Nationaalt Kulturierwe vu Lëtzebuerg

D**'Nationaalt Kulturierwe vu Lëtzebuerg** (fr. *patrimoine culturel national*) begräift all d'Immobilien (ob bebaut oder net) an all déi beweeglech Gidder, déi en Deel vum Kulturierwe sinn an déi op Basis vum Gesetz iwwer de kulturelle Patrimoine vun 2022 geschützt („klasséiert“) sinn.   

Zum nationale Kulturierwe kënne gehéieren:   
* Archeologescht Kulturierwen (fr. *patrimoine archéologique*)
* Architektonescht Kulturierwen (fr. *patrimoine architectural*)
* Beweeglecht Kulturierwen (fr. *patrimoine* *mobilier*)
* Immateriellt Kulturierwen (fr. *patrimoine* *immatériel*)

## Geschicht
Dat wat mer haut als „nationaalt Kulturierwen“ bezeechnen, huet säin Ursprong am Gesetz iwwer den Erhalt an de Schutz vun nationale Landschaften an Denkmaler am Joer 1927. Dora war festgehalen, datt Gebaier, deenen hiren Erhalt aus der Siicht vun der Geschicht, der Konscht, der Landschaft oder der Naturwëssenschaft vun ëffentlechem Intressi wier, als **ëffentlech Monumenter** klasséiert ginn. 

Déi Gebaier, déi a Fro kommen, sinn an enger „Lëscht vun de klasséierte Monumenter“ (fr. *liste des immeubles classés*) agedroe ginn. Am Zousazinventaire (fr. *inventaire supplémentaire*) si Gebaier opgelëscht ginn, fir déi eng Klassifikatioun net gerechtfäerdegt war, mä déi trotzdeem e gewëssenen archeologeschen, artisteschen, ästheeteschen oder wëssenschaftlechen Interessi hate fir erhalen ze ginn. D'Lëscht gradewéi den Zousazinventaire sinn am Mémorial publizéiert an op d'mannst all fënnef Joer nei editéiert ginn.

Nom Zweete Weltkrich huet en Arrêté grand-ducal festgehalen, datt an enger Iwwergangszäit ë.&nbsp;a. d'Bestëmmungen iwwer de Schutz vun de Landschaften, déi wärend der däitscher Besatzung agefouert goufen, bestoe bléiwen, esoulaang se net am Widdersproch zum Gesetz vun 1927 stinn. D'Klassifikatiounen, déi wärend der Besatzung gemaach goufen, goufe validéiert.

1968 ass d'Gesetz vun 1927 ugepasst ginn, andeems haaptsächlech d'Bestëmmungen iwwer d'Publicitéit baussen op klasséierte Monumenter ugepasst goufen.

Dat ugepasst Gesetz vun 1927 ass den 18. Juli 1983 mat engem neie Gesetz ersat ginn, an deem am Artikel 8 déi selwecht Konditioune fir d'Lëscht iwwerholl goufen. E puer Artikele vum Gesetz goufen duerno mam „Omnibusgesetz“ vum 3. Mäerz 2017 aktualiséiert.

Déi lescht *Mise à jour* vun der Lëscht vun de klasséierte Monumenter gouf am Mémorial B N° 35 vum 19. Mee 2009 publizéiert, duerno gouf et just aktualiséiert Lëschte vum *Service des sites et monuments nationaux* (SSMN) respektiv vum Institut national pour le patrimoine architectural (INPA).

### Gesetz iwwer de kulturelle Patrimoine vun 2022
No engem laange Prozess vu Consultatioun a Reflexioun, deen iwwer 20 Joer gedauert huet, gëllt zënter dem 3. Mäerz 2022 en neit Gesetz, mat deem eng nei Ära ugefaangen huet, wat de Schutz an d'Valorisatioun vum Kulturierwen ugeet. Et goufe Bestëmmungen agefouert, déi nieft dem architektoneschen an archeologesche Patrimoine och de beweeglechen an immaterielle Patrimoine begräifen.

