open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gangolf vun Avallon

Den hellege **Gangolf** oder **Gengoul vun Avallon** (lat. *Gengulphus*) war e burgundesche Ritter aus dem 8. Joerhonnert, deen zur Zäit vum Kinnek Pippin ëmbruecht gouf (ëm 760?). Hie gëtt an der kathoulescher Kierch als Hellegen a Märtyrer ugesinn.

## Legend
Enges Daags huet de Gangolf, an der Géigend vu Bassigny (Arrondissement Langres) e Buer entdeckt, deen hie kafe wollt. D'Leit waren iwwerrascht, datt hien eng Quell kafe wéilt, déi wäit vu sengem Wunnsëtz ewech louch. Wéi hien nees doheem zu Varennes-sur-Amance war, huet den Hellege säi Staf an de Buedem gestach an direkt koum do Waasser erausgesprëtzt, iwwerdeems de Buer zu Bassigny op eemol dréche war.

Et ass zur Erënnerung un dëst Wonner, datt den Hellege Gangolf dacks mat engem Staf an der Hand ofgebillt gëtt. D'Waasser aus dësem Buer gouf als Wonner ugesinn an et gouf eng Kapell opgeriicht.

Kuerz nodeem hie bestuet war, gouf him gesot, datt seng Far hie mat engem Paschtouer bedrunn hätt, wat si awer ofgestridden huet. Mä de Gangolf huet hir net gegleeft an en huet verlaangt, datt e gëttlecht Urteel gesprach géif: hien huet gefuerdert, datt seng Fra hir Hand an d'Waasser vum Buer zappe sollt. Wéi se hir Hand nees erauszitt, war déi komplett verbrannt. De Gangolf huet hir deelweis verzien an hir souguer d'Hallschent vu senge Besëtztum vermaach, awer si däerf net méi a seng Kummer kommen.

De Paschtouer gouf ausser Landes verbannt, mä déi ontrei Fra huet hiren Amant nees geschwë bei sech geruff. De Paschtouer koum erbäi, huet de Gangolf ermuert a sech mat senger Libhaberin duerch d'Bascht gemaach.

Kuerz drop solle sech um Graf vum ermuerte Gangolf Wonner ofgespillt hunn. Wéi seng Fra dat héieren huet, huet si doriwwer de Geck gemaach: „De Gangolf mécht grad esouvill Wonner wéi mäin Hënner Lidder séngt.“ Si krut hir Strof direkt: soubal si dat gesot hat, koumen onanstänneg Geräischer aus hirem Hënner an dat huet sech doropshin all Freideg, dem Doudesdag vum Gangolf, widderholl. Soubal si en eenzegt Wuert gesot huet, huet si haart misse fuerzen.

De Paschtouer ass iwwerdeems un enger béiser Krankheet gestuerwen: et ass bannenzeg zerfriess ginn.

## Duerstellung
De Gangolf gëtt meeschtens als Ritter mat engem Schwäert an enger Lanz duergestallt, heiansdo mat engem Säbel, engem Fändel an engem Handkräiz. Seng Kierchen oder Kapellen sinn dacks an der Géigend vun enger Quell oder engem Buer.

## Veréierung
Dem Gangolf säin Dag ass den 11. Mee.

Den hellege Gangolf gëtt ugebiet:

* bei schwierege Situatiounen am Bestietnes
* bei Aen-, Haut- a Gelenkkrankheeten

Hien ass de Patréiner vun de bedrunne Männer, vun de Päerd, de Händschemécher, Schousteren, Gierwer a Jeeër.

## Éierungen
Fir un de Gangolf vun Avallon z'erënneren, huet de Stater Schäfferot den 28. Oktober 1960 decidéiert, eng nei Strooss, déi zu Märel gebaut gouf, no him ze nennen: d*'Rue Saint-Gengoul*.

## Kuckt och

* Lëscht vun de chrëschtlechen Hellegen
* Kierchen a Kapellen zu Lëtzebuerg, déi dem Gangolf geweit sinn:
** Kierch Baastenduerf
** Kierch Donkels
** Kierch Märel
** Kapell Uewerdonwen

## Um Spaweck

* De Gangolf am Lexikon vun den Hellegen
Zell

**Zell** steet fir:

* Zell (Biologie), déi klengst lieweg Eenheet vum Organismus
* Zell (Raum), en Zëmmer an engem Prisong oder engem Klouschter
* Zell (Soziologie), eng kleng, zoue Grupp vu Persounen, déi gemeinsam agéieren

Follgend Uertschafte heeschen Zell:
*  An Däitschland:
** Zell am Harmersbach (Baden-Württemberg)
** Zell am Main (Bayern)
** Zell im Fichtelgebirge (Bayern)
** Zell im Wiesental (Baden-Württemberg)
** Zell unter Aichelberg (Baden-Württemberg)
** Zell (Musel) (Rheinland-Pfalz)
** Zell (Oberpfalz) (Bayern)

*  An Éisträich:
** Zell (Kärnten) (Kärnten)
** Bad Zell (Oberösterreich)
** Zell am Moos (Oberösterreich)
** Zell am Pettenfirst (Oberösterreich)
** Zell an der Pram (Oberösterreich)
** Zell am See (Salzburg)
** Zell am Ziller (Tirol)

* An der Schwäiz:
** Zell (Luzern) (Kanton Luzern)
** Zell (Zürich) (Kanton Zürich)

* Soss enzwousch:
** Zell (Missouri)
** Zell, den däitschen Numm vun der Gemeng Labaroche am Elsass
Blos

**Blos ** steet fir:
* Blos (Physik), eng physikalesch Phasegrenzfläch
* Harnblos, en Organ beim Déier a beim Mënsch, an deem den Urin tëschegespäichert gëtt
* Hautblos, e Raum iwwer dem Niveau vun der Haut beim Déier a beim Mënsch, dee mat Flëssegkeet gefëllt ass.
* Lokal Blos, e grousst stëbsfräit Gebitt an der Ëmgéigend vun der Sonn
* Seefeblos, en dënne Film aus Seefewaasser, deen eng huel Kugel bilt an där Loft ass
Jean-Pierre Theisen

De **Jean-Pierre Theisen**, gebuer den 9. November 1863 zu Hënchereng, a gestuerwen de 25. Mäerz 1950 zu Esch-Uelzecht, war e lëtzebuergesche Schoulmeeschter an Auteur.

Hie war vun 1883 bis 1919 Schoulmeeschter zu Esch-Uelzecht. Vun 1892 un huet hie lues a lues eng Klassen-, dono eng Schoulbibliothéik opgebaut, aus där sech d**Escher Volleksbibliothéik'' erausgebilt huet. 1919 gouf dës offiziell zu der [[Escher Bibliothéik]] ëmbenannt. Den Theisen gouf do Bibliothekar a blouf dat bis 1929.

De Jean-Pierre Theisen ass och Auteur vu ''Beiträge zur Geschichte der Stadt Esch an der Alzette'' (1937) an enger Etüd iwwer d**Entwicklung des Unterrichtswesens in Esch an der Alzette''.

Fir un hien z'erënneren, huet den Escher Gemengerot de 27. Oktober 1960 decidéiert, eng Sakgaass, d'Résidence Jean-Pierre Theisen, no him ze nennen.

## Um Spaweck
Léon Thurm

De **Léon Thurm**, gebuer den 13. Dezember 1901 zu Houschent, a gestuerwen den 31. Mäerz 1967 zu Esch-Uelzecht, war e lëtzebuergesche Resistenzler a Lokalpolitiker.

## Liewen
De Léon Thurm huet bei der Arbed geschafft. 

An der Zäit vun der däitscher Besatzung am Zweete Weltkrich huet hie sech der Resistenzgrupp Alweraje ugeschloss. De 5. August 1942 gouf hie bei enger Razzia vun der Gestapo verhaft, a koum an d'Konzentratiounslagere vun Hinzert, Natzweiler an Dachau, wou en den 29. Abrëll 1945 befreit gouf.

