open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Armande Navarre

D**'Armande Navarre**, gebuer als *Monique Beaurepaire* den 31. Mee 1930 zu Neuilly-sur-Seine, a gestuerwen den 8. Februar 2020 zu Garches, war eng franséisch Schauspillerin.

## Filmographie
### Kino
*1955: *Rencontre à Paris* - Regie: Georges Lampin - Haaptacteuren: Robert Lamoureux, Betsy Blair - (als Modell)
*1955: *Lorsque l'enfant paraît* - Regie: Michel Boisrond - Haaptacteuren: Gaby Morlay, André Luguet - (als Thérèse)
*1956: *[[L'homme à l'imperméable]]* - Regie: Julien Duvivier - Haaptacteuren: Fernandel, Jacques Duby - (als Esther)
*1957: *Le coin tranquille* - Regie: Robert Vernay - Haaptacteuren: Dany Robin, Marie Daëms - (als Alice)
*1957: *[[Nathalie (Film)|Nathalie]]* - Regie: Christian-Jaque - Haaptacteuren: Martine Carol, Mischa Auer - (als Pivoine)
*1955: *[[Le triporteur]]* - Regie: Jack Pinoteau - Haaptacteuren: Darry Cowl, Béatrice Altariba - (als Marceline)
*1955: *Cigarettes, whisky et p'tites pépées* - Regie: Maurice Régamey - Haaptacteuren: Annie Cordy, Pierre Mondy - (als Juliette)
*1959: *Le petit prof* - Regie: Carlo Rim - Haaptacteuren: Darry Cowl, Yves Robert - (als Tosca)
*1959: *Guinguette* - Regie: Jean Delannoy - Haaptacteuren: Zizi Jeanmaire, Jean-Claude Pascal - (als Gélinotte)
*1958: *[[Bobosse (Film)|Bobosse]]* - Regie: Etienne Périer - Haaptacteuren: Micheline Presle, François Périer - (als Anne-Marie / Gilberte)
*1959: *[[Maigret et l'affaire Saint-Fiacre (Film)|Maigret et l'affaire Saint-Fiacre]]* - Regie: Jean Delannoy - Haaptacteuren: Jean Gabin, Michel Auclair - (als Myriam)
*1962: *Le Diable et les Dix Commandements* - Episod: *Bien d'autrui ne prendras* - Regie: Julien Duvivier - Haaptacteuren: Jean-Claude Brialy, Louis de Funès - (als Janine)
*1962: *Le gorille a mordu l'archevêque* - Regie: Maurice Labro - Haaptacteuren: Roger Hanin, Roger Dumas - (als eng Fra)
*1969: *Dieu a choisi Paris* - Regie: Philippe Arthuys, Gilbert Prouteau - Haaptacteuren: Jean-Paul Belmondo, Muriel Belmondo

### Televisioun
*1960: *Les leçons de choses du professeur Hussenot* - (TV-Serie) - ( 1 Episod)
*1963: *Le Chevalier de Maison-Rouge* - (TV-Mini-Serie) - (1 Episod)
*1963: *Monsieur Codomat* - Regie: François Gir - Haaptacteuren: Alfred Adam, Bruno Balp
*1963: *Treize contes de Maupassant* - (TV-Mini-Serie) - (2 Episoden)
*1964: *Monsieur Un* - Regie: Michel Drach - Haaptacteuren: Pierre Doris, Bernard Haller
*1965: *Les Boulingrin* - Regie: François Gir - Haaptacteuren: Sacha Briquet, Claude Piéplu
*1965: *L'école de la médisance* - Regie: François Gir - Haaptacteuren: Huguette Hue, Fred Pasquali
*1966: *Le chemin des toits * - Regie: Edmond Tiborovsky - Haaptacteuren: Jacques Duby, Sylvie Bréal
*1966: *Les voyageurs de l'espace* - Regie: Edmond Tiborovsky - Haaptacteuren: Jacques Duby, Sady Rebbot
*1966: *L'amour en papier* - Regie: François Chatel - Haaptacteuren: Jacques Duby, Geneviève Grad
*1967: *La prunelle* - (TV-Serie) - (13 Episod)

## Um Spaweck
Hammer (Familljennumm)

**Hammer** ass en däitsche Familljennumm, deen ë. a. op d'Handwierksgeschier Hummer oder Hummerwierk zeréckgeet.

Et ass de Familljennumm vun ë.&nbsp;a. follgende Persounen:
* Fred Hammer (1930–2020), e lëtzebuergesche Leefer.
* Paul Hammer (1900–1978), e lëtzebuergesche Liichtathleet.

## Literatur
* Kunze, Konrad/Nübling, Damaris (Hrsg.) (2016): Deutscher Familiennamenatlas. Band 5: Familiennamen nach Beruf und persönlichen Merkmalen. Berlin und Boston. S. 229-231.
Fred

**Fred** ass ë.&nbsp;a. am däitsch- an engleschsproochege Raum a ronderëm, e geleefege männleche Virnumm. Seele gëtt et Fred och als Familljennumm.

## Varianten an Ofkierzungen
**Fred** ass d'Kuerzform vu Virnimm wéi:
* Alfred / Alfrède
* Frédéric / Frederick / Friedrich / Fridderech
* Ferdinand / Fernand
* Manfred

## Leit mam Virnumm Fred
Ënner de Leit mat deem Virnumm sinn:

* Fred Astaire 
* Fred Berend 
* Fred Børre Lundberg
* Fred Bertelmann 
* Fred Hammer 
* Fred Harles 
* Fred Junck 
* Fred Karen
* Fred Keup 
* Fred Koch
* Fred MacMurray 
* Fred Neuen
* Fred Robsahm
* Fred Rogers
* Fred Schreiner 
* Fred Serres 
* Fred Sinowatz
* Fred Stuermer 
* Fred Sunnen
* Fred Ward
* Fred Whipple
* Fred Williams 

## Kuckt och
* de Familljennumm Fred 

## Um Spaweck
Birnbaum

**Birnbaum** ass een am däitschsproochege Raum (a ronderëm) geleefege Familljennumm.

Ënner de Leit mat deem Familljennumm sinn:
* Gilles Birnbaum (gebuer 1980), e lëtzebuergeschen Handballspiller;
* Johannes Birnbaum (1763–1832), e franséische Magistrat;
* Nicolas Birnbaum (1880–1954), e lëtzebuergesche Konschtschräiner.
Gilles (Virnumm)

**Gilles** ass, am franséischsproochege Raum, e geleefege männleche Virnumm; et gëtt en och als Familljennumm.

## Ursprong a Bedeitung vum Numm
Den Numm gëtt vum Algriicheschen αἰγίς, der Aigis aus der griichescher Mythologie, ofgeleet a bedeit esouvill wéi „deen, deen de Schëld hält“.

## Namensdag
De Gilles huet säin Namensdag den 1. September, als Referenz un den Hellege Gilles (640 – ~720), e Klausener deen sech bei Arles néiergelooss hat a méi spéit als Abt d'Klouschter vu Saint-Gilles geleet huet.
 
## Varianten an Ofkierzungen
Varianten am Lëtzebuergesche sinn: Ägidius, Gill, Gilli.
 
An anere Sprooche gëtt et eng sëllege Varianten, sou z B.: Aegidius, Égide, Egidio, Egyed, Egidius, Gil, Giles, Idzi, Jiljí.

