open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Waassertuerm

**Waassertuerm** ass den Numm fir en tuermfërmegt Bauwierk fir Waasserversuergung an deem uewen am Tuerm e Waasserbaseng ass fir Drénkwaasser ze späicheren. Dëse Waasserbaseng suergt fir e gläichméissegen Drock am Waasserleitungsnetz dat un de Waassertuerm ugeschloss ass.

## Funktiounsprinzip
E Waassertuerm funktionéiert duerch d'Gravitatioun vum Waasser. Well de Waasserbaseng vum Tuerm méi héich läit wéi d'Krinn an deenen eenzelen Haiser, oder aneren Zapplazen, entsteet en Drock an der Leitung, dee bewierkt, datt, wann een e Krunn opdréit, d'Waasser erausleeft.

Meeschtens muss d'Waasser an den Tuerm gepompelt ginn, a rare Fäll kann e selwer duerch e Waasserbaseng, dee méi héich läit beliwwert ginn, wéi z.&nbsp;B. en etlesch Basengen déi vum SEBES-Baseng vun Eschduerf beliwwert ginn. An deem Fall spillt en och nach d'Roll vun engem Drockreegeler.

## Literatur
* Becher Bernhard & Hilla Becher, 1971. *Die Architektur der Förder- und Wassertürme*. Heinrich Schönberg und Jan Werth: Die technische Entwicklung. 427 p. Studien zur Kunst des 19. Jahrhunderts Bd. 13. Prestel, München.
* Becher Bernhard & Hilla Becher, 2005. *Wassertürme*. Mat engem Text vum Reyner Banham, 223 Duotone-Tafelen op 240 S. Schirmer/Mosel Verlag, München, gebonnen. E Fotobuch.

## Kuckt och
* Lëscht vun de Waassertierm zu Lëtzebuerg
* Waassertierm an der Stad Lëtzebuerg

## Um Spaweck

* Eng Websäit iwwer Waassertierm an der Belsch

## Beispiller vu Waassertierm zu Lëtzebuerg

Fichier:Waassertuerm Altréier.JPG|Altréier
Fichier:Kierch- a Waassertuerm Bäerdref 2009-08.JPG|Bäerdref
Fichier:Giewel Waassertuerm.JPG|Giewel (Käerch)
Fichier:Heesdref Waasertuerm.jpg|Heesdref
Fichier:Heischent De Waassertuerm w.jpg|Heischent
Fichier:Hengescht.jpg|Hengescht
Fichier:Water tower Buergplaz Huldange Luxembourg.jpg|Huldang (Buergplaz)
Fichier:Lampertsbierg Waassertuerm.jpg|Lampertsbierg
File:Water tower new Leudelange Luxbg.JPG|Leideleng den neien (2008)
File:Water tower old Leudelange Luxbg.JPG|Leideleng den alen
Fichier:Waassertuerm um Perchesbierg bei Téiteng.jpg|Téiteng (Perchesbierg)
Fichier:Zeisseng Waassertuerm 01 bis.jpg|Zéisseng


## Beispiller vu Waassertierm uechtert d'Welt

Waassertuerm Gare Ponte Leccia.jpg|Ale Waassertuerm an der Gare vu Ponte Leccia op Korsika
Waassertuerm Borlez.JPG|Waassertuerm zu Borlez
Waassertuerm Landen.jpg|Waassertuerm zu Landen
Service national de la jeunesse

De **Service national de la jeunesse**, ofgekierzt **SNJ**, ass eng ëffentlech Verwaltung déi dem Ministère fir Educatioun, Kanner a Jugend ënnersteet. Den SNJ gouf am Joer 1965 gegrënnt fir d'Aarbecht mat der Jugend ze begleeden an z'ënnerstëtzen.

Den SNJ besteet aus 5 Zentren:

* Forum Geesseknäppchen
* Huelmes
* Mariendall
* Lëltz
* Klouschter op der Pafemillen

Niewent dësen Zenteren verwalt den SNJ nach 3 Chaleten:

* Ierpeldeng
* Fiels
* Wäicherdang

## Um Spaweck

* Websäit vum SNJ
* D'Zentere vum SNJ
Kléngelbaach (Wolz)

D**'Kléngelbaach**, ass eng vun den nërdlechste Baachen zu Lëtzebuerg. Si huet hire Laf gréisstendeels um Territoire vun der Gemeng Ëlwen.

D'Kléngelbaach huet hir Quell, op der belscher Grenz, nërdlech vun Ëlwen, op enger Héicht vu 490 Meter um Flouer *Albenner* eng ronn 250 m südëstlech vun der Gossemaark N° 270. Si leeft vun do u laanscht déi belsch-lëtzebuergesch Grenz bis op d'Héicht vun der Maark N° 271, fir do op de belschen Territoire ze wiesselen, an da bei der Maark 273 zeréck op Lëtzebuerger Terrain ze kommen. Op där Streck leeft se tëscht de Bëscher *Le Cassis* an der Belsch, an *Nonnebësch* a *Biwischerbësch* zu Lëtzebuerg. No der Maark N° 273 leeft se duerch eng Wiselandschaft, déi zum groussen Deel aus Suppen a saure Wise besteet, fir net wäit vun der Kierchermillen ënner der Eisebunnsstreck Lëtzebuerg-Gouvy erduerch ze lafen, an dann 200 Meter méi wäit an enger Supp mam Numm *Fenn*, op enger Héicht vu 433 m an d'Wolz ze lafen.
Giro di Sardegna

De **Giro di Sardegna** ass eng Etappecourse mam Vëlo, déi op der Insel Sardinien gefuer gëtt.

D'Course gehéiert zum UCI Europe Tour.

No 2011 gouf d'Course net méi organiséiert.

## D'Gewënner

## Um Spaweck
* Offiziell Websäit vum ''Giro di Sardegna''
Stauwelsbaach

D'Stauwelsbaach ass eng lëtzebuergesch Baach am Norde vum Éislek, um Territoire vun der Gemeng Ëlwen.

Si leeft bei der Cornelysmillen an d'Wolz.
Nur Ed-Din Al Betrugi

Den **Nur Ed-Din Al Betrugi** (*Nur al-Din Ibn Ishaq Al-Bitruji, Abu Ishâk ibn al-Bitrogi, al Bidrudschi; laténgiséiert: *Alpetragius* *), a gestuerwen ëm 1204, war en arabeschen Astronom a Philosoph.

Hie war am Marokko gebuer, a war e Léierjong vum Ibn Tufail. Hien ass vun do op Sevilla gaangen a war en Zäitgenosse vum Averroës.

Hien huet Theorie vun de Planéitebeweegunge verbessert a wollt dobäi d'Epizykeltheorie ewechloossen. Dat war eng Modifikatioun vum Planéitebeweegungsystem, déi seng Virgänger Ibn Bajjah an Ibn Tufail opgestallt haten. Seng Beméiungen, de Planéitemodell vum Claudius Ptolemäus z'ersetzen, ware wéinst sengen onprezisen numeresche Viraussoe vu Planéitepositiounen ëmsoss.

De Moundkrater *Alpetragius* ass no him benannt.

## Wierker
* *Kitab-al-Hay’ah* (Arabesch: كتاب الحياة), iwwersat op Hebräesch an op Latäin, 1531 gedréckt zu Wien

## Literatur
* Krafft: *Die bedeutendsten Astronomen* (marix wissen) Wiesbaden: Marix Verlag 2007
Batavus Pro Race

D**'Batavus Pro Race** war eng Vëloscourse vun engem Dag, déi an der hollännescher Provënz Frisland gefuer gouf.

D'Course stoung um Kalener vum UCI Europe Tour an der Klass 1.1.