Nom Krich huet hien op der Lëscht vun der Kommunistescher Partei Lëtzebuerg bei de Gemengewale kandidéiert. Hie war vum 18. Februar 1946 bis den 11. Mäerz Member vum Schäfferot, an dono bis den 31. Dezember 1957 Member vum Gemengerot. 

Nom Nidderschloe vum Ungaresche Volleksopstand, am Oktober 1956, ass hien aus der KPL ausgetrueden, a gouf Member vun der LSAP. 

Fir un hien z'erënneren, huet den Escher Gemengerot de 14. Abrëll 1975 decidéiert, en Deel vun der Léon-Kinsch-Strooss am Quartier Lankelz no him ëmzenennen.

## Um Spaweck
Jean-Pierre Hilger

De **Jean-Pierre Hilger**, gebuer den 20. August 1894 zu Reckeng op der Mess, a gestuerwen den 20. September 1972 zu Péiteng (am Alter vun 78 Joer), war e lëtzebuergesche Lokalpolitiker.

Hie war vun 1932 bis 1940 an dunn nees vun 1944 bis 1963 Buergermeeschter vun der Gemeng Reckeng op der Mess.

Fir un de Jean-Pierre Hilger z'erënneren, huet de Gemengerot vu Reckeng op der Mess decidéiert, d*'Rue Jean-Pierre Hilger* zu Reckeng no him ze nennen.
Bernard Neis

De **Bernard Neis**, gebuer den 19. Abrëll 1889 zu Manternach, an do gestuerwen de 24. August 1967, war e lëtzebuergesche Industriellen.

## Liewen
Hien hat eng Schlässerausbildung an huet an der Géisserei Max Duchscher-Wecker geschafft. 1919 huet hie bei sech doheem (*A Schitz*) zu Manternach domat ugefaangen, Dreschmaschinnen ze bauen. 1923 huet hien *Am Buerfeld* déi éischt Konschtruktiounshal fir landwirtschaftlech Maschinnen opgeriicht. 1939 an 1943 goufen dës vergréissert. 1948 hu 60 Leit do geschafft.

1960 war et eriwwer mat der Produktioun.

## Erënnerung
Fir un de Bernard Neis z'erënneren, huet de Gemengerot vu Manternach decidéiert, d*'Bernard Neis-Strooss * zu Manternach no him ze nennen.

2011 gouf och an der Syrdallstrooss eng Erënnerungsplaz un de Bernard Neis ageweit. Et ass dëst en hëlze Schapp mat enger Dreschmaschinn an engem Heebléiser aus dem Neis senger Produktioun.

## Um Spaweck

* Ateliers B. Neis Manternach op industrie.lu (nogekuckt: 13.09.2024.).
Louis Ackermann

De **Louis Ackermann**, gebuer den 12. August 1879, a gestuerwen den 9. Juni 1963 zu Antibes, war e lëtzebuergeschen Industriellen.

## Liewen

Hie war vun 1906 un Direkter vun der Polverfabréck op der Kockelscheier.

Fir un de Louis Ackermann z'erënneren, huet de Gemengerot vu Réiser decidéiert, d*'Allée Louis Ackermann* op der Kockelscheier no him ze nennen.
Jean Fischbach

De **Jean Fischbach**, gebuer den 11. Januar 1803, a gestuerwen de 7. September 1877, war e Leidelenger Bauer, deen am August 1856 zum éischte Buergermeeschter vun der Gemeng Leideleng ernannt gouf, déi den 1. Juli 1856 duerch d'Gesetz vum 3. Mäerz 1856 gegrënnt gi war. Den 2. Juni 1856 waren déi éischt Gemengerotswalen zu Leideleng.

No de Wale vun 1861 ass hien an de Gemengerot gewiesselt. Hie blouf Member vum Gemengerot bis de 4. Oktober 1877.

## No him genannt

Zu Leideleng ass eng Strooss (Rue Jean-Fischbach, L-3372) an der Industriezon "Am Bann" no him genannt ginn, do wou ë. a. och de Siège vun der *[[La Luxembourgeoise|LALUX]]* ass.
Emile Reding

Den **Emile Reding**, gebuer den 22. November 1918 zu Colmer-Bierg, a gestuerwen den 2. Februar 1945 am KZ Sachsenhausen, war e lëtzebuergesche Resistenzler.

Hie gouf am Konzentratiounslager Sachsenhausen erschoss.

Fir un den Emile Reding z'erënneren, huet d'Gemeng Colmer-Bierg decidéiert, d*'Rue Emile Reding* zu Colmer no him ze nennen.
Óscar Romero

Den **Óscar Arnulfo Romero y Galdámez**, gebuer de 15. August 1917 zu Ciudad Barrios am El Salvador, a gestuerwen de 24. Mäerz 1980 zu San Salvador, war e kathouleschen Äerzbëschof am El Salvador.

En huet sech fir sozial Gerechtegkeet a politesch Reformen a sengem Land agesat a gouf dowéinst als Verfechter vun enger Liberatiouns-Theologie ugesinn. Domat huet e sech an Oppositioun mat der deemoleger Militärdiktatur am El Salvador gestallt.

De Romero gouf 1980 vun engem Zaldot erschoss, deen de Muerd-Optrag vun der salvadorianescher Arméi kritt hat. Säin Doud huet zum Ufank vum Biergerkrich am El Salvador gefouert.

Zu Bierchem gouf d*'Rue Oscar Romero* zu sengem Undenke benannt.
Léon Maroldt (Geschäftsmann)

De **Léon Maroldt**, gebuer de 17. Dezember 1906 zu Béiweng a gestuerwen den 8. Mee 1970 zu Bierchem, war de Fils vum Wiert Christian Maroldt a senger Fra Suzanne Ernst. Hie war Geschäftsmann, Grënnungsmember (1962) a Sponsor vum Bierchemer Handball-Club an deem säin éischte President bis zu sengem Doud.

Hien hat den Handel mat Konstruktiounsmaterial, Kuelen, Masutt a Fuddermëttelen an der Rue de la Gare / Rue de la Poste zu Béiweng vu sengem Papp iwwerholl a weider ausgebaut.

## Éierungen
* Well hien eng wichteg Roll bei der Grënnung vum HCB gespillt an de Veräin besonnesch an den éischte Jore kräfteg finanziell ënnerstëtzt huet, gouf zu Béiweng eng Strooss, d'Rue Léon-Maroldt, no him genannt.
* Médaille de la reconnaissance nationale

## Literatur
* Bomb, John et al: 25 Joer H.C.B. an Episoden aus der Geschicht vun Béiweng-Bierchem, H.C. Berchem, 1986.
Jean Fries

De **Jean Fries**, gebuer de 16. Mee 1897 zu Bierchem, a gestuerwen de 24. Mee 1964 an der Eecher Klinik, war e lëtzebuergesche Lokalpolitiker. Hie war de Fils vum Jean-Théodore Fries a senger Fra Marie-Anne Fisch.

Hie war de 7. Oktober 1945 an de Réiser Gemengerot gewielt ginn, wou hie vun 1946 bis 1957 Schäffen a vun 1958 bis 1964 Conseiller war.

Als Erënnerung un hie gouf zu Bierchem d*'Rue Jean Fries* no him genannt.
Palazzo Zanoni (Viale Blogny)

**Palazzo Zanoni**, Viale Bligny 60, am Stil vum *Liberty* entworf vum Enrico Zanoni a vum berühmten Meeschter vum Eisenaarbecht Alessandro Mazzucotelli (1886). D'Palais ass bekannt fir seng spektakulär Balkonsdëscher an banneschten Trapen aus geschmiddenem Eisen, déi als richteg Konschtwierker vum Mazzuccotelli ugesi ginn.

