open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Marie-Astrid vu Lëtzebuerg

D**'Marie-Astrid vu Lëtzebuerg**, bestuet **Äerzherzogin Marie-Astrid vun Éisträich**, mam vollen Numm **Liliane Charlotte Léopoldine Wilhelmine Ingeborg Antonia/Antoinette Élisabeth/Elisabeth Anne/Anna Alberte/Alberta von Habsburg-Lothringen**, gebuer de 17. Februar 1954 op Schlass Betzder, ass déi eelst Duechter an dat éischt Kand vum Groussherzog Jean an der Groussherzogin Joséphine-Charlotte. Deementspriechend ass si déi grouss Schwëster vum Groussherzog Henri.

Si ass zu Lëtzebuerg an an der Belsch an d'Schoul gaangen an huet eng Ausbildung als Infirmière gemaach, fir déi se 1977 en Infirmières-Diplom mat Spezialiséierung an tropescher Medezin vum Institut Prince Léopold krut. Zanter 1970 ass si Presidentin vun der Jugendsektioun vum Lëtzebuerger Roude Kräiz.

## Famill
De 6. Februar 1982 huet si an der Stad Lëtzebuerg den Äerzherzog Carl Christian vun Éisträich bestuet, e klenge Koseng vun hir.

### Kanner
Si hu 5 Kanner: 
* Äerzherzogin Marie Christine vun Éisträich (gebuer den 31. Juli, 1983), Gräfin vu Limburg-Stirum (bestuet mam Grof Rodolphe de Limburg-Stirum)
* Äerzherzog Imre vun Éisträich (gebuer den 8. Dezember 1985)
* Äerzherzog Christoph vun Éisträich (gebuer den 2. Februar 1988)
* Äerzherzog Alexander vun Éisträich (gebuer de 26. September 1990)
* Äerzherzogin Gabriella vun Éisträich (gebuer de 26. Mäerz 1994)

No hir benannt goufen ë.&nbsp;a. e Spidol, eng Chorale, e Fliger vun der Luxair an e puer Muselschëffer; op engem dovu gouf d'Schengener Ofkommes ënnerschriwwen.

Och eng Strooss um Houwald (L-2129) an eng Plaz zu Miersch*Square Princesse Marie-Astrid*; L-7523) droen hiren Numm.

## Um Spaweck
Margaretha vu Lëtzebuerg

D**'Margaretha Antonia Marie Félicité vu Lëtzebuerg**, bestuet **Prinzessin Margaretha vu Liechtenstein**, gebuer de 15. Mee 1957 op Schlass Betzder, ass d'Duechter vum Groussherzog Jean vu Lëtzebuerg an der Grande-Duchesse Joséphine-Charlotte, an d'Zwillingssëschter vum Prënz Jean.

D'Margaretha huet zu Lëtzebuerg, zum Deel an der Europäescher Schoul, hir Schoul gemaach, an deelweis och an der Belsch, Groussbritannien an de Vereenegte Staate studéiert.

Den 20. Mäerz 1982, huet si de Prënz Nikolaus vu Liechtenstein an der Stater Kathedral bestuet. D'Koppel krut 4 Kanner:

* Prënz *Leopold* Emmanuel Jean Marie vu Liechtenstein (gebuer den 20. Mee 1984 zu Bréissel an de selwechten Dag gestuerwen)
* Prinzessin *Maria-Anunciata* Astrid Joséphine Veronica vu Liechtenstein (gebuer den 12. Mee 1985 zu Uccle - Ukkel)
* Prinzessin *Marie-Astrid* Nora Margarita Veronica vu Liechtenstein (gebuer de 26. Juni 1987 zu Uccle - Ukkel)
* Prënz *Josef-Emanuel* Leopold Marie vu Liechtenstein (gebuer de 7. Mee 1989 zu Uccle - Ukkel)

## Um Spaweck
Guillaume vu Lëtzebuerg (1963)

De Prënz **Guillaume Marie Louis Christian vu Lëtzebuerg**, gebuer den 1. Mee 1963 um Schlass Betzder, ass den drëtte Jong an dat 5. Kand vum Groussherzog Jean vu Lëtzebuerg an der Groussherzogin Joséphine-Charlotte.

Den 10. September 2000 goufen de Prënz Guillaume a seng Fra, d'Prinzessin Sibilla Weiller Affer vun engem schwéieren Autosaccident a Frankräich. De Prënz louch e puer Deeg am Koma, wat mat sech bruecht huet, datt den Datum op deem säi Papp sengem eelste Fils Henri den Troun iwwerloosse sollt, geréckelt gouf.

## Studium a professionell Karriär
De Prënz Guillaume huet seng Primärschoul zu Lëtzebuerg an an der Schwäiz gemaach. 1987 huet hie säin Universitéitsstudium op der Georgetown University an den USA ofgeschloss. Duerno war hie Stagiaire am Büro vum Exekutivdirekter vum Internationale Wärungsfong zu Washington a méi spéit bei der Europäescher Kommissioun zu Bréissel.

Am Oktober 1992 gouf hie President vu Lux-Development, der Agence déi d'Entwécklungszesummenaarbecht vun der Lëtzebuerger Regierung ëmsetzt. De Prënz ass och Member vu verschiddene Verwaltungsréit, wéi z.&nbsp;B. bei Arcelormittal, Victory Asset Management S. A., an der Banque Générale.

Hien huet de Patronage vun der Lëtzebuerger Basketballfederatioun a vun der Jugendsektioun vun der *Harmonie Prince Guillaume* vun der Stad Déifferdeng.

De Prënz Guillaume ass President vun der *Fondation du Mérite Jeunesse*, enger Stëftung déi 1993 vu sengem Papp an d'Liewe geruff gi war.

## Famill
Hien huet sech den 8. September 1994 op der Gemeng zu Sélestat am Elsass an de 24. September 1994 zu Versailles mat der Sibilla Weiller, Duechter vum Paul-Annik Weiller (1933-1998) an der Olimpia Torlonia bestuet.

D'Koppel huet véier Kanner:

* Prënz Paul Louis vun Nassau (4. Mäerz 1998)
* Prënz Léopold vun Nassau (2. Mee 2000)
* Prinzessin Charlotte vun Nassau (2. Mee 2000)
* Prënz Jean André vun Nassau (13. Juli 2004)

## Um Spaweck
Armillarsphär

Eng **Armillarsphär** (lat. *armillaris* (Reef/Rank) an *sphaera* (Kugel)) ass en astronomescht Instrument. Et déngt entweeder der Miessung vu Koordinaten um Himmel oder der Duerstellung vun Himmelskierper-Rendezvousen. Eng Armillarsphär besteet aus dréibare Metallréng déi géintenee stinn, an déi zesummen eng Kugel bilden. D'Instrument ass an der Reegel an engem Gestell montéiert.

De geduechten Observateur ass am Mëttelpunkt vun der Kugel. Wann d'Instrument dat geozentrescht Weltbild duerstellt, ass d'Äerd am Zentrum vun der Armillarsphär. Sou Armillarsphäre si schonn a primitive Versioune fir dat aalt Babylonien nogewisen. D'Weltbild vum Kopernikus gëtt an der Sphaera Copernicana duergestallt, déi 1657 vum Andreas Bösch gebaut gouf.

Als Armillarsphär gëtt och e Wénkelmiessinstrument bezeechent, mat deem Koordinaten op der Himmelskugel bestëmmt ginn. Et gouf vum Eratosthenes nach ënner der Bezeechnung Astrolabium agefouert. De Ptolemäus beschreift a sengem Almagest de Bau vun enger Armillarsphär. D'Instrument war de ganze Mëttelalter iwwer haaptsächlech am islamesche Raum am Gebrauch.
 
A Mëtteleuropa gouf et eréischt Mëtt vum 15. Joerhonnert duerch de Königsberger Astronom Regiomontanus bekannt, an huet um Enn vum 16. Joerhonnert mat dem däneschen Astronom Tycho Brahe seng Perfektioun kritt. De Brahe huet och dat Instrument erfonnt, dat Armillarsphär als preziist Positiounsmiessinstrument ersat huet: de Mauerquadrant.