## Nimm vun der Course
* 2004 - 2006: **Noord-Nederland Tour**
* 2007: **Profronde van Fryslân**
* Zanter 2008: **Batavus Pro Race**

## D'Gewënner
* 2004: 22 Coureuren *[[ex aequo]]* klasséiert
* 2005: 
* 2006: 
* 2007: 
* 2008: 
* 2009: 
* 2010: 

2004 huet d'Jury vun der Course decidéiert déi 22 Coureure vun der Spëtzegrupp *ex-aequo* op déi éischt Plaz ze klasséieren, nodeem et 15&nbsp;km virun der Arrivée zu Problemer koum war. D'Coureure vun der Spëtzegrupp waren: Tom Veelers, Arne Kornegoor, Rudie Kemna, Matthé Pronk, Eelke Van Der Wal, Allan Bo Andresen, Thorwald Venebergh, Roy Sentjens, Bobbie Traksel, Erik Dekker, Paul Van Schalen, Arno Wallaard, Bert Hiemstra, Igor Abakoumov, Gerben Löwik, Rik Reinerink, Stefan Kupfernagel, Marvin Van Der Pluym, Dennis Haueisen, Nico Mattan, Niels Scheuneman a Preben Van Hecke.

No 2010 gouf d'Course net méi gefuer.

## Um Spaweck
* D'''Batavus Pro Race'' op der Websäit vu ''Mémoire du cyclisme''
Wolz (Klierf)

D**'Wolz** ass eng Baach am Norde vu Lëtzebuerg an de Gemengen Ëlwen a Klierf.

Si huet hir Quellen nërdlech vun Huldang an no dem Zesummelaf mat der Reichelbaach, nërdlech vu Klierf, bilden déi zwou d'Klierf.

## Um Spaweck
Erëffnung (Schach)

D**'Erëffnung** ass déi éischt Phas vun enger Schachpartie. Si ëmfaasst déi éischt 10-15 Zich vun enger Partie an hält no der Entwécklung vun de Figuren op, duerno kënnt d'Mëttelspill. Jee nodeem, wat fir Figure fir d'éischt gezu ginn, schwätzt ee vun enger *[[Oppent Spill (Schach)|oppener]]*, *[[Hallefoppent Spill (Schach)|hallefoppener]]* oder *[[Zouent Spill (Schach)|zouener]]* Partie.

## Ufankszich

Am heefegste fänkt Wäiss mat e4 un. Dësen Zuch gouf bis an dat 20. Joerhonnert dacks als eenzege verstännegen Ufankszuch gesinn. De Rauser sot: „1. e4 a Wäiss gewënnt“. Méi virsiichteg huet et de Fischer ausgedréckt: „Ech weess net, wat Gott géint mech op 1. e4 äntwere géif.“ Well den Zuch e4 den Entwécklungsprinzip am meeschte betount, gëtt e fir Ufänger virgeschloen.

## Populär Erëffnungen

## Kuckt och
* ECO-Coden
* Enzyklopedie vun de Schacherëffnungen
* Mëttelspill
* Endspill
* Schachnotatioun

## Um Spaweck
Cercle de Natation Diekirch

De **Cercle de Natation Diekirch**, kuerz **CNDie**, ass e Schwammveräin zu Lëtzebuerg, deen an der *[[Fédération luxembourgeoise de natation et de sauvetage]]* (FLNS) affiliéiert ass.

D'Aktivitéite vum CNDie sinn: Schwammschoul fir Kanner (vu 5 Joer un), Schwamme bis Kompetitiounsschwammen, Waasserball, Aquagym a Rettungsschwammen.

President vum CNDie ass de Benoît Grosch.

De beschte Schwëmmer, dee bis ewell aus de Reie vum CNDie koum, ass den 2-fachen Olympionik Yves Clausse.

## Um Spaweck
* Websäit vum Cercle de Natation Diekirch
Grand Guignol (Homonymie)

De Begrëff **Grand Guignol** bezeechent:

* e fréiere franséischen Horrortheater: Grand Guignol,
* en Album vun der New Yorker Jazz Grupp Naked City: Grand Guignol (Album),
* e Lidd vun der japanescher Grupp Ali Project: Gesshoku Grand Guignol,
* eng Geschicht an der Comicserie Starman: Grand Guignol (Geschicht).

## Kuckt och
*Le Grand Guignol
Gentingen

**Gentingen** ass eng Uertsgemeng am Äifelkrees Béibreg-Prüm a Rheinland-Pfalz (Däitschland). Gentingen ass en Deel vun der Verbandsgemeng Südeifel.

## Geographie
D'Uertschaft läit direkt op der Grenz mat Lëtzebuerg um Grenzfloss Our.

Rued op der Our läit 3&nbsp;km nërdlech, 2&nbsp;km flossof läit Ammeldingen op der Our. Op Lëtzebuerger Säit ass d'Uertschaft Bëttel 4&nbsp;km nordwestlech ze fannen, Héischdref 2&nbsp;km südlech.

## Geschicht
1096 geet fir d'éischt rieds vu Gentingen ënner dem Numm *Gichelinga* an engem Dokument vun der Abtei Iechternach. An engem aneren Dokument heescht d'Uertschaft 1282 *Gemptingen*. Si huet zu der Grofschaft Veianen gehéiert, gouf 1794 franséisch a vun 1815 un preisesch. Nom Éischte Weltkrich gouf d'Uertschaft eng Zäit laang vun de Fransouse verwalt.

## Kuckeswäertes
Gentingen huet e grousse Camping an eng Kierch mat engem Schëff a mat engem romaneschen Tuerm, d*'Johanneskirche*, déi aus dem 17. Joerhonnert staamt.

## Um Spaweck
*Websäit vu Gentingen
Prix Limes

De **Prix Limes**, och **Prix d'Art Limes** oder **Kunstpreis Limes** genannt, war e Konschtpräis vum Konschtveräin *"Der Kunstverein /Cercle artistique LIMES e.V*". Iwwerreecht gouf dee Präis tëscht 1988 an 2006 all zwee Joer am Kader vu Wanderausstellungen déi a verschidde Partnerstied wéi Arel, Esch-Uelzecht, Freyming-Merlebach, Bitburg, Blieskastel, Merzig, Saarlouis a Wittlich organiséiert goufen. Nodeem d'Christiane Hamann, déi lescht Presidentin vum Konschtveräin, sech no dräi Joer vun hirem Posten zeréckgezunn hat a keen Nofollger font gouf, ass de Konschtveräin 2007 opgeléist ginn. Domat war et och mam Konschtpräis eriwwer.

## Laureate vu Lëtzebuerg
* 1992: Gérard Claude
* 1994: Guy Michels
* 1996: Marc Haller
* 2000: Roger Dornseiffer
* 2006: Anna Recker (1. Präis) a Fränz Hulten (2. Präis)
Danielle Grosbusch

D**'Danielle Grosbusch**, gebuer den 30. Abrëll 1956 zu Ettelbréck, ass eng lëtzebuergesch Graveuse a Molerin.

Nom Secondaire op der Sektioun *Beaux-Arts* am *[[Lycée des arts et métiers]]* um Lampertsbierg, huet d'Danielle Grosbusch op der *Gerrit Rietveld Academie* zu Amsterdam an op der Académie royale des beaux-arts zu Bréissel studéiert.

## Kuckt och
* Lëscht vu lëtzebuergesche Konschtschafenden
## Um Spaweck
* D'Danielle Grosbusch op der Websäit vu ''mediArt''
* D'Danielle Grosbusch op der Websäit vum ''Cercle artistique de Luxembourg''
Konvertibel Obligatioun

Eng konvertibel Obligatioun kann, laut dem Emissiounsprospekt, zu all Moment, respektiv wärend verschidde Perioden, zu engem festgeluechte Präis an Aktien ëmgewandelt ginn.

Den Zënssaz vun dëser Aart vun Obligatioun ass méi niddereg wéi déi vun enger klassescher. Hire Präis op der Bourse ass direkt ofhängeg vun der Evolutioun vum Cours vun der Aktie an déi si ëmgewandelt ka ginn.
Warrant

E **Warrant** ass e Souscriptiounsbong. Dëse Bong oder och nach Optiounschäi genannt gëtt sengem Besëtzer d'Recht, fir eng Aktie oder eng aner Wuer zu engem am Emissiounsprospekt festgeluechte Präis, bis zu engem gewëssenen Datum, ze kafen.

