open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Schlass Fëschbech

D**'Schlass Fëschbech** ass e Schlass an der Gemeng Fëschbech.

Et gehéiert der groussherzoglecher Famill, gëtt awer vum Lëtzebuerger Staat ënnerhalen, wann entweeder den Ierfgroussherzog, de *Lieutenant-representant* oder e fréiere Groussherzog do wunnen.

Den 2. Mäerz 2022 gouf et als nationaalt Monument klasséiert.
## Geschicht
D'Herrschaft vu Fëschbech ass mat eng vun deenen eelste vu Lëtzebuerg. Den éischten Här, vun deem et eng urkundlech Quell gëtt, war am Joer 1050 den Udo vu Fëschbech. Bei der Schluecht vu Worringen (1288) hunn d'Häre vu Fëschbech bis op der Doud matgekämpft.

1466 huet d'Angèle vu Fëschbech den Henri vu Boland, Här vu Rollé an Esch-Sauer, bestuet. 1571 ass d'Schlass un de Bernard II. vun Orley, Här vu Lënster a Meesebuerg iwwergaangen. 1628 huet de François de Cassal en Deel vum Schlass opkaaft, seng Nokommen hunn 1674 de Rescht vun der Herrschaft derbäikaaft. Am Drëssegjärege Krich gouf d'Schlass 1635 vu polneschen Zaldoten an der Arméi vum François vu Loutrengen ofgebrannt.

1768 goufen nieft dem Schlass en Héichuewen an eng Schmëdd a Betrib geholl.

1803 huet de Charles Joseph Collart d'Schmelz vu Fëschbech vum Ignace-Antoine de Cassal et Bomal, dem leschten Här vu Fëschbech (1777 bis 1795), kaaft mat all sengen Dependancen, dorënner de Bauerenhaff vu Kéideng an d'Pabeierfabréck an der Fëschbecher Schmelz. Zu den Dependancen huet och d'Fëschbecher Schlass gehéiert. 1812 huet säi Fils Hubert Joseph d'Schlass an d'Schmelz vu Fëschbech geierft, an 1822 deem säi Fils, deen och Charles Joseph Collart geheescht huet. Dësen ass jonk gestuerwen, a sou gouf de Fëschbecher Besëtz no sengem Doud 1836 vum fréiere Schmelzdirekter Auguste Garnier kaaft. De Garnier huet et der SA Belge des hauts-fourneaux iwwerdroen.

1847 huet de Groussherzog Wëllem II. den Domaine opkaaft an eng sëllegen Industrieanlagen nees ofrappe gelooss. 1884 gouf den Adolphe vun Nassau Proprietär.

Am Zweete Weltkrich hunn d'Nazien am Schlass d*'Künstlerheim Fischbach* ageriicht, an e gudden Deel vun der Ariichtung an de Konschtgéigestänn geplëmmt. Vun 1945 bis zu hirem Doud huet d'Groussherzogin Charlotte am Schlass gewunnt. 1987 ass den Ierfgroussherzog Henri mat senger Famill duer wunne gaangen. Hien huet, wéi e Groussherzog gouf, seng Residenz an d'Schlass Bierg verluecht, wärend seng Elteren hirersäits vun do op d'Fëschbecher Schlass geplënnert sinn.

Dem Grand-Duc Jean seng Fra Joséphine-Charlotte ass do gestuerwen.

Nom Doud vun der Joséphine-Charlotte 2005 an dem Grand-Duc Jean 2019, wunnen den Ierfgroussherzog Guillaume an d'Ierfgroussherzogin Stéphanie mat hirem Bouf Charel zu Fëschbech am Schlass.
## Kuckt och
* Lëscht vun de Lëtzebuerger Buergen a Schlässer
## Quell
* "Cour grand-ducale - Château de Fischbach" monarchie.lu
Ben Gastauer

De **Ben Gastauer**, gebuer de 14. November 1987 zu Diddeleng, ass e lëtzebuergesche Vëlossportler.

2009 huet en als Stagiaire vun der Vëlosekipp Ag2R la Mondiale ugefaangen an zanter 2010 fiert en als Profi an der Ekipp.

De Ben Gastauer ass de Jong vun der Kënschtlerin Yvette Gastauer-Claire.

Mam Tour de Luxembourg huet hien 2021 seng lescht Course gefuer, duerno huet hie mam Vëlossport opgehalen.

