open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Héichtefuerschungsrakéit

Eng **Héichtefuerschungsrakéit** ass an der Reegel e ballistesche Fluchkierper, deen aus enger undreiwender Feststoffrakéit an engem opgesaten Notzlaaschtbehälter besteet. D'Virbereedunge fir de Start si méi einfach wéi z.&nbsp;B. an der Raumfaart. Als Notzlaascht gi Moossinstrumenter fir wëssenschaftlech Fuerschungen an Héichten tëscht 45&nbsp;km an iwwer 1.200&nbsp;km geschoss. Jee no Zilsetzung kënne follgend Instrumenter agesat ginn:
* Kamerae fir d'Äerdobservatioun oder fir d'Himmelsobservatioun
* Temperatursensoren
* Drocksensoren
* Spektrometere vun allen Aarten (och Massespektrometeren a Gaschromatographen)
* Peilsenderen (kënne mat deenen an der Telemetrie gebrauchte Senderen identesch sinn)
* Radioempfänger – fir Vermoosse vun der Ionosphär
* Instrumenter fir Schwéiereloosegkeets-Experimenter

A ville Fäll falen d'Moossinstrumenter no hirem Héichtenasaz un Fallschiermer zeréck op d'Äerd, wou se gebuerge ginn an d'Miessungen ausgewäert ginn, anerersäits kënnen d'Miessdaten och mat Funk iwwermëttelt ginn.

Als Rakéite kënne prinzipiell gelenkt oder ongelenkt Flëssegkeets-, Hybrid- oder Feststoffrakéiten agesat ginn. Aus Käschtegrënn ginn haut meeschtens ongelenkt Feststoffrakéite gebraucht. Dës Rakéite ginn och als **meteorologesch Rakéite** bezeechent. Gelenkt Feststoffrakéite ginn nëmme fir Experimenter, déi eng exakt Fluchbunn brauchen, agesat.
Flëssegkeets- an Hybridrakéite gi geleeëntlechfir méi schwéier Notzlaaschte gebraucht.

Héichtefuerschungsrakéite gi meeschtens vu mobillen Ofschossariichtungen aus gestart.
## Besonnesch Experimenter

Fir d'Moosse vu Wandvitessë gëtt entweeder d'Positioun vun enger Moosskapsel, déi un engem Fallschierm op d'Äerd zeréckkënnt an och aner Moossinstrumenter (zum Beispill fir d'Bestëmmung vun der Temperatur), bestëmmt oder et gi Konschtstoffsträife mat Metallbeschichtung ofgeworf, deenen hir Fluchbunn mat engem Radar verfollegt ka ginn. Och d'Fabrikatioun vu kënschtleche Wolleken, zum Beispill aus Titandioxid ass heifir méiglech. Fir d'Äerdmagnéitfeld ze vermoossen, gi Behältere mat Alkali- oder Äerdalkalimetaller matgefouert, déi um héchste Punkt vun der Bunn explodéiere gelooss ginn. Duerch d'Sonnestralung ginn déi liicht ioniséierbar Elementer ioniséiert, an déi geluede Ione verdeele sech an Ofhängegkeet vun de Feldlinnen.

## Beispiller vun Héichtefuerschungsrakéiten

## Kuckt och

* Kronogård
* Esrange
* Dornier Projekt 621
* GM-12
Liichtathleetik

**Liichtathleetik** ass e Sammelbegrëff fir verschidde Sportaarten aus den 3 Haaptkategorie Lafen, Sprangen a Werfen.

## Disziplinnen

:

## Training
Liichtathleetik ass eng trainingsintensiv Sportaart. Am Kannerberäich (bis 13 Joer) gëtt 2 bis 3-mol d'Woch trainéiert. D'Kanner sollen d'Disziplinne kenne léieren an eng Basis kréien. Am Jugendberäich (bis 16 Joer) soll een da scho 5 bis 7-mol d'Woch trainéieren. Den Training ass vun do un ofhängeg vun der Spezialisatioun vum Sportler, d.&nbsp;h. Sprint, Mëttel-, Laangstrecken oder technesch Disziplinnen. Veräiner deelen hei an Trainingsgruppen an. Wann ee méi al wéi 16 Joer ass, kann ee méi wéi 7-mol d'Woch trainéieren. Et soll ee sech awer ëmmer fräi Deeg halen, fir ze recuperéieren.

Fir méi genee ze wëssen, wéi eng Beräicher fir wéi eng Disziplinnen trainéiert musse ginn, kann een d'Artikelen iwwer déi verschidden Disziplinne kucken.

## Kompetitiounen

### International:
*Olympesch Spiller
*Weltmeeschterschaften:

D'Weltmeeschterschafte ginn all vu World Athletics, dem Daachverband vun allen nationale Liichtathleetiksfederatiounen organiséiert.

- **Liichtathleetik Weltmeeschterschaften** (zanter 1983, all 4 Joer an zanter 1990, all 2 Joer)

- **Jugend**weltmeeschterschaften (zanter 1999, all 2 Joer; **U18**)

- **Junioren**weltmeeschterschaften (zanter 1986, all 2 Joer; **U20**)

- **Senioren**-Weltmeeschterschaften (zanter 1975, all 2 Joer; **Ü35**)

- **Senioren-Stroossen**-Weltmeeschterschaften (zanter 1992, all 2 Joer; **Ü40**)

- **Hale**weltmeeschterschaften (1987-2003, an zanter 2004 all 2 Joer)

- **[[Cross country|Crosslaf]]**-Weltmeeschterschaften (zanter 1973, all Joer)

- **Hallefmarathon**-Weltmeeschterschaften (zanter 1992, all Joer)

- **Bierglaf**-Weltmeeschterschaften (zanter 1985, all Joer)

*Europameeschterschaften:

- **[[Liichtathleetik Europameeschterschaften]]** (Vun 1934-1962 ëmmer an der Hallschent vun der Olympescher Period a vun 1974-2010, all 4 Joer an zanter 2010 all 2 Joer)

- **Junioren**europameeschterschaften (zanter 1970, all 2 Joer; **U20**)

- **U23**-Liichtathleetik-Europameeschterschaften (zanter 1997, all 2 Joer; **U23**)

- **Bierglaf**-Europameeschterschaften (**U20** Wäertung)

- **Crosslaf**-Europameeschterschaften (**U23** an **U20** Wäertung)

*Welt- an Europacup
*Golden League (bis 2009, duerno *Samsung Diamond League*)
*Samsung Diamond League (vun 2010 un)

## Kuckt och

## Um Spaweck

* Informatiounen iwwer d'Liichtathleetik op der Internetsäit vun den Olympesche Spiller 2024 zu Paräis
Nike Apache

D**'Nike Apache** war eng Héichtefuerschungsrakéit déi aus enger Startstuf vum Typ Nike an enger Uewerstuf vum Typ Apache bestanen huet. Tëscht 1958 an 1990 gouf d'Nike Apache 697-mol gestart.
 
* Notzlaascht: 36&nbsp;kg
* Maximal Héicht: 200&nbsp;km
* Startschub: 217,00&nbsp;kN
* Startmass: 728&nbsp;kg
* Duerchmiesser: 0,42 m
* Längt: 8,31 m
* Spannwäit: 1,52 m
* Dreifstoff: Aluminiséierte Polyurethan-Feststoffdreifstoff

## Um Spaweck
* http://www.astronautix.com/lvs/apache.htm
Nike Cajun

D**'Nike Cajun** war eng zweestufeg Héichtefuerschungsrakéit. Si gouf 714-mol tëscht 1956 an 1976 gestart a war déi am heefegste gebraucht Héichtefuerschungsrakéit vun der westlecher Welt.
D'Nike Cajun hat eng Startmass vu 698&nbsp;kg, eng Notzlaascht vun 23&nbsp;kg, e Startschub vun 246&nbsp;kN a gouf bis op eng maximal Héicht vun 120&nbsp;km geschoss. D'Nike Cajun hat en Duerchmiesser vun 42&nbsp;cm an eng Längt vu 7,70 m. D'Brennzäit vun der Nike waren 3 Sekonnen, déi vun der Cajun 2,8 Sekonnen.
D'héchst Vitess vun der Nike Cajun war 6760&nbsp;km/h.