No der Aféierung vum Teleskop an der Astronomie duerch de Galileo Galilei am Ufank vum 17. Joerhonnert ass d'Armillarsphär als Observatiounsinstrument ëmmer méi an den Hannergrond getrueden. An de follgende Joerhonnerte gouf d'Armillarsphär zu engem Géigestand vu kënschtlerescher Duerstellung an engem rengem Insignium vun der Astronomie. Zum Beispill ass op dem Fändel vu Portugal eng Armillarsphär ofgedréckt als Symbol fir déi grouss Verbonnenheet vu Portugal mat der Séifaart.

## Kuckt och
* Torquetum
* Globus
* Orrery

## Literatur
* Peter E. Allmayer- Beck, *Modelle der Welt*, ISBN 3-85447-733-3

## Um Spaweck

*  Astronomesch Instrumenter vum Tycho Brahe, dorënner dräi Armillarsphäre vu verschiddener Bauart
*  Kuerz Dokumentatioun zu der Geschicht a Gebrauch souwéi eng 3D-Animatioun (Quicktime)
*  Dokumentatioun an Erklärung vun enger neier Armillarsphär
Schlass Betzder

D**'Schlass Betzder** ass e Schlass zu Betzder. Et ass haut de Sëtz vum Satellitebedreiwer SES.

## Geschicht
Virum haitege Schlass gouf et zanter der Neizäit e Schlass, dat um Terrain vum haitegen Institut Saint-Joseph stoung. Et war de Sëtz vun de Famille vu Bartreng, vu Lelleg, vu Berbuerg, vun Eltz, vu Bierg an, vu 1707 un, Mohr de Waldt. Zeien dovun, a Form vu Grafsteng, sinn an der barocke Betzder Kierch ze gesinn. 1820 goung et, nom Doud vun der Philippine Mohr de Waldt, un hir Niess d'Gräfin de Fénelon de Salignac, déi et hirersäits dem Frédéric Lech verkaaft huet. Schlussendlech gouf et de Schwëstere vu Ste Elisabeth iwwerdroen, déi dodran den Institut Saint-Joseph gegrënnt hunn, fir do handicapéiert Persounen ze fleegen.

Dat haitegt Schlass vu Betzder gouf tëscht 1912 an 1919 no de Pläng vum däitschen Architekt Paul Schultze-Naumburg am neobarocke Stil gebaut.

Et war tëscht dem 9. Abrëll 1953 an dem 16. November 1964 de Sëtz vum Ierfgroussherzog Jean vu Lëtzebuerg a senger Fra Joséphine-Charlotte. Kuerz nodeem hie Groussherzog vu Lëtzebuerg gouf, ass d'Famill an d'Schlass Bierg geplënnert.

Déi fënnef Prënzekanner vun der Koppel sinn um Schlass Betzder op d'Welt komm:
* Prinzessin Marie-Astrid (17. Februar 1954)
* Groussherzog Henri (16. Abrëll 1955),
* Prënz Jean a Prinzessin Margaretha (15. Mee 1957),
* Prënz Guillaume (1. Mee 1963).

Vun 1964 bis 1982 war am Schlass e Fleegeheim installéiert. Am Juli 1982 war do e Scouts-Camp („JubiCa“) mat 1200 Scouten, duerno stoung et eng Zäitchen eidel.

1986 huet d'Satellittebedreiwerfirma SES d'Schlass vum Staat iwwerholl a renovéiert. Zanterhier ass et de Siège vun där Entreprise.
Fërderband

E **Fërderband ** ass e Band ouni Enn, dat op Rulloe leeft, an dat dozou déngt, Wueren, sief et am Lassenen oder am Stéck, vun enger Plaz op eng aner ze transportéieren. 

Eng besonnesch Zort vu Fërderband ass den Tapis roulant.

## Um Spaweck
Teddybier

En **Teddybier** (ofgekierzt **Teddy**) oder an der Kannersprooch och Petzi ass eng Miniaturreproduktioun vun engem Bier, bei deem de Kierper mat Mohair iwwerzunn ass.

Teddybiere gi gebraucht vu Kanner, déi eng Zort Popp wëlle fir léifzedrécken a vu Sammler.

## Geschicht
### US-Legend
Der Legend no krut e säin Numm duerch den Theodore „Teddy“ Roosevelt, deen 1902 op enger Juegd a Mississippi keng Geleeënheet hat fir e Bier ofzeschéissen, mä just en agebonne Bierebëbee vun den anere Membere vu senger Juegdgesellschaft virun d'Flënt gesat krut. E weigert sech, dësen z'erschéissen. De Bier gouf dach nach vu sengem Juegdkamerod John M. Parker (Gouverneur vu Louisiana) mat engem Juegdmesser ëmbruecht.

Clifford K. Berryman, e Karikaturist vu Washington Post, huet dëse Virfall an engem Bild festgehalen. Well de Berryman de Bier a senge Karikature weider benotzt huet, gouf de klenge Bier séier zur Symbolfigur vum President.

Vun der Zeechnung inspiréiert, hunn de russeschen Awanderer Morris Michtom a seng Fra Rose e Bier als Dekoratioun fir an d'Vitrinne vun hirem Buttek a Brooklyn gebastelt. De Roosevelt soll hinne schrëftlech zougelooss hunn, et „Teddy's bear“ ze nennen.

Fir eng staark Demande no der Kannerspillsaach suergt de Grossist Butler Brothers. Dorop hunn d'Michtoms 1903 d'Ideal Novelty and Toy Company gegrënnt an hunn e Gelenk-Teddy kreéiert.

## Däitschland
### Firma Steiff
1902 huet de Richard Steiff, den Neveu vun der däitscher Spillsaachefabrikantin Margarete Steiff, den éischte Petzi mat beweeglechen Äerm a Been entwéckelt, de 55 PB. E gouf Ufank 1903 an d'USA geschéckt, koum awer wéinst Netgefalen ouni Commande erëm zeréck op Giengen.

D'Geschicht vum Teddybier gëtt an der Welt von Steiff erzielt, engem Musée op dem Terrain vun der Firma Steiff.

De gréissten Teddy kënnt vu Sonneberg vun der Firma Martin. En huet eng Héicht vu 5,40 Meter. Och de klengste Petzi vun der Welt kënnt aus Däitschland. E moosst nëmme 5 Millimeter, mä ass trotzdeem en sou kleng ass, voll beweeglech. E gouf vun der Bettina Kaminski vu Reinfeld gebutt. Dee vun der Press gedeefte „Mini the Pooh“ ass am Musée „A World in Miniature“ zu Carlisle ze gesinn.

## Lëtzebuerg
Och zu Lëtzebuerg gouf et tëscht 1997 an 2016 eng Hierstellerin vun Teddybieren, d'Renée Hutmacher. Si huet eng ganz Rei Präisser kritt fir hir selwer gebutte Bieren. All Bier dee se gebutt huet, ass en Unikat.

## Um Spaweck
Grand Prix Ouest-France 2008

Déi 70. Editioun vum Grand Prix Ouest-France gouf 2008 de 25. August gefuer. Et war déi zwieleft Kompetitioun dat Joer um Kalenner vum UCI ProTour 2008.

De Fransous Pierrick Fédrigo huet d'Course virum Alessandro Ballan an David Lopez Garcia gewonnen.

## Um Spaweck
*Offiziell Säit
*Startlëscht
Pinocchio

**Pinocchio** (ital.: "Piniekär" oder "Stéckelche Piniebam") ass de fiktiven Haaptpersonnage vum Buch *Le avventure de Pinocchio. Storia di un burattino* (*[[D'Aventurë vum Pinocchio]]. Geschicht vun enger [[Marionett]]*), dat 1883 vum italieenesche Schrëftsteller a Journalist Carlo Collodi publizéiert gouf, nodeem se virdrun als Fortsetzungsgeschicht an enger Wochenzeitung ofgedréckt gi war. Et handelt sech ëm eng hëlze Popp, déi lieweg gëtt, an eng ganz Rëtsch Aventuren erlieft. Markant ass, datt seng Nues méi laang gëtt, wann e litt.