## Palmarès

### [[2005]]
* 2. an der Classique des Alpes

### [[2006]]
* 2. am Grand Prix François-Faber
* 13. an der Flèche du Sud

### [[2007]]

### [[2008]]
* 1. an der Ruota d'Oro - Gran Premio Festa del Perdono
* 9. an der Flèche du Sud

### [[2009]]
* 1. am Circuit des communes de la vallée du Bédat an der Auvergne
* 1. an der Transversale des as de l'ain
* 2. an der Flèche du Sud
* 9. am Grand Prix de Mendrisiotto
* 18. am Rhône-Alpes Isère Tour

### [[2010]]
* 6. a Paris-Corrèze‎
* 25. an der Route du Sud
* 30. am Grand Prix de Plumelec-Morbihan
* 34. an der Tropicale Amissa Bongo
* 45. am Tour du Doubs (194,5&nbsp;km)
* 46. am Tour de Picardie
* 46. am Circuit de Lorraine professionnel
* 53. am Tour de Wallonie
* 54. am Grosser Preis des Kantons Aargau (193,6&nbsp;km)
* 66. am Le Samyn (191,9&nbsp;km)
* 69. an der Polynormande (157&nbsp;km)
* 77. am Eneco Tour
* 96. am Amstel Gold Race (259&nbsp;km)
* 104. am Grand Prix Cycliste de Québec (189&nbsp;km)
* 123. am Dwars door Vlaanderen (204&nbsp;km)
* 140. am Omloop Het Nieuwsblad (204,3&nbsp;km)

### [[2011]]
* 72. an der Châteauroux Classic de l'Indre (198,9&nbsp;km)
* 80. am Grand Prix de Denain (199&nbsp;km)
* 105. an der Volta Ciclista a Catalunya
### [[2013]]
*23. am Tour de Luxembourg 2013

### [[2015]]
* 1. am Tour du Haut-Var
** 1. an der 1. Etapp (170&nbsp;km)

### [[2017]]
3. an de Landesmeeschterschaften op der Strooss.

## Um Spaweck

* De Ben Gastauer op der Websäit vun ''AG2R LA MONDIALE''
Mierscher Lieshaus

D**'Mierscher Lieshaus** ass eng ëffentlech Bibliothéik zu Miersch an der G. D. Charlotte-Strooss op der Nummer 55. Et steet direkt nieft dem Mierscher Kulturhaus.

D'Lieshaus gëtt vun der a.s.b.l. "Mierscher Lieshaus, vun där de Claude Adam de President ass, gefouert.

Den 11. Mee 2006 huet d'Bibliothéik mat engem Fong vun 3.000 Medien opgemaach, déi vun der fréierer Parbibliothéik a vu Spenden aus der Bevëlkerung zesumme koumen. Am Oktober 2013 sinn ongeféier 15.000 Bicher an aner Medien disponibel.

## Um Spaweck

* Websäit vum Mierscher Lieshaus
Carlo Kirsch

De **Carlo Kirsch**, gebuer de 6. Juni 1986, ass e lëtzebuergesche Vëlossportler. Fir d'Saison 2009 fiert hien an der Ekipp Toproad Roeserbann. An de Joren 2007 an 2008 war hien an der Ekipp Continental Team Differdange. Säi Brudder Alex ass och Vëlossportler.

### Klassementer
### [[2008]]
* 74. am Grousse Präis vu Portugal.

## Um Spaweck
*Fiche vum Carlo Kirsch op le siteducyclisme.net
Grand Prix Demy-Cars

De **Grand Prix Demy-Cars** ass eng Vëloscourse, déi zanter 2001 ronderëm Péiteng organiséiert gëtt.

## Podium
U.S. Highway 1

Den **U.S. Highway 1**, och „U.S. Route 1“ oder „US 1“ genannt, ass en Highway, dee parallel mat der US-Ostküst leeft. En huet eng Längt vun 3.846 Kilometer.

D'Strooss féiert vu Fort Kent am Maine op der Grenz mat Kanada bis op Key West a Florida beim Golf vu Mexiko. 

Déi wichtegst Stied, déi um Highway leien, si Portland, Boston, New York City, Philadelphia, Baltimore, Washongton D.C., Richmond, Columbia a Miami.

