open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Neimound

De Begrëff **Neimound** (lat. *Interlunium*) bezeechent d'Moundphase, an där sech den Äerdmound a sengem Phasenzyklus (Lunatioun) visuell „erneiert“. Hien ass fir ongeféier 35 Stonne vun der Äerd aus mat bloussem A net ze gesinn.

Bei Neimound steet de Äerdmoun tëscht der Äerd an der Sonn (Konjunktioun). Um Nuetshimmel kann een prinzipiell vun der Äerd aus keen Neimound gesinn, well hie sech do ëmmer ënner dem Horizont ass. Och op der Dagessäit ass hie fir dat blousst A net ze gesinn, well déi gro Schietsäit am Dag vum Streeliicht vun der Sonn an der Äerdatmosphär iwwerstraalt gëtt.

D'Moundséchel selwer ass an de Stonnen ëm Neimound extreem schmuel a liichtschwaach an dofir nëmme mat groussem Opwand ze fotograféieren oder mat Teleskopen z'observéieren. D'Pbservatioun vun der dënner Moundséchel ass averschidden islamesche Länner wéi z.&nbsp;B. dem Iran eng Aart Vollekssport.

**Zesummenhank mat Sonnendäischtert:** A seelene Fäll, an deenen de Mound zu der Konjunktioun genee de Verbindungskorridor tëscht Sonn an Äerd passéiert, kënnt et zu engem klenege Korridor op der Äerduewerfläch zu enger Sonnendäischtert. D'Sonnendäischtert ass also e Spezialfall vun Neimound am Dag.

Déi wëssenschaftlech Definitioun vun Neimound ass: Neimound ass den Zäitpunkt, zu deem déi visuell ekliptikal geozentresch Längt vum Mound an déi visuell geozentresch ekliptikal Längt vun der Sonn gläich sinn.
: "Visuell" heescht: ënner Récksécht vun Aberratioun an Nutatioun. D'Nutatioun kann am virleiende Fall vernoléissegt ginn, well si béid Positiounen op identesch Weis beaflosst.
: "Geozentresch" heescht: vun engem hypotheteschen Observateur am Äerdmëttelpunkt aus gesinn. D'Definitioun ass domat onofhängeg vun enger realer Observatiounsplaz; Neimound ass doduerch weltwäit zum selwechten Zäitpunkt (deen awer a verschiddenen Zäitzone verschiddenen Uertszäiten entsprécht).

**Ofgrenzung vu Vollmound a Mounddäischtert:** Beim Géigendeel vun Neimound - Vollmound - steet de Mound vun der Äerd aus gesinn an Oppositioun zur der Sonn, hien ass dann nëmme vun owes bis moies ze gesinn. Sträift de Mound dobäi am exakte Fall den Äerdschiet, kënnt et zu enger Mounddäischtert. Eng Mounddäischtert ass also nëmme beim Géigendeel vun Neimound - bei Vollmound - méiglech. Domat ass d'Mounddäischtert e Spezialfall vum Vollmound.

Well bei Neimound an och bei Vollmound Sonn a Mound mat der Äerd op enger Achs leien, féieren d'Kräfte vun hire vereente Gezäiten zu Sprangfluten op eiser Äerd.

D'Zäit an Deeg, déi zanter dem leschten Neimound vergaangen ass, gëtt als **Moundalter** bezeechent.
: De Moundalter vum leschte Wantermound (am Julianesche Kalenner) resp. der Lunatioun, deen op den 1. Januar, am Gregorianesche Kalenner fält, ass d**[[Epakt]]''. Si déngt der Berechnung vum [[Ouschterdatum]].

Vum Neimound z'ënnerscheeden ass den Ufank vun der neier [[Moundséchel]], d**Neiliicht'' (Jiddesche Kalenner, Islamesche Kalenner). 

## Kuckt och
* Äerdmound
* Moundphasen
* Vollmound
* Äerdliicht

## Um Spaweck
Onbefleckt Empfängnis

De Begrëff **Onbefleckt Empfängnis**, op Latäin *immaculata conceptio*, ass d'Bezeechnung fir déi kathoulesch Glawensiwwerzeegung, datt d'Maria scho virun hirer Gebuert auserwielt war, fir déi spéider Mamm vum Jesus ze ginn. Dofir ass si ouni Sënd op d'Welt komm, also *onbefleckt*.

Dëse Glawenssaz ass awer eréischt am Joer 1854 vum Poopst Pius IX. zum Dogma erkläert ginn. Dëst Dogma ass net ze verwiessele mat der biblescher Ausso vun der Jongfraegebuert vum Jesus, respektiv der Jongfra Maria.

D'Kathoulesch Kierch feiert den 8. Dezember mat dësem Fest, *"dass die seligste Jungfrau Maria im ersten Augenblick ihrer Empfängnis durch die einzigartige Gnade und Bevorzugung des allmächtigen Gottes im Hinblick auf die Verdienste Christi Jesu, des Erlösers des Menschengeschlechtes, von jeglichem Makel der Urschuld unversehrt bewahrt wurde"*.

## Kuckt och
* Kierchejoer
* Mariefest
* Tréischterin am Leed

## Um Spaweck

* D'Onbefleckt Empfängnis am heiligenlexikon.de
Leeferpuer

D**'Leeferpuer** ass e Begrëff aus dem Schachspill a bedeit, datt eng Säit souwuel de schwaarz- wéi och de wäissfeldrege Leefer besetzt. Den Ausdrock gëtt haaptsächlech benotzt, wann de Géigner net méi béid Leefer huet. „Wäiss huet d'Leeferpuer“ implizéiert also normalerweis, datt Schwaarz net méi béid Leefer huet, well en zum Beispill ee vu senge Leefer géint ee wäisse Sprénger ausgetosch huet. Bekannt Erëffnungen an deenen déi Situatioun optrëtt sinn d'Nimzowitsch-Indesch Verdeedegung an d'Winawer-Variant vun der Franséischer Verdeedegung.

Den Haaptvirdeel vum Leeferpuer géintiwwer vum „Spréngerpuer“ ass deen, datt d'Leefer an oppene Stellunge méi Reechwäit hunn, well se op enger Diagonal belibeg wäit zéie kënnen. Deejéinege Spiller, deen d'Leeferpuer huet, sollt dohier probéieren d'Stellung opzemaachen.

D'Tatsaach, datt et fir d'Leeferpuer en eegene Begrëff gëtt, kënnt vun der relativer Stäerkt vun zwéi Leefer géintiwwer vun anere Kombinatiounen aus zwou Liichtfiguren. Wärend de Leefer an de Sprénger soss ongeféier d'selwecht staark sinn (ongeféier 3 Bauereneenheeten), ass d'Leeferpuer an oppene Stellungen - also Stellungen ouni Baueren, déi blockéieren - dacks méi staark wéi ee Sprénger an ee Leefer oder zwéi Sprénger. En eenzele Leefer ass engem Sprénger net ënnerleeën, well seng grouss Reechwäit doduerch kompenséiert gëtt, datt en un eng bestëmmt Feldfaarf gebonnen ass. Beim Leeferpuer allerdéngs ergänze sech béid Leefer a kënnen sämtlech Felder um Briet erreechen. Dëse Virdeel weist sech z.&nbsp;B. beim Mattsetzen am Endspill: Wärend een de géigneresche Kinnek mat zwéi Sprénger (ouni weider Figuren oder Baueren op dem Briet) net forcéiert mattsetze kann an een dofir mat Sprénger a Leefer och als staarke Spiller eng gutt Technik brauch, ass et vergläichsweis einfach fir de Kinnek mam Leeferpuer mattzesetzen.
Doppelbauer (Schach)

Den **Doppelbauer** ass e Begrëff aus dem Schachspill a bedeit, datt zwéi Bauere vun derselwechter Faarf op enger Linn stinn. Dës Situatioun ka just doduerch entsoen, datt mindestens ee vun deenen zwéi Baueren eng géigneresch Figur geschloen huet. Sti keng eege Baueren op de Linne lénks a riets vum Doppelbauer, da schwätzt ee vun engem ''isoléierten Doppelbauer''.
Anatoli Jewgenjewitsch Karpow

Den **Anatoli Jewgenjewitsch Karpow**, op Russesch Анато́лий Евге́ньевич Ка́рпов, wëss. Transliteratioun *Anatolij Evgen'evič Karpov*, gebuer den 23. Mee 1951 zu Slatoust, ass e russesche Groussmeeschter am Schach a war vun 1975 bis 1985 Schachweltmeeschter souwéi vun 1993 bis 1999 FIDE-Weltmeeschter.