## Leit mam Virnumm Gilles
Ënner de Leit mat deem Virnumm sinn:

* Gilles Baum (* 1973), lëtzebuergesche Schoulmeeschter a Politiker (DP)
* Gilles Becker (* 1980), lëtzebuergesche Basketballspiller
* Gilles Bettmer (* 1989), lëtzebuergesche Foussballspiller
* Gilles Birnbaum (* 1980), lëtzebuergeschen Handballspiller
* Gilles Biver (* 1992), lëtzebuergeschen Äishockeyspiller
* Gilles Braas (* 1992), lëtzebuergesche Volleyballspiller
* Gilles Dechmann (* 1983), fréiere lëtzebuergeschen Handballspiller
* Gilles Engeldinger (* 1984), lëtzebuergesche Foussballspiller
* Gilles Genot (* 1991), lëtzebuergeschen Historiker
* Gilles Grangier (1911–1996), franséische Filmregisseur
* Gilles Hermes (* 1994), Lëtzebuerger Motocrossfuerer
* Gilles Mangen (* 1989), lëtzebuergeschen Äishockeyspiller
* Gilles Müller (* 1983), lëtzebuergeschen Tennisprofi
* Gilles Ortlieb (* 1953), franséische Schrëftsteller, Lyriker an Iwwersetzer
* Gilles Roth (* 1967), lëtzebuergesche Jurist
* Gilles Seywert (* 1984), lëtzebuergesche Bouschéisser
* Gilles Thierry (* 1991), lëtzebuergeschen Handballspiller

## Kuckt och
* De Familljennumm Gilles.

## Um Spaweck
Gilles

**Gilles** ass ë.&nbsp;a.:
* e Virnumm, kuckt: Gilles (Virnumm).
* e Familljennumm, kuckt: Gilles (Familljennumm).
* en Toponym, kuckt: Gilles, en franséisch Gemeng am Departement Eure-et-Loir.
Edmond

**Edmond** ass, am däitsch- a franséischsproochege Raum a ronderëm, e geleefege männleche Virnumm, e kënnt awer och als Familljennumm vir.

## Namensdag
D'Edmonden hunn hiren Namensdag den 20. November.

## Varianten an Ofkierzungen
An anere Sprooche gëtt et Varianten, sou z B.: Edmondo, Edmund, Edmundo, Ēadmund.

## Leit mam Virnumm Edmond
Ënner de Leit mat deem Virnumm sinn:

* Edmond Chlecq (1921–1967), lëtzebuergeschen Deputéierten
* Edmond Cigrang (1922–1989), lëtzebuergesche Komponist a Musekspedagog
* Edmond Dune (1914–1988), lëtzebuergesche Journalist
* Edmond de la Fontaine (1823–1891), Auteur vu lëtzebuergesche Kaméidistécker, Gedichter a Lidder
* Edmond Goergen (1914–2000), lëtzebuergesche Moler, Zeechner, Restaurateur a Resistenzler
* Edmond T Gréville (1906–1966), franséische Filmregisseur
* Edmond Gutenkauf (* 1928), fréiere lëtzebuergesche Fechtmeeschter an Olympionik
* Edmond Halley (1656–1742), engleschen Astronom a Mathematiker
* Edmond Israel (1924–2011), lëtzebuergesche Banquier
* Edmond Jacobs (1928–2012), lëtzebuergesche Vëlossportler
* Edmond Joseph Klein (1866–1942), lëtzebuergeschen Naturwëssenschaftler
* Edmond Kleemann, lëtzebuergeschen Handballspiller
* Edmond Knaff (1858–1938), (* 1953), lëtzebuergeschen Handballspiller
* Edmond Lies (* 1937), Lëtzebuergesch Ingenieur
* Edmond Lux (1916–2004), lëtzebuergeschen Zeecheprofesser
* Edmond Patzké (1844–1903), éisträicheschen Dirigent a Komponist
* Edmond Pepin (1923–2013), lëtzebuergesch Resistenzler
* Edmond Reiffers (1881–1949), lëtzebuergesche Jurist a Politiker
* Edmond Reuter (1918–1990), lëtzebuergesche Lycéesprofesser
* Edmond Schmitt (* 1989), lëtzebuergesche Schrëftsteller
* Edmond de Sélys Longchamps (1813–1900), belschen Zoolog a Politiker
* Edmond Wagner (1931–2004), lëtzebuergesche Philosophieprofesser

 
## Kuckt och
* De Familljennumm Edmond
 
## Um Spaweck
Gilles (Familljennumm)

**Gilles** ass de Familljennumm vun ë.&nbsp;a. dëse Persounen:
* Adolphe Gilles (1890 - 1949), lëtzebuergesche Lokalpolitiker.
* Guy Gilles (1938 - 1996), franséische Filmregisseur, Dréibuchauteur a Schauspiller.
* Marcel Gilles (1945 - 2014), lëtzebuergesche Vëlossportjournalist.
* Peter Gilles (* 1966), däitsche Linguist.

## Kuckt och
* De Virnumm Gilles.

## Um Spaweck
Nationalstrooss 4A

D**'Nationalstrooss 4A** oder **N4A** ass eng Nationalstrooss am Kanton Lëtzebuerg um Territoire vun der Stad Lëtzebuerg. Se leeft vum Rond-point Gluck iwwert d'Cloche d'or bis bei de Stadion vu Lëtzebuerg, wou se op d'N4 stéisst.

Se ass 2.188 m laang an heescht op der ganzer Längt Boulevard de Kockelscheuer.

## Entwécklung vun der N4A
D'N4A ass mam Gesetz vum 15. Dezember 2021 iwwert d'Reklassement vum Stroossereseau geschaaft ginn.

## Um Spaweck

* Iwwersiichtskaart vum nationale Stroossereseau op der Internetsäit vun der Bauverwaltung
Lëscht vun de Seechomessen zu Lëtzebuerg

Dës **Lëscht vun de Seechomessen zu Lëtzebuerg** zielt déi 66 Seechomessen-Aarten op, déi bis ewell zu Lëtzebuerg nogewise goufen.

Si baséiert um Inventaire vum Philippe Wegnez, David Ignace a Cécile Morro, deen 2021 an der *[[Ferrantia]]* Nummer 84 publizéiert gouf. Dëse gouf tëscht 2013 an 2017 opgestallt, andeems an de verschiddensten Habitater queesch duerch d'Land d'Seechomessefauna analyséiert gouf, an d'Fuerschungsaarbechten zum Theema, déi et bis dohi scho gouf, mat abezu goufen. 19 nei Aarte konnten dobäi festgestallt ginn, iwwerdeems 10 Aarten, déi fréier beschriwwe goufen, ugezweifelt goufen oder net méi ze fanne waren a warscheinlech ausgestuerwe sinn.





## Ënnerfamill [[Dolichoderinae]] ()

## Ënnerfamill [[Formicinae]] ()

## Ënnerfamill [[Myrmicinae]] ()

## Ënnerfamill [[Ponerinae]] Lepeletier, 1836
Simancas

**Simancas** ass eng Stad an der spuenescher Provenz Valladolid a läit um Floss Pisuerga.

## Geschicht
An der Ëmgéigend vun Simancas gëtt et Spuere vu Griewer aus der Jongstäinzäit. D'Stad gouf vun de Réimer ënnert dem Numm *Septimanca* gegrënnt. D'Zitadell vun Simancas war an de Joren 934 an 939 bei der Schluecht vu Simancas vu Mauren a Chrëschten ëmkämpft.

Haut ass ënner anerem nach eng bemierkenswäert mëttelalterlech Bréck do ze gesinn.

## Kinneklecht Spuenescht Generalarchiv
Am Joer 1563 gouf d'Zitadell op Uerder vum Felipe II. erneiert. Zënterhier ass an der d'Zitadell dat Kinneklecht Spuenescht Generalarchiv mat den Dokumenter vun der spuenescher Aussepolitik vum 15. bis 18. Joerhonnert (= d'Zäit vum Ancien Régime). Och wéinst de Bibliothéiken iwwer de Karel V. an de Felipe II., gëllt dëst Archiv net nëmme fir Hispanisten als eent vun de wichtegsten an Europa.

## Kultur
All Joer erënnert den 1. August e Schauspill un déi mëttelalterlech Legend vum Tribut vun den Honnert Jongfraen.
Kuerz Chronik vum Menn Malkowitsch sengen Deeg an der Loge

***Kuerz Chronik vum Menn Malkowitsch sengen Deeg an der Loge. Erzielungen*** ass ee Buch vum Nico Helminger a Lëtzebuerger Sprooch, dat 2017 bei den Editions Guy Binsfeld erauskoum.

## Wourëms geet et am Buch?
De Menn Malkowitsch ass Portier an der Entréesloge vun enger Administratioun. Dat gëtt em d'Geleeënheet, seng Gedanken, absënns seng Erënnerungen iwwer seng Entwécklung a seng Relatioune mat Aneren opzeschreiwen, an domat och seng Kommentare zu Land a Gesellschaft zum Beschten ze ginn...