D'Buch war vun Ufanks un e Succès, wéi et erauskoum, an et gouf a méi wéi 400 Sproochen an Dialekter iwwersat (dorënner 2003 op Lëtzebuergesch). Et gëtt eng sëllege Verfilmungen (mat déi bekanntst sinn déi vun der Walt Disney Company vun 1940 als Dessin animé an déi vum Luigi Comencini als Tëleesserie vun 1972) an Adaptatiounen (op Lëtzebuergesch z.&nbsp;B. als Theaterstéck vum Jemp Schuster).

## Ëm wat geet et?
Den Geppetto, en aarmen italieenesche Schräiner, schnëtzt aus engem Stéck Holz, dat schwätzt, laacht a kräischt wéi e Kand, eng Marionett, déi e Pinocchio nennt. De Pinocchio stiicht der ëmmer nees an erlieft eng sëllegen Aventuren: Hie schwänzt d'Schoul a begéint engem Marionettespiller, an och der Kaz an dem Fuuss, déi en iwwerfalen an ophänken. Hie gëtt vun der bloer Fee gerett. Duerno geet de Pinocchio mat sengem Kolleeg Lucignolo (Heemelmaus) an d'Spillgezeiland. Do gëtt hien an en Iesel verwandelt. Hie gëtt an d'Mier gehäit a vun engem Wal ofgeschléckt. Am Bauch fënnt hien den Gepetto. Um Schluss gëtt hie fläisseg a schafft fir d'Schoul, an enges Daags erwächt en als liewege Bouf.

## Editiounen
*Carlo Collodi: *Dem Pinocchio seng Abenteuer: d'Geschicht vun enger Marionett.* Integral aus dem italieeneschen Original iwwersat vum Yvette Moris; ill. vum Anne a Pit Weyer. Esch/Alzette: Ed. Le Phare, 2003. ISBN 2-87964-058-X.

## Um Spaweck
Orbiting Astronomical Observatory 3

Den **Orbiting Astronomical Observatory 3 (OAO-3)**, och **Copernicus** genannt, war en amerikanesch-brittesche Weltraumteleskop fir den Ultraviolett- an de Röntgenberäich.

Den OAO-3 gouf vun der NASA den 21. August 1972 mat enger Atlas-Centaur-Rakéit an eng niddreg Äerdëmlafbunn bruecht. Dem Nikolaus Kopernikus zu Éiere gouf en nom Start a Copernicus Observatory ëmbenannt. Mat enger Mass vun 2,2 Tonne war en den deemools schwéierste Weltraumteleskop. Haaptinstrument war ee vum Princeton University Observatory ënner der Leedung vum Lyman Spitzer entwéckelten Ultraviolettteleskop mat 80&nbsp;cm Haaptspigelduerchmiesser, kombinéiert mat ville Spektrographe fir den Ultraviolettberäich tëscht 90 an 330&nbsp;nm Wellelängt. Donieft hat den OAO-3 Röntgeninstrumenter déi vum d'University College London entwéckelt gi waren.

Tëscht 1972 a Februar 1981 huet den OAO-3 Ultraviolettspektre vun am Ganze 551 Objeten, haaptsächlech hell Stären ënnersicht. D'Ultraviolettliicht gëtt deelweis duerch Gas a Stëbs tëscht Äerd a Stären opgeléist. Mat dem OAO-3 gouf dofir e bessert Versteesdemech vun der Zesummesetzung a vum Zoustand vun der interstellarer Matière gewonnen.

## Kuckt och

* Röntgenastronomie

## Um Spaweck
* OAO-1 at Gunter's Space Page
* OAO 2 Wisconsin experiments
* OAO at the Internet Encyclopedia of Science
* OAO-3 Goddard Spaceflight Center
* ''Copernicus'' Websäit
Breschterbaach

D**'Breschterbaach** ass eng Baach zu Lëtzebuerg (Land) am Kanton Réiden.

Si huet hir Quell op enger Héicht vu 467 Meter Um Südbord vum *Ummerbësch*' eng ronn 500 Meter am Weste vum Réidengshaff. Se leeft vun do aus de ganzen Zäit no Süde laanscht d'Schuerelser Schlass an Éischt fir op der Horas op enger Héicht vu ronn 300 Meter an d'Routbaach ze lafen.

Si ass ronn 5.300 Meter laang an ausser enger Baach déi vum Réidengshaff kënnt an eng Bächelchen déi vum *Parbësch* kënnt huet se soss keng Niewebaachen.
## Kuckt och
Vollmound

**Vollmound** ass eng vun de Moundphasen, an deen Zäitpunkt, wou d'Sonn an den Äerdmound an Oppositioun zouenee stinn. Also vun der Äerd aus gesinn an entgéintgesate Richtungen. De Mound ass dobäi meeschtens e bësschen iwwer oder ënner der Äerdëmlafbunn (Ekliptik). Läit hien zu dësem Zäitpunkt genee an der Héicht vun der Ekliptik, hu mer et mat enger Mounddäischtert ze dinn.

Déi genee Definitioun heescht: 
:*Vollmound ass deen Zäitpunkt, zu deem déi visuell [[ekliptik]]al geozentresch Längt vum Mound ëm 180° méi grouss ass wéi déi visuell geozentresch ekliptikal Längt vun der Sonn.*

*Visuell* heescht: ënner Bezuch vun Aberratioun an Nutatioun. D'Nutatioun kann an dësem Fall vernoléissegt ginn, well si déi zwou Positiounen d'selwecht beaflosst.
*Geozentresch* heescht: vun engem hypotheteschen Observateur am Äerdmëttelpunkt aus gesinn. D'Definitioun ass also onofhängeg vun der Standplaz vun engem realen Observateur; Vollmound trëtt dobäi weltwäit zum selwechten Zäitpunkt op (deen awer a verschiddenen Zäitzone verschidden Auerzäiten entsprécht).

Bei Vollmound erreecht de Mound seng maximal Hellegkeet an huet eng visuell Magnitude vun ongeféier -12,5 bis -13&nbsp;mag. D'Hellegkeet vum Vollmound schwankt opgrond vun den ellipteschen Ëmlafbunne vun Äerd a Mound. Ass d'Äerd der Sonn besonnesch no (*[[Perihel]]*) an zugläich de Mound a sengem äerdnotste Punkt (*[[Perigeum]]*), dann ass de Vollmound ronn 22 Prozent méi hell wéi am ëmgekéierte Fall, wa béid Distanzen maximal sinn. Am September 2006 stoung de Vollmound ganz no um Perigeum, sou Konstellatioune kommen nëmme ronn all néng Joer vir.

De Contraire vum Vollmound ass de Neimound, wann de Mound tëscht Sonn an Äerd steet. An dësem Fall kann et zu enger Sonnendäischtert kommen.

## Wat de Vollmound ausléist
De Vollmond ass mat verantwortlech fir:
* verstärkt Gezäiten

* Äerdbiewe ginn duerch d'Moundunzéiungskraaft verstäerkt. Fuerschunge lafen an déi Richtung.
* negativen Afloss bei eenzelen Déieren a bei
* verschiddene Mënschen (Nuetswandelen an Aggresivitéit).

## Kuckt och
* Äerdmound
* Moundphasen
* Neimound

## Um Spaweck
*  Kalenderdaten fir Vollmound a Mëtteleuropa
* Vollmound a Moundkalender
*nach e Vollmoundkalenner
Age of Empires

**Age of Empires** (englesch fir "Zäitalter vun den Imperien") bezeechent eng Serie vu Computerspiller, déi fir Microsoft-Game-Studios entwéckelt goufen. Si gehéieren zu der Grupp vun den Echtzäit-Strategie-Spiller a goufe vun Ensemble Studios entwéckelt. Mat 20 Millioune verkaaften Exemplairë gehéiert d'Age of Empires-Rei zu den erfollegräichste PC-Spill-Reien iwwerhaapt.