Seng aktuell Elo-Zuel läit bei 2619; domat ass hien op Plaz 148 vun der Weltranglëscht .

## Um Spaweck
Isolani (Schach)

Als **Isolani** oder **isoléierte Bauer** bezeechent een am Schach e Bauer, dee keng aner Bauere vun der eegener Faarf op de Linne lénks a riets vu sech huet.
Gambit

Ënner engem **Gambit** versteet een am Schach eng Erëffnung, bei där e Bauer (respektiv e puer Baueren) oder eng Liichtfigur fir eng taktesch oder heiansdo och eng strateegesch Kompensatioun geaffert gëtt.

## Verschidde Gambiten
* Morra-Gambit: 1. e4 c5 2. d4 cxd4 3. c3
* Marshall-Ugrëff: 1. e4 e5 2. Sf3 Sc6 3. Lb5 a6 4. La4 Sf6 5. 0-0 Le7 6. Te1 b5 7. Lb3 0-0 8. c3 d5
* Traxler-Gambit: 1. e4 e5 2. Sf3 Sc6 3. Lc4 Sf6 4. Sg5 Lc5
* Evans-Gambit: 1. e4 e5 2. Sf3 Sc6 3. Lc4 Lc5 4. b4
* Schottescht Gambit: 1. e4 e5 2. Sf3 Sc6 3. d4 exd4 4. Lc4
* Göring-Gambit: 1. e4 e5 2. Sf3 Sc6 3. d4 exd4 4. c3
* Belgrad-Gambit: 1. e4 e5 2. Sf3 Sc6 3. Sc3 Sf6 4. d4 exd4 5. Sd5
* Halloween-Gambit: 1. e4 e5 2. Sf3 Sc6 3. Sc3 Sf6 4. Sxe5
* Cochrane-Gambit: 1. e4 e5 2. Sf3 Sf6 3. Sxe5 d6 4. Sxf7
* Boden-Kieseritzky-Gambit: 1. e4 e5 2. Sf3 Sf6 3. Lc4 Sxe4 4. Sc3
* Urusov-Gambit: 1. e4 e5 2. Lc4 Sf6 3. d4
* Lettescht Gambit: 1. e4 e5 2. Sf3 f5
* Elefantegambit: 1. e4 e5 2. Sf3 d5
* Kinneksgambit: 1. e4 e5 2. f4
* Nordescht Gambit: 1. e4 e5 2. d4 exd4 3. c3 dxc3 4. Lc4
* Blumenfeld-Gambit: 1. d4 Sf6 2. c4 e6 3. Sf3 c5 4. d5 b5
* Wolga-Gambit: 1. d4 Sf6 2. c4 c5 3. d5 b5
* Budapester Gambit: 1. d4 Sf6 2. c4 e5
* Dammegambit: 1. d4 d5 2. c4
** Albin-Géigegambit: 1. d4 d5 2. c4 e5
* Blackmar-Diemer-Gambit: 1. d4 d5 2. e4 dxe4 3. Sc3
* Staunton-Gambit: 1. d4 f5 2. e4
* Englund-Gambit: 1. d4 e5
* From-Gambit: 1. f4 e5

## Kuckt och
* Schachnotatioun
Mëttelgambit

D**'Mëttelgambit** ass eng Erëffnung vum Schachspill. Se zielt zu den Oppene Spiller an ass an den ECO-Coden ënner de Schlësselen C21 an C22 klassifizéiert.

A méi ale Schachpublikatioune fënnt een och d'Bezeechnung „Mëttelspill“ amplaz vu „Mëttelgambit“. Dës Bezeechnung ass allerdéngs am Schachvokabular méideiteg: Mëttelspill (Schach) bezeechent och d'Spillphas no der Erëffnung. An der Schachliteratur huet sech mëttlerweil d'Benennung „Mëttelgambit“ duerchgesat, obwuel Wäiss an den Haaptvarianten no 3. Dxd4 kee Bauer affert an doduerch kee Gambit spillt. Richteg Gambitvarianten entstinn zum Beispill no 3. c3 oder no dem seelenen 3. f4.

D'Mëttelgambit fänkt mat de follgenden Zich un:
:**1. e4 e5**
:**2. d4**

Dës Stellung kann theoreetesch och iwwer d'Englund-Gambit entstoen (1. d4 e5 2. e4), allerdéngs wäert Wäiss an deem Fall éischter 2. dxe5 spillen.

## Varianten
Schwaarz ka mat 2.... Sc6 an d'Nimzowitsch-Verdeedegung iwwergoen, mä dee bei Wäitem heefegsten Zuch ass 2.... exd4, wourop Wäiss mat 3. c3 an d'Nordescht Gambit iwwergoe kann. Onofhängeg Varianten entsinn no 3. Dxd4 a jee nodeem, wéi Schwaarz äntwert, och no 3. Sf3 a 3. Lc4.

### 3. Dxd4
* 1. e4 e5 2. d4 exd4 3. Dxd4
No 3. Dxd4 entwéckelt Schwaarz meeschtens säin Dammesprénger mat Tempogewënn. No 3.... Sc6 féiert 4. Da4 zur Skandinavescher Verdeedegung mat vertauschte Farwen a Méitempo fir Wäiss. D'Haaptvariant vum Mëttelgambit ass 4. De3, wourop déi heefegst schwaarz Zich 4.... Sf6, 4.... g6 a 4.... Lb4+ sinn.

### 3. Sf3
* 1. e4 e5 2. d4 exd4 3. Sf3
No 3. Sf3 huet Schwaarz eng ganz Rei Transpositiounsméiglechkeeten. 3.... Sc6 féiert zur Schottescher Partie, 3.... d6 zur Philidor-Verdeedegung a 3.... Sf6 zur Steinitz-Variant vun der Russescher Verdeedegung. Aner Zich fir Schwaarz si 3.... Lb4+ a 3.... Lc5.

### 3. Lc4
* 1. e4 e5 2. d4 exd4 3. Lc4
Och no 3. Lc4 geet d'Partie dacks an eng aner Erëffnung iwwer. No 3.... Sf6 ass d'Urusov-Gambit erreecht an no 3.... Sc6 4. Sf3 d'Schottescht Gambit.

### Aner Zich
* 3. f5?! féiert zum Halasz-Gambit.

## Kuckt och
* Schachnotatioun
Jongfra Maria

D'Bezeechnung **Jongfra Maria** geet op déi biblesch Aussoe vum Matthäus a Lukas zeréck a mengt, datt Jesus duerch de Wëlle vum Härgott op d'Welt komm ass, an net well Mënschen dat wollten.

D'Kandheetsevangelie vum Matthäus a Lukas interesséiere sech net fir d'Sexualliewen vun der Maria a dem Jousef a wëllen och op keng biologesch Ausnam hiweisen. Méi ënnersträiche si duerch d'Jongfraegebuert, d'Gëttlechkeet vum Jesus. Urspronk a Bedeitung vum Jesus Christus, vu senger Botschaft a sengem Liewen erkläre sech net eleng aus der Geschicht, mä si fir d'Chrëschten aus dem Handele vum Härgott ze verstoen: Gott ass Mënsch ginn.

D'Maria huet deemno Gott op d'Welt bruecht, Gott bei d'Mënsche bruecht. Dofir huet d'Maria och den Titel *[[Muttergottes]]* kritt.

D'Dogma vun der Jongfra Maria ass net ze verwiessele mat der Onbefleckter Empfängnis.

## Literatur
* "Bei Gott ist kein Ding unmöglich" (Lk 1,37) bible-only.org

## Um Spaweck
Sergio Sardelli

De **Sergio Sardelli**, gebuer de 25. Februar 1961 zu Gualdo Tadino, an der italieenescher Regioun Umbrien, ass e lëtzebuergesche Sculpteur.