## Soss
De Genre selwer ass net esou eendeiteg, wéi säin Ënnertitel "Erzielungen" et noleet: Et kéint een d'Buch och zu de Romaner oder Chroniken zielen. 

2018 krut den Nico Helminger fir d*'Kuerz Chronik...* de Servais-Präis.

## Kriticken
D'Elise Schmit am *Lëtzebuerger Land* schreift:
*Kuerz Chronik[...] ist ein formal ambitionierter Roman und wirkt dennoch unangestrengt, der Text steckt voller Anspielungen, ohne gelehrt daherzukommen, er führt den Leser auf hundert verschiedene Pisten, die am Ende doch aus der Verwirrung hinausführen, die Sprache ist wuchtig, aber subtil. [...] Das Buch gehört zum Besten, was man überhaupt auf Luxemburgisch lesen kann.* 
Op rtl.lu schreift ee Rezensent:
*Nicht nur Malkowitschs' eigene Wahrnehmung, auch die Grenzen zwischen den Figuren und Erzählformen verschwimmen. Ist die Hauptfigur dieses Romans das Alter Ego des Autors Nico Helminger? Wer ist der wahre Autor? Und wer ist dieser Menn, der seine Notizhefte vollschreibt und seine Tage in der Loge verbringt? Mit* Kuerz Chronik vum Menn Malkowitsch sengen Deeg an der Loge *stellt der Autor alles in Frage. Augenzwinkernd parodiert er nicht nur bekannte Autoren und Luxemburger, sondern zieht den Leser in einen Strudel, so dass auch am Ende dieses großen luxemburgischen Gesellschaftsromans nicht klar ist, was wahr ist und was Einbildung.*

## Literatur
Nico Helminger: *Kuerz Chronik vum Menn Malkowitsch sengen Deeg an der Loge. Erzielungen.* 493 S. Editions Guy Binsfeld, Lëtzebuerg 2017. ISBN 978-99959-42-31-1.
Ryūichi Sakamoto

De **Ryūichi Sakamoto** (Japanesch: 坂本 龍一), gebuer de 17. Januar 1952 zu Tokio, a gestuerwen den 28. Mäerz 2023, war e japanesche Komponist, Plackeproduzent a Schauspiller, deen an enger diverser Gamm vu Stiler als Solo-Kënschtler an als Member vum Yellow Magic Orchestra (YMO) kreativ geschafft huet. Mat senge Bandkollegen Haruomi Hosono a Yukihiro Takahashi war de Sakamoto Pionéier an enger Rei vun elektronesche Museksgenren an hat e wichtegen Afloss op dës.

De Sakamoto huet seng Karriär an den 1970er Joren als Sessiounsmuseker, Produzent an Arrangeur ugefaangen, wärend hien nach op der Universitéit war. Säin éischte grousse Succès koum 1978 als Matgrënner vum YMO. Gläichzäiteg huet hien eng Solokarriär verfollegt, an dat selwecht Joer den experimentellen elektronesche Fusion-Album *Thousand Knives* erausbruecht. Zwee Joer drop huet hien den Album *B-2 Unit* publizéiert. Op deem ass d'Stéck "Riot in Lagos", dat an der Entwécklung vun der Elektro- an Hip-Hopmusek eng wichteg Roll spillt. Hien huet weider Solo-Placke produzéiert a mat villen internationale Kënschtler zesummegeschafft, dorënner den David Sylvian, Carsten Nicolai, Youssou N'Dour a Fennesz. De Sakamoto huet och d'Musek fir d'Ouvertureszeremonie vun den Olympesche Spiller zu Barcelona 1992 komponéiert, a seng Kompositioun "Energy Flow" (1999) war déi éischt instrumental Nummer 1 Single an der Geschicht vun de japaneschen Oricon Charts.

Als Filmmusekkomponist huet de Sakamoto en Oscar, e BAFTA, e Grammy an zwéi Golden Globe Awards gewonnen. *Merry Christmas, Mr. Lawrence* (1983) huet säin Debut souwuel als Schauspiller wéi och als Filmmusekkomponist markéiert; d'Haaptthema dovu gouf als Single "Forbidden Colours" erausbruecht, déi en internationalen Hit gouf. Seng erfollegräichst Aarbecht als Filmkomponist war *[[The Last Emperor]]* (1987), aner bekannt Filmer, wou hien d'Musek geschriwwen huet, sinn *The Sheltering Sky* (1990), *[[Little Buddha]]* (1993), a *[[The Revenant]]* (2015). Heiansdo huet de Sakamoto och als Komponist an Zeenarist vun Anime a vu Videospiller geschafft. 2009 gouf hie mam Ordre des Arts et des Lettres vum franséische Kulturminister fir seng Bäiträg zur Musek ausgezeechent.

## Um Spaweck
Nationalstrooss 6A

D**'Nationalstrooss 6A** oder **N6A** ass eng kuerz Nationalstrooss an de Kantone Lëtzebuerg a Capellen, um Territoire vun de Gemenge Bartreng a Mamer. Se geet am Tossebierg vun der  fort, leeft iwwert d'Fly-over Bréck, laanscht d'Europaschoul II an de Mamer Lycée a stéisst am Rond-point um Wupp vum Tossebierg nees op d'N6.

Se ass 714 m laang.

## Entwécklung vun der N6A
Mam Gesetz vum 15. Dezember 2021 iwwert d'Reklassement vum Stroossereseau krut d'Strooss, déi bis dohin als „Staatsstrooss ouni Statut“ gefouert gouf, de Statut vun enger Nationalstrooss.

## Um Spaweck

* Iwwersiichtskaart vum nationale Stroossereseau op der Internetsäit vun der Bauverwaltung
Toyota

**Toyota** ass e japaneschen Autoskonstrukteur mat Sëtz zu Toyota, a Japan. 

D'Firma gouf 1937 vum Kiichiro Toyoda gegrënnt. Si ass d'Nofollgerin vun *Toyoda Automatic Loom Works*, déi vum Kiichiro sengem Papp, dem Sakichi Toyoda am Joer 1933 gegrënnt gouf. Den éischte Modell, den Toyota AA, koum 1936 eraus.

D'Firma fabrizéiert Persouneween, Bussen, Camionen a Roboteren, grad sou wéi Motore fir hir Gefierer. 

## Um Spaweck

* Toyota Lëtzebuerg
Nationalstrooss 7D

D****' oder **N7D** ass eng kuerz Nationalstrooss am Kanton Miersch, um Territoire vun der Gemeng Colmer-Bierg. Se leeft um Rouscht vun der  a Richtung Oste fort a stéisst um Autobunnsverdeeler Nr 6 op d'.

Se ass 335 m laang.

## Entwécklung vun der N7D
D'Strooss déi 2001 opgaangen ass, gouf uganks als „Staatsstrooss ouni Statut“ gefouert, ier se mam Gesetz vum 15. Dezember 2021 iwwert d'Reklassement vum Stroossereseau als Nationalstrooss klasséiert gouf.

## Um Spaweck

* Iwwersiichtskaart vum nationale Stroossereseau op der Internetsäit vun der Bauverwaltung
Vesoul

**Vesoul** ass eng franséisch Universitéitsstad a Prefektur vum Departement Haute-Saône an der Regioun Bourgogne-Franche-Comté.
## Nopeschgemengen

## Um Spaweck
Camille Pauly

De **Camille Pauly**, gebuer den 23. September 1923 zu Dippech a gestuerwen den 28. Abrëll 1969 zu Esch-Uelzecht, war e lëtzebuergesche Resistenzler, Politiker (LSAP) an Auteur.

## Liewen a Karriär
No der Primärschoul zu Dippech ass de Camille Pauly an de Stater Kolléisch gaangen wou hie kuerz virun der däitscher Invasioun d'Première gemaach huet.

Wéi hien no dräi Méint Arbeitsdienst d'Wehrmachtsuniform net wollt undoen, koum hien 1942 an de Gronn an de Prisong. Duerno huet hie wärend 16 (eng aner Quell seet 15) Méint am Ënnergrond gelieft.

Duerno war hie bal e Joer fir de Counter Intelligence Corps vun der amerikanescher Arméi zu Lëtzebuerg, an der Belsch an an Däitschland aktiv.

1945 gouf hie vun der HADIR zu Déifferdeng agestallt wou hien 1960 Chef am Büro vun der Krankekeess gouf.