Dat neit Gesetz huet déi legal Bestëmmungen iwwer d'Kulturierwe moderniséiert, andeems méi Konsequenz a Rechtssécherheet beim Schutz vum Kulturierwen agefouert gouf, gradewéi et och un d'Bestëmmunge vun internationalen an europäeschen Texter ugepasst gouf.

Wat den archeologesche Volet ugeet, gouf ë.&nbsp;a. de Prinzip vun der „preventiver Archeologie“ agefouert fir de Bauhäre méi Previsibilitéit a Sécherheet am Kontext vu geplangten Aarbechten ze bidden, woubäi d'Käschten deelweis vum Staat iwwerholl kënne ginn.

Fir den architektonesche Patrimoine gëllt eng nei Prozedur: Gidder, déi am Inventaire vum architektonesche Patrimoine opgefouert sinn, ginn no enger ëffentlecher Enquêteprozedur mat engem groussherzoglech Reglement als nationaalt Kulturierwe klasséiert. Do dernieft gouf den Zousazinventaire ofgeschaaft, et sinn „geschützt Secteure vun nationalen Interessi“ agefouert ginn an et ass virgesinn, datt déi klasséiert Immobilien op enger digitaler Plattform consultéiert kënne ginn. 

Dat beweeglecht Kulturierwe ka méi einfach klasséiert ginn an all Element, dat als nationaalt Kulturierwe klasséiert ass, gehéiert zum *trésor national*. Do dernieft goufe Reegele festgeluecht, wéi dat beweeglecht Kulturierwe bannent der EU oder weltwäit kann transferéiert ginn.

Fir dat beweeglecht an dat immateriellt Kulturierwen ass allkéiers en Inventaire virgesinn. 

Schlussendlech krut den Institut national de recherche archéologique (INRA) mam Gesetz de Status vun engem Kulturinstitut vum Staat, aus dem *Service des sites et monuments nationaux* (SSMN) gouf den Institut national pour le patrimoine architectural (INPA) an et goufen zwou Kommissiounen an d'Liewe geruff: 
* Commission pour le patrimoine culturel (COPAC)
* Commission de circulation des biens culturels.

## Archeologescht Kulturierwen

Den archeologesche Patrimoine ëmfaasst materiell Iwwerreschter an all aner Spuere vun der vergaangener mënschlecher Existenz, deenen hiren Erhalt a hire Schutz vun nationalem ëffentlechem Interessi sinn a bei deene wëssenschaftlech Studien et erlaben, d'Entwécklung vum Liewen, d'Geschicht vun der Mënschheet a hir Relatioun mat der natierlecher Ëmwelt nozevollzéien. Dozou gehéieren ë.&nbsp;a.: Strukturen, Gebaier, architektonesch Ensembelen, amenagéiert Sitten, Plazen, Artefakten, dorënner déi vu paleontologescher, mineralogescher a geologescher Natur, aner Monumenter, egal ob s'iwwer- oder ënnerierdesch oder ënner Waasser leien.

Den nationalen Institut fir archeologesch Recherchen (INRA) stellt en Inventaire op, fir d'Elementer vum archeologesche Patrimoine zu Lëtzebuerg z'identifizéieren an z'erfaassen. Dësen Inventaire besteet aus enger Datebank an enger archeologescher Kaart. De kartographeschen Deel kann op Ufro beim INRA consultéiert ginn, wann een e berechtegte Grond huet.

### Archeologesch Observatiounszon

### Preventiv Archeologie

### Klassement als nationaalt Kulturierwen
Déi onbeweeglech Gidder (fr. *éléments immeubles*) déi zum archeologesche Kulturierwe gehéieren, kënnen op Uerder vum Kulturminister, nodeems hien en Avis bei der Commission pour le patrimoine culturel (COPAC) a beim jeeweilege Gemengerot gefrot huet, als nationaalt Kulturierwe klasséiert ginn.