## Um Spaweck
* http://www.astronautix.com/lvs/cajun.htm 
* http://www.astronautix.com/lvs/nikcajun.htm
Nike Tomahawk

D**'Nike Tomahawk** ass eng amerikanesch Héichtefuerschungsrakéit, déi aus enger Startstuf vum Typ Nike an enger Tomahawk-Uewerstuf besteet. Si gehéiert domat zu der Grupp vun de Stuferakéiten.

## Technesch Daten
D'Nike Tomahawk konnt op eng maximal Héicht vun 370 Kilometer geschoss ginn, an hat eng Notzlaascht vu 45&nbsp;kg, e Startschub vun 217&nbsp;kN, eng Startmass vun 990&nbsp;kg, en Duerchmiesser vun 0,42 m an eng Längt vun 10,80 m. Tëscht dem 25. Juni 1963 an dem 27. November 1995 gouf d'Nike Tomahawk 395-mol gestart.

## Um Spaweck
* http://www.astronautix.com/lvs/nikahawk.htm
* Dez. 1968, Nike-Tomahawk Experiment
Maria Anwander

D**'Maria Anwander**, gebuer 1980 zu Bregenz an Éisträich, ass eng éisträichesch Konzeptkënschtlerin.

Vun 2002 bis 2003 huet si Theater-, Film- a Mediewëssenschaften op der Universität Wien studéiert. Duerno huet si vun 2003 bis 2007 Studien op der Akademie der bildenden Künste Wien gemaach, wou si 2008 hiren Diplom krut.

Si wunnt a schafft zu Berlin.

## Wierker
* *The Present*, Kalleksteen, virum Musée d'art moderne grand-duc Jean (virdrun op der Plëss d'Arem), Stad Lëtzebuerg

## Um Spaweck
* Websäit vun der Maria Anwander
Nike (Rakéit)

**Nike** war en US-amerikanesche Fluchofwierrakéiteprogramm (SAM-N-25 – Bezeechnung bis 1962; MIM-14/14A/14B – Bezeechnung vun 1962 un), déi an der Ufanksvariant MIM-3 Nike Ajax a spéider an der verbesserter Variant Nike Hercules iwwer vill Joren d'Réckkräiz vun der US-amerikanescher Loftverdeedegung duergestallt huet. Si bestoung aus enger Startstuf mat engem Nike-Feststoffrakéitemotor (véierfach gebëndelt bei der Nike Hercules) an enger mat Flëssegdreifstoff ugedriwwener Zweetstuf (nëmmen NIKE Ajax; NIKE Hercules hat als zweet Stuf e Feststoffdreifwierk). An der Variant Nike Zeus gouf si och am éischten US-amerikanesche Rakéitenofwiersystem gebraucht.

Sprengkapp: konventionell (BHE, BLE) (M17 high-explosive blast-fragmentation) oder nuklear (BXS, BXL) (W-31 nuclear (2 kT, 40 kT)). Déi konventionell Sprengkäpp hunn eng Metallsplitterwollek ausgeléist, déi feindlech Fligere beschiedegen an zum Ofstuerz brénge sollten.

## D'Nike als Héichtefuerschungsrakéit
Déi éischt Stuf vun der Nike Ajax gouf an de follgende Versiounen och als Héichtefuerschungsrakéiten agesat. Ausserdeem gouf si och als Zweet- an Drëttstuf a villen Héichtefuerschungsrakéiten agesat. Fir den ziville Gebrauch gouf d'Nike wéinst hirer klenger maximaler Héicht meeschtens a Verbindung mat enger Uewerstuf zum Beispill a Form vun der Nike Apache oder der Nike Cajun gebraucht.

* Nike Apache
* Nike Asp
* Nike Cajun 
* Nike Deacon
* Nike Hydac 
* Nike Iroquois 
* Nike Javelin 
* Nike Malemute 
* Nike Nike 
* Nike Orion 
* Nike Recruit 
* Nike T40 T55 
* Nike Tomahawk 
* Nike Viper

## Um Spaweck

* http://www.astronautix.com/lvs/nike.htm
* http://www.nike-hercules-personal.de Community fir fréier Nike-Hercules-Personal
* Biller vun enger verloossener Nike-Stellung
* https://web.archive.org/web/20121210220000/http://www.pfenz.de/wiki/Nike-Station Informatiounen a Fotoe zu der Nike-Statioun vun den US-Amerikaner zu Pforzheim / Wurmberg
Nike

**Nike** ass:
* d'Sigesgëttin an der griichescher Mythologie, kuckt Nike (Mythologie)
** Nike vu Samothrake
** Nike vum Paionios
** Nike vum Kallimachos
* an der anticker Geographie eng Stad an Thrakien, am haitege Bezierk Havsa an der Tierkei, kuckt Nike (Thrakien)
* e Virnumm, kuckt Nike (Virnumm)
* e Sportartikelfabrikant, kuckt Nike (Entreprise)
* e stationäert Buedem-Loft Fluchofwierrakéitesystem vun der NATO, kuckt Nike (Rakéit)
* en Asteroid mat der Nummer&nbsp;307, kuckt (307) Nike
* e bedeitende polnesche Literaturpräis, kuckt Nike (Literaturpräis)
* e russesche Filmpräis, kuckt Nike (Filmpräis)

**Nike** resp. **NIKE** steet als Ofkierzung fir:
* Nationale Informationsstelle für Kulturgüter-Erhaltung, Schwäiz
* Niedersächsische Kraftwerke, e fréieren Energieversuerger
Bourscheid (Moselle)

**Bourscheid** ass eng franséisch Uertschaft a Gemeng an der Regioun Grand Est am Departement Moselle.

* Buerschent, déi lëtzebuergesch Gemeng mam franséischen Numm Bourscheid
Brandenburg

Mat **Brandenburg** ka gemengt sinn:

**Am Allgemengen**
* e Familljennumm: Brandenburg (Familljennumm)

**Zu Lëtzebuerg**
* den däitschen Numm vun der lëtzebuergescher Uertschaft Branebuerg an der Gemeng Tandel

**An Däitschland**
* en däitscht Staatswiesen
** Land Brandenburg, däitscht Bundesland (zanter 1990)
** Bistum Brandenburg, mëttelalterleche kathoulesche Bistum (949–1571)
** Mark Brandenburg, mëttelalterlech Markgrofschaft (zirka 1157 bis 1815)
** Brandenburg-Preußen, geschichtswëssenschaftlech Bezeechnung fir d'Herrschaftsgebidder vun den Hohenzollern vu 1618 bis zur Kréinung vum Friedrich III. vu Brandenburg zum Kinnek Friedrich I. vu Preisen (1701)
** Provënz Brandenburg, preisesch Provënz (1815–1946)
** Land Brandenburg (DDR), Land an der Sowjetescher Besatzungszon vun Däitschland (1946–1949) respektiv vun der Däitscher Demokratescher Republik (1949–1952)

* Uertschaften
** Brandenburg an der Havel, kreesfräi Stad a Brandenburg, Däitschland
** Brandenburg (Württemberg), en Deel vun der Uertschaft Dietenheim
** Brandenburg (Nordfriesland), en Deel vun der Uertschaft Wester-Ohrstedt
** Schlossgut Brandenburg: fréiert Schlass bei Dietenheim un der Iller, haut am Kierchebesëtz
** Domaine Brandenburg zu Stadthagen, Landkrees Schaumburg

* Buergen
** Brandenburg (Stad Brandenburg), fréier Buerg an der Stad Brandenburg un der Havel
** Brandenburg (Gerstungen), Buergruin bei Lauchröden (zu Gerstungen)

* Adelsgeschlecht
** ofgeleet vun der Mark Brandenburg: *Haus Brandenburg*, ofgekierzt fir Hohenzollern (Adelsgeschlecht)

**An Tschechien**
* däitschen Numm vun der Gemeng Brambory am Mëttelalter, haut Okres Kutná Hora

**A Russland**
* däitschen Numm vun der Uertschaft Uschakowo an der Oblast Kaliningrad, Rajon Gurjewsk, Gemeng Nowomoskowskoje (bis 1935 *Brandenburg*, 1935–1945 *Brandenburg (Frisches Haff)* am Landkreis Heiligenbeil, Provënz Ostpreußen)