## Bibliographie
* Righi, Roberto. *Il Liberty a Milano*. Milano: Editoriale Giorgio Mondadori, 2005. 
* Bartolomeo, Laura. *Architettura e Stile Liberty a Milano*. Torino: UTET, 2010.
* https://www.google.it/books/edition/Alessandro_Mazzucotelli/IDnUAAAAIAAJ?hl=it&gbpv=1&dq=Alessandro+Mazzucotelli&pg=PA78&printsec=frontcover "Alessandro Mazzucotelli", pubblicato da Edizioni di Storia e Arte, 2011.
* Cova, Stefano. *Milano e il Liberty: Guida agli Edifici Storici*. Milano: L'Artistica, 2018.
Helleg Véronique

D**'Véronique** (och nach **Veronika**, **Vérone** oder **Bérénice**), gemenkerhand als **helleg Véronique** bekannt, ass e Personnage aus der Zäit vum Neien Testament, deem seng Geschicht sech tëscht dem 7. an 8. Joerhonnert ofspillt. An der bekanntster Versioun soll si dem Jesus bei senger Passioun e Schweessduch ginn hunn, fir datt hie säi Gesiicht konnt ofzebotzen.

Am Volleksmond heescht et, datt den Numm Véronique vum laténgesche *vera* (wouer, echt) a vum griicheschen *Εικών* (*eikon*, Bild) ofstame soll. Deemno soll d'Helleg Véronique dat „richtegt Bild“ vum Jesus um Schweesduch kritt hunn.

## Veréierung
Der helleger Véronique hiren Dag ass de 4. Februar.

Si ass d'Patréinesch vun ë.&nbsp;a. de Fotografen, Paschtéier, Haushälterinnen, Wäschfraen a Wiewer a gëtt och am Fall vu schwéiere Blessuren ugebiet.

## Kuckt och
* Lëscht vun de chrëschtlechen Hellegen
* De Virnumm Véronique

## Um Spaweck

* D' am ökumeenesche Lexikon vun den Hellegen
Élise Deroche

D**'Élise** (oder **Élisa**) **Deroche**, bekannt ënnert dem Pseudonym **Raymonde de Laroche**, gebuer den 22. August 1882 am 4. Arrondissement zu Paräis, a gestuerwen den 18. Juli 1919 bei engem Fluchaccident zu Crotoy, war eng franséisch Schauspillerin a Pilotin.

Den 8. Mäerz 1910 ass si déi éischt Fra op der Welt ginn, déi e Piloteschäin gemaach huet.

Zu Munneref gouf eng Strooss no hir genannt.
## Gielercher
*
## Um Spaweck
Félix Jemming

De **Félix Jemming**, gebuer den 29. Juni 1925 zu Koler, a gestuerwen den 31. Juli 2002, war e lëtzebuergesche Lokalpolitiker.

1956 huet hien eng éischt Kéier an der Sektioun Koler fir d'Gemengewale kandidéiert a gouf an de Gemengerot vun der Gemeng Garnech gewielt. Hie war do vun 1964 bis 1981 Buergermeeschter.

Fir de Félix Jemming ze éieren, huet de Gemengerot vu Garnech den 12. Oktober 2009 decidéiert, fir d*'Rue de la Forêt* zu Koler op *Rue Félix Jemming* ëmzebenennen.
Wierbelkanal

De **Wierbelkanal** (lat.: *canalis vertebralis*), och nach **Spinalkanal** oder **Réckemuerchkanal** genannt, ass de Kanal an der Wierbelsail am Skelett vun de Wierbeldéieren, an deem d'Réckemuerch läit. 

E verleeft laanscht d'"Kierpere" vun de Wierbelen an d'Bandscheiwen (op der Säit vum Bauch) an duerch d'Béi vun de Wierbelen (op der Säit vum Réck).

De Wierbelkanal geet vum éischten Halswierbel duerch d'Hals-, Broscht- a Lendenwierbelsail bis zum Kräizbeen.

Beim Mënsch huet eng Verletzung vun der Integritéit vum Wierbelkanal, dacks als Konsequenz vun engem Wierbelbroch oder engem Bandscheiwevirfall, meescht schwéier Folgen. Duerch eng Schiedegung vum Réckemuerch kann eng Querschnittlämung optrieden.
Bandscheif

Eng **Bandscheif** (lat.: *discus intervertebralis*) ass en Deel vum Kierper vun de Wierbeldéieren. Bandscheiwe si platt a ronn a leien tëscht de Wierbele vun der Wierbelsail. D'Bandscheiwe verbannen d'Wierbele flexibel ënnereneen an droen zu hirer Beweeglechkeet bäi.

An der Wierbelsail am Kierper vum Mënsch leie si am Beräich tëscht dem zweeten Halswierbel an dem Kräizbeen. D'Wierbelsail vum Mënsch zielt 23 Bandscheiwen, déi mat de Wierbele fest verwuess sinn. Si ginn a Richtung Kräizbeen progressiv méi héich a grouss. Bei den aneren Déiere variéiert d'Zuel vu Bandscheiwen mat der Zuel Wierbelen.

Wann eng Bandscheif sech deplacéiert op eng Plaz, wou se net higehéiert, schwätzt ee vun engem Bandscheiwevirfall.
Réckemuerch

D**'Réckemuerch** (lat.: *Medulla spinalis* oder *Medulla dorsalis*; gr.: ῥαχίτης μύελος, *rhachítes mýelos*, oder *νωτιαῖος μύελος nōtiaios mýelos*) ass eng laang Struktur a Form vun engem Rouer, déi aus Nerventissu besteet. Et bilt zesumme mam Gehier den zentralen Nervesystem vun de Wierbeldéieren an ass d'Verbindungsstruktur tëscht dem Gehier an den Nerven an der Peripherie vum Kierper.

Et läit am Wierbelkanal an der Wierbelsail. Ronderëm d'Réckemuerch sinn de Liquor (och Gehierwaasser oder Nervewaasser genannt) a Meningen (d'Réckemuerchhaut). Beim Schiedel geet d'Réckemuerch ouni schaarf Grenz an dat verlängert Muerch (*Medulla oblongata*) vum Hirnstamm iwwer.

D'Réckemuerch steiert wichteg Deeler vum peripheralen Nervesystem, mat Ausnam vum Kapp.

## Kuckt och
* Verlängert Muerch
Kräizbeen

D**'Kräizbeen ** (lat.: *os sacrum*) ass eng Schank a Form vun engem Käil am Kierper vun de Landwierbeldéieren. E besteet aus fënnef Wierbelen, déi Kräizbeewierbelen, respektiv Sakralwierbele genannt ginn. Si si bei der Gebuert separat a just mat Knorpel verbonnen, a verschmëlze beim Eruwuesse mateneen.

D'Kräizbeen ass Deel vun der Wierbelsail a bilt den hënneschte Deel vum Becken. Kaudal, dat heescht bei den Déieren no hannen a beim Mënsch no ënnen, schléisst d'Kräizbeen un d'Krippchen, respektiv d'Schwanzwierbelsail un.

Wéinst senger kompakter Struktur a senger Schankemass si Frakture vum Kräizbeen seelen. Si trieden meescht als Deel vun enger méi komplexer Beckefraktur op. 

## Kuckt och
* Bandscheif

## Um Spaweck
Kifer

Kifer steet fir:
* Kiferen, eng Gattung Bam
* d'Gebéck, en Deel vum Kapp beim Mënsch an de meeschte Wierbeldéieren

## Kuckt och
* Kéifer
* Kieffer
Schweess

**Schweess** (gr: ἱδρώς *hidrós*, lat. *sudor*) ass e Sekret aus de Schweessdrüsen a bestëmmten Arealer vun der Haut vum Mënsch a verschiddenen Déieren. De siichtbare Virgang vun der Schweessbildung gëtt **Schweessen** oder **Transpiratioun** genannt.

Schweess gëtt an ënnerschiddleche Quantitéite produzéiert. Dat hänkt vu Mënsch zu Mënsch of, awer och vu Facteure wéi der kierperlecher Aktivitéit an der Baussentemperatur.

D'Funktioun vum Schweess ass et, um Kierper ze verdonsten an deen esou ofzekillen, wann en ze waarm gëtt. En déngt domat der Thermoregulatioun vum Organismus E produzéiert och e sauere Film op der Haut, deen antimikrobiell wierkt an en der Haut en natierleche saierleche Schutzmantel bitt.