Eng Klassifikatioun als nationaalt Kulturierwe ka vum Besëtzer vum Element, vun der Gemeng op där hirem Gebitt e läit, vun enger ASBL, där hiren Zweck d'Erhale vum Patrimoine ass, vun all Privatpersoun oder vun der COPAC ugefrot ginn.

De Minister informéiert de Proprietär vum Objet iwwer d'Intentioun, d'Kulturierwen ze klasséieren; vun deem Ament u gëlle fir den Objet automatesch all d'Auswierkunge vun der Klassifikatioun als nationaalt Kulturierwen. Et besteet awer och d'Méiglechkeet fir juristesch géint d'Propos fir eng Klassifikatioun virzegoen. No der Notifikatioun muss d'Kulturierwe bannent zwielef Méint iwwer en Arrêté ministériel klasséiert ginn, soss ass d'Prozedur hifälleg. 

Nom Arrêté vum Minister gëtt den Objet an der Lëscht vun de kulturellen Objeten déi als nationaalt Kulturierwe klasséiert sinn, bäigesat. Dës Lëscht gëtt reegelméisseg aktualiséiert an op d'mannst all dräi Joer am Mémorial publizéiert. Den Arrêté vun der Klassifikatioun gëtt vum Minister am Hypothéikebüro agedroen.

### Zoufälleg archeologesch Entdeckung

## Architektonescht Kulturierwen

Zum architektonesche Patrimoine zielen onbeweeglech Gidder, deenen hiren Erhalt an hire Schutz vun nationalem ëffentlechen Interessi sinn. Dozou ziele Strukturen déi vum Mënsch geschaf goufen, architektonesch Ensembelen a gemëscht Sitten. E gemëschte Site ass eng Kombinatioun aus engem Wierk vum Mënsch an der Natur, deen deelweis bebaut ass an deen topographesch kann ofgegrenzt ginn. Et sinn absënns Gäert, amenagéiert Parken, Alleeën, pittoresk Promenaden oder ugeluechten Aussiichtspunkten.

Am Inventaire vum architektonesche Kulturierwe ginn – pro Gemeng – all déi Gebaier opgezielt, déi en Deel vum architektonesche Patrimoine sinn. Fir all Gebai dat am Inventaire opgeholl gëtt, ginn d'Krittären ernimmt, déi dozou gefouert hunn, firwat et als nationaalt Kulturierwe klasséiert oder an e geschützt Gebitt vun nationalem Interessi integréiert gouf. Fir an den Inventaire kënnen opgeholl ze ginn, muss d'Gebai authentesch sinn an Elementer vu senger Zäit opweises hunn. Zousätzlech muss et nach op d'mannst ee vun de follgende Krittären erfëllen:

# Geschicht vun der Architektur, der Konscht oder der Ingenierie: Bauwierker, déi op eng exemplaresch Manéier eng bestëmmten Epoch an eng gewësse Stréimung representéieren oder hire jeeweilegen Héichpunkt illustréieren;
# Genre: Bauwierker mat erkennbarer initialer Funktioun an Destinatioun;
# Typologie: Bauwierker, déi sech duerch hir spezifesch Zesummesetzung a Konstitutioun charakteriséieren;
# Raritéit: Bauwierker, déi a limitéierter Zuel realiséiert goufen oder déi mat der Zäit rar gi sinn;
# Period vun der Realiséierung: Bauwierker, déi den artistesche Stil oder de Geescht vun der Zäit vun hirer Realisatioun iwwerholl hunn an erëmginn;
# Industriell, handwierklech, wirtschaftlech oder wëssenschaftlech Geschicht: Bauwierker, déi Zeie vun der technescher Entwécklung vun hirer Zäit sinn oder déi representativ fir d'Entwécklung vun enger Plaz oder enger Regioun sinn;
# Plaz vun der Erënnerung: Bauwierker, déi un eng Perséinlechkeet oder e wichtegt Evenement fir d'Geschicht vu Lëtzebuerg erënneren;
# Politesch an institutionell Geschicht: national oder europäesch Bauwierker, déi Zeie vun der Organisatioun an der Ausübung vun der Muecht vun de politeschen Institutiounen op nationalem an internationalem Niveau sinn;
# Militärgeschicht: Bauwierker, déi u Verdeedegungsaktiounen oder Krichshandlungen erënneren oder déi d'Evolutioun vu militäreschen Techniken duerstellen;
# Sozial oder reliéis Geschicht: Bauwierker, déi d'Liewen, d'Aarbecht oder dat spirituellt a reliéist Liewe souwéi d'Traditiounen an d'Bräich vu verschiddenen Zäiten illustréieren;
# Architektonesch, kënschtleresch oder technesch Wierker: Bauwierker, déi vun engem oder méi Auteuren entwéckelt goufen, déi wéinst der d'Qualitéit vun hirem Wierk eng gewëssen Unerkennung genéissen;
# Typesch fir eng Plaz oder Landschaft: typesch Bauwierker fir e bestëmmten Deel vum nationalen Territoire, jee no geographescher a geologescher Spezifizitéit;
# Lokal Geschicht vum Liewensraum oder der Urbaniséierung: Bauwierker, déi spezifesch Charakteristike vun enger Plaz oder enger Regioun opweisen an déi, aus der Siicht vun der urbaner oder ländlecher Zesummesetzung, bedeitend sinn;
# Evolutioun an Entwécklung vu Bauwierker a Sitten: Bauwierker, un deenen am Laf vun der Zäit Ëmännerunge gemaach goufen an déi Zeie vun der Evolutioun vum gebauten Ëmfeld sinn, andeems se stratigraphesch, charakteristesch Eenheete fir verschidden Epoche weisen.
Op Basis vun engem Avis vun der COPAC kann de Kulturminister dem Regierungsrot proposéieren, geschützt Secteure vun nationalen Interessi ze schafen an/oder d'Immobilien, déi am Inventaire vun enger Gemeng stinn, als nationaalt Kulturierwen ze klasséieren. Et gëtt eng ëffentlech Enquêteprozedur lancéiert, fir datt d'Bierger hir Meenungen an Observatiounen iwwer déi proposéiert Klassifikatioun oder d'Schafe vu geschützte Secteure kënnen ofginn.

D'Klassifikatioun vun den onbeweegleche Gidder als nationaalt Kulturierwe gëtt mat engem groussherzogleche Reglement gemaach.

Wann d'Immobilie bis klasséiert ass, zielen ë.&nbsp;a. follgend Oploen:
* de Proprietär muss fir den Erhalt vu sengem klasséierte Gebai suergen;
* all Reparatur, Restauratioun oder Ännerung (ausser dem normalen Ënnerhalt) baussen oder bannen am Gebai, muss schrëftlech vum Minister erlaabt ginn;
* et ka keen neien Ubau un dat klasséiert Gebai geprafft ginn, wa keng schrëftlech Autorisatioun vum Minister virläit;
* …

Ënner verschiddene Konditioune kann de Kulturministère Subsiden accordéieren, fir d'Restauratioun an d'Valoriséiereung vun de Gebaier déi e kulturellen Interessi hunn an déi hiren typesche Charakter behalen hunn.

## Beweeglecht Kulturierwen

Als beweeglecht Kulturierwen zielt d'Kulturierwen dat am enke Sënn beweegt ka ginn oder – wéinst senger Destinatioun – onbeweeglech ass an deem säin Erhalt a säi Schutz vun nationalem ëffentlechen Interessi sinn. D'Kulturgéigestänn déi zum beweeglechen Ierwe gehéieren, kënnen op Uerder vum Minister, nodeems hien en Avis bei der COPAC gefrot huet, als nationaalt Kulturierwe klasséiert ginn.

