open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Multimodalplattform Beetebuerg

D**'Multimodalplattform Beetebuerg** am Süde vun der Beetebuerger Gare ass eng Infrastruktur fir Container vun Zich op Camionen (an ëmgedréint), a Camionen op Zich a vun Zich erof ze lueden. Si gëtt vun der Logistikgesellschaft *CFL Multimodal* bedriwwen, enger Duechtergesellschaft vun den CFL. Vun 2014 un gouf eng Extensioun gebaut déi 2017 a Betrib geholl gouf. Se gouf de 7. Juli offiziell opgemaach.

D'Plattform ass 33 ha grouss a besteet ë.&nbsp;a. aus 4 Gleiser vu 700&nbsp;m Längt, iwwer déi Bréckekrane mat engem Gewiicht vun 380&nbsp;t an enger Héicht vun 20&nbsp;m ewechfueren, fir bis zu 300.000 Container am Joer ëmzetässelen, an zwee weider Gleiser vu 700&nbsp;m Längt, wou bis zu 300.000 Camionen d'Joer op Zich erop- an eroffuere kënnen, déi dann iwwer d'Eisebunn doruechter gefouert kënne ginn.
Gleis

Als **Gleis** gëtt d'Fuerbunn vu Schinnegefierer bezeechent. Et ass eng vun den Haaptinfrastrukturen am Eisebunnsverkéier.

E Gleis besteet am Allgemengen aus Schwellen déi hannerenee leien, op deene parallel zwou stole Schinne festgemaach sinn (och alt mol 3 oder 4).
Canton de Trélissac

De **Canton de Trélissac** ass eng franséisch administrativ Andeelung am Arrondissement Périgueux am Departement Dordogne an der Regioun Nei-Aquitaine.

## Gemengen am Kanton

* Trélissac
* Agonac
* Antonne-et-Trigonant
* Champcevinel
* Château-l'Évêque
* Cornille
* Escoire
* Sarliac-sur-l'Isle
Rheita (Moundkrater)

Den **Rheita** ass en Aschlagkrater am Süde vun der viischter Moundsäit, westlech vum Krater Furnerius an nordëstlech vum Krater Metius.
Südwestlech vum Rheita leeft den nom Krater genannten, iwwer 200&nbsp;km laange Mounddall Vallis Rheita an nordwestlecher respektiv südëstlecher Richtung.
De Krater ass zimmlech erodéiert an am Krater steet en Zentralbierg.

De Krater gouf 1935 vun der I.A.U. nom däitsche Paschtouer an Astronom Anton Maria Schyrleus de Rheita genannt.

## Um Spaweck
* Rheita op The-Moon Wiki
* Moundkaart Nr 114: Rheita uewe Mëtt
Canton de la Vallée Dordogne

De **Canton de la Vallée Dordogne** ass eng franséisch administrativ Andeelung am Arrondissement Sarlat-la-Canéda am Departement Dordogne an der Regioun Nei-Aquitaine.

## Gemengen am Kanton

* Saint-Cyprien
* Allas-les-Mines
* Audrix
* Berbiguières
* Besse
* Bézenac
* Bouzic
* Campagnac-lès-Quercy
* Carves
* Castelnaud-la-Chapelle
* Castels
* Cénac-et-Saint-Julien
* Cladech
* Coux et Bigaroque-Mouzens
* Daglan
* Doissat
* Domme
* Florimont-Gaumier
* Grives
* Groléjac
* Larcac
* Lavaur
* Loubejac
* Marnac
* Mazeyrolles
* Meyrals
* Monplaisant
* Nabirat
* Orliac
* Pays de Belvès
* Prats-du-Périgord
* Sagelat
* Saint-Aubin-de-Nabirat
* Saint-Cernin-de-l'Herm
* Saint-Cybranet
* Sainte-Foy-de-Belvès
* Saint-Germain-de-Belvès
* Saint-Laurent-la-Vallée
* Saint-Martial-de-Nabirat
* Saint-Pardoux-et-Vielvic
* Saint-Pompont
* Salles-de-Belvès
* Siorac-en-Périgord
* Veyrines-de-Domme
* Villefranche-du-Périgord
Metius (Moundkrater)

De **Metius** ass en Aschlagkrater am Süde vun der viischter Moundsäit, nordëstlech vum Krater Fabricius a südwestlech vum Krater Rheita.
De Kraterrand ass zimmlech erodéiert an de Kraterbuedem ass flaach.

De Krater gouf 1935 vun der I.A.U. nom hollännesche Mathematiker an Astronom Adriaan Metius genannt.

## Um Spaweck
* Metius op The-Moon Wiki
* Moundkaart Nr 114: Krater Metius an der Mëtt
Fabricius (Moundkrater)

De **Fabricius** ass en Aschlagkrater am Süde vun der viischter Moundsäit. Hie läit nërdlech vum grousse Krater Janssen, deem säi Rampli deelweis iwwerdeckt gëtt, a südwestlech vum Krater Metius. Am Nordoste leeft de grousse Mounddall Vallis Rheita.

De Krater ass nëmmen e bëssi erodéiert, huet awer Terrassen um bannenzege Rampli an en Zentralbierg.

De Krater gouf 1935 vun der I.A.U. nom ostfrieseschen Astronom David Fabricius genannt.

## Um Spaweck
* Moundkaart Nr 114: Fabricius ënne Mëtt
Janssen (Moundkrater)

De **Janssen** ass e groussen Aschlagkrater am Süde vun der viischter Moundsäit. Nordëstlech vun him leeft de Vallis Rheita. Säin nërdleche Rand gëtt vun deem méi klenge Krater Fabricius deen däitlech ervirstécht, iwwerlagert.

De Janssen ass staark erodéiert a mat villen Aschléi iwwerséit. Am relativ flaachen Zentrum leeft de Moundrillesystem **Rimae Janssen**.

De Krater gouf 1935 vun der I.A.U. nom franséischen Astronom Pierre Jules César Janssen genannt.

## Um Spaweck

* Moundkaart Nr 114:Janssen ënne Mëtt
Canton du Sud-Bergeracois

De **Canton du Sud-Bergeracois** ass eng franséisch administrativ Andeelung am Arrondissement Bergerac am Departement Dordogne an der Regioun Nei-Aquitaine.

## Gemengen am Kanton

* Eymet
* Bardou
* Boisse
* Bouniagues
* Colomier
* Conne-de-Labarde
* Cunèges
* Faurilles
* Faux
* Flaugeac
* Fonroque
* Gageac-et-Rouillac
* Issigeac
* Mescoules
* Monbazillac
* Monestier
* Monmadalès
* Monmarvès
* Monsaguel
* Montaut
* Plaisance
* Pomport
* Razac-d'Eymet
* Razac-de-Saussignac
* Ribagnac
* Rouffignac-de-Sigoulès
* Sadillac
* Saint-Aubin-de-Cadelech
* Saint-Aubin-de-Lanquais
* Saint-Capraise-d'Eymet
* Saint-Cernin-de-Labarde
* Saint-Julien-d'Eymet
* Saint-Léon-d'Issigeac
* Saint-Perdoux
* Sainte-Eulalie-d'Eymet
* Sainte-Innocence
* Sainte-Radegonde
* Saussignac
* Serres-et-Montguyard
* Sigoulès
* Singleyrac
* Thénac
Vallis Rheita

De **Vallis Rheita** ass e Mounddall. 
En zielt mam Vallis Snellius, dee méi nërdlech an ongeféier an der selwechter Richtung leeft, zu de längsten Däller vum Äerdmound. 
Wéinst der staarker Erosioun duerch Krateren déi deelweis driwwer leien ass et allerdéngs deelweis schwiereg, de Laf vum Dall auszemaachen.

De Krater Rheita, vun deem den Numm hierkënnt, läit um nërdlechen Enn. Vun do aus leeft hien a südëstlecher Richtung, schréi duerch de südlechen Deel vum Krater Young, an huet säin Enn an der Géigend vum Krater Reimarius&nbsp;A.

Den Dall krut säin Numm vun der I.A.U. am Joer 1961.