Hien huet säin Atelier, deen e mam The'd Johanns deelt, zu Esch-Uelzecht.

## Kuckt och
* Lëscht vu lëtzebuergesche Konschtschafenden
## Um Spaweck
* Websäit vum Sergio Sardelli
Rudolstadt

**Rudolstadt** ass eng Stad am Landkreis Saalfeld-Rudolstadt am Fräistaat Thüringen, an Däitschland.

D'Stad déi vun 1599 bis 1920 d'Haaptstad vum Fürstentum Schwarzburg-Rudolstadt war, läit am Dall vum Floss Saale, op där hirem lénksen Uwänner. An Norden a Weste stéisst d'Stad un eng Bëschlanschaft, am Süde stéisst de Quartier Volkstedt u Schwarza, an am Osten ass d'Uertschaft Kirchhasel.

D'Stad gouf 776 fir d'éischt an engem Dokument ernimmt, an huet zanter 1326 d'Stadrecht.

D'Schlass Heidecksburg, dat op enger Kopp steet, ass vu wäit ze gesinn. Rudolstadt ass bekannt duerch d'Parzeläinfabrécke vu Volkstedt.

## Um Spaweck
Roger Maul

De **Roger Maul**, gebuer de 16. September 1907 zu Diddeleng, a gestuerwen den 22. Oktober 1987 an der Stad Lëtzebuerg, war e lëtzebuergesche Jurist.

Säi Studium huet hien am Kolléisch gemaach an en huet duerno zu Frankfurt am Main, Bonn, Toulouse a Paräis, Droit studéiert.

De 7. Juni 1940 gouf hien zu Bartreng mat der Thérèse Koch bestuet.

## Seng juristesch Karriär
* 15. Mee 1937 Friddensriichter am Kanton Gréiwemaacher
* 27. Mee 1946 Substitut vum Procureur d'État zu Lëtzebuerg
* 15. Dezember 1947 Riichter um Bezierksgeriicht vu Lëtzebuerg
* 23. Februar 1954 Conseiller vum Ieweschte Geriichtshaff
* 11. September 1954 Member vun der *Commission d'études législatives*
*  1955 Member vum Staatsrot
*  1978 bis 16. September 1979 President vun där Institutioun.

Hie war och eng Zäit laang President vun der Chambre des comptes.

## Gielercher
*
EXpedition

**eXpedition** ass eng Léiermethod, bei där den eenzele Schüler, oder eng ganz Schoulklass, en Theema no sengen eegenen Interessie selwer bestëmmen an no eegene Schwéierpunkten sou behandele kann, datt hien nach am Laf vun der selwechter Schoulstonn déi kommentéiert Entdeckungen an engem Protokoll nidderschreift. Eng eXpedition zitt sech iwwer dräi oder méi Etappen, woubäi all Stonn eng u sech ofgeschlossen Etapp ass. Dës Method, déi op konstruktivistescher Pedagogik grënnt, eegent sech besonnesch am Online-Léieren, léisst sech awer och "offline" uwenden.

Den Initiator, respektiv den Erfinder vun där Léiermethod ass de Jean-Louis Gindt, deen am Kolléisch an am Lycée Aline Mayrisch (2001-2011) ënner anerem Reliouns- a Wäerteunterrecht hält. No senger Method, déi hien an de Joren 2002/2003 entwéckelt huet, kënne Schüler(inn)en am Secondairesunterrecht eege Froen iwwer e bestëmmten Theema mat der Hëllef vum Internet nogoen an hir Erkenntnesser dokumentéieren, fir se duerno duerchzediskutéieren. Fir op seriéis Linken ze stoussen, déi hinnen déi néideg an zouverlässeg Informatiounen an Diskussiounsustéiss kënne liwweren, gëtt den Enseignant hinnen e puer Internetadressen, déi hie fir relevant hält.

D'Kärstéck vun der eXpedition ass den Etappebericht pro Stonn. Hei notéiere sech d'Schüler, dat wat si am Laf vun der Stonn entdeckt hunn. Si ginn hir Quellen un a kommentéieren dann hir Entdeckunge mat perséinlechen Iwwerleeungen. An engem Titel faasse se hir Aarbecht vun dëser Etapp zesummen.

D'eXpedition ass als Method am Wäerteunterrecht entstanen an an Zesummenaarbecht mat der Léierplattform *rpi-virtuell* ausgebaut ginn. Eng eXpedition léisst sech a ville Schoulfächer asetzen. D'eXpedition eegent sech souwuel fir Eenzelaarbecht, wéi och fir Team- oder Gruppenaarbecht. D'Praxis huet gewisen, datt dës Method flexibel, villsäiteg an upassungsfäeg ass. Nieft der "klassescher" eXpedition gëtt et och eng speziell *Konscht-eXpedition* an eng *Bibel-eXpedition*.

 

## Um Spaweck
*  d'eXpedition um ZUM-Wiki (Zentrale für Unterrichtsmedien im Internet)
*  eXpedition - die Methode
*  eXpedition: Wie Unterricht spannend wird!
Därendäiwel

En **Därendäiwel** oder *Wüstendäiwel* ass eng Reptillenaart aus der Famill vun den Agamen a lieft an Australien.

Därendäiwele kommen haaptsächlech am Westen, am Süden an am Zentrum vun Australien vir an dat an dréchene Wüsten, Steppen a Savannen.

Si gi bis zu 20&nbsp;cm grouss. D'Männercher sinn am Allgemengen e bësse méi kleng wéi d'Weibercher. En Därendäiwel ka bis zu 18 Joer al ginn. Hire Kierper ass haaptsächlech hellbrong bis gielzeg mat routbronge Musteren. Ausserdeem stinn iwwerall Dären eraus, souguer um Schwanz, un den Extremitéiten an iwwer all An een. D'Dären déngen als Tarnung a fir d'Feinden ofzeschrecken, sinn allerdéngs net gëfteg an och net geféierlech. Fir dee gliddege Sand net mam Kierper ze beréieren, sinn d'Been am Laf vun der Zäit ëmmer méi laang ginn.

Därendäiwele liewen a klenge Gruppen zesummen. Si erniere sech vun Termiten a Seechomessen.

Därendäiwele si vum Ausstierwe bedreet a stinn ënner Aarteschutz.
Adolf Hnatek

Den **Adolf Hnatek**, gebuer de 7. Juni 1876 zu Wien, a gestuerwen de 16. Oktober 1960, war en éisträicheschen Astronom.

Den Hnatek war Professer fir Astronomie op der Universitéit Wien a vill Joerzéngten aktiv am Universitéitsobservatoire. Hie war e Pionéier an der Spektralphotometrie vu Stären, andeems hien déi relativ Energiedichten (bestëmmbar aus de fotografesche Placken) bei verschiddene Wellenlängte verglach huet. Aus Vergläicher mat dem Schwaarzkierperspektrum vun engem Vergläichsstär huet hien dann d'Temperatur ermëttelt. Hien huet iwwer dëst Gebitt am Joer 1928 een Artikel an d'Enzyklopädie der mathematischen Wissenschaften geschriwwen.

## Kuckt och

## Um Spaweck
* Publikatioune vum A. Hnatek am Astrophysics Data System
Azeglio Bemporad

Den **Azeglio Bemporad**, gebuer den 19. Mäerz 1875 zu Siena, a gestuerwen den 11. Februar 1945 zu Catania, war en italieeneschen Astronom.

De Bemporad huet Mathematik op der Scuola Normale Superiore zu Pisa studéiert a war dunn Assistent am Observatoire zu Turin an nodeems en zwëschenduerch zu Heidelberg an zu Potsdam war, vun 1904 am Observatoire vu Catania, wou hien un engem *Catalogo Astrofotografico* geschafft huet. Vun 1912 u war hien Direkter vum Observatoire vu Capodimonte zu Neapel, dat hien a Richtung Astrophysik ausgeriicht huet. 1938 gouf hien als Judd wéinst den antisemittesche Gesetzer vum Mussolini entlooss. 1943 gouf hien zwar rehabilitéiert, ass awer net op seng Plaz zeréckgaangen.

Hien huet en Artikel iwwer atmosphäresch Observatiounsstéierungen an der Enzyklopädie der mathematischen Wissenschaften geschriwwen.