De Schweess besteet zu 99% aus Waasser; weider Bestanddeeler sinn Elektrolyter a Laktat. Donieft fënnt een am Schweess eng Rei aner Komponenten, déi meescht flüchteg sinn, dorënner Carbonsaieren (Methansaier, Bottersaier, Hexansaier), Harnstoff, Harnsaier, Bicarbonat a Cholesterin.

Frësche Schweess ass bal ouni Geroch. Den typesche Schweesgeroch entsteet eréischt duerch den Ofbau vun de laangkettege Fettsaieren zu klenge Moleküller, wéi der Methansaier an der Bottersaier. Fir déi chemesch Ëmwandlung sinn d'Bakterie vun der Hautflora verantwortlech.

## Kuckt och
* Exkrement
Käil

E **Käil** ass e Kierper, bei deem zwou Säiten an eng Richtung spatz zesummelafen. Käiler ginn dacks als Geschier gebraucht, fir eppes ze splécken, oder fir Kraaft ze iwwerdroen.

E Käil ass en einfache mechaneschen Dispositif, dee gebraucht gëtt, fir e Géigestand an zwee Deeler ze splécken, zwee uneneegehefte Géigestänn ze trennen, e Géigestand op der Plaz ze halen, oder e Géigestand unzehiewen, andeems d'Kraaft déi u senger Extremitéit applizéiert gëtt an eng senkrecht a mat méi engem grousse Modul Kraaft ëmgewandelt gëtt. Wat de Wénkel vum Käil méi kleng ass, desto méi grouss ass déi resultéierend Kraaft.

Och Schneidgeschier, wéi d'Beil an d'Messer souwéi Verbindungselementer wéi den Nol an d'Schrauf berouen um Prinzip vum Käil.

De Käil ass eng vun den einfache Maschinnen.


Keil.jpg|geometresch Form vun engem Käil
Cunei nel tronco.jpg|E Bamstamm, deen duerch d'Erandrécke vun zwéi metalle Käiler gespléckt gëtt.
Agarre de un bifaz.png|Duerstellung vun engem Fauschtkäil an enger Hand
Kitchen hatchet head view.jpeg|Eng Aaxt ass e Käil mat engem Still
Mikroorganismus

E **Mikroorganismus**, och nach **Mikrob** genannt, ass ass e winzegt Liewewiesen, dat fir de Mënsch mam bloussen Aen net siichtbar ass. Si liewen am Waasser, am Buedem an an der Loft. Och de mënschleche Kierper gëtt vu Millioune Mikrobe bevëlkert.

Déi heefegst Vertrieder vun de Mikroorganismussen sinn d'Bakterien, d'Virussen an d'Pilzen. Protozoen sinn och Mikroben, déi fir Krankheete wéi Malaria oder Toxoplasmos verantwortlech sinn.

Verschidde Mikrobe si wichteg fir d'Gesondheet, wärend anerer krank maachen. Mikroben, déi krankheetserreegend sinn, gi *pathogen* genannt. Déi, déi net krankheetserreegend sinn, ginn *apathogen* genannt.

D'Mikrobiologie ass d'Wëssenschaft an d'Léier vun de Mikroorganismen.

## Kuckt och
* Mikrobiom
Hoer

En **Hoer** ass e laange Fuedem, deen op der Haut vun de Mamendéiere wiisst. E besteet aus Keratin, engem Protein. All d'Mamendéieren droen op hirer Haut zumindest deelweis Hoer. Dogéint ass d'Schläimhaut ëmmer ouni Hoer.

Mat e puer Ausnamen (Handflächen, bannenzeg Säit vun de Fangeren, Suele vum Fouss, Broschtwaarzen, Lëpsen) wuessen Hoer op der gesamter baussenzeger Haut vum mënschleche Kierper. Beim Mënsch ënnerscheet een tëscht den Hoer um Kapp, den Hoer vum Baart, an de Kierperhoer.

D'Hoer vun den Déieren ginn normalerweis als Pelz bezeechent. Schof, Geessen an e puer aner Déieren hu gekrauselt Hoer, déi Woll genannt ginn. Aus der Woll gi vill Produkter hiergestallt, dorënner Gezei an Decken.

Mënschen an e puer aner Déieren hunn am Laf vun der Evolutioun vill Hoer verluer, an e puer Mamendéiere, wéi Elefanten a Walen, hu bal guer keng Hoer.

## Kuckt och
* Vibriss, Vibriss
* *[[Meng Hoer]]*
Nicolas Brosius

Den **Nicolas Brosius**, gebuer ..., a gestuerwen ..., war e Leidelenger Bauer, deen nom Friddensvertrag vu Campo-Formio de 17. Oktober 1797,  bei den éischte Gemengewalen ënnert dem *nouveau régime*, nom Prinzip vun der *République au Village,* als éischte Leidelenger Buergermeeschter mat 15 Stëmmen vun 21 Wieler gewielt gouf.

Den Nicolas Brosius huet de 25. August 1807 als Buergermeeschter demissionéiert, well hien zesumme mat sengem Brudder Mathias an d'Arméi vum Napoléon agetrueden ass.

## No him genannt
Zu Leideleng ass eng Strooss (Rue Nicolas-Brosius, L-3372) an der Industriezon "Am Bann" no him genannt ginn, do wou ë. a. och de Siège vu der Transportfirma *[[Arthur_Welter_(S.à_r.l.)|Arthur Welter]]* ass.
Nervenzell

Eng **Nervenzell**, respektiv en **Neuron** an der Fachsprooch, ass eng spezialiséiert Zell am Kierper vun den Déieren an de Mënschen. Si ass dofir zoustänneg, Reizer opzehuelen an d'Impulser vun den Nerve weiderzeginn an ze veraarbechten.

All d'Nervenzellen am Kierper bilden zesummen den Nervesystem.

## Um Spaweck
Nerv

En **Nerv** ass eng Struktur am Kierper vum Déier a vum Mënsch, déi als Leitung fir Reizer déngt. En Nerv besteet aus Nervefaseren, déi parallell verlafen an am Bindegeweebe leien.

Nerve gehéieren zum peripheren Nervesystem an déngen dem Informatiounsaustausch am Organismus.
Zentralen Nervesystem

Den **zentralen Nervesystem** oder **Zentralnervesystem** (kuerz: ZNS) ass den Deel vum Nervesystem, deen haaptsächlech aus dem Gehier an dem Réckemuerch besteet.

Den ZNS gëtt esou genannt, well d'Gehier Informatiounen aus der Peripherie vum Kierper empfänkt an integréiert, an d'Aktivitéit vun alle Kierperdeeler vu bal allen Zorte Villzeller koordinéiert a beaflosst. Et handelt sech ëm eng Struktur, déi aus Nerventissu besteet. Si ass geschützt vun de Schanken: d'Gehier vum Schiedel an d'Réckemuerch vum Wierbelkanal am Réckstrank.

Zesumme mam peripheren Nervesystem (PNS) spillt den zentralen Nervesystem eng wichteg Roll am Behuelen. Den ZNS an de PNS sinn topographesch ofgegrenzt, mee funktionell gesi si si keng eegestänneg Systemer.

## Kuckt och
* Verlängert Muerch
Peripheren Nervesystem

De **peripheren Nervesystem** (kuerz: PNS) ass den Deel vum Nervesystem, deen net zum Gehier an dem Réckemuerch, ALSO dem zentralen Nervesystem (ZNS), gehéiert. E läit baussent dem Schiedel an dem Wierbelkanal.

De PNS besteet aus Nerven a Ganglien. Seng Haaptfunktioun ass et, den zentralen Nervesystem mat de Glidder an den Organer ze verbannen, woubäi en am Weesentlechen als Relais tëscht dem Gehier an dem Réckemuerch an dem Rescht vum Kierper déngt. Am Géigesaz zum ZNS ass de PNS net duerch d'Wierbelsail oder de Schiedel geschützt.