### De Politiker
Vun 1963 bis zu sengem Doud 1969 war hie Member am Gemengerot vun der Gemeng Déifferdeng.

Nom Doud vum Déifferdenger Buergermeeschter Jean Gallion ass hien am Oktober 1968 an d'Chamber nogeréckelt an huet dat Mandat bis zu de Chamberwale vum 15. Dezember 1968 behalen.

### Den Auteur
De Camille Pauly war och als Auteur vun Theaterstécker aktiv.

Zu senge Wierker zielen:
* *Ons Jongen*, Theaterstéck iwwer zwangsrekrutéiert Zaldoten an der däitscher Arméi
* *D'Le'ft op Ëmwéen*, Operett vertount vum Pol Albrecht. 
* *De Chef vun der "V" Grupp*,
* *En treie Kniècht*,
* *Schwe'er Stonnen*, 
* *D'Nina*,
* *Et wor am sche'ne Mé*,
* *D'Famille Lann.*

## Um Spaweck
Reichsarbeitsdienst

De **Reichsarbeitsdienst** (**RAD**) war eng Organisatioun am nationalsozialisteschen Däitsche Räich. D'Gesetz fir de Reichsarbeitsdienst koum de 26. Juni 1935 eraus an am §&nbsp;1 (2) stoung: *Alle jungen Deutschen beiderlei Geschlechts sind verpflichtet, ihrem Volk im Reichsarbeitsdienst zu dienen.* Am §&nbsp;3 (1) stoung: *Der Führer und Reichskanzler bestimmt die Zahl der jährlich einzuberufenden Dienstpflichtigen und setzt die Dauer der Dienstzeit fest.*

Am Ufank goufen déi jonk Männer, ier se hire *[[Wehrdienst]]* ugefaangen hunn, fir sechs Méint an den Arbeitsdienst agezunn. Am Ufank vum Zweete Weltkrich goufen dunn och déi jonk Fraen agezunn.

## RAD zu Lëtzebuerg

### Geschicht
Am besate Lëtzebuerg gouf de *Reichsarbeitsdienst* mat der *Bekanntmachung über den Eintritt in den Reichsarbeitsdienst* vum 12. Februar 1941 agelaut, mat där de Gauleiter Gustav Simon probéiert huet, Lëtzebuerger Jongen a Meedercher fräiwëlleg an den RAD ze lackelen. All Lëtzebuerger am Alter vun 18 bis 25 Joer ageschloss, ass do a Fro komm. Déi éischt Fräiwëlleg goufen am Mäerz 1941 agezunn an am September 1941 entlooss. Well deen Opruff fir op fräiwelleger Basis an den RAD ze goen net den néidegen Erfolleg hat gouf du mat der *Verordnung über die Reichsarbeitsdienstpflicht in Luxemburg* vum 23. Mee 1941 de *Reichsarbeitsdienst* obligatoresch gemaach. Gläich drop gouf an der Montereysavenue e *Meldeamt* ageriicht dat sech sollt ëm Organisatioun vun der Rekrutéierung bekëmmeren. Op déi Manéier goufe bis zum Enn vum Krich 3.376 Meedercher an 11.034 Jongen fir 6 Méint an den Arbeitsdienst gezwongen, meeschtens a Lageren am Ausland, wa méiglech wäit am Osten wéi z. B Saalfelden an Éisträich oder um Bismarckhügel bei Liebenfelde an Ostpreisen. 

### RAD-Lageren zu Lëtzebuerg
Zu Lëtzebuerg waren 10 Lagere fir Jonge geplangt, wovu knapps d'Hallschent gebaut oder benotzt gouf.
*RAD-Lager Beetebuerg, *Am Mosselter*
*RAD-Lager Schrasseg, *Schlassgewan*
*RAD-Lager  Mutfert, *Am Wëllemslach*
*RAD-Lager Hesper, um *Holleschbierg* 
*RAD-Niewelager Miersch, ni danz fäerdeg ginn
*RAD-Lager Béiwen-op-der-Atert, gebaut awer ni benotzt

## Bibliographie
*   Kiran Klaus Patel:* Soldaten der Arbeit. Arbeitsdienste in Deutschland und den USA, 1933-1945*, Verlag Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 2003, 459 p. ISBN 3-525-35138-0. (Englesch: *Soldiers of Labor. Labor Service in Nazi Germany and New Deal America, 1933-1945*, Cambridge University Press, New York 2005, ISBN 0-521-83416-3). Rezension von Nicole Kramer, 2005.

## Um Spaweck
Carin Meyers-Urban

**D'Carine Meyers-Urban**, gebuer den 28. Juni 1899 zu Karlsruhe, a gestuerwen den 22. Juli 1960 zu Lëtzebuerg, war eng lëtzebuergesch Konschthandwierkerin a Molerin. Si huet hir Aarbechten als *Carin Meyers* ënnerschriwwen an ass och als *Carine Meyers* opgelëscht.

## Liewen an Aarbecht
D'Carin Urban huet op der Konschtakademie zu München studéiert, wou si ënner anerem Interieur- a Moudendesign geléiert huet. Si hat en eegenen Atelier an der Stad Lëtzebuerg opgemaach fir den Design an d'Ausféierung vu konschthandwierklechen Aarbechten. Si huet och Coursen am Zeechnen a Mole ginn. Ënnert hire Schüler war d'Josée Gloden (1914-1998). An den 1920er Joren huet si sech mam lëtzebuergesche Moler Josy Meyers (1902-1970) bestuet.

Si huet Blummen, Nature-morten a Landschafte gemoolt. Wéi hire Mann war si Member vum Cercle artistique de Luxembourg (CAL) an huet an den alljärleche Salonen ausgestallt. Zesummen hu si och als Grupp am "Kunsthaus Luxemburg" (Oktober 1943) an am Palais des Beaux-Arts (September 1945) zu Bréissel ausgestallt. Enn 1958 hat d'Meyers eng Solo-Ausstellung an der Galerie Wierschem zu Lëtzebuerg. An enger Revue am *[[Luxemburger Wort]]* huet de Konschtkritiker Jos Walentiny hir Blummemolereien "ganz sensuell, voluminéis a raumgräifend (...) , awer op kee Fall als steril Naturimitatioune" beschriwwen.

D'Carin Meyers ass am Alter vun 61 Joer 1960 an der Stad Lëtzebuerg gestuerwen, hire Mann 1970. Si goufen um Märeler Kierfecht begruewen. 1977 war eng Retrospektiv am Gemengenhaus vu Stroossen mat Wierker vum Josy a Carin Meyers.

## E puer Wierker
* 1956 Illustratiounen fir *Kommt loost mer sangen.* *Gesangbuch fir d'letzeburger Schoulen, approuve'ert vun der Unterrichtskommission*.

## Kuckt och
* Lëscht vu lëtzebuergesche Konschtschafenden
Nationalstrooss 9

D**'Nationalstrooss 9** oder **N9** war bis Enn 1995 eng lëtzebuergesch Nationalstrooss um Gebitt vun de Kantone Miersch an Dikrech. Se ass vu Bierschbech duerch den Dall vun der Uelzecht iwwert Kruuchten op d'Colmer Bréck gelaf.

Se hat eng Längt vun 10.998 m.

## Entwécklung vun der N9

* Vun den 1940er Joren un hat d'Strooss vu Bierschbech op d'Colmer Bréck d'Nummer ; mat der Ëmklasséierung vun Deeler vum staatleche Stroossereseau am Mee 1958 krut se dunn d'Nummer 9;
* D'N9 huet duerno bis Enn 1995 bestanen, ier s'an e Chemin repris (CR123) deklasséiert gouf.

## Um Spaweck

* Iwwersiichtskaart vum nationale Stroossereseau op der Internetsäit vun der Bauverwaltung
Katalin Novák

D**'Katalin Novák** (mat vollem Numm no ungarescher Konventioun iwwer d'Reiefolleg:*Veresné Novák Katalin Éva*), gebuer de 6. September 1977 zu Szeged, ass eng ungaresch Politikerin (Fidesz). Si war vun 10. Mee 2022 bis zu hirem Récktrëtt, den 10. Februar 2024, Presidentin vun der Republik Ungarn.