## Um Spaweck
*  Biographie
Protuberanzenopsaz

E **Protuberanzenopsaz** ass en optesche Géigestand fir d'Observatioun vu Protuberanzen um Rand vun der Sonn. Den Asaz gëtt hanner dem Teleskop ugemaach.

Bei engem Protuberanzenopsaz sinn en H-alpha-Filter an e Metallkeegel hannereneen ugemaach. De Keegel deckt d'Sonn of, a mécht doduerch eng „kënschtlech“ Sonnendäischtert. De Keegel muss dozou genee der Brennwäit vum Teleskop ugepasst ginn. Well den Ofstand Äerd-Sonn wärend engem Joer variéiert, ass och de Sonnenduerchmiesser ënnerschiddlech grouss – am Wanter (op der Nordhallefkugel) ass d'Sonn der Äerd am noosten an de Sonnenduerchmiesser am gréissten. Fir dat auszegläichen, brauch ee Keegele vu verschiddenen Duerchmiesser.

Den H-alpha-Filter léisst nëmmen dat déifrout Liicht vum ioniséierte Waasserstoff (d*'H-alpha-Linn*), dat d'Protuberanzen ofginn, duerch.

Protuberanzenopsätz ginn dacks vun Amateurastronome fir Sonnenobservatiounen agesat. 
 
## Um Spaweck
*  Protuberanzenopsaz selwer bauen
Muttergottes

Den Titel **Muttergottes** fir d'Jongfra Maria, dem Jesus seng Mamm, gëtt fir d'éischt um Konzil vun Ephesus am Joer 431 gebraucht. Op Griichesch ass den Titel Θεοτόκος *theotókos*, wuertwiertlech *Gottesgebärerin*. Domat huet d'Konzil dem Nestorius seng Léier verworf, datt d'Maria just de Mënsch Jesus op d'Welt bruecht huet, awer net de "Sohn Gottes". Als biblesche Beleeg fir dësen Titel gëtt Lk 1,43 genannt, well hei d'Elisabeth scho virun der Gebuert vum Jesus zu der Maria seet: *Wie sinn ech, datt d'Mamm vu mengem Här bei mech kënnt?*

Fir d'protestantesch Chrëschten ass den Titel *Muttergottes* problematesch a si zéien den Titel *Gottesgebärerin* vir, well si respektéieren d'Maria als Mamm vum Jesus, leenen awer d'Veréierung vun der Maria of. An der Orthodoxescher Kierch ass d'Marieveréierung awer staark verbreet: Weltberüümt si Marien-Ikonen.

Zu Lëtzebuerg geet de Mariekult, also d'Muttergottesveréierung, op d'Jesuitten zeréck, a besonnesch op de Jacques Brocquart S.J., deen den 8. Dezember 1624 eng Muttergottesstatue mam Titel *[[Tréischterin am Leed]]* zur Veréierung virun d'Stadmauere gedroen huet.

## Beispiller vu Muttergottesstatuen

Fichier:Consolatrix afflictorum Luxembourg.jpg|An der Kathedral an der Stad
Fichier:Muttergottes-Statu, Kierch Géisdref-101.jpg|An der Géisdrëffer Kierch
Fichier:Häerz-Maria-Statu, Biwer.jpg|An der Kierch vu Biwer
Fichier:Statu of Our Lady of Clairefontaine, Clairefontaine Abbey, Arlon.jpg|Zu Clairefontaine
Fichier:Notre Dame de Beauraing, Péiteng.jpg|Bei der Haupeschkierch zu Péiteng
Fichier:Grënnesch Kierch Schwaarz Muttergottes.jpg|An der Grënnescher Kierch (Stad)
Fichier:Statue 1 in the park of the Franciscan nuns convent, Belair, Luxembourg, June 2012.jpg|Um Belair


## Kuckt och
* Schwaarz Muttergottes

## Um Spaweck
Frederik de Houtman

Den **Frederik de Houtman**, gebuer 1571, a gestuerwen 1627, war en hollännesche Fuerscher an Astronom. Hien ass laanscht déi australesch Westküst geseegelt an huet den eelsten nach erhalene Stärekatalog vum Südhimmel zesummegestallt.

Vun 1595 bis 1597 huet hien op der éischter hollännescher Ostindien-Expeditioun ënner dem Kommando vu sengem eelere Brudder Cornelis de Houtman matgemaach. 
Dobäi huet hien den Navigator Pieter Dirkszoon Keyser bei der Hiirstellung vun engem Stärekatalog ënnerstëtzt. Wärend dëser Rees féiert de Keyser 12 nei Stärebiller vum Südhimmel an, déi haut zu deenen 88 unerkannte Stärebiller gehéieren.

Bei enger zweeter Expeditioun, déi 1598 gestart gouf, gouf de Cornelis de Houtman doutgemaach an de Frederik ass vum Sultan vun Aceh am Norde vun der Insel Sumatra gefaange geholl ginn. Dës Zäit huet hie benotzt fir déi malayesch Sprooch ze studéieren a féiert Himmelsobservatiounen duerch. Dem Keyser säi Katalog vergréissert hien op 304 Stären. Allerdéngs goufen 107 dovu schonn am Almagest vum Ptolemäus ernimmt.

Am Joer 1603 koum den Houtman an Holland zeréck. Seng astronomesch Observatioune publizéiert hie kurioserweis als Unhang vun engem Wierderbuch fir déi malaysesch a madegassesch Sprooch. De Kartograph Willem Janszoon Blaeu benotzt dem Houtmans säi Katalog bei der Fabrikatioun vu sengen Himmelsgloben. Vom Katalog existéieren haut nëmmen nach wéineg Exemplaren, eent läit an der Bibliothék vun der Universitéit vun Oxford. Dem Keyser säi Katalog ass dogéint net méi ze fannen.

Tëscht de Jore 1605 bis 1611 war de Frederick de Houtman Gouverneur vun Holland op der Insel Ambon. Wärend enger weiderer Expeditioun entdeckt den Houtman 1619 eng bis dohin onbekannt Landmass. Et handelt sech ëm déi australesch Küst an der Géigend vum haitege Perth. Wéi hie laanscht d'Küst no Norde geseegelt ass, ass hien op eng Grupp vu klengen Inselen an Ondéifte gestouss, den haitegen Houtman-Abrolhos-Archipel.

## Kuckt och

## Um Spaweck
*  Stärekatalog vum Houtman
Sonnenteleskop

E **Sonnenteleskop** ass e speziellen astronomeschen Teleskop fir d'Observatioun vun der sougenannter Sonnen-Atmosphär.

Zu dëser zielen:
* d'Photosphär (*griich.* Liicht-Kugel) – déi iewescht 300&nbsp;km vun der Sonnenuewerfläch, vun där déi meescht Energie (als Liicht, UV an Infrarout) ofgestraalt gëtt, déi awer och Sonnegas a Form vun
** Eruptiounen (Flares, Protuberanzen) ausstéisst
* d'Chromosphär déi méi schwaach liicht, an iwwer der Photosphär läit
* d'Iwwerganksschicht
* an déi gliddeg, awer ganz dënn Sonnekorona respektiv
** hir Wiesselwierkunge mat dem Sonnewand.

Speziell Teleskope fir d'Observatioun vun dëse Sonneregioune sinn:
* Tuermteleskopen (Sonnentierm), op hirer Plattform steet ee Coelostat (een dréibare Spigelsystem) dat d'Sonneliicht no ënne leet. Am Fokus vum Objektiv kann een optesch oder fotografesch observéieren an d'Spektren vun eenzele Sonneschichten oder och vu Sonneflecke moossen asw.
* Koronograph – een Instrument fir d'Miessung vun der bannenzeger Korona. Duerch eng Keegelblend a speziell Filtere gëtt déi hell Sonn ewech gespigelt, wouduerch eng Aart kënschtlech Sonnendäischtert entsteet.
* Spektroheliograph – fir Hierstellung vu Sonnebiller an engem enke Spektralberäich. Vum Spektrum gëtt duerch eng optesch Spléck, de Monochromator, eng gewësse Wellelängt erausgefiltert. Beweegt een d'Spléck iwwer d'Sonnebild, kritt ee mat engem Fotodetekter ee Scan vun der Sonn an der gewënschtener "Faarf" respektiv Schichtdéift.
* H-alpha-Teleskop – fir d'Observatioun vun der Sonn am Liicht vum ioniséierten Waasserstoff bei 656,28&nbsp;nm (Nanometer)

Zu der visueller Observatioun vun der Sonn an hire Matière-Eruptiounen déngen och:
* Spektrohelioskop, dat bal d'selwecht wéi de Spektroheliograph schafft
* Protuberanzen-Spektroskop, dat och d'Sonn an hir ausgestousse Filamenter scannt
* Helioskop, an deem Glasscheiwen a -Prismen d'Sonneliicht ofschwächen.