## Iwwersiicht
Follgend Titele si bis elo verëffentlecht ginn:

## Um Spaweck
* Offiziell Homepage zu ''Age of Empires''
* Websäit vun den Entwéckeler Ensemble Studios
* Websäit vun den Entwéckeler Forgotten Empires
Chandra (Teleskop)

De **Chandra** (vollstännegen Numm: *Chandra X-Ray Observatory*) ass e Satellit mat engem Röntgenteleskop.
Hie gouf den 23. Juli 1999 vun der NASA mat dem Space Shuttle Columbia an d'Ëmlafbunn bruecht (Missioun STS-93) an ass nom Astronom Subrahmanyan Chandrasekhar genannt. De Röntgenobservatoire gouf an der Entwécklungs- a Bauphas AXAF (**A**dvanced **X**-ray **A**strophysics **F**acility) genannt, awer nach virun dem Start a Chandra ëmgedeeft. De Chandra ass och bis elo dee gréisste Satellit, dee mat engem Space Shuttle an eng Ëmlafbunn bruecht ginn ass.

Iwwer seng eege Manövréierdüse gouf de Satellit uschléissend op eng Ellipsnbunn bruecht Dës Bunn läit wäit iwwer der Stralungsceinture vun der Äerd, soudatt Deelercher, déi duerch d'Kollisioun vu Sonnewand an der kosmescher Stralung mat der Äerdatmosphär entstinn, d'Miessungen net beaflosse kënnen. Een Ëmlaf vum Satellit dauert 64 Stonnen 18 Minutten, woubäi méi wéi 55 Stonne fir d'Observatioun benotzt ginn.

De Röntgensatellit Chandra ass nom Hubble Space Telescope am optesche Beräich an dem Compton Gamma Ray Observatory am Gamma-Beräich dat drëtt vu véier Weltraum-Observatoiren, déi vun der NASA am Kader vum "Great Observatory Program" geplangt goufen. Am Infrarout-Beräich gouf dëse Programm duerch d'Spitzer-Weltraumteleskop ergänzt. Déi wëssenschaftlech Betreiung a Steierung vum Satellit läit beim Smithsonian Astrophysical Observatory.

De Chandra ass ekipéiert mat 
* engem véierfach verschachtelte Wolter-Teleskop
* zwéi Transmissiounsgitter-Spektrometern LETGS (**L**ow **E**nergy **T**ransmission **G**ratings **S**pectrometer) und
* HETGS (**H**igh **E**nergy **T**ransmission **G**rating **S**pectrometer). Zousätzlech ass nach een
* ofgebilte Spektrometer (ACIS, **A**dvanced '''C'''CD **I**maging **S**pectrometer) dobäi.

D'Biller vum Chandra hu mat enger maximaler Opléisung vun 0,5 Bousekonnen eng däitlech besser Schärft wéi fréier Missiounen. 
Deen erfollegräichen däitsche Röntgensatellit ROSAT hat am Verglach dozou eng Opléisung vu ronn 4 Bousekonnen.

Am Mee 2007 hunn d'Astronome mam Röntgenteleskop Chandra déi bis elo energieräichst Supernova-Explosioun observéiert. D'Fuerscher spekuléieren, datt et sech bei dëser Stärenexplosioun ëm e laang gesichten neie Supernova-Typ handele kéint, deen am jonken Universum relativ heefeg war.

## Zuelen
De Chandra ass 13,8 m laang an huet e Gewiicht vu 4800&nbsp;kg. Seng Liewensdauer gëtt op 10 Joer geschat.

## Kuckt och

## Um Spaweck

*  Chandra (AXAF) am Max Planck Institut fir extraterrestresch Physik
*  Chandra Homepage
*  Chandra X-ray Center
*  extrasolar-planets.com – Chandra Rëntgestralen Observatoire
*  NASA Images
Ivan Gašparovič

Den **Ivan Gašparovič** [ivan ˈgaʃparɔvitʃ], gebuer de 27. Mäerz 1941 zu Poltár, ass e slowakesche Politiker. Hie war vun 2004 bis 2014 President vun der Slowakei.

De Gašparovič huet vun 1959 bis 1964 Droit op der Comenius-Universitéit Bratislava studéiert a vun 1968 bis 1990 op där Universtiéit enseignéiert. Vu Juli 1990 bis Mäerz 1992 war hientschechoslowakesche Procureur général. Hie war dunn, als Member vun der HZDS vum Vladimír Mečiar, vun 1992 bis 1998 Parlamentspresident.

2002 gouf e vun der HZDS net méi fir d'Parlamentswalen opgestallt. Hien huet se ënner Protest verlooss an enge eege Partei gegrënnt, d"Beweegung fir Demokratie" (HZD), déi awer net genuch Stëmme krut, fir an d'Parlament ze kommen.

2004 huet de Gašparovič fir d'Presidentenamt kandidéiert a koum am éischten Tour op déi 2. Plaz, hanner dem Vladimír Mečiar. Beim 2. Tour krut de Gašparovič d'absolut Majoritéit, a gouf sou de 15. Juni 2004 als President vun der Slowakescher Republik vereedegt.

Bei de Presidentschaftswalen 2009 gouf hien de 4. Abrëll am zweeten Tour géint d'Iveta Radičová mat 55,53% vun de Stëmmen op 5 Joer erëmgewielt.

## Um Spaweck
* Offiziell Säit vum Ivan Gašparovič
Gent-Wevelgem 2009

Déi **71. Editioun vu [[Gent-Wevelgem]]** gouf den 8. Abrëll 2009 gefuer. Et wat déi véiert Course um Kalenner vum UCI ProTour 2009, a si gouf vum Norweger Edvald Boasson Hagen vun der Ekipp Columbia gewonnen.

## Generalklassement

## Um Spaweck
Edvald Boasson Hagen

Den **Edvald Boasson Hagen**, gebuer de 17. Mee 1987 zu Rudsbygd an Norwegen, ass e professionellen norwegesche Vëlossportler. Zanter 2008 fiert hien an der Ekipp Columbia.

## Klassementer

### [[2007]]
* 1. a Paris-Corrèze

### [[2008]]
* 1. am Grand Prix de Denain

### [[2009]]
* 1. am Eneco Tour
* 1. a Gent-Wevelgem 2009
* 2. am Trofeo Inca
* 2. am Trofeo Calvia

### [[2010]]
* 1. an der Dutch Food Valley Classic

### [[2011]]
* 1. an de Vattenfall Cyclassics

## Um Spaweck
Parthenophilie

**Parthenophilie**, vum Griicheschen *parthenos*, "Jongfra" a *philia* "Léift", ass en Ausdrock, dee vum Magnus Hirschfeld staamt, deen domat d'Onfäegkeet vu Mënsche beschriwwen huet, mat anere wéi virginale Frae geschlechtlech ze verkéieren.

Um Ufank ass den Hirschfeld dovun ausgaangen, datt et e lesbesche Syndrom wier.
Giro d'Italia 2008

Den **Giro d'Italia 2008** war déi 91. Editioun vum Giro d'Italia. Den Depart war den 10. Mee zu Palermo an d'Arrivée den 1. Juni 2008 zu Mailand gefuer.

De Spuenier Alberto Contador gouf Éischten am Generalklassement. Et war den zweete groussen Tour deen hie gewanne konnt, nom Tour de France 2007. Hie war den éischten Netitaliener deen de Giro zanter 1996 gewonnen huet.

## Etappen

## Generalklassement

## Um Spaweck
Tiger

Den **Tiger** *(Panthera tigris)* ass eng Aart aus der Famill vun de Kazen (*Felidae*). Et ass déi gréisst Raubkazenaart déi nach lieft.

Den Tiger war haaptsächlech an Asie wäit verbreet. Duerch d'Zerstéiere vu Liewensraum an d'Verfollege sinn d'Bestänn awer staark zeréckgaangen.

Et gëtt verschidden Ënneraarten, wéi de Kinneks-Tiger, dat déi gréisst vum Tiger ass.

Tigere brauche grouss Revéieren a si vermeiden, sou wäit wéi méiglech, de Kontakt mam Mënsch.

## Um Spaweck
Klengbieren

D**'Klengbieren** (Procyonidae) sinn eng Mamendéierfamill aus der Uerdnung vun de Raubdéieren (Carnivora) zu där ronn 20 Aarten, ë.&nbsp;a. d'Nuesbieren an d'Makibiere gehéieren.

