Eifeler Reegel

Ob am Lëtzebuergeschen de Konsonant ***n*** (oder ***nn***) um Enn vun engem Wuert (oder am Silbegelenk vun zesummegesate Wierder) ausgeschwat/geschriwwe gëtt, hänkt dovun of, mat wat fir engem Konsonant dat Wuert duerno ufänkt.

D'phonologesch Reegel, déi dofir responsabel ass, gëtt **Eifeler Reegel**, **Äifler Reegel** oder einfach **n-Reegel** genannt; aner Bezeechnunge fir dëse Phenomeen sinn *n-Tilgung*, *mobile-n*, *n-mobile*, oder *mobile-n deletion*. Et handelt sech dobäi ëm eng sougenannt Sandhi-Reegel, wouduerch de phonologesche Kontakt tëscht zwee Wierder gereegelt gëtt.

## A. Allgemeng Reegel
Et schreift ee keen *n* virun all Konsonant, deen en aneren ass wéi *„d“, „t“, „h“, „n“* an *„z“*. Dës Buschtawe loossen sech mam Saz „Deng Tirett hält net zou!“ liicht mierken.An enger staark vereinfachter Form kann ee soen: En /**n**/ um Enn vum Wuert gëtt net geschriwwen, wann e wéinst dem Ufankskonsonant vum nächste Wuert net ausgeschwat gëtt.

### Ausnamen

1. nom *n* kënnt en **y**

Den *n* (oder *nn*) bleift virum *y* stoen, wann deen als [iː] ausgeschwat gëtt:
**den Yves*, *den Yvon*, *vun Ypres, den Yttrium*
Wann den *y* awer als [j] ausgeschwat gëtt, da fält den *n* (oder *nn*) ewech: 
**de Yannick, e Yak, de Yogascours, ee Yuan*

2. nom *n* kënnt en **„engleschen“ ''o'' oder ''u***

Virun engem „engleschen“ *o* oder *u* ka jee no Aussprooch den *n* (oder *nn*) ewechfalen:

**e One-Night-Stand, de One-Way-Ticket, de User*
**'awer**: ''en Online-Formulaire, en Open-Air-Concert, den Undercover-Agent''
3. den ''n'' viru verschiddene **Wierder aus dem Franséischen oder Engleschen**

Den ''n'' (oder ''nn'') gëtt virun engleschen oder franséische Wierder geschwat a geschriwwen, déi vir mat ''d'' oder ''t'' geschwat ginn, och wann en anere Buschtaf geschriwwe steet:

* ''si hunn Jeansboxen ugemooss, den Churchill, et kann een chatten''
* **awer**: ''si hu Jacketten ugemooss, de Chareli, et kann ee changéieren''

== B. Spezialfäll ==

=== 1. Fakultativen **n** ===
Virun de Wierder **si**, **se**, **sech**, **säin**, **seng** a **sou** ass den **n** fakultativ:

* ''ech hu(**nn**) si héieren, mir hu(**nn**) se gefrot, si loosse(**n**) sech féieren, ech hu(**nn**) säin Auto gesinn, muer komme(**n**) seng Kanner, ech si(**nn**) sou midd''

=== 2. Ofkierzungen ===
Virun [[Ofkierzung]]en, [[Akronym]]men an anere Buschtawekombinatiounen, déi vir mat engem Vokal oder als ''d'' oder ''t'' geschwat ginn, bleift den ''n'' (oder ''nn'') stoen, och wann en anere Buschtaf geschriwwe steet:

* ''den LCTO-Programm'' (gelies: Ell-Zee-Tee-O)'', en SNJ-Ausfluch'' (gelies: Ess-Enn-Jott)'', den CFL-Mataarbechter'' (gelies: Tsee-Eff-Ell)
* ''den sch'' (gelies: Ess-Zee-Ha), **awer** ''de sch'' (gelies wéi am Wuert Schaf)