** An den USA **
* Brandenburg (Kentucky), Stad an den USA
* Brandenburg Mountain (Arizona), e Bierg am Staat Arizona, USA
* Brandenburg Mountain (Arkansas), e Bierg am Staat Arkansas, USA
100-Meter-Laf

Den **100-Meter-Laf** ass eng olympesch Disziplin an der Liichtathleetik, déi zum Sprint gehéiert. Si gëtt op der Pist gelaf an de Start ass a Startbléck. Si gëtt op enger riichter Streck a Couloire gelaf, déi de Leefer net verloossen däerf. Wien e Feelstart mécht (Reaktiounszäit vun ënner 100 Millisekonnen) gëtt disqualifizéiert. D'Reaktiounszäit gëtt mat Sensoren an der Pistoul vum Starter, souwéi an de Startbléck gemooss. Bis 2003 hat nach all Participant ee Feelstart zegutt, eréischt beim zweete perséinleche Feelstart gouf een eliminéiert. Vun 2003 bis 2009 war pro Course nach just ee Feelstart erlaabt, de Leefer mam zweete Feelstart am Ganze gouf disqualifizéiert. Zënter 2010 ass iwwerhaapt kee Feelstart méi erlaabt.

Den Athleet muss eng gutt Reaktiounszäit an eng séier Beschleunegung hunn. Hie muss explosiv aus dem Startblock erauskommen. Op där Streck leeft den Athleet keng Gefor an de Laktatberäich ze kommen (d.&nbsp;h. z'iwwersaieren).

## Rekorder
**Weltrekord**:
* Männer: 9,58 sek, Usain Bolt (Jamaika), 16.08.2009 zu Berlin
* Fraen: 10,49 sek, Florence Griffith-Joyner (USA), 17.07.1988 zu Indianapolis

**Lëtzebuergesche Rekord**:
* Männer: 10,41 sek, 
**Roland Bombardella (CA Diddeleng), 08.09.1978 zu Mexico-City
**Daniel Abenzoar (CSL), 21.07.2006 zu Nanzeg
* Fraen: 11,68 sek, 
** Tiffany Tshilumba (CA Schëffleng), 09.06 2015 zu Rehlingen
(307) Nike

Den **(307) Nike** ass en Asteroid vun der Asteroidenhaaptceinture, deen de 5. Mäerz 1891 vum Auguste Charlois um Observatoire vun Nice entdeckt gouf.

Den Himmelskierper gouf no der Nike, der Sigesgëttin aus der griichescher Mythologie genannt. D'Stad Nice ass iwweregens och no der Nike genannt ginn.

Nike beweegt sech op engem Ofstand vun 2,5076 (Perihel) bis 3,3123 (Aphel) astronomeschen Eenheeten a 4,9640 Joer ëm d'Sonn. D'Bunn ass 6,1131° géint d'Ekliptik gebéit, d'Bunnexzentrizitéit ass 0,1328.

Nike huet en Duerchmiesser vu 55 Kilometer. Den Asteroid huet eng donkel Uewerfläch mat enger Albedo vun 0,052. A ronn 7 Stonnen a 54 Minutten dréit hien ëm déi eegen Achs.

## Kuckt och

* Lëscht vun den Asteroiden
Dénkert

**Dénkert** ass e Lieu-dit an der Stauséigemeng.

## Geographie
Dénkert läit ëstlech vun der Uertschaft Meecher.

## Kuckeswäertes
*Dat aalt Paschtoueschhaus mat sengem Gaart nieft der Kierch; zanter dem 21. Dezember 2007 als nationaalt Monument klasséiert.

## Kuckt och
Schumannseck

De **Schumannseck** ass e Lieu-dit an der Stauséigemeng, dee no dem Café-Restaurant Schumann benannt ass, deen do steet.

## Geographie
E läit op der Kräizung vun den Nationalstroossen N15 an N26. 
D'N15 geet mat enger Ënnerféierung ënner der N26 erduerch.

## Geschicht
De Schumannseck ass bekannt dofir, datt wärend der Ardennenoffensiv am Dezember 1944 do besonnesch schro Kämpf tëscht der Wehrmacht an der amerikanescher Arméi waren.

E Monument, d'Liberation Memorial erënnert un déi alliéiert Truppen (et steet op der Wëlzer Säit vun der Strooss, laanscht d'N26).

## Biller

Fichier:Lac de la Haute-Sûre, Schumann (1).jpg|Um Schumannseck
Fichier:Lac de la Haute-Sûre, Schumann (2).jpg|Vue op d'N15 a Richtung Süden
Fichier:Lac de la Haute-Sûre, Memorial Schumann (3).jpg|De "Liberation Memorial"


## Kuckt och

## Um Spaweck

* Offiziell Säit vun der Stauséigemeng
Goðafoss

De **Goðafoss** ass ee vun de bekanntste Waasserfäll an Island.

E läit um Territoire vun der Gemeng Þingeyjarsveit am Nordoste vum Land. De Floss Skjálfandafljót fält do op enger Breet vun zirka 30&nbsp;m ongeféier 12&nbsp;m an d'Déift.

Den Numm "Gëtter-Waasserfall" kéim enger Seechen no dohier, datt ëm d'Joer 1000, den Þorgeir, ee vun den Delegéierte vun engem Thing, op deem decidéiert gouf, datt Island d'Chrëschtentum iwwerhuele sollt, do seng lescht Statue vun nordesche Gëtter an d'Waasser gepucht soll hunn.

## Kuckt och
*Lëscht vun de Waasserfäll

## Um Spaweck
Svartifoss

De **Svartifoss** (*schwaarze Waasserfall*, wéinst der Faarf vum Gestengs ronderëm) läit am Skaftafell-Nationalpark am Südoste vun Island. D'Stórilækur (*grouss Baach*) fält do iwwer e Fielsvirsprong, ronderëm deen, wéi Uergelpäifen, Basaltsaile sinn, a leeft da weider an d'Vestragil (*Westschlucht*). Weider flossof gëtt et nach de Magnúsarfoss, den Hundafoss an de Þjóðafoss. 

## Kuckt och
* Lëscht vun de Waasserfäll
800-Meter-Laf

Den **800-Meter-Laf** ass eng olympesch Disziplin an der Liichtathleetik, déi zu de Mëttelstrecke gehéiert.

De Start ass am Stoen an all Athleet muss op den éischten 100 Meter a sengem Couloir bleiwen. Wien dee verléisst gëtt disqualifizéiert. No 100 Meter däerfen d'Athleeten hire Couloir verloossen. Déi Plaz gëtt duerch eng Iwwergangslinn signaliséiert. Déi Moossnam gouf agefouert fir Gedrécks ze vermeiden an datt déi staark Athleete vir sinn an déi méi schwaach Athleeten deenen anere net an de Féiss sinn.

No engem Tour huet d'Feld sech da forméiert an den Endspurt gëtt scho preparéiert. Vereenzelt Athleete probéieren auszebriechen oder se halen den Tempo sou héich, datt déi aner keng Kraaft méi hunn, fir laanscht ze goen. Op de leschten 300 Meter soll een dann an den éischte Positioune si fir net agekesselt ze ginn. Déi lescht 200 Meter gëtt dann nach alles aus sech eraus geholl. Et kënnt vir datt Athleeten op de leschte 50 Meter abriechen oder Krämp kréien.

D'800 Meter kënnen awer och taktesch gelaf ginn, zum Beispill den éischten Tour gëtt verbummelt (z.&nbsp;B.: 55-60 Sek) an de leschten Tour gëtt Vollgas gelaf (ënner 50 Sek).

Fir déi Streck ze lafe brauch den Athleet d'Vitess vun der 400&nbsp;m-Course an d'Konditioun vun där vu 1500&nbsp;m. Am zweeten Tour erreecht den Athleet normalerweis d'anaerob Schwell. Op där Distanz entscheeden ëmmer déi lescht 200&nbsp;m.