## Um Spaweck
* Vallis Rheita op The-Moon Wiki
* Moundkaart Nr 114: Rheita uewen an der Mëtt
Canton de la Vallée de l'Homme

De **Canton de la Vallée de l'Homme** ass eng franséisch administrativ Andeelung am Arrondissement Sarlat-la-Canéda am Departement Dordogne an der Regioun Nei-Aquitaine.

## Gemengen am Kanton

* Montignac
* Aubas
* Le Bugue
* Campagne
* La Chapelle-Aubareil
* Les Eyzies-de-Tayac-Sireuil
* Fanlac
* Les Farges
* Fleurac
* Journiac
* Manaurie
* Mauzens-et-Miremont
* Peyzac-le-Moustier
* Plazac
* Rouffignac-Saint-Cernin-de-Reilhac
* Saint-Amand-de-Coly
* Saint-Avit-de-Vialard
* Saint-Chamassy
* Saint-Cirq
* Saint-Félix-de-Reillac-et-Mortemart
* Saint-Léon-sur-Vézère
* Savignac-de-Miremont
* Sergeac
* Thonac
* Tursac
* Valojoulx
Canton de la Vallée de l'Isle

De **Canton de la Vallée de l'Isle** ass eng franséisch administrativ Andeelung an den Arrondissementer Périgueux a Bergerac am Departement Dordogne an der Regioun Nei-Aquitaine.

## Gemengen am Kanton

* Neuvic
* Beaupouyet
* Beauronne
* Bourgnac
* Chantérac
* Douzillac
* Les Lèches
* Mussidan
* Saint-Aquilin
* Saint-Étienne-de-Puycorbier
* Saint-Front-de-Pradoux
* Saint-Germain-du-Salembre
* Saint-Jean-d'Ataux
* Saint-Laurent-des-Hommes
* Saint-Louis-en-l'Isle
* Saint-Martin-l'Astier
* Saint-Médard-de-Mussidan
* Saint-Michel-de-Double
* Saint-Séverin-d'Estissac
* Sourzac
* Vallereuil
Adolphe Eberhard

Den **(Nicolas) Adolphe Eberhard,**, gebuer den 1. Juli 1896 an der Neippergstrooss an der Stad, a gestuerwen den 9. Dezember 1941 zu Koblenz, war e lëtzebuergesche Moler an Zeechner.

## Säi Liewen
Den Adolphe Eberhard huet an der Industrieschoul an an der Handwierkerschoul an der Stad geléiert. 1913 goung hien op d'Hochschule für Bildende Künste Dresden. 1918 war hien e puer Méint zu Berlin am Kaiser-Friedrich-Museum a duerno *Chargé de cours* am Escher Meedercherslycée, wou hien den Dominique Lang ersat huet, deen 1919 gestuerwe war. Vun 1920 bis 1921 huet hien am Meedercherslycée an der Stad de Jean-Pierre Lamboray ersat, dee krank gi war.

No engem Studium op der École des beaux-arts de Nancy wou hien am Juli 1929 seng *Maîtrise de dessin* gemaacht huet, gouf hien 1937 Zeecheprofesser an der Handwierkerschoul an der Stad.

1941 goung hien op Koblenz, wou en den 9. Dezember 1941 gestuerwen ass.

## Ausstellungen

## Literatur
* “Regard sur deux siècles de création et d'éducation artistiques au Luxembourg, réalisé par l'Association des professeurs d'éducation artistique de l'enseignement secondaire et supérieur”, S. 134, Imprimerie Saint-Paul, 1987, ISBN 2-87963-000-2

## Auszeechnungen

## Kuckt och
Lëscht vu lëtzebuergesche Konschtschafenden

## Um Spaweck

* Adolf Eberhard, der Zeichner Alt-Luxemburgs † Noruff am Luxemburger Wort vum 10. Dezember 1941
Vallis Snellius

De **Vallis Snellius** ass e Mounddall. 
Zesumme mam Vallis Rheita, dee méi wäit südlech läit, an a bal der selwechter Richtung leeft, si si déi längst Däller um Äerdmound. Wéinst der staarker Erosioun duerch Krateren déi driwwer leien ass et allerdéngs schwiereg, de Laf vum Dall auszemaachen.

De Krater Snellius huet den Numm fir den Dall ginn a läit ongeféier an der Mëtt. Vun do aus leeft den Dall an nordwestlecher Richtung bis an d'Géigend vum Krater Borda. De Laf a südëstlecher Richtung ennt nërdlech vum Krater Furnerius.

Den Numm vum Dall gouf vun der I.A.U. am Joer 1964 verginn.

## Um Spaweck
* Vallis Snellius op The-Moon Wiki
* Moundkaart Nr 98: Snellius läit ënne lénks
Joseph Wirth

De **Joseph Wirth,**, gebuer de 25. Mäerz 1891 zu Réiden op der Atert, a gestuerwen den 12. August 1935 an der Stad, war e lëtzebuergesche Moler.

## Säi Liewen
De Joseph Wirth war vun 1910 bis 1915 Schoulmeeschter zu Nidderpallen an zu Ielwen an huet duerno, vun 1915 bis 1917 zu München op der Konschtschoul studéiert.

1917 huet hie seng *Maîtrise de dessin* zu Lëtzebuerg gemaach, krut 1918 eng Nominatioun als Zeecheschoulmeeschter am *[[Lycée classique de Diekirch|Gymnase]]* zu Dikrech an dat Joer duerno an der Industrieschoul an der Stad, wou hien 1930 eng Ernennung als Zeecheprofesser krut.

De Joseph Wirth huet haaptsächlech Landschaften, Nature-morten a Blumme gemoolt. Wärend senger Zäit zu München, hat hien awer och vereenzelt Portraite gemoolt. Hien huet 1926 d'“Luxemburger Rechenbuch für das 3. und 4. Schuljahr” illustréiert.

Den 12. August 1935 ass de Joseph Wirth un de Follge vun enger Rëppefellentzündung gestuerwen.

## Ausstellungen
De Joseph Wirth huet keng Ausstellunge gemaach, mä huet seng Biller u Familljememberen a Frënn verschenkt.

## Literatur
* “Regard sur deux siècles de création et d'éducation artistiques au Luxembourg, réalisé par l'Association des professeurs d'éducation artistique de l'enseignement secondaire et supérieur”, S. 122, Imprimerie Saint-Paul, 1987, ISBN 2-87963-000-2

## Auszeechnungen

## Kuckt och
Lëscht vu lëtzebuergesche Konschtschafenden

## Um Spaweck
Bové

**Bové** ass de Familljennumm vun ë.&nbsp;a. follgende Persounen:
* Aloyse Bové (1906–1977), e lëtzebuergesche Moler a Architekt.
* Anna Bové (1829–1886), eng lëtzebuergesch kathoulesch Uerdensfra.
* José Bové (* 1953), e franséische Baueregewerkschaftler.
* Nicolas Bové (1802–1842), e lëtzebuergesche Botaniker an Explorateur.
Ollastra

**Ollastra** (op Sardesch: Ollasta / Ollàsta) ass eng Gemeng an der Provënz Oristano an der Regioun Sardinien vun Italien. Se läit am Weste vu Sardinien.

Se huet  an eng Fläch vun zirka 21&nbsp;km².

## Um Spaweck
Nkroful

**Nkroful** ass eng Uertschaft am Distrikt Ellembelle, an der Westregioun vu Ghana. Se läit am Südweste vum Land.

Se huet 3.421 Awunner (Stand: 2010).

Den éischte President vum Ghana, de Kwame Nkrumah, gouf zu Nkroful gebuer. Do steet och säi Mausoleum.
Breithoff

**Breithoff** ass de Familljennumm vun ë.&nbsp;a. follgende Persounen:
* Esther Breithoff, eng lëtzebuergesch Archeologin.
* Michel Breithoff (1923–1996), e lëtzebuergesche Moler.
Runau

**Runau** ass de Familljennumm vun ë.&nbsp;a. follgende Persounen:
* Lambert Michel Runau (1874–1909), e lëtzebuergesche Moler.
* Ralf Runau (* 1952), en däitsche Schachspiller.
(102) Miriam

Den **(102) Miriam** ass en Asteroid vun der Haaptasteroidenceinture.

