open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Louise Brooks

D**'Louise Brooks**, gebuer de 14. November 1906 zu Cherryvale am Kansas, a gestuerwen den 8. August 1985 Rochester an New York, war eng US-amerikanesch Filmschauspillerin.

## Filmer
* 1925: *The Street of Forgotten Men*, vum Herbert Brenon
* 1926: *The American Venus*, vum Frank Tuttle 
* 1926: *Love 'Em and Leave 'Em*, vum Frank Tuttle 
* 1926: *The Show Off*, vum Malcolm St. Clair
* 1926: *It's the Old Army Game*, vum A. Edward Sutherland 
* 1926: *A Social Celebrity*, vum Malcolm St. Clair
* 1926: *Just Another Blonde*, vum Alfred Santell 
* 1927: *The City Gone Wild*, vum James Cruze
* 1927: *Now We're in the Air*, vum Frank R. Strayer 
* 1927: *Rolled Stockings*, vum Richard Rosson
* 1927: *Evening Clothes*, vum Luther Reed 
* 1928: *[[Beggars of Life]]*, vum William A. Wellman 
* 1928: *A Girl in Every Port*, vum Howard Hawks 
* 1929: *[[Tagebuch einer Verlorenen (Film 1929)|Tagebuch einer Verlorenen]]*, vum Georg Wilhelm Pabst 
* 1929: *The Canary Murder Case*, vum Malcolm St. Clair a Frank Tuttle
* 1929: *[[Die Büchse der Pandora (Film 1929)|Die Büchse der Pandora]]*, vum Georg Wilhelm Pabst
* 1930: *Prix de beauté*, vum Augusto Genina 
* 1931: *Windy Riley Goes Hollywood*, vum Roscoe 'Fatty' Arbuckle (Kuerzfilm) 
* 1931: *God's Gift to Women*, vum Michael Curtiz
* 1931: *It Pays to Advertise*, vum Frank Tuttle 
* 1936: *Empty Saddles*, vum Lesley Selander 
* 1937: *When You're in Love*, vum Robert Riskin
* 1938; *Overland Stage Raiders*, vum George Sherman

## Um Spaweck

* Louise Brooks Gesellschaft
Käthe Haack

D**'Käthe Haack**, gebuer den 11. August 1897 zu Berlin, a gestuerwen de 5. Mee 1986 zu Berlin, war eng däitsch Schauspillerin.

No dem Lycée huet d'Käthe Haack bei der Seraphine Détschy Schauspillunterrecht geholl, wat et hir erlaabt huet, 1914 hiert éischt Engagement zu Göttingen ze kréien. Méi spéit huet si an iwwer 100 Filmer matgespillt.

Si war mam Schauspiller Heinrich Schroth (1871-1945) bestuet. Hiert Meedchen, d'Hannelore Schroth (1922-1987) an hire Stéifjong Carl Heinz Schroth (1902-1989) waren och bekannt Schauspiller.

Fir d'lescht war d'Käthe Haack ze gesinn an der Roll vun der "Madamm Homberg" am Tatort-Krimi *Fluppys Masche*, deen de 6. Februar 1983 gewise gouf.

## Filmographie (Auswiel)
*1921: *Der tote Gast* vum Karl Freund
*1930: *Skandal um Eva* vum Georg Wilhelm Pabst
*1930: *Alraune* vum Richard Oswald
*1931: *Emil und die Detektive* vum Gerhard Lamprecht
*1931: *Der Hauptmann von Köpenick* vum Richard Oswald
*1933: *Liebe muß verstanden sein* vum Hans Steinhoff
*1937: *Der Herrschler* vum Veit Harlan
*1938: *Der Tag nach der Scheidung* vum Paul Verhoeven
*1940: *[[Bismarck (Film 1940)|Bismarck]]* vum Wolfgang Liebeneiner
*1943: *[[Münchhausen]]* vum Josef von Báky
*1949: *Ruf an das Gewissen* vum Karl Anton
*1949: *Nachtwache* vum Harald Braun
*1950: *[[Furioso (Film 1950)|Furioso]]* vum Johannes Meyer mam Ewald Balser a Kirsten Heiberg 
*1952: *Herz der Welt* vum Harald Braun
*1954: *Rosen-Resli* vum Harald Reinl
*1954: *Feuerwerk* vum Kurt Hoffmann
*1955: *[[Eine Frau genügt nicht?]]*, vum Ulrich Erfurth
*1956: *[[... wie einst Lili Marleen]]* vum Paul Verhoeven
*1957: *[[Die große Chance (Film 1957)|Die große Chance]]* vum Hans Quest
*1958: *[[Schwarze Nylons - Heiße Nächte]]* vum Alfred Braun
*1959: *[[Liebe, Luft und lauter Lügen]]* vum Peter Beauvais
*1960: *Der letzte Fußgänger* vum Wilhelm Thiele
*1961: *De quoi tu te mêles Daniela ?* vum Max Pécas
*1968: *[[Dynamit in grüner Seide]]* vum Harald Reinl
*1973: *Der Fußgänger* vum Maximilian Schell

## Um Spaweck
Jiří Kodet

De **Jiří Kodet**, gebuer de 6. Dezember 1937 zu Prag, an do gestuerwen de 25. Juni 2005, war en tschechesche Schauspiller.

De Jong vun der Schauspillerin Jiřina Steimarová a Brudder vun der Evelyna Steimarová huet mam Theater ugefaangen, ier e bei de Film goung.

De Kodet huet an e puer ganz bekannten Tëlee-Serie matgespillt: 
* Pan Tau
* *Němocnice na kraji města* (Das Krankenhaus am Rande der Stadt)
* *Létajíci Čestmír* (Der fliegende Ferdinand)

Am Jiří Menzel sengem *[[Ostře sledované vlaky]]* (Liebe nach Fahrplan; Closely Watched Trains) vun (1966) huet hien en SS-Mann gespillt.

Seng lescht Roll war am Tomáš Hajtmánek sengem *[[Sentiment]]* vun 2003.

De Jiří Kodet ass am Alter vu 67 Joer un "enger laanger schwéierer Krankheet" am Krees vu senger Famill gestuerwen.
Karl-Heinz Köpcke

De **Karl-Heinz Köpcke**, gebuer den 29. September 1922 zu Hamburg a gestuerwen de 27. September 1991 och do, war Chefspriecher bei der Tagesschau vun der ARD.

De Köpcke ass eng Legend vun der däitscher Tëleegeschicht. Seng laangjäreg Presenz um Bildschierm - hie war Tagesschau-Spriecher vum 2. Mäerz 1959 bis den 10. September 1987 an zanter dem Januar 1964 Chefspriecher - a säin ëmmer korrekt a seriöst Optrieden hunn him de Spëtznumm *Mr. Tagesschau* abruecht.

Déi Fäll, wou de Köpcke sech verschwat huet, ware sou seelen, datt et all Kéier zu engem Bild-Zeitung-Titel gefouert huet. (*Aufpitschmittel*).

Hien ass ee Joer nom Doud vu senger Fra u Kriibs gestuerwen.
Alan J. Heeger

Den **Alan Jay Heeger**, gebuer den 22. Januar 1936 zu Sioux City am Iowa, ass en US-amerikanesche Cheemiker a Physiker.

Zesumme mam Alan MacDiarmid an dem Hideki Shirakawa krut hien am Joer 2000 den Nobelpräis an der Chimie fir seng Entdeckung vu Polymeren, déi Stroum leede kënnen.

## Kuckt och
* Lëscht Nobelpräis Chimie
Tony Rollman, une aventure européenne

***Tony Rollman, une aventure européenne*** ass en Dokumentarfilm vum Delphine Kiefer iwwer de Lëtzebuerger Tony Rollman.

En hat seng Avant-Première den 11. Juni 2005 am Centre des arts pluriels Edouard-Juncker.

## Ëm wat geet et am Film?

De Film, deen zum groussen Deel aus Material besteet, dat vum Rollman selwer gedréit gouf, beschreift, wéi hien an den 1930er Jore vun der Arbed a Japan geschéckt gouf, an dunn an den 1950er Joren eng wichteg Roll beim entstoe vun der CECA gespillt huet.