Follgendes kann als nationaalt Kulturierwe klasséiert ginn:
# Kulturgéigestänn, déi vun engem lëtzebuergesche Kënschtler oder Handwierker geschaf oder matgeschaf goufen;
# Kulturgéigestänn, déi um Gebitt vum haitege Groussherzogtum Lëtzebuerg geschaf goufen;
# Kulturgéigestänn, déi vun Ufank u geschaf goufen, fir am ëffentleche Raum oder an engem lëtzebuergesche Gebai ausgestallt oder installéiert ze ginn;
# Kulturgéigestänn, déi d'Representatioun vun engem lëtzebuergesche Motiv duerstellen;
# Kulturgéigestänn, déi Zeie vu wichtegen Aspekter vun der Geschicht an der Konschtgeschicht zu Lëtzebuerg sinn;
# Sammlunge vu Kulturgéigestänn, déi vun enger lëtzebuergescher Persoun zesummegestallt oder benotzt goufen;
# Kulturgéigestänn, déi vun enger ëffentlecher juristescher Persoun zu Lëtzebuerg geschaf goufen oder an Optrag gi sinn;
# Kulturgéigestänn, déi vun engem lëtzebuergesche Produzent oder enger privater Firma geschaf goufen a méi wéi fofzeg Joer al sinn;
# Kulturgéigestänn, déi sech zanter méi wéi honnert Joer zu Lëtzebuerg befannen;
# Privatarchiven, wéi s'am Gesetz vum 17. August 2018 definéiert sinn;
# Mënzen oder all mënzänlech Objeten, déi bei archeologeschen Ausgruewungen um Gebitt vum Groussherzogtum Lëtzebuerg fonnt goufen;
# Mënzen, déi um Gebitt vun der Grofschaft, dem Herzogtum oder dem Groussherzogtum Lëtzebuerg virun 1839 geklappt goufen;
# Mënzen a Geldschäiner, déi vun de lëtzebuergeschen Autoritéiten oder vun enger privater Institutioun, där hire Sëtz um Gebitt vum Groussherzogtum Lëtzebuerg ass oder war, erausgi goufen;
# Mënzen, déi zu enger Sammlung oder engem Ensembel gehéiert hunn, déi/deen um Gebitt vum Groussherzogtum Lëtzebuerg etabléiert ass;
# Medailen, déi entweder vun engem lëtzebuergesche Kënschtler oder fir en Evenement zu Lëtzebuerg geschaf goufen, oder déi un eng Persoun mat der lëtzebuergescher Nationalitéit oder enger, déi um Gebitt vum Groussherzogtum Lëtzebuerg wunnt, vergi goufen;
# Medailen, déi zu enger Sammlung gehéiert hunn, déi um Gebitt vum Groussherzogtum Lëtzebuerg gegrënnt gouf;
# Offiziell Auszeechnunge vum Groussherzogtum Lëtzebuerg;
# Medailen oder Auszeechnungen, mat deenen e lëtzebuergesche Staatsbierger am Kader vun enger offizieller Funktioun dekoréiert gouf, ausser deenen, déi am Besëtz vun engem auslännesch Staat bleiwen;
# Beweeglech archeologesch Artefakten, déi isoléiert um Territoire vum Groussherzogtum Lëtzebuerg ausgegruewen oder entdeckt goufen, inklusiv de paleontologeschen, mineralogeschen, geologeschen, wëssenschaftlechen an natierlechen Artefakten.

Eng Klassifikatioun als nationaalt Kulturierwe ka vum Besëtzer, vun enger Stëftung oder ASBL, där hiren Zweck d'Erhale vum Patrimoine ass, enger Gemeng, vun all Privatpersoun oder vun der COPAC ugefrot ginn.