Den Himmelskierper gouf den 22. August 1868 vum C. H. F. Peters entdeckt. Den Asteroid gouf no der Mirjam genannt, enger Prophéitin aus dem alen Testament.

## Kuckt och

* Lëscht vun den Asteroiden
* Haaptasteroidenceinture

## Um Spaweck
* JPL Asteroiden-Datebank: (102) Miriam
* AstDyS -Astronomesch Date vum (102) Miriam
(103) Hera

Den **(103) Hera** ass en Asteroid aus der Haaptceinture.

Den Himmelskierper gouf de 7. September 1868 vum J. C. Watson entdeckt. Den Objet gouf no der Hera, der Schwëster a Fra vum Zeus, genannt.

## Kuckt och

* Lëscht vun den Asteroiden
* Haaptasteroidenceinture

## Um Spaweck
* JPL Asteroiden-Datebank: (103) Hera
* AstDyS -Astronomesch Date vum (103) Hera
Kamil Rychlicki

De **Kamil Rychlicki**, gebuer den 1. November 1996, ass e lëtzebuergesche Volleyballspiller.

Hien huet beim VC Stroossen gespillt an dono beim Noliko Maaseik (an der Belsch). Zanter 2018 spillt hien an Italien: Vun 2018 bis 2019 bei Bunge Ravenna, zanterhier bei *Cucine Lube Civitanova*.

De Kamil Rychlicki huet seng international Sportscarrière 2012 ugefaangen. Hien ass am Kader vun der Lëtzebuergescher Härevolleyballnationalekipp (Stand: 2017).
Timm Thaler oder das verkaufte Lachen (Film)

**Timm Thaler oder das verkaufte Lachen** ass en däitsche Film vum Andreas Dresen aus dem Joer 2017. E baséiert um Roman *[[Timm Thaler oder Das verkaufte Lachen (Roman)|Timm Thaler oder Das verkaufte Lachen]]* vum James Krüss aus dem Joer 1962, an der Fernseeserie *[[Timm Thaler oder Das verkaufte Lachen (Fernsehserie)|Timm Thaler]]* déi am Joer 1979 als éischt Chrëschtserie am ZDF entstanen ass.

## Wourëms geet et am Film?

Den Timm Thaler geet am Ufank vum Film mat sengem Papp an den Hippodrom. Bei de Päerdscoursse-Wette hu se seele Gléck, a sou bleiwe se relativ aarm. Fir e Kinosbilljee mat der Patissiersduechter Ida geet et awer duer, an den Timm säin häerzhaft Laache bréngt am Kino de ganze Sall mat un d'Laachen.

Datt dat eng glécklech Zäit war gëtt dem Timm eréischt bewosst, wéi säi Papp sech nees bestit, a sech séier weist datt souwuel seng Stéimamm wéi säi Stéibrudder net déi léifst sinn, a säi Papp kuerz drop en plus nach bei engem Accident op engem Schantje stierft an him net méi zur Säit stoe kann. Vun nostalgesche Gefiller gedriwwe geet den Timm nach eng Kéier an den Hippodrom, wou en dem Baron Lefuet ("Teufel" vun hannen no vir gelies) begéint. Dee kënnt him iwwer déi nächst Wochen ëmmer méi no a keeft him schliisslech per Kontrakt säi Laachen of, géint d'Fäegkeet all Wett déi en ofschléisst ze gewannen.

Uganks fënnt den Timm deen Handel nach ganz gutt, well andeems e bei Päerdscoursë wett an déck Zommen akasséiert kënnt en net nëmmen aus dem finanzielle Misär mä ka sech sou och vu senger Stéimamm a sengem Stéibrudder fräimaachen. Mä mat der Zäit mierkt en, datt ee mat Suen net onbedéngt méi glécklech gëtt wann dat Tëschemënschlecht feelt, wat säi Laachen a seng Häerzlechkeet him bruecht haten. Doropshi setzt en alles dru fir säi Laachen nees erëmzekréien.

D'Moral vum Film ass: Glécklech sinn huet näischt dermat ze dinn, op een aarm oder räich ass.

## Soss

Den Thomas Ohrner, deen den Timm Thaler an der Fernseeserie gespillt huet, huet am Film en Optrëtt als Hotels-Concierge.

Wee genee kuckt, dee kann hannert dem Bakeboart vum Hippodrom-Spriecher den Harald Schmidt erkennen.

## Um Spaweck
* Fiche vum Film an der IMDb
* Offiziell Säit zum Film
* Trailer vum Film
Timm Thaler

Den **Timm Thaler** ass den Haaptpersonnage aus dem *[[Timm Thaler oder Das verkaufte Lachen (Roman)|Timm Thaler oder Das verkaufte Lachen]]* vum Roman vum James Krüss aus dem Joer 1962.

Dëse gouf bis ewell zweemol adaptéiert: 
* an enger Fernseeserie vum ZDF vun 1979: Timm Thaler oder Das verkaufte Lachen (Fernseeserie),
* an engem Film vum Andreas Dresen vun 2017: Timm Thaler oder das verkaufte Lachen (Film).
(101) Helena

Den **(101) Helena** ass en Asteroid vun der Haaptceinture. Hie gouf no der schéiner Helena, enger Duechter vum Zeus an der Leda, genannt.

Den Asteroid gouf de 15. August 1868 vum James Craig Watson entdeckt.

## Kuckt och

* Lëscht vun den Asteroiden
* Haaptasteroidenceinture

## Um Spaweck
* JPL Asteroiden-Datebank: (101) Helena
* AstDyS -Astronomesch Date vum (101) Helena
Marianne Bourg

D**'Marianne Bourg**, gebuer an der Stad Lëtzebuerg, ass eng lëtzebuergesch-franséisch Theater- a Filmschauspillerin. Si huet hir Filmkarriär 2012 ugefaangen.

Si gouf mat de Kuerzfilmer *Snake Eyes* (2015), *Rampage* an anerer bekannt.

## Auszeechnungen
* 2013: Nominéierung als bescht Schauspillerin am *SoCal Independent Film Festival*
* 2014: *Festival Award* fir déi bescht Schauspillerin am *Campus MovieFest Hollywood*
* 2017: *Jury Award* fir déi bescht Schauspillerin am *California Women's Film Festival*

## Filmographie (Auswiel)

### Kino

* 2012: The Hollow
* 2013: Hidden Hills
* 2014: Gun Woman
* 2014: Helicopter Mom
* 2014: The Toy Soldiers
* 2015: About Scout
* 2016: Awkward. (Tëleesserie, 3 Episoden)
* 2017: $elfie Shootout
* 2017: Wait Crimes
* 2017: Sangre Negra
* 2017: Plus One
* 2017: The Sex Addict
* 2018: Here in the East
* 2018: Zëmmer ze verlounen
* 2018: Dead Head
* 2018: Stone Guard
* 2018: The Second Coming of Christ
* 2019: Prospectors The Forgiven
* 2019: ¡He Matado a mi Marido!
* 2019: The Room
* 2021: The Role of a Lifetime
* 2021: Addictions
* 2022: A Blonde, A Brunette and A Redhead
* 2023: The Roaming
* 2023: Lion-Girl
* 2024: Acapulco

### Theater

* 2015: MacBeth
* 2015: Three Sisters
* 2016: The Shape of Things
* 2017: Picasso’s Women
* 2018: No Place to be Somebody
* 2019: Welcome
* 2023: Mettre au Monde

## Um Spaweck
* Offiziell Websäit 
* D'Marianne Bourg op actors.lu

__NOTOC__
(106) Dione

Den **(106) Dione** ass en Asteroid vun der baussenzeger Haaptceinture.

Den Objet gouf den 10. Oktober 1868 vum James Craig Watson entdeckt.

Den Himmelskierper gouf no der Dione, enger Titanin aus der griichescher Mythologie, genannt.

## Kuckt och

* Lëscht vun den Asteroiden
* Haaptasteroidenceinture

## Um Spaweck
* JPL Asteroiden-Datebank: (106) Dione
* AstDyS -Astronomesch Date vum (106) Dione
(108) Hecuba

Den **(108) Hecuba** ass en Asteroid aus der Haaptceinture.

