open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Amenthes (Gradsecteur)

De Gradsecteur **Amenthes** gehéiert zu den 30 Gradfelder vum Mars déi vum USGS festgeluecht goufen. D'Nummer ass MC-14, d'Gradfeld ëmfaasst d'Gebitt vun 225° bis 270° westlech Längt a vun 0° bis 30° südlech Breet.

Den Numm staamt vun Amenthes, dem Räich vum Doud aus der alegyptescher Mythologie. Am Gradfeld läit de d'Isidis-Baseng, eng Plaz, wou vum Mars Reconnaissance Orbiter Magnesiumkarbonat fonnt gouf. Dëst Mineral weist un, datt et do Waasser gouf an datt dat net sauer/saierhalteg war. De Lander Beagle 2 sollt am Dezember 2003 am ëstlechen Deel vum Isidis Planitia landen, awer de Kontakt goung bei der Landung verluer. Am Januar 2015 huet d'NASA gemellt, datt de Beagle 2 do () fonnt gouf.

## Kuckt och

* Lëscht vu Gradsecteuren um Mars

## Um Spaweck
Syrtis Major (Gradsecteur)

De Gradsecteur **Syrtis Major** gehéiert zu den 30 Gradfelder vum Mars déi vum USGS festgeluecht goufen. D'Nummer ass MC-13, d'Gradfeld ëmfaasst d'Gebitt vun 270° bis 315° westlech Längt a vun 0° bis 30° südlech Breet.

Syrtis Majorass ass en ale Schichtvulkan mat engem zentralen Dall an Nord-Süd-Richtung. Am Gradsecteur leien d'Calderae vum Meroe Patera a vum Nili Patera. Den Numm kënnt vun enger Albedoformatioun um Mars, déi nom Golf vu Sirte genannt gouf.

## Kuckt och

* Lëscht vu Gradsecteuren um Mars

## Um Spaweck
Elysium (Gradsecteur)

De Gradsecteur **Elysium** gehéiert zu den 30 Gradfelder vum Mars déi vum USGS festgeluecht goufen. D'Nummer ass MC-15, d'Gradfeld ëmfaasst d'Gebitt vun 180° bis 225° westlech Längt a vun 0° bis 30° südlech Breet.

Elysium huet en ettlech Vulkaner, ënner anerem den Elysium Mons an den Albor Tholus an e Flossdall, mam Numm Athabasca Valles, deen eventuell de jéngsten um Mars kéint sinn. Am Süden, an der Géigend vum Lethe Valles an Athabasca Valles kéint emol e Séi existéiert hunn.

Den Numm kënnt vun enger Albedoformatioun um Mars, d'Géigend gouf nom Elysium aus der griichescher Mythologie, genannt.

## Kuckt och

* Lëscht vu Gradsecteuren um Mars

## Um Spaweck

* DLR: Ungewöhnliche Fließstrukturen in den Phlegra Montes 2. Dezember 2011
* DLR: Vom Klimawandel geprägt - der Süden der Phlegra Montes auf dem Mars 19. Februar 2015
Conrad Glass

De **Conrad "Connie" Glass**, , gebuer den 20. Januar 1961 op Tristan da Cunha, ass en tristanesche Polizist, Politiker an Auteur.

Hien huet ënner anerem an der lokaler Fëschfabrick an am Supermarché geschafft. Vun 1986 bis 87 war de Glass op St. Helena am Saint Helena Police Service an zanter den 1990er ass hie Polizist op Tristan da Cunha. 1998 krut hie de Grad vum Inspekter. Vun 2007 bis 2010 war hien den Chief Islander vun der Insel (Tristan da Cunha's Chief Islander).

Zanter méi wéi 25 Joer ass de Conrad Glass (Stand: 2015) den eenzegen aktive Polizist op Tristan da Cunha, deem entleeënsten Archipel op der Äerd mat ronn 250 Awunner a bal ouni Kriminalitéit.

Hien ass och bekannt als den Auteur vum Buch iwwer seng Heemechtsinsel, *Rockhopper Copper* (2005). Faktesch ass de Glass den éischte Schrëftsteller bei den Tristaner.
## ´Gielercher
*  Member vum *Order of the British Empire* (2011).
Thymus oehmianus

D***'Thymus oehmianus*** ass eng Bléieplanzenaart aus der Gattung vun den Teimerjännerchersplanzen (*Thymus*) aus der Famill vun de Lëpsebléieplanzen (Lamiaceae).

Et ass eng Reliktaart déi am Norde vun der Republik Nordmazedonien endeemesch ass an hiert Verbreedungsgebitt ass just op d'Schlucht Matka am Dall vum Floss Treska limitéiert. Si wiisst op Fielsen. D'Planz ass ganz rar, mat enger ganz klenger Populatioun. Se gëtt souguer 1997 vun der IUCN als *ausgestuerwen* (EX) aklasséiert, allerdéngs ass déi Informatioun héchstwahrscheinlech net wouer. D**Thymus oehmianus'' steet an Nordmazedonien ënner Naturschutz.

D**Thymus oehmianus'' ass ronn 5–15&nbsp;cm héich. D'Blieder sinn 0,8–1,2&nbsp;cm laang, breet an oval. D'Blumme si rosa-purpurrout, bis 0,6&nbsp;cm laang. D'Planz blitt am Summer.

Se gouf 1938 beschriwwen.
Schleisen um Canal du Midi

An dëser Lëscht sinn d'Schleise vum Canal du Midi vu Westen no Osten, d.&nbsp;h. vun Toulouse op Sète opgezielt. D'Schleise vun 1 bis 18 gi biergop an déi vun 19 bis 86 gi biergof. Schleisen déi direkt hannernee stinn ginn als eng gezielt awer Zuel vun de Schleisekummeren ass uginn.
Canal du Midi

De **Canal du Midi** ass e Kanal a Frankräich, deen Toulouse (Port de l'Embouchure) mat Marseillan an dann iwwer den Étang de Thau mat Sète verbënnt, wou en Uschloss un de Kanal vum Rhône op Sète huet.

E gouf am 17. Joerhonnert gebaut an huet dunn als dee gréisste Schantje vu Frankräich gegollt. Am Ufank housch e *Canal royal en Languedoc*; säin haitegen Numm krut e bei der Franséischer Revolutioun. Am 19. Joerhonnert krut en zu Toulouse Uschloss un de Canal latéral à la Garonne, dee laanscht d'Garonne bis op Bordeaux, an domat bis bei den Atlantik geet. Déi zwéi Kanäl zesumme ginn och alt Canal des Deux-Mers genannt.

De Canal du Midi gouf vum Pierre-Paul Riquet entworf, an tëscht 1666 a 1681 ënner senger Opsiicht gebaut.

En ass 241&nbsp;km laang a geet duerch d'Departementer Hérault, Aude an Haute-Garonne. Et ass e Scheetkanal deem säi Scheetbaseng mam Hafe vu Ségala op enger Héicht vun 193 m um Seuil de Narouze, 51,6&nbsp;km (*Écluse de l'Océan*) vun Toulouse, resp. 184&nbsp;km (*Écluse de la Méditerranée*) vu Marseillan ewech ass. E gouf an den ënneschten Deeler am Freycinet-Gabarit gebaut, wat haut der CEMT-Klass 1 fir Schëffer entsprécht. D'Schleisen um mëttelsten Deel tëscht der *Écluse du Sanglier* an der *Écluse d'Argens* goufen allerdéngs an engem reduzéierte Gabarit mat Längte vun 30,00 m a Breete vu 5,60 m a 5,45 m fir déi vu Saint-Martin gebaut. Den Déifgang ass 1,20 Meter.

De Canal du Midi ass ee vun den eelste Kanäl an Europa, deen haut nach a Betrib ass. E gouf 1996 op d'Lëscht vun de Weltkulturierwe vun der Unesco agedroen. Ausser datt de Kanal op der Unescolëscht steet, stinn eng Hellewull Gebaier an aner Konstruktiounen um a laanscht de Kanal op der Lëscht vu geschützte Monumenter a Frankräich.