## Kuckt och
* Lëtzebuergesche Film
Berliner Doum

De **Berliner Doum** (eigentlech: "Oberpfarr- und Domkirche zu Berlin") gouf tëscht 1894 an 1905 vum Julius Carl Raschdorff am Stil vun der italieenescher Héichrenaissance gebaut. Et ass de gréisste protestantesche Kierchebau vum 19. Joerhonnert a steet op der Berliner Spreeinsel.

D'Krypta, déi sougenannt *Hohenzollerngruft* mat 93 Sarkophagen a Griewer vun der Hohenzollernfamill ass vu besonneschem kulturhistoreschem Wäert.

## Kuckt och
* Berlin

## Um Spaweck

* Méi Biller vum Doum op Wikimedia:Commons
* Déi offiziell Websäit vum Berliner Doum
* Interaktiven 360° Panorama
Berliner Fernseetuerm

Vum **Fernseetuerm zu Berlin** aus kann ee bei iwwer 200 m déi al an déi nei däitsch Haaptstad iwwerblécken. En Dréirestaurant ass an enger Héicht vun 207 m an e Panoramastack ass an 203 m Héicht.

De Fernseetuerm steet op der Alexanderplaz. E gouf tëscht 1965 an 1969 gebaut, am Optrag vun der deemoleger DDR-Regierung.

## Kuckt och
* Berlin

## Um Spaweck
Neue Wache

D**'Neue Wache** zu Berlin gouf 1816 bis 1818 vum Karl Friedrich Schinkel gebaut. D'Gebai gouf e puermol an de Joren 1931, 1969 an 1993 vu bannen ëmgebaut. Déi haiteg Fassong gouf no dem H. Tessenow senger Duerstellung gebaut. 

Zanter dem Vollekstrauerdag 1993 ass d'Neue Wache als zentrale Memorial vun Däitschland fir d'Affer vum Krich an der Gewaltherrschaft geduecht.

Am grousse Banneraum, dee vum Heinrich Tessenow 1931 entworf gouf, steet déi vum Harald Hacke op 1,80 Meter vergréissert Kopie vun der Käthe Kollwitz hirer Skulptur *Mutter mit totem Sohn*, och *[[Pietà]]* genannt. Den Original dovu steet zanter 1932 um Zaldotekierfecht zu Vladslo a Flandern.

## Kuckt och
* Berlin

## Um Spaweck
Museumsinsel (Berlin)

D**'Museumsinsel** zu Berlin ass den nërdlechen Deel vun der Spreeinsel. S'ëmfaasst wichteg Muséeën, wéi den Alen an den Neie Musée, déi Al Nationalgalerie, de Bode-Musée an de Pergamonmusée.

Si steet zanter 1999 op der Lëscht vun der UNESCO vun de Weltkulturierwen.

## Déi verschidde Muséeën
Den Neie Musée, deen 1843 bis 1859 vum Friedrich Stüler gebaut gouf, war am Zweete Weltkrich schwéier beschiedegt ginn a gouf tëscht 1999 an 2009 praktesch nees nei opgebaut.
De Bode-Musée gouf 2006 erëm nei opgemaach.

## Kuckt och
*Lëscht vun de Weltierwen an Europa

## Um Spaweck
Reichstagsgebai

D**'Reichstagsgebai** zu Berlin (dacks vereinfacht: de *Reichstag* genannt) gouf vun 1884 bis 1894 no de Pläng vum Paul Wallot am Stil vun der italieenescher Héichrenaissance gebaut.

An der Weimarer Republik war en de Sëtz vum Parlament vum Däitsche Räich ("Tag" heescht souvill wéi "Versammlung"). 
1933 huet e Feier grouss Deeler vum Gebai zerstéiert. D'Nazien hunn d'Kommunisten dofir verantwortlech gemaach, mä et ass unzehuelen, datt si e selwer ugestach hate, fir e Pretext ze hunn, géint d'Kommunistesch Partei virzegoen.

Wärend dem Zweete Weltkrich 1945 gouf d'Gebai, dat souwisou net méi benotzt gouf, nach méi staark zerstéiert. Nom Krich louch et am westleche Secteur, direkt un der Zone-Grenz. D'Berliner Mauer ass direkt hannendru verlaf. Den Erëm-Opbau huet bis 1970 gedauert. Mä d'Gebai gouf kaum benotzt, well d'Westdäitsch Haaptstad (an domat de Sëtz vum *[[Däitsche Bundestag|Bundestag]]*, dem däitsche Parlament), zu Bonn war an d'Véiermuechten-Ofkommes et net erlaabt huet datt de Bundestag do zesummekéim. Sou goufe just geleeëntlech Fraktiounsversammlungen do ofgehalen, an e Musée mat enger Ausstellung iwwer déi däitsch Geschicht war dran ënnerbruecht.

No der däitscher Vereenegung huet de Bundestag den 20. Juni 1991 dofir gestëmmt, d'Haaptstad vu Bonn op Berlin ze plënneren. Vun 1994 u gouf d'Gebai no de Pläng vum Architekt Norman Forster ëmgebaut a moderniséiert. 1995 gouf et vun der Kënschtlerkoppel Christo a Jeanne-Claude komplett 'agepaakt'.

Zanter 1999 ass en de Sëtz vum Däitsche Bundestag.

## Um Spaweck
Keeser-Wëllem-Gediechtnes-Kierch

D**'Keeser-Wëllem-Gediechtnes-Kierch** ass eng evangeelesch Kierch am Weste vu Berlin um Breitscheidplatz um Kurfürstendamm.

Haut steet nëmmen nach eng Ruin vum Tuerm vum neoromanesche Bau. Ronderëm goufe véier nei Deeler gebaut: en aachteckegt Kiercheschëff, e rechteckege Foyer, e sechseckege Klakkentuerm an eng rechteckeg Kapell, déi de 17. Dezember 1961 ageweit goufen.

## Geschicht

D'Kierch gouf am Optrag vum däitsche Keeser Wëllem II. als reliéise Memorial zu Éiere vu sengem Grousspapp, dem Keeser Wëllem I. gebaut. Den neoromanesche Bau ass no de Pläng vum Franz Schwechten tëscht 1891 an 1895 entstanen. Mat 113 Meter an de goteschen Elementer war den Tuerm den héchste vum deemolege Berlin. Fir déi Zäit war och d'Bannendekoratioun, mat de Mosaicker, Wandbiller, Skulpturen a Relieffer aussergewéinlech.

Am November 1943 gouf d'Kierch duerch e Bommenugrëff zerstéiert. D'Ruin gouf duerno zum Symbol vum westleche Berlin, och wa se elo nëmme méi 71 Meter héich ass. 14 Joer méi spéit wollt den Architekt Egon Eiermann, dee beim Concours gewonnen hat eng nei Kierch op där Plaz bauen an den alen Tuerm ofrappen. De Plang gouf vun der Bevëlkerung net ugeholl an ëffentlech Debatten hunn domat opgehalen, datt den Tuerm soll stoe bleiwen, an en gouf nëmmen duerch véier nei Elementer komplettéiert.

## De Nokrichsbau

Haut ass d'Gediechtneskierch e wichtegt Monument vun der Nokrichsmoderne. Am Laf vun der Zäit krut d'Kierch, wéinst hirem Ausgesinn, verschidde Bezeechnungen: Sou heescht den alen Tuerm zum "huelen Zant". De Klakkentuerm gëtt als "Lëppestëft" an d'Kapell als "Pudderdous" bezeechent.

Déi baussenzeg blo Glaswänn vum Tuerm a vun der Kierch mat méi wéi 20.000 unikate Glasfënstere vum franséische Glaskënschtler Gabriel Loire fale besonnesch op. D'Luucht gëtt dem Raum eng ganz besonnesch Aura. Duerch déi blo Fënsteren huet de Kiercheraum e besonnescht Liicht, wat geheimnisvoll an awer och héich respektvoll wierkt. Nuets gëtt d'Kierch vu banne beliicht an et gesäit een déi blo Fënstere ganz gutt.

## Um Spaweck

* Websäit vun der Keeser-Wëllem-Gediechtnes-Kierch Berlin
Schwaarz Iernz

D**'Schwaarz Iernz** (lokal: **Schwaarz Erenz**, **Schwaarz Ernz**), och *Schwaarz Ärenz* genannt, ass eng Baach zu Lëtzebuerg.