=== 3. Prefixen on- an -in ===
Den ''n'' gëtt bei de Prefixen ''on-'' an ''in-'' geschwat a geschriwwen, egal wat fir e Konsonant hannendrukënnt:

* ''o**n**begrenzt, o**n**fäeg, o**n**gedëlleg, o**n**kamoud, o**n**lieserlech, o**n**méiglech, o**n**pénktlech, o**n**roueg, o**n**sécher, o**n**verännert, o**n**wichteg''
* ''i**n**formell, i**n**kompatibel''

**Bemierkung**: Bei ''an-'', ''un-'' zielt d'n-Reegel: ''a**n**dréchnen, aknuppen, amëschen, a**n**tippen, ufechten, ugesinn, u**n**treffen''

=== 4. Substantiven an Adjektiven ===
Den ''n'' bleift bei all de [[Substantiv]]en an [[Adjektiv]]e bestoen, egal wat fir ee Konsonant hannendrukënnt, ausser bei deenen déi mat ''-en'', ''-een'' oder ''-äin'' ophalen

* den ''n'' (oder ''nn'') bleift stoen: ''faarwebla**nn** sinn, de Bido**n** botzen, d'E**nn** vum Lidd,'' ''d'Léieri**n** moolt, e Roma**n** schreiwen, an eng Reuniou**n** goen, immu**n** sinn''
**awer**:
* bei Substantiven an Adjektiven déi mat ***-en*** ophalen, fält den ''n'' fält ewech: ''eng Aachtche kafen, e Bushaische bauen, gebrache Lëtzebuergesch schwätzen''
* bei Substantiven déi mat ***-äin*** ophalen, ass den ''n'' fakultativ: ''de Wäi(n) gëtt gutt, e Veräi(n) grënnen, de Fürerschäi(n) maachen, d'Wëll Schwäi(n) sinn aggressiv''
* bei eesilbege Substantiven déi mat ***-een*** ophalen, ass den ''n'' fakultativ: ''d'Bee(n) briechen, de Stee(n) geheien, am Ree(n) sangen''
** **ausser** bei verschiddenen eesilbege Wierder op ''-een,'' bei deenen den ''n'' ëmmer stoe bleift: ''eng See**n** räissen, d'Vee**n** geroden, him eng Zee**n** maachen, an Antigee**n** fannen, fir dee Phenomee**n** gëtt et eng Erklärung''

Bei verschiddenen Zesummesetzunge gëtt et just d'Form ouni ''n'': ''Reemantel, Steekaul, Steekoup, Steemetzer, schwäiwëll, Wäifläsch, Wäiglas, Wäibau''

Bei Substantiven, déi vu Verben ofgeleet ginn, ass den ''n'' ''(oder nn)'' fakultativ:

* ''bei Bewosstsi(nn) bleiwen, nom Ausgesi(nn) jugéieren, d'Elengsi(nn) genéissen''

=== 5. Zesummegesat Wierder ===
D'Eifeler Reegel gëllt och fir zesummegesat Wierder:

* den ''n'' bleift bestoen: ''Afe**n**noss, Ae**n**zeien, Zoppe**n**teller''
* den ''n'' fält ewech: ''Drëppeglas, Prommebam, Zoppeläffel''

Bei zesummegesate Wierder déi mam Suffix ''-schaft'' ophalen, bleift den ''n'' bestoen:

* ''Eege**n**schaft, Erronge**n**schaft, Gefaange**n**schaft, Leide**n**schaft, Reche**n**schaft, Wësse**n**schaft''

=== 6. Sazzeechen, Bindestréch a Gänseféisercher ===

*Virun all Sazzeeche bleift den ''n'' stoen:
**''Dat ass schéi**n**, mä et ass deier''
**''Si koume**n** (wéi ëmmer) ze spéit''
**''Et koumen – graff geschat – honnert Leit''
**''Kolleeginnen / Kolleegen''

==== Bindestréch ====
Virum Bindestréch bezitt sech d'n-Reegel op dat Wuert, dat hannendrusteet:

* ''Dat Vu**n**-der-Hand-a**n**-de-Mond-Liewe geet mer net, d'Käschte**n**-Notze-Berechnung, en Dräi-Komponente-Pech, e Kapp-u-Kapp-Rennen, en Zwee-Phase-Modell, Orange**n**- an Äppeljus, Orangë- plus Äppelgebeess, Orange**n**-, ma keen Hammbiersgebeess''

==== Gänseféisercher a graphesch Ervirhiewungen ====
Bei graphesch Ervirhiewungen (Wierder déi tëscht Gänseféisercher stinn, déi schif geschriwwen oder faarweg markéiert sinn), gëtt d'n-Reegel normal applizéiert:

* den ''n'' fält ewech: ''et nennt een hien de „[[Bommeleeër]]“, dunn huet hie „Good morning!“ gesot, e Baurekniecht vun Dol war de „[[Jasmännchen]]“, dat do war e'' grousse ''Feeler!, de <span style="color:darkgreen">grénge</span> Kuerf''
* den ''n'' bleift stoen: ''hien ass de**n** „[[Asterix (Personnage)|Asterix]]“, si hu**nn** „Au revoir!“ gesot, et war de**n** „[[Kleeschen|Niklos]]“, dat war e**n**'' immense ''Fortschrëtt!, de**n** <span style="color:darkorange">orangen</span> Auto''

=== 7. Eegennimm ===

*Um Enn vu Vir- a Familljennimm oder Markennimm bleift den ''n'' (oder ''nn'') bestoen:
**''Den Här Neye**n** kënnt, d'Madamm Kinne**n** rifft un, de Professer Neuma**nn** korrigéiert''
**''Volkswage**n**garagist, Märkli**n**waggon''

=== 8. Geographesch Nimm ===
# Bei geographeschen Nimm déi mat ''-en'' (geschwat [ən]) ophalen, spillt d'n-Reegel:
#* den ''n'' fält ewech: ''an Indie wunnen, an Italie reesen, am Roude Mier, Spuenierees, an d'Ardenne fueren''
#* den ''n'' gëtt gehalen: ''an Indie**n** auswanderen, an Italie**n** akafen, am Atlantesche**n** Ozean, Alpe**n**duerf, d'Pyrenäe**n** entdecken''
# Bei geographeschen Nimm wou den ''-en'' net [ən] ausgeschwat gëtt, bleift den ''n'' bestoen:
#* z''u Cae**n** wunnen, op Roue**n** fueren, zu Wie**n** studéieren''
# Wa virum ''n'' an der Endung keen ''e'' steet, bleift den ''n'' bestoen:
#* ''Gabu**n** läit an Afrika, am Vatika**n** liewe knapp 500 Leit, zu Berli**n** feiert et sech gutt''
# Bei Nimm vun Uertschaften a Stied kann den ''n'' och stoe bleiwen:
#* ''zu Begge(**n**) brennt et,'' ''zu Munze(**n**) schéngt d'Sonn,'' ''op Kopenhage(**n**) fueren'', ''op der Përmesknippche(**n**) steet eng Kapell''
# Fir ''Griicheland'' oder ''Griiche**n**land'' sinn déi zwou Schreifweise richteg.

=== 9. Speziell Textzorten ===
Op Plakater, Affichen, Posteren, an Titelen, Gedichter, op de soziale Medien asw. kann d'n-Reegel ausgesat ginn, wann een d'Wuert speziell ervirhiewe wëll:

* Wësse**n** Kënne**n** Wëllen
* Iesse**n** Spille**n** Feieren
* do ass all Kand a Këndche**n** beim Fuesechsliddche frou
* eis <u>#Eemaische**n**</u> war e vollen Erfolleg

== C. Resümmee ==
Beispiller mat Wierder vun ''a'' bis ''z'' hannert dem ''n:''

