Riesenzwerge: Erinnerungen - Essays - Erzählungen*, 2003, Éditions d'Lëtzebuerger Land, 152 S.
* *Halbe Wahrheit, ganze Lüge. Sätze & Gegensätze*, Aphorismen, 2007, mit Kalligrafien von Seiji Kimoto; MediArt0
Alvan Graham Clark

Den **Alvan Graham Clark**, gebuer den 10. Juli 1832 zu Fall River, Massachusetts, a gestuerwen den 9. Juni 1897 zu Cambridge, Massachusetts, war en US-amerikaneschen Astronom an Teleskopebauer.

Hie war de Jong vum Teleskopebauer Alvan Clark. Den 31. Januar 1862 entdeckt hien de Begleeder vum Stär Sirius, de Sirius B. Dëst war deen éischten entdeckte Wäissen Zwerg-Stär.

E Moundkrater ass no him a sengem Papp mat Clark gedeeft ginn.

## Kuckt och
Alvan Clark

Den **Alvan Clark**, gebuer den 8. Mäerz 1804 zu Ashfield, Massachusetts, a gestuerwen den 19. August 1887 zu Cambridge, Massachusetts, war en US-amerikaneschen Astronom an Teleskopebauer.

De Clark huet d'Firma *Alvan Clark & Sons* gegrënnt, déi sech op d'Hierstelle vu Lënse fir de Bau vu Refraktere spezialiséiert hat. D'Glas krut hie vu Paräis.

E puer vun deene gréisste Lënsenteleskope vun der Welt ginn op seng Firma zeréck, ë.&nbsp;a. dat weltwäit gréisst am Yerkes-Observatoire, dat zweetgréisst am Lick-Observatoire an de Refrakter vum Observatoire vu Pulkowa.
 
Fënnefmol huet dem Clark seng Firma all Kéier de gréisste Refrakter vun der Welt gebaut. Ee vu senge Jongen, den Alvan Graham Clark, huet de Begleeder vum Sirius entdeckt, säin eelste Jong, den George Bassett Clark, war Matbesëtzer vun der Firma.

Ee Krater um Äerdmound gouf nom Alvan an dem Jong Alvan Graham genannt an een um Mars nom Alvan Clark genannt.

## Um Spaweck
*  Biographie vum Alvan Clark

## Literatur
* D.J. Warner, R.B Arial: *Alvan Clark & Sons, Artists in Optics*, Willmann-Bell, Richmond 1995, ISBN 0943396468

## Um Spaweck
Akkumulator

En **Akkumulator** (dacks **Akku** ofgekierzt) ass e System fir Energie oder fir Informatiounen ze späicheren.

## Energiespäicheren
*en Akkumulator kuerz Akku genannt, ass eng elektrocheemesch Anlag fir Stroum ze späicheren.
*eng Akumulatorbatterie och kuerz *Batterie* genannt ass e Gehais, an dem e puer Akkumulatoren déi sech gläiche regruppéiert sinn. Bsp: Autosbatterie, elektresch Batterien déi erëm kënnen opgeluede ginn, net ze verwiessele mat den Dréchebatterieen déi net kënne frësch opgeluede ginn
*En thermeschen Akkumulator ass eng Anlag déi thermesch Energie späichert, fir se spéider kënnen ofzeginn. Bsp: Cowper
*En hydrauleschen Akkumulator oder **Drockakkumulator** ass e Reservoir an deem z.&nbsp;B. Loft, Waasser oder Ueleg ënner Drock gespäichert ginn.
*E Sonnenakkumulator ass eng Anlag déi Sonnenenergie späichert fir se duerno kënnen ofzeginn.

## Informatik

*En Akkumulator an der Informatik ass a verschiddene Prozesseren e Regëster an deem d'Resultater vun den arithmeeteschen a logeschen Instruktiounen ukommen.
Kleinich

**Kleinich** ass eng däitsch Uertschaft a Rheinland-Pfalz am Landkrees Bernkastel-Wittlich.

Et huet 800 Awunner.
Batterie

Eng **Batterie** ass en Ensembel vun Elementer déi zesummegesat sinn, oder zesummegehéieren, an déi déi selwecht Funktioun hunn.

Eng **Batterie** kann deemno sinn:
* Akkumulatorbatterie
** Bläibatterie
** Dréchebatterie
* **[[Drumset|Batterie]]**: E Perkussiounsinstrument oder eng Grupp vu Museker déi Perkussiounsinstrumenter spillen.
* **[[Batterie (Artillerie)|Batterie]]**: An der Artillerie eng Grupp vu Geschëtzer, an dovun ofgeleet eng Ënnerandeelung vun enger Artillerieskompanie.
* **[[Batterie (Baach)|Batterie]]**: eng Baach an der Belsch.
* **Kichebatterie**: d'Kichegeschier
Passerell

*Eng **Passerell** ass am Bréckebau, gemenkerhand eng kleng Bréck, déi fir Foussgänger a kleng Gefierer, wéi z.&nbsp;B. Vëloe, geduecht ass. Kuckt: Foussgängerbréck
*Bei Schëffer ass d'Passerell deen Deel vum Schëff vun deem aus d'Schëff gesteiert gëtt. Kuckt:Passerell (Schëff).
*Bei Bréckekranen a bei Hiefbrécken ass et eng Plattform fir den Entretien vum Kran oder der Bréck an der Héicht ze maachen.
*An der Architektur ass eng Passerell e Verbindungselement tëscht zwee Gebaier. Dat kann en oppenen, en zouenen oder gedeckte Passage sinn deen an enger gewësser Héicht ass. Kuckt: Passerell (Architektur)
*Zu Lëtzebuerg ass et en Numm deen nach fir d**'[[Al Bréck]]** gebraucht gëtt.
Entropa

**Entropa** ass den Numm vun engem Konschtwierk, dat ënner der tschechescher EU-Conseilspresidence, am éischte Semester 2009, bis Mëtt Mee am Justus-Lipsius-Gebai zu Bréissel, dem Sëtz vum Conseil vun der Europäescher Unioun, ausgestallt gouf.