## Liewen a Karriär
D'Katalin Novák huet vun 1996 bis 2001 op der Corvinus-Universitéit Budapest Ekonomie studéiert an tëscht 1999 an 2004 sträppweis och op der Universitéit Szeged an op der Universitéit Paris Nanterre.

Vun 2001 un huet si sech politesch Engagéiert an huet am Ausseministère, am Beräich Europapolitik, ugefaange mat schaffen. 2010 gouf si Conseillère an deem Ministère an 2012 Cheffe de Cabinet am Ministère vun der Fonction publique. 2014 war si Staatssekretärin fir Familljen- a Jugend am Ministère fir d'Staatspersonal. Den 1. Oktober 2020 gouf si Familljeministesch.

Si ass och Vizepresidentin vun der Fidesz-Partei an ass ë. a. Grënnungsmember a Presidentin vum Veräin *Frae fir Ungarn*.

Den 10. Mäerz 2022 gouf d'Katalin Novák vum Parlament a geheimer Wiel mat 137 vun 188 gëltege Stëmmen als Staatspresidentin vun Ungarn gewielt. Den 10. Mee 2022 gouf si als dem János Áder seng Nofollgerin vereedegt.

Den 10. Februar 2024 ass si zeréckgetrueden, wéinst der Kontrovers déi entstane war, nodeems si e Mann, dee wéinst Bäihëllef zu pedokriminellen Handlungen veruerteelt gi war, begnodegt hat.

Si ass bestuet a Mamm vun dräi Kanner.

## Um Spaweck

* der Katalin Novák hir Websäit
Jérôme Quiqueret

De **Jérôme Quiqueret**, gebuer de 14. August 1979 zu Laxou, ass e franséischen Historiker a Journalist.

Hien huet op der Universitéit Nanzeg e Master an der Geschicht gemaach, a schafft zanterhier als Journalist bei verschiddene lëtzebuergeschen Zeitungen: *[[Le Quotidien]]* (2003-2005), *[[Le Jeudi]]* (2005-2012 an 2017-2019), an zanter 2019 d*'[[Tageblatt]]*. Vun 2012 bis 2017 huet hie fir den Ausseministère als Redakter geschafft, dorënner fir de Site *Europaforum*.

2022 huet hien e Buch erausbruecht iwwer de Muerd un enger Koppel zu Esch-Uelzecht, am Joer 1910, mam Titel *[[Tout devait disparaître]]* (Capybara Books).

2023 krut hien dofir de Servais-Präis.

## Um Spaweck
Jakov Milatović

De **Jakov Milatović** (Јаков Милатовић), gebuer de 7. Dezember 1986 zu Podgorica, ass e montenegrineschen Economist a Politiker.

Hie gouf den 2. Abrëll 2023 am zweeten Tour vun der Presidentscvhaftswal géint de Milo Đukanović zum neie Staatsprrsident vu Montenegro gewielt an den 21. Mee 2023 vereedegt.
Virdu war hie vun Dezember 2020 bis Abrëll 2022 Minister fir wirtschaftlech Entwécklung. 2022 huet hien zesumme mam Milojko Spajić déi politesch Beweegung *Evropa sad!* ("Europa elo!") gegrënnt an ass zanterhier där hire Vizepresident.

## Um Spaweck

* Kuerz Biografie op der Websäit vun der Regierung vu Montenegro
GERO – Kompetenzzenter fir den Alter

**GERO – Kompetenzzenter fir den Alter** ass eng lëtzebuergesch ASBL, déi den 29. Dezember 1988 op Initiativ vum Familljeministère ënnert dem Numm *Service de formation socio-familiale* gegrënnt gouf*<sup>,</sup>.* Am Joer 2010 gouf den Numm als *RBS - Center fir Alterfroen* ëmbenannt, woubäi RBS fir ***R'''einsertioun '''B'''ildung, '''S'''choulung'' a méi spéit fir ***R**enseignement / **R**echerche, **B**ildung, **S*'choulung* stoung. Am Joer 2021 krut dASBL dunn den aktuellen Numm *GERO - Kompetenzzenter fir den Alter.*

Den Numm „GERO“ gëtt vu Gerontologie ofgeleet, der Wëssenschaft vum Alginn.

D'ASBL ass mam Familljeministère konventionéiert an huet doriwwer eraus och en Agrement mam Educatiounsministère a mam Fuerschungsministère. 2010 krut se de Statut vun der Utilité publique.

Am Leetbild vu GERO ass d'Zilpopulatioun beschriwwen als “Eeler Mënschen an all déi, déi sech mat Gerontologie befaassen".

GERO organiséiert Coursen am Beräich *Life-long-learning* fir Leit déi kuerz virun der Pensioun stinn oder scho pensionéiert sinn, an och Weiderbildunge fir Professioneller aus der ambulanter a stationärer Altersfleeg.

GERO, fir deen eng 15 Leit haaptberufflech schaffen, huet säi Sëtz zu Izeg a gëtt d'Zäitschrëft geroAKTIV eraus.

D'Aktivitéite vu GERO sinn an dräi Haaptberäicher agedeelt:

### geroAKTIV
geroAKTIV bitt eelere Mënschen d'Méiglechkeet, sech aktiv an d'Gesellschaft anzebannen, sech weiderzebilden, sech benevole ze engagéieren a sech mat aneren auszetauschen, fir an de soziale Verännerungen nei Horizonter a Chancen ze entdecken.

De geroAKTIV Magazine, deen d'Abonnente vun der Kaart60+ véier Mol d'Joer zougeschéckt kréien, informéiert iwwer aktuell Theemen an interessant Konferenzen an Aktivitéiten. Donieft informéiert d'Newsletter geroAKTIV all Mount iwwer Neiegkeeten a rezent Entwécklungen.

### geroPRO
D'Fortbildungsinstitut geroPRO bitt eng breet Gamme u Coursë fir d'Personal aus de verschiddene Beräicher vum Alten- a Fleegesecteur, sief et ambulant, stationär oder deelstationär.

Dës Coursen decken Theeme wéi Betreiung an Therapie, Management, perséinlech Kompetenzen, Hauswirtschaft, Sécherheet op der Aarbecht a.v.m. of. geroPRO huet en Agrement vum Educatiounsministère als Organisator am Beräich vun der „Formation professionelle continue”. Déi komplett Offer u Coursë gëtt zweemol d'Joer an engem Katalog verëffentlecht an all Mount an der Newsletter geroPRO aktualiséiert.

### geroRESEARCH
„Fuerschung, Entwécklung an Innovatioun fir déi zweet Hallschent vum Liewen“

Ënnert dësem Motto fërdert geroRESEARCH zukunftsorientéiert Entwécklungen, déi e selwer-bestëmmtent Alteren erméiglechen an dem rasante Wandel vun der Gesellschaft an de Beräicher Diversitéit, Individualitéit, Digitalisatioun a Gesondheet entgéintkommen.

## Kuckt och
* Generatioun (Soziologie) - Drëtten Alter

## Um Spaweck
* gero.lu - Websäit vu GERO
Liège-Bastogne-Liège 2023

**[[Léck-Baaschtnech-Léck]] 2023** war déi 109. Editioun vun dëser Vëloscourse fir Hären op der Strooss. Si gouf den 23. Abrëll 2023 gefuer a stoung um Kalenner vum UCI World Tour 2023 an der Kategorie 1.UWT.

Se gouf vum Belsch Remco Evenepoel vun der Ekipp *Quick-Step Alpha Vinyl* gewonnen, deen domat d'Course zweemol hanerenee gewonnen huet.

### Parcours

### Ekippen

## Klassementer

## Coureuren um Depart
Petra

**Petra** (Griichesch: Πέτρα; "Fiels“, Arabesch: البتراء Nabatäesch warscheinlech *Reqmu* "déi Rout“), ass eng archeologesch Plaz am haitege Jordanien, déi an der Antikitéit d'Haaptstad vum Räich vun den Nabatäer war. Wéinst hire monumentale Graftempelen, deenen hir Fassaden direkt aus de Fielswänn erausgemeesselt goufen, gëlt s'als en eenzegaartegt Kulturmonument a gouf 1985 op d'Lëscht vun der UNESCO-Weltierfschaft opgeholl.

