Planéit

E **Planéit** ass en Himmelskierper deen *net selwer liicht* a sech an enger Kepler-Ëmlafbunn ëm e Stär beweegt. Den Numm staamt vum Griichesche "plánetes" a bedeit "déi doruechter wanderen" (Algriichesch *de Wanderer* (Planéit)). Fréier goufen d'Planéiten am Däitschen och als *Wandelsterne* bezeechent. Déi meescht Planéite vum Sonnesystem gi vu Mounden ëmkreest.

Um Enn vum 20. Joerhonnert gouf den éischten Exoplanéit, e Planéit baussenzeg vum Sonnesystem entdeckt, an zwar den 51 Pegasi b deen ëm de Stär 51 Pegasi kreest. D'Zuel vun de bekannten Exoplanéiten ass zanter deem ëmmer méi grouss ginn.

## Planéite vun eisem Sonnesystem

* Terrestresch (fielseg) Planéiten (bannenzeg Planéiten):
** **1** Merkur
** **2** Venus
** **3** Äerd
** **4** Mars
* Iovianesch Planéiten / Gasrisen (baussenzeg Planéiten):
** **5** Jupiter
** **6** Saturn
** **7** Uranus
** **8** Neptun
* Transneptunesch Objeten
** Pluto
** Quaoar
** 2004 DW
** Sedna
*** Exoplanéiten

D'Haaptasteroidenceinture trennt déi *bannenzeg* vun de *baussenzege* Planéiten.

D'Duerchschnëttsofstänn vun de Planéiten zur Sonn loosse sech zimmlech genee mat der Titius-Bode-Rei uginn. Tëscht dem Mars an dem Jupiter ass e Lach, dat mat der d'Haaptasteroidenceinture gefëllt gëtt; allerdéngs trëtt den Ofstand vum Neptun net an der Rei op.

## Definitioun

Et gëtt bis haut kee kloer definéierte Krittär fir zwëscht Planéiten an Asteroiden z'ënnerscheeden. Sou war de Planéitestatus vum *Pluto* wéinst senger klenger Gréisst a senger staark elliptescher Bunn, déi och nach géint d'Ekliptik geneigt ass, ëmstridden. Vill Astronomen zielen de Pluto zur Kuiperceinture, engem Reservoir vu Koméiten an Asteroiden, deen no banne bis un d'Bunn vum Neptun reecht. Déi kierzlech Entdeckung vun änlech groussen Himmelskierper an der Kuiperceinture hunn d'Diskussioun ëm dem Pluto säi Status erëm nei opliewe gelooss. D'I.A.U. (International Astronomesch Unioun) huet am Joer 2006 dem Pluto säi Rang als Planéit ofgesprach. De Pluto figuréiert elo als Zwergplanéit

Eng gutt Definitioun vun engem Planéit gëtt d**California Institute of Technology'', dat enk mat der [[NASA]] zesumme schafft: ''En Objet am Sonnesystem gëtt als Planéit bezeechent, wann en eng méi grouss Mass huet wéi all déi aner Objeten zesummen, déi am selwechten Orbit sinn.'' Sou ass d'Äerd e Planéit, well se méi schwéier ass wéi all Asteroiden, déi déi selwecht Ëmlafbunn wéi d'Äerd hunn. De Pluto ass zwar de gréissten Objet a senger Ëmgéigend, awer net méi schwéier wéi d'Zomm vu sengen Nopeschobjeten, dofir kann en no der Definitioun net zu de Planéite gezielt ginn. No där Definitioun géifen et an eisem Sonnesystem aacht amplaz néng Planéiten.

Fir sech d'Reiefolleg vun de Planéitebunne vun der Sonn aus gesinn ze mierke gëtt et en däitschen [[Akrostichon]] als [[Ieselsbréck]] "**M**ein **V**ater **E**rklärt **M**ir **J**eden **S**onntag **U**nsere **N**eun **P**laneten." D'Ufanksbuschstawe sinn déi selwecht wéi déi vun den Nimm vun de Planéiten, dobäi gëtt de Pluto nach matgezielt. En engleschen Akrostichon wier zum Beispill "**M**other **v**ery **t**houghtfully **m**ade **a** **j**elly **s**andwitch **u**nder **n**o **p**rotest." Hei steet den **T** fir Terra an den **A** fir d'Haaptasteroidenceinture.

