Sunrise (Teleskop)

**Sunrise** ass e ballongedroene Spigelteleskop fir d'Sonnenobservatioun. Et huet e liichte Spigelsystem aus Zerodur mat enger Apertur vun engem Meter. Mat engem Heliumballon ass dat 1,8 Tonne schwéiert Teleskop op 36 Kilometer Héicht bruecht ginn, woumat Observatioune am UV-Beräich ongehënnert duerch d'Atmosphär méiglech sinn.

## Virdeeler
SUNRISE bitt eng Rei vu Virdeeler:
* De Seeing ass duerch d'Observatiounshéicht iwwer den turbulente Loftschichten praktesch net do
* Wärend der ganzer Missioun kënne Sonnenobservatioune gemaach ginn, well zu där Joreszäit an deene Breeten d'Sonn net ënnergeet (kuckt och Mëtternuetssonn)
* De Polarwand liwwert eng fräi Undriffsenergie

## Technesch Detailer
Den Teleskop schafft mat enger Wénkelopléisung vun 0,05 Bousekonne. D'Uewerfläch vun der Sonn an d'Verdeelung vun hire Magnéitfelder gëtt mat enger raimlecher Opléisung vu 35 Kilometer pro Pixel an enger zäitlecher Opléisung vu 5 s gemooss. 
Dofir gi gläichzäiteg dräi Instrumenter (UV-Bildsensor, Magnéitogramm a Polarisatiounsspektrometer) gebraucht. Et handelt sech ëm dat gréisst Sonnenteleskop, dat jee d'Äerd verlooss huet.

D'Ausriichtung fir déi gewënscht Richtung geschitt wéi beim Hubble-Weltraumteleskop duerch e puer Reaktiounsrieder. Am Uschloss dorun iwwerhëlt en Inertierad d'Lagestabiliséierung.

## Missioun
Eng éischt Testfaart vu Sunrise I am Hierscht 2007 war schonn erfollegräich. De Start fir déi éischt Faart war den 8. Juni 2009 um 8:27 Auer vun der Weltraumbasis Esrange zu Kiruna, Schweden. An de follgende fënnef Deeg gouf d'System vum Polarwand iwwer den Nordatlantik a Grönland bis no Nordkanada gedriwwen. D'Landung war de 14. Juni 2009 um 1:45 Auer op der Insel Somerset an der Kanadescher Provënz Nunavut.

De Start vu Sunrise II war den 12. Juni 2013 um 7:30 Auer op der Weltraumbasis Esrange zu Kiruna, Schweden.

Sunrise III ass eng éischte Kéier den 10. Juli 2022 gestart. Dës Missioun gouf awer kuerz nom Ofhéiwe vum Ballon ënnerbrach well den Teleskop sech wéinst technesche Problemer net ausriichte gelooss huet.

Sunrise III ass den 10. Juli 2024 ëm 6:24 Auer eng zweet Kéier vum Esrange Space Center bei Kiruna a Schweden gestart. Op enger Héicht vun ca. 35&nbsp;km ass en iwwer den Atlantik, Island an de Süde vu Grönland weider iwwer déi kanadesch Nordwest-Territoire gedriwwe ginn, wou en de 16. Juli, no engem Flug vu 6 Deeg, 14 Stonnen a 46 Minutten kontrolléiert un engem Fallschierm tëschent dem Mackenzie River an dem Great Bear Lake gelant ass. U Bord hunn déi 3 Instrumenter SUSI (**S**unrise **U**V **S**pectro-Polarimeter & **I**mager [UV-Beräich 310-420 Nanometer] vum MPS), TuMag (**Tu**nable **Mag**netograph [siichtbare Beräich 517 & 525&nbsp;nm] vun engem spuenesche Consortium) a SCIP (**S**unrise **C**hromospheric **I**mager & **P**olarimeter [IR-Beräich 770 & 860&nbsp;nm] vum NAOJ) ca. 50 Millioune Biller opgeholl, wat ongeféier 240 TeraByte un Daten entsprécht, déi op SSD gespäichert goufen. Bedeelegt war, wéi och bei deene Sunrise-Missioune virdrun, de Lëtzebuerger Astrophysiker Dr. Alex Feller, Wëssenschaftler um MPS zu Göttingen.

## Bedeelegt Institutiounen
D'Missioun gëtt vum Max-Planck-Institut fir Sonnesystemfuerschung, kuerz MPS, zu Göttingen geleet.

Weider bedeelegt Instituter:
* Kiepenheuer-Institut fir Sonnephysik zu Freiburg im Breisgau
* High Altitude Observatory zu Boulder am Colorado an den USA
* Instituto de Astrofisica de Canarias op Teneriffa a Spuenien
* Instituto de Astrofisica de Andalucía zu Granada a Spuenien
* National Astronomical Observatory of Japan a Japan
* Lockheed-Martin Solar and Astrophysics Laboratory zu Palo Alto a Kalifornien (USA)
* Columbia Scientific Ballooning Facility vun der NASA
* D'Weltraumbasis Esrange zu Kiruna a Schweden

De SUNRISE-Projet gëtt vum däitsche Bundesministerium für Wirtschaft und Technologie a vum Däitschen Zentrum fir Loft- a Raumfaart, gefërdert.

## Kuckt och

* Sonn

## Um Spaweck
*  Websäit
*  Offizielle Missiouns-Blog
*  Presentatioun (PDF-Datei; 4,07 MB)
*  Bericht mat enger Rei vu Fotoe a Videoe
*  Deutsche Forscher starten Sonnenteleskop "Sunrise" bei Spiegel Online
*  https://www.mps.mpg.de/first-rays-of-sunlight-for-sunrise-iii-at-the-arctic-circle
*  Sunrise III – Ballonmission mit einzigartigem Blick auf die Sonne
*  SUNRISE: ein ballongetragenes Sonnenobservatorium