Petra läit um hallwe Wee tëscht dem Golf vun Akaba an dem Doudege Mier, op enger Héicht tëscht 800 an 1350 Meter, gënschteg geleeën op enger Kräizung vu fréieren Handelsweeër, déi Egypten mat Syrien a Südarabien mam Mëttelmier verbonnen hunn. D'Stad war dann och tëscht dem 5.&nbsp;Joerhonnert viru bis zum 3.&nbsp;Joerhonnert no Chr. eng wichteg Handelsplaz, ënner anerem fir Wäirauch.


Petra-Siq-46-2010-gje.jpg
Petra-28-Qasr Al Bint-2010-gje.jpg
Petra-Strasse der Fassaden-12-2010-gje.jpg
Petra-Jabal al-Madbah-42-Auftstieg-Ausblick-2010-gje.jpg
Petra-Opferplatz-26-Blick zum Aaronsgrab-2010-gje.jpg
Petra-Wadi al-Farasa-32-Gartengrab-2010-gje.jpg
Petra-Jabal al-Deir-12-Aufstieg-Eselrennen-2010-gje.jpg
Petra-El Deir-Klostergrab-14-2010-gje.jpg


## Um Spaweck
Christine Kangaloo

D**'Christine Carla Kangaloo**, gebuer den 1. Dezember 1961 zu San Fernando, ass eng trinidadesch Politikerin an Affekotin. Nodeems se Ministesch a Senatspresidentin war, gouf se am Mäerz 2023 Staatspresidentin vun hirem Heemechtsland.

## Liewen
Si gouf 2001 als Deputéiert vun der Partei PNM an dat trinidadescht Parlament gewielt a war vun 2005 bis 2007 Justizministesch a vun 2007 bis 2010 Ministesch fir Wëssenschaft, Technologie an Héichschoulbildung.

2015 gouf si zu der Senatspresidentin ernannt.

Den 20. Januar 2023 gouf si mat 48 zu 22 Stëmme vun enger Assemblée aus Parlament a Senat als nei Staatspresidentin gewielt. Si gouf den 20. Mäerz dat Joer vereedegt.

## Um Spaweck
Rank (Algeber)

E **Rank** ass an der Mathematik, méi genee an der Algeber, eng algebresch Struktur, déi d'Additioun an d'Multiplikatioun vun de ganzen Zuelen \mathbb Z generaliséiert. All Kierper ass e Rank, mä an engem Rank muss et keng multiplikativ Inversë ginn an d'Multiplikatioun muss net kommutéieren.

## Definitioun
E Rank ass en Ensembel R mat zwou Operatiounen, + (Additioun) an \cdot (Multiplikatioun), déi follgend Axiomer erfëllen:

* (R,+) ass eng kommutativ Grupp, d.&nbsp;h.:
** D'Additioun ass assoziativ: (a+b)+c=a+(b+c) fir all a, b, c \in R.
** Et gëtt en Element 0\in R, soudass 0+a=a+0=a fir all a\in R.
** Et gëtt additiv Inversen: Fir all a\in R existéiert -a\in R, soudass a+(-a)=(-a)+a=0.
** D'Additioun ass kommutativ: a+b=b+a fir all a, b \in R.
* (R,\cdot) ass e Monoid, d.&nbsp;h.:
** D'Multiplikatioun ass assoziativ: (a\cdot b)\cdot c=a\cdot (b\cdot c) fir all a, b, c \in R.
** Et gëtt en Element 1\in R, soudass 1\cdot a = a\cdot 1=a fir all a\in R.
* D'Multiplikatioun ass distributiv vis-a-vis vun der Additioun, d.&nbsp;h.:
** a\cdot(b+c)=a\cdot b+a\cdot c fir all a, b, c \in R.
** (b+c)\cdot a=b\cdot a+c\cdot a fir all a, b, c \in R.

Wann d'Multiplikatioun och kommutativ ass, d.&nbsp;h. wann zousätzlech a \cdot b = b \cdot a fir all a, b \in R gëllt, nennt een R e *kommutative Rank*.

## Beispiller
De Prototyp vun engem (kommutative) Rank ass (\Z,+,\cdot), also den Ensembel vun de ganzen Zuelen mat der üblecher Additioun a Multiplikatioun.

All d'Kierper, z.&nbsp;B. \Q, \R an \C, si kommutativ Réng.

Fir e kommutative Rank R beschreift R[X] de kommutative Rank vun alle Polynomen iwwer R.

## Konzepter
En *Ënnerrank* S vun engem Rank R ass e Sousensembel S\subseteq R, dee selwer e Rank ass mat der selwechter Additioun, Multiplikatioun a multiplikativer Identitéit.

## Kuckt och
* Grupp (Algeber)
* Kierper (Algeber)
* Monoid
Nationalstrooss 10C

D**'Nationalstrooss 10C** oder **N10C**, ass eng kuerz Nationalstrooss zu Ënnereesbech an der Gemeng Parc Housen am Kanton Klierf.

Se geet vun der N10 bis bei d'Ourbréck a Richtung Iwwereesbech op der däitscher Säit, wou se Uschloss un d'K48 huet.

D'N10B ass ronn 75 m laang.

## Um Spaweck

*Iwwersiichtskaart vum nationale Stroossereseau op der Internetsäit vun der Bauverwaltung
Nationalstrooss 10E

D**'Nationalstrooss 10E** oder **N10E**, ass eng kuerz Nationalstrooss zu Stolzebuerg an der Gemeng Pëtschent am Kanton Veianen.

Se geet vun der N10 iwwert d'Ourbréck a Richtung Käppessen op der däitscher Säit.

Se ass ronn 80 m. laang.

## Um Spaweck

* Iwwersiichtskaart vum nationale Stroossereseau op der Internetsäit vun der Bauverwaltung
Tramsbréck iwwer d'A1

D**'Tramsbréck iwwer d'A1** (OA 894) ass eng Bréck iwwer d'Autobunnen A1 an den Uschloss vun do un d'A7, déi fir d'Deelstréck vum Stater Tram tëscht dem Tramsschapp an dem Fluchhafe Findel 2022/2023 gebaut gouf.

Si ass 108 Meter laang, 10 Meter breet an 8 Meter héich a weit alles an allem eng 700 Tonnen. 

Enn Januar 2022 hunn d'Virbereedungsarbechten ugefaangen. No den Terrassementsaarbechte goufen op béide Säite vun der A1 an der Op- an Ausfaart vun der A7 d'Widderlager gebaut, souwéi tëscht der A1 an der Ausfaart vun der A7 en X-Pilier.

D'Droelementer mam Tablier goufe bannent 5 Méint als 10 eenzel Elementer vun der belscher Firma MBB gebaut an uganks 2023 mat Spezialtransporteren op Lëtzebuerg bruecht, wou se dann op zwou Säite vun der Autobunn nieft der Streck zu zwee Deelstécker zesummegebaut goufen. Déi goufen an de Weekender vum 29. Abrëll a vum 6. Mee 2023 op hir definitiv Plaz gesat..

D'Bréck ass zesumme mat der Verlängerung vun der Tramslinn bis op de Findel, den 2. Mäerz 2025 opgaangen.

## Um Spaweck
Traité vun Oochen (1668)

Den **Traité vun Oochen** (och: *Friddensvertrag vun Oochen* oder *Éischte Friddensvertrag vun Oochen*) war en Traité, deen den 2. Mee 1668 zu Oochen (fr.: Aix-la-Chapelle) ofgeschloss gouf, a mat deem den Devolutiounskrich tëscht Frankräich a Spuenien op en Enn bruecht gouf. E war duerch d'Tripelallianz vun England, der Republik vun de Siwe Vereenegte Provënzen a Schweden vermëttelt ginn.

De franséische Kinnek Louis XIV. huet virun allem missen d'Franche-Comté, déi e grad eruewert hat, u Spuenien zréckginn. Hien huet awer dierfen eng ganz Rëtsch befestegt Stied an de Spueneschen Nidderlande behalen.

## Oflaf
D'Friddensverhandlungen hunn de 25. Abrëll 1668 zu Oochen ugefaangen. Spuenien huet missen agesinn, datt et vun der Tripel-Entente net vill z'erwaarden hat, huet schlussendlech der Propos déi um Dësch louch, noginn, an dem Traité zougestëmmt

## Inhalt
Nom Artikel 3 dierf Frankräich déi eruewert Stied an der Grofschaft Hainaut, déi et dat viregt Joer eruewert hat, behalen: Charleroi, Binche, Ath, Douai mam Fort Scarpe, Tournai, Oudenaarde, Lille, Armentières, Courtrai, Menin, Bergues a Furnes.