Zu de Klengbiere goufe fréier och d'Pandae gezielt. Haut awer gehéiert de Grousse Panda zu de Groussbieren an de klenge Panda oder Kazebier stellt eng eege Famill (Ailuridae) duer.

Zu de Klengbiere gehéieren d'Kazefrettecher, d'Wäschbieren, d'Wéckelbieren an d'Nuesbieren. Si liewen all an Amerika. Duerch d'Fräisetzen huet sech de Wäschbier och an Europa, an Ostasien an a Japan ausgebreet.
## Um Spaweck
Kaméiler

D**'Kaméiler** (Camelidae) sinn eng Famill aus der Uerdnung vun den Artiodactyla.

Zu de Kaméiler gehéieren Dromedaren, d'Trampeldéieren, d'Lamaen an d'Vikunjaen, déi déi klengst Aart aus der Famill vun de Kaméiler sinn.

Kaméiler sinn un e Liewen an dréchene Regiounen ugepasst. Si hunn en elastesche Fousspolster fir net am Sand anzegoen. Hiert Fell verhënnert d'Opnam vun der Hëtzt am Dag. Si kënnen hire Kierper am Dag bis zu 40 Grad ophëtze loossen an an der Nuecht bis op 34 Grad ofkillen.

E Kaméil ka bis zu 40 % vun sengem Kierpergewiicht wéinst Waassermanktem verléieren. Et kann dee Verloscht awer an der Zäit vun e puer Minutten duerch Drénken erëm ausgläichen.

## Um Spaweck
Johannes Enen

De **Johannes Enen**, gebuer ëm 1480 zu Éinen a gestuerwen den 31. Juli 1519 zu Tréier, war Weibëschof vun Tréier, Titularbëschof vun Ashdod (1517–1519), Professer, Doyen vun der theologescher Fakultéit Tréier an Historiker. Hien ass am Klouschter Sankt Maximin zu Tréier begruewen.

Zu Éinen ass eng Strooss no him benannt, d'rue Johannes Enen.

## Haaptwierk
* Medulla Gestorum Trevirensium" (1514)

## Literatur
* Marc Jeck, *Ein Luxemburger in Trier: Johann Enen, aus Ehnen stammender Verkünder des "Sancta Treviris". Interessanter Vortrag von Prof. Dr. Michael Embach im Trierer Museum am Dom* ; in: *Die Warte / Perspectives*, Nr. 4/2354, S. 5; kulturell Wochebeilag vum *Luxemburger Wort*, vgl. Ausgab vum 26. Januar 2012!

## Um Spaweck
Sexualitéit

**Sexualitéit** (aus dem lat. sexus > Sex = Geschlecht, och nach Geschlechtlechkeet, Sexualdriff oder Geschlechtsidentitéit) ass en ëmfaassende Begrëff fir all Erschéngungen a Virgäng, déi mat dem Sexual- resp. Geschlechtsliewen ze dinn hunn. Dëse Begrëff steet souwuel fir déi anatomesch wéi och déi psycho-biologesch Sexualitéit.

An der Ëmgankssprooch gëtt de Begrëff am breeden Zesummenhank dacks och einfach ënner sengem Prefix "Sex" gebraucht.

## Um Spaweck
* Homosexualitéit, Transsexualitéit, Intersexualitéit, Transgender, Hermaphroditen,...
Libido

**Libido** (lat. f.) *(Geschlechtsdriff, sexuellt Verlaangen, Loscht op Sex, Befriddegung...)* ass an deene meeschte Sproochen e substitutionelle Begrëff fir d'sexuell Regungen a Besoinen, well déi meescht Sprooche kee vergläichbar preziist Wuert opweises hu fir dat auszedrécken. D'Biologie huet als éischt dëse laténgesche Begrëff iwwerholl. Gemengt ass domat quasi all emotional Relatioun, déi vum Geschlechtsdriff ausgeet.

D'Stäerkt vun der Libido hänkt vum individuelle Gesondheetszoustand a konsequenterweis vum Alter of. D'Libido ass hormonell (an androgen) gesteiert a gewënnt am Laf vum mënschleche Liewen u Bedeitung: z.&nbsp;B. eng kontinuéierlech Steigerung vun der sexual-anatomescher Sensibilitéit, eng Steigerung vun der sënnlecher Stimulatioun an eng gutt Harmonie an der sexueller Partnerschaft asw.

D'Libido ass biologesch nëmme wéineg ze beaflossen; e bëssen durch Klimaverhältnesser an Ernierung. Séilesch ass se méi fragil. Jee no séilescher Stabilitéit oder mentaler Hygiène brauch et net vill fir eng Sexualstéierung ervirzeruffen (Impotenz, Frigiditéit, Hyposexualitéit...)
Fotoplack

Als **Fotoplack** bezeechent een eng Plack aus Metall (Héliogravuren nom Niépce, Daguerreotypie) oder Glas, déi mat enger Fotoemulsioun beschicht gouf.

## Geschicht an Entwécklung

Dat éischt Material dat gebraucht gouf fir Fotoemulsiounen opzedroen, war Glas. Eréischt mat der Erfindung vum Zelluloid gouf d'Produktioun vu fotografesche Filmer méiglech. Filmer si méi liicht a loosse sech, z.&nbsp;B. als Rollfilm, besser gebrauche wéi Fotoplacken. Ausserdeem gëtt et keng Brochgefor wéi bei de Fotoplacken. Sou goufen d'Fotoplacke vu bal alle Gebidder vun der Fotografie verbannt.

Nëmmen do wou d'Virdeeler vun der Fotoplack, nämlech d'Formstabilitéit, glat Flächen a Widderstandsfäegkeet géint Ëmweltaflëss vu spezieller Bedeitung sinn, gouf si och weider gebraucht - sou zum Beispill an héichprezise Spezialkamerae fir photogrammetresch Biller.

Weeër fir d'Produktioun vu fotografesche Placke waren ënner anerem d'Heliographie, d'Daguerreotypie, d'Talbotypie oder d'Kalotypie souwéi d'Kollodium-Naassplack an d'Gelatine-Drécheplack.

## Astrofotografie
An der Astrofotografie erméiglechen d'Fotoplacke Biller vu grousse Stärefelder exakt an ekonomesch auszemiessen. Ee vun de weltwäit gréissten Archive vu Fotoplacke steet am vum Cuno Hoffmeister gegrënnten Observatoire Sonneberg zu Sonneberg an Thüringen (D). Méi wéi 11.000 verännerlech Stäre goufen do op Fotoplacken entdeckt. Duerch de Gebrauch vun ëmmer méi groussen CCD-Sensore verléieren Fotoplacken an der Astronomie allerdéngs u Bedeitung.

Se goufen och als Detekteren a Massespektrometer benotzt. Do hu si allerdéngs keng Photonen detektéiert mä Ionen.

## Literatur
* Peter Kroll, Constanze La Dous, Hans-Jürgen Bräuer: *Treasure Hunting in Astronomical Plate Archives. (Proceedings of the international Workshop held at Sonneberg Observatory, March 4 to 6, 1999.)* Verlag Harri Deutsch, Frankfurt am Main (1999), ISBN 3817115997

## Um Spaweck

*  Experimente mit Plattenscans aus Sonneberg (vum Béla Hassforther)
*  http://www.glasnegativ.de Eng Online-Galerie mat ale Fotoplacke vu verschidde Fotografen.
HAT-P-1b

Den **HAT-P-1b** ass en Exoplanéit, deen zum Duebelstäresystem ADS 16402 am Stärebild Lacerta gehéiert. En ass 450 Liichtjoer vun eiser Äerd ewech. Den HAT-P-1b ass e Gasplanéit a gouf mat Hëllef vum HATnet entdeckt. D'Distanz tëscht dem Gasplanéit an dem Stär HAT-P-1, ass nëmme 5 % vun der Distanz tëscht Äerd a Sonn. Doduerch brauch den HAT-P-1b nëmme 4 ½ Dag fir ronderëm säi Stär ze dréinen.