Zesumme mam ZNS spillt de peripheren Nervesystem eng wichteg Roll am Behuelen. Den ZNS an de PNS sinn topographesch ofgegrenzt, mee funktionell gesi si si keng eegestänneg Systemer.

De peripheren Nervesystem léisst sech weider ënnerdeelen an de somateschen Nervesystem (willkürlechen Nervesystem) an an de vegetativen Nervesystem (och nach autonomen oder viszeralen Nervesystem genannt). De somateschen Nervesystem ass den Deel, deen d'Motorik vun der Skelettmuskulatur an domat déi willkürlech a reflektoresch Kierperaktioune steiert, dat heescht déi verschidde Muskele an de sensoreschen Input op Reizer vu bausse steiert. De vegetativen Nervesystem ass den Deel vum Nervesystem, deen der willkürlecher Kontroll entzunn ass, dat heescht de sech "autonom" verhält.

Et ënnerdeelt een de vegetativen Nervesystem an dräi Komponenten: de sympatheschen Nervesystem (Sympathikus), de parasympatheschen Nervesystem (Parasympathikus), den entereschen Nervesystem.

## Kuckt och
Änder (Apostel)

Den **Änder** (och nach **Andreas**, **André** oder **Andrew**), gebuer am Joer 6 viru Christus zu Bethsaida um um Séi Genesareth a gestuerwen den 30. November 60 zu Patras (an der haiteger Tierkei), war am Neien Testament en Apostel vum Jesus. Ëmgangssproochlech ass hien och als **Hellegen Änder / Andreas** bekannt.

Hie war de Brudder vum Simon Péitrus, deen och en Apostel war.

## Liewen a Legend

## Duerstellung
Den Änder gëtt gemenkerhand ouni Schong, mat Fësch a Seel an – zënter dem 14./15. Joerhonnert – dem X-fërmege Kräiz, dat no him genannt ass („Änderskräiz“) duergestallt.

## Veréierung
Dem Änder säin Dag ass an der réimesch-kathoulescher, an der evangeelescher Kierch gradewéi an den orthodoxe Kierchen déi nom julianischen Kalenner funktionéieren   den 30. November. An der georgesch-orthodoxer Kierch ass et den 12. Mee. 

Hien ass de Patréiner vu follgende Stied an/oder Länner: 

* Russland
* Rumänien
* Schottland
* Spuenien
* Griicheland
* Sizilien
* Nidderéisträich
* Bourgogne
* Achaia (Griicheland)
* Ravenna (Italien)
* Brescia (Italien)
* Amalfi (Italien)
* Bordeaux (Frankräich)
* Bruges (Belsch)
* Äerzdiözees vu Warmia / Ermland
* Diözees vun *Amalfi-Cava de' Tirreni*
* Patriarchat vu Bukarest

Hien ass och de Patréiner vun: 

* den orthodoxe Kierchen
* de Fëscher a Fëschhändler
* de Biergleit
* de Seelmécher
* de Metzler
* de Waasserdréier

an e gëtt ugebiet:

* fir eng Hellecht 
* fir e gutt Bestietnes
* géint Giicht
* géint Halswéi
* géint Krämp a
* géint Erysipelas („Andreaskrankheet“).

## Éierungen
Fir un den Änder z'erënneren, ass am Quartier Rollengergronn an der Stad Lëtzebuerg eng Strooss no him genannt: Val St André („Ändershiel “oder „Andreasgrënnchen“). 

## Kuckt och
* Lëscht vun de chrëschtlechen Hellegen
* Zwielef Apostelen

## Um Spaweck

* Den Änder am ökumeenesche Lexikon vun den Hellegen
Virus

E **Virus**, an der Méizuel **Virussen** oder **Viren**, ass e winzegen Deel aus organeschem Material, dat sech nëmmen an den Zelle vun de Liewewiese vermeere kann. Wann e Virus an eng lieweg Zell andréngt, fänkt déi Zell ("Wiertszell" genannt) un, vill Kopie vun deem urspréngleche Virus ze produzéieren. Virussen infizéieren all Forme vum Liewen, vun den Déieren, de Champignonen an de Planzen, bis hin zu Mikroorganisme wéi Bakteerien an Archaeën. Si kommen an allen Ekosystemer vir a sinn am Buedem, an der Loft an am Waasser dacks unzetreffen. D'Wëssenschaft, déi sech mat de Virusse befaasst, ass d'Virologie, en Deelgebitt vun der Mikrobiologie.

Virussen hunn eng relativ einfach Struktur. En eenzele Viruspartikel gëtt als **Virion** bezeechent an enthält ënnerlech genetescht Material. Dat besteet aus engem laangen DNA- oder RNA-Moleküll, dat Uweisunge fir d'Produktioun vu Proteinen enthält. E Virus huet ëmmer e Mantel aus Protein, de Kapsid, deen dat genetescht Material ëmgëtt a schützt. An e puer Fäll gëtt et och e baussenzege Mantel aus Lipiden, d'Virusenveloppe. Déi meescht Viren sinn esou kleng, datt si mat engem Liichtmikroskop net kënne gesi ginn, ronn 100 Mol méi kleng wéi déi meescht Bakteerien.

Virusse verbreede sech op ënnerschiddlech Weisen, zum Beispill iwwer ausgeotemt Aerosoler oder iwwer Vektore wéi Stiechmécken an Zecken. Fir Viren, déi an de Kierper andréngen, ze eliminéieren, hu Wierbeldéiere komplex Immunsystemer. E puer Virussen, déi fir de Mënsch geféierlech sinn, wéi zum Beispill Herpesvirussen oder HIV, kënnen dem Immunsystem entkommen. Et goufe verschidden Impfstoffer entwéckelt, fir Virusinfektiounen ze verhënneren. Dank erfollegräichen Impfstrategien konnten e puer berüchtegt Viruskrankheeten antëscht eradikéiert ginn.

## Kuckt och
* Mikrob
Péng

**Péng** oder **Wéi**, heiansdo och **Schmäerz** genannt, ass eng desagreabel sensoresch an emotionell Erfarung an e subjektiivt Empfannen, dat normalerweis mat enger Botschaft verbonnen ass. Déi Botschaft ass e Reiz, dee vum Nervesystem iwwerdroe gëtt.

Aus biologescher an evolutionärer Siicht si Péng eng Informatioun, déi et dem Bewosstsinn erméiglecht, d'Erfarung vum Zoustand vum Kierper ze maachen an dorop kënnen ze reagéieren. An der Medezin ginn et zwou Aarte vu Péng – déi akut an déi chronesch Péng:
* akut Péng entspriechen engem "Alarmsignal" vum Kierper, dat am Fall vun enger Menace op déi kierperlech Integritéit, sief et duerch en Trauma (Verbrennung, Wonn, Broch, Schock) oder duerch eng Krankheet, zu enger ugemoossener Reaktioun ureegt;
* chronesch Péng, also Péng, déi dauerhaft optrieden, gëllen selwer als Erkrankung.

Dat desagreabelt Gefill, dat net auszehale ka sinn, kënnt net onbedéngt zum Ausdrock. Fir et bei anere kënnen ze identifizéiere mussen d'Péng diagnostizéiert ginn. Dat geschitt, an deem ee sech op siichtbar Effekter bezitt, zum Beispill e reflexaartegt Zréckzéie vun de Glidder an den Extremitéite bei akutem Wéi, oder Verännerungen am Comportement, der Attitüd oder der Kierperhaltung bei chroneschem Wéi.

Et gi vill Behandlungsméiglechkeete géint Péng. Et gi weiderhi Studien zu dem Thema duerchgefouert, fir e bessert Verständnes ze kréien; besonnesch fir Wéi ze erkennen, wann et net zum Ausdrock kënnt. Bei Kanner komme Péng net ëmmer zum Ausdrock, a beim Puppelchen war et bis an d'spéit 20. Joerhonnert net offiziell unerkannt, datt se Péng kënnen hunn. Och am Déiereräich ass d'Identifizéierung vun de Péng e Sujet an der Fuerschung.