An der Reegel gëtt de Warrant separat op der Bourse gehandelt. Säi Präis variéiert mat der Evolutioun vum Cours vun der Wuer déi kaaft ka ginn. Nom Verfallsdatum ass de Bong näischt méi wäert.
Grand Guignol

De **Grand Guignol** war e franséischen Theater, dee sech op makaber a bluddeg Horrorspektakle spezialiséiert hat. Haut gëtt dee Begrëff och gebraucht fir ganz allgemeng onmoralesch oder iwwerdriwwe grotesk-trivial Horrorënnerhalung ze bezeechnen.

## Den Theater
De *Le Théâtre du Grand-Guignol* gouf 1897 vum Oscar Méténier gegrënnt a war zu Paräis am Pigalle-Quartier situéiert, an enger fréierer Kapell (20 bis, rue Chaptal). Uganks hunn d'Stécker ëm Persounen aus den ënneschte soziale Schichte gedréint, iwwer déi et sech net geschéckt huet eppes ze weisen.

Direkt d'Joer drop gouf den Theater vum Max Maurey iwwerholl, deen op méi staark Schockeffekter gesat huet, ë.&nbsp;a. mat bluddege Metzleschoffäll. Seng grouss Entdeckung, den André de Lorde, huet tëscht 1901 an 1926 eng Abberzuel kuerz Stécker geschriwwen iwwer d'Gefore vun Haushaltsgeräter, d'Leide vun Onschëllegen, Kannermuerd, Geckegkeet an d'sech rächen. Et goufen och sexuell Farcë gespillt, bei deenen d'ganz Spannung dodra bestong erauszefannen op se och bluddeg endege wäerten.

De 5. Januar 1963 sinn d'Dieren definitiv zougaangen, well d'Konkurrenz vum Kino schlussendlech awer ze grouss war.

Ausgerechnet am Kino ass den Theater awer och zu Éiere komm, ë.&nbsp;a. am Neil Jordan sengem Blockbuster vun 1994 *[[Interview with the Vampire: The Vampire Chronicles]]*.

## Direkteren

* 1897-1898: Oscar Méténier
* 1898-1914: Max Maurey
* 1914-1930: Camille Choisy
* 1930-1937: Jack Jouvin
* 1937-1962: Charles Nonon

## Literatur
* Bäitrag vum Axel "Maerz" Estein an: Thomas Gaschler & Eckhard Vollmar, "Dark Stars"; Belleville, München 1992
* Mel Gordon: *The Grand Guignol: Theatre of Fear and Terror.* Da Capo Press, 1997
* Richard Hand a Michael Wilson: *Grand-Guignol: The French Theatre of Horror.* University of Exeter Press, 2002

## Um Spaweck
* Theatergeschicht an Devotionalien op GrandGuignol.com
* Artikelen iwwer eng nei Beliewung vum Genre Grand Guignol
Le Grand Guignol

De Begrëff **Le Grand Guignol** bezeechent:

* eng däitsch-lëtzebuergesch Heavy-Metal-Grupp: Le Grand Guignol (Metalgrupp),
* en Album vun der japanescher Indie Grupp The Seeker: Le Grand Guignol (Album),
* e Lidd vun der brittescher Grupp Soft Cell: Le Grand Guignol (Lidd).

Kuckt och: **[[Grand Guignol (Homonymie)|Grand Guignol]]**.
Paule Lemmer

D**'Paule Lemmer**, gebuer den 3. Mee 1967 an der Stad Lëtzebuerg, ass eng lëtzebuergesch Molerin.

## Eenzelausstellungen
* 2002: Ausstellung am *Cercle Münster* am Gronn (Stad Lëtzebuerg)
* 2006: Ausstellung am *Cercle Münster* am Gronn (Stad Lëtzebuerg)
* 2009: *Sans concessions* am *Pavillon du centenaire* zu Esch-Uelzecht

## Kuckt och
* Lëscht vu lëtzebuergesche Konschtschafenden
## Um Spaweck
* D'Paule Lemmer op der Websäit vu mediArt
* Websäit vum Paule Lemmer
* Fotoe vun der Ausstellung ''Sans concessions'' zu Esch-Uelzecht
Indexéiert Obligatioun

Eng indexéiert Obligatioun ass eng Obligatioun, vun där den Zënssaz oder de Remboursementpräis vun engem fixéierte Basispräis vun enger Aktie, Aktienindex, Wäertmetall, Réistoff, Wärung oder soss engem Wäert ofhängt.
Ass de reale Präis vum Wäert deen drënner läit um Remboursementdatum méi niddereg wéi de Basispräis, läit de Remboursementpräis ënner dem agesatene Kapital. Ass en driwwer ass de Remboursementpräis méi héich.

Dacks ass et bei Aktien an indexéierten Obligatiounen sou, datt de Besëtzer am Fall, wou de reale Präis ënner dem Basispräis läit, de Remboursement a Form vun den Aktie geschitt. Den agesatene Kapital gëtt duerch de Basispräis gedeelt. D'Resultat vun der Rechnung ass d'Zuel vun den Aktien, déi de Besëtzer kritt. Deemno ass eng indexéiert Obligatioun eng spekulativ also risikoräich Investitioun.
Bréck vun Ampsin

D**'Bréck vun Ampsin** ass eng Bréck iwwer d'Meuse an d'Nationale 617b tëscht Ampsin um lénksen Uwänner an Tihange um rietsen.

Iwwer d'Bréck déi 1978 a Betrib goung féiert d'Nationale 684.

D'Bréck huet eng Totallängt vun 267 Meter, an dat mëttelst Feld ass 50 m laang.

Nopeschbrécke sinn de Pont de l'Europe zu Huy, an d'Bréck vun Ombret.

Koordinaten: 

### Literatur
 
*Lemonnier, Arlette Ponts d'hier et d'aujourd'hui, Ministère de l'Equipement et des Transports, Namur (Belgique), ISBN 2-930148-28-4, 1999; pp.&nbsp;128–130.

## Um Spaweck
* D'Bréck vun Ampsin op Structurae
Paul Breisch

De **Paul Breisch**, gebuer de 26. Januar 1974 zu Esch-Uelzecht, ass e lëtzebuergeschen Organist an Uergelprofesser.

Zanter 2006 ass hien Titularorganist an der Kathedral an der Stad Lëtzebuerg, wou hien Nofollger vum verstuerwene Carlo Hommel gouf. Donieft enseignéiert hie säit 2003 Uergel a Gregorianik am Conservatoire vun Esch-Uelzecht. Hien ass Vizepresident vun den *[[Amis de l'orgue - Luxembourg]]*.

De Paul Breisch huet beim Carlo Hommel ugefaangen Uergel ze léieren an huet sech duerno am Conservatoire national supérieur de musique zu Paräis ageschriwwen an ënner anerem beim Olivier Latry a beim Thierry Escaich studéiert a 7 éischt Präisser gemaach. Bis zu senger Nominatioun als Doumorganist war hien ee vun den Organiste vun der berüümter Stahlhuth-Jann-Uergel zu Diddeleng.

De Paul Breisch ass de Brudder vun der Martine Anne Breisch.
## Kuckt och
* Lëscht vu lëtzebuergesche Museker

## Um Spaweck
Viaduc vu Chinet

De **Viaduc vu Chinet** ass eng fréier Eisebunnsbréck zu Huy an der Provënz Léck.

Et ass eng Boubréck déi aus 9 Béi vun 8 m Breet besteet. Si ass am Stee gebaut.

Iwwer d'Bréck déi 1872 a Betrib goung ass fréier d'Eisebunnsstreck Statte-Ciney gelaf.

D'Bréck féiert iwwer d'Nationale 641 an iwwer den Hoyoux en Niewefloss vun der Meuse.

Hir Nopeschbréck ass de Pont de Fer deen zu Huy iwwer d'Meuse féiert.
Patrick Ripp

De **Patrick Ripp**, gebuer den 12. Abrëll 1962 an der Stad Lëtzebuerg, ass e lëtzebuergesche Sculpteur.

Vun 1984 bis 1989 huet hien *Arts plastiques* op *Université des sciences humaines* zu Stroossbuerg studéiert.

Och zu Stroossbuerg war hien 1990 als *"élève libre"* op der *École des arts décoratifs*.