=== Beispiller, bei deenen den **n** ewechgelooss gëtt: ===
* ''si hu béis gekuckt, si hu Clementinne giess, si hu fréi geschlof, si hu guer näischt, si hu Jacketten ugemooss, si hu keng Angscht, si hu léif gefrot, si hu Meloune kaaft, si hu One-Way-Tickete kaaft, si hu prominent Noperen, si hu quadratesch Fënsteren, si hu rose gekuckt, si hu séier gedronk, si hu User-Gruppe gebilt, si hu vill gesinn, si hu wibbeleg Kanner, si hu'' Xavier! ''geruff, si hu Yannick an Yves geheescht''

=== Beispiller, bei deenen den **n** stoe bleift: ===
* virun ''„d“, „t“, „h“, „n“'' oder ''„z“: si hu**nn** dech gefaart, si hu**nn** tockskäppeg reagéiert, si hu**nn** haut fräi, si hu**nn** näischt z'iessen, si hu**nn** zerguttst giess''
* virun engem Vokal: ''si hu**nn** al ausgesinn, si hu**nn** eescht dragekuckt, si hu**nn** iwwerdriwwe gejaut, si hu**nn** Online-Formulairen ausgefëllt, si hu**nn** uewenop gewunnt, si hu**nn*' Yves a Yannick geheescht*

## Beispiller mat der n-Reegel
 
Béid sinn beim X.png|
D'Iddien vun der X maachen den Ënnerscheed.jpg|
Ëmweltfrëndlecht Verhalen belounen.png|
Gläich Chancë fir all Kand.png|
Liewensqualitéit an alle Phase vum Liewen.png|
Steiere steieren. Liewe verbesseren.png|


## „Eifeler Reegel“ - Ursprong vum Numm
D'Eifeler Reegel ass a Phenomen, dee fir d'éischt an der Sproochwëssenschaft vum spéiden 19. Joerhonnert an Äifler Mondaarten, um westleche Bord vum Sproochraum vum Däitschen entdeckt a beschriwwe gouf an dovun ass och den Numm ofgeleet. Nieft dem Lëtzebuergesche besteet de Phenomeen an ënnerschiddleche Variatiounen an och méi oder manner däitlech a mëtteldäitschen Dialekter wéi zum Beispill am Kölschen oder Hesseschen.

## Publikatiounen

### Fir ze liesen
* Gilles, Peter (2006): "Phonologie der n-Tilgung im Moselfränkischen ('Eifler Reegel'). Ein Beitrag zur dialektologischen Prosodieforschung." In: Moulin, Claudine / Nübling, Damaris (Hgg.): *Perspektiven einer linguistischen Luxemburgistik. Studien zur Diachronie und Synchronie.* Heidelberg: Winter. 29-68.
* Krummes, Cédric (2006): "'Sinn si' or 'Si si'? Mobile-'n' Deletion in Luxembourgish." In: Scott, Alan (Ed.): *Papers in Linguistics from the University of Manchester: Proceedings of the 15th Postgraduate Conference in Linguistics, 3rd March 2006.* Manchester: University - School of Languages, Linguistics and Cultures. Cote LB 55442
* Muller, Henri (2010): *De finalen N.* In: Lëtzebuerger Journal 2010, Nr. 10 (15. Januar): 7. https://web.archive.org/web/20140501230739/http://massard.info/pdf/finalen_n.pdf
* Schanen, François / Zimmer, Jacqui (2006): *1,2,3 Lëtzebuergesch Grammaire, Band 3: L'orthographe.* Esch-sur-Alzette: Schortgen éditions. Chapitre 8. 86-90.

### Fir ze lauschteren
* Lulling, Jérôme (2008): Videoclip mat Beispiller op Bonjour.lu

## Kuckt och
* Linguistesch Symboler an Ofkierzungen
* Lëtzebuergesch
* Linguistik

## Um Spaweck

* 
* Fotoblog ''Alldeeglechen Eifeler Reegel FAIL a soss Schreiffeler''
* Peter Gilles, Neiformuléierung vun der n-Reegel, 21. Juli 2025, op infolux.uni.lu, gekuckt de 25. Juli 2025