Dat Besonnescht un deem Exoplanéit ass nieft senger Gréisst seng Dicht, déi nëmmen ongeféier 25 % vun der Dicht vum Waasser huet. Seng Mass huet 53 % vun där vum Jupiter. Säin Duerchmiesser ass 1,36-mol méi grouss wéi dee vum Jupiter, dat si knapps 200.000&nbsp;km.

## Kuckt och

* Lëscht vun Exoplanéiten

## Um Spaweck

*  Preprint in ''arxiv''
* Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics Press Release
* NY Times
Sexologie

**Sexologie** oder **Sexuologie** ass en interdisziplinäert a souwuel theoreetescht wéi och praktescht Wëssenschaftsgebitt, dat sech am spezielle mat der Erfuerschung vun der Sexualitéit, dem Geschlechtsliewen am wäitste Sënn an all sengen Aspekter an Zesummenhäng befaasst. D'Sexologie begräift e sëllegen Disziplinnen a Komponenten: Biologie, Anatomie, Geneetik, medezinesch Fuerschung a Medezin am Allgemengen, Psychologie, Soziologie, Pedagogie, Philosophie (Eethik a Moral) an och d'juristesch Branche.

An der Medezin ass d'Sexologie am Besonnesche fir d'Diagnostik an d'Therapie vu sexuelle Stéierungen, Krankheeten an Deviatioune relevant.

Bekannt Pionéier a Sexologe waren ënner anerem de Carl Westphal, Sigmund Freud, Magnus Hirschfeld, Karl Giese, Alfred Kinsey.

## Um Spaweck
Sexualpedagogie

**Sexualpedagogie** ëmfaasst d'sexuell Erzéiungs- a Bildungsmoossnamen a baséiert op de spezifesche, wëssenschaftleche Grondlagen aus der Psychologie, Sexologie a Biologie. Den Zweck vun dëser Pedagogiesdisziplin ass eng aktuell an adequat Erzéiung vu Kanner a Jonker an eng grondsätzlech Virbereedung op d'Liewen zu zwee fir Koppelen, déi sech wëlle bestueden.
D'Sexualpedagogie spillt och an enger psychotherapeutescher Familljeberodung, an an der Resozialiséierung vu sexuell gestéierte Patienten a Prisonéier eng wichteg Roll.
Horizont

Den **Horizont** (griich. *ορίζοντας* „de Gesiichtskrees“) ass d'Grenzlinn tëscht der visueller Äerd an dem Himmel. 
Déi vum Horizont opgespaante Fläch ass d**'Horizontfläch**, si steet rechtwénkleg zu der Zenitrichtung.

## Prezis Definitiounen
Genee gekuckt gëtt et e puer Bedeitungen, déi sech all duerch ënnerschiddlech Siichtwäiten a visuell Distanzen zum Horizont ënnerscheeden:
* *Geometreschen Horizont*,
* *Opteschen Horizont*: Duerch d'Liichtbriechung erschéngt den Horizont méi wäit ewech an d'Äerd méi grouss. 
* *Radiohorizont*: Radiowellen verhale sech änlech wéi d'Liicht. Och héi gëtt d'Briechung duerch ee gréisseren *visuellen Äerdduerchmiesser* berücksichtegt.
* *Nauteschen Horizont*, Kimmung, Kimmlinn: dee natierlechen Horizont um Mier.
* *Natierlechen* oder *Landschaftshorizont*: d'Grenzlinn tëscht Himmel an Äerd, wéi si vun de lokale Bedingungen (vun der Landschaft) ofhänkt.

Horizontfläch ass d'Fläch vum geometreschen Horizont. D'Vertikal op dëser Fläch schneit d'Himmelssphär an Zenit an Nadir.

## Horizont an der Nautik, Kimmlinn
D**'Kimm** ass déi op oppenem Mier visuell Grenzlinn tëscht Waasser an Himmel. Op si bezéie sech d'Miessunge vun Héichtewénkelen z.&nbsp;B. mat engem Sextant.

## Horizont an der Mathematik, [[Astronomie]] a [[Geodesie]]

Den Horizont am mathematesche Sënn ass e Grousskrees, deen d'Sphär oder Himmelskugel an zwou gläich Hallschenten deelt.
; Geometreschen Horizont: ee Grousskrees deen an der Astronomie zwéi Bezugspunkte kennt:
* Geozentreschen (richtegen) Horizont: d'horizontal Fläch geet duerch den Äerdmëttelpunkt
* Topozentreschen (visuellen) Horizont: duerch eng Plaz un der Äerduewerfläch, respektiv duerch d'Plaz Observateur. Den Ënnerscheed am Héichtewénkel vun engem Himmelskierper entsprécht der Parallax, wärend den Azimut dee selwechten ass.

## Kuckt och
* Dämmerung, Sonnenopgang, Sonnenënnergang
* Kënschtlechen Horizont – Miessinstrument
Narzissmus

**Narzissmus** kënnt als Begrëff aus dem Griicheschen, an ass op déi griichesch Seeërchersgestalt Narziss zeréckzeféiren, déi sech an hiert eegent Spigelbild verléift hat. 

Narzissmus ass an der Psychopathologie Synonym fir Eegeléift, vu sech selwer ageholl sinn, wat d'Schéinheet ubelaangt, eng iwwerdriwwen Hiwendung zum eegene Kierper a gëtt als Deviatioun an/oder als sexuelt Feelverhalen ugesinn, dat ënner gewëssen Ëmstänn pathologesch Auswierkunge kréie kann.

Am sexuelle Kontext gëtt déi krankhaft erweidert Form vum Narzissmus och nach Autoerotismus oder narzisstesch Neuros bezeechent. Déi Betraffe kënne nëmmen nach sech selwer schéi fannen a gär hunn an och nëmme mat sech selwer eng sexuell Erfëllung duerch Masturbatioun (am léifste virun engem Spigel) oder duerch aner Stimuléierungen (Heemelen, Kleederfetichismus...) erfueren. Dat geet sou wäit, dat hien oder hatt keng aner Persoun méi als Sexualobjet akzeptéiert an och mat kenger anerer Persoun méi ka sexuellen Kontakt hunn oder en erdroen. Narzissmus ass heefeg begleet vu manesch-hysteresche Momenter an endegt schlëmmstefalls an der totaler Isolatioun verbonne mat enger déiwer Depressioun.

Am Kandsalter ass e gesonden Narzissmus hëllefräich fir den eegene Kierper z'erfuerschen an déi éischt bewosst, mä nach ondefinéieret libidinéis Erfarungen ze sammelen. Déi Perioden, déi de Freud als narzisstesch Etapp an der sexueller Entwécklung bezeechent huet, gëtt herno vun enger zweeter Etapp ofgeléist, bei där sech d'Libido op aner Persoune riicht.
Kiermes

Eng **Kiermes** ass e Volleksfest dat meeschtens zu enger bestëmmter Zäit am Joer ofgehale gëtt, a meeschtens op den Dag zeréckgeet op deem eng Kierch geweit gouf respektiv de Patréiner vun där Kierch säi Fest huet. Heiansdo si Kiermesse mat engem Joermaart verbonnen.

Typesch fir d'Kiermesse sinn hautdesdaags Attraktioune wéi Schéissbuden, Knuppautoen a Karuseller, bei grousse Kiermesse gesäit een och dacks e Riserad, Achter- a Geeschterbunnen. Ausserdeem gëtt et op Kiermessen ëmmer Gefréissstänn, wou ee Fritten, Thüringer, Gromperekichelcher, gebakene Fësch an och Séissegkeete wéi Eisekuchen, Glacen, Pomme-d'Amouren, Barbe-à-Papaen, Popcorn, Nougat, gebrannte Mandelen, Lutschen asw. ze kafe kritt.

Déi gréisst Kiermes zu Lëtzebuerg ass d'Schueberfouer.