E gëtt haut just nach vu Fräizäitschëffer benotzt.

## Biller

Ventenac-en-Minervois Aqueduc du Répudre AL24.jpg|Eng Kanalbréck bei Ventenac-en-Minervois
11190-001 La Redorte.jpg|Den Iwwerlaf um Argent-Double bei La Redorte
Scheitelhaltung Naurouze P1060263.jpg|De Scheetbaseng bei Montferrand 


## Literatur
* L.T.C. Rolt: *From sea to sea. The Canal du midi*. Allen Lane, London 1973, ISBN 0-7139-0471-2.
* Jean-Denis Bergasse: *Le Canal du Midi*. 4 volumes. Vol I: *Pierre-Paul Riquet et le Canal du Midi dans les arts et la littérature*. Vol. II: *Le Canal du Midi – trois siècles de batellerie et de voyages*. Vol. III: *Le Canal du Midi – des siècles d'aventure humaine*. Vol. IV: *Le Canal du Midi – grands moments et grands sites; les canaux de Briare et du Lez-Roissy*. Cessenon: Bergasse, 1982–1985.
* Jacques Morand: *Der Canal du Midi und Pierre-Paul Riquet. Die Geschichte des „Canal royal en Languedoc“.* Edisud, Aix-en-Provence 1993, ISBN 2-85744-850-3.
* Michel Cotte: *Le Canal du Midi – „Merveille de Europe“.* Belin-Herscher, 2003, ISBN 2-7011-2933-8.
* Bernd-Wilfried Kießler: *Canal du Midi.* 5. Auflage 2008, Verlag Edition Maritim, Hamburg, ISBN 3-89225-172-X.
* Chandra Mukerji: *Impossible Engineering. Technology and Terrioriality on the Canal du Midi.* Princeton 2009, ISBN 978-0-691-14032-2.

## Kuckt och
* Lëscht vun de Weltierwen (Europa)
* Schleisen um Canal du Midi

## Um Spaweck
Festuca galicicae

D***'Festuca galicicae*** ass eng Bléieplanzenaart aus der Gattung *[[Festuca]]* aus der Famill vun de Séissgrieser (Poaceae). Se gouf 1978 beschriwwen.

D'Aart ass an Nordmazedonien endeemesch, a wiisst nëmmen op dem Bierg Galičica, déi op der Grenz mat Albanien, südlech vun der Stad Ohrid läit.

Et ass eng méijähreg Planz. De Still ass 40–65&nbsp;cm laang, d'Blieder si filiform, gespëtzt an d'Inflorenz ass eng eenzel Panicula, déi 6–8&nbsp;cm laang ass. D'Fruucht ass en obovate Karyops.
Festuca costei

D***'Festuca costei*** ass eng Bléieplanzenaart aus der Gattung *[[Festuca]]* aus der Famill vun de Séissgrieser (Poaceae). Se gouf 1978 beschriwwen.

D'Verbreedungsgebitt vun der *Festuca costei* läit vun der Belsch a vu Lëtzebuerg bis Zentralspuenien a bis Emilia-Romagna (Norditalien), inklusiv och Frankräich an d'Schwäiz.

D'Planz ass 30–43&nbsp;cm héich. D'Inflorenz ass eng déck Panicula mat grénge Blummen.

D'Chromosomenzuel: 2n=28.

## Um Spaweck
Festuca exaristata

D***'Festuca exaristata*** ass eng Bléieplanzenaart aus der Gattung *[[Festuca]]* aus der Famill vun de Séissgrieser (Poaceae). Se gouf 1986 vum russesche Biolog Jewgeni Alexejew beschriwwen.

D'Aart ass am Lesotho endeemesch.

Eng méijähreg Planz. D'Stiller sinn 20–35&nbsp;cm laang. D'Inflorenz ass eng kuerz Panicula mat einsamer Spicula (épillet) vun enger lanzettlecher Form, mat dräi fruchtbare Blummen.
Baluran-Nationalpark

De **Baluran-Nationalpark ** ass en Nationalpark op der Insel Java, an der indoneesescher Provënz Ost-Java, um nord-ëstleche Wupp vun der Insel, no bei den Insele Bali and Madura. En ass eng 250&nbsp;km² grouss a gouf 1980 gegrënnt.

Den héchste Punkt am Park ass de Mount Baluran (1.247 Meter), e fréiere Vulkan. 40&nbsp;% vum Park sinn tropesch Reebëscher mat Mangroven, Séisswaassersumpfen a Küsteëscher, virun allem am Süde vum Park ronderëm de *Gunung Bauran*. Den nërdlechen Deel huet eng Savannelandschaft.

## Flora a Fauna
Et goufen iwwer 440 Planzenaarten do nogewisen, sou wéi 26 Mamendéierenaarten, dorënner de Banteng, de Waasserbüffel an de Leopard, an 150 Vullenaarten.

## Um Spaweck
*
* Baluran National Park (englisch)
Festuca pohleana

D***'Festuca pohleana*** ass eng Bléieplanzenaart aus der Gattung *[[Festuca]]* aus der Famill vun de Séissgrieser (Poaceae). Se gouf 1973 vum russesche Biolog Jewgeni Alexejew beschriwwen.

D'Aart ass am Norde vum europäeschen Deel vu Russland endeemesch. D'Verbreedungsgebitt läit an der Republik Komi (un den Uwänner vun de Flëss Petschora an Ussa) an am Oblast Swerdlowsk (op dem Bierg Denejkin Kamen). Si wiisst op Fielsen an a kallekhaltege Biedem. Dës ass eng rar Planz, déi an der Komi-Regioun ënner Naturschutz steet.

Eng méijähreg Planz. D'Stiller sinn 20–30&nbsp;cm laang, dënn, meeschtens glat. D'Blieder si vill méi kuerz wéi d'Stiller. D'Inflorenz ass eng Panicula, 2–8&nbsp;cm laang mat Spiculaen (épillets) 0,5–0,6&nbsp;cm laang. D*'Festuca pohleana* blitt am Juni, d'Period vun der Fruktifikatioun ass am Juli.
Aira scoparia

D***'Aira scoparia*** ass eng Bléieplanzenaart aus der Gattung *[[Aira]]* aus der Famill vun de Séissgrieser (Poaceae). Se gouf 1904 vum kroatesche Biolog Lujo (Lucien) Adamović beschriwwen.

D'Aart ass an der Géigend vun der nordmazedonescher Stad Bitola endeemesch.

Eng eejähreg Planz. D'Stiller si staark, 3–40&nbsp;cm laang. D'Blieder si gewéinlech filiform. D'Inflorenz ass eng oval Panicula, 1–12&nbsp;cm laang.
Viola arsenica

D***'Viola arsenica*** ass eng Bléieplanzenaart aus der Gattung vun de Vioulen (*Viola*) aus der Famill vun de Viouleplanzen (Violaceae). Se gouf 1894 vum éisträichesche Biolog Günther Beck beschriwwen.

D'Aart ass am Süde vun Nordmazedonien endeemesch. Hiert Verbreedungsgebitt läit nëmmen an der Oflagerung Alšar (Allchar) op der Grenz mat Griicheland, 40&nbsp;km südwestlech vun der Stad Prilep. D'Biedem vun Alšar hu vill Arsen, Antimon, Thallium an anerer Schwéierelementer. Deemno ass d*Viola arsenica* eng Extremophilenaart, an huet se d'Plaze mat engem grousse Gehalt vun Arsen léiwer (cf. de wëssenschaftlechen Numm). D'Aart ass awer net eemoleg an dëser Hiisicht : d*[[Viola allchariensis]]* an d*'Viola tricolor* subsp. *macedonica* sinn och "Arsenophilen" a wuessen och an dësem Gebitt. Arsen akkumuléiert gréisstendeels an der Wuerzel vun der *V. arsenica*.

De Stamm ass bis 20&nbsp;cm héich. D'Blieder sinn hellgréng, vun enger ovaler oder bal häerzfërmeger Form. D'Blumme si giel oder (rar) violett mat breete Bléiebleider. D'Planz blitt am Mee oder am Fréisummer.