## Kuckt och
* Lëscht vu lëtzebuergesche Konschtschafenden

## Um Spaweck
* De Patrick Ripp op der Websäit vu ''mediArt''
Bréck vun Zutendaal

D**'Bréck vun Zutendaal** ass eng Stroossebréck iwwer den Albertkanal um Kilometerpunkt 37,13 an der Provënz Limburg an der Belsch.

Et ass eng Cantileverbréck mat Dunnen déi eng variabel Héicht hunn.

D'Bréck vebënnt Zutendaal mat Munsterbilzen, an iwwer d'Bréck féiert d'Nationale 74
Barrage Veianen

De **Barrage Veianen** steet am enken Éisleker Ourdall direkt op der nërdlecher Limit vun der Uertschaft Veianen a staut d'Waasser vum Our-Stauséi, deen den ënneschte Baseng vum Pompelspäicherwierk Veianen duerstellt.

## Kuckt och
* Barrage Béiwen
* Barrage Misärsbréck
* Uewersauer-Stauséi
* Staudamm zu Rouspert
Bréck vu Chinet

D**'Bréck vu Chinet** ass eng Stroossebréck zu Huy an der Provënz Léck.

D'Bréck gouf 1894 gebaut. Et ass eng genitten Dunnebréck am Fachwierkbau vum Typ *Pratt*, a si huet eng stenge Bréck ersat déi bei engem Héichwaasser ewechgespullt gouf. D'Dunnen hunn eng variabel Héicht vun 2,30 m op den Enner bis op 3,80 m an der Mëtt. Déi siwe bannenzeg Gefaacher hunn eng Breet vun 2,70 m an déi zwee baussenzeg sinn 2,40 m laang.

Si ass 4,60 m breet, 24,90 m laang a féiert iwwer den Hoyoux en Niewefloss vun der Meuse.

Si verbënnt d*'Rue Sainte Catherine* mat der *Chaussée des Forges*. 
## Geschicht

Déi éischt Bréck op der Plaz war eng hëlze Bréck déi d'Verbindung tëscht der Pabeierfabréck *Godin* an der Strooss, déi 1845 gebaut gi war, gemaacht huet. 1873 koum eng verwëlleft Bréck mat dräi Béi an d'Plaz. Déi gouf eng Kéier bei engem Héichwaasser 1891 ewechgespullt, an duerno nach eng Kéier am Januar 1893. D'Receptioun fir déi haiteg Bréck gouf den 22. Oktober 1894 gemaach a se gouf fir 18 Tonnen zougelooss.
François Schortgen

De **François Schortgen**, gebuer den 11. Oktober 1935 zu Esch-Uelzecht a gestuerwen den 11. Juli 2015 zu Esch-Uelzecht, war e lëtzebuergesche Moler.

## Biographesches
De François Schortgen ass an enger Familljen opgewuess, déi sech méi schlecht wéi recht duerchgeschloen huet. De Papp huet op der Arbed geschafft an d'Famill huet tëscht 1936 an 1940 an enger Zweezëmmerwunneng gelieft.

Vun 1954 bis 1959 war hien an Nordamerika, wou hie fir d'éischt an Alaska an duerno an den Nordwestterritoiren gelieft huet.
1972 huet dem Kënschtler seng Famill e klengt koreanescht Meedchen, d'Kim, opgeholl, dat se kuez drop adoptéiert huet.

De François Schortgen huet zu Éilereng gewunnt, wou hien och säin Atelier hat.

## Ausstellungen (Auswiel)
Seng éischt Eenzelausstellung hat de Schortgen an der "Galerie Lauriston" zu Paräis. Nodeem de Proprietär gestuerwen ass, waren dem Kënschtler seng Wierker fir ëmmer verluer.
* 1967, Galerie Lauriston, Paräis
* 1967, Librairie Diderich, Esch-Uelzecht
* 1972, Galerie Ernest Horn, Lëtzebuerg
* 1974, Galerie Ernest Horn, Lëtzebuerg
* 1976, "Galerie d'art municipal de la Ville d'Esch-Alzette", Esch-Uelzecht
* 1977, Galerie Vercamer, Paräis
* 1977, Galerie Paul Brück, Lëtzebuerg
* 1981, Galerie Krupp, Frankfurt am Main
* 1981, Galerie Paul Brück, Lëtzebuerg
* 1981, Galerie Musée Baik Sang, Seoul
* 1982, Galerie Bredeneyer, Essen
* 1983, Galerie vum Fluchhafen Orly, Paräis
* 1983, Galerie de Luxembourg, Lëtzebuerg
* 1985, "Galerie d'art municipal de la Ville d'Esch-Alzette", Esch-Uelzecht
* 1987, Galerie de Luxembourg, Lëtzebuerg
* 1989, Galerie in "C", Köln
* 1989, Salle St-Georges, Léck
* 1990, Galerie de Luxembourg, Lëtzebuerg
* 1992, Galerie Valentin, Eupen
* 1993, "Saarland-Haus", Bréissel
* 1995, Galerie Simoncini, Lëtzebuerg
* 1996, "Galerie d'art municipal de la Ville d'Esch-Alzette", Esch-Uelzecht
* 1998, Centre culturel "Schungfabrik", Téiteng
* 1999, Wolzer Schlass, Wolz
* 2000, Escher Stadtheater
* Mäerz 2009: Ausstellung, zesumme mam Jeannot Lunkes, Guy Michels a Pit Nicolas am *[[Espace H2O]]* zu Uewerkuer
* Dezember 2011, Galerie Simoncini, Lëtzebuerg
...
* 2013, Galerie Schlassgoart, Esch-Uelzecht
* 2014/15, Gallerie Simoncini, Lëtzebuerg
* 2015, Centre François Baclesse
* 2017, Gallerie Simoncini, Lëtzebuerg (1. Dezember 2017 - 13. Januar 2018)

## Gielchen
* Chevalier vum Ordre de Mérite du Grand-Duché de Luxembourg (Promotioun 2014)

## Bicher
* Joseph-Paul Schneider: *Schortgen Peintre en Exil*, 1984, Édition Galerie de Luxembourg, Lëtzebuerg
* Emile Hemmen, François Schortgen: *Ballade en blanc*, 1990, Édition Galerie de Luxembourg, Lëtzebuerg
* *Schortgen*, 2000, Lëtzebuerg, Galerie Éditions Simoncini, mat engem Virwuert vun der Erna Hennicot-Schoepges, Texter vum Paul Bertemes a vum Paul Maas an enger Biographie vun der Kim Schortgen. Fotoe vum: Raymond Clement, Jochen Herling, a.a.

## Kuckt och
* Lëscht vu lëtzebuergesche Konschtschafenden

## Um Spaweck
* Offiziell Websäit François Schortgen    
* De François Schortgen op der Websäit vum ''Cercle artistique de Luxembourg'' 
* De François Schortgen op der Websäit vu ''mediArt''
Marc Haller

De **Marc Haller**, gebuer den 13. Juli 1954 an der Stad Lëtzebuerg, ass e lëtzebuergesche Graphiker a Moler.

Hien huet d'Zeechnungen am Mars Klein sengem Buch *Heimat im Gepäck: vermischte Feuilletons* gemaach.

1996 gouf hie mam Prix Limes ausgezeechent.

## Kuckt och
* Lëscht vu lëtzebuergesche Konschtschafenden
Eu (Seine-Maritime)

**Eu** ass eng Gemeng a Frankräich, déi am Departement Seine-Maritime an der Regioun Normandie läit.

## Um Spaweck
* Websäit vun der Stad Eu 

## Um Spaweck
Apple iPhone

**iPhone** ass den Numm vun enger Rei Smartphones vun der US-amerikanescher Firma Apple. Si benotzen de Betribssystem iOS fir mobill Apparater.

## Beschreiwung

Den iPhone huet eng Benotzerschnëttstell ("Interface"), déi op engem Multi-Touch-Bildschierm baséiert. Deen erméiglecht et fir e mat e puer Fangere gläichzäiteg ze benotzen. E gëtt mat GSM-Netzwierker oder mat Wi-Fi verbonnen a kann Appeller maachen, am Internet surfen, Fotoe maachen, Musek ofspillen, an E-Mailen an Textnoriichten senden an empfänken. Zënter der Maartaféierung vum iPhone si weider Funktiounen derbäikomm. Dorënner méi grouss Bildschiermer, Videoopnamen, Wasserdichtheet, d'Méiglechkeet, mobil Applikatioune ("Apps") vun Drëttubidder iwwer en App-Store ze installéieren, a vill Accessibilitéitsfunktiounen. Bis 2017 hat den iPhone e Layout mat enger eenzeger Taste op der viischter Säit, déi de Benotzer op de Startbildschierm zeréckbréngt. Zënter 2017 sinn déi deier iPhone-Modeller op en Design ouni Tasten a mat Gestenerkennung ëmgeklommen.