## Kuckt och
* Gesondheet
Hormonsystem

Den **Hormonsystem** oder **endokrinne System** ass e System am Kierper vun de méizellege Liewewiesen, deen aus spezialiséierten Organer, biologeschem Tissu an Zellgruppe besteet. E steiert komplex Kierperfunktiounen, wéi zum Beispill de Wuesstem an d'Fortplanzung, mat Hëllef vun den Hormoner.

Hormoner si Chemikalien, déi vun den endokrinnen Drüsen an de Bluttkreeslaf ofgi ginn. Vun do aus beaflosse si also d'Funktioun vun hirem Zilgeweebe, wat eng aner endokrinn Drüs oder en Endorgan ka sinn. Op déi Manéier erlaabt den Hormonsystem eng koordinéiert Kommunikatioun tëscht de verschiddenen Organer am Kierper.

Zum endokrinne System zielen ënner anerem d'Schilddrüs (*glandula thyroidea*), d'Nieweschilddrüs (*glandula parathyroidea*) an d'Niewenieren (*glandula suprarenalis*), nieft aneren Drüsen. Doriwwer eraus hu vill aner Organer oder Tissuen d'Fäegkeet, Hormoner ze produzéieren an auszeschëdden, dorënner den Hypothalamus, d'Liewer, d'Häerz, d'Haut, d'Skelettmuskulatur, de Mo, den Zwieleffangerdaarm an d'Keimdrüsen (Eeërstäck, Hoden).

Endokrinn Erkrankunge sinn d'Resultat vu Stéierunge vun den endokrinnen Drüsen, respektiv vun deenen hirem Zilgeweebe.
D'Endokrinologie ass d'Deelgebitt vun der Biologie an der Medezin, déi sech mam endokrinne System, senge Krankheeten a senge spezifesche Sekreter, den Hormoner, beschäftegt. Den endokrinne System huet eng enk funktionell Bezéiung zum Nervesystem. D'Neuroendokrinologie beschäftegt sech mat der Wiesselwierkung vun den zwee Systemer.

## Kuckt och
* Nervesystem
* Verdauungssystem

## Um Spaweck
Immunsystem

Den **Immunsystem ** ass en Netzwierk u biologesche Systemer, dat e Liewewiese viru Krankheete schützt. Et erkennt a reagéiert op vill Krankheetserreeger, vun de Virusse bis hinn zu de Parasitte wéi de Wierm, an och op Kriibszellen a frieme Géigestänn am Kierper, wéi Spläiteren. Den Immunsystem ënnerscheet all déi Elementer vum eegene, gesonde biologeschen Tissu vum Organismus.

Bei villen Aarte ginn et zwee grouss Ënnersystemer vum Immunsystem. Den ugebuerenen Immunsystem bitt eng virkonfiguréiert Reaktioun op eng breet Palett vu Situatiounen a Reizer. Den adaptiven Immunsystem liwwert eng moossgeschneidert Äntwert op all Reiz, an deems e léiert, Moleküller ze erkennen, deenen e virdru scho begéint ass. Béid Systemer gebrauche Moleküller an Zellen, fir hir Funktiounen ze erfëllen.

Bal all Organismus huet eng Aart Immunsystem. Bakterien hunn e rudimentären Immunsystem a Form vun Enzymer, déi viru Virusinfektioune schützen. Aner grondleeënd Immunmechanismussen hu sech an ale Planzen an Déieren entwéckelt a sinn an hire modernen Nokommen erhale bliwwen. Wierbeldéiere mat Gebéck, dorënner de Mënsch, hu komplex Ofwiermechanismussen. Dozou zielt d'Fäegkeet, sech unzepassen, fir Krankheetserreeger méi effizient ze erkennen. Déi adaptiv Immunitéit schaaft en immunologescht Gediechtnes, dat bei spéidere Begéinunge mat dem selwechte Krankheetserreeger zu enger verstäerkter Reaktioun féiert. Dee Prozess ass d'Grondlag vun der Impfung.

Eng Feelfunktioun vum Immunsystem kann Autoimmunerkrankungen, Entzündungskrankheeten a Kriibs verursaachen. Eng Immundefizienz oder Immunschwächt läit vir, wann den Immunsystem manner aktiv ass wéi normal, wat zu Infektioune féiert, déi ëmmer erëm kommen a liewensbedrolech kënne sinn. Beim Mënsch kann d'Immundefizienz d'Konsequenz vun enger genetesche Krankheet sinn, oder awer d'Konsequenz vun enger Viruserkrankung (zum Beispill HIV/AIDS). Et kann och d'Folleg vum Anhuele vu Medikamenter sinn, déi d'Immunsystem ënnerdrécken (Immunsuppressiva genannt).

D'Autoimmunitéit entsteet duerch en hyperaktiven Immunsystem, deen den normalen Tissu ugräift, wéi wann et sech dobäi ëm e friemen Organismus géif handelen. Zu den heefegsten Autoimmunerkrankungen zielen d'rheumatoid Arthritis, Typ-1-Diabeetes, Lupus souwéi d'Hashimoto-Thyreoiditis, déi zu enger chronescher Entzündung vun der Schilddrüs féiert.

Och d'allergesch Rhinite an déi saisonal Variant, den Heeschnapp, ginn duerch eng Iwwerreaktioun vum Immunsystem op Allergenen an der Loft provozéiert.

D'Immunologie ass d'Wëssenschaft, déi sech mam Immunsystem befaasst.

## Kuckt och
* Hormonsystem
* Nervesystem
* Verdauungssystem
Drüs

An der Anatomie ass eng **Drüs** (lat.: *glandula*) en Organ oder eng Zell am Kierper vum Déier, dat eng cheemesch Substanz produzéiert an entweder an de Bluttkreeslaf oder an eng Hiel vum Kierper oder un der baussenzeger Uewerfläch ofgëtt.

Drüse spillen eng entscheedend Rolle beim Oprechterhalen an der Reguléierung vu ville liewenswichtege Prozesser am Kierper.

Et ginn zwou Aarten Drüsen, déi jeeweils eng aner Aart vun der Sekretioun opweisen. **Endokrinn Drüsen** hu keng Kanäl, iwwer déi se hire Produit kënnen ausschëdden; si ginn hir Produkter (d'Hormoner) direkt an d'Tëscheraim of, wou si an de Bluttkreeslaf opgeholl ginn. Wichteg endokrinn Drüsen am mënschleche Kierper sinn zum Beispill d'Schilddrüse an d'Nieweschilddrüsen. **Exokrinn Drüsen** schëdden hir Produkter iwwer e Kanal an eng Kierperhiel oder op déi baussenzeg Uewerfläch. Beispiller heifir sinn d'Schweesdrüsen an der Haut, d'Speicheldrüsen am Verdauungstrakt, d'Bronchialdrüsen an den Otemweeër, d'Tréinendrüsen an d'Prostatt.

## Um Spaweck
Sënn (Physiologie)

Als **Sënn** bezeechent ee bei engem Liewewiesen déi physiologesche Perceptioun vun der Ëmwelt mat engem Sënnesorgan.

Obwuel an e puer Kulturen traditionell fënnef mënschlech Sënner identifizéiert goufen (nämlech Kucken, Richen, Taaschten, Schmaachen an Héieren), ginn der haut vill weider unerkannt, wéi zum Beispill de Gläichgewiichtssënn oder d'Empfanne vu Péng. Déi vun net-mënschlechen Organismusse gebraucht Sënner sinn an hirer Diversitéit an Zuel souguer nach méi grouss. 