## Rekorder
### Weltrekorder:
* Männer: 1:40.91, David Lekuta Rudisha (Kenia), 09.08.2012 zu London
* Fraen: 1:53.28, Jarmila Kratochvílová (Tschechoslowakei), 26.07.1983 zu München

### Lëtzebuergesche Rekord:
* Männer: 1:44.81, David Fiegen (Fola), 18.08.2006 zu Zürich
* Fraen: 2:01.30, Charline Mathias (CSL), 22.07.2015 zu Bellinzona
Pan-STARRS

De **Pan-STARRS** (Panoramic Survey Telescope And Rapid Response System) ass e System fir kontinuéierlech Observatioun vum Stärenhimmel. Mat senger Hëllef solle vill nei Asteroiden, Koméiten a verännerlech Stären entdeckt ginn.

Hie soll aus véier 1,8&nbsp;m Teleskopen um Mauna Kea an um Haleakalā op Hawaii bestoen, déi fir d'Reduktioun vu Bild- a Miessfeeler gläichzäiteg dat selwecht Himmelsgebitt observéiere sollen. D'Éischt Liicht vum Prototyp Teleskop *PS1* um Haleakalā war am Juni 2006. Dat zweet Teleskop, PS2, soll 2013 a Betrib geholl ginn. E Pan-STARRS-Teleskop huet mat 3° en zimmlecht grousst Gesiichtsfeld, dat duerch mat dräi ronn 50&nbsp;cm Duerchmiesser staark Korrekter-Lënsen no de béide Spigelen an Cassegrain-Formatioun erreecht gëtt; dat resultéierend groussformategt Bild gëtt mat engem 1,4 Milliarde Pixel CCD-Sensor (64×64 Sensore mat jee 600×600 Pixel) erfaasst. Jiddwer Sensor ka wärend enger Opnam d'Bild vertikal an horizontal verréckelen, fir eng duerch Loftonrou verursaacht Bildbeweegung auszegläichen.

Am Juni 2011 gouf mat Pan-STARRS 1 e Koméit entdeckt an C/2011 L4 (PANSTARRS) genannt.

Mat deem Teleskopsystem gouf och den Objet "PS1-10afx" entdeckt. E gëllt als eng Hypernova, déi virun néng Milliarde Joer explodéiert war. Si huet enger Supernova vum Typ Ia geglach, mä war awer dofir vill ze hell.
2013 ass virun där Regioun eng liichtschwaach Galaxie opgefall, déi vun der heller Supernova déi genee derhannert läit, iwwerstraalt gouf, an d'Liicht dat bei der Explosioun ofgestraalt gouf, a Richtung Äerd als Gravitatiounslëns gebëndelt hat. Doduerch huet d'Supernova 30-mol méi hell wéi ouni Lupen-Effet ausgesinn. Wéinst där Observatioun ginn d'Astronomen elo dovun aus, datt an Zukunft nach mée sou Objeten entdeckt ginn, well et als warscheinlech gëllt, datt mat zouhuelender Distanz - iergendwou um Wee vun der Supernova-Stralung bis zu eiser Äerd - et zu engem Gravitatiounslënseneffet komme kann.

## Kuckt och

* Large Synoptic Survey Telescope
* Sloan Digital Sky Survey
* Palomar Observatory Sky Survey

## Um Spaweck
* Pan-STARRS Websäit
Alexandre Koenig

Den **Alexandre (Alexander) Koenig**, gebuer de 25. September 1857 zu Veianen, an do gestuerwen de 7. Januar 1933, war e lëtzebuergesche Geeschtlechen an Auteur.

## De Geeschtlechen
Den Alexander Koenig ass 1882 zum Priister geweit ginn. Hie gouf Kaploun zu Néngsen an zu Mëtscheed, duerno Rektor am Pensionat Marienwerth bei Maastricht. Vum Mee 1895 u bis den August 1901 war hie Paschtouer zu Dénkert, dann zu Menster (1901-1911) an zu Waldbriedemes (1911-1926). Duerno huet hien zu Useldeng an zu Dikrech gelieft. Vun 1931 u war hien Aumônier am Sanatorium vu Veianen.

## Den Auteur
De Koenig huet eng Rei Bicher a Broschüren iwwer Helleger, déi zu Lëtzebuerg veréiert ginn (Rochus, Catherine, Willibrord, Niklos, Bäerbel, Donatus, Sebastian, Anna, Hubertus, Mäerten, Maria), a soss reliéis Theeme publizéiert. Hie war Mataarbechter vu bekannte lëtzebuergeschen Zeitungen an Zäitschrëften: Luxemburger Wort, Luxemburger Sonntagsblatt, Obermosel-Zeitung, Ons Hémecht, Heimat und Mission, Organ des Vereins für christliche Kunst in der Diözese Luxemburg, Luxemburger Marienkalender. Hien huet awer och an auslänneschen Zäitschrëfte publizéiert.

Als Lokalhistoriker huet hien iwwer d'Geschicht vu Veianen a vun der Muselgéigend geschriwwen. Hien huet sech och mat der Auswanderung vu lëtzebuergesche Geeschtlechen no Amerika befaasst.

Als Pseudonym huet hien déi heiten Nimm benotzt: A.K., Paul Felix von der Mosel, Paul Felix von der Our, P. Felix von der Our, Ein Priester der Diözese, Viator.

Déi bibliographesch Referenze vun 1067 Publikatioune vum A. Koenig si beim Blum (1981) ze fannen.

## Literatur
*Anonym, 1997. *Gedenktage: Alexander Koenig, 25. September.* Lëtzebuerger Journal 1997, 25. September, S. 17.
* Blum, M., 1981. *Bibliographie luxembourgeoise ou catalogue raisonné de tous les ouvrages ou travaux littéraires publiés par des Luxembourgeois ou dans le Grand-Duché actuel de Luxembourg. Première partie: Les auteurs connus. Nouvelle édition, complétée, avec introduction et index analytique, par Carlo Hury.* First published 1902-1932. Reprinted 1981. München, Kraus International Publications, vol. 1: A-L, XXXIII-756 S. (Koenig, Alexandre: S. 578-609).
* Milmeister, Jean, 1973. *Viandener Historiker.* In: Vianden (Harmonie municipale de): Vianden, cité historique et musicale. Diekirch, S. 71-100.
* Schmit, Sandra, 2011. *Koenig, Alexandre.* In: Luxemburger Autorenlexikon. Online-Versioun. Stand: 30.09.2011 http://www.autorenlexikon.lu/page/author/202/2029/DEU/index.html [opgeruff de 15. August 2012]. (de)
Selfoss

**Selfoss**' ass:
* en islännesche Waasserfall: Selfoss (Waasserfall);
* eng islännesch Uertschaft no dobäi: Selfoss (Uertschaft)
Selfoss (Waasserfall)

**Selfoss** ass e Waasserfall am Norde vun Island, e puer honnert Meter flossop vum bekannten Dettifoss.

De Floss Jökulsá á Fjöllum, dee vum Gletscher Vatnajökull hierkënnt, fält do eng 10 m an d'Déift. En ass méi breet a manner déif, an deemno manner spektakulär wéi den Dettifoss.

## Kuckt och
* Lëscht vun de Waasserfäll

## Um Spaweck
Paul May (Filmregisseur)

De **Paul May**, gebuer als *Paul Ostermayr* den 8. Mee 1909 zu München, a gestuerwen de 25. Februar 1976 zu Taufkirchen, war en däitsche Filmregisseur, Filmproduzent an Dréibuchauteur.

Als Filmregisseur gouf de Paul May mat den dräi *08/15* (1954 a 1955) Filmer a mat den zwéin Heimatfilmer *Und ewig singen die Wälder* (1959) a *Via Mala* (1961), bekannt. Op der Televisioun hat hien Erfolleg mat den TV-Miniserien *Die Schlüssel* a *Melissa *.