## Geschicht

Den Apple iPhone geet op eng Direktiv vum Apple-Direkter Steve Jobs zeréck, d'Benotzbarkeet an d'Entwécklung vun Touchscreens ze studéiert. Hien huet den 9. Januar 2007 den éischten iPhone der Ëffentlechkeet presentéiert. E koum an den USA den 29. Juni 2007 an d'Geschäfter. D'initial Begeeschterung fir dës nei Generatioun vun Handy war grouss, soudatt den iPhone am November 2007 och a Groussbritannien, Frankräich an Däitschland, an am Fréijoer 2008 an Irland an Éisträich zum Verkaf ugebuede gouf. Zu Lëtzebuerg war d'Maartaféierung am Oktober 2008.

Zënterhier goufe reegelméisseg nei Modeller an iOS-Aktualiséierunge verëffentlecht.

## Impakt

Den iPhone ass nieft Android eng vun den zwou gréissten Smartphone-Plattformen op der Welt a mécht e groussen Deel vum Luxusmaart aus. Den iPhone huet Apple grouss Gewënner abruecht an d'Entreprise zu enger vun der wäertvollste gemaach, déi op der Bourse gehandelt ginn. Den iPhone vun der éischter Generatioun gouf als "revolutionär" an als "game-changer" fir d'Handysbranche bezeechent, an och déi spéider Modeller goufe vill gelueft.

Dem iPhone gëtt och zougeschriwwen, e grousse Maart vir Applikatioune fir Smartphone geschaaf ze hunn.

Ufank 2021 huet Apple annoncéiert, datt iwwer eng Milliard Mënschen aktiv en iPhone géife benotzen. Den eemilliardsten iPhone gouf schonn 2016 verkaaft, am November 2018 waren et der schonn 2,2 Milliarden.

Am éischten Trimester 2021 huet Apple iPhonen am Wäert vun 48 Milliarden US-Dollar verkaaft.

## Um Spaweck
Jóhanna Sigurðardóttir

D**'Jóhanna Sigurðardóttir** jouːhanːa 'sɪːɣʏrðartouhtɪr, gebuer de 4. Oktober 1942 zu Reykjavík, ass eng islännesch Politikerin a fréier Gewerkschaftlerin.

Si war vum 1. Februar 2009 bis den 21. Mee 2013 Premierministesch an Island, fir d'éischt an enger Minoritéitsregierung, dunn, no de Parlamentswale vum 26. Abrëll 2009, an enger Majoritéitsregierung aus der sozialdemokratescher Allianz an dem Lénks-Grénge Bündnes. Hire Virgänger Geir Haarde hat missen am Kontext vun der Finanzkris 2007/2008 zerécktrieden. Nofollger gouf de Sigmundur Gunnlaugsson.

1962 bis 1971 war d'Jóhanna Stewardess bei der Icelandair, wou si sech gewerkschaftlech engagéiert huet. Duerno huet si als Privatemployée geschafft a war och do gewerkschaftlech aktiv. 1978 gouf se an den Althing, d'islännescht Parlament, gewielt, wuer si bis ewell, als Member vun der islännescher sozial-demokratescher Partei, ëmmer nees erëmgewielt gouf.

Tëscht 1987 an 1994, an dann nees vun 2007 bis Januar 2009 war si Sozialministesch a 5 Regierungen. Duerno war si bis 2013 Premierministesch.

D'Jóhanna Sigurðardóttir war bestuet an huet 2 Kanner. Zanter 2002 lieft si an engem Partenariat mat der Schrëftstellerin a Journalistin Jónína Leósdóttir.

## Um Spaweck
Apple Macintosh

Den **Apple Macintosh** (), haut einfach **Mac** () genannt, ass en Desktopcomputer vun Apple. Den éischte Mac, deen 1984 agefouert gouf, war den éischte kommerziell erfollegräichen Desktopcomputer, deen eng graphesch Benotzersurface (GUI) an eng Maus amplaz vun enger Befeelszeilen-Uewerfläch (CLI) hat.

De Betribssystem vu Mac ass de Mac OS (bis 2001 de klassesche Mac OS, zënterhir de Mac OS X, deen zënter 2016 macOS geschriwwe gëtt).

## Numm
De Macintosh ass nom Apel McIntosh benannt. De McIntosh war de Liblingsapel vum Jef Raskin, engem Member aus dem Designteam vu Macintosh. En alternativen Numm wärend der Entwécklungszäit war *Bicycle* ("Vëlo"): Den Apple-Matgrënner Steve Jobs huet de Computer als *Bicycle for your mind* gesinn, mä wéinst dem Widderstand vum d'Entwécklerteam huet sech d'Bezeechnung *Macintosh* schlussendlech duerchgesat.

Fir den Numm Macintosh hat Apple am Joer 1983 en 10-järegt Lizenzofkommes mam amerikaneschen HiFi-Hiersteller McIntosh Laboratory ofgeschloss.

## Aktuell Produiten

## Kuckt och
* Apple iPod
* iPad
* Apple Magic Mouse
* Apple-Tastatur

## Um Spaweck
Espace H2O

**Espace H2O** ass e Raum fir kulturell Zwecker an der *Rue Rattem* zu Uewerkuer, deen an engem fréiere Waasserbaseng amenagéiert ass.

## De Baseng
De Baseng ass op enger Héicht vun 353,3 m an en hat zwou Cuvette mat engem Volume vu jee 1 500 Kubikmeter. D'Pläng stame vun 1910 an de Baseng gouf 1912 fäerdeggestallt. 
Bis 1995/96 gouf de Fuussbann an Uewerkuer vun do aus beliwwert.

Am Kader vun de Centenairesfestlechkeete vun der Gemeng Déifferdeng am Joer 2007, gouf de Waasserbaseng vun 1912 renovéiert fir en als kulturell Infrastruktur ze benotzen.

## Skulpturen
Riets vum Agank steet eng Skulptur mat Stolenträger aus dem ArcelorMittal-Wierk vun Déifferdeng.
Lénks vum Agank steet d'Skulptur *Cromosoma 4* vum Paolo Vivian, dem Laureat vum éischte Skulptur-Symposium zu Déifferdeng 2008.

## Um Spaweck
* Den ''Espace H2O'' op der Websäit vun ''industrie.lu''
Isabelle Schmitz

**Isabelle Schmitz**, gebuer 1965 an der Stad Lëtzebuerg, ass eng lëtzebuergesch Sculptrice.

Si huet op der *Université des sciences humaines* zu Stroossbuerg an op *École supérieure des arts visuels* zu Genf studéiert.

1991 gouf si um *[[Salon vum Cercle artistique de Luxembourg|Salon]]* vum *[[Cercle artistique de Luxembourg]]* mam *[[Prix d'encouragement aux jeunes artistes]]* ausgezeechent.

## Kuckt och
* Lëscht vu lëtzebuergesche Konschtschafenden
Patrick Moore

De **Patrick Moore**, gebuer de 4. Mäerz 1923 zu Pinner/Middlesex, a gestuerwen den 9. Dezember 2012, war en engleschen Astronom, Auteur vu ville populärwëssenschaftleche Bicher an Tëleesmoderateur.

## Liewen
Zanter, datt de Patrick Moore sechs Joer al war, hat hien zu Sussex, England gewunnt. Tëscht sengem siwenten an zwielefte Liewensjoer war de Patrick dacks krank, soudatt hien net an d'Schoul goe konnt a meeschtens doheem huet musse léieren. An där Zäit hat hie vu senger Mamm eng Editioun vun *The Story of the Solar System* kritt, déi seng liewenslaang Begeeschterung fir d'Astronomie erwächt huet.