Beim Empfanne vun de Sënner huelen d'Sënnesorganer verschidde Reizer, wéi zum Beispill e Geräisch oder e Geroch op, a wandele s'an eng Form ëm, déi vum Gehier verstane ka ginn. Dat ass fir bal all Aspekt vun der Perceptioun, dem Behuelen an dem Denke vun engem Organismus vu grondleeënder Bedeitung.
## Um Spaweck
Sënn

Sënn steet fir:
* Sënn (Philosophie), e philosophescht Konzept
* Sënn (Physiologie), d'Perceptioun duerch e Sënnesorgan
* Sënn (Relioun), d'Iwwertriede vu reliéise Virschrëften
Théiwes (Apostel)

Den **Théiwes** (och nach **Matthäus**, **Mat(t)hieu **oder **Mat(t)hew**), gebuer uganks vum 1. Joerhonnert a Galiläa a gestuerwen am Joer 74 an Egypten, war am Neien Testament en Apostel vum Jesus. Ëmgangssproochlech ass hien och als **Hellegen Théiwes** bekannt.

## Liewen a Legend

## Duerstellung
Den Théiwes gëtt gemenkerhand als Mënsch oder Engel duergestallt; seng Attributer sinn e Schwäert an / oder e Portmonni.

## Veréierung
Dem Théiwes säin Dag ass an der réimesch-kathoulescher, an der evangeelescher Kierch gradewéi an der anglikanescher Kierch den 21. September; an der orthodoxer Kierch ass et de 16. November. 

Hien ass de Patréiner vu Salerno (Italien) an och vun de Bankmataarbechter, de Finanz-, Steier- an Douanesbeamten, de Geldwiessler an de Comptabelen.

Hie gëtt fir de Mëllechfloss bei de Fraen, géint onheelbar Krankheeten a géint den Alkoholismus ugebiet.

## Éierungen
Fir un den Théiwes z'erënneren, ass am Quartier Pafendall an der Stad Lëtzebuerg eng Strooss no him genannt: Rue St Mathieu.

## Kuckt och
* Lëscht vun de chrëschtlechen Hellegen
* Zwielef Apostelen
* Théiweskierch am Pafendall
* Théiwesbuer

## Um Spaweck

* De Théiwes am ökumeenesche Lexikon vun den Hellegen
Minett Biosphärereservat

D****' ( *Minett Biosphere Reserve*) ass zënter dem 28. Oktober 2020 ee vun der UNESCO unerkannt Biosphärereservat an der Minettsgéigend zu Lëtzebuerg. D'Reservat engagéiert sech ë.&nbsp;a. fir den natierleche Räichtum z'erhalen a fir mat enger energeetescher an ekologescher Transitioun eng nohalteg Entwécklung z'erreechen.  

D'Reservat huet eng Fläch vun 20.065 Hektar a läit um Territoire vun de Gemenge Käerjeng, Suessem, Monnerech, Schëffleng, Beetebuerg, Diddeleng, Keel, Rëmeleng an Esch-Uelzecht.

## Geologie an Topographie

## Ekologie

## Kuckt och

* iNaturalist

## Um Spaweck

* Internetsäit vum Minett Biosphärereservat
Wierm

**Wierm** (Eenzuel: *Wuerm*) ass d'Bezeechnung fir eng ganz Rei wierbellos Déieren, déi nëmme wäitleefeg matenee Famill sinn. Si zeechne sech duerch e laanggestreckten, schlauchfërmege Kierperbau aus.

Ursprénglech goufen an der Zoologie all d'Déieren an där Form wéinst hire baussenzege Charakteristike an der Klass vun de Wierm (lat.: *Vermes*) zesummegefaasst, sou wéi zum Beispill vum Carl von Linné. Am Mëttelalter war e Wuerm d'Bezeechnung fir all d'Gedéiesch, dat keng Féiss huet a sech fortbeweegt, andeems et iwwer de Buedem kraucht. 

Well déi verschidde wuermfërmeg Déierenaarten awer nëmme wäitleefeg matenee Famill sinn an eng komplett aner Anatomie a Morphologie kënnen hunn, gouf déi Iddi opginn. Trotzdeem gëtt d'Zesummefaassung "Wierm" nach an e puer wëssenschaftleche Kontexter weider gebraucht, zum Beispill an der Medezin bei Wuermerkrankungen oder an der Biologie bei der Beschreiwung vun deem, wat aner Déiere friessen.
## Um Spaweck
Nerventissu

**Nerventissu** oder **Nervegeweebe** ass ee wichtege biologeschen Tissu am Kierper vum Mënsch a vun villen Déieren. Et bilt d'Grondlag vum Nervesystem. Seng Aufgab ass et, Signal tëscht de verschiddene Kierperstrukturen ze iwwerdroen.

Et besteet aus zwou Zellklassen: den Nervenzellen (Neuronen), déi fir dat eigentlecht Iwwerdroe vun de Signaler verantwortlech sinn, an d'Gliazellen, déi an hirer Gesamtheet d'Neuroglia bilden an ënner anerem fir d'Ernierung vun den Nervenzelle verantwortlech sinn. Am Nervesystem bilden d'Nervenzellen an d'Gliazellen eng enk funktionell Entitéit.

Den Nerventissu gëllt als permanenten Tissu, well e sech am Vergläich mat aneren Geweebetyppen nëmme beschränkt regeneréiere kann.
The Great Race

**The Great Race** ass en US-amerikanesche Film vum Blake Edwards aus dem Joer 1965 mam Jack Lemmon am Tony Curtis an den Haaptrollen. 

## Ëm wat geet et am Film?
Am Ufank vum 20. Joerhonnert bedeelegen sech de Professer Fate an de Leslie Galant un enger Autoscourse vun New-York op Paräis.

## Um Spaweck
Wonn

Eng **Wonn** ass eng Beschiedegung vum liewege biologeschen Tissu vum Kierper vun engem Déier oder dem Mënsch. Dat ka baussenzegen Tissu sinn (d'Haut) oder bannenzegen Tissu (d'Schläimhaut oder Organer). Si kënnen dat plëtzlecht Resultat vun direkter baussenzeger Gewalt sinn (mechanesch, thermesch, chemesch), oder sech am Laf vun der Zäit opgrond vu Krankheetsprozesser wéi Diabeetes oder enger immunologescher Erkrankung entwéckelen.

Wonne kënne ganz ënnerschiddlech ausgesinn. Dat hänkt vun der Lokalisatioun vun der Wonn of, dem Verletzungsmechanismus, der Déift vun der Verletzung, dem Zäitpunkt vum Optrieden an der Sterilitéit vun der Wonn. D'Behandlungsstrategië fir Wonnen variéiere jee no Klassifizéierung vun der Wonn. Dofir ass et wichteg, datt Wonne vun enger medezinesche Fachkraaft grëndlech ënnersicht ginn, fir en ugemoossenen Traitement ze garantéieren. 

An der normaler Physiologie duerchlafen all Wonnen eng Rei Etappe wärend dem Heelungsprozess. Dozou gehéieren ënner anerem d'Hemostase, bei där d'Bluddungen aus de Bluttgefäässer zum Stoe kommen, d'Entzündung, an d'Reparatiounsphas. 

Den Alter vum Liewewiesen, d'Sauerstoffversuergung vum Tissu, Stress, Gronderkrankungen a bestëmmt Medikamenter sinn nëmmen e puer vu ville Facteuren, vun dene bekannt ass, dat si d'Vitess vun der Wondheelung beaflossen.

## Kuckt och
* Verletzung
* Roff
## Um Spaweck
L'homme de Rio

**L'homme de Rio** ass e franséisch-italieenesche Film vum Philippe de Broca aus dem Joer 1964 mam Jean-Paul Belmondo an der Françoise Dorléac an den Haaptrollen. 

## Ëm wat geet et am Film?
Dem Adrien muss bis a Brasilie reese fir seng zu Paräis entfouert Frëndinrëmzefannen.

## Um Spaweck
Der Kongreß amüsiert sich

** Der Kongreß amüsiert sich** ass en däitsch-franséisch-éisträichesche Film vum Géza von Radványi aus dem Joer 1966 mam Curd Jürgens an der Lilli Palmer an den Haaptrollen.

## Ëm wat geet et am Film?
De Film spillt ëm de Wiener Kongress an de Joren 1814-1815.

## Um Spaweck
Schwarzer Markt der Liebe

**Schwarzer Markt der Liebe** ass en däitsche Film vum Ernst Hofbauer aus dem Joer 1966 mat der Astrid Frank an der Uta Levka an den Haaptrollen. 

