Kolonialissem

Als **Kolonialissem** oder **Kolonialismus** gëtt am Allgemengen d'Politik vum Besetzen an Ausbeite vu frieme Gebidder, meeschtens an Iwwerséi, vun europäesche Länner, tëscht dem 16. an 20. Joerhonnert verstanen. Et ass eng territorial Vergréisserung vun engem Staat, déi vun enger militärescher, politescher a wirtschaftlecher Kontroll iwwer déi ënnerworfe Kolonie markéiert ass. D'Herrschaft déi d'Europäer an deem Zäitraum iwwer grouss Deeler vun der Welt haten, war gréisstendeels en Ënnerdréckungssystem deen op Rangstegkeet, Rassissem a missionareschem Eifer baséiert huet. Zu de grousse Beispiller wou Kolonialmuechte radikal iwwer Läiche gaange sinn, zielen do Nord- a Südamerika wou d'Urawunnwer praktesch ausgeläscht goufen, Afrika wou méi wéi zwielef Millioune Schwaarzer versklaavt an iwwer den Atlantik verschleeft goufen, oder Indie wou de British Empire Millioune vun Hongerdoudegen a Kaf geholl huet. Et gouf awer net nëmmen *De Kolonialissem*, mä et gouf en a ville Formen an Aspekter. Sou gehéieren zur Geschicht vum Kolonialissem net nëmme Leit wéi de Kolumbus, de Vasco da Gama an den James Cook déi mat hire risikoräiche Reesen an onbekannt Géigenden, d'Wëssen iwwer d'Welt vergréissert hunn, mä och skrupellos Geschäftsleit wéi den Hollänner Jan Pieterzoon Coen dee fir d'Ostindiengesellschaft d'Awunner vu ganzen Inselen am Pazifik nidderbrätsche gelooss huet.

Bevëlkerungsstruktur war och dacks ënnerschiddlech. Dacks hunn do Honnertdausende vu Siidler meeschtens Baueren aus dem Mammeland gewunnt, wéi z.&nbsp;B. an Algerien oder nëmmen e Grappvoll vun Delegéierten wéi an Däitsch-Neiguinea dat vu Berlin aus dirigéiert gouf.

De Kolonialissem huet awer net nëmme Misär mat sech bruecht, mä en huet och dacks bei der Moderniséierung an de koloniséierte Gebidder gehollef. Sou goufen z.&nbsp;B. fir eng besser Exploitatioun Eisebunne gebaut, et goufe Verwaltungen ageriicht, en ëffentlecht Gesondheetswiesen op d'Bee gestallt a Schoule gebaut an deenen zu gudder Lescht déi eenheemesch Elite ausgebilt gouf déi et wéi de Mahatma Gandhi an de Jawaharlal Nehru an Indien oder de Kwame Nkrumah am Ghana, spéider fäerdegbruecht hunn, fir hiert Land nees an d'Onofhägerkeet ze féieren.

## Geschicht

E vun de Grondsteng fir de Kolonialissem vum 15./16. Joerhonnert un, war den Traité vun Tordesillas an deem d'Spuenier an d'Portugise sech mam Seege vum Poopst Alexander VI. d'Welt gedeelt hunn. Duerno koum et nom Magellan senger Weltëmseeglung, nach 1529 zum Traité vu Saragossa dee mat Hëelef vum Poopst Clemens VII. zustane koum. Dobäi gouf am Traité vun Tordesillas de 46. Grad westlech Längt als Grenz bestëmmt. Westlech dervun hunn Spuenier sech all nei endeckt Gebidder däerfen ënner den Nol rappen, an ëstlech dervu kruten d'Portugisen alles. Am Traité vu Saragossa goung et drëms fir d'Streidereien ëm d'Molukken op en Enn ze bréngen.