Si entsteet aus dem Zesummelaf vun der Iernsterbaach an der Kriibsebaach um Flouer *An den Aessen* südlech vu Gonnereng.

Vun do aus leeft se Richtung Norden laanscht Gonnereng, Jonglënster, Blummendall, Mëllerdall a Grondhaff, wou s'an d'Sauer leeft.

An hirem Ënnerlaf fléisst se duerch d'Kleng Lëtzebuerger Schwäiz, wou se de *[[Schéissendëmpel]]*, eng "rustikal" Bréck mat engem klenge Waasserfall drënner, forméiert.

D'Schwaarz Iernz zielt zu de primäre Waasserleef vu Lëtzebuerg déi en Anzuchsgebitt vun iwwer 70&nbsp;km² hunn.

## Niewebaachen
* Azebaach
* Bëlleger Baach
* Ellbich
* Geizebaach
* Gluedbaach
* Halerbaach
* Ruelzbech
* Heesterbaach
* Iernsterbaach
* Kesselecksbaach
* Konsdreferbaach
* Kriibsebaach
* Laaschbaach
* Mandelbaach
* Wanterbaach

## Biller

SchEGr2.JPG|D'Schwaarz Iernz um Grondhaff
SErnzSauer.JPG|... wou se an d'Sauer leeft


## Kuckt och

## Um Spaweck
Unter den Linden

Déi historesch Allee **Unter den Linden** zu Berlin geet aus dem alen Zentrum vun der Stad am Osten bis un d'Brandenburger Tor. Si ass knapps 1,5&nbsp;km laang an op hire Säite sti Palaisen, Theateren, Muséeën, Bibliothéiken an Ambassaden.
Si geet duerch de Campus vun der Humboldt Universitéit a kräizt d'Akafsstrooss *Friedrichstraße*.

Si ass d'Adress vun der Däitscher Staatsbibliothéik, der Neue Wache, dem Däitschen Historesche Musée, der Däitscher Staatsoper, dem Opernpalais, der St. Hedwigs Kathedral, der Komescher Oper an dem Hotel Adlon.
Wäiss Iernz

D**'Wäiss Iernz** (lokal: **Wäiss Erenz**, **Wäiss Ernz**), och *Ärenz*, *Ierënz* oder *Äernz* genannt, ass e Floss zu Lëtzebuerg.

Si entsteet aus dem Zesummefloss vun der Réngelbaach an der Schetzelbaach, um Bord vum Gréngewald op enger Héicht vun 319 Meter um Flouer *Fréinland* eng ronn 1000 Meter südlech vun Eesebuer.

Vun do aus leeft se Richtung Norden duerch oder laanscht d'Uertschaften:
* Eesebuer, 
* Amber, 
* Allënster, 
* Kéideng
* Iernzen, 
* Fiels, 
* Miedernach, 
* Iermsdref a 
* Reisduerf, wou s'an d'Sauer leeft.

## Niewebaachen

D'Wäiss Iernz zielt zu de primäre Waasserleef vu Lëtzebuerg déi en Anzuchsgebitt vun iwwer 70&nbsp;km² hunn.

## Renaturéierung tëschent Kéideng an Iernzen
Vun 2010 bis 2017 – mat enger Ënnerbriechung vun 2011-2014 – gouf d'Wäiss Iernz tëscht Kéideng an der Supp bei Iernzen op enger Längt vu 5 Kilometer renaturéiert, woubäi d'Baach an hiert natierlecht Bett zeréckgeluecht a méi breet gemaach gouf. Gläichzäiteg gouf en Deel vun der Vëlospist PC5 am Dall ugeluecht, déi 2017 opgaangen ass. D'Renaturéierungsaarbechte goufe vun de Ponts et chaussées an de Gemenge Fiels, Hiefenech a Fëschbech an Zesummenaarbecht mat der Natur- a Bëschverwaltung an dem Waasserwirtschaftsamt realiséiert.

## Kuckt och

## Um Spaweck
Noutem

**Noutem** ass de Lëtzebuerger Numm vun zwou Uertschaften:

* Noutem an der Stauséigemeng (de., fr. *Nothum*);
* Noutem am Areler Land, an der belscher Provënz Lëtzebuerg (fr.: *Nothomb*).
Wolwen

**Wolwen** ass eng Uertschaft an der Gemeng Rammerech.

## Kuckeswäertes
* D'Wolwener Klaus mat (den Iwwerreschter vun) der Wolframsbich
* Kierch Wolwen

## Klengegkeeten
Aus dem 1. Gesank vum Reenert (Vers 391):

Setzt een no Esch op d’Uelzecht
An een no Iechternach,
En drëtte setzt no **Wolwen**
An een noch Beesslek nach


## Kuckt och

## Um Spaweck

* Offiziell Säit vun der Gemeng Rammerech
François-Xavier de Feller

De **François-Xavier de Feller**, gebuer den 18. August 1735 zu Bréissel vun Elteren aus Lëtzebuerg, a gestuerwen den 23. Mee 1802 zu Regensburg, war Auteur, Schrëftsteller, Editeur a Geeschtlechen.

Hien ass an de Jesuittenuerden agetrueden, an huet am Kolléisch zu Lëtzebuerg enseignéiert.
Hien huet a verschiddene Klouschterbibliothéike weiderstudéiert, huet zu Léck gepriedegt an huet 1773 d'Redaktioun vum *[[Journal historique et littéraire]]* iwwerholl, deen zu Lëtzebuerg erauskoum. De Jousef II. huet dës Zeitung 1788 verbueden, wouropshin den de Feller op Maastricht geplënnert ass, fir se vun do aus virun eraus kënnen ze ginn.

1790 gouf e Conseiller vum Äerzbëschof vu Mechelen, dem Kardinol de Frankenberg. Wéi 1794 franséisch Truppen an d'Speunesch Nidderlanden amarschéert sinn, ass den de Feller an Däitschland gaangen; fir d'éischt op Paderborn, wou en de bëscheeflechen Diözesan-Kolléisch geleet huet, an 3 Joer drop (1797) op Regensburg, wouhinner e vum Prënzbëschof vun do invitéiert gi war. Do huet hie bis un d'Enn vu sengem Liewe gelieft.

De François-Xavier de Feller war deen éischten, deen erausfonnt huet, datt dat, wat a Siwebiergen an zu Lëtzebuerg geschwat gouf, sech zimmlech geglach huet.

Fir un den de Feller z'erënnere gouf zu Bouneweg an der Stad eng Strooss no him genannt: d'Rue Xavier-de-Feller.

## Literatur
* Sprunck, Alphonse: François-Xavier de Feller; Biographie nationale, 1947, Fascicule 01, S.123-254

## Kuckt och
* Aner bekannt Lëtzebuerger Jesuitten
** Johann Philipp Bettendorff (1625-1698)
** Jean-Baptiste Kremer (1869-1927)
** Jean-Claude Hollerich (*1958)
* Schrëftstellerheem Bellevue vun den däitsche Jesuitten an der Stad Lëtzebuerg (1899-1911)

## Um Spaweck

* Eng kuerz Biographie 
* Dem de Feller seng Wierker on-line um Site vun archive.org
* François Xavier de Feller S.J. "L'ancêtre du journalisme luxembourgeois" Dossier vum Romain Hilgert, d'Lëtzebuerger Land, 24. Mee 2002;
Felix vu Bourbon-Parma

De **Felix Marie Vincent Prënz vu Bourbon-Parma**, gebuer den 28. September 1893 zu Schwarzau am Steinfeld bei Wien (Éisträich), a gestuerwen den 8. Abrëll 1970 zu Fëschbech, war dat uechtzéngt Kand vum Robert I. vu Parma an dat sechst Kand mat deem senger zweeter Fra, der Maria Antonia vu Bragança, der Schwëster vum Felix senger spéiderer Schwéiermamm, der Maria Ana vu Bragança.

Hie war de méi jonke Brudder vun der Keeserin Zita vun Éisträich. Säi Grousspapp war den 1834 ofgesate Kinnek Miguel I. vu Portugal.

## De Felix vu Bourbon-Parma gëtt Prënz vu Lëtzebuerg
De 6. November 1919 huet hie seng Kusin, d'Groussherzogin Charlotte vu Lëtzebuerg bestuet. Den Dag virdrun hat d'Chamber, mat knappser Majoritéit, seng Naturaliséierung gestëmmt. Doduerch gouf hie Prënz vu Lëtzebuerg. Déi Entscheedung war net onëmstridden, well de Felix am Éischte Weltkrich Läitnant a Capitaine an der éisträichescher Arméi war.