Et housch ufanks, den tschechesche Kënschtler David Černý hätt et aus Kontributioune vu 27 Kënschtler aus jee engem vun den EU-Memberstaaten zesummegesat, mä du koum eraus, datt hie praktesch alles selwer mat dem Krištof Kintera an dem Tomáš Pospiszyl, souwéi der Hëllef vun anere Kolleegen aus Tschechien an dem Ausland, fabrizéiert hätt.

Déi tschechesch Regierung sollt d'Wierk bis den 30. Juni 2009 beim David Černý fir de Präis vu 50 000 Euro lounen. Mëtt Mee 2009 huet den Cerný awer d'Wierk nees ofmontéiere gelooss, fir géint d'Iwwerganksregierung ze protestéieren (déi e "Pirate" genannt huet) déi no engem Mësstrauensvote vum tschechesche Parlament vum President Klaus agesat gi war.

Et ass eng Installatioun, déi wéi en iwwerdimensionéierte Bausaz ausgesäit, wou all Land duerch eng oder méi Stereotype representéiert ass. Sou ass Lëtzebuerg a Form vun engem Gold-Barren, mam Schëld "FOR SALE" drop, Frankräich ass iwwerspaant mat enger Banderole wou "GRÈVE!" dropsteet, d'Belsch besteet aus enger hallef eideler Knippercherskëscht, Holland ass als Iwwerschwemmungsgebitt representéiert, wou nëmmen nach e puer Minaretten aus dem Waasser kucken, Portugal gëtt duergestallt als Schneitbriet mat dräi Stécker Fleesch a Form vu senge fréiere Kolonien Angola, Brasilien a Mosambik, Schweden ass an engem IKEA-Kartong verschwonnen, amplaz vu Groussbritannien ass just eng eidel Plaz, asw.

Kontroversen hunn d'Representatioun vu verschiddene Länner provozéiert: Bulgarien als en Assemblage vun Hupp-Toiletten, Rumänien als eng Zort Dracula-Geeschterbunn oder Dänemark als e Koup Legosteng, déi eng vun de berüchtegte Mohammed-Karikature vu Jyllands-Posten erëmginn. D'Slowakei ass, wéi eng Zoossiss oder eng Läich, mat enger Schnouer an de Faarwe vum ungaresche Fändel agepaakt, an Italie besteet aus engem Foussballsterrain, op deem animéiert Spiller am Gaang sinn, mam Ball z'onanéieren.
'Dem Černý no wier dat ganzt en 'Test' fir ze kucken, op Europa kéint iwwer seng Clichéen an iwwer sech selwer laachen.

Den 20. Januar 2008 gouf d'Representatioun vu Bulgarien mat engem schwaarzen Duch zougehaangen.

## Um Spaweck
* Den Ausstellungskatalog fir erofzelueden
* Artikel op wort.lu mat Fotogalerie

## Um Spaweck
David Černý

Den **David Černý**, gebuer de 15. Dezember 1967 zu Prag, ass en tschechesche Sculpteur.

Hie gouf international bekannt, wéi en 1991 zu Prag en Tanks op engem Monument fir d'Rout Arméi rosa ugestrach hat, an dofir fir kuerz Zäit an de Prisong koum. Zu Prag si seng meescht Wierker ze gesinn, dorënner den iwwerdimensionale Metronom um Letna-Hiwwel, do wou fréier eng Stalin-Statu stoung; Puppelcher, déi den Televisiouns-Sendemast eropkrauchen, eng nogemaacht Reiderstatu mam Hellege Wenzel, deen op engem doudege Päerd sëtzt, dat d'ënnescht-d'iewescht hänkt oder en Trabant mat Féiss am Gaart vun der däitscher Ambassade.

Fir Opreegung gesuergt hunn och e Waasserbaseng vun him, an de Konture vun Tschechien, bei deem zwou maanshéich Statue stinn, déi an de Baseng urinéieren, an deenen hire Stral ee via SMS Wierder "schreiwen" doe kann, an eng Nobildung vum Saddam Hussein, deen, wéi d'Haie vum Damien Hirst, am Formol schwëmmt.

Am Kader vun der tschechescher EU-Conseilspresidence am éischte Semester 2009, huet hien zu Bréissel am Patio vum Justus-Lipsius-Gebai, dem Sëtz vum Conseil vun der Europäescher Unioun, d'Konschtwierk *[[Entropa]]* ausgestallt.