D'Chromosomenzuel : 2n=20.
Oleg Alexandrowitsch Iwanow

Den **Oleg Alexandrowitsch Iwanow** (op Russesch: Олег Александрович Иванов), gebuer de 4. August 1986 zu Moskau, ass e russesche Foussballspiller op der Mëttelfeld-Positioun.

Zanter 2002 huet den Iwanow a russesche Foussballclibb Spartak Moskau, Chimki, Kuban Krasnodar, Krylja Sowetow Samara a Rostow gespillt an zanter 2012 ass hien e Spiller vum Grosnyer FK Terek (haut Achmat Grosny).

2015 huet hien an der russescher Foussballnationalekipp debutéiert, an huet fënnefmol a senger Nationalekipp gespillt.

## Um Spaweck
Alexei Sergejewitsch Ionow

Den **Alexei Sergejewitsch Ionow** (op Russesch: Алексей Сергеевич Ионов), gebuer den 18. Februar 1989 zu Kingissepp am Oblast Leningrad, ass e russesche Foussballspiller op der Mëttelfeld-Positioun.

Zanter 2008 huet hien a russesche Foussballclibb, ënner anerem am Senit St. Péitersbuerg, an der Kuban Krasnodar, am Anji Machatschkala, am FK Dinamo Moskau gespillt, an zanter 2017 ass den Alexei Ionow e Spiller vum FK Rostow.

Zanter 2011 spillt den Ionow an der russescher Foussballnationalekipp.

## Um Spaweck
Oleg Iwanow

Et gëtt verschidde Persounen déi **Oleg [[Iwanow]]** heeschen:
* Oleg Alexandrowitsch Iwanow (* 1986), e russesche Foussballspiller.
* Oleg Borissowitsch Iwanow (* 1947), e russesche Komponist.
* Oleg Borissowitsch Iwanow (1962–1982), e russeschen Zaldot.
* Oleg Walentinowitsch Iwanow (* 1962), e russesche Kulturwëssenschaftler.
Thymus skopjensis

D***'Thymus skopjensis*** ass eng Bléieplanzenaart aus der Gattung vun den Teimerjännerchersplanzen (*Thymus*) aus der Famill vun de Lëpsebléieplanzen (Lamiaceae). Se gouf 1938 vun den nordmazedonesche Biologe Kiril Micevski a Vlado Matevski beschriwwen.

D'Aart ass an der Republik Nordmazedonien endeemesch. D'Verbreedungsgebitt läit nëmmen am Duerf Nova Breznica an der Géigend vu Skopje an an ettleche Gebidder un den Uwänner vun Treska am Jasen-Nationalpark.
Alexei Ionow

Et gëtt verschidde Persounen déi **Alexei [[Ionow]]** heeschen:
* Alexei Leonidowitsch Ionow (1963–2002), e russesche Rockmuseker.
* Alexei Maximowitsch Ionow (1895–1962), e russesche Revolutionär, Politiker an Historiker.
* Alexei Sergejewitsch Ionow (* 1989), e russesche Foussballspiller.
* Alexei Wassiljewitsch Ionow (1911–1976), e russesche Schrëftsteller, Journalist a Literaturwëssenschaftler.
* Alexei Wassiljewitsch Ionow (1907–1977), e russesch-US-amerikaneschen orthodox-chrëstleche Priister.
Günter Herrmann (Foussballspiller 1939)

De **Günter Herrmann**, gebuer den 11. September 1939 zu Tréier, ass en däitsche Foussballspiller op der Mëttelfeld-Positioun.

Den Herrmann huet seng Profiscarrière 1955 am Foussballclub Eintracht Tréier ugefaangen. Vun 1959 bis 1963 huet hien am Karlsruher SC gespillt, an duerno war hie vun 1963 bis 1967 am FC Schalke 04, vun 1967 bis 1968 erëm zu Karlsruhe, a vun 1968 bis 1975 wéi en opgehalen huet mat spillen, war hie beim Schwäizer FC Sion.

Vun 1960 bis 1967 war hien am Kader vun der däitscher Foussballnationalekipp. Den Haapttrainer Sepp Herberger hat grouss Hoffnunge fir den Herrmann, awer hat de Spiller net genuch Ambitioune fir d'Carrière an der Nationalekipp, a sou huet hie just néngmol am Team gespillt.

De Günter Herrmann wunnt mat senger Fra am Schwäizer Kanton Valais. Hien huet och als Entrepeneur geschafft.
Aloe polyphylla

D***'Aloe polyphylla*** ass eng Bléieplanzenaart aus der Gattung vun den Aloen (*Aloe*) aus der Famill vun den Affodillplanzen (Asphodelaceae). Se gouf 1934 vum südafrikanesche Biolog Neville Stuart Pillans beschriwwen.

D'Aart ass am lesothesche Gebitt vum Drakensberge (Maloti)-Biergmassiv endeemesch. En eenzele Specimen gouf awer op der Grenz an der südafrikanescher Provënz Fräistaat gemellt. D'Informatioun iwwer d'Subpopulatioun vu KwaZulu-Natal ass onkloer an net confirméiert. D'Planz ass ganz rar a steet ënner internationalem Naturschutz.

D**Aloe polyphylla'' ass eng sukkulent Planz mat kengem oder ganz kuerzem Still. D'Blieder sinn donkelgréng, breet, an an ongewéinlecher Spiralform arrangéiert; jiddwer Planz huet ronn 150 Blieder. D'Blumme si blatzeg-rout, saumonsrosa oder (rar) giel. Dës Aloenaart blitt am Fréijoer an am Fréisummer.

D'Chromosomenzuel: 2n=14.

D**Aloe polyphylla'' ass d'Nationalblumm vum Lesotho. Si ass och och als Heelplanz bekannt, an ass a botanesche Gäert populär.

## Um Spaweck
Ljuksemburg

**Ljuksemburg** ass den Numm vum Lëtzebuerger Land a verschiddene Sproochen, ënner anerem op Russesch (cf. "Люксембург"). *Люксембург* ass och déi kyrillesch Schreifweis vun Toponymmen a Familljennimm *Luxembourg*, *Luxemburg*.

De Begrëff Ljuksemburg bezeechent:
* Ljuksemburg, e fréiert Duerf am kirgiseschen Oblus Tschüi, haut en Deel vun der Stad Kant.
* Ljuksemburg, en Duerf an der russescher Republik Dagestan.

## Kuckt och
* Lüksemburq, en aserbaidjanescht Duerf am Rajon (Distrikt) Samux.
* Luxembourg,
* Luxemburg,
* Lëtzebuerg,
* *[[Ljuksemburh, Ljuksemburh]]*, e Film vun 2022 vum Antonio Lukich.
Ljuksemburg (Russland)

**Ljuksemburg** (op Russesch a Kumykesch: Люксембург) ass en Duerf am Rajon (Distrikt) Babajurt an der Republik Dagestan a Russland. Et ass déi eenzeg Uertschaft am Duerfkrees Ljuksemburg, a läit ronn 7&nbsp;km nërdlech vum Distriktszentrum Babajurt.

D'Duerf huet  Awunner (Stand ).

Et gouf 1900 vun däitsche baptisteschen (lutheraneschen?) Awanderer als Kolonie **Romanowka** (Романовка), oder **Romanowskoje** (Романовское) gegrënnt. Romanowskoje war déi gréisst "ethnesch" däitsch Uertschaft an hirem Distrikt. 1925 gouf d'Duerf vum sowjetesche Regimm op Ljuksemburg, zu Éiere vun der Rosa Luxemburg ëmbenannt. Hautdesdaags ass Ljuksemburg en ethnescht kumykescht Duerf, mat just zwou däitsche Familljen, déi hei nach liewen.