Zousätzlech gëtt et nach den
* Magnéitograph fir d'Miessung vu solare Magnéitfelder mat Hëllef vum Zeeman-Effekt an hirer Opzeechnung a *Magnéitogrammen*
* Bolometer fir d'Miessung vun der totaler Stralung an de Solarkonstanten
* Radioheliograph fir Detailënnersich vun der Sonnenatmosphär mat speziellen Interferometeren
* a weider Instrumenter.

## Um Spaweck
*  Kiepenheuer-Institut für Sonnenphysik
*  GREGOR Projekt - Bau des weltgrößten Sonnenteleskops
Charleville-sous-Bois

**Charleville-sous-Bois** ass eng franséisch Gemeng am Departement Moselle an der Regioun Grand Est.

D'Uertschaft läit an der deelweis protegéierter Regioun vun der Vallée de la Canner.

## Kuckeswäertes

*D'Schlass vu 1775 mat enger *Maison-franche* vu 1620.
Charly-Oradour

**Charly-Oradour** ass eng franséisch Gemeng am Departement Moselle an der Regioun Grand Est.

D'Gemeng huet bis 1950 Charly geheescht. Als Erënnerung un de Massaker vun Oradour-sur-Glane, bei deem 39 Awunner vu Charly, déi an de Limousin expulséiert gi waren, ëmkoumen, gouf d'Gemeng op Charly-Oradour emgedeeft.
Roger Molitor (Moler)

De **Roger "De Rog" Molitor**, gebuer de 26. Januar 1954 an der Stad Lëtzebuerg, a gestuerwen de 14. August 2008, war e lëtzebuergesche Moler.

Hie war Autodidakt an huet eng Zäit zu Hannover an an der Cité internationale des arts gelieft.

Hie war Membre titulaire vum *[[Cercle artistique de Luxembourg]]*.

## Kuckt och
* Lëscht vu lëtzebuergesche Konschtschafenden

## Um Spaweck
* De Roger Molitor op der Websäit vum ''Cercle artistique de Luxembourg''
Rio de Janeiro

**Rio de Janeiro** ass déi zweetgréisst Stad a Brasilien an d'Haaptstad vum Bundesstaat mam selwechten Numm. Se läit an der Guanabara-Bucht am Südoste vum Land. Den Numm (portugisesch fir "Januar-Floss") ass entstanen, well de Gaspar de Lemos den 1. Januar 1502 d'Bucht entdeckt huet an iertemlech gemengt huet, et wier d'Mëndung vun engem grousse Floss. D'Stad hat 2016 ronn 6,4 Milliounen Awunner; 2021 waren et der geschat 6,76 Milliounen. An der Agglomeratioun liewen eng 13,634 Milliounen Awunner (2020).

Rio de Janeiro war tëscht 1763 an 1960 d'Haaptstad vu Brasilien, ier Brasília dës Funktioun iwwerholl huet, an ass no São Paulo dee wichtegsten Handels- a Finanzzentrum vum Land. D'Awunner gi *Cariocas* genannt, dat heescht op Tupinambá "Häip vum wäisse Mann".

Déi bekanntst Attraktioune vu Rio de Janeiro sinn den 394 m héijen Zockerhutt, déi 38 Meter héich Christusfigur op der Spëtzt vum Corcovado (dee 704 m héich ass) an d'Plagë vu Copacabana an Ipanema. D'Stad ass och bekannt wéinst dem Karneval vu Rio, deen do all Joer deeglaang gefeiert gëtt.

D'Olympesch Summerspiller 2016 goufen zu Rio de Janeiro ausgedroen.

### Arrondissementer
Rio de Janeiro ass an 33 Arrondissementer (*Regiões Administrativas*) agedeelt, déi hirersäits 5 Plang-Flächen (Áreas de Planejamento) zougeuerdent sinn:
* Área de Planejamento 1: Centro, Paquetá, Portuária, Rio Comprido, Santa Teresa, São Cristóvão;
* Área de Planejamento 2: Botafogo, Copacabana, Lagoa, Rocinha, Tijuca, Vila Isabel;
* Área de Planejamento 3: Anchieta, Complexo do Alemão, Ilha do Governador, Inhaúma, Irajá, Jacarezinho, Madureira, Maré, Méier, Pavuna, Penha, Ramos, Vigário Geral
* Área de Planejamento 4: Barra da Tijuca, Cidade de Deus, Jacarepaguá;
* Área de Planejamento 5: Bangu, Campo Grande, Guaratiba, Realengo, Santa Cruz.

D'administrativ Regioune sinn an 160 Quartieren (*Bairros*) ënnerdeelt.

## Biller

Fichier:Ipanema Rio de Janeiro 2009-04.JPG|d'Plage vun Ipanema
Fichier:Cristo Redentor Rio de Janeiro 4.jpg|De Cristo Redentor um Corcovado
Fichier:Palácio Tiradentes.jpg|D'Parlament vum Bundesstaat Rio de Janeiro
Fichier:Avenida Rio Branco, Rio de Janeiro (RJ).jpg|D*'Avenida Rio Branco*
Fichier:Aterro do Flamengo visto a partir do morro da Urca.jpg|Vue op de Flamengo-Park


## Um Spaweck

* Website vun der Stadverwaltung (portugisesch)
* Brasil Turismo: Rio de Janeiro (däitsch)
Carlo Link

De **Carlo Link**, gebuer de 25. Oktober 1953 an der Stad Lëtzebuerg, ass e Lëtzebuerger Redakter a Produzent, Museker, Organist, Createur vu Computer-Biller a fréiere Bankbeamten.

Hien ass e fräie Createur vu Radiosemissiounen. Zanter 1993 ass hie fräie Mataarbechter beim Radio 100,7. Fir dee Radio huet hie follgend Emissioune kreéiert: *[[Patch-Radio]], [[Erlieft a Verzielt]], Kommunikatioun a Medien*. A weideren Emissiounen hat hie matgeschafft, ë.&nbsp;a. *Innovatioun a Fuerschung, Nei Technologien, Konferenzen, Atlantis, Iwwer Joer an Dag, Leit wéi s du an ech*. Hie mécht och geleeëntlech Reportagë fir d'Kulturredaktioun vum 100,7. 2022 huet de Carlo Link eng Radio-Dokumentatioun a zéng Deeler, ënnert dem titel „Wellelängt - 100 Joer Radio“, produzéiert.

De Carlo Link huet ë.&nbsp;a. eng Rei Hannergrondreportagen zum Theema Radio an Televisioun am *[[Télécran]]* an am *[[Radio Journal (D)]]* publizéiert.

Hie war vun 1980-1996 fräie Mataarbechter vun RTL Radio Lëtzebuerg, z.&nbsp;B. fir Emissioune wéi *D'Aen op oder de Beidel, Kontakt, Réckbléck, Neie Forum* a Chrëscht-Emissiounen "Geschicht a Geschichten ronderëm Chrëschtdag", donieft ë.&nbsp;a. Korrespondent vun der Redaktioun.

Enn vun den 1980er Jore war hie fräie Redakter a Produzent beim Deutschlandfunk an der Sendung *Eurotreff* mat Reportagen iwwer d'Finanzplaz Lëtzebuerg.

Hie war bis Abrëll 2009, donieft och Bankbeamten (60 resp. 80 %).