## Galerie

Fichier:Cerný Wenceslas.JPG|De Wenzel am Lucerna-Passage
Fichier:Cerný hanging statue.JPG|De Sigmund Freud an der Prager Altstad
Fichier:Miminka Davida Černého.jpg|Ee vun de "Miminka" (Puppelcher) um Prager Televisiounstuerm 
Fichier:Liberec.Busshelter.JPG|Bushaischen zu Liberec
Fichier:Gesto, David Černý(sochař), 21.10.2013, Praha.jpg|Message un de Staatspresident, an der Vltava, zu Prag (2013)
Fichier:CZ-prag-mala-kafka-mus-02.jpg|Männer, déi pissen, am Haff vum Kafka-Musée zu Prag
Fichier:Lesany military muzeum 4101.JPG|De rosaen Tanks


## Um Spaweck

* Websäit vum David Černý
Walther von der Vogelweide

De **Walther von der Vogelweide**, gebuer ëm 1170, a gestuerwen ëm 1230, war e bedeitenden däitschsproochege Lyriker aus dem Mëttelalter.

## Literatur
* Gerhard Hahn: *Walther von der Vogelweide*, In: *Die deutsche Literatur des Mittelalters. Verfasserlexikon*, Bd. X, Berlin 1999, Spléck 665 bis 697

## Um Spaweck
Karl Lachmann

De **Karl Konrad Friedrich Wilhelm Lachmann**, gebuer de 4. Mäerz 1793 zu Braunschweig, a gestuerwen den 13. Mäerz 1851 zu Berlin, war en däitsche Philolog.

## Um Spaweck
Avalokiteshvara

Den **Avalokiteshvara**, op Sanskrit अवलोकितेश्वर *avalokiteśvara*, ass am Mahayana-Buddhismus de Bodhisattva vum universelle Matgefill (op Sanskrit *[[Karuṇā]]*). Den *Chenrezig*, wéi en an Tibet genannt gëtt, gëllt als Patréiner vum Land. Als Begleederin vum Avalokiteshvara am tantresche Buddhismus gëllt d'Tara. D'weiblech Form a China ass d*Guanyin*, a Japan d*Kannon* an am Vietnam d**Quan Âm''.

== Verbreedung ==
An den [[Ostasien|ostasiatesche]] Länner ass en ënner verschiddenen Nimm bekannt:
* [[Chineesesch]]: ''Guanyin'' (觀音 / 观音) oder ''Guanshiyin'' (觀世音 / 观世音)
* [[Koreanesch]]: ''Gwanseeum Bosal'' (관세음보살)
* [[Japanesch]]: ''Kanzeon'' (観世音)
* [[Tibeetesch]]: ''Spyan ras gzigs'' (སྤྱན་རས་གཟིགས་)
* [[Mongolesch]]: ''Nidubarüsheckshi'' oder ''Janraisag''
* [[Vietnameesesch]]: ''Quán Thế Âm''

== Inkarnatiounen ==
Den Avalokiteshvara huet aussergewéinlech vill Inkarnatiounen. E puer vun deene geleefegste sinn:
* **Lokeshvara**, „Herrscher vun der Welt“ ([[Sanskrit]]: ''ishvara'' - „Herrscher“, ''loka'' - „Plaz, Welt“); de Lokeshvara war bis zum 14. Joerhonnert besonnesch am historesche [[Khmer]]-Räich vun [[Angkor]] verbreet, duerno huet d'Bevëlkerung zum [[Theravada]]-Buddhismus gewiesselt, den als eenzege Bodhisattva de [[Maitreya]] kennt.
* **Padmapani''', „deen de Lotos (Padma) an der Hand hält“

## Um Spaweck
Batterie (Baach)

D**'Batterie** ass eng belsch Baach a Wallounien, an der Provënz Namur.

Si huet hir Quell zu Leuze op enger Héicht vun 170 Meter, a leeft vun do aus no Nordosten, duerch Hanret bis op Hemptinne, fir do op enger Héicht vun 138 Meter mam *Ruisseau de Montigny* zesummen ze lafen, an dann als Soile weider bis op Ambresin ze lafe fir do an d'Mehaigne ze lafen.

D'Batterie ass ronn 6,5&nbsp;km laang.

## Kuckt och
* Lëscht vun de belsche Waasserleef
Nothomb (Homonymie)

Mat **Nothomb** ka gemengt sinn:
* eng Uertschaft am Areler Land, an der Gemeng Atert (ltz.: Noutem): Nothomb;
* e Familljennumm vun ënner anerem:
** Alphonse Nothomb (1817-1898), belsche Politiker;
** Fabienne, genannt Amélie Nothomb (gebuer 1966), belsch Schrëftstellerin;
** Charles-Ferdinand Nothomb (1936-2023), belsche Politiker;
** Ferdinand Nothomb (1811-1848), lëtzebuergesch-belschen Offizéier;
** Jean-Baptiste Nothomb (1805-1881), belsche Politiker an Diplomat;
** Jean-Pierre Nothomb, lëtzebuergesche Politiker;
** Patrick Nothomb (1936–2020), belschen Diplomat;
** Paul Nothomb (1913–2006), belsche Schrëftsteller;
** Pierre Nothomb (1887-1966), belsche Politiker a Schrëftsteller.
Mille vu Vélupont

D**'Mille vu Vélupont** ass eng Millen an der Gemeng Avennes an der Provënz Léck.

Si läit am Dall vun der Mehaigne, tëscht den Uertschaften Avennes a Ville-en-Hesbaye.

D'Mille gëtt fir d'éischt an engem Dokument vun der Abtei Kornelimünster bei Oochen am Joer 866 ernimmt. Si steet laanscht e Wee, dee fréier op där Plaz mat enger hëlze Bréck iwwer d'Mehaigne gefouert huet, a wou ënner den Ancien Régime d'Grenz tëscht der Grofschaft Namur an dem Fürstentum Léck war. E Wee mat dem Numm *Voie meuneresse* huet fréier d'Verbindung mat Lens-Saint-Remi gemaach, an d'Awunner vu Lens a vum Plateau vun der Hesbaye hunn dee benotzt fir hir Kären op d'Millen ze bréngen.