D'groussherzoglech Koppel krut sechs Kanner. 1921 gouf de spéidere Groussherzog Jean vu Lëtzebuerg gebuer, 1922 d'Elisabeth, 1924 d'Marie-Adelaïde, 1925 d'Marie-Gabrielle, 1927 de Charles a 1929 d'Alix.

De Prënz Felix war vum 23. Januar 1937 bis de 25. Abrëll 1951 Member vum Staatsrot.

## De Prënz Felix am zweete Weltkrich

Den 10. Mee 1940 ass de Prënz Felix mat senger Famill an der Lëtzebuerger Regierung an den Exil gaangen, fir d'éischt op Paräis, duerno op Lissabon. De 15. Juli verléisst de Felix mat de Prënzekanner déi portugisesch Haaptstad, ouni seng Fra, a fiert an Amerika, wou e vum President Roosevelt empfaange gëtt. Bis 1942 hält sech d'groussherzoglech Famill haaptsächlech an de Vereenegt Staate vun Amerika an am Kanada op.

Am Oktober 1942 verléisst de Prënz Felix zesumme mat sengem eelste Jong, dem Prënz Jean, de Kanada fir sech a Groussbritannien an der Arméi z'engagéieren. De Prënz Jean meld sech bei den Irish Guards, de Prënz Felix gëtt "officier de liaison" beim "Northern Command". Do huet e gehollef d'"Luxembourg Battery", eng Eenheet vu lëtzebuergesche Volontären opzebauen, déi Deel vun der belscher Brigade Piron war.

Am Juni 1944 gouf de Felix bei déi 12. US-Arméi, bei de Generol Bradley, geschéckt. Hien huet sech duerno verschiddenen Eenheeten ugeschloss, fir bei der Befreiung vu Lëtzebuerg kënnen dobäi ze sinn. Den 10. September 1944 ass hien zesumme mam Prënz Jean mat der 5. US-Panzerdivisioun zu Lëtzebuerg amarschéiert a vun der Bevëlkerung gefeiert ginn.

Grad wéi de Prënz Jean huet och de Felix bis zum Krichsënn weidergekämpft, a war zum Beispill bei der Befreiung vum Konzentratiounslager Dachau dobäi.

## De Prënz Felix no dem zweete Weltkrich

Hie war och Colonel vun der Fräiwëllegekompanie an *Inspecteur-Général* vun der Lëtzebuerger Arméi vun 1945 bis 1967.

Tëscht 1923 an 1932 an dann nees tëscht 1947 an 1969 war hie President vum Lëtzebuerger Roude Kräiz.

## Gielercher
* 
* 

## Um Spaweck

*CNA - Léif Lëtzebuerger Chronologie 1939-1942 - PDF
*CNA - Léif Lëtzebuerger Chronologie 1942-1945 - PDF
Kanounenhiwwel

De **Kanounenhiwwel** läit um Helleg-Geescht-Plateau an der Stad Lëtzebuerg, direkt rietserhand wou d'Al Bréck zu Enn ass, ëstlech vum Boulevard Roosevelt.

Beim Schleefe vun der Festung ass den Hiwwel mat Gestengs vun der fréierer Helleg-Geescht Kasär opgeschott ginn.

Um Kanounenhiwwel steet d'Nationalmonument vun der Lëtzebuerger Solidaritéit wou all Joer um Nationale Kommemoratiounsdag eng Gedenkzeremonie ofgehale gëtt.
Bernard Haal

De **Michel** **Bernard Haal**, gebuer de 25. November 1832 zu Gréiwemaacher, a gestuerwen de 5. Oktober 1913 an der Stad, war e Lëtzebuerger kathoulesche Geeschtlechen.

Den Haal huet 1864 de Kathoulesche Geselleveräi gegrënnt, vun deem hie fënnef Joer President war, ier säi Brudder François déi Charge iwwerholl huet. Vun 1866-1869 war hien Dirigent vun der Maîtrise. De Bernard Haal gouf 1869 Professer am Kolléisch a war vun 1876 un Dechen an Doumpropst an der Stad.

1869 huet hien d*'[[Letzeburger Sonndesblad|Sonndesblietchen]]* an d'Liewe geruff. Op seng Initiativ gouf an de Joren 1886-1888 d'Paschtoueschhaus nieft der Méchelskierch gebaut.

Um Belair ass eng Strooss nom Bernard Haal genannt.

## Um Spaweck
Walentina Wladimirowna Tereschkowa

D**'Walentina Wladimirowna Tereschkowa** (*Валентина Владимировна Терешкова*), gebuer de 6. Mäerz 1937 zu Bolschoje Maslennikowo bei Jaroslawl op der Wolga, ass eng russesch Kosmonautin. Si war déi éischt Fra am Weltraum.

U Bord vun der Raumkapsel Wostok VI ass d'Walentina Tereschkowa de 16. Juni 1963 vum Raumfaartzentrum Baikonur fortgeflunn, fir eng Rees duerch de Weltraum, déi bal dräi Deeg gedauert huet. D'Wostok VI ass vum Kosmodrom zu Baikonur (Kasachstan) aus gestart an huet d'Äerd 49-mol ëmkreest. Den 19. Juni ass se bei Nowosibirsk gelant, wou d'Tereschkowa begeeschtert empfaange gouf. Zu Moskau gouf se mam Titel *Fliger-Kosmonaut vun der UdSSR* geéiert.

1966 war si op Visitt zu Lëtzebuerg a gouf vum Groussherzog Jean emfaangen.

## Gielercher
* Zwéi Lenin-Uerden
* Medail "Gëllene Stär"
* Joliot Curie-Medail a Gold
* Éierentitel "Held vun der Sowjetunioun"
* en Dall um Mound gouf hir zu Éieren "Tereschkowa" genannt
* de *World Connection Award* iwwerreecht vum Friddensnobelpräisdréier Michail Gorbatschow zu Hamburg am Joer 2004

## Kuckt och
* Lëscht vu Raumfuerer

## Um Spaweck

* Kuerzbiographie 
* Missiounsdaten 
* Eine Möwe im Weltall Berliner Zeitung vum 14./15 Juni 2008
Nationalmonument vun der Lëtzebuerger Solidaritéit

__NOTOC__

D**'Nationalmonument vun der Lëtzebuerger Solidaritéit** ass an der Stad Lëtzebuerg um Kanounenhiwwel. Et soll un déi Doudeg vum Zweete Weltkrich erënnere sou wéi un d'Resistenz zu Lëtzebuerg géint den Nationalsozialismus an un d'Solidaritéit vum Lëtzebuerger Vollek géint d'Nazi-Besatzung vum Land.

Op Initiativ vum deemolege Premier Pierre Werner gouf 1968 eng Kommissioun agesat déi ënner dem Virsëtz vum Georges-Henri Pingusson, Professer an der École des Beaux-arts zu Paräis, de Projet vum Kënschtler François Gillen a vum Architekt René Mailliet ausgewielt huet. Mam Bau gouf den 3. Mee 1971 ugefaangen an d'Monument konnt schonn den 10. Oktober 1971, um Joresdag vun der avortéierter *[[Personenstandsaufnahme vum 10. Oktober 1941|Personenstandsaufnahme]]* vum 10. Oktober 1941 inauguréiert ginn.

Virum Monument brennt en éiwegt Feier. De bannenzegen Haff mat Pavé, dee fir de Public net méi zougänglech ass, symboliséiert d'Prisongen, d'Konzentratiounslager an d'Kasären. An der Kapell, och scho mol Krypta genannt, steet en einfachen onbehaene Stee fir d'Affer vum Krich an eng Urn mat Buedem vu Słońsk, déi un de Massaker am KZ Sonnenburg erënnere soll.