Den Himmelskierper gouf no der Hecuba genannt, si war no der griichescher Mythologie Kinnigin vun Troja a Fra vum Priamos.

Den Objet gouf den 2. Abrëll 1869 vum Karl Theodor Robert Luther entdeckt.

Nom Hecuba ass de Kirkwood-Fräiraum genannt.

## Kuckt och

* Lëscht vun den Asteroiden
* Haaptasteroidenceinture

## Um Spaweck
* JPL Asteroiden-Datebank: (108) Hercuba
* AstDyS -Astronomesch Date vum (108) Hercuba
8 femmes

**8 femmes** ass e franséische Film vum François Ozon aus dem Joer 2002 no engem Theaterstéck vum Robert Thomas.

## Ëm wat geet et am Film?
Viru Chrëschtdag gëtt e Mann erstach a sengem Bett fonnt. A sengem Haus waren dee Moment 8 Fraen…

## Um Spaweck
* De Film op Filmzentrale
The Apartment

** The Apartment** ass en US-amerikanesche Film vum Billy Wilder aus dem Joer 1960.

## Ëm wat geet et am Film?
De Baxter schafft enger grousser Assurance. Fir méi séier en Avancement ze kréien iwwerléisst hie säin Appartement senge Cheffe wann déi et emol fir en heemleche Rendez-vous brauchen. Dat geet awer net ouni Schwieregkeeten…

## Um Spaweck
* De Film op dvdclassik
L'armée des ombres

**L'armée des ombres** ass e franséische Film vum Jean-Pierre Melville aus dem Joer 1969 no engem Roman vum Joseph Kessel.

## Ëm wat geet et am Film?
De Film erzielt dramatesch Evenementer an der franséischer Resistenz am Zweete Weltkrich.

## Um Spaweck
* De Film op dvdclassic
Avanti! (Film 1972)

** Avanti!** ass en US-amerikanesch-italieenesche Film vum Billy Wilder aus dem Joer 1972 no engem Theaterstéck vum Samuel A. Taylor.

## Ëm wat geet et am Film?
De Wendell Armbruster Jr. flitt an Italien fir säi Papp, en décken Industriellen, dee bei engem Autosaccident gestuerwen ass, sou séier wéi méiglech zeréck an d'USA ze huelen. Hie fällt aus alle Wolleken, wéi e gewuer gëtt, datt de Papp do scho jorelaang eng Frëndin hat, déi en an der Summervakanz heemlech getraff huet. D'Rappatriéiere erweist sech, wéinst dem ënnerschiddleche Liewensstil an Italien, als net sou einfach wéi geduecht. Da léiert hien och nach der Frëndin hiert Meedche Pamela kennen, dat aus dem selwechte Grond do ass...

## Um Spaweck
* De Film op dvdclassik
Belphégor, le fantôme du Louvre

**Belphégor, le fantôme du Louvre** ass e franséische Film vum Jean-Paul Salomé aus dem Joer 2001 no engem Roman vum Arthur Bernède.
 
## Ëm wat geet et am Film?
De Verlac sicht nom Geheimnis vun engem Gespenst dat sech Nuets am Joer 2000 am Louvre erëmdreiwt…

## Um Spaweck
* De Film op der IMDb
Ben-Hur (Film 1959)

**Ben-Hur** ass en US-amerikanesche Film vum William Wyler aus dem Joer 1959 no engem Roman vum Lew Wallace.

## Ëm wat geet et am Film?
De Judah Ben-Hur an de Messala si Frënn schonn aus der Kannerzäit. Duerch onglécklech Ëmstänn gëtt de Ben-Hur verdächtegt en Attentat op de réimesche Gouverneur versicht ze hunn. De Messala obschonns hie weess dat säi Frënd onschëlleg ass liwwert hien en un e réimescht Geriicht. De Ben-Hur gëtt verurteelt…

## Um Spaweck
* De Film op DVHaaptacteurenAVANT
* De Film op Filmzentrale
Wild at Heart (Film 1990)

** Wild at Heart** ass en US-amerikanesche Film vum David Lynch aus dem Joer 1990 no engem Roman vum Barry Gifford.

E krut 1990 d'Gëlle Palm um Internationale Filmfestival vu Cannes.

## Ëm wat geet et am Film?
De Sailor Ripley gëtt aus dem Prisong entlooss. Elo well hien zesumme mat senger Frendin Lula e neit Liewen ufänken…

## Um Spaweck
* De Film op filmzentrale
Hygiea-Asteroiden

D**'Hygiea-Asteroiden** sinn eng Grupp vun donkele kuelestoffhaltegen C- a B-Typ - Asteroiden an der baussenzeger Asteroidenceinture. De gréisste Member vun der Grupp ass den (10) Hygiea mat ronn 400&nbsp;km Duerchmiesser. Ongeféier 1% vun alle bekannten Asteroiden an der Haaptasteroidenceinture gehéieren zu där Famill.

Déi béid nächstgréisst Membere sinn (333) Badenia an (538) Friederike. Alle béid hu knapps iwwer 70&nbsp;km am Duerchmiesser.

## Kuckt och
HD 219134 b

Den **HD 219134 b** ass en Exoplanéit, dee ronn 21 Liichtjoer vun eiser Sonn ewech läit. Hie kreest ëm den Haaptreiestär HR&nbsp;8832 (oder HD&nbsp;219134) am Stärebild Cassiopeia. Et ass dee bannenzege vu véier –&nbsp;no aner Ënnersich sechs&nbsp;– bekannte Planéiten am Planéitesystem vum Stär.

## Entdeckung
De Planéit gouf zesumme mat dräi weidere, ufanks am Kader vum *Rocky Planet Search program* mam Spektrograph *HARPS-N* um Telescopio Nazionale Galileo op La Palma duerch prezis Miessunge vun der Radialvitess vum Stär iwwer dräi Joer ewech nogewisen. Wéinst der stärnoer Bunn vum Planéit bestoung eng gewësse Warscheinlechkeet fir en Duerchgang vum HD&nbsp;219134&nbsp;b viru sengem Zentralstär.

Mam Spitzer-Weltraumteleskop vun der NASA ass et dann duerch Miessunge am Abrëll 2015 gelongen, tatsächlech den zousätzleche Nowäis vum Planéit mat der Transitmethod. D'Astronomenteam ëm de Fatemeh Motalebi vom Observatoire Genf huet den 30.&nbsp;Juli 2015 d'Entdeckung vum HD&nbsp;219134&nbsp;b an deenen dräi weidere Planéiten HR&nbsp;8832 publizéiert. HD&nbsp;219134&nbsp;b ass dee bis elo sonnenoste Exoplanéit, dee mat der Transitmethod nogewise konnt ginn.

En zweet Astronomenteam ëm de Steven S. Vogt konnt onofhängeg de Planéit mat der Radialvitessmethod noweisen, mat Hëllef vun Observatioune mam Spektograph HIRES um Keck-Observatoire op Hawaii a mam *Automated Planet Finder* um Lick-Observatoire.

## Eegenschaften
Den HD 219134 b kreest op kuerzer Distanz ëm säin Zentralstär. Hie brauch dofir nëmme ronn dräi Deeg fir en Ëmlaf. Seng Mindestmass ass ronn 4,46 Äerdmassen. De Radius vum Planéit konnt mat der Transitobservatioun zu ongeféier 1,6 Äerdradien bestëmmt ginn. Aus de Wäerter fir Mass a Radius huet sech eng Ofschätzung vun der Dicht vun ongeféier 5,89&nbsp;g/cm<sup>3</sup> erginn, woumat HD&nbsp;219134&nbsp;b e Gestengsplanéit muss sinn. D'Modellrechnung vum zweeten Entdeckerteam ëm de Vogt koum zu engem bal selwechtem Wäert bei der Ëmlafzäit, awer zu enger méi klenger Mindestmass vu ronn 3,8 Äerdmassen.