Wärend dem Zweete Weltkrich war hien Navigator beim Bommekommando vun der Royal Air Force. Fir iwwerhaapt an d'Royal Air Force opgeholl ze ginn hat hie seng Gesondheetsënnerlage gefälscht an e falschen Alter uginn (de Moore war bei senger Umeldung eréischt 17 Joer al).

Géint Enn vum Krich huet hie mat selwergebaute Spigelteleskopen ugefaangen den Äerdmound ze observéieren. Seng genee Observatiounen, Opzeechnungen a Kaarten hunn hien zu engem Expert op dësem Gebitt gemaach.

1959 huet d'Sowjetunioun seng Kaarte gebraucht, fir si mat den éischte Fotoe vun der Luna 3-Missioun ze vergläichen. Hie war och bei de Virbereedunge vun den Apollomissioune bedeelegt, fir eng passabel Landeplaz ze fannen.

Vun 1965 bis 1968 war hien Direkter vum Armagh Planetarium.

De Patrick Moore huet méi wéi 70 Bicher iwwer d'Astronomie geschriwwen. Zanter Abrëll 1957 hat hien eemol am Mount déi beléifte Sendung *[[The Sky at Night]]* bei der BBC presentéiert. Hie krut dofir eng Notiz am Guinness-Book of Records als déngschteelsten Tëleemoderateur.

Seng Bicher an Tëleeserien hunn d'Astronomie an Groussbritannien populär gemaach a Generatioune vun Astronome beaflosst.

Donieft huet hien och e puer Science-Fiction-Erzielunge geschriwwen. Déi éischt dovu gouf am Joer 1977 am Magazin *Scott Saunders Space Adventure* publizéiert.

Nieft senger Léift fir d'Astronomie war de Patrick Moore e Museker. Hien huet Xylophon a Piano gespillt.

Am Joer 2001 gouf hie vun der englescher Kinnigin zum Ritter geschloen.

## Wierker
* The Amateur Astronomer (1970)
* The Atlas of the Universe
* Guinness book of Astronomy
* Atlas of the Universe
* Atlas of Venus
* Patrick Moore's Yearbook of Astronomy (1963-81)
* Atlas of the Solar System (1983)
* Atlas of Neptune (1994)
* The Story of the Telescope (1997)
* Stargazing: Astronomy without a Telescope
* Exploring the Night Sky with Binoculars
* The Wondering Astronomer (2000)
* The Astronomy Encyclopedia (2002)

## Kuckt och

## Um Spaweck

*  Patrick Moore an der IMDb
Wladimir Kramnik

De **Wladimir Borissowitsch Kramnik**, op Russesch Владимир Борисович Крамник, wëss. Transliteratioun *Vladimir Borisovič Kramnik*, FIDE-Bezeechnung *Vladimir Kramnik*, gebuer de 25. Juni 1975 zu Tuapse um Schwaarze Mier a Russland, ass e russesche Groussmeeschter am Schach. Vun 2000 bis 2007 war hien de 14. Schachweltmeeschter.

Seng aktuell Elo-Zuel läit bei 2791  a seng maximal erreechte bei 2811; domat ass hien dee stäerkste russesche Schachspiller an ass op Plaz 4 vun der Weltranglëscht .

## Um Spaweck
Wesselin Topalow

De **Wesselin Topalow**, op Bulgaresch Веселин Топалов, wëss. Transliteratioun *Veselin Topalov*, gebuer de 15. Mäerz 1975 zu Russe, ass e bulgaresche Groussmeeschter am Schach a war vum Oktober 2005 bis zum Oktober 2006 FIDE-Weltmeeschter.

Seng aktuell Elo-Zuel läit bei 2786  a seng maximal erreechte bei 2813; domat ass hien dee stäerkste bulgaresche Schachspiller an ass op Plaz 5 vun der Weltranglëscht .

## Um Spaweck
MAC

**Mac** steet fir:

* De Bernie Mac (1957–2008), US-amerikanesche Schauspiller;
* Apple Macintosh, eng Computer-Serie säit 1984;
** kuckt och Mac OS, d'Betribssystem vun Apple fir u.&nbsp;g. Rechner;
* e Bestanddeel vu schotteschen an iresche Familljennimm.

**MAC** ass eng Ofkierzung fir:

* Media Access Control, an der Netzwierkkommunikatioun (z.&nbsp;B. MAC-Adress).
H2O

**H<sub>2</sub>O** ass:
*d'cheemesch Formel vum Waasser;
*eng Hardcoreband, kuckt: H2O (Band);
*den Numm vun enger Schwämm zu Herford, kuckt: H2O (Herford);
*eng australesch Televisiounsserie, kuckt: H2O: Just Add Water;
*en däneschen Hiersteller vu Sportartikelen, kuckt: H2O (Sportartikel);
*eng Infrastruktur fir kulturell Zwecker zu Uewerkuer: Espace H2O.
Rosemarie Kieffer

D**'Rosemarie Kieffer**, gebuer den 30. Dezember 1932 an der Stad Lëtzebuerg, an och do gestuerwen den 10. Juli 1994, war eng lëtzebuergesch Professesch am Stater Meedercheslycée an Autorin.

Vun 1974 bis 1992 war si Presidentin vum *[[Centre culturel A.S. Pouchkine]]*.

1966 gouf si d'Presidentin vun der Vereenegung *[[Les amis de la maison de Victor Hugo à Vianden]]* an ass dat bis zu hirem Doud bliwwen.

Si huet Kuerzgeschichten a literaresch Etüden, awer och Artikelen a Bäiträg iwwer Literatur, Konscht a Philosophie verfaasst, déi ënner anerem am *[[Tageblatt]]*, *[[Luxemburger Wort]]*, *[[Les Cahiers luxembourgeois]]*, *[[Arts et lettres (Zäitschrëft)|Arts et lettres]]*, *[[Revue luxembourgeoise de littérature générale et comparée]]*, *[[Les pages de la SELF]]*, *[[Estuaires]]*, *[[Récré]]*, *[[NEeuropa]]*, *[[Carrière]]* a *[[Lëtzebuerger Almanach]]* publizéiert goufen.

Eng Rei Publikatiounen huet si ënner hire Pseudonymen M. Valserra, rk, R.K, oder och RMK erausginn.

## Éierung
An der Stad Lëtzebuerg, am Quartier Hamm, gouf eng Strooss no hir genannt.

## Wierker (Auswiel)
* *Alchimie et toute-puissance - Essai sur l'esthétique littéraire de Léon Bopp* ; Genf, 1959.
* *Un Chat à Galway* (1965)
* *Les fleurs ont froid - Récits, scènes et images* ; Lëtzebuerg (Éditions APESS, collection APESS Nr. 4), 1993. ISBN 2-87979-204-5

**Als Editeur**:

**Littérature luxembourgeoise de langue française* ; Sherbrooke/Québec (Éditions Naaman), 1980; 174 Säiten. ISBN 2-89040-145-6
**Pays clément dans la fureur des vagues. Les femmes écrivent au Luxembourg* (1993)

## Literatur
* Wilhelm Frank, 2007. *Kieffer, Rosemarie*. S. 321-322 in:
Weltmeeschterschaft am Nordesch Schi 1935

D**'[[Weltmeeschterschaften am Nordesch Schi|Weltmeeschterschaft am Nordesch Schi]]** vun 1935 gouf vum 13. Februar bis den 18. Februar zu Vysoké Tatry an der Tschechoslowakei ofgehalen.

## Palmarès

### Medailespigel pro Natioun
Fritz Hartmann

* Fritz Hartmann: (1906-1974) Krichsverbriecher, Gestapochef vun 1941 bis 1943 zu Lëtzebuerg
* Fritz Hartmann (1920–2007), en däitsche Medezinner
* Fritz Hartmann (gebuer 1949), en éisträichesche Kameramann
* Fritz Hartmann (1873–1929), en däitsch-béimesche Moler
* Fritz Hartmann (1878–1961), en däitsche Moler
* Fritz Hartmann (1871–1937), en éisträicheschen Neurolog, Virbereeder vun der NS-Euthanasie
* Fritz Hartmann (1866–1937), en däitsche Schrëftsteller
Apple Inc.