1568 gouf d'Mollen zerstéiert, war awer um Enn vum 16. Joerhonnert nees opgeriicht ginn. Duerno gouf se nach eng Kéier an e Koup geschloen an der Zäit vun de Kricher vum Louis de XIV. a gouf duerno e bësselche méi flossop nei um Territoire vu Ville-en-Hesbaye opgeriicht. De Mëller huet d'Waasserecht deemools beim Här vun Avennes gelount.

Déi haiteg Mille gouf op de Mauere vun der Aler 1854 vum Steemetzer P. Dantinne gebaut. D'Gebaier déi dru stousse si vun 1832. Am 19. Joerhonnert gouf an der Mille nieft dem Miel och Steif produzéiert, an et gouf bis am Ufank vum 20. Joerhonnert elektresche Stroum gemaach. 1963 huet d'Millen hir Dieren zougemaach.

D'Mille steet op de Sektiounen Ville-en Hesbaye an Avennes.

D'Millegebai selwer ass op 3 Niveauen, an an der Mille sinn d'Installatiounen erhalen. Am Joer 2009 ass d'Famill Cuyckens Proprietär. Tëscht 2009 an 2020 goufe Restauratiounsaarbechte gemaach. Déi al baufälleg Schäpp nieft der Mille goufe wechgerappt, de Millegruef gouf sanéiert an en neit Millerad gouf installéiert.
Claude Bosseler

De **Claude Bosseler**, gebuer 1953, ass e lëtzebuergeschen Agronom a Brennereisproprietaire vu Sprénkeng an CSV-Politiker an der Gemeng Dippech.

Hie war fofzénganenhalleft Joer Buergermeeschter vun Dippech a gouf no de Gemengewale vum Oktober 2005 duerch den Ady Hahn un der Spëtz vun enger LSAP-DP-Koalitioun ofgeléist. 

Nodeem am Dezember 2008 d'Schäffin Gaby Schaul-Fonck der DP de Réck gekéiert hat, krut d'CSV d'Majoritéit am Gemengerot an de Claude Bosseler gouf am Februar 2009 erëm Buergermeeschter. 2011 gouf hien an där Fonctioun nees vum Ady Hahn remplacéiert.
Andrew Wyeth

Den **Andrew Newell Wyeth**, gebuer den 12. Juli 1917 zu Chadds Ford, Pennsylvania, an och do gestuerwen de 16. Januar 2009, war en US-amerikanesche Moler.

## Kuckt och
* Lëscht vu Moler (ausser Lëtzebuerg)
## Um Spaweck
* Offiziell Websäit vum Andrew Wyeth
Bruno Di Sano

De **Bruno Di Sano**, mam richtegen Numm **Salvatore Disano**, gebuer de 14. Oktober 1951 zu Saint-Nicolas an der Provënz Léck, ass e belsche Comicszeechner an Zeenarist.

Well säi Papp net un eng Karriär als Comicszeechner fir säi Bouf gegleeft huet, huet hien de Bruno gedoen, fir Mecanicien ze léieren. No sengem Brevet huet de Bruno a senger eegener Garage geschafft a gläichzäiteg e Fernkursus an Zeechne gemaach. Seng éischt Comicssäite goufen 1971 bei Aredit ënner dem Titel *Waterloo* publizéiert. Zwee Joer duerno kënnt am Thierry Groensteen sengem Fanzine *Buck* eng Kuerzgeschicht eraus. Uschléissend ass hie bei *Renault Contact*, am Fanzine *À propos de... * an am Spirou ënnerdaach komm. Wärend 10 Joer huet hien donieft och nach bei A.L.I. publizéiert an 1979 huet hien zesumme mat dem Hachel un 120 Strips vun der Serie *Puppy* geschafft.

1981 koum säin éischten Album bei Deligne eraus: *L'Île de Cassiopée*. Bei deem Editeur huet hien dem Jacques Géron seng Serie *Les Conquistadors de la Liberté* iwwerholl.

Zu där Zäit huet hie sech decidéiert, de Mecaniciensberuff un den Nol ze hänken an nëmme méi vum Zeechnen ze liewen. 1984 ass hien am Tintin ugetrueden an huet do seng Serie *Arnold le Rêveur* (zesumme mat den Zeenaristen Thaulez an Dufaux) erausginn an duerno gläich (erëm mat dem Dufaux a spéider mat dem Mythic) *Le jeune Renaudin*.

1988 huet hien dem Renaud seng Personnagen *Platon, Torloche et Coquinette* op Zenarie vum Didgé iwwerholl an zur selwechter Zäit dem Dupa beim *Cubitus* gehollef.

Wärend där Zäit huet hien ugefaange sech an Holland en Numm mat humoristesch-eroteschen Zeechnungen ze maachen. Déi Aarbechte si méi spéit a Frankräich ënner dem Titel *BD Folies* bei P&T Productions erauskomm. Hie verdankt säin Duerchbroch senger "patte coquine" a sengem Don fir erotesch "Jofferen" ze zeechnen. Erëm zesumme mat dem Mythic huet hien 1996 e semi-erotesche Comic erausginn: *Alys et Vicky*. Seng Aarbechten hu sech dauernd iwwerschnidden. Tëscht 1995 an 1998 huet den Di Sano op Zenarie vum André-Paul Duchâteau bei Lefrancq eng Comicadaptatioun vum *[[Sherlock Holmes]]* publizéiert.