De Planéit gehéiert zu der Klass vun den Superäerden an ass vill ze no bei sengem Stär, als datt do nach liewensfrëndlech Bedéngunge sollte sinn. Op senger Uewerfläch si warscheinlech déi selwecht Temperature wéi op der Venus am Sonnesystem. Wéinst der héijer Temperatur an de Gravitatiounsawierkungen duerch de noe Stär ass d'Uewerfläch vum HD&nbsp;219134&nbsp;b méiglecherweis mat Vulkaner a Lava geformt.

Op Grond vun der Tatsaach, datt den HD&nbsp;219134&nbsp;b vun der Äerd aus gesinn virum HR&nbsp;8832 laanschtzitt (wat d'Méiglechkeet zum Nowäis an zu der Erfuerschung senger méiglecherweis disponibler Atmosphär bitt), a senger relativ noer Distanz zu der Äerd ass de Planéit en interessant Fuerschungsobjet. In der Publikatioun vum Jet Propulsion Laboratory an der NASA ulässlech senger Entdeckung gouf den HD&nbsp;219134&nbsp;b souguer als "eng Aart Stee vu Rosetta fir d'Fuerschong vu Superäerde" bezeechent *(a kind of Rosetta Stone for the study of super-Earths).*

## Kuckt och

* Lëscht vun Exoplanéiten
Ronn Bréck (Esch-Uelzecht)

Déi sougenannt **Ronn Bréck** zu Esch-Uelzecht war eng stole Boubréck (Bowstring), déi 1926 vun der Firma Paul Wurth gebaut gouf, fir d'Schmelzen Arbed Schëffleng an Arbed Terres Rouges iwwer d'Schinn, déi sougenannt *Gossstreck*, mateneen ze verbannen. Si huet gläichzäiteg iwwer d'Zuchlinn Beetebuerg-Esch an d'Nationalstrooss 31 vun Esch op Keel/Rëmeleng ewechgefouert, a war dofir, well se relativ héich war, vu Wäitem gutt ze gesinn. Si war dann och eng Zort symbolesch Paart fir an de Quartier Neiduerf.

Zanter 1977 war se net méi am Betrib, a gouf och net méi an der Rei gehalen. 2011 gouf den Accès vum fréieren Arbed-Schëffleng-Wierk hier ofgerappt, sou datt se no Norden hin "an der Loft houng". Eventuell Pläng, se ze renovéieren a se fir eng Promenade tëscht dem Schlasspark an der Hiel z'integréieren, goufen aus Käschtegrënn verworf. Zousätzlech zu den Zouganks- an Ënnerhaltskäschten hätt s'och nach misse méi héich gesat ginn, fir dass nei Generatiounen Zich, déi méi héich sinn, drënnergepasst hätten.

Am Abrëll 2017, iwwer den Ouschterweekend, ass s'ofgerappt ginn.

## Literatur
* *Ronn Bréck (1927-2017): aus dem Escher Neiduerf*, Interesseveräin Esch-Neiduerf, 2018, 172 S., ISBN 978-9-9959-0434-0

## Um Spaweck
(1489) Attila

Den **(1489) Attila** ass en Asteroid vun der Haaptceinture.

Hie gouf den 12. Abrëll 1939 vum ungareschen Astronom György Kulin um Konkoly-Observatoire zu Budapest entdeckt.

Den Numm vum Asteroid soll un den Hunnekinnek Attila erënneren.
 
## Kuckt och

* Lëscht vun den Asteroiden
* Haaptasteroidenceinture

## Um Spaweck
* JPL Asteroiden-Datebank: (1489) Attila
* AstDyS -Astronomesch Date vum (1489) Attila
Konkoly-Observatoire

De **Konkoly-Observatoire** (*<span lang="hu" dir="ltr">Konkoly Obszervatórium</span>*) ass en astronomeschen Observatoire zu Budapest. E gehéiert zur ungarescher Akademie vun de Wëssenschaften a gëtt och vun hir bedriwwen.

## Geschicht
Den Observatoire gouf am Joer 1871 vum adelegen Astronom Miklós Konkoly-Thege als Privatobservatoire gegrënnt an am Joer 1899 un den ungaresche Staat als "éiwege Kaddo un d'Astronomie" vermaach. De Miklós Konkoly-Thege war eng interessant Perséinlechkeet vum 19. Joerhonnert a gëllt als de Grënner vun der moderner Astronomie an Ungarn. Net ëmsoss ass d'Strooss, déi direkt vum Normafa bei den Observatoire féiert, nom Fuerscher a Politiker genannt. "Haut gëllt den Observatoire als Rendez-vous fir Wëssenschaftler, fir kollektiv iwwer Koméiten, Mineralplanéiten, Stären a Liichtquellen z'erfuerschen", seet de László Kiss, Direkter vum Observatoire. Am Joer 1940 gouf am gréissten Doum vun der Anlag, deen iwwer dem groussen Teleskop vum Zeiss steet, souguer e Koméit entdeckt. Den Observatoire war och haaptsächlech um Groussprojet vun der Sond Philae bedeelegt. Déi Sond war déi éischt, déi op engem Koméit mëll gelant war.

## Aktuell
D'Fuerschungsinstitut ëm den Observatoire beschäftegt am Ament ronn 80 Fuerscher, dorënner 50 Astronomen, déi vun Universitéiten oder vu méi klengen Observatoire kommen. Den Observatoire Budapest huet vill international Partnerschaften. Dozou zielt och de Max-Planck-Institut an Däitschland. Weider komme wäertvoll Expertisen aus Holland, Spuenien, Italien, Frankräich, Groussbritannien, Dänemark an Australien. Schliisslech leet den Observatoire och Bachelor- a Masterstudiengäng un der ELTE-Universitéit am Beräich Astronomie. Zanter Mee 2016 ass den Observatoire och fir d'Ëffentlechkeet zougänglech.

## Kuckt och

## Um Spaweck

*  Websäit vum Observatoire
*  Geschicht vu Konkoly
Gisin

**Gisin** ass de Familljennumm vun ë.&nbsp;a. follgende Persounen:
* Dominique Gisin (* 1985), eng Schwäizer Schileeferin.
* Hermann Gisin (1917–1967), e Schwäizer Entomolog.
* Marc Gisin (* 1988), e Schwäizer Schileefer.
* Michelle Gisin (* 1993), eng Schwäizer Schileeferin.
* Nicolas Gisin (* 1952), e Schwäizer Schileefer.
Szintillatioun (Astronomie)

Ënner **Szintillatioun** (laténgesch *scintillare* 'glënneren', 'flackeren') versteet een an der Astronomie, wann d'visuell Magnitude vun engem Stär sech duerch Liichtrefraktioun an der Äerdatmosphär ännert. Bei besonnesch helle Stäre kann een dobäi och en 'Danzen' a faarwegt Fonkelen observéieren.

Déi séier a visuell Hellegkeetsännerung kënnt dohier, well sech wéinst der Loftonrou de Refraktiounssindex vun der Atmosphär lokal liicht verännert an doduerch d'Liicht vum Stär liicht deviéiert gëtt.

Bei der Sonn, dem Äerdmound a bei de Planéite si keng Szintillatiounen, well si op der Äerd als grouss Objeten z'erkenne sinn a sech d'Variatiounen dofir de ganzen Objet verdeelen. Allerdéngs gëtt och bei de leschtgenannten Objeten bei Fotoen duerch deen Effet eng manner gutt Bildschäerft erreecht, wéi technesch (also vun der Optik, vum Filmmaterial oder der Opléisung vum benotzten CCD-Sensor) méiglech wier.

## Bestëmmung a Verzicht
Beim Fotograféieren oder Miessunge vu Stären, déi méi laang daueren, mécht sech d'Szintillatioun wéinst der Beliichtungszäit doduerch bemierkbar, datt de Stär duerch seng permanent liicht Positiounsverännerung op der Foto méi grouss wierkt, wéi en eigentlech ass. Deen Effet gëtt an der Astronomie Seeing genannt. Bei flaachen Objeten féiert den Effet fotografesch zu enger onschaarfer Foto, visuell schéngt den Objet ze "flackeren".