2016 huet hien eng Web-Musek-Radiostatioun mat dem Numm "PANACHEE", ënnert dem Pseudonym "cLien" op der däitscher Plattform "laut.fm", gegrënnt. D'Museksrichtunge begräifen ënner anerem: Blues, Chanson, Klassik, Elektropop, Jazz, Lounge, Rock-Pop, World. 2023 huet hien op der selwechter Plattform, ënnert dem Numm "ESPRESSIVO", eng zweet Web-Musek-Radiostatioun kreéiert. Hei leeft Klassik, (aus allen Zäite mat engem Fokus op Uergel- a Sakral-Musek) an ënner anerem och Jazz.
Judit Polgár

D**'Judit Polgár** [], gebuer den 23. Juli 1976 zu Budapest, ass eng ungaresch Schachspillerin.

Den Titel vum Groussmeeschter krut si am Alter vu 15 Joer a 4 Méint, an huet sou de Rekord vum Bobby Fischer ëm ee Mount verbessert.

Hir aktuell Elo-Zuel läit bei 2686  an hir maximal erreechte bei 2735; domat ass si déi stäerkst ungaresch Schachspillerin an ass op der 1. Plaz vun der Fraeweltranglëscht  an op der 49. Plaz vun der Männerweltranglëscht .

## Literatur
* Tibor Károlyi: *Judit Polgar, the princess of chess*. Batsford, London 2004. ISBN 0-7134-8890-5

## Um Spaweck
Departement Roer

D**'Departement Roer** war e fréiert franséischt Departement.

Et krut säin Numm vum Floss Roer dee seng Quell am Héije Venn huet, an zu Roermonde an d'Meuse leeft.

Den Territoire géif haut deem Deel vu Rheinland-Pfalz entspriechen, dee westlech vum Rhäin läit, zesumme mat der Stad Köln.
Solarkonstant

Als **Solarkonstant** *E*0 gëtt déi laangjäreg extraterrestresch Sonnebestralungsstärkt bezeechent, déi bei mëttlerem Ofstand Äerd–Sonn ouni den Afloss vun der Atmosphär vertikal op d'Äerd trëfft.

D'Gréisstenuerdnung vun der Solarkonstant léisst sech mat dem Stefan-Boltzmann-Gesetz ofschätzen. D'Moyenne fir d'Solarkonstant gouf 1982 vun der Weltorganisatioun fir Meteorologie zu Genf festgeluecht op:

:E_0 = 1367\ \mathrm{\frac{W}{m^2}} = 1367\ \mathrm{\frac{J}{m^2\,s}} = 1367\ \mathrm{\frac{kg}{s^3}}.

D'Stralungsleeschtung vun der Sonn selwer ass zimmlech konstant. Och den 11-järege Sonnefleckenzyklus verursacht nëmme Schwankungen, souwuel am visuelle Spektrum wéi och an der totaler Stralung, vu manner wéi 0,1 %.

Am UV-Beräich mat Wellelängten déi méi kleng si wéi 170&nbsp;nm kann d'Stralung dobäi ëm e Faktor 2 variéieren. Am Röntgenberäich bei 0,2 bis 3&nbsp;nm ännert sech d'Stralungsleeschtung ëm bis zu 2 Gréisstenuerdnungen.

Duerch d'Bunnexzentrizitéit schwankt den Ofstand zu der Äerd joresperiodesch tëscht 1,471&nbsp;·&nbsp;108 km an 1,521&nbsp;·&nbsp;108 km. Mat him schwankt d'Bestralungsstäerkt op der Äerd tëscht 1325 W/m² an 1420&nbsp;W/m². Am Perihel läit de Wäert sou zirka 3,4 % iwwer an am Aphel zirka 3,3 % ënner dem Joresduerchschnëtt. Mëttelfristeg Stéierunge vun der Äerdbunn, déi och d'Bestralungsstäerkt op der Äerd beaflossen, ginn duerch d'Milanković-Zyklen beschriwwen.

Laangfristeg hëlt d'Stralungsleeschtung vun der Sonn duerch d'natierlech Entwécklung als Haaptreiestär ëm ronn ee Prozent all 100 Millioune Joer zou. Kuerz no hirer Gebuert war hir Liichtkraaft nëmme ronn 70 % vum haitege Wäert. Och wann dës Entwécklung fir d'Klimaentwécklung an historeschen Zäitraim keng Roll spillt, sou muss si bei der Beurteelung vum Klima an der fréierer Äerdgeschicht mat beuecht ginn.

D'Äerdatmosphär an hiert d'Klima beaflossen d'Globalstralung op der Äerduewerfläch. De geometreschen Afloss beschreift d'Loftmass (Air Mass).

Fir den Afloss vun der Atmosphär auszeschléissen, ginn zanter 1978 Miessunge vun der Solarkonstant am Weltraum virgeholl. Den 1995 gestarte Satellit SOHO mécht stänneg Observatioune vun der Sonn mat dem Radiometer Virgo. D'Miessunge gi vum Royal Meteorological Institute of Belgium koordinéiert.

Aus der Solarkonstant léisst sech d'Stralungsleeschtung *Φ* vun der Sonn berechnen, andeems ee se mat der Uewerfläch *A* der Ëmmantelungskugel ëm d'Sonn multiplizéiert, déi de Radius vum mëttleren Äerdofstand *r* = 149,6&nbsp;·&nbsp;109 m huet:

:\Phi = E_0 A = E_0 \cdot 4 \pi r^2 = 3{,}845 \cdot 10^{26}\,\mathrm{W}

D'Leeschtung pro Quadratmeter bezitt sech ëmmer op eng Fläch, déi vertikal zu der Stralung steet. Wann d'Sonn net vertikal iwwer der bestraalter Uewerfläch steet, ass d'Stralungsleeschtung geméiss der bestraalter Fläch E_0 \cdot \cos(\alpha).

## Solarkonstante vun de [[Planéit]]en

## Kuckt och
* Sonn
* Sonnestralung
* Sonnenenergie
Edouard Caspari

De **Chrétien Edouard Caspari**, gebuer den 13. September 1840 zu Sainte-Marie-aux-Mines, a gestuerwen am 1918, war e franséische Marinn-Ingenieur an Astronom.

De Caspari ass am Joer 1860 op d'École polytechnique gaangen. Vun 1862 bis 1902 war hie Marinn-Ingenieur (Ingénieur Hydrographe), deen déi franséisch Küsten, ë.&nbsp;a. de Bassin d'Arcachon, de Golf vun Tonkin, Guadeloupe, an de Golf vu Siam vermooss huet. Donieft huet hie meteorologesch Observatioune gemaach an huet Astronomiecourse fir de Service Hydrographique de la Marine ginn, wouraus och e Léierbuch entstanen ass. Fir säi Buch iwwer Marinne-Chronometer (1893 och an däitscher Sprooch) krut hien 1878 de Prix Montijon vun der Academie des Sciences. Hien huet och den Artikel iwwer Aueren an der Enzyklopädie der mathematischen Wissenschaften geschriwwen. 1905 war hie President vun der Société astronomique de France. Hie war och Direkter vun der Kaartesectioun vum Marinnendepot.

## Literatur
* *Cours d'astronomie pratique - application à la géographie et a la navigation*, 2 Bände, Gauthier-Villars 1889
* *Untersuchungen über Chronometer und nautische Instrumente*, Bautzen 1893 (deutsche Übersetzung von *Les Chronomètres de Marine*, 1884, Gauthier-Villars, 203 Seiten)
* mit Charles-Martin Ploix *Météorologie nautique*, Paris, Imprimerie Nationale 1874
Gaspar de Lemos

De **Gaspar de Lemos** war e portugisesche Séifuerer an Entdecker.

Vun him perséinlech ass wéineg bekannt. Nodeem de Pedro Álvares Cabral den 21. Abrëll 1500 Brasilien entdeckt hat, huet en dem Caspar de Lemos, deen de Kapitän vum Verfleegungsschëff war, dat matgefuer war, den Uerder ginn, d'Nouvelle vun der Entdeckung vu Brasilien op Lissabon ze bréngen.

Op senger Rees dohin huet hien de 5. Mee 1500 eng Bucht entdeckt, déi déi gréisst vun der südlecher Hemisphär ass. Um Réckwee koum hien den 1. November 1501 mam Amérigo Vespucci an d'Bucht hannescht (dëse gëllt 'offiziell' als hiren Entdecker), a se gouf, well et Allerhellege war, "*Bahia de todos os Santos*" - "Allerhellegebucht" genannt. Haut läit do d'Stad Salvador da Bahia (*São Salvador da Baía de Todos os Santos*), déi déi éischt Haaptstad vu Brasilie war.