## Kuckt och

* Ljuksemburg (Kirgisistan) 
* Ljuksemburh, Ljuksemburh 

## Um Spaweck
* Offiziell Säit vun der Duerfadministratioun
Ljuksemburg (Kirgisistan)

**Ljuksemburg** (  Люксембург) ass en Duerf dat vun 1925 bis 2024 am Rajon Ysyk-Ata am Oblus Tschüi am Kirgisistan als eegestänneg Uertschaft bestoung. Et war de Verwaltungszentrum vum Aulkrees (Ajyl Okrugu) Ljuksemburg. D'Autobunn Bischkek - Issyk-Kul ass derduerch gelaf. D'Duerf hat 4.559 Awunner am Joer 2009. Ljuksemburg ass hautdesdaags un d'Stad Kant ugeschloss.

D'Geschicht vu Ljuksemburg  huet am Joer 1925 ugefaangen, wéi d'Nokomme vun däitsche Mennoniten dohi geplënnert sinn. Vum Russesche Räich am 19. Joerhonnert si se fir d'éischt an den Oblus Talas gaangen, a méi spéit hu s'ugefaangen, sech an aneren Deeler vum Kirgisistan néierzeloossen.

No Donnéeën aus den fréien 1990er Joren hat d'Duerf ee Lycée, dräi Crèchen, e Gemeinschaftszentrum, eng Bibliothéik an e Grousshandel.

Op Basis vun engem Dekreet vum President vun der Kirgisescher Republik iwwer administrativ-territorial Reformen, gouf Ljuksemburg am Joer 2024 zesumme mam Nopeschduerf Kirgschelk bei d'Stad Kant geprafft.

## Kuckt och
* Ljuksemburg (Russland)
* Ljuksemburh, Ljuksemburh
Kommissär fir d'Lëtzebuerger Sprooch

De **Kommissär fir d'Lëtzebuerger Sprooch ** ass eng Funktioun, déi mam Gesetz vum 20. Juli 2018 iwwer d'Promotioun vun der Lëtzebuerger Sprooch geschaf gouf.

Dëse Kommissär ass zoustänneg fir d'Ausschaffen an d'Ëmsetze vun engen 20‑Joresplang ronderëm d'Lëtzebuergescht. Hie gëtt dobäi vun engem interministerielle Comité begleet. De Kommissär suergt och fir eng national Plattform, op där all Formatiounen, Course fir Lëtzebuergesch a soss wichteg Informatiounen zesummegedroen an aktualiséiert ginn.

Hie kuckt, datt d'Offer vu Coursen, fir Lëtzebuergesch ze léieren, duergeet, zu Lëtzebuerg an am Ausland, an datt adequat didaktescht Material disponibel ass. De Kommissär mécht och de Suivi vun de Kloen iwwer de Gebrauch oder Net-Gebrauch vum Lëtzebuergeschen an den ëffentleche Servicer.

De Marc Barthelemy gouf am Oktober 2018 vum Regierungsrot als éischte Kommissär fir d'Lëtzebuerger Sprooch ernannt. Zanter dem 1. Januar 2023 ass de Pierre Reding säin Nofollger.

## Um Spaweck
* Marc Hoscheid: "Der Mann fürs Luxemburgische." wort.lu, 22-03-2019.
NGC 1259

Den **NGC 1259** ass eng lënsefërmeg Galaxie vum Hubble-Typ S0 am Stärebild Perseus um Nordstärenhimmel. Si ass schätzungsweis 265 Mio. Liichtjoer vun der Mëllechstrooss ewech an huet en Duerchmiesser vu ronn 55.000 Lj. 
Am selwechten Himmelsareal leien ë.&nbsp;a. d'Galaxien NGC 1260, NGC 1264, IC 308 an IC 310.

Hei gouf och d'Typ-Ia-Supernova *SN 2008L* observéiert.

Dësen Objet gouf den 21. Oktober 1884 vum Guillaume Bigourdan entdeckt.

## Um Spaweck

* SIMBAD Astronomical Database
* Artikel a Biller zu NGC 1250 op wikisky.org
NGC 1260

Den **NGC 1260** ass eng lënsefërmeg Galaxie vum Typ S0/a am Stärebild Perseus. Si läit ronn 260 Millioune Liichtjoer vun eis ewech. Si gouf den 19. Oktober 1884 vum franséischen Astronom Guillaume Bigourdan als niwwelegen Objet entdeckt.

An der Galaxie gouf de 16. September 2006 d'Supernova SN 2006gy entdeckt, eng vun den hellste jeemools observéierte Supernovaen (ronn 100&nbsp;mol méi staark wéi eng normal Supernova).

## Um Spaweck

* SIMBAD Query
* Artikel a Biller zu NGC 1260 op wikisky.org
NGC 2377

Den **NGC 2377** ass eng Spiralgalaxie mat ausgedeentem H-II-Gebitt vum Hubble-Typ Sc am Stärebild Monoceros südlech vum Himmelsequator. Si ass schätzungsweis 120 Millioune Liichtjoer vun der Mëllechstrooss ewech an huet en Duerchmiesser vu ronn 55.000 Lj.

Den Objet gouf den 19. Januar 1874 vum Astronom Édouard Jean-Marie Stephan mat engem 80-cm-Teleskop entdeckt.

## Um Spaweck

* SIMBAD Query
* Artikel a Biller zu NGC 2377 op wikisky.org
NGC 375

Den **NGC 375** ass eng elliptesch Galaxie am Stärebild Pisces, déi ronn 243 Millioune Liichtjoer vun der Äerd ewech läit.

## Entdeckung
D'Galaxie NGC 375 gouf den 1. Dezember 1874 vum ireschen Astronom Lawrence Parsons entdeckt.

## Um Spaweck

* SEDS
* Query
* Artikel a Biller zu NGC 375 op wikisky.org
Rubus hostilis

D***'Rubus hostilis*** ass eng Planzenaart aus der Gattung *[[Rubus]]* an der Famill vun de Rosaceae.

D'Verbreedungsgebitt vun der Aart läit an der Belsch, an Däitschland, a Frankräich, an och zu Lëtzebuerg. D'Planz steet zu Lëtzebuerg ënner Naturschutz.

Se gouf 1861 vun den däitsche Biologe Philipp Jakob Müller a Philipp Wilhelm Wirtgen beschriwwen.
François Benoy

De **François Benoy**, gebuer de 7. Februar 1985 an der Stad Lëtzebuerg, ass e lëtzebuergesche Politolog a Politiker (déi gréng).

## Formatioun a Karriär
De François Benoy huet vun 2004 bis 2009 Politikwëssenschaften a Soziologie op den Universitéite vun Heidelberg a Lausanne studéiert an huet säi Studium mat engem *[[Magister Artium]]* ofgeschloss. A sengem Memoire goung et ëm d'politesch Exklusioun vun Auslänner an Negociatiounsdemokratien.

Tëscht 2005 an 2011 huet hien niewen- an duerno haaptberufflech als *Journaliste-présentateur* an der Noriichteredaktioun vun RTL geschafft. Tëscht 2011 an 2018 huet hien als Coordinateur bei natur&ëmwelt geschafft.

## Politesch Karriär
De François Benoy ass säit 2011 Member an der Partei déi gréng. Hien ass souwuel an der nationaler wéi an der kommunaler Politik engagéiert.

Hien ass och Member vum Exekutivkommitee vun der Partei déi gréng.

### Gemengepolitik
Tëschent 2012 an 2018 war de François Benoy President vun der Lokalsektioun vun déi gréng an der Stad.

Hien ass zanter dem 9. Dezember 2013 fir déi gréng am Gemengerot vun der Stad Lëtzebuerg. Säit Dezember 2018 ass hie Fraktiounschef vun déi gréng am Stater Gemengerot, nodeems dës, no engem Koalitiounswiessel, gréisst Oppositiounspartei am Gemengerot gouf.

Hien ass Member an der Finanz-, an der Urbanismus- an an der Mobilitéitskommissioun vun der Stad an zanter 2014 am Comité vum Drénkwaassersyndikat SEBES.

### National Politik

Hie war 2013 fir d'éischt Kandidat bei de Chamberwalen, ouni datt hien an d'Chamber gewielt gouf.