== Geschicht vun der Entdeckung ==
D'Planéite ''Merkur'', ''Venus'', ''Mars'', ''Jupiter'' a ''Saturn'' si mat bloussem A um Nuetshimmel z'erkennen a gesi méi hell aus wéi déi meescht [[Stär]]en. Si ware schonn an der [[Antiquitéit]] bekannt a goufe vu ville Kulture mat hiren Haaptgötter identifizéiert. Déi nach haut benotzten Nimm stamen aus der [[réimesch Mythologie|réimescher Mythologie]].

Obwuel et schonn an der Antik Vertrieder vum [[Heliozentrescht Weltbild|Heliozentresche Weltbild]] gouf (z.&nbsp;B. [[Aristarchos vu Samos]]), sou gouf dach bis an d'Mëtt vum [[16. Joerhonnert]] allgemeng ugeholl, datt sech d'Planéiten zesumme mat der Sonn ëm d'Äerd beweegen (''[[Geozentrescht Weltbild]]'').

[[1543]] huet de [[Nikolaus Kopernikus]], ugereegt duerch dem Aristarchos, säi Wierk "Iwwer d'Ëmdréiunge vun den Himmelssphären" verëffentlecht, an deem en d'Sonn an de Mëttelpunkt gestallt an d**Äerd* als e weidere Planéit erkannt huet.

Ënner gënschtege Bedingungen ass den *Uranus* och mat bloussem A z'erkennen, an e gouf scho 1690 - falsch - als Stär katalogiséiert. Ma eréischt [[1781]] gouf e vum Sir [[Wilhelm Herschel|Friedrich Wilhelm Herschel]] als Planéit erkannt. Mat Hëllef vun eeleren Observatiounen ass et dem [[Johann Elert Bode]] gelongen, seng Ëmlafbunn genee ze bestëmmen. Mat Hëllef vu Stéierungen an der Bunn vum *Uranus* huet den [[Urbain Le Verrier]] d'Bunn vun engem weidere Planéit berechent, wat den [[23. September]] [[1846]] zu der Entdeckung vum *Neptun* duerch de [[Johann Gottfried Galle]] an den [[Heinrich Louis d'Arrest]] gefouert huet. Duerch den nei entdeckte Planéit konnten allerdéngs net all Onreegelméissegkeeten an der Bunn vum Uranus erkläert ginn.

Schliisslech gouf [[1930]] vum [[Clyde William Tombaugh]] e weideren Objet entdeckt a méi spéit *Pluto* genannt, dee bis elo als néngte Planéit gëllt. D'Existenz vun engem weidere Planéit (*Transpluto* oder *Planéit X*) am Sonnesystem ass onwahrscheinlech.

== [[Astronomie|Astronomesches]] ==
* mëttel [[Dicht]] vun der [[Matière]]: <math>\bar{\rho}=\frac{m}{\frac{3}{4} \pi R^3}</math> woubei <math>m</math>: [[Mass (Physik)|Mass]] vum Planéit, <math>R</math>= [[Radius]] (<math>\bar{\rho} \geq 3\frac{g}{cm^3}</math> steeneg, <math>\bar{\rho} \leq 2\frac{g}{cm^3}</math> gasaarteg)
* Vitess vun der Kreesbunn ëm de Planéit (<math>v_k</math>): <math>v_k=\sqrt{\frac{G m}{R}}</math> woubei <math>G</math>: [[Gravitatiounskonstant]], <math>m,R</math>: wéi uewen
* [[Fluchtvitesse]] (<math>v_e</math>): <math>v_e=\sqrt{2} \cdot v_k = \sqrt{\frac{2G m}{R}}</math> woubei <math>G,m,R</math> wéi uewen

=== Extrasolar Planéiten ===


Déi éischt Planéiten iwwerhaapt, déi baussent eisem Sonnesystem entdeckt goufen, begleeden de [[Pulsar]] [[PSR B1257+12]]. Duerch genee Miessunge vun der Widerhuelungdzäit vum Pulsarstral, deen d'Äerd erreecht, konnten [[1992]] zwéi Planéite mat Masse vu 4,3 an 3,9 [[Äerdmass]]en nogewise ginn an [[1994]] en drëtte mat 0,02 Äerdmass. Op dëse Planéite ass [[Liewen]], wéi mir et op der Äerd kennen, praktesch ausgeschloss.

Den éischten Exoplanéit an engem Orbit ëm ee [[sonnenänleche Stär]] gouf [[1995]] vum Professer [[Michel Mayor]] vum Departement fir [[Astronomie]] vun der [[Universitéit Genf]] a sengem Mataarbechter [[Didier Queloz]] mat Hëllef vun der Radialvitessemethod entdeckt. De Planéit kreest am 4,2-Dagestakt ëm de Stär [[51 Pegasi]]. Hien ass 40 [[Liichtjoer]] vun eis ewech an huet 0,46 [[Jupitermass]].