Eng Méiglechkeet, d'Szintillatioun auszegläichen, ass d'Benotze vun aktiven oder adaptiven Optiken, wéi et bei Spigelteleskope méiglech ass.
Eng weider Méiglechkeet besteet doran, d'Teleskopen op Plaze mat ganz roueger Loft an/oder an héije Biergregiounen ze bauen, wéi z.&nbsp;B. den Europäesche Südobservatoire. En Teleskop, deen am loftfräie Raum, deemno am Weltraum placéiert gëtt, huet kee Problem mat der Szintillatioun. Dat bekanntst Beispill ass den Hubble-Weltraumteleskop.

Digital Bildbeaarbechtung kann och Szintillatiounsstéierunge verbesseren, andeem vill Eenzelbiller mat kuerzer Beliichtungszäit, beispillsweis vun enger digitaler Videokamera, iwwerlagert an digital nogeschäerft ginn. Biller, déi net ze gebrauche sinn, gi vun der Software automatesch aussortéiert an déi gutt Eenzelbiller zu engem detailräichen Endbild vereenegt.

Sou loosse sech Stéierungen erausrechnen, andeem zwéi Liichtfrequenzberäicher, déi no beienee leien an déi eng liicht ënnerschiddlech Refraktioun kruten, analyséiert ginn.

## Kuckt och

## Um Spaweck
* Begrëffer: Szintillatioun
Camarda

**Camarda** ass:
* en Deel vun der italieenescher Gemeng L'Aquila: Camarda (L'Aquila),
* en Deel vun der italieenescher Gemeng Melfi,
* e klenge Bierg an der italieenescher Regioun Abruzzen,
* de Familljennumm vun ë.&nbsp;a. follgende Persounen:
** Alessandra Camarda (* 1988), eng italieenesch Volleyballspillerin.
** Antonino Serafino Camarda (1674–1954), en italieenesche kathoulesche Bëschof vu Rieti.
** Charles Camarda (* 1952), en US-amerikaneschen Astronaut.
** Demetrio Camarda (1821–1882), en italieeneschen orthodoxesche chrëschtleche Geeschtlechen a Linguist.
** Elsa Camarda (1923–2011), eng italieenesch Schauspillerin a Synchronspriecherin.
** Gaspare Camarda (1570 – zirka 1630), en italieenesche Moler.
** Ignazio Camarda (* 1946), en italieenesche Botaniker.
** Nicolò Camarda (1807–1884), en italieeneschen orthodoxesche chrëschtleche Geeschtlechen.
** Sylvia Camarda (* 1978), eng lëtzebuergesch Dänzerin a Choreographin.
** Valentino Camarda (* 1960), e lëtzebuergesche Moler.
Castan

**Castan** ass:
* eng fréier Gemeng a Frankräich, en Deel vun der Gemeng Druelle,
* de Familljennumm vun ë.&nbsp;a. follgende Persounen:
** Auguste Castan (1833–1892), e franséischen Historiker an Archeolog.
** Élie Castan (1870–1941), e franséische Politiker, Buergermeeschter vun der Stad Nîmes.
** Félix Castan (1920–2001), e franséische Schrëftsteller an Dichter.
** François Castan (* 1947), e franséische Comicszeechner.
** Gustave Eugène Castan (1823–1892), e Schwäizer Moler.
** Jean Castan (1917–1990), e franséische Schauspiller.
** Karl Ernst Castan (1871–1948), en däitsche Politiker (SPD).
** Nicole Castan (* 1939), eng franséisch-lëtzebuergesch Kënschtlerin.
** Pierre Castan (1899–1985), e Schwäizer Cheemiker.
** Pierre Castan (1763–1831), e franséischen Offizéier, Chevalier de la Légion d'honneur.
** Pierre Jean Edmond Castan (1817–1892), e franséische Moler.
** Ron Castan (1939–1999), en australeschen Affekot an Aktivist.
** Siegfried Ellwanger Castan (1928–2010), e brasilianeschen Auteur.

## Kuckt och
* Castán (Homonymie).
Liichtrefraktioun

D**'Refraktioun** bezeechent d'Ännerung vun der Ausbreedungsrichtung vun enger Well wéinst enger raimlech bedingter Ännerung vun hirer Ausbreedungsvitess, déi speziell fir Liichtwellen mam Refraktiounssindex *n* vun engem Medium beschriwwe gëtt. Allgemeng trëtt eng Refraktioun bei jiddwer Aart vu Well op, déi sech a méi wéi enger Dimensioun ausbreet, wéi z.&nbsp;B. bei Schallwellen, opteschen a seismesche Wellen.

D'Refraktion ass, anescht wéi d'Diffrakioun, Géigestand vun der Stralenoptik, déi fir Strukture gëllt, déi grouss am Verglach zu der Wellelängt sinn. Op de Grenzflächen entsteet duerch d'Refraktioun e Knéck am Stral, deen duerch d'Refraktiounsgesetz beschriwwe gëtt. Bei kontinuéierlecher Ännerung vun der Ausbreedungsvitess ginn d'Strale gekrëmmt, kuckt astronomesch Refraktioun. A béide Fäll gëllt de Fermat-Prinzip, nodeem d'Stralen de Wee vun der minimaalster Lafzäit resp. Längt huelen.

D'Ofhängegkeet vun der Refraktioun vun der Wellelängt (bei Liicht also vun der Faarf) heescht Dispersioun.

Anisotroopt Material ass duebelrefraktär, dat heescht, d'Deeler vun enger Well ginn an Ofhängegkeet vun hirer Polarisatioun ënnerschiddlech (staark) refraktéiert.

## Uwendunge
Et gëtt vill Forme vu Wellerefraktioun an der Natur. D'Bildserie weist wéi d'Form vun engem Staf duerch Liichtrefraktioun verännert erschéngt, nodeem an d'Waasser gedaucht gëtt. Dofir verlaangt et e bëssi Übung, fir Fësch, vun der Uewerfläch aus, am Waasser z'ergräifen.


Bild:Brechungluftrp.jpg|E Staf, deen an engem eidele Glas steet.
Bild:Brechungluftwasserp.jpg|Nom Opfëlle mat Waasser erschéngt den ënneschten Deel vum Staf eppes méi no uewe geknéckt.
Bild:brechungluftuwrp.jpg|Verglach vun den zwee Biller (Iwwerlagerung).
Fichier:Pencil in a bowl of water.svg|Schemazeechnung fir d'Erklärung vum Effet vun der 'optescher Unhiewung'


D'Refraktioun vun elektromagnéitesche Wellen a speziell déi vum Liicht huet grouss Bedeitung an der technescher Optik. Si bestëmmt d'Funktioun vu Prismen a Lënsen.

Un Iwwergäng tëscht Material vun ënnerschiddlecher Schallvitess gi seismesch Welle a charakteristesch refraktéiert. Geophysiker benotzen dofir d'Refraktioun vu Wellen déi vun Ärdbiewen ausgeléist goufen, fir den Opbau vum Äerdkär z'ënnersichen.