2001 ass hien an d'Equipe vum François Walthéry komm, an där e seng Fäegkeet am Jofferenzeechnen an de Serien *Dans la peau d'une femme* (spéider ëmgedeeft op *Johanna*) an och an der Serie *Natacha* konnt ënner Beweis stellen. Nieft all deem schafft hien nach bei Vents d'Ouest un hire Serien " Le guide de..." mat.

De Bruno Di Sano ass en Zeechner, dee quasi op all populäre Festivallen an der Belsch an a Frankräich erëmzebegéinen ass. Hien ass och e reegelméissegen Invité um Comicsfestival zu Conter.
Inger Christensen

D**'Inger Christensen**, gebuer de 16. Januar 1935 zu Vejle an Dänemark, a gestuerwen den 2. Januar 2009, war eng dänesch Schrëftstellerin, déi zu de bedeitendsten europäesche Lyrikerinne vun hirer Generatioun gezielt huet.

D'Inger Christensen huet eng Ausbildung als Primärschoulléierin gemaach an huet dunn Medezin, Chimie a Mathematik zu Kopenhagen studéiert. Si huet e puer Joren op enger Konschthéichschoul geschafft.

Hiren éischte Gedichtband *Lys* (lb.: *Luucht*) koum 1962 eraus, an ee vun hiren Haaptwierker, de Gedichtzyklus *Det* (lb.: *Dat*), 1969.

*Alfabet* (lb.: *Alphabet*), hiert zweet Haaptwierk, koum 1981 eraus. Donieft huet si eng Rëtsch aner Gedichtsbänn, mä och zwéi Romaner, Kanner- a Jugendbicher, Theaterstécker, Lauschterstécker an Essaye geschriwwen.

## Um Spaweck
* Fir ze Liesen an ze Lauschteren, e puer Gedichter op lyrikline.org  
* Noruff am ''The Independent'' vum 2. Februar 2009
Gëllene Schnëtt

De **Gëllene Schnëtt**, op Latäin *sectio aurea*, oder *proportia divina* ass e bestëmmt Verhältnes vun zwou Zuelen oder Gréissten:

:*Zwou Strecke stinn am Verhältnes vum Gëllene Schnëtt, wa sech déi méi grouss zu där méi klenger Streck verhält wéi d'Zomm aus deenen zwou zu där méi grousser.*

Mathematesch geschriwwen ergëtt dat d'Equatioun

:\frac{a}{b}=\frac{a+b}{a}.

Wann ee mam gemeinsamen Nenner ab multiplizéiert, kritt een eng Equatioun vum zweete Grad an der Variabel a a mam Parameter b>0:

:a^2-ba-b^2=0.

Dës Equatioun huet eng negativ an eng positiv Léisung fir a. Déi positiv Léisung schreift sech

:a=\frac{1+\sqrt{5}}{2}\cdot b.

D'Verhältnes vum *Gëllene Schnëtt* ass also

:\varphi=\frac{a}{b}=\frac{1+\sqrt{5}}{2}\approx1.6180339887498948482.

## Kuckt och
* Mathematesch Konstant

## Um Spaweck
Alatri

**Alatri** (lat. *Aletrium*) ass eng italieenesch Uertschaft a Gemeng an der Provënz Frosinone an der Regioun Latium a läit ëstlech vu Frosinone.

## Um Spaweck
* Offiziell Säit vun der Stad
Raoul Clausse

De **Raoul Clausse**, gebuer de 24. Juli 1949 an der Stad Lëtzebuerg, a gestuerwen den 11. Dezember 2018 war e lëtzebuergesche Franséisch-Professer an der Stater École de commerce et de gestion a vum 16. Januar 2009 bis zu sengem Doud Buergermeeschter vun der Gemeng Sëll, wou hien den Nicolas Schockmel op där Plaz ersat huet.

## Literatur
* Pierre Kayser, *Nachruf. Raoul Clausse – Derniers adieux*, am Luxemburger Wort vum 11. Januar 2019, Säit 54
Association générale des étudiants luxembourgeois

D**'Association générale des étudiants luxembourgeois**, méi bekannt als **ASSOSS**, war vum 2. August 1912 bis 1968 en onofhängege lëtzebuergesche Studenteverband.

1919 huet d'ASSOSS zesumme mam Kathouleschen Akademikerveräin (AV) d'UNEL gegrënnt, fir gemeinsam déi lëtzebuergesch Studenten am europäeschen Daachverband CIE vertrieden ze kënnen. 1933 koum et awer schonn zu sou grousse politesche Streidereien datt d'ASSOSS nees aus der UNEL ausgetratt ass.

## Literatur
*Henri Wehenkel: *Générations Assoss - Unel, 1912-2022.* Capybara Books, 2021.

## Um Spaweck
* D'Comitée vun 1945 bis 1968
Maitreya

De **Maitreya**, op Sanskrit मैत्रेय *Maitreya*, op Pali *Metteya*, op Chineesesch 彌勒菩薩 *Mílè Púsa*, op Japanesch 弥勒菩薩 *Miroku Bosatsu*, op Thai ศรีอรายะ เมตไตรย์ *Sriaraya Mettrai*, op Tibeetesch *Byams Pa*, op Koreanesch 미륵보살 *Mireuk Bosal*, op Vietnameesesch Di-lặc Bồ Tát, gëllt am Buddhismus als de Buddha vun der Zukunft, dee kënnt, wann den Dharma, d'Léier vum Buddha Shakyamuni (Siddhartha Gautama), verschwonnen ass. Verschidde Quelle ginn un, datt et bis dohin nach 3.000, 5.000 respektiv 30.000 Joer sinn, wat awer dem Suttapitaka vum Palikanon widdersprécht, deen dofir 80.000 Joer ugëtt.