A verschiddenen Uertschaften zu Lëtzebuerg gëtt et eng grouss Kiermes an eng kleng Kiermes. 
## Um Spaweck
Androgynitéit

**Androgynitéit** kënnt aus dem algriicheschen, wou et souvill wéi Mann-Fra heescht an engersäits d'Zweegeschlechtlechkeet undeit an anerersäits op eng Feminiséierung beim Mann oder eng Maskuliniséierung bei der Fra opmierksam mécht. Androgyn(itéit)ie ass an der Populärwëssenschaft an ëmgangssproochlech e vereelsten, mä haut nach gebrauchten Ausdrock fir Mënschen ze beschreiwen, déi sech onbewosst oder och ganz bewosst net prezis engem oder hirem physesche Geschlecht entspriechend behuelen, oder/an anere Mënschen sou virkommen. Sou Leit kënnen Transsexueller oder Intersexueller sinn, mussen awer net.

Androgynt Ausgesinn ass keen zouverlässegen Hiwäis oder Beweis, datt déi Persoun automatesch entweeder eng homosexuell oder transsexuell Roll iwwerholl hätt. Villméi kann d'Androgynitéit vun enger Persoun eppes iwwer hir méiglech psychesch bi-sexuell Uerdnung aussoen, ouni dat dee Mënsch dofir och physesche bisexuellen Austausch praktizéiere muss, wëll, oder och nëmmen a Betruecht zitt.

Am Showgeschäft huet hiert androgynt Ausgesi verschiddene Kënschtler derbäi gehollef u Popularitéit ze gewannen; David Bowie, Grace Jones an d'Amanda Lear, fir der nëmmen e puer ze nennen.

## Um Spaweck
Jaguar

De **Jaguar** ass eng Déierenaart aus der Famill vun de Kazen. Et ass déi gréisst südamerikanesch Kaz an déi eenzeg Grousskaz vun Amerika.

Jaguare kënne gutt schwammen a kloteren. Si joen awer meeschtens um Buedem an nuets. Si schläiche sech un hir Beut erun oder laueren hir op.

E Jaguar ass 1,8&nbsp;m laang a lieft an tropesche Bëscher, Suppen a Grasland. En ass vu Belize bis an Nordargentinie verbreet an en erniert sech vu Vigel, Fësch, Deckelsmouken, Waasserschwäin an Hirschen.

## Um Spaweck
Nuesbieren

**Nuesbiere** sinn eng Gattung aus der Famill vun de Klengbieren.

Si liewen a Mëttel- a Südamerika. Am Dag gi si op d'Juegd, duerchsichen de Buedem mat hirer laanger Schnëss a gruewe mat hire schaarfe Kralle Wuerzelen a Knollen aus. Si kënnen awer och op Beem kloteren an do no Friichte sichen.

Et ënnerscheet een tëscht dräi Aarten:
* Südamerikaneschen Nuesbier (*Nasua nasua*)
* Wäissrüssel-Nuesbier (*Nasua narica*) 
* Nelson-Nuesbier (*Nasua nelsoni*)

Eng weider Aart ass de Biergnuesbier (*Nasuella olivacea*), deen nëmmen an den Andendäller am nordwestleche Südamerika lieft. E bilt awer seng eege Gattung: *Nasuella*.

## Um Spaweck
Lemuren

D**'Lemure** sinn eng Famill aus der Uerdnung vun de Primaten. Si ëmfaasst ronn 20 Aarten. Fréier goufen d'Kazemakien an d'Wiselmakien dozou gezielt. Haut stelle si hire eege Famill duer.

Lemure liewen zu Madagaskar, enger Insel virun der ostafrikanescher Küst.

## Systematik
D'Lemure loosse sech a 6 Gattungen an an iwwer 20 Aarten andeelen:
* Gattung Varis (*Varecia*)
** Schwaarz-wäisse Vari (*Varecia variegata*)
** Roude Vari (*Varecia rubra*)
* Gattung *[[Pachylemur]]* †, 2 Aarten
* Gattung *Lemur*
** Katta (*Lemur catta*)
* Gattung Grousse Maki (*Eulemur*)
** Wäisskappmaki (*Eulemur albifrons*)
** Wäisscolmaki (*Eulemur cinereiceps*, fréier *E. albocollaris*)
** Halsbandmaki (*Eulemur collaris*)
** Krounemaki (*Eulemur coronatus*)
** Bloamaki (*Eulemur flavifrons*)
** Bronge Maki (*Eulemur fulvus*) 
** Mohrenmaki (*Eulemur macaco*)
** Mongozmaki (*Eulemur mongoz*)
** Routbauchmaki (*Eulemur rubriventer*)
** Routstirmaki (*Eulemur rufifrons*)
** Roude Maki (*Eulemur rufus*)
** Sanford-Maki (*Eulemur sanfordi*)
* Gattung Bambuslemuren oder Hallefmakien (*Hapalemur*)
** Ëstleche Bambuslemur (*Hapalemur griseus*)
** Südleche Bambuslemur (*Hapalemur meridionalis*)
** Westleche Bambuslemur oder Sambirano-Bambuslemur (*Hapalemur occidentalis*)
** Alaotra-Bambuslemur (*Hapalemur alaotrensis*)
** Gilbert-Bambuslemur (*Hapalemur gilberti*)
** Goldene Bambuslemur (*Hapalemur aureus*)
* Gattung *Prolemur*
** Grousse Bambuslemur (*Prolemur simus*)

## Um Spaweck
Katta

D**'Kattae** sinn eng Primatenaart aus der Famill vun de Lemuren.

Si liewen an dréchene Bëscher a Madagaskar.

Kattae verbrénge vill Zäit um Buedem am Géigesaz zu deenen anere Lemurenaarten. Si hunn e lange geréngelte Schwanz deen tëscht 56 an 63&nbsp;cm laang ass. Hire Kierper ass tëscht 39 a 46&nbsp;cm laang a si weien tëscht 2,5 an 3,5&nbsp;kg.

## Um Spaweck
Albert-Einstein-Medail

D**'Albert-Einstein-Medail** gëtt vun der Schwäizer Albert-Einstein-Gesellschaft, déi och dat fréiert Wunnhaus vum Einstein als Museum an der Kramgaass zu Bern bedreift, fir besonnesch wëssenschaftlech Fuerschungen, Wierker oder Aarbechten am Zesummenhang mat dem Albert Einstein iwwerreecht.

## Präisdréier
* 1979 Stephen Hawking,GB
* 1982 Friedrich Traugott Wahlen, CH
* 1983 Sir Hermann Bondi, GB
* 1984 Victor Weisskopf, USA
* 1985 Edward Witten, USA
* 1986 Rudolf Ludwig Mößbauer, D
* 1987 Jeanne Hersch, CH
* 1988 John Archibald Wheeler, USA
* 1989 Markus Fierz, CH
* 1990 Roger Penrose, GB
* 1991 Joseph Hooton Taylor, USA
* 1992 Peter Bergmann, USA
* 1993 Max Flückiger und Adolf Meichle, CH
* 1994 Irwin Shapiro, USA
* 1995 Chen Ning Yang, USA/China
* 1996 Thibault Damour, F
* 1998 Claude Nicollier, CH
* 1999 Friedrich Ernst Peter Hirzebruch, D
* 2000 Gustav Andreas Tammann, CH
* 2001 Johannes Geiss und Hubert Reeves, D/CH, Can
* 2003 George Fitzgerald Smoot, USA
* 2004 Michel Mayor, CH
* 2005 Murray Gell-Mann, USA
* 2006 Gabriele Veneziano, I
* 2007 Reinhard Genzel, D
* 2008 Beno Eckmann, CH
* 2009 Kip Thorne, USA
* 2010 Hermann Nicolai (Physiker), D
* 2011 Adam Riess, Saul Perlmutter, USA
* 2012 Alain Aspect, F
* 2013 Roy Patrick Kerr, Neiséiland
* 2014 Thomas Walter Bannerman Kibble, GB
* 2015 Stanley Deser, Charles Misner, USA
* 2016 Alexei Jurjewitsch Smirnow
* 2017 Teams vu LIGO a VIRGO
* 2018 Juan Martín Maldacena