Den Highway dréit d'Nummer 1, well Nord-Süd-Highways vun Osten no Westen nummeréiert sinn.

## Um Spaweck
Marianne Brosius-Kolber

D**'Marianne Brosius-Kolber**, gebuer den 19. Abrëll 1964, ass eng lëtzebuergesch CSV-Politikerin.

No hirer Ausbildung als Infirmière an der Clinique Ste Elisabeth huet d'Marianne Brosius-Kolber wärend 25 Joer an deem Beruff geschafft. Duerno gouf si Responsabel vum Accueil gérontologique am CIPA um Houwald.

2004 gouf Marianne Brosius-Kolber an de Gemengerot gewielt, a war vun November 2005 bis November 2017 Buergermeeschtesch vun der Gemeng Fëschbech bei Miersch.

D'Marianne Brosius-Kolber wunnt zu Schous, ass bestuet a Mamm vun 2 Kanner.
Vattenfall Cyclassics 2008

Déi **13. Editioun vun de [[Vattenfall Cyclassics]]** gouf 2008 de 7. September gefuer.

Et war déi 14. Kompetitioun um Kalenner vum UCI ProTour 2008.

Den Australier Robbie McEwen konnt d'Course am Sprint viru senge Kompatrioten Mark Renshaw an Allan Davis fir sech entscheeden.
Mattscheif

Eng **Mattscheif** ass eng dënn Plack aus Glas oder Plastik, déi op enger Säit stompeg ass, an op där anerer glat, an a Plackefotoapparaten a Spigelreflex-Fotoapparaten dozou déngt, manuell kënne schaarf ze stellen.
Io

**Io** ass den Numm vun:
* enger Figur aus der griichescher Mythologie: **[[Io (Mythologie)]]**;
* duerno benannt, engem Jupiter-Mound: **[[Io (Mound)]]**.
* en Asteroid aus der Haaptceinture: **[[(85) Io]]**
## Kuckt och
***[[.io]]**, d'Top-Level-Domän vum Britteschen Territoire am Indeschen Ozean
Bleil

De **Bleil** oder **Blëll** ass e Briet, mat engem Grëff, dat ofgeronnt Ecken huet, an dat gebraucht gouf fir Wäsch um Wäschbuer oder bei enger Baach ze klappen.

## Etymologesches
De Bleil an d'Bielle hunn déi selwecht Originnen.
Grand Prix de Chambéry le Vieux

De **Grand Prix de Chambéry le Vieux** ass eng Vëloscourse fir Dammen déi zanter 2003 ëm Chambéry an der Savoie ausgedroe gëtt.
Tour de Pologne 2008

Déi **65. Editioun vum [[Tour de Pologne]]** gouf 2008 vum 14. bis den 20. September gefuer.

Et war dat Joer déi 15. a lescht Kompetitioun vum UCI ProTour 2008.

Den däitsche Coureur Jens Voigt vun der Ekipp CSC-Saxo Bank, deen an der 6. Etapp dem Plotto ugeblockt war, an eng Avance vu bal annerhallwer Minutt op den Zweetklasséierten am General erausgefuer hat, konnt den Tour fir sech entscheeden.
## Etappeklassement

## Um Spaweck
Sophie Creux

D**'Sophie Creux**, gebuer den 8. Juli 1981 zu Chambéry an der Savoie, ass eng franséisch Vëlossportlerin.

## Palmarès
### [[2000]]
*1. bei de franséische Landesmeeschterschaften (Espoirs)
*1. an enger Etapp vum Tour de la Haute-Vienne
*2. am Generalklassement vum Tour de la Haute-Vienne.
*5. bei de franséische Landesmeeschterschaften
### [[2001]]
*1. an zwou Etappe vum Grand Prix Pharming
*1. an enger Etapp vum Tour de la Haute-Vienne
*2. bei de franséische Landesmeeschterschaften (Espoirs)
*2. zu Pujols
*4. bei de franséische Landesmeeschterschaften (CLM)
### [[2002]]
*2. bei de franséische Landesmeeschterschaften (Espoirs)
*2. am Trophée des Grimpeurs
*3. zu Pujols
*5. bei den Europameeschterschaften (Espoirs)
*6. bei de franséische Landesmeeschterschaften (CLM)
### [[2003]]
*1. am Grand Prix de Chambéry le Vieux
*4. an Atlantique Manche Féminine
### [[2005]]
*1. am Grand Prix de Chambéry le Vieux
*4. am Grand Prix de Plouay World Cup
*5. am Cholet Pays de Loire