## Biller



## Literatur
*Joseph Petit, 1972. *Le Monument National de la Solidarité Luxembourgeoise pendant la deuxième Guerre Mondiale.* Imprimerie Saint-Paul, Lëtzebuerg. 127 S.
*Jean-Louis Scheffen, 2021, *Prüfstein nationaler Solidarität, Vor 50 Jahren wurde auf dem "Kanounenhiwwel" das "Monument national de la solidarité luxembourgeoise" eingeweiht. Es sollte an die Kriegsopfer und an den Widerstandsgeist des luxemburgischen Volkes gegenüber der nationalsozialistischen Besatzung erinnern. Doch auch sein Bau 1971 stellte das Gemeinschaftsdenken auf die Probe.* Luxemburger Wort, 7. Oktober 2021, Die Warte, 27|2698, S. 2-5

## Kuckt och

## Um Spaweck
The Residents

**The Residents** ass eng US-amerikanesch Avantgarde-Band aus San Francisco, déi verhältnisméisseg wéineg bekannt ass, obwuel se schonn zanter ongeféier 1966 existéiert.

## D'Band

## Geschicht

## Discographie
* 1974: *Meet the Residents*
* 1976: *The Third Reich and Roll*
* 1976: *Fingerprince*
* 1977: *Babyfingers*
* 1978: *Duck Stab/Buster & Glen*
* 1978: *Not Available*
* 1979: *The Residents Radio Special*
* 1979: *Eskimo*
* 1980: *The Commercial Album*
* 1981: *Mark of the Mole*
* 1982: *The Tunes of Two Cities*
* 1983: *Intermission: Extraneous Music from the Residents' Mole Show*
* 1983: *Title in Limbo*
* 1984: *Residue of the Residents*
* 1984: *George & James*
* 1984: *Whatever Happened to Vileness Fats?*
* 1984: *Assorted Secrets*
* 1985: *Census Taker*
* 1985: *The Big Bubble: Part Four of the Mole Trilogy*
* 1986: *Stars & Hank Forever: The American Composers Series*
* 1987: *The Thirteenth Anniversary Show*
* 1987: *The Mole Show Live in Holland*
* 1987: *For Elsie*
* 1988: *God in Three Persons*
* 1989: *The King & Eye*
* 1990: *Cube E: Live in Holland*
* 1991: *Freak Show Soundtrack*
* 1992: *Our Finest Flowers*
* 1994: *Gingerbread Man*
* 1995: *Hunters*
* 1996: *Have a Bad Day*
* 1998: *Wormwood: Curious Stories from the Bible*
* 2000: *Roadworms: The Berlin Sessions*
* 2001: *Icky Flix*
* 2002: *Demons Dance Alone*
* 2003: *WB: RMX*
* 2005: *Animal Lover*

## Um Spaweck
* Den offizielle Newsblog a Website Wrapper vu The Residents
* Offiziellen Inoffizielle Guide fir d'Wierker vu The Residents
* Europäesch Fansäit ''The Moles''
Leschte Steiwer

**Um leschte Steiwer**, op Franséisch **Dernier sol**, ass eng Strooss zu Bouneweg an der Stad Lëtzebuerg. Se verleeft e klengt Stéck parallell mat der Diddenuewener Strooss, mécht dann e Bou a Richtung Norde bis bei d'Rue des Ardennes an dréit dann a Richtung Süd-Westen zeréck op d'Diddenuewener Strooss.

Den Numm vun der Strooss kënnt dohier, datt am 19. Joerhonnert op där Plaz d'Wiertschaft mam Numm "Um leschte Steiwer" (Fr.: *Au repos au dernier sol*) stoung, wou d'Baueren aus den Nopeschgemengen um Heemwee hire leschte Su fir e Patt ausginn hunn. Steiwer war eng lëtzebuergesch Bezeechnung fir eng Mënz, déi op Däitsch *Stüber*, op Hollännesch *Stuiver* an op Franséisch *sou* oder *sol* geheescht huet. Dat zweesproochegt Stroosseschëld huet bis 1940 uginn: „Dernier Sol - Letzten Stüber".

Ënner der däitscher Besatzung (1940 - 1944) huet d'Strooss „Am letzten Stüber” geheescht.

## Ëffentlechen Transport
Zanter dem 11. September 2022 fiert d'Linn 1 vum Stater Tram vun der Gare op Bouneweg. Ee vun den Arrêten ass *[[Leschte Steiwer / Dernier Sol (Tramshalt)|Leschte Steiwer / Dernier Sol]]*.

## Biller

## Literatur
* Margue, Paul, 1999. Hei hues de en Daler. *ons stad* 62: 8. PDF
* Weber, Batty, 1926. *[[Abreißkalender (Batty Weber)|Abreißkalender]]* vum 12. Oktober 1926. In: "Eng Kurbel Gölleronner". *ons stad* 62 (1999): 17. PDF

## Um Spaweck
Steiwer

De **Steiwer** ass e fréiert Mënzstéck (hl. *stuiver*, fr. *sol*) mat engem Wäert vun ¹⁄₂₀ Gulden. Dës Wäerteenheet besteet zanter der Aféierung vum Carolus-Gulden an dem Steiwer duerch de Keeser Karl V. am Joer 1521.

D'Herzogtum Lëtzebuerg huet an där Zäit zu de Burgundeschen Nidderlanden (1482–1548), Spueneschen Nidderlanden (1549–1713) an Éisträicheschen Nidderlanden (1581–1795) gehéiert, an domat war de Steiwer och do verbreet.

Vum Enn vum 17. Joerhonnert u kann een ëmrechnen: 1 Steiwer gëtt 8 Dubbelen (fr. *liards*), 7 Steiwer maachen 1 Schellek (dt. *Schilling*, fr. *escalins*), 8 Schellécke sinn 1 Wäissdaler (dt. *Reichstaler*, fr. *écus blancs*).

Et ass ganz schwéier de Wäert vun engem Steiwer op haut ëmzerechnen. 1820 hat 1 Steiwer de Géigewäert vun 8,23 franséischen Zantimm, 2020 hätt 1 Steiwer dem Béierpräis no wuel de Géigewäert vun eppes tëscht 2 an 3 Euro.

An Holland gëtt den Ausdrock haut nach geleeëntlech fir d'5-Eurocent-Mënz virugebraucht.

## Kuckt och
* Mënzen a Wärungen um Territoire vum haitege Lëtzebuerg
* Gulden
* Leschte Steiwer

## Um Spaweck
Garri Kimowitsch Kasparow

De **Garri Kimowitsch Kasparow** (russesch *Гарри Кимович Каспаров*, wëssenschaftlech Transliteratioun *Garri Kimovič Kasparov*, englesch Transkriptioun *Garry Kasparov*, eigentlech *Garik Weinstein*), gebuer den 13. Abrëll 1963 zu Baku (Aserbaidjan), ass e ganz erfollegräiche Schachgroussmeeschter vun armeenesch-jiddescher Ofstamung mat russescher an US-amerikanescher Nationalitéit.

20 Joer laang war de Kasparow onënnerbrach op der éischter Plaz vun der FIDE-Ranglëscht, mat enger Elo-Zuel vun 2812 (Stand: Januar 2006). Nom Tournoi zu Linares am Mäerz 2005, deen de Kasparow gewonnen huet, huet en iwwerraschend säi Récktrëtt vu senger aktiver Profiscarrière erkläert.

## Um Spaweck

* Websäit 
* Seng Biographie 
* 80 entscheedent Positioune vu senge Spiller
Jules Fischer

De **Jules Fischer**, gebuer den 19. Mee 1852, a gestuerwen den 30. Dezember 1914 zu Hollerech, war e lëtzebuergeschen Ingenieur a Politiker.

De Jules Fischer huet zu Ooche fir Ingenieur studéiert an dono, vun 1877 bis 1882 op der Rodanger Schmelz, an dono op där vun Ars-sur-Moselle geschafft. An den 1890er Joren huet hien zu Zéisseng eng Schiggerisfabréck opgemaach a bedriwwen. Hie war ausserdeem Direkter vun de *[[Zentralmolkerei|Société des Laiteries à Luxembourg]]* a Matgrënner vun de * [[Chemins de fer secondaires luxembourgeois]]*.

Hie gouf den 10. August 1893 als Vertrieder vum Kanton Lëtzebuerg-Land als Deputéierten an d'Chamber gewielt. Hien ass 6 Joer laang Deputéierte bliwwen.

Hie war vun 1905 bis 1909 Buergermeeschter vun der Gemeng Hollerech.

Duerno war hie vum 21. Februar 1909 bis zu sengem Doud, Member vum Staatsrot.