## Um Spaweck
Hans Lippershey

Den **Hans Lippershey** (och: Jan Lipperhey oder Johannes Lipperhey), gebuer ëm 1570 zu Wesel, a gestuerwen am September 1619 zu Middelburg, war en däitsch-hollänneschen Optiker an Erfinder vum hollänneschen Teleskop.

De Lippershey ass am Joer 1594 op Middelburg an der haiteger Provënz Zeeland ausgewandert an huet sech do als Brëllemécher niddergelooss. Den 2. Oktober 1608 huet hien dem Rot vu Zeeland en Instrument ugebueden, mat deem ee méi wäit konnt kucken an huet dorophin eng Commande kritt, déi Instrumenter ze bauen. Schonn e Joer duerno goufen zu Paräis déi sougenannt „Teleskope“ vum Lippershey verkaaft. 1609 ass dem Galileo Galilei den astronomeschen Duerchbroch mat engem Nobau vum Lippershey-Teleskop gelongen.

De Lippershey krut dat ugefrote Patent fir säin Teleskop zwar net. De Grond dofir war, datt hien am Oktober 1608 net (méi) deen eenzege war, deen Teleskope baue konnt a gebaut huet. Nieft dem Hans Lipperhey hunn och de Jacob Adriaanszon, genannt de Metius vun Alkmaar, souwéi den Zacharias Jansen Usproch op d'Patent vum Teleskop verlaangt.

De Sträit ëm d'Prioritéit iwwer d'Erfanne vum Teleskop gouf fir d'éischt 1655 am engem Buch duergestallt. Den Titel vum Buch ass: *De vero telescopii inventore* a gouf vum Pierre Borel verfaasst. An dësem Buch ass och e Bild vum Lippershey.

## Kuckt och
* Zacharias Jansen
* Teleskop

## Quellen

* Rolf Riekher: *Fernrohre und ihre Meister*. 2. Oplo, Berlin 1990, S. 19–21.
*  Biographie im Gallio Project
Victor Lies

De **Victor Lies**, gebuer de 27. Abrëll 1926 zu Lelleg a gestuerwen den 10. Abrëll 1994 war e lëtzebuergesche Missiounsbrudder vun de wäisse Pateren aus dem Märjendaller Klouschter.
Nicolas Mandy

Den **Nicolas Mandy**, mam Uerdensnumm **Brudder Ange**, gebuer de 4. Mäerz 1885 zu Uewerkäerjeng, a gestuerwen den 1. Juni 1948 zu Beersel an der Provënz Flämesche Brabant, war e lëtzebuergesche Missiounsbrudder vun de wäisse Pateren aus dem Märjendaller Klouschter.

An der Famill Mandy ware se zu aacht Kanner, vun deenen de Joseph Redemptoristepater an d'Hélène, mam Uerdensnumm "Schwëster Anselme", am Uerde vum aarme Kand Jesu war.

Op sengem 16. Gebuertsdag huet den Nicolas Mandy sech am Märjendall gemellt fir an d'Missiounen.
Den 1. November vum selwechte Joer huet e mat sengem Noviziat bei Alger an Algerien ugefaangen, wou hie bis Ouschteren 1903 blouf.
Tëscht 1904 an 1912 huet hie sech zu Thibar an Tunesien opgehalen an duerno huet hie bis 1923 am Vikariat Haut-Congo an enger Missiounsstatioun beim Tanganjikaséi an Zentralafrika geschafft.
Zacharias Jansen

Den **Zacharias Jan**(**s**)**sen**, gebuer ëm 1588 zu Den Haag, a gestuerwen ëm 1631 zu Amsterdam, war en hollännesche Brëllemécher zu Middelburg op der Insel Walcheren. Heiansdo gëtt hie mat sengem Papp, den Hans Jansen als Erfinder vum Liichtmikroskop genannt. Dat ass ëmstridden.

Vum Zacharias Jansen gëtt gesot, datt hien op Commande vun der hollännescher Regierung spuenesch Koffermënze gefälscht hätt, déi benotzt goufen, fir d'Spuenier ze schwächen. No dëser Commande, gëtt och gesot, wier hie mat senger Falschmënzerei weidergefuer, an hätt Gold- a Sëlwermënze gefälscht. Fir deen Delikt gouf hien zum Doud a kachen Ueleg verurteelt.

Streidereien iwwer d'Iddi, wien d'Teleskop erfonnt huet, den Hans Lippershey oder den Zacharias, wie bei wiem geknäipt huet, ass haut net méi nozevollzéien.

Dat éischt Verbondmikroskop vun der Jansen-Famill war en einfache Rouer, deen um Enn Lënsen hat. D'Vergréisserung war dräi- bis néngmol, jee no Gréisst vun der Blend.

## Kuckt och
* Hans Lippershey
* Teleskop

## Um Spaweck
*  +  Websäit iwwer de 400. Anniversaire vum Teleskop
*  Lens Crafters Zirka 1590: Erfindung vum Mikroskop, American Physical Society
Laura Schroeder

D**'Laura Schroeder**, gebuer de 7. Juni 1980 an der Stad Lëtzebuerg, ass eng lëtzebuergesch Filmregisseurin.