**Apple Inc.** ass eng amerikanesch multinational Entreprise aus Kalifornien, déi op den Design, d'Entwécklung an de Verkaf vun Elektronikproduite fir de grousse Public, Computer Software, online Zerwisser a Personal Computere spezialiséiert ass. Hir bekanntst Produite sinn d'Macintosh-Computeren, de Medieplayer iPod, de Smartphone iPhone an den Tablet iPad. Zu hiren Onlinezerwisser zielen iCloud, den iTunes Store an den App Store. Beispiller vun Apple Konsumentesoftware sinn d'Betribssystemer Mac OS X an iOS, de Mediebrowser iTunes an de Webbrowser Safari. Apple geheiert och den iTunes Store, de weltwäit gréisste Museksdistributeur.

Apple gouf den 1. Abrëll 1976 vum Steve Jobs, Steve Wozniak a Ronald Wayne mam Zil gegrënnt, PCen z'entwéckele an ze verkafen. D'Entreprise gouf den 3. Januar 1977 als **Apple Computer, Inc.** incorporéiert. Den 9. Januar 2007 gouf den Numm an *Apple Inc.* ëmgeännert, fir de Wiessel op Elektronikproduite fir de grousse Public ze reflektéieren.

Apple ass no Samsung Electronics déi zweetgréisst Entreprise am Beräich vun der Informatiounstechnologie (no Revenu gemooss), an den drëttgréissten Handyproduzent. Am November 2014 ass Apple déi éischt US-amerikanesch Entreprise ginn, där hire Wäert 700 Milliarden US-Dollar iwwerschratt huet. 2014 hat Apple iwwer 72.000 Vollzäit-Employéen an e Joresakommes vun US$182 Milliarden.

Wéinst den Aarbechtskonditioune vun hiren Zouliwwerfirmen, a wéinst hire Geschäfts- an Ëmweltpraktike steet d'Firma reegelméisseg an der Kritik.

## Um Spaweck
Astronomesch Moosseenheeten

**Astronomesch Moosseenheeten** gi gebraucht, fir de spezifesche Fuerderunge vun der Astronomie gerecht ze ginn. Den Ausdrock soll net mat der "Astronomescher Eenheet" verwiesselt ginn, déi eng vun deene Moosseenheeten duerstellt.

Am Verglach zu den eis vertrauten (terrestreschen) Moosseenheete sinn d'Gréisstenuerdnungen an der Astronomie heefeg spréchwiertlech "astronomesch", an déi mënschlech Betruechtung fänkt un, ze versoen: D'Distanz vun eiser Sonn zu hirem nooste Stärennoper (Proxima Centauri) ass z.&nbsp;B. ronn 40 Billioune Kilometer, eis Sonn weit zirka 1,9891·1030&nbsp;kg. Et kann een déi Wäerter zwar mat anere vergläichen, awer dobäi kënnt d'Gefill op, datt een déi Gréisstenuerdnung net verstoe kann.

Dofir ginn, fir eng einfach Vergläichsméiglechkeet ze kréien, an der Astronomie dacks Verbindungen zu bekannte Gréisste gebraucht. 
* Fir Distanze gëtt dacks de Begrëff Liichtjoer gebraucht. Dat ass d'Streck, déi d'Liicht an engem Joer zeréckleet, eng Tatsaach, déi e Laien dacks irritéiert, well d'Bezeechnung "Joer" op eng Zäitdauer schléisse léisst.
* D'Mass vu Stären, Planéiten oder aneren astronomeschen Objete gëtt dacks a Multiple vun der Mass vun anereren Objeten uginn, z.&nbsp;B. an Eenheete vun der Sonnen- oder der Äerdmass.
* D'Angab vun engem Wénkel- a rotatiounsgebonnene Koordinatesystemer an Zäiteenheeten, déi dem intuitiven Zougang zu der Rotatiounsdauer entgéintkommen, sou wéi den Dag vun der Äerd, also 24 Stonnen amplaz vun 360 Grad, z.&nbsp;B. Stärenzäit .

## Mass

## Radius

:Dacks gëtt amplaz vu Radius (*r*) och den Duerchmiesser (*d*) gebraucht (*d = 2•r*).

## Distanz

Dës Astronomesch Eenheete sinn am Internationalen Eenheetesystem net zougelooss. Trotzdeem gëlle s'an der Astronomie als onverzichtbar a gi weiderhi gebraucht.

(1) D'Vakuum-Liichtvitess bezitt sech op e siderescht Joer. D'Liicht leet dofir am Vakuum an enger (SI-)Sekonn e bëssi manner wéi eng Liichtsekonn zeréck.

## Zäit

No enger astronomescher Konventioun gëtt een
* Zäitpunkt an der Form 
* Zäitdauer awer 

D'Zäitangab mat &prime; an &Prime; ass net üblech, fir eng Verwiesselung mat dem Stonnemooss z'ënnerdrécken.

## Wénkel am Zäitmooss (Stonnemooss)

D'Duerstellungen  an  sinn dobäi gläichbedeitend.

(1) Heibäi ass ze beuechten, wat fir een astronomeschen Dag gebraucht gëtt: Sou gëtt d'Stärenzäit op de Stärendag bezunn, an entspriechend déi aner Zäiteenheeten.
D'Angabe bezéie sech op äerdbezunne Koordinaten. Am Allgemenge gëllt:
:

## Leeschtung

Et gëtt weiderhin d'Konventioun, fir bestëmmt Leeschtungen doduerch z'erklären, datt ee se z.&nbsp;B. mat der Stralungsleeschtung vun der Sonn, enger ganzer Galaxie oder vum ganzen Universum vergläicht.

D**'Sonneliichtkraaft** ass definéiert als L_\odot = 3{,}86 \cdot 10^{26}\,\mathrm{W}

## Hellegkeet
Déi visuell Hellegkeet (Gréisstenklass oder magnitudo m) definéiert sech allgemeng
:m_2 = m_1 - 2{,}5 \cdot \lg \left( \frac{I_2}{I_1} \right)
mat *I*1,2 Stralungsintensitéit (Energie pro Zäit a Fläch a Js−1m−2 = Wm−2). Dat ass eng reng Vergläichsmooss, dofir brauch eng normal Mooss:

## Kuckt och
* Moosseenheet
* Astronomesch Eenheet
Summer

De **Summer** ass vun de véier Joreszäiten déi wäermst an der temperéierter an arktescher Klimazon. Jee nodeem, ob en op der Nord- oder Südhallefkugel ass, ënnerscheet een tëscht **Nord-** a **Südsummer**. Den Nordsummer fält mam Südwanter zesummen. Well de Zenitstand vun der Sonn tëscht südlechem an nërdlechem Wendekrees changéiert, widderhëlt sech de Summer all Joer op all Hemisphär.

Astronomesch fänkt de Summer mat der Summersonnewend: dem Zäitpunkt, zu deem d'Sonn vertikal iwwer dem Wendekrees steet an d'Deeg am längste sinn. Op der Nordhallefkugel ass dat den 21. Juni, op der Südhallefkugel den 21. oder 22. Dezember. Duerno ginn d'Deeg nees méi kuerz an d'Nuechte méi laang. De Summer ass mat der Equinoxe den 22. oder 23. September am Norde resp. den 20. Mäerz oder an der Nuecht zum 21. Mäerz am Süden zu Enn.

Well d'Ëmlafbunn vun der Äerd ëm d'Sonn liicht elliptesch ass, also vun enger exakter Kreesbunn ofwäicht, sinn déi véier Joreszäiten net genee gläich laang. Den Nordsummer ass e bësse méi laang a méi mëll wéi de Südsummer, well wärend dem Nordsummer d'Richtung vun der Äerd zu der Sonn sech eppes méi lues ännert. 

De Summer gëllt och als d'Joreszäit vun der gréisserer Liewensfreed. Dat geschitt duerch déi méi héich Temperaturen, an doduerch datt ee méi an der fräier Natur ka sinn.