Nom Artikel 5 goung d'Franche-Comté hannescht u Spuenien. Déi franséisch Truppen hu sech missen aus dem Rescht vun de Spueneschen Nidderlanden zeréckzéien.

## Ausbléck
Well déi zwielef befestegt Stied franséisch Enklaven an de Spueneschen Nidderlande waren, war et fir Spuenien ewell méi schwéier, dës ze verdeedegen. Fir de Louis war den Oochener Fridde just e Provisorium, goung et ëm dach drëms, och de Rescht vun den Spueneschen Nidderlanden z'erueweren. Och méich dat et him méi einfach, fir géint d'Vereent Nidderlännesch Provënze virzegoen. D'Tripel-Entente déi de Fridde garantéiere soll, ass schonns dat Joer drop ausenreegebrach.

## Literatur
* Hasse: ''Aachner Friedensschlüsse 1)''. In: Johann Samuel Ersch, Johann Gottfried Gruber (Hrsg.): *Allgemeine Encyclopädie der Wissenschaften und Künste*. 1. Sektion, 1. Bd. (1818), S. 10.
* Christa Mack: *Aachener Friede, 2. Mai 1668*. In: Gerhard Taddey (Hrsg.): *Lexikon der deutschen Geschichte. Ereignisse, Institutionen, Personen. Von den Anfängen bis zur Kapitulation 1945.* 3., überarbeitete Auflage. Kröner, Stuttgart 1998, ISBN 3-520-81303-3, S. 1.
Bam vum Joer

Als **Bam vum Joer** gëtt a ville Länner all Joer eng Bam-Aart erausgesicht, ë.&nbsp;a. fir de Wäert vum Bam an der Gesellschaft z'ënnersträichen. D'Aart a Weis, wéi de Bam erausgesicht gëtt, an och, wat fir een, ass vu Land zu Land verschidden.

A verschiddene Länner, wéi a Frankräich, der Slowakei oder an Tschechien, gëtt zousätzlech zu enger Bamaart och ee bestëmmte Bam als *Bam vum Joer* designéiert.

Zu Lëtzebuerg war de Bam vum Joer bis 2024 dee selwechte wéi deen an Däitschland, deen do vun der *Baum des Jahres – Dr. Silvius Wodarz Stiftung* am Oktober vum Joer virdrun erausgesicht gi war. D'Stëftung natur&ëmwelt këmmert sech drëm, op de jeeweilege *Bam vum Joer* opmierksam ze maachen.
2025 huet si eng éischt Kéier en "eegene" Bam fir Lëtzebuerg erausgesicht.
## Beem vum Joer

## Kuckt och
* Dag vum Bam
* Vull vum Joer

## Um Spaweck
* baum-des-jahres.de
Pumpuang Duangjan

D**'Pumpuang Duangjan** (*พุ่มพวง ดวงจันทร์*), gebuer de 4. August 1961 am Distrikt Song Phi Nong an der Provënz Suphanburi als **Ramphueng Jitharn** (รำพึง จิตรหาญ), a gestuerwen den 13. Juni 1992 zu Phitsanulok, war eng thailännesch Luk Thung Sängerin. Hire gréissten Erfolleg hat se mam Lidd "Sao Nar Sung Faen". Zu hire gréisste Succèsen hu Lidder wéi "Krasae Khao Ma Si" (*Komm, wannechgelift* - กระแซะเข้ามาซิ) oder "Nak Rong Baan Nok" (*D'Landschaftssängerin* - นักร้องบ้านนอก).

2018, den Dag wou hire 57. Gebuertsdag gewiescht wier, hat Google u si mat engen Doodle erënnert..

## Discographie

* *Kaew Ror Phee* (แก้วรอพี่)
* *Nak Rong Baan Nok* (นักร้องบ้านนอก)
* *Sao Nar Sung Faen* (สาวนาสั่งแฟน)
* *Noo Mai Roo* (หนูไม่เอา)
* *Kho Hai Ruai* (ขอให้รวย)
* *Som Tam* (ส้มตำ)
* *Nad Phop Na Ampoer* (นัดพบหน้าอำเภอ)
* *Take Ka Tan Phook Bo* (ตั๊กแตนผูกโบว์)
* *Anitja Tinger* (อนิจจาทิงเจอร์)
* *Aai Saang Neon* (อายแสงนีออน)

## Dramaen
* 1982 : "Song Kram Phleng"

## Um Spaweck
Kompositioun (Mathematik)

Als **Kompositioun** bezeechent een an der Mathematik d'Hannereneenausféiere vu Funktiounen. Domat ass gemengt, datt een op een Element fir d'éischt déi eng Funktioun uwennt an dann op d'Resultat dovunner déi aner Funktioun nach uwennt. D'Kompositioun vu Funktioune gëtt meeschtens mam Zeechen \circ notéiert.

## Definitioun
Fir Ensembelen A, B an C a fir Funktiounen f \colon\, A \to B an g \colon\, B \to C ass d*'Kompositioun vun <math>f</math> a <math>g</math>* definéiert als d'Funktioun
: g \circ f \colon\, A \to C,
: x \mapsto (g \circ f) (x) := g(f(x)).

## Beispiller
Mir betruechten déi follgend zwou Funktiounen, déi d'reellen Zuelen \R als Definitiouns- an Zilensembel hunn:
:f \colon\, \R \to \R, \quad x \mapsto x^2,
:g \colon\, \R \to \R, \quad x \mapsto x + 1.
Da gëllt fir all  x \in \R:
:(g \circ f)(x) = g(f(x)) = g(x^2) = x^2 + 1.
An dësem Beispill kann een d'Funktiounen och ëmgedréint komponéieren a mir kréie fir all x \in \R:
:(f \circ g)(x) = f(g(x)) = f(x + 1) = (x + 1)^2 = x^2 + 2 x + 1.

## Eegenschaften
D'Kompositioun vu Funktiounen ass *assoziativ*, d.&nbsp;h. datt fir all Ensembelen A, B, C an D a fir all Funktiounen f \colon\, A \to B, g \colon\, B \to C an h \colon\, C \to D gëllt:
: (h \circ g) \circ f = h \circ (g \circ f).

D'Kompositioun ass awer am Allgemengen *net* kommutativ, wéi d'Beispill uewe weist: Do gëllt nämlech g \circ f \ne f \circ g .

## Um Spaweck
Monoid

E **Monoid** ass an der Mathematik, méi spezifesch an der Algeber, eng algebresch Struktur, déi aus engem Ensembel zesumme mat enger assoziativer binärer Operatioun an engem neutralen Element besteet. All Grupp ass e Monoid, awer net ëmgedréint, well an engem Monoid net all Element invertéierbar muss sinn.

## Definitioun
E Monoid ass een Tripel (M, *, e) deen aus engem net-eidelen Ensembel M, enger binärer Operatioun
: * \colon\, M\times M\to M,\quad (a,b)\mapsto a*b
an engem ausgezeechenten Element besteet e \in M, soudatt déi follgend Axiomer erfëllt sinn:
# Assoziativitéit:
#: \forall a,b,c\in M \colon\, (a*b)*c=a*(b*c).
# e ass een neutraalt Element:
#: \forall a\in M \colon\, e*a=a*e=a.

## Beispiller
Eng allgemeng Klass vu Beispiller fir Monoide liwweren d'Gruppen: Engersäits ass all Grupp ee Monoid. Anerersäits gëtt et awer och Monoiden, déi keng Gruppe sinn, wéi z.&nbsp;B.:
* (\N, +, 0), d'natierlech Zuelen zesumme mat der üblecher Additioun an der 0 als neutralem Element. Dëst ass ee Monoid, awer keng Grupp, well keng natierlech Zuel ausser der 0 een additiven Inverse huet.
* (\Z, \cdot, 1), d'ganz Zuelen zesumme mat der üblecher Multiplikatioun an der 1 als neutralem Element, ass och ee Monoid, awer keng Grupp, well keng ganz Zuel ausser -1 an 1 ee multiplikativen Inverse huet.
Weider Beispiller fir Monoiden:
* Et sief S ee belibegen Ensembel, M den Ensembel vun alle Funktioune mat Definitiouns- an Zilensembel S an id_M d'Identitéitsfunktioun op M (d.&nbsp;h. et gëllt id_M(x) = x fir all x \in M). Dann ass (M, \circ, id_M) ee Monoid, woubäi \circ d'Kompositioun vu Funktioune bezeechent.
* Fir all belibegt Element x ass (\{x\}, *, x), woubäi * definéiert ass duerch x * x = x, ee Monoid, de sougenannten *triviale Monoid*.