## Filmer
### als Regisseur
### Kino
*1939: *Der Edelweißkönig*, mam Hansi Knoteck a Paul Richter
*1939: *Waldrausch*, mam Paul Richter an Hansi Knoteck
*1940: *Beates Flitterwoche*, mam Paul Richter 
*1940: *Links der Isar - rechts der Spree*, mam Fritz Kampers a Grethe Weiser
*1942: *Violanta*, mam Rolf von Nauckhoff a Richard Häussler 
*1943: *Die unheimliche Wandlung des Alex Roscher*, mam Annelies Reinhold a Rudolf Prack
*1949: *Duell mit dem Tod*, mam Rolf von Nauckhoff an Annelies Reinhold
*1950: *König für eine Nacht*, mam Anton Walbrook a Willy Fritsch 
*1952: *Zwei Menschen*, mam Edith Mill a Helmuth Schneider
*1953: *Junges Herz voll Liebe*, mam Heinrich Gretler a Bernhard Wicki
*1954: *[[08/15]]*, mam Joachim Fuchsberger an Helen Vita
*1954: *Phantom des großen Zeltes*, mam René Deltgen a Angelika Hauff
*1955: *Oberarzt Dr. Solm*, mam Hans Söhnker an Antje Weisgerber 
*1955: *[[08/15 - Zweiter Teil]]*, mam O.E. Hasse a Joachim Fuchsberger
*1955: *[[08/15 - In der Heimat]]*, mam 	O.E. Hasse a Gustav Knuth
*1956: *Weil du arm bist, mußt du früher sterben*, mam Hans Christian Blech a Peter Carsten 
*1957: *[[Weisser Holunder]]*, mam Germaine Damar a Carl Möhner
*1957: *[[Flucht in die Tropennacht]]*, mam Claus Holm a Bernhard Wicki
*1957: *Der Fuchs von Paris*, mam Martin Held a Marianne Koch
*1958: *[[Die Landärztin (Film)|Die Landärztin]]*, mam Marianne Koch a Rudolf Prack
*1959: *Heiße Ware*, mam Margit Saad an Ivan Desny
*1959: *[[Und ewig singen die Wälder (Film)|Und ewig singen die Wälder]]*, mam Gert Fröbe an Hansjörg Felmy
*1959: *[[Heimat - Deine Lieder]]*, mam Sabine Bethmann a Rudolf Lenz 
*1960: *Der Schleier fiel*, mam Hartmut Reck a Vera Tschechowa
*1960: *Soldatensender Calais*, mam Hans Reiser a Klausjürgen Wussow 
*1961: *[[Via Mala (Film 1961)|Via Mala]]*, mam Gert Fröbe a Christine Kaufmann 
*1961: *[[Freddy und der Millionär]]*, mam Freddy Quinn a Grit Boettcher 
*1962: *[[Waldrausch (Film 1962)|Waldrausch]]*, mam Marianne Hold a Gerhard Riedmann
*1963: *Barras heute*, mam Joachim Fuchsberger an Hellmut Lange
*1963: *[[Scotland Yard jagt Dr. Mabuse]]*, mam Peter van Eyck an Dieter Borsche
*1967: *Mittsommernacht*, mam Robert Fuller a Ruth-Maria Kubitschek

### TV (Auswiel)
*1964: Die Schlüssel, (Mini-Serie), mam Harald Leipnitz a Friedrich Joloff
*1966: Melissa, (Mini-Serie), mam Günther Stoll an Erik Schumann

## Um Spaweck
Gullfoss

De **Gullfoss** ("Gëllene Waasserfall") ass ee Waasserfall vum Floss Hvítá am Dall Haukadalur am Süde vun Island. De Floss Hvítá mécht d'Grenz tëscht de Gemengen Hrunamannahreppur a Bláskógabyggð.

De Gullfoss zielt, mam Þingvellir an de Geysiren an der Noperschaft, zu dem sougenannte *Gëllene Krees* vun de bekanntste kuckeswäerte Landschafte vun Island. An der Moyenne falen am Gullfoss 109&nbsp;m³/s, am Summer eng 130&nbsp;m³/s, Waasser erof. De maximal gemoossene Volume waren 2000&nbsp;m³/s.

De Waasserfall besteet aus 2 Kaskaden wouvun déi eng 11&nbsp;m an déi aner 21&nbsp;m héich ass. Wéi een um zweete Bild gesäit lät déi ënnescht Kaskad bal am rechte Wénkel zu der ieweschter.

Datt et haut nach e Waasserfall do gëtt, ass der Sigríður Tómasdóttir an hirem Papp Tómas Tómasson ze verdanken, déi sech ëm 1920 dogéint gewiert hunn, datt do vun enger englescher Firma op där Plaz e Staudamm gebaut sollt ginn, fir Stroum ze produzéieren.

## Kuckt och
* Lëscht vun de Waasserfäll
## Um Spaweck
Seljalandsfoss

De **Seljalandsfoss** ass e Waasserfall am Süde vun Island, nieft der N1 do wou d'N249 dropstéisst, tëscht Hvolsvöllur a Skógar. De Floss Seljalandsá fält do 66 m déif erof. Wéi och de Skógafoss (an anerer) läit de Seljalandsfoss ënner dem grousse Gletscherschëld vum Eyjafjallajökull.

Et kann een hanner de Seljalandsfoss goen a vun do duerch de Waasserrideau erauskucken.

## Kuckt och
* Lëscht vun de Waasserfäll

## Um Spaweck
Submillimeter Array

De **Submillimeter Array (SMA)** ass e Radiointerferometer fir astronomesch Observatioune bei Frequenze vun 180 bis 900 GHz.

Den SMA besteet aus 8 Radioteleskope mat jee 6 Meter Antennenduerchmiesser op enger Héicht vu op 4080&nbsp;m beim Mauna-Kea-Observatoire op Hawaii. Déi eenzel Teleskope kënnen op verschidde Plazen transportéiert ginn. D'Basislinnen tëscht 2 Teleskopen kënnen tëscht 9 an 500 Meter erginn. Jee no Frequenz ergëtt sech domat eng raimlech Aufléisung vu bis zu 0,1″. 2008 waren Empfänger fir Frequenzen ëm 230, 345 an 690&nbsp;GHz fäerdeg.

Déi aacht Teleskope vum SMA kënnen och mat den zwéin eenzele Submillimeterteleskopen op Mauna Kea – dem James Clerk Maxwell Telescope (15&nbsp;m) an dem Caltech Submillimeter Observatory (10,4&nbsp;m) – zum (eSMA) interferometresch verbonne ginn. Déi Kombinatioun erreecht duerch déi zwéi méi grouss Teleskope méi eng héich Empfindlechkeet a wéinst de méi laange Basislinnen (bis 783&nbsp;m) och méi eng héich Opléisung, ass awer op Frequenzen ëm 230 an 345&nbsp;GHz limitéiert.

Den SMA war den éischte Radiointerferometer dee fir Observatiounen ënner engem mm Wellenlängt konzipéiert gouf, a gouf am November 2003 offiziell a Betrib geholl. Et gouf an Zesummenaarbecht vum Smithsonian Astrophysical Observatory mat dem taiwaneschen Academia Sinica Institute of Astronomy and Astrophysics entwéckelt, gebaut a bedriwwen.
 
Als Radiointerferometer fir de Millimeter- a Submillimeterberäich erméiglecht den SMA héichopléisend Observatiounen z.&nbsp;B. vun der Wäermtemissioun vum Stëbs ëm jonk Stären oder a Galaxien, a vu Spektrallinne vu ville verschiddene Moleküllen. 
## Kuckt och

## Um Spaweck
SMA-Websäit bei SAO
Eng Foto vun den Teleskopen
Muri & Mario

**Muri & Mario** ass en dänesch-italieenesche Gesangsduo, deen am Summer 2012 mat dem Lidd "Hun tog min guitar" en Nummer-1-Hit an Dänemark hat.

Muri & Mario besteet aus den Däne Murad Mahmoud an dem Mario Sciacca, déi arabesch respektiv sizilianesch Originen hunn. Si sangen op Dänesch an op Italieenesch

Am Juli 2012 huet hiert Lidd "Hun tog min guitar" (*Hatt huet meng Gittar geholl*) et bis op déi éischt Plaz an den dänesche Singlecharts gepackt a konnt sech zwou Woche laang do halen. Fir de Video huet den Duo op Facebook dozou opgeruff, eng eegen Interpretatioun vum Lidd ze machen. 120 Leit hunn dat gemaach an aus deenen ass dunn den offizielle Museksclip zesumme geschnidde ginn.

Am Januar 2013 ass d'Lidd *Mambo* op Plaz 13 an den dänesche Singlecharts ageklommen.