De Minister informéiert de Proprietär vum Objet iwwer d'Intentioun, d'Kulturierwen ze klasséieren; vun deem Ament u gëlle fir den Objet automatesch all d'Auswierkunge vun der Klassifikatioun als nationaalt Kulturierwen. Et besteet awer och d'Méiglechkeet fir juristesch géint d'Propos fir eng Klassifikatioun virzegoen. No der Notifikatioun muss d'Kulturierwe bannent zwielef Méint iwwer en Arrêté ministériel klasséiert ginn, soss ass d'Prozedur hifälleg. Nom Arrêté vum Minister gëtt den Objet an der Lëscht vun de kulturellen Objeten déi als nationaalt Kulturierwe klasséiert sinn, bäigesat. Dës Lëscht gëtt reegelméisseg aktualiséiert an op d'mannst all dräi Joer am Mémorial publizéiert.

## Immateriellt Kulturierwen

Dat immateriellt Kulturierwe bréngt Praktiken, Representatiounen, Stiler, Wëssen a Know-how vu Gemeinschaften, Gruppen oder Eenzelpersounen zesummen, gradewéi d'Instrumenter, Objeten, Artefakten a kulturell Raim, déi mat hinnen a Verbindung stinn, a fir déi den Erhalt vun nationalem ëffentlechen Interessi ass. Den immaterielle Patrimoine oder liewege Patrimoine weist sech besonnesch a mëndlechen Traditiounen a Stiler, der duerstellender Konscht, de soziale Praktiken, de Ritualen a Festivitéiten, dem Wëssen an de Praktiken iwwer d'Natur an d'Welt an dem Know-how an Zesummenhang mam traditionellen Handwierk.

Fir kënnen op den Inventaire vum immaterielle Kulturierwe kënnen ageschriwwen ze ginn, muss d'Element bestëmmt Konditiounen erfëllen:
# et muss sech ëm e liewegt Element handelen, dat nach ëmmer en aktiven Deel vum kulturelle Liewen ass;
# et muss vu Generatioun zu Generatioun um Territoire vum Grand-Duché vu Lëtzebuerg iwwerdroe ginn a permanent nei erstallt gi vun deem Grupp vu Leit, deen d'Demande gestallt hunn;
# et muss e Gefill vun Identitéit a Kontinuitéit fir dee Grupp vu Leit ubidden;
# et dréit zur Promotioun vum Respekt fir déi kulturell Diversitéit an déi mënschlech Kreativitéit bäi;
# et ass konform zu bestoenden internationale Mënscherechtsinstrumenter gradewéi zur Fuerderung fir de géigesäitege Respekt tëscht Gemeinschaften, Gruppen an Individuen, an der nohalteger Entwécklung;
# den Demandeur muss e Plang fir den Erhalt vum Objet opstellen.

Wann en Element dës 6 Konditiounen erfëllt, kann et op Basis vun enger schrëftlecher Ufro op den nationalen Inventaire vum immaterielle Kulturierwe gesat ginn. Den Inventaire ass elektronesch fir d'Ëffentlechkeet zougänglech a gëtt allkéiers aktualiséiert, wann en neit Element ageschriwwe gouf.

## Statistik
Entwécklung vun de Klasséierungen 

## Kuckt och
* D'UNESCO- an déi national Lëscht vum immaterielle Kulturierwen
* Lëscht vum nationale Kulturierwen zu Lëtzebuerg

## Um Spaweck

*  Loi du 25 février 2022 relative au patrimoine culturel
*  La Loi du 25 février 2022 relative au patrimoine culturel, Guide vum Kulturministère, 2023, ISBN 978-2-87984-137-3
*  Service de l'inventaire du patrimoine architectural, Depliant vum INPA
*  Le Droit patrimonial culturel au Grand-Duché de Luxembourg: état des lieux, droit international et étranger, recommandations, Guide vum [3]Kulturministère, 2013