## Kuckt och

* Fréijoer
* Hierscht
* Wanter

## Um Spaweck
Viswanathan Anand

De **Viswanathan** **Anand**, och *„Vishy“* genannt, gebuer den 11. Dezember 1969 zu Chennai fréier *Madras*, Tamil Nadu, ass en indesche Schachspiller. De Groussmeeschtertitel krut hien am Joer 1985. Hie war vun 2000 bis 2002 FIDE-Weltmeeschter a vun 2007 bis 2013 de 15. eleng unerkannte Schachweltmeeschter zanter dem Wilhelm Steinitz, bis e vum Magnus Carlsen ofgeléist gouf.

Seng aktuell Elo-Zuel läit bei 2739  a seng maximal erreecht bei 2817 ; domat ass hien dee stäerksten indesche Schachspiller an ass elo op der 9. Plaz an der Weltranglëscht .

## Um Spaweck
Hierscht

Den **Hierscht** ass – als eng vun de véier Joreszäiten – d'Iwwergangszäit tëscht dem Summer an dem Wanter. An den temperéierten Zonen ass et déi Zäit, an där d'Blieder vun de Beem falen, an déi lescht Feldfriichten erageholl ginn.

D'Wuert Hierscht ass Famill mat dem engleschen *harvest*, lat. *carpere* (= plécken) a griich. *karpós* (Fruucht, Ertrag). Et kënnt vum indogerm. *sker* (= schneiden). D'Ufanksbedeitung vum Hierscht ass „Zäit vun der Fruucht“, „Zäit vum Plécken“ oder „Zäit vun der Recolte“.

## Weideres
Jee nodeem ob den Hierscht op der Süd- oder op der Nordhallefkugel vun der Äerd ass, ënnerscheet een tëscht **Südhierscht** an **Nordhierscht**. Well de Zenitstand vun der Sonn e stännegen Zyklus tëscht dem südlechen an nërdleche Wendekrees huet, widderhëlt sech den Hierscht all Joer op all Hemisphär.

Astronomesch fänkt den Hierscht mat der Hierscht-Equinox un:
* op der Nordhemisphär den 22. oder 23. September,
* op der Südhemisphär den 20. Mäerz oder an der Nuecht op den 21. Mäerz,
an ass fäerdeg:
* mat der Wantersonnewend den 21. oder 22. Dezember op der Nordhallefkugel, 
* oder den 21. Juni op der Südhallefkugel.

Well d'Ëmlafbunn vun der Äerd ëm d'Sonn ëm 1,7 Prozent vun enger Kreesbunn ofwäicht, sinn déi 4 Joreszäiten net grad d'selwecht laang. Dëst wierkt sech och eppes op de phenologeschen Hierschtufank aus, dee klimatesch vum astronomeschen ofwäiche kann. Et ënnerscheet een dobäi och tëscht dem *Fréihierscht*, *Vollhierscht* an dem *Spéithierscht*.

Am Hierscht verfierwe sech d'Blieder op de Beem, ier se dann eroffalen. D'Ursaach ass de luese Réckzuch vum Planzesaaft an de Stamm resp. an d'Wuerzelen. De Chlorophyll gëtt ofgebaut an aner Blatfaarfstoffer suerge fir d'Fierwen. Bei dëse Faarfstoffer handelt et sech z.&nbsp;B. ëm Carotinoiden an Anthocyanen.

## Kuckt och
* Fréijoer
* Summer
* Wanter

## Um Spaweck

*  Fotoe vum Hierscht
Apple iSight

**iSight** ass e Markennumm vun der US-amerikanescher Firma Apple fir hir Kameraen op verschiddenen Apparater.

Den Numm gouf ursprénglech fir eng extern Webcam benotzt, déi mat engem Kabel an enger Halterung un all deemoleg Apparater vun Apple (Bildschierm, Computer, Laptop) konnt gehaange ginn, oder op eng platt Uewerfläch konnt gestallt ginn.

D'Webcam gouf fir d'eischt den 23. Juni 2003 zesumme mat der Chat-Software iChat op der Worldwide Developers Conference (WWDC) virgestallt gouf. Zënter Oktober 2008 gëtt déi extern iSight-Kamera net méi verkaaft.

An Tëschenzäit gouf et d'iSight-Kamerae just nach integréiert an aner Apparater vun Apple, dorënner den iMac, MacBook, MacBook Air, a MacBook Pro Computer. 

## Um Spaweck
Konstellatioun

Ënner **Konstellatioun** faasst een an der visueller Astronomie an an der astronomescher Phenomeenologie déi visuell Positioun vun den Himmelskierper a Fixstären zoueneen a Bezuch op de Standpunkt vum Observateur zesummen. Et handelt sech dobäi ëm visuell Himmelsublécker. Dat Wuert kënnt vum laténgeschen *[[stella]]* „Stär“ an dem Préfix *con*, fräi iwwersat „Zesummentreffe vu Stären“. Säin urspréngleche Sënn gëtt bis haut an der Astronomie a bei der Raumfaart gebraucht.

*Konstellatiounen* sinn déi relativ Stäreplazen (**Stärekonstellatioun**), d'Stellunge vun Himmelskierper a Bezuch zum Fixstärhimmel (**Planéitestand**, **Moundstand** asw.) an engem gewësse Koordinatesystem oder zoueneen (**Aspekt**, v. lat.: *aspectus* = Ubléck, Usiicht), wéi och d'Positioun vun Himmelskierper zu den himmelsmechanesche Referenzpunkten (Equinoxe, Periapsis, Himmelspol an aner).

Speziell Konstellatiounen hunn eegen Nimm, ginn awer haut no den&nbsp;– historesche Begrëffer&nbsp;– Stären, „Wandelstären“ (Planéiten, Asteroiden, Mounden) getrennt als Phenomeener vun der Astrometrie („Stärevermoossung“) oder astronomesch Ereegneser vun der Ephemeridenrechnung („astronomescht Tagebuch“).

## Konstellatioune vu Planéiten, Mounden, Koméiten an änlechem
Déi gebräichlechst Beispiller vu sou Konstellatioune bezéie sech op de Wénkel tëscht engem Objet an der Sonn relativ zu der Äerd, d*'[[Elongatioun (Astronomie)|Elongatioun]]*, d'Differenz vun der ekliptikal Längt vu Sonn an Objet:
* *[[Oppositioun (Astronomie)|Oppositioun]]* („Géigeniwwerstoen“) vun engem Himmelskierper, d'Elongatioun ass 180°
* *[[Konjunktioun (Astronomie)|Konjunktioun]]* („Rendez-Vous“), d'Elongatioun ass Null
* *[[Quadratur]]* eng Elongatioun vun 90°
* *[[Hallefphas]]* („Zwou Hallschenten“), e Phasewénkel vun 90°
* *[[Elongatioun (Astronomie)|gréisst resp. klengst Elongatioun]]* bei de bannenzege Planéiten
* *Planéiterei* resp. *Opreiung* - laanscht d'Ekliptik, oder och mat anere Stären oder dem Äerdmound op den Horizont bezunn.
**[[Duerchgank (Astronomie)|Duerchgank]]* (*Passage*, *Transit*, *[[Verdäischterung]]/Okkultatioun*, *Bedeckung*, noe *Rendez-Vous*), divers Ereegnesser, déi sech op kleng Wénkeldifferenze vun zwéin Objete bezéien

### Stärekonstellatiounen
* *[[Asterismus (Astronomie)|Asterismen]]*, visuell Stärenusammlungen
** déi 88 *[[Stärebild|Stärebiller]]*, déi vun der IAO als internationale Standard vun der Himmelskartéierung festgeluet goufen
** Historesch Stärebiller vun der westlecher Astronomie
** Kartéiersystemer vun anere Kulturen (Sumerer, China, Indien, Mayas asw.)
** Hell *Stärekéip* – besonnesch bei opfälleger Form: Dëst sinn – wéi uewen ernimmt – an éischter Linn visuell Heefungen
* richteg Stärenusammlunge stinn och tatsächlech raimlech enk:
** richteg *[[Stärekoup|Stärekéip]]*: Trapez vun de Plejaden, Stéierkapp vun den Hyaden beispillsweis
** *[[Galaxie]]n:* besonnesch d'Mëllechstrooss
** *Galaxiëgruppen*, *[[Galaxiëkoup|Galaxiëkéip]]* an d'Grousstrukture vum Universum.