## Discographie
### EP
* 2013: *Kærlighed & kildevand*

### Singelen
* 2009: *Mio amore*
* 2011: *Tusind stykker*
* 2011: *Cosa del amor*
* 2012: *Hun tog min guitar* 
* 2013: *Mambo* 
* 2013: *Amigo*
* 2013: *Venner eller fjender *
* 2016: *To stjerner*
* 2016: *Storbypige*
* 2016: *Barndommens stemme*
* 2019: *Daddy*

## Um Spaweck
* Offiziell Fansäit op Facebook an ReverbNation
* Muri & Mario op SoundCloud
* Muri & Mario op Rate Your Music
Franz Ferdinand (Museksgrupp)

**Franz Ferdinand** ass eng schottesch Museksgrupp vu Glasgow. Si gouf 2002 gegrënnt.

## Museksstil
De Stil vun der Grupp ass Indie-Rock a Britpop. An der Musek si Spueren aus dem Post-Punk (1970er) an dem New Wave (1980er) ze fannen. Et héiert een awer och stilistesch Elementer vun de Beatles eraus.

## Albumen

* 2004: *Franz Ferdinand*
* 2005: *You Could Have It Sou Much Better*
* 2009: *Tonight: Franz Ferdinand*
* 2013: *Right Thoughts, Right Words, Right Action*
* 2015: *FFS* (mat Sparks als "FFS")
* 2018: *Always Ascending*
* 2025: *The Human Fear*
Usain Bolt

De **Usain St. Leo Bolt**, gebuer den 21. August 1986 zu Sherwood Content, Trelawny Parish, ass e jamaikanesche Sprinter, deen néngmol Gold bei den Olympesche Spiller gewonnen huet: 2008 zu Beijing, 2012 zu London an 2016 zu Rio de Janeiro - all Kéier iwwer 100 Meter, 200 Meter a mat der 4 x 100 Meter-Staffel. Hien hält och de Weltrekord am 4-mol-100-Meter-Staffellaf, am 100- an am 200-Meter-Laf. Bei enger aktueller Weltrekordzäit vun 9,58 Sekonnen, déi en de 16. August 2009 an der Finall vun der Liichtathleetik-WM zu Berlin opgestallt huet, ass hie bis elo deen eenzege Mënsch, deen d'100 Meter a manner wéi 9,6 Sekonne gelaf ass. De Bolt ass mat 9,63 Sekonnen an der 100-Meter-Finall bei den Olympesche Spiller zu London de 5. August 2012 och déi zweetséierst Zäit iwwer déi Streck gelaf.

## Um Spaweck

* Athleeteportrait vum Usain Bolt bei der IAFF 
* Websäit vum Usain Bolt
Theia (Planéit)

**Theia** ass den inoffiziellen Numm vun engem hypothetesche Protoplanéit, deen no der Kollisiounstheorie vum Entstoe vum Mound virun ongeféier 4,5 Milliarde Jore mat der Protoäerd zesummegestouss ass. D'Theia selwer gouf bei der Kollisioun zerstéiert. D'Brochstécker, déi beim Impakt entstane sinn, hu sech an engem Orbit ronderëm d'Äerd gesammelt. Am weidere Verlaf huet sech doraus de Mound gebilt. No dëser Theorie war d'Theia ongeféier sou grouss wéi de Mars an huet sech no engem vun de Modeller als Trojaner am Lagrangepunkt L4 vum Äerd-Sonn-System gebilt, ier se mat der Äerd kollidéiert ass.

## Numm
Den Numm *Theia* fir den hypothetesche Planéit gouf fir d'éischt Kéier an enger Aarbecht aus dem Joer 2000 (A. N. Halliday) gebraucht a staamt aus der griichescher Mythologie. D'Theia war eng Titanin, déi d'Moundgëttin Selene op d'Welt bruecht huet. Den hypothetesche Planéit gëtt och heiansdo Orpheus genannt.

## Entstehung
Aus engem Verglach vun den Isotoper am Äerd- an am Moundgesteng konnt ofgeleet ginn, datt de gréissten Deel vum Material, aus deem de Mound entstanen ass, aus dem Mantel vun der Protoäerd kënnt. D'Material vum Theia huet offensichtlech keng Verännerung vun der Isotopenzesummesetzung vun der Protoäerd bewierkt. Dësen Ëmstand erlaabt verschidden Interpretatiounen. Entweeder ass de Protoplanéit am selwechten Ofstand vun der Sonn entstane wéi d'Protoäerd a wéinst der gerénger Distanz zur Sonn huet sech de Protoplanéit zum gréissten Deel aus Silikater zesummegesat, oder d'Theia huet haaptsächlech aus Äis bestanen.

D'Theorie, no där d'Theia am Lagrangepunkt L4 vum Äerd-Sonn-System entstanen ass, schwätzt fir dës Méiglechkeet. Neier Simulatiounen, déi d'chaotesch Effekter vun de Beweegungen am Ëmfeld vu Lagrangepunkte mat abezéien, weisen, datt ee Kierper, dee sech an L4 bilt, tatsächlech och déi néideg Geschwënnegkeet erreeche ka fir de Mound entsoen ze loossen.

## Literatur
* Münker, C., Pfänder, J.A., Weyer, S., Büchl, A., Kleine, T., Mezger, K. *Evolution of planetary cores and the Earth - Moon system from Nb/Ta systematics.* In: *Science* 301/2003, S.&nbsp;84–87, 
* Ulrich Wiechert et al: *Oxygen Isotopes and the Moon-Forming Giant Impact.* In: *Science* 294/2001, S.&nbsp;345–348, 
* A. N. Halliday: *Terrestrial accretion rates and the origin of the Moon.* In: *Earth and Planetary Science Letters* 176/2000, S.&nbsp;17–30, 
* K. Pahlevan und D. J. Stevenson: *The Oxygen Isotope Similarity of the Earth and Moon: Source Region or Formation Process?* In: *Proceedings of the 36th Annual Lunar and Planetary Science Conference, March 14-18, 2005, in League City, Texas* Nr. 2382/2005.
* Robin M. Canup, Southwest Research Institut ("Icarus", Bd. 168, S.&nbsp;433–456)

## Um Spaweck
Gérard Close

De **Gérard Close**, gebuer 1953 zu Houffalize, ass e belschen Organist, deen och zu Lëtzebuerg aktiv ass.

Hien ass Laureat vum Conservatoire Royal de Musique vu Léck an der Uergel (beim Prof. Hubert Schoonbrodt) an an der Basstuba (beim Prof. G. Ackermans). En huet sech bei verschidde Mastercourse perfektionéiert, ënner anerem bei der Marie-Claire Alain, beim Lionel Rogg, beim André Isoir a beim Bernard Lagacé.

Hien huet Uergel op den Akademië vun Aywaille, vu Bertrix a vu Malmedy enseignéiert, éier hien Direkter zu Malmedy gouf. Zanter 1979 ass hien Organist vun der Mutin-Cavaillé-Coll-Uergel an der Abtei zu Klierf, als Nofollger (vun 1979 bis 1985 zesumme mam Carlo Hommel) vum bekannten Abteiorganist a -komponist Dom Paul Benoit. Hien enseignéiert och Uergel an der UGDA-Museksschoul vum Kanton Klierf.

Nieft der Uergel bléist de Gérard Close och nach d'Juegdhar.
Chavela Vargas

D**'Chavela Vargas**, gebuer de 17. Abrëll 1919 zu San Joaquín de Flores, Costa Rica, a gestuerwen de 5. August 2012 zu Cuernavaca, Mexiko, fir richteg *Isabel Vargas Lizano*, war eng mexikanesch-costa-ricanesch Sängerin vun den traditionelle mexikanesche Rancheras, déi gewéinlech vu Männer gesonge goufen. Si hat eng markant déif, rau Stëmm.

## Liewen
D'Chavela Vargas koum mat 14 Joer a Mexiko. An den 1950er Joren huet si ugefaangen, professionell ze sangen an ass laang mam bekanntste Ranchera-Sänger a -Komponist vu Mexiko, dem José Alfredo Jiménez opgetrueden. 1961 huet d'Vargas hir éischt Plack erausbruecht; eng 80 aner sinn an de Joren duerno nokomm. 1979 huet si sech provisoresch aus dem Musek-Business zeréckgezunn an zu Cuernavaca gelieft.