Dat éischt Chambermandat krut hie bei de Chamberwale vum 14. Oktober 2018. Wärend deem Mandat war hie President vun der Ëmwelt-, Klima-, Energie- a Landesplanungskommissioun. Hie war Raporteur vum Budgets-Projet 2021.

Bei de Chamberwale vum 8. Oktober 2023 huet hie kandidéiert, gouf awer net erëmgewielt.

Zanter Oktober 2024 ass hien, zesumme mat der Stéphanie Empain, Co-President vun deene Gréngen.

## Privatliewen
De François Benoy ass bestuet a Papp vun zwee Kanner. Hie wunnt zu Bouneweg.

Hien ass säit senger Kandheet Scout an engagéiert sech och haut nach als President vun de Frënn vum Scoutsgrupp LGS Belair.

## Um Spaweck

* Nei Deputéiert: De François Benoy vun "Déi Gréng" Reportage op rtl.lu den 23. Oktober 2018, fir d'lescht gekuckt den 23. Oktober 2018
* Websäit vum François Benoy 

* Quell, wou net anescht uginn: Websäit vum François Benoy, gekuckt de 16. Oktober 2018.
Léon Blum

De **Léon Blum**, gebuer den 9. September 1872 zu Paräis, a gestuerwen den 30. Mäerz 1950 zu Jouy-en-Josas, war e franséische sozialistesche Politiker an der Zäit vun der 3. franséischer Republik. Vum 4. Juni 1936 bis zum 21. Juni 1937 war hie Regierungschef vun enger Koalitioun vu Sozialisten a Lénksradikalen, mat der prinzipieller Ënnerstëtzung vun de Kommunisten, déi allerdéngs net aktiv un de Regierungsgeschäfter deelgeholl hunn. Déi Form vun Zesummenaarbecht vun den dräi méi oder manner lénks orientéierte Parteien ass als *[[Front populaire]]* an d'Geschicht agaangen. Tëscht dem 13. Mäerz an dem 8. Abrëll 1938 war de Léon Blum nees eng Kéier kuerz un der Spëtz vun der Regierung.

De Blum, dee Judd war, hat kee liichte Stand: deemools haten de Faschismus an de Kommunismus e staarken Afloss an Europa, a Frankräich hu méi oder wéinger rietsextremistesch Organisatiounen (*Ligues*) hiert Onwiese gedriwwen, de Spuenesche Biergerkrich huet sech direkt virun der Dier ofgespillt, an den Hitler huet sech ëmmer manner un de Versailler Vertrag vum 28. Juni 1919 gehalen. Dem Léon Blum seng Regierung huet awer eng Partie sozial Reformen duerchgesat kritt, z.&nbsp;B. de bezuelte Congé.

Ënner der nazidäitscher Okkupatioun vu Frankräich huet de Vichy-Regime vum Marschall Pétain de Léon Blum an de Prisong gehäit. Hie krut e Prozess gemaach, deen eng skandaléis Parodie vu Justiz war, a koum wéineg méi spéit an d'KZ Buchenwald. E puer Méint no der Liberatioun, wéi Nazidäitschland zerschloe gi war, koum hien zeréck a seng franséisch Heemecht.

Nom Krich gouf de Léon Blum nees kuerz Regierungschef: vun Dezember 1946 bis Januar 1947 war hie President vun der provisorescher Regierung vun der nees hiergestallter franséischer Republik, mam Optrag d'Institutioune vun der 4. Republik op d'Schinnen ze setzen.

## Publikatiounen (Auswiel)
* *Nouvelles conversations de Goethe avec Eckermann*; Paräis (Éd. de La Revue blanche), 1901.
* *Stendhal et le beylisme*; Paräis (Ollendorf), 1914.
* *Bolchévisme et socialisme*; Paräis (Librairie populaire), 1927.
* *La réforme gouvernementale*; 1936.
* *Discours politiques*; 1997.

## Literatur
* Michel Winock (ënner der Leedung vum), *Les années trente - De la crise à la guerre*; Paräis (Seuil; collection "Points"), 1990.
* Serge Berstein, *Léon Blum* (Biographie); Paräis (Fayard), 2006; 835 Säiten.
* Serge Berstein, *Léon Blum, un intellectuel en politique*; Paräis (Histoire@Politique, Presses de Sciences Po, n° 5), 2008.
* Frédéric Salat-Baroux, *Blum le Magnifique - Du Juif "Belle Époque" au leader socialiste*; Paräis (Éditions de l'Observatoire), 2020; 255 S.; ISBN 979-10-329-0177-9

## Um Spaweck
Mars Climate Orbiter

D**'Mars Climate Orbiter (MCO)** war eng NASA-Sond fir de Mars am Kader vum Discovery-Programm. Si goung 1999 wéinst engem Eenheetefeeler am Navigatiounssystem verluer.

## Instrumenter
De Mars Climate Orbiter war zesumme mam Mars Global Surveyor dofir gebaut ginn, d'Instrumenter vum verluerene Mars Observer dach nach zum Asaz bréngen ze kënnen. Wärend um Mars Global Surveyor véier Mars-Observer-Experimenter geflu sinn, gouf Mars Climate Orbiter nëmmew mat engem ausgestatt: Dem *PMIRR* (Pressure Modulated Infrared Radiometer), dat d'Marsklima ënnersiche sollt, andeem et dài vum Mars reflektéiert Stralung analyséiert. Zousätzlech gouf eng Kamera, de *Mars Color Imager* (MARCI) integréiert.
Nieft de Klimaënnersich bestoung d'Aufgab vum MCO doran, als Relais fir den och mëssgléckten Mars Polar Lander ze fungéieren.

## Missioun
MCO war den 11. Dezember 1998 u Bord vun enger Delta II 7425 vun der Weltraumgare Cape Canaveral gestart. Den 23. September 1999 hat d'Sond de Mars erreecht an hat d'Dreifwierk gestart, fir vun der Mars-Gravitatioun agefaangen ze ginn. Geplangt war ufanks en ellipteschen Orbit vun 150&nbsp;km&nbsp;×&nbsp;21.000&nbsp;km, duerch d'Ofbremse mam Aerobraking sollt d'MCO a 44 Deeg den definitiven, bal kreesfërmegen Orbit op enger Héicht vu 421&nbsp;km erreechen. Mä wou d'Sond nom Ofbremsmanöver nees aus dem Funkschiet vum Mars erauskoum, konnt kee Kontakt méi hiergestallt ginn.

## Verloscht
Eng Kommissioun, déi dee Fall ënnersicht huet hat séier de Grond vum Kontaktverloscht erausfonnt. Aus den Telemetriedate gouf ermëttelt, datt de marsnooste Punkt net bei 150&nbsp;km, mä bei nëmme 57&nbsp;km louch. An dëser Héicht ass awer d'Marsatmosphär scho sou dicht, datt d'Sond duerch d'Hëtzt an de Loftdrock zerstéiert gouf. D'Ursaach vum Navigatiounsfeeler war och ganz séier kloer: Wärend d'NASA den Impuls *p* am metreschen Internationalen Eenheetesystem (SI) mat der Eenheet Ns berechent, gouf d'Navigatiounssoftware vum MCO vum Fabrikant Lockheed Martin fir d'imperialt System mat der Impulseenheet lb<sub>f</sub>s ausgeluecht, also 4,45&nbsp;mol sou grouss. Fir deen duerch d'Auswierkunge vum Solardrock verursaachten Drall ze kompenséieren, hu missen heiansdo Kurskorrekture gemaach ginn. Duerch déi ënnerschiddlech Eenheete gouf de Kurs awer iwwerkorrigéiert an d'Sond koum vill ze no bei de Mars.

Als weider Ursaach vum Verloscht gouf net genuch Erfarung, Iwwerlaaschtung a schlecht Zesummenaarbecht vun de Buedemmannschaften ugefouert. Agespillt Ekippen hätten den Eenheetefeeler och wärend dem Fluch entdeckt a sou den Totalverloscht verhënnere kënnen.