## Kuckt och
* Grupp (Algeber)
* Kierper (Algeber)
* Rank (Algeber)

## Um Spaweck
Jintara Poonlarp

D**'Jintara Poonlarp** (*จินตหรา พูนลาภ*), gebuer de 6. Mäerz 1969 am Distrikt Kaset Wisai an der Provënz Roi Et als **Thongbai Janlueang** (ทองใบ จันทร์เหลือง), ass eng thailännesch Luk Thung Sängerin. 
Mat 17 Joer krut si e Kontrakt mam Label GMM Grammy. Hiren éischten Album, "Took Lauk Oak Rong Rien" (*Aus der Schoul verdriwwen* - ถูกหลอกออกโรงเรียน), huet si 1987 erausbruecht.

Dee gréissten Erfolleg hat se mam Lidd "Rak Salai Dok Fai Ban" (รักสลายดอกฝ้ายบาน), "Tang Mo Jintara" (แตงโมจินตหรา), "Tao Ngoi" (เต่างอย) an "Namta Sao Warin" (น้ำตาสาววาริน).

## Discographie
### Albumen

*1987: *Took lauk auk rong rian* (ถูกหลอกออกโรงเรียน)
*1987: *Wan puean kian jot mai* (วานเพื่อนเขียนจดหมาย)
*1990: *Sao Isan Plad Thin*
*1993: *Rai oi khoi rak* (ไร่อ้อยคอยรัก)
*1993: *Jao Bao Hai* (เจ้าบ่าวหาย)
*1995: *Songsan huajai* (สงสารหัวใจ)
*1996: *Uaipon hai puean* (อวยพรให้เพื่อน)
*1997: *Rak Plo Sno Yaem*
*1997: *Phoo Nee Cham*
*1998: *Mor Lam Sa On+Luk Thung Sa on 1st-14th* (หมอลำสะออน+ลูกทุ่งสะออน ชุด 1-14)
*2008: *Jintara Krob Krueang 1st-9th* (จินตหราครบเครื่อง ชุด 1-9)

### Single

**Tao Ngoy* (เต่างอย)
**Phak Dee Tee Jeb* (ภักดีที่เจ็บ)
**Nam Ta Yoei Poak* (น้ำตาย้อยโป๊ก)
**Pha Mai Ai Lueam* (ผ้าไหมอ้ายลืม)

## Um Spaweck
Henri Folmer

Den **Henri Folmer**, gebuer den 13. Juli 1933 an der Stad Lëtzebuerg, a gestuerwen de 17. Abrëll 2023 an der Stad, war e lëtzebuergesche Sproocheprofesser an Direkter vum Kolléisch. Seng Duechter ass d'Françoise Folmer.

## Biographie
Den Henri Folmer huet seng Kandheet an der Stad am Garer Quartier erlieft. No senger Première 1952 op der Sproochesektioun mat Latäin am Kolléisch, huet hie Sprooche studéiert, fir d'éischt op de Cours supérieurs an der Stad, duerno op den Universitéite Stroossbuerg, Paräis a München. Seng Fächer ware Latäin, Franséisch an Däitsch.

No sengem pedagogesche Stage gouf hien am Escher Jongelycée als Sproocheprofesser genannt.

Am Abrëll 1960 huet hie sech mat der Henriette Koch bestuet an si kruten zwee Kanner, d'Françoise an de Michel.

1967 koum hien als Professer an de Kolléisch an 1974 gouf hie *conseiller pédagogique* fir d'Sproochen am Kolléisch. Vun 1975 bis 1981 war hien och Professer fir klassesch Philologie um Centre universitaire.

1978 gouf hien *directeur adjoint* ënner dem Direkter Joseph Poeker, deen 1981 iwwerraschend gestuerwen ass. De 15. Abrëll 1981 gouf hien zum Direkter vum Kolléisch ernannt. Well hie seng Aarbecht als Direkter als net kompatibel mat der Aarbecht als Professer um Centre universitaire ugesinn huet, huet hien um Centre universitaire demissionéiert.

1993 ass hien an d'Pensioun gaangen an den Emil Haag gouf säin Nofollger als Direkter.

No senger Pensionéierung als Schouldirekter war hien am Optrag vum Ausseministère Member vun der diplomatescher Delegatioun bei der Organisatioun fir Sécherheet an Zesummenaarbecht an Europa (OSZE) zu Wien.

## No him genannt
Wéi 1989 gouf de Sportkomplex vum Kolléisch komplett renovéiert gouf an d'Kolléischsschwämm verschwonnen ass, gouf e grousse polyvalente Sall amenagéiert, deen als *Salle Folmer* bekannnt ass.
Abreißkalender (Batty Weber)

***Abreißkalender*** war den Numm vun engem Feuilleton, deen de Batty Weber tëscht dem 25. September 1913 an dem 17. Dezember 1940 (bal) all Dag an der *[[Luxemburger Zeitung]]* publizéiert huet.

Et handelt sech ëm iwwer 7.000 Texter, déi sech mat Aspekter vun der sozialer, kënschtlerescher, wirtschaftlecher, politescher an intellektueller Realitéit zu Lëtzebuerg an doriwwer eraus befaasst hunn.

## Receptioun
An den 1970er Joren hunn d'Nationalarchiver ënner dem Cornel Meder domat ugefaangen, déi eenzel Texter ze sammelen an zougänglech ze maachen. Méi spéit goufen se agescannt. An den 2010er Joren huet d'Institut fir lëtzebuergesch Literatur- a Sproochwëssenschaft vun der Uni Lëtzebuerg déi ganz Texter vun der Fraktur- an déi laténgesch Schrëft transkribéiert an digitaliséiert. Zanter 2018 kënnen d'Texter an der Datebank *battyweber.uni.lu* no Stéchwierder a Volltext duerchsicht ginn.

## Um Spaweck
* Den ''Abreißkalender'' als Datebank um Site vun der uni.lu.
Minière Thillebierg

D**'Minière Thillebierg** war eng Grouf an der Gemeng Déifferdeng, aus där tëscht 1865 an 1981 Minett gefërdert gouf. Wéi se zougemaach gouf, war se déi lescht aktiv Minettsgrouf am Land.

## Geschicht
D'Minière Thillebierg, am Bierg mam selwechten Numm, gouf 1865 a Betrib geholl.

D'Grouf huet sech iwwer eng Fläch vun 380 Hektar erstreckt. Et gëtt geschat, datt am Ganzen eng 500 Milliounen Tonne Minett do ofgebaut goufen, wat enger Moyenne vu ronn 400.000 Tonnen d'Joer entsprécht.

Um Enn hunn nach eng 170 Leit dra geschafft. De 27. November 1981 gouf se fir ëmmer zougemaach. Domat war et och mat der leschter Minière zu Lëtzebuerg eriwwer.

De Grouwenagank gouf den 19. Juli 2001 an den Zousazinventaire vum klasséierte Kulturpatrimoine opgeholl.

## Biller

Thillebierg 2014 03.jpg|Kappsteen iwwer der Haaptentrée
Thillebierg 2014 08.jpg|Entrée fir d'Mineuren
File:Thillebierg 2014 05.jpg|Zechenhaus
File:Thillebierg 2014 06.jpg|Vestiairen a Lagerhal
File:Thillebierg 2014 15.jpg|Zwéi weider (zougemauert) Agäng


## Literatur
* *D'Oarbecht am Tillebierg an um Rollesbierg.* (= Korspronk. Bulletin du Cercle historique de la Commune de Differdange Nr.18, 1999).

## Um Spaweck

* Mine Thillenberg op industrie.lu (mat Fotoen).