Si huet 1990 am Werner Herzog sengem Film *Schrei aus Stein* eng Indianer-Fra gespillt, an de Pedro Almodóvar huet Lidder vun hir am Soundtrack vu senge Filmer *Tacones lejanos* (1991) a *La flor de mi secreto* agebaut. 1993 huet d'Chavela Vargas a Spuenien bannent engem Dag zwee nei Albumen opgeholl, an 1994 en drëtten. Duerno huet si eng Concertstournée gemaach.

Fir de Film *[[Frida (Film)|Frida]]* huet si ë.&nbsp;a. hire Klassiker *Paloma Negra* nei opgeholl. An enger Zeen mam Salma Hayek huet si den Doud gespillt. D'Vargas soll als jonk Fra selwer eng Affär mat der Molerin Frida Kahlo gehat hunn. An engem Tëleesinterview huet si 2000 bekannt gemaach, datt si homosexuell wier.

2003, am Alter vun 83 Joer, ass d'Chavela Vargas an der New Yorker Carnegie Hall opgetrueden.

2007 koum den Album *Cupaima* eraus, 2010 *¡Por mi culpa!* an 2012 *La Luna grande*, en Hommage un de Federico García Lorca.

## Um Spaweck
Xhignesse

**Xhignesse** (ausgeschwat Hignesse) ass eng Uertschaft an der Gemeng Hamoir an der Provënz Léck.

Grënnung vun der Uertschaft gëtt der Plektrud, der Fra vum Pippin vun Herstal zougeschriwwen, déi do der Abtei Stavelot-Malmedy en Terrain geschenkt hat fir eng Gebietsplaz anzeriichten. Spéider gouf op där Plaz déi haiteg Péiterskierch opgeriicht.

## Kuckeswäertes
*D'Kierch aus dem 12. Joerhonnert
*D'Kapell Saint-Anne
*Op der Grenz mat Ferrières steet d*'Croix du Curé*, e stengent Kräiz dat drun erënnert datt do de Paschtouer Deleau vun den dräi Renard-Bridder ëmbruecht gouf.

## Perséinlechkeeten aus der Uertschaft
* Gilles Del Cour, Moler.
* Jean Del Cour, Sculpteur.

## Um Spaweck
ACE

**ACE** steet fir:
* Advanced Composition Explorer, eng Raumsond
* Alkohol-Chloroform-Ether-Gemësch, am Verhältnis 1:2:3
LN

**LN** steet fir:
* Lycée du Nord
* Monaco nom ICAO-Code

**ln** ass:
* d'mathematescht Symbol fir den natierleche Logarithmus (**L**ogarithmus **n**aturalis)
Nationalfeierdag

En **Nationalfeierdag** ass een normalerweis gesetzleche Feierdag, dee mat engem Evenement a Relatioun steet, dat wichteg fir eng bestëmmt Natioun ass.

Vill Staaten hunn hiren Nationalfeierdag deen Dag, op deem de Staat gegrënnt respektiv onofhängeg gouf. Och de Gebuertsdag oder d'Intronisatioun vun engem Monarch kann den Ulass vun deem Dag sinn.

## Kuckt och
* Lëtzebuerger Nationalfeierdag

## Um Spaweck
Uergel Kierch Jonglënster

D**'Uergel an der Kierch vu Jonglënster** gouf ëm 1600 vun engem onbekannten Uergelbauer fir d'Märjendaller Klouschter gebaut.

Wéi d'Klouschter 1792 opgeléist gouf, huet de Paschtouer Karl Clemens Molitor se de 15. September fir 40 Louis d'or kaaft a s'um Duxall vun der Jonglënster Kierch, deen extra dofir gebaut gouf, opriichte gelooss. Den Uergelbauer Jean Nollet huet fënnef Konsolen un de Buffet ugepasst. De barocken Uergelprospekt ass, wéi den Héichaltor räich mat Engelskäpp dekoréiert. 
 
1887 huet de Charles Wetzel vu Stroossbuerg eng komplett nei Uergel an de Buffet agebaut, mat engem säitleche Spilldësch, enger mechanescher Traktur an 12 Regësteren, déi op 2 Manualen an eng Pedall verdeelt waren.

1939 huet de Georg Haupt d'Uergel renovéiert: Déi hëlze Päifen, an deenen den Holzwuerm souz, goufen ersat, zwéi Regëstere goufen ausgetosch an zwéin zousätzlecher koume bäi (Oboe a Soubasse). Och d'Gebléis gouf moderniséiert, an den Duxall méi breet gemaach. Dat original Gelänner ass bliwwen.

Bis ewell fir d'lescht gouf d'Uergel 2009/2012 vun der Uergelmanufaktur Hugo Mayer vun Heusweiler (Saarland) op Basis vun der Technik a vum Klangkonzept vum Charles Wetzel restauréiert a stilistesch passend vergréissert. Déi al Päife goufe bäibehalen.

D'Uergel gouf de 5. Mäerz 2004 als nationaalt Monument klasséiert.

### Dispositioun
1. Manuel: Bourdon 16' (1887), Montre 8' (1887), Bourdon 8' (1887), Gambe 8' (1939), Flûte harm. 8' (2009), Prestant 4' (1887), Flûte à cheminée 4' (1887), Doublette 2' (2009), Cornet V 8' (2009), Plein-jeu IV 2' (1887), Trompette 8' (2009), Tremblant.

2. Manual: Diapason 8' (2009), Flütt Amabille 8' (1887), Salicional 8' (1939), Voix céleste 8' (2009), Flûte octaviante 4' (1887), Nasard 2 2/3' (2009), Flageolet 2' (1887), Tierce 1 3/5' (2009), Trompette harm. 8' (2009), Oboe 8' (1939), Voix humaine 8' (2009), Tremblant.

Pedal: Soubasse 16' (1939), Flûte 8' (2009), Violoncelle 8' (2009), Bourdon 8' (Transmission), Prestant 4' (Transmission), Bombarde 16' (2009), Trompette 8' (Transmission).

Koppelne: II-I, II-P, I-P, II-I, 4'II-II, 4'II-I, 16'II-II, 16'II-I, 4'II-P.

Mechanesch Spil- a Regestertraktur, Setzeranlag.

## Um Spaweck

* D'Uergel vu Jonglënster op ''Orgues.lu''
Cité de l'espace

D**'Cité de l'espace**, „Weltallstad“, ass e Theemepark an der südfranséischer Stad Toulouse, der europäescher Haaptstad vun der Loftfaart a Raumfaart.

D'Cité de l'espace ass e wichtege kuckeswäerte Site vun Toulouse a gouf 1997 opgemaach. Si ass eng Mëschung aus Theemepark an Erliefnespark. Et gëtt vill Wëssenswäertes iwwer d'Sonnesystem, Satellitten bis zu der jéngster Weltraumstatioun duergestallt an zum Deel fir d'Ausprobéieren ugebueden.

## Attraktiounen
Scho vu wäitem gesäit een dee naturgetreien Nobau vun der Ariane 5, déi wéi déi richteg Rakéit 55 Meter héich ass. D'Ariane steet wäit iwwer den 3,5 Hektar grousse Park eraus. D'Ausstellungsfläch huet 20.000 m2

Am Haaptausstellungsgebai ass d'Entwécklung vun der Weltraumerfuerschurung z'entdecken an d'Fortschrëtter vun der Fuerschung nozevollzéien. Interaktiv Systemer stelle plastesch duer, wéi Satellitte gebaut an ausgesat ginn, wéie d'Wiedervirausso funktionéiert, wéi d'Telekommunikatioun d'Liewen erliichtert an d'Pionéier an all dëse Beräicher hir Erfindunge gemaach hunn. Modeller vu Mir-Modulle weise bis an den Detail d'Alldagsliewe vun den Astronauten.

En IMAX-Kino mat engem vun den ISS-Astronaute gedréinte Film, e Planetarium, an eng Welthallefkugel, an där een duerch eng dräidimensionaal Videoprojektioun an d'Vergaangenheet reest an d'Entwécklung vun der Äerd vum Urknall bis zu der Géigewart verfollege kann, gehéieren zu den Haaptattraktiounen.