### [[2006]]
*1 am Championnat Rhônes-Alpes
*1. an enger Etapp vum Tour de la Drôme
*2. am Gran Prix de Chambéry le Vieux
*4. am Generalklassement vum Tour de la Drôme
### [[2007]]
*1. an enger Etapp vum Tour de Charente-Maritime
*5. am Cholet-Pays de la Loire
*5. am Ladies Berry Classic's
*9. am Tour de Bretagne

### [[2008]]
*1. am Grand Prix de Chambéry le Vieux
*5 am Grand Prix Elsy-Jacobs
### [[2009]]
*5. am Women's Omloop Het Nieuwsblad
*5. am Grand Prix de Chambéry le Vieux
Richard David Precht

De **Richard David Precht**, gebuer den 8. Dezember 1964 zu Solingen, ass en däitsche Schrëftsteller, Publizist an Essayist.

Hien huet Philosophie, Germanistik a Konschtgeschicht op der Universitéit zu Köln studéiert a gouf 1994 an der Germanistik promovéiert.

Als Essayist schreift hie fir däitsch Zeitungen an Zäitschrëften. Hie war vun 2002 bis 2004 Kolumnist vun der Zäitschrëft Literaturen a vun 2005 bis 2008 fräie Mataarbechter vun der Sendung *Tageszeichen* vum WDR.

Hien huet eng siwe Bicher geschriwwen, wouvun dat bekanntst *Wer bin ich – und wenn ja, wie viele?*, iwwer 700.000 Mol verkaaft an an 18 Sproochen iwwersat gouf, an 2008 op 1. Plaz op der *Spiegel*-Bestsellerlëscht vu Saachbicher stoung.

De Precht ass bestuet mat der Caroline Mart, a lieft zu Köln an zu Lëtzebuerg.

## Wierker
* *Die gleitende Logik der Seele*. Dissertation. Metzler-Poeschel, Stuttgart 1996, ISBN 3-476-45151-8.
* *Noahs Erbe. Vom Recht der Tiere und den Grenzen des Menschen*. Rowohlt, Reinbek 2000, ISBN 3-499-60872-3.
* mam Georg Jonathan Precht: *Das Schiff im Noor*. Goldmann, München 2001, ISBN 3-442-44791-7.
* *Die Kosmonauten*. Kiepenheuer und Witsch, Köln 2003, ISBN 3-462-03216-X.
* *Baader braun*. In: Iris Radisch (Hrsg.): *Die Besten 2004. Klagenfurter Texte. Die 28. Tage der deutschsprachigen Literatur in Klagenfurt*. Piper, München/Zürich 2004, ISBN 3-492-04648-7.
* * Lenin kam nur bis Lüdenscheid. Meine kleine deutsche Revolution*. List, Berlin 2007, ISBN 3-548-60696-2. Autobiographie,
* *Wer bin ich – und wenn ja, wie viele? Eine philosophische Reise*. Goldmann, München 2007, ISBN 3-442-31143-8.
* *Liebe. Ein unordentliches Gefühl*. Goldmann, München 2009, ISBN 3-442-31184-5.

## Um Spaweck
William Wrigley Jr.

De **William Wrigley Jr.**, gebuer den 30. September 1861 zu Philadelphia, a gestuerwen de 26. Januar 1932 zu Phoenix am Arizona, war en US-amerikanesche Knätschgummisproduzent.
Léon de la Fontaine

De **François Joseph Albert Léon de la Fontaine**, gebuer den 18. November 1819 zu Lëtzebuerg an do gestuerwen de 5. Februar 1892, war e lëtzebuergeschen Affekot, Politiker a Botaniker.

Den 21. Mee 1848 gouf hie Member vun der *[[Assemblée constituante vun 1848 (Lëtzebuerg)|Constituante]]*, wou hien de Charles Munchen, deen an d'Frankfurter Nationalversammlung geschéckt gouf, ersat huet. Vum 14. Dezember 1866 bis den 18. Juni 1867 war hien *Directeur général* (Minister) vun der Justiz an, am Ufank, och vun de Finanzen an der Regierung de Tornaco.