Si huet 2003 op der Sorbonne zu Paräis eng Maîtrise a Filmkonscht gemaach an 2006 e Postgraduéierten-Studiegank an der Regie vu Fiktioun op der National Film and Television School zu London mat engem Diplom ofgeschloss. Niewelaanscht huet si Coursen am Schauspill a Script-writing gemaach a war Assistentin vu Regisseure wéi Peter Greenaway, Frank van Passel, Max Jacoby a Jean-Claude Schlim.

## Wierk
### Laangfilmer
* *[[Maret (Film)|Maret]]*, 2023 
* *[[Barrage (Film)|Barrage]]*, 2017
* *[[D'Schatzritter an d'Geheimnis vum Melusina]]*, 2012

### Kuerzfilmer
* *[[Double Saut]]*, 2011
* *[[Senteurs]]*, 2008
* *Vrai Bavardage*, (Museksvideo), 2007
* *Unto this last*, 2006
* *de pommes*, 2005
### Dokumentarfilmer
* *Brain Is Cool*, 2019
* *Verwëschte Grenzen*, 2015
### Theaterstécker
* *Das Ding aus dem Meer*, Théâtres de la Ville, Luxembourg, 2016
* *[[Luxtime - Jacques Tati revisited]]*, Théâtre national du Luxembourg, 2009

## Um Spaweck
* www.lauraschroeder.net - hir Websäit.
* www.imdb.com d'Laura Schroeder op der IMDb
* Silence! On tourne Portrait am ''Land'' vum 2. Oktober 2009
Camille Dimmer

De **Camille Dimmer**, gebuer den 20. Abrëll 1939 zu Klierf, a gestuerwen den 20. September 2023, war e lëtzebuergeschen Ingenieur, Foussballspiller, Politiker (CSV) an Naturschützer.

Hie war Grënnungsmember vu Pro Familia a vun der Stëftung Hëllef fir d'Natur, där hire President hie vun 1982 bis 1997 war.

## De Sportler
Hien huet den 29. September 1957 säin éischte Match fir d'Lëtzebuergesch Foussballnationalekipp géint Éisträich gespillt.

1963 huet hien zu Rotterdam am Match Holland - Lëtzebuerg, deen 1-2 ausgaange war, 2 Goler geschoss. an doduerch Lëtzebuerg an d'Véierelsfinall vun der Europameeschterschaft bruecht.

Tëscht dem 29. September 1957 an dem 29. Januar 1967 huet hien an 19 Matcher 8 Goler fir d'Foussballnationalekipp geschoss.

Hie war vun 1973 bis 1982 President, an duerno Éierepresident vun der Lëtzebuerger Handballfederatioun.

### Veräiner

An der Saison 1959-1960 war hie Reservespiller beim R.S.C. Anderlecht.

Vun 1960 bis 1966 huet hie fir den R.F.C. Crossing Molenbeek gespillt.

## De Politiker
No senger Karriär als Sportler ass de Camille Dimmer an d'Politik gaangen. Hie war vum 10. Oktober 1984 bis den 18. Juli 1994 CSV-Deputéierten an der Chamber. Vun 1990 bis 1995 war hie Generalsekretär vun der CSV. Hie war och jorelaang Member vum Diddelenger Gemengerot.
Senteurs

***Senteurs*** ass e Kuerzfilm vun der Lëtzebuerger Regisseurin Laura Schroeder.

En hat den 10. Abrëll 2008 Première am Utopolis um Kierchbierg.

## Ëm wat geet et am Film?
D'Emma ass bestuet a Mamm vun engem Meedche vu 6 Joer. D'Monotonie vun hirem Alldeegleche gëtt duerch eng intensiv Bezéiung duercherneegehäit...
## Wat sot d'Press?
*Évitant le piège d'un premier film qui consiste à vouloir en faire trop d'un coup, Senteurs est une réalisation maîtrisée et homogène qui reste fidèle à son propre style de narration. Si un éclairage plus osé aurait pu contribuer à une ambiance plus dense et que la fin très ouverte reste discutable, ce court-métrage nous met au parfum d'une réalisatrice talentueuse qui sait porter la psychologie de ses personnages à l'écran.* Fränk Grotz, d'Lëtzebuerger Land, 18. Abrëll 2008

## Virstellung op internationale Festivallen
* Abrëll 2009 - International Gay and Lesbian Festival, Turin, Italien
* Mäerz 2009 - Transculturelles Luxembourg, Lëtzebuerg, Lëtzebuerg
* Februar 2009 - Zinegoak Bilbao, Bilbao, Spuenien
* Oktober 2008 - Cinéma Tous Écrans, Genf, Schwäiz
* September 2008 - Queer Lisboa, Lissabon, Portugal

## Kuckt och
* Lëtzebuergesche Film

## Um Spaweck
* De Film
* Dem Fränk Grotz seng ''Land''-Kritik
Planetologie

D**'Planetologie** ass d'Wëssenschaft, déi sech mat den eenzelen netstellaren Himmelskierperen, also de Planéitesystemer am Allgemenge befaasst. Dozou gehéieren d'Ënnersiche vun:

* Entstoe vu Planéitesystemer,
* der Entwécklung vu Planéitesystemer,
* der Genesis, Entwécklungsgeschicht an Eegenschafte vun den eenzele planetaren Objeten am Sonnesystem. Dozou zielen:
** Planéiten
*** äerdänlech Planéiten: *[[Merkur (Planéit)|Merkur]], [[Venus (Planéit)|Venus]], [[Äerd]], [[Mars (Planéit)|Mars]]*
*** jupiterähnlech Planéiten (Gasrisen): *[[Jupiter (Planéit)|Jupiter]], [[Saturn (Planéit)|Saturn]], [[Uranus (Planéit)|Uranus]], [[Neptun (Planéit)|Neptun]]*
** Zwergplanéiten: bis elo *[[(1) Ceres|Ceres]], [[(134340) Pluto|Pluto]], [[(136199) Eris|Eris]]*
** Mounden an Ranksystemer
** Klengkierper
*** Asteroiden (Planetoiden resp. Klengplanéiten)
*** Koméiten
*** Meteoritten
** Bestanddeeler wéi
*** Sonnewand (solar Partikelstralung)
*** solaart Magnéitfeld
*** interplanetaresche Stëbs

Bis 1993 hunn zu der Planetologie nëmmen déi genannt Objete vun eisem Sonnesystem gehéiert. Mat der Entdeckung vun extrasolare Planéiten huet sech d'Fuerschungsgebitt vergréissert. Zanterhier gehéieren och d'Ënnersiche vun exoteschen, extrasolaren Objete wéi zum Beispill de Planéite vu Neutronestären dozou.

Methode vun der Planetologie sinn äerd- oder raumgestëtzt Miessungen a besonnesch bildgiewend Methode vun der Astronomie an de Beräicher vum viuelle Liichtspektrum, dem Infrarout an dem Radar. Weider Methode si Flich vu Raumsonden zu den Himmelkierper, Ënnersiche vu Buedemprouwen op Himmelskierper, Ënnersiche vum Sonnewand a Koméiten, Meteoritten, souwéi Modellrechnungen an theoreetesch Iwwerleeungen.

Eng wichteg Roll an der Planetologie spillen Analogieschlëss unhand vun Erkenntnesser an der Geologie, Vulkanologie, Seismologie, Glaziologie, Hydrologie, Geophysik, Mineralogie, Meteorologie an aner.

Obwuel d'Planetologie den traditionellen Äerdwëssenschafte gläicht, a sech doraus entwéckelt huet, bestinn enk Relatiounen och zu der Astronomie. Sou ass d'Genesis vun den eenzele Planéiten ënner anerem vun der Geschicht vun hire Bunnparameteren ofhängeg.

Des Weidere befaasst sech d'Planetologie mat der Biologie. Planetologesch Missiounen, wéi d'Viking-Sonden op de Mars souwéi d'Cassini-Huygens op de Saturn, den Titan, an de Mars Express op de Mars, hunn Exprerimenter gemaach oder maachen der nach ëmmer, déi dorop ausgeriicht sinn, exobiologesche Froen nozegoen.

## Kuckt och
* Planemo
* Astrogeologie
* Exobiologie
* Titius-Bode-Rei

## Um Spaweck
*  Thorsten Dambeck: ''Europas Planetenforschung etabliert sich'', Bericht von der EPSC-Konferenz in Münster, NZZ vom 29.10.2008
Fernão Vaz Dourado

De **Fernão Vaz Dourado**, gebuer ëm 1520 zu an der deemoleger potugisescher Kolonie Goa (Indien), a gestuerwen ëm 1580, war e portugisesche Kartograph, deen zu de beschte Kartographe vu senger Zäit gezielt gëtt. Iwwer hie selwer ass sou gutt wéi näischt bekannt.

Dem Dourado seng Kaarten, déi bis haut erhale sinn, si vun ausseruerdentlecher Qualitéit a Schéinheet.

6 Atlante mat nautesche Kaarte vun him aus der Zäit vu 1568-1580 si bekannt:

* 1568 - 20 Manuskriptbéi op Pergament, déim dem D. Luiz de Ataíde dédicacéiert sinn (Biblioteca Nacional, Madrid);
* 1570 - 20 Manuskriptbéi op Pergament (Huntington Library, San Marino, USA)
* 1571 - 20 Manuskriptbéi op Pergament, zwee sinn der am 19. Jh. gestuel ginn (Torre do Tombo, Lissabon)
* ëm 1576 - 20 Manuskriptbéi op Pergament (Biblioteca Nacional de Portugal, Lissabon)
* 1575 - 21 Manuskriptbéi op Pergament (British Museum, London)
* 1580 - 20 Manuskriptbéi op Pergament (Biblioteca Nacional de Portugal, Lissabon)

Am Atlas vu 1568 si fir d'éischt Kéier groussformateg Kaarte vu Ceilão (Sri Lanka) a Japan ze gesinn, déi méi spéit vu ville Kartograhe kopéiert goufen. Och seng Kaart vun Nordwest-Afrika ass vu grousser Prezisioun.
## Literatur
* Fialho, João Ramalho (2007) – *Navegações Portuguesas: Fernão Vaz Dourado*. 
* Cortesão A. and Mota, Teixeira da (1987)– *Portugallae Monumenta Cartographica*. Imprensa Nacional – Casa da Moeda, Lisboa. 

## Galerie

Fichier:Fernão Vaz Dourado 1570-1.jpg‎|Atlas vu 1570 (Huntington Library, San Marino, USA)
Fichier:Fernão Vaz Dourado 1575-1.jpg|Atlas vu 1575 (British Museum, London)

## Um Spaweck