## Ëm wat geet et am Film?

## Um Spaweck
Häerzschlag

**Häerzschlag** steet fir:
* d'Kontraktioun vum Häerz, kuckt Häerzfrequenz
* ëmgangssproochlech fir den Häerzinfarkt
Geschlechtsorgan

E **Geschlechtsorgan** (lat.: *organum genitale*), **Fortplanzungsorgan** oder **Reproduktiounsorgan**, bei den Déieren an dem Mënsch och nach **Sexualorgan**, **Geschlechtsdeel**, **Genital**, oder einfach **Geschlecht** genannt, ass en Organ vun de Liewewiesen mat zwee oder méi Geschlechter. Seng Funktioun steet am Zesummenhang mat der Fortplanzung.

## Geschlechtsorganer jee no Liewewiesen
### Beim Mënsch
 
Beim Mënsch ënnerscheet een tëscht de baussenzege Geschlechtsorganer (bei der Fra sinn dat d'Vulva a beim Mann de Penis an de Skrotum) an de bannenzege Geschlechtsorganer (bei der Fra zum Beispill de Vagin an den Uterus a beim Mann d'Hoden).

### Déieren

### Planzen

## Kuckt och
Gräfin Mariza (Film 1958)

**Gräfin Mariza** ass en däitsche Film vum Rudolf Schündler aus dem Joer 1958 mam Rudolf Schock an der Christine Görner an den Haaptrollen.

## Ëm wat geet et am Film?

## Um Spaweck
filmportal.de
Das sündige Dorf (Film 1966)

** Das sündige Dorf** ass en däitsche Film vum Werner Jacobs aus dem Joer 1966 mam Thomas Alder a mat der Hannelore Auer an den Haaptrollen.

## Ëm wat geet et am Film?

## Um Spaweck
Rails Into Laramie

** Rails Into Laramie** ass en US-amerikanesche Film vum Jesse Hibbs aus dem Joer 1954 mam John Payne a mat der Mari Blanchard an den Haaptrollen. 

## Ëm wat geet et am Film?
De Sergeant Jefferson Harder muss ënnersiche firwat et mam Bau vun der Eisebunn zu Laramie net weidergeet...

## Um Spaweck
Kichekraut

E **Kichekraut** oder einfach **Kraut**, dacks an der Méizuel **Kichekraider** oder **Kraider** gebraucht, ass eng Planz, där hir Blieder a Bléien - entweder frësch oder gedréchent - als Gewierz gebraucht gëtt. Et muss sech dobäi net ëm e Kraut am botanesche Sënn handelen.

Och wann d'Kichekraider zu de Gewierzer zielen, gëtt dacks vun de "Kraider a Gewierzer" geschwat, fir se besser vun der Gewierzer ofzegrenzen, déi aus Som, Friichten, Schuel, Wuerzelen, asw., hiergestallt ginn. Kichekraider ginn entweder eenzel oder als Kraidermëschung (zum Beispill *Herbes de Provence* oder *Bouquet garni*) gebraucht.

Geleefeg Kraider an der europäescher Kiche si Basilikum, Bounekraitchen, Bratzel, Dëll, Estragon, Oregano, Peffermënz, Péiterséileg, Rosmarin, Thymian.
## Um Spaweck
Cheyenne Autumn

**Cheyenne Autumn** ass en US-amerikanesche Film vum John Ford aus dem Joer 1964 mam Richard Widmark an der Carroll Baker an den Haaptrollen.

## Ëm wat geet et am Film?

## Um Spaweck
Faites vos jeux, mesdames

** Faites vos jeux, mesdames** ass e franséisch-spuenesche Film vum Marcel Ophüls aus dem Joer 1965 mam Eddie Constantine an der Nelly Benedetti an den Haaptrollen.

## Ëm wat geet et am Film?

## Um Spaweck
The Thin Red Line (Film 1964)

**The Thin Red Line** ass en US-amerikanesche Film vum Andrew Marton aus dem Joer 1964 mam Keir Dullea am Jack Warden an den Haaptrollen nom Roman *The Thin Red Line* vum James Jones. 

## Ëm wat geet et am Film?

## Um Spaweck
Ambush Bay

**Ambush Bay** ass en US-amerikanesche Film vum Ron Winston aus dem Joer 1966 mam Hugh O'Brian am Mickey Rooney an den Haaptrollen. 

## Ëm wat geet et am Film?

## Um Spaweck
Irma la Douce

**Irma la Douce** ass en US-amerikanesche Film vum Billy Wilder aus dem Joer 1963 mam Jack Lemmon an der Shirley MacLaine an den Haaptrollen.

## Ëm wat geet et am Film?
Den Nestor Patou, e jonke Polizist, fänkt um Policebureau an der *Rue Casanova* am Paräisser Quartier vun den Halen un. Ambitiéis, wéi en ass, léisst e gläich emol sämtlech Prostituéiert vun do samt hire Cliente festhuelen. Leider ass dodrënner och säi Chef, an de Patou gëtt suspendéiert. Hie mécht Bekanntschaft mat der Irma la Douce, a gëtt Zeien, wéi där hiren Zouhälter se schlecht behandelt. Hie spréngt hir zur Hëllef, a gewënnt - éischter zoufälleg - eng Kläpperei mam Zouhälter, soudatt déi Roll op hien iwwergeet. Well en net verdréit, datt d'Irma sech mat anere Männer ofgëtt, verkleet hie sech als e räiche, mysteriéise *Lord X*, a bezillt dem Irma all Kéiers en décke Batz Geld, just fir Kaart mat him ze spillen, fir datt et net méi op aner Clienten ugewisen ass. Fir selwer un déi Suen ze kommen, muss de Patou nuets als *Fort* an den Hale wudderen, soudatt en ëmmer méi däitsch gëtt. Dem Irma kënnt dat louche vir...

## Um Spaweck
Los pistoleros de Arizona

**Los pistoleros de Arizona** ass en US-amerikanesche Film vum Alfonso Balcázar aus dem Joer 1965 mam Robert Woods a mat der Maria Sebaldt an den Haaptrollen.

## Ëm wat geet et am Film?

## Um Spaweck
Baronessen fra benzintanken

**Baronessen fra benzintanken** ass en dänesche Film vun der Annelise Reenberg aus dem Joer 1960 mat der Ghita Nørby an der Maria Garland an den Haaptrollen. 

## Ëm wat geet et am Film?

## Um Spaweck
Sperrbezirk (Film)

**Sperrbezirk** ass en däitsche Film vum Will Tremper aus dem Joer 1966 mam Harald Leipnitz an der Suzanne Roquette an den Haaptrollen. 

## Ëm wat geet et am Film?

## Um Spaweck
Le gentleman de Cocody

** Le Gentleman de Cocody** ass e franséisch-italieenesche Film vum Christian-Jaque aus dem Joer 1965 mam Jean Marais an der Liselotte Pulver an den Haaptrollen.

## Ëm wat geet et am Film?

## Um Spaweck
Ruf der Wälder

**Ruf der Wälder** ass en éisträichesche Film vum Franz Antel aus dem Joer 1965 mam Hans-Jürgen Bäumler a Mario Girotti an den Haaptrollen.

## Ëm wat geet et am Film?

## Um Spaweck
The Bohemian Girl

** The Bohemian Girl** ass en US-amerikanesche Film vum James W. Horne am Charles Rogers aus dem Joer 1936 mam Stan Laurel an Oliver Hardy an den Haaptrollen.

## Ëm wat geet et am Film?

## Um Spaweck
Beau Geste (Film 1966)

**Beau Geste** ass en US-amerikanesche Film vum Douglas Heyes aus dem Joer 1966 mam Guy Stockwell am Doug McClure an den Haaptrollen nom Roman *Beau Geste* vum P. C. Wren

## Ëm wat geet et am Film?

## Um Spaweck