De Léon de la Fontaine war vun 1867 u *membre agrégé* (*membre correspondant*) vun der *[[Section des sciences naturelles, physiques et mathématiques (Institut grand-ducal)|Société des Sciences naturelles]]*, der spéiderer wëssenschaftlecher Sektioun vum Institut grand-ducal, a Grënnungsmember vun der botanescher Gesellschaft (*Société de botanique* oder *Société botanique*). Hien huet sech besonnesch fir Pteridophyten (Faren) intresséiert.

De Léon de la Fontaine hat sech de 27. Februar 1852 mat der Anne Marie Jos. Fr. Collart (1827-1893), der Duechter vum Charles Joseph Collart (1775-1841), bestuet. Hie war de Fils vum Théodore de la Fontaine an de Brudder vum Edmond de la Fontaine ("Dicks") a vum Alphonse de la Fontaine.

## Publikatiounen
* Fontaine, Léon de la (1885): *Notiz zu "Polypodium aculeatum, Linné". (An den botanischen Verein zu Luxemburg).* Recueil des Mémoires et des Travaux publiés par la Société botanique du G.-D. de Luxembourg, 9-10 (1883-1884): 101-152.https://archive.ph/20121219175819/http://www.snl.lu/cgi-bin/baseportal.pl?htx=/liste_sb_details&nb=9-10
* Fontaine, Léon de la (1886): *Notiz zu Asplenium germanicum, Weis. (Aspl. Brenii, Retz; Aspl. murale, Bernh.; Aspl. alternifolium, Jacq.).* Recueil des Mémoires et des Travaux publiés par la Société botanique du G.-D. de Luxembourg, 11(1885-1886): 69-89.https://archive.ph/20121220042340/http://www.snl.lu/cgi-bin/baseportal.pl?htx=/liste_sb_details&nb=11
* Fontaine, Léon de la (1886): *Notice sur les Fougères de la flore luxembourgeoise. Rapport lu en séance du 19 décembre 1885, sur les Fougères trouvées par M. Reisen, en Ardennes.* Recueil des Mémoires et des Travaux publiés par la Société botanique du G.-D. de Luxembourg 11(1885-1886), 90-126.https://archive.ph/20121220042340/http://www.snl.lu/cgi-bin/baseportal.pl?htx=/liste_sb_details&nb=11

## Literatur
* Anonyme (1999): *Personnagen: Léon de la Fontaine, “De Schnorré”.* Lëtzebuerger Journal 1999, Nr. 220 (18. Nov.): 21.
* Friedrich, Evy (1981): *Kalennerblieder.* Bd. 3. Lëtzebuerg, J.P. Krippler, 395 p. (Léon de la Fontaine: 43).
* Mersch, Jules (1956): ''La famille de la Fontaine.'' Biographie nationale du pays de Luxembourg, fasc. 7: 39-132 (Léon de la Fontaine: 101-110).
Kevin Muhlen

De **Kevin Muhlen**, gebuer de 26. September 1977 an der Stad Lëtzebuerg, ass e lëtzebuergesche Konschthistoriker.

Hien huet op den Universitéite vu Stroossbuerg a Bréissel en Diplom a Konschtgeschicht an Archeologie gemaach. 2005 gouf hie Chefcurateur vum Casino Luxembourg an 2008 Sekretär vun der Association internationale des curateurs d'art contemporain (IKT)

Hie gouf den 1. Abrëll 2009 Nofollger vum Enrico Lunghi als artisteschen Direkter vum Casino Luxembourg.

## Um Spaweck
Mary Proctor (Astronomin)

D**'Mary Proctor**, gebuer den 1. Abrëll 1862 zu Dublin, a gestuerwen den 11. September 1957, war eng US-amerikanesch Astronomin an Autorin mat ireschen Originnen.

Si war d'Duechter vum Richard Anthony Proctor, engem bekannten Astronom an Auteur. Wéi hire Papp huet och d'Mary Proctor vill Artikele fir Zeitunge geschriwwen an eng Rei populärwëssenschaftlech astronomesch Wierker verfaasst.

Den Impaktkrater Proctor um Äerdmound gouf no hir, an de Krater Proctor um Mars no hirem Papp genannt.