Zu Hollerech gouf eng Strooss no him genannt.
## Gielchen
*
Wëllem IV. vu Lëtzebuerg

De **Wëllem IV. vu Lëtzebuerg**, gebuer den 22. Abrëll 1852 um Schlass Biebrich als **Wilhelm Alexander vun Nassau**, a gestuerwen de 25. Februar 1912 um Schlass vu Colmer-Bierg, war den eelste Jong vum Herzog Adolphe vun Nassau, dem spéidere Groussherzog Adolphe vu Lëtzebuerg. Hie war vun 1905 bis 1912 dee fënnefte Groussherzog vu Lëtzebuerg. Hie war deen zweete Lëtzebuerger Staatschef aus der Dynastie vun Nassau-Weilburg.

## Liewen
Hien huet seng Kandheet a Jugend am Herzogtum Nassau verbruecht. Wéi säi Land vu Preisen annektéiert gouf, huet hien eng Karriär an der éisträichescher Arméi gemaach. 1888 ass hien do nees ausgetrueden, wéi et sech konkretiséiert huet, datt säi Papp géif Groussherzog vu Lëtzebuerg ginn.

Hie war vum 25. Dezember 1897 bis de 4. Abrëll 1902 Member vum Lëtzebuerger Staatsrot.

De 4. Abrëll 1902 huet säi Papp, deen 1890 Groussherzog gi war, hien zum *[[Lieutenant-Représentant]]* erkläert. Nom Doud vu sengem Papp, de 17. November 1905, ass hie Groussherzog vu Lëtzebuerg ginn.

Den 21. Juni 1893, huet hien d'Maria Ana vu Bragança, Infantin vu Portugal, um Schlass Fischhorn bei Zell am See, bestuet.

D'Koppel krut 6 Duechteren, wat e Problem mat der Trounfolleg mat sech bruecht huet, well den Ierfpakt virgesinn huet, datt just deen eelste männlechen Nokommen Trounfollger ka ginn. De 16. Abrëll 1907 huet d'Chamber dowéinst eng Ännerung vum Ierfpakt approuvéiert, soudatt mat Akraafttriede vun där Dispositioun dem Wëllem IV. seng eelst Duechter, d'Marie-Adélaïde (1894-1924), den 10. Juli 1907 zur Trounfollgerin erkläert gouf. Si ass dann och 1913, wéi se groussjäreg gouf, déi éischt Lëtzebuerger Groussherzogin ginn. Déi zweet Duechter, d'Charlotte, (1896-1985), huet no der Ofdankung vun hirer Schwëster den Troun 1919 iwwerholl.

Déi aner Duechtere waren: 
* d'Prinzessin Hilda (1897 - 1979), déi den Adolf, Fürst zu Schwarzenberg bestuet huet;
* d'Prinzessin Antonia (1899 - 1954), déi de Krounprënz Rupprecht vu Bayern bestuet huet;
* d'Prinzessin Elisabeth (1901 - 1950), déi de Ludwig Philipp, Prënz vun Thurn und Taxis bestuet huet;
* d'Prinzessin Sophie (1902 - 1941), déi den Ernst vu Sachsen bestuet huet.

## Éierung
Fir un de Wëllem IV. z'erënneren, goufen eng Partie Strukturen zu Lëtzebuerg no him genannt:
* *Avenue Guillaume* um Belair,
* *Place Guillaume* zu Dikrech,
* *Rue Guillaume* zu Dikrech, Ettelbréck, Péiteng, Rodange.
* *Rue Prince Guillaume* zu Angelduerf an Heeschdref.

## Gielercher (Auswiel)

### Lëtzebuerg

## Literatur

*Pierre Even, *Vor 100 Jahren verstarb Wilhelm IV., Der leidende Großherzog, Seine wegweisenden Handlungen förderten die Integration der Luxemburger Dynastie*, in: Die Warte - Perspectives (kulturell Wochebäilag vum Luxemburger Wort), Nr. 7|2357, Ss. 4-6; vgl. Luxemburger Wort vum 16.02.2012
*Jean-Louis Scheffen, *Grundstein einer neuen Dynastie - Vor 125 Jahren „feierlicher Einzug“ von Wilhelm IV. und Maria-Anna von Braganza* am Luxemburger Wort vum 21. Juli 2018, S. 18-19

## Kuckt och
* Politesche System vu Lëtzebuerg
* Groussherzog vu Lëtzebuerg
* Prinzessinnen-Eechen am Gréngewald

## Um Spaweck
Bozen

**Bozen** (Italieenesch: *Bolzano*, Däitsch *Bozen*, Ladinesch *Bulsan*/*Bulsan*) ass d'Haaptstad vun der Provënz Südtiroul an Italien. Se huet .

## Distrikter an der Gemeng
D'Stad Bozen huet 5 Distrikter:
* **Zentrum-Bozner Boden-Rentsch**, 17.201 Awunner 
* **Oberau-Haslach**, 13.251 Awunner 
* **Europa-Neustift**, 16.145 Awunner 
* **Don Bosco**, 22.233 Awunner 
* **Gries-Quirein**, 29.490 Awunner

## Um Spaweck

* Offiziell Säit vun der Stad Bozen
* Bozen Tourismus
* Offiziell Säit vum Land Südtiroul
908 v. Chr.

11. Joerhonnert v. Chr. | **[[10. Joerhonnert v. Chr.]]** | 9. Joerhonnert v. Chr.

913 v. Chr. | 912 v. Chr. | 911 v. Chr. | 910 v. Chr. | 909 v. Chr. | **908 v. Chr.** | 907 v. Chr. | 906 v. Chr. | 905 v. Chr. | 904 v. Chr. | 903 v. Chr.


----
*Dës Säit befaasst sech mam Joer 908 v. Chr.*

## Evenementer

## Konscht a Kultur

## Wëssenschaft an Technik

## Gebuer

## Gestuerwen
Russesch-orthodox Kierch zu Lëtzebuerg

Déi **Russesch-orthodox Péiter-a-Paul Kierch** an der Stad Lëtzebuerg steet um Lampertsbierg an der Rue Jean-Pierre-Probst, tëscht der Stäreplaz an dem Glacis.

D'Kierch, déi op Initiativ vum Pater Serge Puch (ru: Сергий Пух) gebaut gouf, gouf 1982 ageweit.

Pope vun der Par vun 1982 u bis haut ass de Serge Puch, hie gëtt awer vun 2012 u vum Pater George Machtalère vertrueden.

## Geschicht
Déi russesch-orthodox Par vun der Stad Lëtzebuerg, déi 1929 gegrënnt gouf, hat bis 1982 keng eege Kierch.

D'Initiativ vun enger eegener Kierch geet virun allem op de Sergei Puch zeréck, engem Jong vun engem russeschen Exilant vu Mertert a fréiere Banquier, deen aus den USA op Lëtzebuerg zeréckkomm war. Hie gouf do, no enger stënterlecher Heelung vun enger schwéierer Krankheet, Diakon a spéider Pope.

Hien huet sech dofir agesat, all administrativ Barriären aus dem Wee ze raumen a krut vun der Gemeng Lëtzebuerg en Terrain fir seng zukünfteg Kierch zougesot. Gläichzäiteg huet hien niewebäi aktiv Sue gesammelt fir säi Projet, andeems e weltwäit Bréiwer verschéckt huet, wou e säi Plang vun enger Kierch virgestallt an ëm finanziell Hëllef gebieden huet. D'Destinatairë ware ganz verschidden, souwuel iwwer d'ganz Welt verstreet russesch Privatleit, wéi och all méiglech Hëllefsorganisatiounen. Dës Donatiounen huet de geléierte Banquier Puch geschéckt zu engem favorabele Prozentsaz placéiert, fir dat gesammelt Kapital och jéngeren ze doen. De Puch huet selwer och vill Suen a säi Projet gestach, wouriwwer en awer net gär schwätzt.

Am Mee 1979 huet den Anthony (Bartoschewitch), den Äerzbëschof fir Westeuropa vun der Russesch-orthodoxer Kierch de Grondstee geluecht.

D'Kierch ass a véier Joer gebaut ginn. Si gouf den 12. Juli 1982 op d'Helleg Péiter a Paul konsekréiert.