D'Cité de l'espace gouf vun der Stad Toulouse an Zesummenaarbechtt mam Verkéiersministerium, dem Kulturministerium, der franséischer Raumfaartagentur CNES, EADS, ASTRIUM a villen anere realiséiert.

## Kuckt och

## Um Spaweck
*  Offiziell Internetsäiten
*  Offiziell Internetsäiten
Astrium Satellites

**Astrium Satellites** (Astrium) war e Entrepriseberäich vun Astrium, dat selwer eng honnertprozenteg Duechter vun EADS war. Den zweeten Entrepriseberäich war *Astrium Space Transportation* (ST).

Astrium beschäftegt sech gréisstendeels mat der Entwécklung an dem Bau vu Satellitten. D'Produktspektrum ëmfaasst Satellittesystemer fir zivil a militäresch Telekommunikatioun, Äerdobservatioun, Weltraumfuerschung, Wëssenschaft an Navigatioun souwéi Ausrëschtung fir d'Raumfaart an d'Buedeminfrastruktur déi derzou gehéiert. Astrium ass a Frankräich, Däitschland, Groussbritannien a Spuenien aktiv a beschäftegt europawäit ronn 8.300 Mataarbechter.

Ënner der Mark Astrium mécht d'EADS zanter Juni 2007 Reklamm fir en zukünftegt Raumschëff fir Weltraumtouristen. Et soll vun 2012 un, bis zu véier Passagéier fir 150.000 bis 200.000 Euro fir dräi Minutten op iwwer 100&nbsp;km an den All schéissen.

Virgängerentreprise sinn ënner anerem Matra Marconi Space an d'DaimlerChrysler Aerospace AG (DASA) mat hirer Duechter Dornier Satellittensystemer GmbH.

D'Baynavtech zu Ottobrunn ass dat europäescht Kompetenzzentrum fir Satellittennavigatioun.

## Um Spaweck
*  EADS Astrium
Cassini

**Cassini** ass ënner anerem:
* eng italieenesch-franséisch Famill vu Geléierten, déi am Waasserschlass Fillerval bei Thury-sour-Clermont residéiert huet:
** Giovanni Domenico Cassini (*franséisch* Jean Dominique), (Cassini I.; 1625-1712), Astronom a Mathematiker
** Jacques Cassini (Cassini II.; 1677–1756), Astronom a Geodet
** César François Cassini de Thury (Cassini III.; 1714–1784), Geodet 
** Jean Dominique Comte de Cassini (Cassini IV.; 1748–1845), Kartograph
* eng Saturnsond vun der NASA, déi zesumme mat engem Titanlander vun der ESA als Doppelsond Cassini-Huygens geflunn ass
Trojaner

De Begrëff **Trojaner** bezeechent:
* d'Awunner vun der anticker Stad Troja
* d'Trojaner (Astronomie), Asteroiden, déi engem Planéit op senger Bunn ëm d'Sonn op Lagrangepunkte vir- respektiv nolafen (kuckt och Trojaner-Asteroiden)
* eng Malware, kuckt Trojanescht Päerd (Computerprogramm)
Kubikmeter

De **Kubikmeter** ass d'Moosseenheet fir de Volumen am Internationalen Eenheetesystem.
* Eenheetenzeechen: m3
* Formelzeeche vum Volumen: *V*

Ee Kubikmeter oder 'Meter héich 3' (och *Meterkibb* genannt) entsprécht dem Volume vun engem Wierfel mat 1 Meter Kantelängt.

1 Kubikmeter sinn 1 000 Kubikdezimeter (also och 1 000 000 Kubikzentimeter) an zanter der 12. CGPM (Conférence Générale des Poids et Mesures) (1964) och genee 1 000 Liter. Ee Kubikmeter Waasser weit knapps 1 Tonn&nbsp;(t). Bei enger Temperatur vun 277,13&nbsp;K (3,98&nbsp;°C) an dem Standard-Loftdrock vun 101325&nbsp;Pascal (1013,25&nbsp;hPa = 101,325&nbsp;kPa) sinn et 999,975&nbsp;kg.

## Falsch Bezeechnungen
Nieft der Eenheet m³ fënnt een z.&nbsp;B. bei Architekten d'Ofkierzungen *cbm* oder *CBM* a Gebrauch.

## Ofgeleet Moosseenheete vum Kubikmeter
Wann een tëscht *Kubik-* a *-meter* en entspriechenden SI-Prefix setzt, kann een och aner Moosse fir de Volumen definéieren.
Gramm

De **Gramm** ass eng physikalesch Moosseenheet fir d'Mass. Ee Gramm (**g**) ass den Dausendstel Deel vun engem Kilogramm (kg), der offizieller SI-Basiseenheet fir d'Mass. Op déi Manéier, als 0,001 Kilogramm, ass de Gramm an nationalen Eenheetegesetzer an an Normen definéiert.

## Hierkonft vum Numm
Den Numm kënnt vum lat. *gramma*, der Bezeechnung fir e klengt Gewiicht (1/24 Onz, entspriechend dem sougenannte Skrupel, ongeféier 1,25 g).

## Gebräichlech Moosseenheeten
10−12 Mt = 10−9 kt = 10−6 t = 10−3 kg = **1 g** = 103 mg = 106 µg = 109 ng = 1012 pg

Ausgeschriwwen:
* 1 Megatonn = 1 Billioun Gramm = 1 Milliard Kilogramm
* 1 Kilotonn = 1 Milliard Gramm = 1 Millioun Kilogramm
* 1 Tonn = 1 Millioun Gramm = 1000 Kilogramm
* 1000 Milligramm = 1 Gramm
* 1 Millioun Mikrogramm = 1 Gramm
* 1 Milliard Nanogramm = 1 Gramm
* 1 Billioun Pikogramm = 1 Gramm

Am englesche Sproochraum verbreeten Eenheeten:

1 pound = 16 ounce = 453,59238 g

*oder*
 
2,2046 pound = 1000 g

## Definitioun
Ee Gramm destilléiert Waasser hëlt bei enger Temperatur vun 3,98&nbsp;°C an engem Loftdrock vun 101,325 kPa de Volume vun engem Kubikzentimeter respektiv engem Milliliter an. Säit 1889 ass den dausendsten Deel vum Urkilogramm, deen zu Paräis versuergt gëtt, als ee Gramm festgeluecht.

Am Contraire zur normaler Reegel am SI, bilt een dezimal Deeler oder Villfacher vu Masseneenheeten net vun der Basiseenheet Kilogramm aus, mä vum Gramm aus. Dobäi huet de Megagramm de besonneschen Numm Tonn (t).

## Dekagramm
Den **Dekagramm** huet dat SI-konformt Eenheetenzeechen "dag". An der Republik Éisträich gouf den Dekagramm (= 0,01&nbsp;Kilogramm) virum Entstoe vum SI duerch Gesetz vum 5. Juli 1950 als gesetzlech Mooss fir d'Mass mat dem Zeechen „dkg“ agefouert. 1973 ass d'Zeechen entspriechend de Reegelen am SI zu "dag" geännert ginn. Dat ursprénglecht Zeechen ass bis den 31. Dezember 1977 iwwergangsweis zoulässeg bliwwen. An Éisträich gëtt Dekagramm virun allem beim Akaf vu Liewensmëttel a bei Rezepter als Moosseenheet heefeg gebraucht an dobäi ëmgangssproochlech dacks zu "Deka" verkierzt.

## Um Spaweck
Saz (Mathematik)

E **Saz** oder **Theorem** ass an der Mathematik eng widdersprochsfräi logesch Ausso, déi mat Hëllef vun engem Beweis als wouer erkannt, dat heescht aus Axiomen a scho bekannte Sätz hiergeleet ka ginn.

E Saz gëtt jee no Roll, Bedeitung oder Kontext dacks och anescht genannt:
# Ee Lemma ass eng Ausso, déi als Hëllefssaz nëmmen am Beweis vun anere Sätz benotzt gëtt.
# Ee Korrolar ass eng trivial Follgerung, déi sech aus engem Saz oder enger Definitioun ouni gréisseren Opwand erginn.
# De Saz am enke Sënn gëtt eng wesentlech Erkenntnis erëm.

## Um Spaweck