## Kuckt och

* Mars Surveyor
* Lëscht vun onbemannte Raumfaartmissiounen

## Um Spaweck

* De Mars Climate Orbiter
*  NSSDC Master Catalog: Mars Climate Orbiter
Mouchez (Moundkrater)

De **Mouchez** ass en Aschlagkrater um Äerdmound um nordwestleche Rand vun der viischter Moundsäit. De staark erodéierten an deelweis flaache Krater läit nordëstlech vum Pascal an nordwestlech vum Krater Anaxagoras.

De Krater gouf 1935 vun der I.A.U. nom franséische Marineoffizéier an Astronom Amédée Mouchez genannt.
Pascal (Moundkrater)

Den **Pascal** ass en Aschlagkrater um Äerdmound tëscht de Krateren Poncelet C am Norden an dem Desargues am Süden um westleche Rand vun der viischter Moundsäit. De Rampli ass staark ofgeflaacht an erodéiert. D'Déift gëtt mat 4630&nbsp;m uginn.

De Krater gouf 1964 vun der I.A.U. nom franséische Mathematiker Blaise Pascal genannt.

## Um Spaweck
* Pascal op The-moon Wiki
Desargues (Moundkrater)

Den **Desargues** ass en Aschlagkrater um Äerdmound um nordwestleche Rand vun der viischter Moundsäit. Hie läit südlech vum Krater Pascal a westlech vum Carpenter. D'Kraterramplie si staark erodéiert.

De Krater gouf 1964 vun der I.A.U. nom franséischen Architekt a Mathematiker Gérard Desargues genannt.

## Um Spaweck
* Moundkaart Nr 2: Den Desargues läit lénks an der Mëtt
Firmicus (Moundkrater)

**Firmicus** ass en Aschlagkrater um Ostrand vun der viischter Moundsäit, westlech vum Mare Undarum an ëstlech vum Lacus Perseverantiae, nordëstlech vum Krater Apollonius.
De Kraterrand ass zimmlech erodéiert, den Zentrum ass vu Lava gefëllt an dofir relativ flaach.

De Krater gouf 1935 vun der I.A.U. nom anticken Astrolog Iulius Firmicus Maternus genannt.

## Um Spaweck
* Moundkaart Nr 62: Den Firmicus läit riets an der Mëtt
Mossalsk

**Mossalsk** (op Russesch: Мосальск) ass eng Stad am Oblast Kaluga am Zentralrussesche Federatiounskrees a Russland. Se läit eng 80 km westlech vu Kaluga.

Et ass de Verwaltungszentrum vum Distrikt Mossalsk. Si huet  Awunner (Stand ) an eng Fläch vun zirka 13,2 km².

D'Stad gouf am Joer 1231 als **Massalsk** (Масальск) fir d'éischt ernimmt. Spéider war Mossalsk d'Haaptstad vum Fürstentum Mossalsk, an zanter 1500 gehéiert d'Stad zu Moskowien.

## Um Spaweck
Jeff Engelen

De **Jeff Engelen**, gebuer de 24. Juli 1953 zu Heerlen (Provënz Limburg), ass e lëtzebuergesche Handwierksmeeschter, Auteur a Politiker (ADR).

## Formatioun a Karriär

## Politesch Mandater
De Jeff Engelen ass zanter 1990 am Gemengerot vun der Gemeng Wëntger.

Hie war 1989 fir d'éischt Kandidat bei de Chamberwalen fir den deemolegen *Aktiounscomité 5/6 Pensioun fir jiddwereen*, krut dat éischt Chambermandat awer eréischt bei de Wale vum 14. Oktober 2018 fir d'ADR am Bezierk Norden. Bei deene vum 8. Oktober 2023 gouf hien erëmgewielt.

Den 19. November 2025 huet hie säi Mandat an der Chamber néiergeluecht; de Michel Lemaire ass deen Dag drop fir hien noréckelt.

De Jeff Engelen ass President vun der ADR fir de Bezierk Norden.

## Publikatiounen
De Jeff Engelen huet als Auteur oder Coauteur e puer Bicher iwwer d'Lokalgeschicht vun Éisleker Dierfer erausbruecht, ë.&nbsp;a.:

* 2000. Association sportive Wincrange 1975 : 25 Joer ASW
*2008. Tratten, Tratterstrooss, Kréindel, Hannerhassel am Laf van der Zäit.
*2010. Fräiwëllig Pompjeeën Gemeng Wëntger : Fändelswei 2010.
*2015. Geméng Wëntger. Schoulfotoen van 1894-1974
*2016. Fotografischer Streifzug durch die Gemeinde Wintger, Balade photographique à travers la commune de Wincrange.
*2018. Heesdrëf. Seng Geschicht, seng Legt
*

## Um Spaweck
* Nei Deputéiert: Jeff Engelen vun der ADR Reportage op rtl.lu den 19. Oktober 2018, fir d'lescht gekuckt den 20. Oktober 2018
Loftschicht

Eng **Loftschicht** ass en (haaptsächlech horizontal) ausgedeente Beräich vun der Äerdatmosphär, deen duerch d'Eegenschafte Fiichtegkeet, Aerosolgehalt an equivalentpotentiell Temperatur gekennzeechent ass. Bannenzeg enger Loftschicht kënnen ënnerschiddlech Wandvitessen optrieden.

Eenzel Loftschichte ginn a vertikaler Richtung dacks duerch Temperaturspréng (Inversiounen), Fiichtegkeetsspréng oder eng Verännerung vun der Schichtungsstabilitéit getrennt; an enger stabiler Loftschicht féiert en Temperaturënnerscheed vu manner wéi 1&nbsp;°C pro 100 Meter. An enger labiler Loftschicht hëlt d'Temperatur dogéint ëm méi wéi 1&nbsp;°C pro 100 Meter of.

Duerch Oflenkung vum Liicht un iwwereneeleienden, ënnerschiddleche waarme Loftschichten entsteet d'Phenomeen vun der Fata Morgana.

## Um Spaweck
* DeutscherWetterDienst
Gallia Belgica

**Gallia Belgica**, méi spéit just nach **Belgica** genannt, war eng vun den dräi Provënzen am Réimesche Räich, déi beim Keeser Augustus senger Opddelung vu Gallien entstane sinn; déi zwou aner waren d'Gallia Lugdunensis an der Mëtt an d'Gallia Aquitania am Südwesten.

Belgica huet sech iwwer den Norden an den Oste vum haitege Frankräich erstreckt, de Weste vun der Belsch, d'Westschwäiz an de Jura bis bei de Genfer Séi (Lacus Lemanus) erof, souwéi de Baseng vun der Musel bis ca. 50 Kilometer virun hir Mëndung an de Rhäin, deemno mam haidege Lëtzebuerg.

Durocortorum (Reims) war d'Haaptstad vun der Provënz. Éier d'Provënze Germania superior a Germania inferior am Oste gegrënnt goufen, war de Statthalter vu *Belgica* och zoustänneg, fir d'Grenz um Rhäin ze sécheren.

Bei der Verwaltungsreform vum Diokletian (Keeser vun 284 bis 305) gouf Belgica opgedeelt an d'Provënzen **Belgica I** (*Belgica Prima*) ronderëm d'Musel a **Belgica II** (*Belgica Secunda*), déi vu Reims bis bei den Äermelkanal goung. Déi zwou waren, mat anere Provënzen (Lugdunensis, Germania superior a Germania Inferior, Sequana an Alpes Graiae et Poeninae), Deel vun der Dioecesis Galliae.

### Ausbléck
De westlechen Deel vu Belgica gouf zum Kärgebitt vum Fränkesche Räich, iwwerdeems den Ostdeel vun den Alamannen besat gouf.