Bis Enn vum Joer [[2009]] ware 415 extrasolar Planéite an 350 Systemer bekannt, dorënner 31 [[Planéitesystem]]er mat zwéi Planéiten, 12 Systemer mat dräi, 2 Systemer mat véier an ee System mat fënnef Planéiten. Am Ëmkrees vu ronn 100 [[Parsec]] (326 Liichtjoer) goufe bis Mäerz [[2003]] ëm siwe Prozent vun de Stäre Planéite fonnt.

Déi meescht bis elo entdeckte Systemer sinn awer net mat eisem Sonnesystem ze vergläichen. Bei de Planéite handelt et sech gréisstendeels ëm [[Gasplanéit|Gasrisen]], déi ganz no ëm hire Zentralstär dréien. Dat ass zwar nach net als Hinwäis ze bewäerten, datt déi meescht extrasolar Planéite Gasrise sinn. Am Ament kënnen nëmme sou grouss oder schwéier Planéiten, déi no bei hirem Stär *stinn* an dësen doduerch beaflossen, mat den haitege techneschen Instrumenten entdeckt ginn. Dës Planéite gi vun den Astronomen *hot Jupiters* genannt.

Exoplanéiten am Orbit ëm sonnenänlech Stäre konnte bis [[2005]] net mat [[Teleskop]]en direkt observéiert ginn, well si ze liichtschwaach sinn. Si gi vum Stär, dee s'ëmkreesen, an dee vill méi hell ass, iwwerstraalt. D'Opléisungsverméige vun äerdgestëtzte Teleskope ass haut nach net gutt genuch, fir zwéin Objeten, déi sou no beienee leien, an déi sou ee groussen Hellegkeetsënnerscheed hunn, wéi e Planéit a säi Stär, getrennt duerzestellen. Et gebraucht een dofir verschidden indirekt Methode wéi d'Transitmethod, bei där duerch d'Bedeckunge vum Stär duerch de Planéit periodesch Hellegkeetsschwaankunge vum Stär verursaacht ginn, wann d'Ëmlafbunn sou läit, datt de Planéit vun eis aus gesinn genee virum Stär laanscht zitt. Eng aner Method ass d'Radialvitessemethod, bei deem de Planéit duerch säi Schwéierkraaftafloss um Stär zitt (béid ëmkreesen de [[Baryzentrum|kollektive Schwéierpunkt]]) a sou vun der Äerd aus dës periodesch Beweegung vun enger ofwieselnder [[Routverrécklung|Rout-]] a Bloverrécklung ([[Doppler-Effekt]]) vum Stärespektrum bewierkt.

Den [[10. September]] [[2004]] hat den [[Europäesche Südobservatoire]] (ESO) bekannt ginn, datt méiglecherweis fir d'éischt eng direkt Foto vun engem Planéit beim [[Brongen Zwerg]] [[2M1207]], deen 225 Liichtjoer wäit ewech läit, gelongen ass. Den [[30. Abrëll]] [[2005]] huet d'ESO notéiert, datt si am Februar an am Mäerz [[2005]] tatsächlech Fotoe mam [[Paranal-Observatoire#Very Large Telescope|Very Large Telescope]] opgeholl hunn, déi weisen, datt den 2M1207 a säi Begleeder sech beweegen.

== Soss nach... ==

Den [[England|englesche]] [[Komponist]] [[Gustav Holst]], dee selwer Hobby-Astronom war a vun de Planéiten inspiréiert gouf, huet d'Suite *The Planets'' geschriwwen. Si gehéiert zu de bekanntste Programmmuseken.

## Kuckt och
* Äerdänleche Planéit
* Astronomie
* Galaxie
* Himmelskierper
* Kosmologie
* Tabell mat den Eegenschafte vun de Planéiten
* Planetologie
* Sonnesystem
* Titius-Bode-Rei
* Universum

## Um Spaweck

* "Planet Search Project" (University of California) - huet déi meescht Exoplanéite lokaliséiert
* Déi néng Planéiten - Multimedia-Tour duerch de Sonnesystem
* Informatiounen iwwer Sedna, 2004 DW a Quaoar - California Institute of Technology

### Videoen
* Real Video Streams: (Aus der Fernseesendung Alpha Centauri)
** Wéi entstinn Gasplanéiten?
** Gëtt et en 10. Planéit?
** Sinn d'Planéitebunnen stabil?
** Gëtt et extrasolar Planéiten?