Déi fënnef Kuppelen hunn eng genee Bedeitung: D'gëlle Mëttelkuppel stellt Christus duer, déi aner Kuppelen a bloer Faarf déi véier Evangelisten. Et gouf och Uecht gedoen, d'Kennzeechen an d'Proportioune vun orthodoxen Tempelen ze respektéieren, d'Bannenariichtung mat den Ikone feelerfräi no de Virstellunge vun den orthodoxe Chrëschte ze gestalten.

An der speziell ekipéierter Salle-à-manger ënner der Kierch sinn absënns an der Vakanzenzäit vill Leit. D'Dëscher si gedeckt an a beschter russescher Traditioun gi festlech Iessen, Kanneropféierungen a Chrëschtbeemercher arrangéiert. D'Diere sinn op fir all orthodox Chrëschten, sief et Russen, Ethiopier, Serben, Bulgaren asw., déi een hei treffe kann.

## Literatur
* Chevalier, A., 2014. *Den 85. Jahrestag ihrer Gründung feierte die russisch-orthodoxe Pfarrei am vergangenen Wochenende in Luxemburg. Ein Buch ist zum Jubiläum erschienen. Ein Gespräch mit der Autorin Inna Ganschow über das Leben der Gemeinde gestern und heute.* Luxemburger Wort vum 26. Juli 2014, S. 13.

## Kuckt och
* Lëscht vu reliéise Gebaier zu Lëtzebuerg

## Um Spaweck

* Wéi de Puch eng orthodox Kierch zu Lëtzebuerg gebaut huet
Abako

**Abako** ass eng historesch Motos-Mark.

Vun 1923 bis 1925 huet d'Apparatebau A.G., Kracker & Co. vun Nürnberg liicht Motoe gebaut, mat engem selwerentwéckelten 129&nbsp;cm3 Zweetakt-Motor, enger Sturmey-Archer-Boîte. Als Transmissioun haten déi Motoen eng Ketten op dat hënnescht Rad.

D'Produktiounszuele sinn net bekannt.

## Kuckt och
* Lëscht vun historesche Motosmarken
Société Française des Moteurs A. B. C.

D**'Société Française des Moteurs A. B. C.** ass eng historesch Motos-Mark vu Paräis. Déi franséisch Fabrick, déi zu der *[[Gnome et Rhône]]*- Fligermotorefirma gehéiert hat, huet tëscht 1921 an 1924 englesch A B C Motoen ënner Sopwith-Lizenz gebaut.

Als Motor hate se 2 OHV-Boxermotore mat 398&nbsp;cm³ oder 498&nbsp;cm³. Béid waren Zwéinzylindermotoren.

## Kuckt och
* Lëscht vun historesche Motosmarken
A. B. C.

* **A.B.C.** d'Ofkierzung vun der franséischer Motosfirma Société Française des Moteurs A. B. C.
* A.B.C., vun 1935 à 1965 e bekannte Music-hall zu Paräis op N° 11, boulevard Poissonnière.

## Kuckt och
* ABC
John Steinbeck

Den **John Ernst Steinbeck**, gebuer de 27. Februar 1902 zu Salinas a Kalifornien, a gestuerwen den 20. Dezember 1968 zu New York, war en US-amerikanesche Schrëftsteller.

Den John Steinbeck huet sech säi Studium mat Geleeënheetsaarbechten zu New York finanzéiert.

Wärend dem Zweete Weltkrich huet hie Krichsreportagë geschriwwen. Seng patriotesch Reportagen aus dem Vietnamkrich goufen zum Deel an der Ëffentlechkeet ganz staark kritiséiert.

Hien huet 1962 de Literatur-Nobelpräis kritt.

## Kuckt och
* Lëscht vun de Laureate vum Nobelpräis fir Literatur

## Um Spaweck
* Dem John Steinbeck seng Biographie op der Websäit vum Nobelpräis
Robert Capa

De **Robert Capa**, eigentlech Endre Ernő Friedmann, gebuer den 22. Oktober 1913 zu Budapest, a gestuerwen de 25. Mee 1954 zu Thai-Binh am Vietnam wéi hien op eng Minn getrëppelt ass, war en US-amerikanesche Fotograf mat ungareschen Originnen.

De Capa war virun allem als Krich-Fotojournalist bekannt. Ikonesch Biller vun him sinn den alliéierten Debarquement an der Normandie, am Juni 1944 (Operation Overlord) oder de Brigadist, vun enger Kugel getraff, am Spuenesche Biergerkrich.

Hie war Matgrënner vun der Fotosagence *[[Magnum (Agence)|Magnum]]*.

## Gielchen
*Croix de guerre des théâtres d'opérations extérieures
## Um Spaweck
Léopold Goebel

De **Léopold Goebel**, gebuer den 20. Oktober 1872 zu Dikrech, a gestuerwen de 24. Abrëll 1947 an der Stad Lëtzebuerg, war e Lëtzebuerger Drécker a Lokalpolitiker.

De Léopold Goebel war tëscht 1917 an 1934 am Gemengerot an der Stad a vun 1934 bis zu sengem Doud, do Schäffen, mat Ënnerbriechung wärend der Nazi-Zäit.

Hie war deen éischte President vun der Sportjournaliste-Vereenegung ''Association Luxembourgeoise des Journalistes Sportifs'' vun 1929 bis 1947.

De Léopold Goebel ass gestuerwen op Nummer 1 an der François-Boch-Strooss bei sengem Fils, dem Emile Goebel (1900-1974), deen och President vun de Sportjournaliste war. De Léopold Goebel hat zwee Meedercher an zwéi Jongen: Sophie, Maria, Emile an Norbert.

Fir un de Léopold Goebel z'erënneren ass um Belair eng Strooss no him benannt (a*llée Léopold Goebel*).
Groussgaass (Stad Lëtzebuerg)

D**'Groussgaass** (offiziell: *Grand-Rue*) an der Stad Lëtzebuerg ass en Deelstéck vun der aler Réimerstrooss *Kiem*, déi vun Arel op Tréier gefouert huet.

Bannent der zweeter Rankmauer huet een Deelstéck beim Roude Pëtz *Aacht*, *Aachtgaass*, *Op der Uecht* oder *Aicht* geheescht. Dat huet herrschaftleche Grondbesëtz bedeit. Ënner der däitscher Besatzung (1940 - 1944) huet d'Strooss „Großgasse“ geheescht.

Den Deel tëscht der Neipuertsgaass an dem Boulevard Royal huet fréier(bis wéini?) zur Arsenalstrooss gehéiert a gouf och eng Zäit laang Juddegaass genannt, als Erënnerung un de Juddekierfecht, deen an där Géigend existéiert sollt hunn oder well do ronderëm d'Juddepaart vill Judde gewunnt hunn.

Zanter dem 4. August 1979 ass d'Groussgaass fir den Trafic gespaart a se gouf mat e puer Stroossen an der Noperschaft (Lantergässel an Deeler vun der Poststrooss, an der Montereysavenue) Stéck fir Stéck an eng Foussgängerzon verwandelt.

## Klasséiert Monumenter an der Groussgaass
Verschidden Haiser (oder Deeler dovun) an der Groussgaass stinn op der Lëscht vun de klasséierte Monumenter. Et sinn dat:

## Um Spaweck

*D'Groussgaass an der Zäitschrëft Ons Stad
Fond-de-Gras

De **Fond-de-Gras** (lokal: **a Gras**) gehéiert zum Deel zu de Gemengen Déifferdeng a Péiteng.

## Geographie
Fond-de-Gras läit an engem Dall um Fouss vum Tëtelbierg an direkter Noperschaft zu Zowaasch an dem Roudenhaff, am Süde vu Lëtzebuerg. En Deel vun de Gebailechkeete gehéiert zu der Déifferdenger Gemeng (Café, al Epicerie, Musée). D'Gare mat den Atelieren an de Schäpp an d'elektresch Zentral stinn op Rollenger Terrain, also an der Gemeng Péiteng.

## Toponymie

* Op Postkaarte vu virun 1900 ass et "Fond de Grâce" geschriwwe ginn!
* Kuerz no 1900 steet op enger Postkaart "Fond de Gras".
* Op topographesche Kaarte vun 1907 steet da "Fond de Graas" (mat zwee "a") oder och nach Bëschdeeler wéi Graaskap a Graasken.
* Op topographesche Kaarten ab 1950 steet dann op eemol "Fond de Gras", wéi et nach haut geschriwwe gëtt.
* Am 2. Weltkrich hunn d'Preisen et "Gnadengrund" genannt, wat nees op "Grâce" hiweist.
* Laut aneren Zäitzeien hunn d'Preisen et "Erzgründchen" genannt.