### Stied
* Augusta Suessionum (Soissons)
* Augusta Treverorum (Tréier), Haaptstad vun der Dioecesis Galliae
* Bagacum (Bavay)
* Portus Itius, méi spéit Gesoriacum, dat spéitantikt Bononia (Boulogne-sur-Mer)
* Caesaromagus (Beauvais)
* Catalauni (Châlons-en-Champagne)
* Divodurum (Metz)
* Durocortorum (Reims)
* Mediolanum (Évreux)
* Nasium (Naix-aux-Forges)
* Samarobriva (Amiens)
* Tullum (Toul)
* Vesontio (Besançon)
* Virodunum (Verdun)

Ënnert de Vici z'ernimmen:
* *[[Turicum]]* (Zürich)
* *[[Vitudurum]]* (Winterthur)
* *[[Vicus Ricciacus|Ricciacus]]* (Duelem)

## Literatur
* Xavier Deru: *Die Römer an Maas und Mosel.* Von Zabern, Mainz 2010, ISBN 978-3-8053-4245-2 (*Zaberns Bildbände zur Archäologie – Sonderbände der Antiken Welt*).

## Kuckt och
* Belsch (Semantik)
* Lëscht vun de Provënze vum Réimesche Räich

## Um Spaweck
Poncelet (Moundkrater)

De **Poncelet** ass en Aschlagkrater op der viischter Moundsäit. Hie läit ëstlech vum Moundkrater Pascal an nordwestlech vum Krater Anaximenes. D'Déift gëtt mat 1.180&nbsp;m uginn.

De Krater gouf 1964 vun der I.A.U. nom franséische Mathematiker an Ingenieur Jean-Victor Poncelet genannt.

## Um Spaweck
* Moundkaart Nr 2: Den Poncelet läit uewen an der Mëtt
Temperaturgradient

Den **Temperaturgradient** ass eng geriicht physikalesch Gréisst (e Vektor), deen am Sënn vun engem mathematesche Gradient jiddwer Punkt vun engem Temperaturfeld beschreift, *a wéi enger Richtung* d'Temperatur am stäerkste klëmmt a *wéi staark*. Déi international benotzt Eenheet&nbsp;(*SI-Eenheet*) ass Kelvin pro Meter&nbsp;(K/m). Den Temperaturgradient dreift d'Wärmeleedung a ka Stréimunge verursaachen (kuckt Bénard-Experiment, Küppers-Lortz-Instabilitéit). Hie spillt bei der Thermophores an der Thermoosmos eng wichteg Roll an ass eng vun den Ursaache fir d'Korrosioun.

An der Meteorologie an an der Geologie ass virun allem d'Vertikalkomponent \tfrac{\mathrm{d} T}{\mathrm{d} z} vum Temperaturgradienten vun Interessi, also d'Verännerung vun der Temperatur mam Ofstand zu der Äerduewerfläch. Dës Vertikalkomponent vum Temperaturgradient hescht an der Äerdatmosphär *[[atmosphäreschen Temperaturgradient]]* an an der Äerdkuuscht *[[geothermesch Déiftestuf]]*.
Jackie Ries

D**'Jackie Ries**, gebuer den 19. November 1998 zu Ettelbréck, ass eng lëtzebuergesch Basketballspillerin.

Am Joer 2017 huet d'Jackie Ries zweemol am Kader vun der lëtzebuergescher Dammebasketballnationalekipp gespillt.

## Kuckt och
Jack Hill

De **Jack Hill**, gebuer den 28. Januar 1933 zu Los Angeles a Kalifornien, ass en US-amerikanesche Filmregisseur, Dréibuchauteur, Schauspiller a Filmproduzent.
## Filmographie
* 1959: *The Wasp Woman* - Regie zesumme mam Roger Corman - Haaptacteuren: Susan Cabot, Fred Eisley
* 1960: *The Host* - (Kuerzfilm)
* 1963: *The Terror* - Regie zesumme mam Roger Corman - Haaptacteuren: Boris Karloff, Jack Nicholson 
* 1966: *Blood Bath* - Haaptacteuren: William Campbell, Marissa Mathes
* 1966: *Mondo Keyhole* - Haaptacteuren: Nick Moriarty, Carol Baughman 
* 1967: *Spider Baby or, the Maddest Story Ever Told* - Haaptacteuren: Lon Chaney Jr., Carol Ohmart
* 1968: *House of Evil* - Regie zesumme mam Juan Ibáñez - Haaptacteuren: Boris Karloff, Julissa
* 1968: *Fear Chamber*- Regie zesumme mam Juan Ibáñez - Haaptacteuren: Boris Karloff, Isela Vega 
* 1969: *Pit Stop* - Haaptacteuren: Brian Donlevy 
* 1971: *La muerte viviente* - Regie zesumme mam Juan Ibáñez - Haaptacteuren: Boris Karloff, Julissa
* 1971: *The Incredible Invasion* - Regie zesumme mam Juan Ibáñez a José Luis González de León - Haaptacteuren: Boris Karloff, Christa Linder
* 1971: *The Big Doll House* - Haaptacteuren: Judith Brown, Roberta Collins 
* 1972: *The Big Bird Cage* - Haaptacteuren: Pam Grier, Anitra Ford 
* 1973: *Coffy* - Haaptacteuren: Pam Grier, Booker Bradshaw
* 1974: *Foxy Brown* - Haaptacteuren: Pam Grier, Antonio Fargas
* 1974: *The Swinging Cheerleaders* - Haaptacteuren: Jo Johnston, Colleen Camp
* 1975: *Switchblade Sisters* - Haaptacteuren: Robbie Lee, Joanne Nail 
* 1982: *Sorceress* - Haaptacteuren: Leigh Harris, Lynette Harris

## Um Spaweck
June Wilkinson

D**'June Wilkinson**, gebuer de 27. Mäerz 1940 zu Eastbourne an England, ass eng englesch Schauspillerin a Pin-up-Girl.

## Filmographie
* 1959: *Thunder in the Sun* - Regie: Russell Rouse - Haaptacteuren: Susan Hayward, Jeff Chandler
* 1959: *The Immoral Mr. Teas* - Regie: Russ Meyer - Haaptacteuren: Bill Teas, Ann Peters
* 1960: *The Private Lives of Adam and Eve* - Regie: Mickey Rooney, Albert Zugsmith - Haaptacteuren: Mickey Rooney, Mamie Van Doren
* 1960: *Career Girl* - Regie: Harold David - Haaptacteuren: Lisa Barrie
* 1960: *Macumba Love* - Regie: Douglas Fowley - Haaptacteuren: Walter Reed, Ziva Rodann
* 1961: *Too Late Blues* - Regie: John Cassavetes - Haaptacteuren: Bobby Darin, Stella Stevens
* 1961: *The Continental Twist* - Regie: Allan David - Haaptacteuren: Louis Prima, Gertrude Michael
* 1961: *Lover Come Back* - Regie: Delbert Mann - Haaptacteuren: Rock Hudson, Doris Day
* 1962: *[[The Bellboy and the Playgirls]]* - Regie: Francis Ford Coppola, Fritz Umgelter - Haaptacteuren: Karin Dor, Willy Fritsch
* 1962: *La rabia por dentro* - Regie: Myron J. Gold, Raphael J. Sevilla - Haaptacteuren: Armando Silvestre, Xavier Loyá
* 1962: *Who’s Got the Action?* - Regie: Daniel Mann - Haaptacteuren: Dean Martin, Lana Turner
* 1964: *The Candidate* - Regie: Robert Angus - Haaptacteuren: Mamie Van Doren, Ernesto Macias
* 1973: *The Mack* - Regie: Michael Campus - Haaptacteuren: Max Julien, Richard Pryor
* 1974: *The Florida Connection* - Regie: Robert J. Emery - Haaptacteuren: Dan Pastorini, Frank Logan
* 1984: *Frankenstein's Great Aunt Tillie* - Regie: Myron J. Gold - Haaptacteuren: Donald Pleasence, Yvonne Furneaux
* 1986: *Sno-Line* - Regie: Douglas F. O'Neons - Haaptacteuren: Vince Edwards, Paul L. Smith
* 1986: *Vasectomy: A Delicate Matter* - Regie: Robert Burge - Haaptacteuren: Paul Sorvino, Ina Balin
* 1987: *Talking Walls* - Regie: Stephen Verona - Haaptacteuren: Stephen Shellen, Marie Laurin
* 1987: *Medium Rare* - Regie: Paul Madden - Haaptacteuren: Burt Young, Lainie Kazan
* 1990: *Keaton's Cop* - Regie: Bob Burge - Haaptacteuren: Lee Majors, Abe Vigoda
* 2005: *Three Bad Men* - Regie: Jeff Hathcock - Haaptacteuren: Mike Moroff, George Kennedy

## Um Spaweck
Peter Kraus

De **Peter Kraus**, gebuer als *Peter Siegfried Krausenecker* den 18. Mäerz 1939 zu München, ass en däitsch-éisträichesche Schauspiller a Sänger.