## Um Spaweck

* Refraktioun bei Leifiphysik
* Flashanimatioun vun der Refraktioun an der Totalreflexioun
Celli

**Celli** ass de Familljennumm vun ë.&nbsp;a. follgende Persounen:
* Adolfo Celli, en argentinesche Foussballspiller.
* Angelo Celli (1857–1914), en italieeneschen Dokter a Biolog.
* Antonio Celli (1595–1645), en italieenesche kathoulesche Bëschof vun Isola.
* Alberto Celli (* 1985), e san-marineesesche Foussballspiller.
* Alessandro Celli (* 1976), en italieeneschen TV-Regisseur a -Schauspiller.
* Camus Celli, en US-amerikanesche Songwriter a Museksproduzent.
* Claude Celli (* 1969), e lëtzebuergesche Moler a Graphiker.
* Claudio Celli (1929–2012), en italieenesche Sänger, Songwriter, Museksproduzent a Schauspiller.
* Claudio Maria Celli (* 1941), en italieeneschen a vatikanesche Geeschtlechen, Äerzbëschof.
* Davide Celli (* 1967), en italieeneschen Designer, Schauspiller, Politiker an Aktivist.
* Enzo Celli (* 1972), en italieenesche Choreograph.
* Ernesto Celli (1895–1925), en argentinesche Foussballspiller.
* Felipe Celli, en argentinesche Politiker.
* Filippo Celli, en italieeneschen Operesänger a Pedagog.
* Gennaro Celli (1829–1895), en italieenesche Politiker.
* Giorgio Celli (1935–2011), en italieenesche Politiker, Auteur, Biolog a Professer.
* Gregorio Celli (1225–1343), en italieenesche kathoulesche Priister an Hellegen.
* Joseph Celli (* 1944), en US-amerikanesche Museker.
* Luca Celli (* 1979), en italieenesche Vëlossportler.
* Ottorino Celli (1890–?), en italieenesche Vëlossportler.
* Paola Celli (* 1967), eng italieenesch Schwëmmerin.
* Pier Luigi Celli (* 1942), en italieeneschen Entreprener an Auteur.
* Rita Celli, eng kanadesch Journalistin a Moderatorin.
* Teodoro Celli (1917–1989), en italieenesche Journalist, Schrëftsteller a Musekskritiker.
* Teresa Celli (* 1924), eng US-amerikanesch Schauspillerin.
* Vincenzo Celli (1900–1988), en italieenesch-US-amerikanesche Ballettdänzer.
* Yaquino Celli (* 1982), e venezuelanesche Foussballspiller.
* Humberto Celli Gerbasi (* 1940), e venezuelaneschen Affekot a Politiker (AD).
* Oscar Celli Gerbasi (1946–2016), e venezuelanesche Politiker (AD).
* Anna Fraentzel Celli (1878–1958), eng däitsch Infirmière a Philantropin.
* Blas Bruni Celli (1925–2013), e venezuelanesche Medezinner, Auteur a Politiker.
* Susannah "Susan" Pyne, bekannt och als Mrs F.H. Celli (?–1886), eng US-amerikanesch Sängerin.
Bamberger

**Bamberger** ass en däitsche Familljennumm, deen op d'Stad Bamberg zeréckgeet.

Et ass de Familljennumm vun ë.&nbsp;a. follgende Persounen:
* Eugen Bamberger (1857–1932), en däitsche Cheemiker.
* Rudolf Bamberger (1888–1945), en däitsche Filmarchitekt.

## Kuckt och
* Bamberger (Gebäck).
Brücher

**Brücher** ass de Familljennumm vun ë.&nbsp;a. follgende Persounen:
* Ernst Brücher (1925–2006), en däitsche Publizist.
* Heinz Brücher (1915–1991), en däitsche Biolog a fréieren SS-Offizéier.
* Nicolas Brücher (1874–1957), e lëtzebuergesche Moler.
* Wolfgang Brücher (* 1941), en däitsche Geograph.
* Hernán Brücher Encina (1919–2006), e chileenesche Politiker (Partido Radical) an Affekot.
* Ciro Álvarez Brücher (1903–?), e chileenesche Minister, Staatssekretär.
* Hildegard Hamm-Brücher (1921–2016), eng däitsch Politikerin (FDP).
Dasbourg

**Dasbourg** ass de Familljennumm vun ë.&nbsp;a. follgende Persounen:
* Fränz Dasbourg (* 1950), e lëtzebuergeschen Ingenieur a Moler.
* Jacques Dasbourg (1879–1920), e lëtzebuergesche Moler.

## Kuckt och
* Dasbourg-Pont, den offiziellen Numm vum Lieu-dit Doosber Bréck (Gemeng Parc Housen),
* Dasburg (Homonymie).
Daleiden (Homonymie)

**Daleiden** ass:
* eng däitsch Gemeng am Bundesland Rheinland-Pfalz: Daleiden (lb: Doleeden),
* dovun ofgeleet, de Familljennumm vun ë.&nbsp;a. follgende Persounen:
** David Daleiden (* 1989), en US-amerikanesche Pro-Life-Aktivist.
** Guy Daleiden (* 1963), e lëtzebuergesche Politiker.
** Joseph "Jos" Daleiden (* 1932), e lëtzebuergesche Staatsbeamten a Gewerkschaftler.
** Joseph Daleiden, en US-amerikanesche Soziolog, Ekonomist a Philosoph.
** Michel Daleiden (* 1948), e lëtzebuergesche Moler a Serigrafist.
Charles Thibo

De **Charles Thibo**, gebuer 1970 zu Lëtzebuerg, ass en däitsche politesche Journalist vu Lëtzebuerger Ofstamung.

Hien huet zu München Politologie studéiert. 2004 huet hien de Karl-Klasen-Journalistepräis gewonnen.
(212) Medea

Den **(212) Medea** ass en Asteroid aus der Haaptceinture.

Den Objet gouf de 6. Februar 1880 vum Johann Palisa entdeckt a gouf no der Medea aus der griichescher Mythologie genannt. D'Medea, war d'Duechter vum Kinnek vu Kolchis.

De Medea beweegt sech op enger Distanz vun 2,8 (Perihel) bis 3,4 (Aphel) AE a fënnef an en halleft Joer ëm d'Sonn. Seng Bunn steet 4,3° schréi zur Ekliptik an d'Bunnexzentrizitéit ass 0,11.

De Medea huet en Duerchmiesser vun 136 Kilometer. En huet eng donkel, kuelestoffräich Uewerfläch mat enger Albedo vun 0,05. Hie rotéiert a ronn 10,3 Stonnen ëm seng eegen Achs.

## Kuckt och

* Lëscht vun den Asteroiden
* Haaptasteroidenceinture

## Um Spaweck
* JPL Asteroiden-Datebank: (212) Medea
* AstDyS -Astronomesch Date vum (212) Medea
Optesche Wee

Den **optesche Wee**&nbsp;*L* (oder d**'optesch Weelängt**) ass an der Wellenoptik d'Längt vun der Streck, fir déi d'Liicht am Vakuum déi selwecht Zäit benotzt wéi fir e Wee mat méiglecherweis ofwäichender Phasevitess (der Vitess, mat där d'Wellefronten d'Liicht entfalen).

D'Differenz vun den optesche Weelängte vun zwéi Weeër heescht Gangënnerscheed.

## Berechnung
D'Verhältnes vun der Liichtvitess am Vakuum c_0 zu der Phasevitess c_\mathrm{M} am Medium ass de Refraktiounsindex&nbsp;*n* vum Medium. Wann deen op dem Wee deelweis konstant ass, wéi z.&nbsp;B. beim Stralverlaf duerch e Lënsesystem, dann ass déi optesch Weelängt eng Zomm iwwer d'Deelstrecken s_i:

:L = \sum n_i \cdot s_i \, .

Wann de Refraktiounsindex dogéint vu Plaz zu Plaz wiesselz, z.&nbsp;B. bei enger Loftspigelung, da gëllt allgemeng:

:L = \int n(s) \cdot \mathrm{d}s \, .

## Kuckt och
* Fermat-Prinzip
(3073) Kursk

Den **(3073) Kursk** ass en Asteroid vun der bannenzeger Haaptceinture.

Den Objet gouf de 24. September 1979 vum sowjeteschen Astronom Nikolai Tschernych um Krim-Observatoire zu Nautschnyj entdeckt. Eng onbestätegt Observatioun vum Asteroid gouf et schonn ënnert der virleefeger Bezeechnung 1979&nbsp;SW11 am November 1969 um Krim-Observatoire zu Nautschnyj.

Den italieeneschen Astronom Vincenzo Zappalà definéiert an enger Publikatioun vun 1995 (et al.) eng Zougehéieregkeet vum (3073) Kursk zu der Flora-Famill, enger grousser Grupp vun Asteroiden, déi nom Aszeroid (8) Flora genannt ass. D'Asteroide vun dëser Famill beweege sech op enger Bunnresonanz vu 4:9 mam Planéit Mars ëm d'Sonn. D'Grupp gëtt och Ariadne-Famill genannt, nom Asteroid (43) Ariadne.