Duerch wat fir Ëmstänn et zu deene verschiddene Schreifweise komm ass, ass dem Auteur (Claude Arend) bis haut onbekannt.

D'Aussproch ass awer bliwwen, d.&nbsp;h. ee laangen "a" mat engem schaarfen ausgeschwaten "s" zum Schluss.

Die Deutung Gras = Grâce = Gnade und damit Fond de Grâce - Gnadengrund ist nicht haltbar. (René Klein / Lamadelaine)

## Kuckeswäertes
* Déi fréier Hollerecher Elektrozentral
* Minièresbunn am Fond-de-Gras
* Faart mat der Eisebunn op Rodange oder op Péiteng
* D'Gare vum Fond-de-Gras
* Café Bei der Giedel
* Naturléierpad Giele Botter
* Epicerie Binck am Fond-de-Gras
* Historesch Eisebunnshalen
* Deeler vun enger Walzstrooss
* Industrie- an Eisebunnspark Fond-de-Gras
* Eisebunnsstreck Péiteng - Fond-de-Gras - Doihl

D'Gare an d'Eisebunnsstreck tëscht Doihl - Fond-de-Gras a Fuussbësch mam technesche Material dat dozou gehéiert sinn op der Lëscht vum *Inventaire supplémentaire* vun den nationale Monumenter klasséiert.

## Literatur
* Fondation Bassin Minier (Hg.): *Le Fond-de-Gras – Histoire(s) d'un lieu: Des origines à nos jours / Der Fond-de-Gras – Geschicht(en) eines Ortes: Von seinen Anfängen bis zur Gegenwart* (Mutations: mémoires et perspectives du Bassin Minier, 8), Esch/Alzette: Fondation Bassin Minier 2015, ISSN 2078-7634.

## Kuckt och
*Naturschutzgebitt Prënzebierg
* Lëscht vun den nationale Monumenter an der Gemeng Péiteng

## Um Spaweck

* Offiziell Säit vum Fond-de-Gras
* Offiziell Säit vum Train 1900
* Websäit vun der Minièresbunn Doihl asbl
Kasematte vun der Stad Lëtzebuerg

Déi éischt Kasematte sinn zu Lëtzebuerg 1644 ënner de Spuenier entstanen. Véierzeg Joer méi spéit huet de franséische Festungsingenieur Vauban se weider ausgebaut an am 18. Joerhonnert hunn och d'Éisträicher den Ausbau nach weider gedriwwen, bis datt se op eng Längt vun 23&nbsp;km koumen. Dës Befestegungsgäng leien dacks op verschidden Niveauen a gi bis zu 40 m déif an de Steen erof.

Nom Schleefe vun der Festung (1867-1883) sinn vun den ursprénglech 23&nbsp;km Kasematten der nach 17&nbsp;km erhale bliwwen. Zanter 1933 sinn d'Bock- an d'Péitruss-Kasematte fir Touristevisitten opgemaach ginn.

## Bock-Kasematten
D'Kasematten um Bock si 1745 vun den éisträicheschen Ingenieure ugeluecht ginn.

An d'Bock-Kasematte kënnt een duerch en Accès deen am ieweschten Deel vum Clausener Bierg, *Um Bock*, läit. D'Kasematten sinn an de Joren 2008 - 2009 an d'Rei gesat ginn.

Nodeems d'Kasematte wärend der Covid-Pandemie zou waren, hunn déi staatlech a kommunal Servicer dovu profitéiert fir d'Sécherheetsnormen op den neiste Stand ze setzen.

Nodeems den 9. Juni déi offiziell Reouverture war, sinn d'Bock-Kasematten zanter dem 14. Juni 2023 nees fir de Public op.

## Péitruss-Kasematten
D'Péitruss-Kasematten waren zanter 2015 net méi fir Visitten zougänglech. Am September 2017 sinn d'Renovatiounsaarbechten ugaangen, déi fir d'Saison 2018 ofgeschloss sollte sinn. Schlussendlech si s'awer eréischt de 5. Juni 2022 nees opgaangen.

## Helleg-Geescht-Kasematten
D'Kasematten ënnert dem haitegen Helleg-Geescht Plateau kënnen – well se ganz schwéier zougänglech sinn – just virtuell besicht ginn (Kuckt: um Spaweck, hei drënner).

## Aner Kasematten
En Deel vun den anere Kasematte (z.&nbsp;B. déi vum Fort Olizy) kënne mat engem Guide vun de *[[Frënn vun der Festungsgeschicht Lëtzebuerg]]* besicht ginn.

## Literatur
* Thewes, Guy, 2008. D'Kasematten. In: *Lieux de mémoire au Luxembourg. Erinnerungsorte in Luxemburg*. 2. Editioun, S. 167-172. S. Kmec, B. Majerus, M. Margue, P. Peporte, éditeurs. éditions saint-paul, Lëtzebuerg.
* Koltz, Jean-Pierre, 1944-1951. Baugeschichte der Stadt und Festung Luxemburg. 3 Bänn. Lëtzebuerg.
* Jérôme Konen an anerer, 2013: *Kasematten: Auf Spurensuche in der Festungsstadt Luxemburg*, 224 S., ISBN 978-9-99598-200-3

## Um Spaweck

* Virtuell Visitt vun den Helleg-Geescht-Kasematten

* Prospekt vum Luxembourg City Tourist Office, 2019. Die Bock-Kasematten - Unesco Welterbe, Festungsmauern und Altstadt, Gibraltar des Nordens
Jacques Brel

De **Jacques Romain Georges Brel**, gebuer den 8. Abrëll 1929 zu Schaarbeek an der Belsch, a gestuerwen den 9. Oktober 1978 zu Bobigny a Frankräich, war e belsche Sänger, Schauspiller a Regisseur.

## Säi Liewen

## Discographie
* 1953: Éischte Single, zu Bréissel opgeholl: *La Foire/Il y a*
* 1954: Éischten Album: *Jacques Brel et ses chansons*
* 1957: *Quand on n'a que l'amour*, *Heureux Pardons*,...
* 1958: *Je ne sais pas*, *Au printemps*,...
* 1958: Plack fir de Magazine *Marie-Claire* mat *L'introduction à la Nativité* an *L'Évangile selon saint Luc*
* 1959: *La valse à mille temps*, *Ne me quitte pas*, *Je t'aime*, *Isabelle*, *La mort*,...
* 1961: *Marieke*, *Le moribond*,...
* 1962: Olympia am Oktober 1961
* 1963: *Les Bigotes*, *Les vieux*, *La Fanette*,...
* 1964: *Jef*, *Les bonbons*, *Mathilde*,...
* 1964: Olympia 1964
* 1965: *Ces gens-là*, *Fernand*,...
* 1967: *67* comprenant *Mon enfance*, *À jeun*,...
* 1968: *Vesoul*, *L'éclusier*,...
* 1970: *L'Homme de la Mancha*
* 1972: Nei Enregistrementer vun ale Chansonen
* 1977: *Les Marquises*
* 1998: *L'Intégrale*
* 2003: *Coffret intégral 2003*

## Filmographie
### als Schauspiller
* 1968: *[[Les risques du métier]]* vum André Cayatte
* 1968: *[[La bande à Bonnot (Film)|La bande à Bonnot]]* vum Philippe Fourastié
* 1969: *[[Mon oncle Benjamin]]* vum Édouard Molinaro
* 1970: *[[Mont-Dragon]]* vum Jean Valère
* 1971: *[[Les assassins de l'ordre]]* vum Marcel Carné
* 1972: *[[L'aventure c'est l'aventure]]* vum Claude Lelouch
* 1972: *[[Le bar de la Fourche]]* vum Alain Levent
* 1973: *[[L'emmerdeur]]* vum Édouard Molinaro
### als Regisseur
* 1971: *[[Franz (film)|Franz]]* 
* 1972: *[[Le Far-West]]*

## Kuckt och
* Lëscht vun de Chansone vum Jacques Brel

## Um Spaweck

* Fondatioun Jacques Brel
* Brelitude
* Texter vum Brel senge Chansonen