## Filmographie
* 1954: *[[Das fliegende Klassenzimmer (Film 1954)|Das fliegende Klassenzimmer]]* - Regie: Kurt Hoffmann - Haaptacteuren: Paul Dahlke, Paul Klinger
* 1957: *Die Frühreifen* - Regie: Josef von Báky - Haaptacteuren: Heidi Brühl, Christian Doermer
* 1957: *Die Freundin meines Mannes* - Regie: Axel von Ambesser - Haaptacteuren: Barbara Rütting, Hans Söhnker
* 1958: *[[Immer die Radfahrer]]* - Regie: Hans Deppe - Haaptacteuren: Heinz Erhardt, Wolf Albach-Retty
* 1958: *[[Wenn die Conny mit dem Peter]]* - Regie: Fritz Umgelter - Haaptacteuren: Cornelia Froboess, Loni Heuser
* 1958: *Der Pauker* - Regie: Axel von Ambesser - Haaptacteuren: Heinz Rühmann, Heinz Rühmann
* 1959: *Melodie und Rhythmus* - Regie: John Olden - Haaptacteuren: John Olden, Margit Saad
* 1959: *Alle lieben Peter* - Regie: Wolfgang Becker - Haaptacteuren: Hannelore Schroth, Christine Kaufmann
* 1960: *[[Kein Engel ist so rein (Film 1960)|Kein Engel ist so rein]]* - Regie: Wolfgang Becker - Haaptacteuren: Sabine Sinjen, Hans Albers
* 1960: *[[Conny und Peter machen Musik]]* - Regie: Werner Jacobs - Haaptacteuren: Cornelia Froboess, Gustav Knuth
* 1960: *[[Schlagerraketen]]* - Regie: Erik Ode - Haaptacteuren: Helga Sommerfeld, Hans von Borsody
* 1961: *Was macht Papa denn in Italien?* - Regie: Hans-Dieter Schwarze - Haaptacteuren: Willy Fritsch, Gerhard Riedmann
* 1961: *[[Im schwarzen Rößl]]* - Regie: Franz Antel - Haaptacteuren: Karin Dor, Hans von Borsody
* 1962: *So toll wie anno dazumal* - Regie: Franz Marischka - Haaptacteuren: Karin Baal, Renate Ewert
* 1962: *[[Verrückt und zugenäht]]* - Regie: Rolf Olsen - Haaptacteuren: Vivi Bach, Rudolf Platte
* 1963: *Das haben die Mädchen gern* - Regie: Kurt Nachmann - Haaptacteuren: Ann Smyrner, Peter Vogel
* 1964: *Wenn man baden geht auf Teneriffa* - Regie: Helmuth M. Backhaus - Haaptacteuren: Geneviève Cluny, Gunnar Möller
* 1964: *Die große Kür* - Regie: Franz Antel - Haaptacteuren: Marika Kilius, Hans-Jürgen Bäumler
* 1964: *Happy-End am Wörthersee* - Regie: Hans Hollmann - Haaptacteuren: Waltraut Haas, Rudolf Prack
* 1969: *Lovemaker* - Regie: Ugo Liberatore - Haaptacteuren: Antonio Sabato, Christiane Krüger
* 1984: *[[Tausend Augen (Film 1984)|Tausend Augen]]* - Regie: Hans-Christoph Blumenberg - Haaptacteuren: Barbara Rudnik, Armin Mueller-Stahl
* 1986: *Der Sommer des Samurai* - Regie: Hans-Christoph Blumenberg - Haaptacteuren: Cornelia Froboess, Hans Peter Hallwachs
* 1987: *Der Madonna-Mann* - Regie: Hans-Christoph Blumenberg - Haaptacteuren: Marius Müller-Westernhagen, Renée Soutendijk
* 2013: *Systemfehler - Wenn Inge tanzt* - Regie: Wolfgang Groos - Haaptacteuren: Tim Oliver Schultz, Paula Kalenberg

## Autobiografie
* *Für immer jung. Das Geheimnis meines Lebens.* Südwest, München 2011, ISBN 978-3-517-08732-0

## Um Spaweck
Iriséieren

**Iriséieren** (vun algriichesch *ĩris* Reebou) ass en optesche Phenomeen, woubäi eng Uewerfläch jee no Perspektiv an aner Faarwen erschéngt.

## Grondlagen
Duerch Briechung an Interferenz vum Liicht op dënnen Uewerflächeschichte vun engem Objet schéngt dësen Objet an *[[Reeboufaarw|Faarwe vum Reebou]]*. D'Faarwen hänke vum Observatiounswénkel of. Iriséieren ass bei Pärelmuschelen a Seefeblose bekannt. Wéinst den intensive Farwe gëtt Iriséieren dacks als schéin opgeholl.

Wéinst der Observatiounswénkelofhängegkeet kann Iriséieren net ganz mat konventioneller Fotografie, mä nëmmen duerch Holographie erfaasst ginn.

## Biologie

An der Biologie ass Iriséiere bei Planzen an Déiere wäit verbreet. De Phenomeen gëtt duerch d'Fiichtegkeet verstäerkt.

## Meteorologie

An der Meteorologie schwätzt ee vun *[[iriséierend Wollek]]en* a *[[Perlmuttwolleken]]*, wann d'Wolleken a Perlmuttfaarwe liichten. D'Iriséiere geschitt dobäi duerch Interferenz. D'Faarwe sinn vun der Drëps- resp. vun der Äiskristallgréisst an der Aart, wéi d'Liicht afällt, ofhängeg.

## Mineralescht Gestengs

Mineralescht Gestengs (Edelsteng), deenen hiert Iriséiere gutt erauskënnt, si ganz beléift. Duerch Spréng, Rëss oder Zwillingsbildung entsteet eng méi oder manner reegelméisseg Schichtung vum Material, op där sech déi afalend Liichtstrale briechen an iwwerlageren. E besonnesch markéiert, iriséierend Faarwespill a metallesche Glanz huet de Labradorit, bei deem dësen opteschen Effet och als "Labradoriséieren" bezeechent gëtt.

## Faarwen a Lacker
Syntheetesch hiergestallt iriséierend Faarwen, bei deene Pärelglanzpigmenter bäigemëscht goufen, fannen ënner anerem als Drockfaarwe fir d'Hierstelle vun dekorativen Opkliewer souwéi als Effektlack an der Automobilbranche hiren Asaz.

## Pärelglanz

Eng speziell Form vun Iriséieren ass de *Perlmuttglanz* (kuerz: *Pärelglanz*), genannt nom seidege, reeboufaarwege Glanz vun der Pärel. Och hei ass déi reegelméisseg, konzentresch Schichtung vum Perlmutt fir d'Iriséiere verantwortlech.

## Metaphoresch
An Texter mat besonnesch gehuewenem Sproochgebrauch gëtt d'Wuert "iriséierend" geleeëntlech benotzt, fir fluktuéierend, instabil Eegenschafte vu Saachen déi sech séier änneren, auszedrécken. Beispiller: "iriséierend-schwiewend Musek", "iriséierend Perséinlechkeet", "iriséierend Sprooch".

## Kuckt och
* Faarwe-Genesis
* Ulaffaarf
* Newtonesch Réng
* Interferenz (Physik)
* Reeboufaarf

## Um Spaweck

* Iriséierend Faarf