Mä déi Arrangementer haten net ganz vill gedéngt, well ongeféier vu 1600 un hunn d'Fransousen, d'Englänner an d'Hollänner dee Monopol an Amerika an an Asie gebrach an hir eege Kolonien do opgeriicht. D'Russen hu probéiert fir sech um Land auszebreeden. Den éischte Krich an de Kolonien tëscht zwee Länner gëtt an Nordamerika am Kontext vum Siwerjärege Krich ausgedroen, well Frankräich a Groussbritannien sech och do ëm hir Besëtzer gestridden hunn, woubäi Frankräich do e Pak vu senge Gebidder verlueren hat. Däitschland dat am Ufank net sou staark an der Course ëm d'Kolonië matgemaach hat, hat et bis 1914 trotzdeem bis op déi drëtt Plaz bei de Kolonialmuechte bruecht, hanner Groussbritannien a Frankräich. Hannendru kommen d'Belsch an d'Italiener. Ëm 1914 gouf et ausser de Polargebidder nëmmen nach wéineg Gebidder op der Weltkugel déi net vun den Europäer koloniséiert sinn, oder fréier Kolonië waren.

## Typpe vu Kolonien
* Siidlungskolonie si Kolonien déi vun Emigrante vu Kolonialmuechten, virun allem a gënschtegen Agrargéigenden ugeluecht goufen an déi besonnesch vum Groussgrondbesëtz a vun der Plantagenexploitatioun markéiert sinn. Sou Kolonie sinn net nëmme geduecht fir d'Land am Besëtz ze hunn an auszebeiten, mä fir et selwer ze bewirtschaften a mat sengen eegene Leit ze besidelen. Op laang Siicht sinn d'Siidlungskolonien déi schlëmmst Form mat där d'Europäer Land a Besëtz geholl hunn. Vu 1607 un hu brittesch Siidler d'Indianer an Nordamerika deziméiert, an dat selwecht geschouch vu 1788 un, mat dem Aborigenes an Australien. An der Karibik goufen d'Urawunner vun den Europäer, verdriwwen, ëmgesidelt, doutgeschloen a mat déidleche Krankheeten infizéiert an duerno, well net méi genuch Leit do ware fir ze schaffen, mat Sklaven aus Afrika ersat. An Nordamerika gouf 1607 Jamestown gegrënnt, den Englänner hir éischt dauerhaft Kolonie an der neier Welt nodeems d'Kolonie vu Roanoke net iwwerlieft hat. 
*Wirtschaftlech Kolonië goufe gegrënnt fir eng Garantie fir Réimaterial ze hunn dat do konnt ofgebaut ginn oder fir Mäert vu sengen eegene Wueren z'erschléissen. An deene Kolonie gëtt et keng signifikant Emigratioun awer mat Hëllef vun hire bessere Waffe kommandéieren do e puer Europäer d'Majoritéit vun den Awunner. Déi meescht Kolonien an Afrika sinn där Kolonien, awer och Franséisch Indochina, Indonesien, Brittesch Indien oder Däitsch Neiguinea a Südostasien kënnen derzou gerechent ginn.
*Militärkolonien déi op Basis vu geopoliteschen Argumenter, am Ufank meeschtens fir d'Ofséchere vu wichtege Séistroossen, ugeluecht goufen.
*Strofkolonien, déi als Plaz fir Prisonéier vum Mammeland ugeluecht goufen.

## Kolonialmuechten
*Portugal: Déi portugisech Kolonien sinn haaptsächlech Handelsstëtzpunkten oder Inselen, mat Ausnam vu Brasilien, dem Angola an dem Mosambik.
*Spuenien: Spuenien ass joerhonnertelaang Meeschter a groussen Deeler vun Nord- a Südamerika besonnesch op der Westküst souwéi op de Philippinnen a méi spéit och op der Küst vu Westafrika.
*Frankräich: Am Laf vun der Geschicht hat Frankräich Kolonien an Nordafrika an an Nordamerika wou se jeeweils een Drëttel vum Kontinent koloniséiert haten. Déi nordamerikanesch kolonien huet et u Groussbritannien an u Spuenien verluer.
*Groussbritannien: Am 19. Joerhonnert huet London iwwer e Véirel vun der Welt regéiert an hat dat gréisst Kolonialräich an der Geschicht. 
*Holland: D'Hollänner hunn de Portugisen an Asie Konkurrenz gemaach an haten hie gréisst Kolonien am haitegen Indonesien.
*Däitschland: Obschonn déi Däitsch als Handelsleit a Séifuerer bei fréien Entdeckungsreese mat derbäi waren, gouf Däitschland réischt no 1884 eng richteg Kolonialmuecht.

* ... a Lëtzebuerg?