Den 13. Juli 1984 gouf d'Bunn vum Asteroid geséchert an hie krut d'Nummer 3073. Den Asteroid gouf den 2. Juli 1985 no der westrussescher Stad Kursk genannt.

## Mound S/2007 (3073) 1

Bei photometreschen Observatioune vum (3073) Kursk den 11. bis 27. Dezember 2006 gouf festgestallt, datt den Asteroid e Begleeder huet, deen ongeféier e Véirel vu senger Gréisst huet. Déi zwee Kierper kreesen ëm ee kollektive Schwéierpunkt an 44,96 (± 0,02) Stonnen. De Begleeder krut déi virleefeg Bezeechnung S/2007&nbsp;(3073)&nbsp;1.

## Kuckt och

* Lëscht vun den Asteroiden
* Haaptasteroidenceinture

## Um Spaweck
* JPL Asteroiden-Datebank: (3073) Kursk
* AstDyS -Astronomesch Date vum (3073) Kursk
*  Discovery Circumstances vum (3073) Kursk op der Säit vum Minor Planet Center vun der IAU beim Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics zu Cambridge am Massachusetts
*  Iwwersiichtssäit Kursk-Begleeder
Pjanić

**Pjanić** ass de Familljennumm vun ë.&nbsp;a. follgende Persounen:
* Dragana Pjanić (* 1969), eng serbesch-nordmazedonesch Molerin, Designerin an Art-Therapeutin.
* Miralem Pjanić (* 1990), e bosnesch-lëtzebuergesche Foussballspiller.
* Ibrahim Pirić-Pjanić (1896–1977), e bosnesch-kroateschen Ustascha-Colonel.

## Kuckt och
* e bosnescht Duerf an der Gemeng Cazin: Pjanići.
Duprel

**Duprel** ass de Familljennumm vun ë.&nbsp;a. follgende Persounen:
* Gilles Duprel (* 1988), e lëtzebuergesche Foussballspiller.
* Renee Duprel (* 1965), eng US-amerikanesch Trackvëlosfuererin.
* Akro, gebuer als Thomas Duprel, e belsche Rapper.
Zender

**Zender** ass de Familljennumm vun ë.&nbsp;a. follgende Persounen:
* Benedikt Zender (1653-1717), Abt vun der Iechternacher Abtei.
* Bill Zender (* 1955), US-amerikaneschen Auteur a Business-Beroder.
* Gilbert Zender (* 1954), lëtzebuergesche Foussballspiller.
* Gladys Zender (* 1939), peruanesche Mannequin.
* Hans Zender (1936–2019), däitschen Dirigent a Komponist.
* Marc Zender, US-amerikaneschen Anthropolog.
* Matthias Zender (1907–1993), däitschen Ethnolog.
* Niklas Zender (* 1990), däitsche Liichtathleet.
* Raymond Zender (1950–2012), lëtzebuergesche Foussballspiller.
* Rudolf Zender (1901–1988), Schwäizer Moler.
* Stuart Zender (* 1974), brittesche Bassist, Songwriter a Museksproduzent.
* Carlos Bazán Zender (* 1937), peruanesche Medezinner a Politiker.
Cà Giannino

**Cà Giannino** ass eng kleng Uertschaft (Curazia) an der san-marineesescher Gemeng (Castello) Domagnano.

Se läit am Zentrum vun der Gemeng.

## Um Spaweck
* Cà Giannino, Domagnano: San Marino Codice Postale
Turpel

**Turpel** ass de Familljennumm vun ë.&nbsp;a. follgende Persounen:
* Alphonse Turpel (1903–?), e lëtzebuergesche Journalist a kathoulesche Geeschtlechen.
* David Turpel (* 1992), e lëtzebuergesche Foussballspiller.
* Justin Turpel (* 1954), e lëtzebuergesche Politiker (Déi Lénk).
* Mary Ellen Turpel-Lafond (* 1963), eng kanadesch Affekotin.
Spogen

**Spogen** ass de Familljennumm vun ë.&nbsp;a. follgende Persounen:
* Chris Spogen (* 1981), e lëtzebuergesche Foussballspiller.
* Dan Spogen (* 1980), e lëtzebuergesche Moderateur a fréiere Foussballspiller.
Fiorina (Homonymie)

**Fiorina** ass:
* eng san-marineesesch Uertschaft an der Castello Domagnano: Fiorina,
* dovun ofgeleet, de Familljennumm vun ë.&nbsp;a. follgende Persounen:
** Carly Fiorina (* 1954), eng US-amerikanesch Geschäftsfra a Politikerin (Republican Party).
** Morris P. Fiorina (* 1946), en US-amerikanesche Politolog.
Engeldinger

**Engeldinger** ass de Familljennumm vun ë.&nbsp;a. follgende Persounen:
* Gilles Engeldinger (* 1984), e lëtzebuergesche Foussballspiller.
* Irmtraud Engeldinger (* 1949), eng däitsch Politikerin (SPD).
Brennwäit

D**'Brennwäit** ass d'Distanz tëscht dem Haaptplang vun enger optescher Lëns oder engem gebéite Spigel am Fokus (Brennpunkt).
* Eng Sammellëns konzentréiert e parallel afalend Stralebëndel am Brennpunkt deen *hanner* hir läit (Bild riets, éischt Bild).
* Bei Streelënse läit de Fokus *virun* der Lëns, an e parallel afalend Stralebëndel gëtt sou gestreet, wéi wann d'Eenzelstralen all aus dem Fokus géife stamen (zweet Bild).
* Bei engem Huelspigel leeft e parallel afalend Stralebëndel um Brennpunkt dee virum Spigel läit zesummen (drëtt Bild).
* Bei engem Konvexspigel gëtt e parallel afalend Stralebëndel sou gestreet, wéi wann d'Eenzelstralen all aus engem Fokus stame géifen, deen hanner dem Spigel läit (véiert Bild).

Systemer déi aus ville Lënsen oder/a Spigele bestinn –&nbsp;wéi zum Beispill Objektiver vu Kameraen oder Mikroskopen&nbsp;– hunn analog definéiert Brennwäiten. Heibäi loosse sech d'Lag vum Haaptplang (zwéi pro System) net sou einfach wéi bei enger Eenzellëns (an hir) oder bei engem Eenzelspigel (op senger Kopp) ugoen.

D'Brennwäit ass e Konzept vun der paraxialer Optik. Si bezitt sech dofir nëmmen op Stralen, déi e klenge Wénkel an e klengen Ofstand zu der optescher Achs vum Billersystem hunn.

Grouss Brennwäiten entstinn duerch flaach, schwaach gekrëmmt Uewerflächen. Kleng Brennwäiten entstinn duerch staark Krëmmungen. Speziell bei eenzele Lënse gëtt den ëmgedréinte Wäert vun der Brennwäit **Briechkraaft** oder **Briechwäert** genannt. Bei Sammellënsen an Huelspigelen ass d'Brennwäit als positive Wäert, bei Streelënsen a Konvexspigelen als negative Wäert definéiert.

D'Brennwäit gëtt bei der Uwendung vun der Lënsenequatioun benotzt. An der Fotografie bestëmmt d'Brennwäit vum Objektiv zesumme mam Ophuelformat de Bildwénkel (kuckt och Formatfacteur). Dat gëllt och fir d'Tëschebild beim Mikroskop. Bei Refrakteren a Spektive bestëmmen d'Brennwäite vun Objektiv an Okular zesummen d'Vergréisserung.

## Literatur
* Max Born: *Optik.* 1972, ISBN 3-540-05954-7 (2.&nbsp;Kapitel).
* Fritz Hodam: *Technische Optik.* 1967.
* Wolfgang Demtröder: *Elektrizität und Optik.* Springer, Berlin 2006. ISBN 3-540-33794-6 (Kapitel&nbsp;9.5)
## Kuckt och
Nirgendwo in Afrika

**Nirgendwo in Afrika** ass en däitsche Film vun der Caroline Link aus dem Joer 2001 no engem Roman vun der Stefanie Zweig.

## Ëm wat geet et am Film?
D'Famill Redlich ass am Joer 1938 virun den Nazien aus Däitschland an de Kenia geflücht. Si versicht do en neit Doheem ze fannen…