Den 1. Januar 1502 huet de Gaspar de Lemos eng 1500&nbsp;km méi südlech dovun d'Guanabara Bucht entdeckt, déi e fir eng Flossmündung gehalen huet. Dofir huet en dëse "Floss" "*[[Rio de Janeiro]]*" (portugisesch fir "Januar-Floss") gedeeft.
Pão de Açúcar

Den **Zockerhutt** (portugisesch **Pão de Açúcar**; wiertlech „Brout aus Zocker“) ass en 396&nbsp;m héije Granitfiels, dee géi no uewe steet, an deen op der Halefinsel Urca an der Guanabara-Bucht läit. E gëllt nieft dem Corcovado mat senger Christusstatu *[[Cristo Redentor]]* als ee vun de Kennzeeche vu Rio de Janeiro. Säin Numm kënnt dohier, well seng Form e Glach huet mat engem Zockerhutt.

Zanter bal 100 Joer kënnt ee mat enger Seelbunn op den Zockerhutt erop (se gëtt *O&nbsp;Bondinho* genannt). De 27.&nbsp;Oktober 1912 gouf deen éischten Deel vum Trajet bis op de Morro da Urca a Betrib geholl, ee Joer drop deen Zweeten, dee bis uewen op d'Spëtzt geet.

Nërdlech vum Zockerhutt ass d'Guanabara-Bucht mat de Quartiere Botafogo a Flamengo. Südlech a westlech sinn d'Plagë Praia Vermelha, Leme a Copacabana.

## Um Spaweck
* Offiziell Säit 

Koordinaten:
Asaph Hall

Den **Asaph Hall**, gebuer de 15. Oktober 1829 zu Goshen, Connecticut, a gestuerwen den 22. November 1907 zu Annapolis, Maryland, war en US-amerikaneschen Astronom an ass den Entdecker vun de béide Marsmounde Phobos an Deimos.

No dem Doud vu sengen Elteren huet den Hall eng Léier als Zammermann gemaach an ass uschléissend an den Central College vu McGrawvilled gaangen, wou e Mathematik studéiert huet. 1857 huet hien eng Plaz am Harvard College Observatoire zu Cambridge ugeholl. Do gouf hien een Expert am Berechne vun Ëmlafbunnen. Am August 1862 wiesselt hien an de United States Naval Observatory zu Washington, D. C., wou hie bis 1891 bliwwen ass. Hie gouf do am Joer 1863 Professer fir Mathematik.

1877 stoung de Mars ongewéinlech gënschteg fir d'Astronomen, déi weltwäit hir Aen op de roude Planàit geriicht hunn. Dat huet engersäits zum Giovanni Schiaparelli senger Entdeckung vun de *[[Marskanal|Marskanäl]]* an anerersäits zum Hall senger Entdeckung vun de Marsmounde Phobos an Deimos. Dobäi gouf hie ganz aktiv vu senger Fra Angeline ënnerstëtzt, déi hien zu ëmmer weideren Observatiounen encouragéiert huet. Den Hall huet fir seng Observatiounen de groussen 26-Zoll-Refrakter "Great Equatorial" agesat, dat deemools gréisst Instrument vun där Zort weltwäit. Den Hall huet och d'Ëmlafbunne vu béide Mounde berechent.

1879 krut den Asaph Hall d'Goldmedail vun der Royal Astronomical Society. 1891 huet hie Washington verlooss a goung op Annapolis, wou hien am Joer 1907 gestuerwen ass.

## Kuckt och

## Um Spaweck

*  Asaph Hall und die Entdeckung der Marsmonde
Zockerhutt

En **Zockerhutt** ass Zocker, deen an d'Form vun engem Keegel mat ofgerënnter Spëtzt gepresst ginn ass.

Fréier gouf den Zocker dacks ënner där Form verkaaft, haut gëtt en sou héchstens nach an der Industrie gebraucht.

Wéi den Zockerhutt allgemeng gebräichlech war, gouf d'Wuert op aner Saachen iwwerdroen, z.&nbsp;B. Bierger (wéi den Zockerhutt bei Rio), Haiser oder Planzen (Zockerhuttfiicht).

## Um Spaweck
Guanabara

**Guanabara** ass den indianeschen Numm (dee "Mieresaarm" bedeit) vun enger 380&nbsp;km² grousser Mieresbucht a Brasilien, op där hirer westlecher Säit d'Stad Rio de Janeiro läit an op der ëstlecher Niterói. Am westlechsten Deel vum Agank vun der Bucht läit den Zockerhutt, d'Erkennungszeeche vu Rio.

Déi zwou Stied si queesch duerch d'Bucht mat der Rio-Niterói-Bréck verbonnen, déi 14&nbsp;km laang an op hirer héchster Plaz 70&nbsp;m héich ass an déi 1974 als Autobunnsbréck a Betrib geholl gouf.

Um Ufer vun der Bucht leien eng sëllegen Häfen a Raffinerien. Joerzéngtelaang sinn d'Ofwässer vun der Millioune-Metropol ronderëm ongeklärt an d'Bucht gelaf; d'Ëmweltschied sinn nach ëmmer am Gaang, behuewen ze ginn.
Andreas Gryphius

Den **Andreas Gryphius**, gebuer als *Andreas Greif* den 2. oder 11. Oktober 1616 zu Glogau (Schlesien), an do gestuerwen de 16. Juli 1664, war en däitschen Dichter an Dramatiker vum Barock. Hie war dee bedeitendsten däitsche Sonettdichter vum 17. Joerhonnert.

## Um Spaweck
Corcovado (Brasilien)

De **Corcovado** (lb.: de *Bocklechen*) ass e Bierg zu Rio de Janeiro, op deem ee vun den Erkennungszeeche vun der Stad, déi mam Sockel 38 Meter héich Christus-Statu Cristo Redentor, steet. Ënnendrënner läit den Tijuca-Nationalpark. De Corcovado ass 710&nbsp;m héich an 't huet ee vun do, wann et net donsteg ass, eng spektakulär Vue iwwer Rio de Janeiro an d'Guanabara-Bucht.

Erop kënnt een wwer eng Serpentinestrooss oder mat enger Zännradbunn. Den Antonio Carlos Jobim huet dem Corcovado e Lidd mam selwechten Numm dediéiert.

## Um Spaweck
Cristo Redentor

De **Cristo Redentor**, op Lëtzebuergesch "Christus den Erléiser", ass e Monument zu Rio de Janeiro (Brasilien), dat um Bierg Corcovado am Natupark Tijuca am Süde vu Rio steet.

D'Statu ass aus arméiertem Bëtong an ass 30 m héich. Se steet op engem 8 m héije Sockel, an deem eng Kapell fir 150 Leit amenagéiert ass. D'Spanwäit vun den Äerm ass 28 m, an d'Statu, déi den 12. Oktober 1931 ageweit gouf, weit 1.145 Tonnen.

Se gouf vum Heitor Silva Costa an Zesummenaarbecht mam Fransous Albert Caquot entworf.

## Um Spaweck
Stäresystem

De Begrëff **Stäresystem**, beschreift eng gravitativ gebonnen Usammlung vu Matière op d'mannst an der Gréisstenuerdnung vun engem Planéitesystem, an deem sengem Gravitatiounszentrum wéinstens ee Stär ass.

## Detailer
Zwéin oder méi gravitativ gebonne Stären an noer Noperschaft (kuckt och Duebelstär), gi jee no Zuel vun de bedeelegte stellaren Objeten, Duebel-, Dräifach- oder Méifach-Stäresystem genannt. Meeschtens gëtt awer direkt dat spezifescht System genannt (z.&nbsp;B. d'Sonnesystem oder d'Alpha-Centauri-System).