## Um Spaweck
*  Lëscht vun den Präisdréier
*  Albert Einstein Gesellschaft Bern
Sexualstéierung

**Sexualstéierung** ass e Sammelbegrëff fir Dysfonktionnementer oder Ofwäichunge vum sexuellen Empfannen, vum Sexualliewen, vum Sexualverhalen a vun der Sexualidentitéit. An der psycho-biologescher, neurologescher a medezinescher Fuerschung ginn s'am Prinzip an dräi Kategorien agedeelt:

* **Funktiounsstéierungen** (Impotenz, virzäiteg an/oder verspéiten Ejakulatioun, Erektiounsonfähegkeet, Frigiditéit oder Anorgasmie...) sinn an de meeschte Fäll psychosomatesch bedéngt a gi mat Pharmaka an duerch Psychotherapie méi oder manner erfollegräich behandelt.
* **Paraphilie** (deviéiert, ofaarteg a krankhaft (pathologesch) Neigungen oder Bezéiunge vis-à-vis vum Sexualobjet, z.&nbsp;B. Homophobie, Fetischismus, Exhibitionismus, Sadismus, Masochismus, Pedophilie, Sodomie > Zoophilie, Bestiophilie) ass eng eeler medezinesch Nomenklaturbezeechnung a gëtt haut an der Sexologie méi sachneutral als Deviatioun bezeechent. Si ëmfaasst Sexualpraktiken, -ziler an -interessien, déi fréier ënner dem haaptsächlech moralesch ofwäertende Begrëff Perversioun gefouert goufen an zum Deel och haut nach als krankhaft ofaarteg definéiert sinn. E puer dovu si strofrechtlech relevant, z.&nbsp;B. d'Pedophilie.
* **Identitéitsstéierungen** sinn z.&nbsp;B. Homosexualitéit, Transsexualitéit an déi aus dem biologesche Spektrum vun der Intersexualitéit bedéngte séilesch Problemer am Hibléck op déi eege Geschlechtsidentifizéierung. Déi mat dëse genannten Identitéitsstéierunge betraffe Leit – zou deenen och nach déi bisexuell gerechent goufen – si wärend Joerhonnerte vun der Gesellschaft, de chrëschtlechen an deelweis och anere Kierchen, resp. reliéisen Institutiounen a vun der Justiz verfollegt, allgemeng diskriminéiert an deelweis och zu Zwangsaarbecht a Prisongsstrofen verurteelt ginn; se goufen aus der Gesellschaft ausgestouss an zäitweis (am Kader vun den Hexeverbrennungen a wärend dem Naziregimm) higeriicht.
Zanter den 1960er Jore gi s'an der westlecher Welt (deemno och an der EU) net méi verfollegt. Zanter 1974 gi s'am Krankheetskatalog vun der internationaler Psychiatrie net méi als Geeschteskrankheet oder psychesch Verhalenstéierungen, an zanter 1992 och net méi am Katalog vun der Weltgesondheetsorganisatioun WHO gefouert. Déi drëtt Kategorie fält net méi ënner de Wäertbegrëff Perversioun. Hir eenzel Komponenten an Erschéngunge gëllen haut als ugebuer an/oder erzéieresch/kulturell ugeléiert Identitéitsproblemer. Si sinn am Hibléck op d'Entscheedungsfräiheet an d'ëffentlecht Liewe vun de Betraffenen als Mënscherechter unerkannt.

## Quellen
* Karl C Mayer - Glossar Neurologie/Neuropsychologie
* Altas der Physiologie, Atlas der Biologie, Atlas der Anatomie. DTV/Thieme
* Zetkin/Schaldach - Mediziniesch Wörterbuch - DTV/Thieme
Biergerlëscht

D**'Biergerlëscht** ass eng politesch Gruppéierung, déi zu Lëtzebuerg bei den Europawalen an de Chamberwale vum 7. Juni 2009 eng éischt Kéier kandidéiert huet. Fir d'nationaalt Parlament hat si Kandidatelëschten an de Walbezierker Süden an Norden opgestallt gehat. Och fir d'Gemengewalen vum 9. Oktober 2011 huet si a verschiddene Gemenge Kandidaten opgesat. Bei kenger vun deene Walen ass ee vun hinnen zum Deputéierte respektiv Gemengerot gewielt ginn.

D'Biergerlëscht gouf vum Aly Jaerling gegrënnt, deen 2004 fir d'ADR an d'Chamber gewielt gouf, dës awer wéinst Meenungsverschiddenheete verlooss an de Rescht vun der Legislaturperiod als Deputéierten ouni Partei siegéiert huet. Gläichbehandlung bei de Renten (wéi schonn, wéi de Jaerling nach bei der ADR war), sozial Gerechtegkeet an Anti-establishment-Oppositioun zu de grousse Parteie waren d'Haapttheme vun hirem Walprogramm.

Aner Kandidaten op der Biergerlëscht waren 2009 ë.&nbsp;a. de Luke Haas, Albert Nerini, Pascal Morucutti a Jean Ersfeld.

Bei de Chamberwale vum 20. Oktober 2013 ass d'Biergerlëscht net méi ugetrueden.

## Kuckt och
* Lëscht vun de politesche Parteien zu Lëtzebuerg
Jean Ersfeld

De **Jean Ersfeld**, gebuer de 24. Abrëll 1953 zu Dikrech, ass e lëtzebuergesche Politiker a fréiere Mëllechmann.

Hien huet bei de Chamberwale vum 13. Juni 1999 fir Déi Lénk kandidéiert. 2004 huet hien d'Fräi Partei Lëtzebuerg (FPL) gegrënnt, där hiren éischte President hien och war an déi bei de Chamberwalen dat Joer am Bezierk Norden 0,69% vun de Stëmme krut.

Bei de Chamberwale vum 7. Juni 2009 huet de Jean Ersfeld op der Biergerlëscht vum Aly Jaerling als Spëtzekandidat am Nordbezierk kandidéiert, ass awer net gewielt ginn.

## Um Spaweck
*https://web.archive.org/web/20041122025416/http://www.land.lu/html/dossiers/dossier_legislatives/fpl_060204.html 
*http://images.newmedia.lu/rtl.lu/news/wahlen2004/site/candidat/185x229/408.jpg (Foto)
Fräi Partei Lëtzebuerg

D**'Fräi Partei Lëtzebuerg**, (FPL), war eng politesch Partei zu Lëtzebuerg.

Si ass 2004 vum Jean Ersfeld, dee bei de Wale vun 1999 nach fir Déi Lénk opgetruede war, gegrënnt ginn, fir bei de Chamberwalen dat Joer ze kandidéieren. Do krut si 0.1% vun de Stëmmen (0,69% vun de Stëmmen am Bezierk Norden).

## Um Spaweck
* ''The Birth of a Party''. Hilgert, Romain; d'Lëtzebuerger Land, 6. Februar 2004.
LCD

D'Ofkierzung **LCD** steet ë.&nbsp;a. fir:
* *Liquid Crystal Display*, kuckt Flëssegkristallbildschierm.
* *[[Lycée classique de Diekirch]]*, e Lycée am Groussherzogtum Lëtzebuerg.
Lutsch

Eng **Lutsch** oder **Sucette** ass eng Séissegkeet déi haaptsächlech aus gefierftem Zocker hiergestallt gëtt, an op engem Béngelche stécht.

## Um Spaweck
Barbara Samson

D**'Barbara Samson**, gebuer de 7. Februar 1975 zu Chartres, ass eng franséisch Schrëftstellerin, déi mat 17 Joer vum HI-Virus infizéiert gouf. Hir Geschicht huet si 1994 an der Autobiographie *On n'est pas sérieux quand on a dix-sept ans* festgehalen, déi e Best-Seller a Frankräich gouf. Si gouf zwee Joer méi spéit ënnert dem Titel *Mes 17 ans* als Fernseefilm fir déi franséisch Televisioun verfilmt.

Ufank den 2000er huet d'Barbara Samson sech aus der Ëffentlechkeet zréckgezunn.

## Literatur
* Barbara Samson a Marie-Thérèse Cuny: *On n'est pas sérieux quand on a dix-sept ans*. Fixot, Paräis 1994, ISBN 2-87645-246-4

## Um Spaweck