D'Usammlung vun e puer honnert, dausend oder souguer Milliarde Stären an anerer interstellarer Matière, déi zwangsleefeg iwwer eng grouss Raumregioun verdeelt sinn, ginn och jee no Gréisst z.&nbsp;B. als „Stärekoup” oder als „Galaxie” bezeechent. Eis Galaxie, d'Mëllechstrooss, huet z.&nbsp;B. ronn 300 Milliarde Stären.

## Kuckt och
* Lëscht vun de gréisste Stären

## Um Spaweck
*  Triple star system, APOD
*  Alpha Centauri system, APOD
*  Alpa Centauri, APOD, 2002 April 25
Hans Jakob Christoffel von Grimmelshausen

Den **Hans Jakob Christoffel von Grimmelshausen**, gebuer ëm 1622 zu Gelnhausen, a gestuerwen de 17. August 1676 zu Renchen, war en däitsche Schrëftsteller.

Säi bekanntst Wierk, de Schelmeroman "*Der abenteuerliche Simplicissimus Teutsch*", deen an der Zäit vum Drëssegjärege Krich spillt, gëllt als eent vun de wichtegste Prosawierker op Däitsch am 17. Joerhonnert.

## Um Spaweck
Teymur Rəcəbov

Den **Teymur Rəcəbov**, FIDE-Bezeechnung *Teimour Radjabov*, gebuer den 12. Mäerz 1987 zu Baku, ass en aserbaidjanesche Schachgroussmeeschter.

Seng aktuell Elo-Zuel läit bei 2744  a seng maximal erreechte bei 2761; domat ass hien op Plaz 13 vun der Weltranglëscht .

## Um Spaweck

* Den Teymur Rəcəbov beim Weltschachbond FIDE 
* Den Teymur Rəcəbov op chessgames.com
Copacabana (Rio de Janeiro)

**Copacabana** ass ee vun de bekanntste Quartiere vu Rio de Janeiro, deen tëscht der Guanabarabucht a Granitfielsen, op deene Favelae sinn, läit. Besonnesch bekannt ass e fir seng véier Kilometer laang, hallefmoundfërmeg Sandplage, déi de Spëtznumm *Princesinha do Mar* ("Kleng Mierprinzessin") krut an déi an den 1930er, 1940er an 1950er Joren hir gëllen Epoch hat.

De Quartier Copacabana ass 5,08&nbsp;km² grouss an huet mat 34.000 Awunner pro km² déi héchst Bevëlkerungsdicht vu Rio.

## Um Spaweck

Koordinaten:
Charles Mullendorff (Geeschtlechen)

Den Abbé P.J. **Charles Mullendorff**, gebuer den 22. November 1830 an der Stad Lëtzebuerg, och do gestuerwen den 3. Abrëll 1902, war e lëtzebuergeschen Auteur, Geeschtlechen an Enseignant.

Hie war Professer am Kolléisch an huet eng ganz Rei Gedichter geschriwwen. Besonnesch bekannt ass säin Text vum Muttergotteslidd *O Mamm léif Mamm do uewen*.

Doriwwer eraus war hien, am Joer 1898 ee vun de Grënner vun der éischter *Liga géint den Alkohol* zu Lëtzebuerg.

Fir un hien z'erënneren, gouf um Kierchbierg eng Plaz op säin Numm gedeeft d*'Place P.J. Charles Müllendorf*.
## Wierker
* *D'Arem Seilen*, 1899.
* *Ons Religioun. Breif vun ènger Mamm un hire Pier zu Pareis*, 1899.
## Gielchen
*
US Open

D**'US Open** ass en Tennisturnéier an den USA. Et ass dee véierte vu véier Grand-Slam-Turnéiere vum Joer a gëtt am August a September zu New York am USTA Billie Jean King National Tennis Center zu Flushing-Meadows gespillt.

Wéi bei all aner Grand-Slam-Turnéier spillen hei och Dammen an Hären am Eenzel, am Dubbel an am Mixed.

Den Tournoi gouf fir d'éischt 1881 bei den Häre gespillt. D'Dammen hu fir d'éischt 1887 gespillt. Bis 1974 gouf den Tournoi op Gras gespillt, du gouf fir dräi Joer op Sand gewiesselt a säit 1978 bis haut op haardem Belag.

## Um Spaweck
Jos Kinzé

De **Jos**(**eph**) **Kinzé**, gebuer den 1. Oktober 1918 zu Essen an Däitschland, wou säi Papp als *Feinmechaniker* geschafft huet, a gestuerwen den 20. September 2003 zu Ettelbréck, gehéiert zu de bekanntste lëtzebuergeschen Organisten, Dirigenten a Komponiste vum 20. Joerhonnert.

De Jos Kinzé huet seng Kandheet a Jugend zu Uewerkuer verbruecht. Um Enn vun den drësseger Joren huet en am Stater Conservatoire Gesang, Harmonie a Kontrapunkt studéiert, Course fir Fagott an Uergel (beim Michel May) geholl, a sech beim Fernand Mertens an d'Orchestratioun aféiere gelooss.

Nom Zweete Weltkrich war de Jos Kinzé Organist zu Weimeschkierch an do och Dirigent vum Kierchechouer. 1948 huet en allerdéngs säi Studium zu Paräis, an der *Schola Cantorum*, fortgesat (Kompositioun an Uergel). Am Ufank vun de fofzeger Joren huet en och nach Coursen zu Köln, beim Rudolf Petzold, op der Staatlecher Musekshéichschoul geholl.

Den 1. Januar 1952 gouf de Jos Kinzé zum Organist vun der Dekanatskierch vun Dikrech genannt. Do huet hien eng zweet Heemecht fonnt an eng Partie vu senge Schéinste Wierker zu Pabeier bruecht. Ee groussen Deel vu sengem Gesamtwierk ass iwwregens zu Morcote, um Séi vu Lugano (Schwäiz), entstanen, wou de Kënschtler reegelméisseg an der Summervakanz war. 1992 huet de Jos Kinzé den Taktbengel definitiv néiergeluecht fir sech desto méi intensiv mat senge Kompositiounen ze beschäftegen. Donieft ass en awer als Organist an als Komponist weidergefuer.

Hien huet sech fir de *[[Conservatoire de Musique du Nord|Conservatoire du Nord]]* staark gemaach a war tëscht 1995 a 1999 kënschtleresche Beroder vun den *[[Dikrecher Uergelfrënn]]*. Am Joer 1995 gouf hie fir seng kulturell Verdéngschter zum *Citoyen méritant* vun der Stad Dikrech genannt.

## Kompositiounen (Auswiel)

* *Nu looss et an dir stëll ginn * (Text vum Albert Elsen)
* *Festliche Barockmusik für Orchester*
* *Adagio pour flûte et orchestre*
* *Jardins romantiques en cinq mouvements*
* *Drei deutsche Chorlieder*
* *Prélude pour orchestre à cordes*
* *Trois pièces pour le piano*
* *Ouverture-capriccio pour orchestre*
* *Adagio et fugue pour orchestre*
* *Concertino pour piano et orchestre*
* *Toccata francese*
* *Creator alme siderum*
* *Adventslied: "Ave Maria"* 
* *Sortie brève n° 3*
* *O Haupt voll Blut und Wunden*
* *Christi Mutter stand in Schmerzen*
* *Präludium und Fuge über "Christ ist erstanden"*
* *Victimae Paschali laudes*
* *Sortie brève n° 4*
* *Drei Präludien um den Ton "G"*
* *Fantaisie sur "Lauda Sion Salvatorem"*
* *Petit prélude*
* *Fantaisie et fugue sur la gamme de ré mineur*

## Gielercher
* 
* 
* Commandeur vum Ordre de Mérite du Grand-Duché de Luxembourg

## Literatur
* André Bauler & Ern Breuskin, *<<Wenn er komponiert, schauen ihm 1000 Jahre europäischer Musikgeschichte über die Schulter...>> - Die Stadt Diekirch und die '[[Lëtzebuerger Gesellschaft fir nei Musek]]' (LGNM) ehren das Werk Jos Kinzés mit der Herausgabe einer doppelten CD*; in: *[[Die Warte-Perspectives]]*, Kulturbäilag vum *Luxemburger Wort*, Ausgab vum 6. Juni 1996.

## Kuckt och

* Lëscht vu lëtzebuergesche Komponisten

## Um Spaweck
* In memoriam Jos Kinzé