## Wierker
* *Stories Of Starland*, 1895.
* *Giant Sun And His Family*, 1896.
* *Half Hours With The Summer Stars*, 1911.
* *Legends Of The Stars*, 1922.
* *The Children's Book Of The Heavens*, 1924.
* *Evenings With The Stars*, 1924.
* *Legends Of The Sun And Moon*, 1926.
* *The Romance Of Comets*, 1926.
* *The Romance Of The Sun*, 1927.
* *The Romance Of The Moon*, 1928.
* *The Romance Of The Planets*, 1929.
* *Wonders Of The Sky*, 1931.
* *Our Stars Month By Month*, 1937
* M. Proctor and A. C. D. Crommelin, *Comets*, 1937.
* *Everyman's Astronomy* 1939.
* *Comets, Meteors And Shooting Stars*, 1940.

## Kuckt och

## Literatur
*''An Interesting Career: How the Daughter of an Eminent Father Sustains the Family Fame.'' New York NY Times, September 9, 1894.
*Marilyn Bailey Ogilvie & Joy D. Harvey (eds): Dictionary of Women in Science, Vol. 2.'' Routledge, New York 2000, 1499 S. (M. Proctor: S. 1057). ISBN 9780415920407.
Sonnefuerschung

D**'Sonnefuerschung** beschäftegt sech mat de physikaleschen, cheemeschen an astronomeschen Eegenschafte vun der Sonn. Et ass ee vun de Beräicher an der Wëssenschaft, dee scho wärend der Antiquitéit méi oder manner exakt bedriwwe goufen.

## Allgemenges
Besonnesch Momenter wéi d'Sonnendäischtert hunn och haut nach e bleiwenden Androck op den Observateur a féieren op natierlech Froen zum Wiese vun der Sonn.

Schonn 450 v. Chr. beschreift den Herakleides Pontikos ee Sonnesystem, an deem e puer Planéiten ëm d'Sonn kreesen, d'Sonn awer nees ëm d'Äerd. Gebaier wéi d'Pyramiden an och Stonehenge loossen op fréier Observatioune vun der Sonn an de Stäre schléissen. D'Sonneflecken waren och schonn an der Antiquitéit bekannt, sinn an Europa awer eréischt no der Erfindung vum Teleskop richteg bemierkt ginn.

Fir d'Astrophysik ass d'Sonnefuerschung vun elementarer Bedeitung, huet een dach un hir een typesche Vertrieder vun engem Stär relativ no bei den Aen. Resultater vun der Sonnefuerschung loosse sech op bal all Stären am Universum iwwerdroen. D'Beschäftegung mat der Sonn féiert och zu Fortschrëtter op anere Gebidder vun der Physik, ë.&nbsp;a. der Atom- an Kärphysik, der Magneto-Hydrodynamik an der Plasmaphysik.

Dat speziellt Fuerschungsgebitt vun der Helioseismologie ënnersicht d'Eegeschwengunge vun der Sonn a gewënnt doraus Asiichten iwwer de bannenzegen Opbau vun der Sonn an d'Prozesser, déi an him oflafen.

## Material
D'Sonnefuerschung benotzt vill Instrumenter, déi och un d'Observatiounsbedingungen (z.&nbsp;B. déi enorm Stralungsintensitéit) ugepasst sinn.
* Teleskopen a Refrakteren
* Spektroheliograph
* Lyotfilter
* Radioteleskop
* Sonnesatelliten

## Resultater
Zu de Resultater vun der Sonnefuerschung, kuckt wgl. den Haaptartikel Sonn.

## Praktesche Bedeitung
D'praktesch Bedeitung vun der Sonnefuerschung hänkt mat der Wierkung vun der Sonn op d'Äerd zesummen: 
* Ausnotzung vun der Stralung déi op d'Äerd ukënnt (z.&nbsp;B. an Sonnekollekteren),
* terrestresche Funkverkéier (Stéierungen duerch Sonnenaktivitéit) an
* Stéierunge vum Äerdmagnéitfeld.

## Geschicht
Zu enger Zäittafel vun der Sonnefuerschung, kuckt Zäittafel Sonnefuerschung.

## Literatur
* K. O. Kiepenheuer: *Die Sonne*. Berlin u.a.: Springer Verl. 1982.

## Um Spaweck
*  http://www.raumfahrer.net/astronomie/sonnensystem/sonne.shtml
Charles Joseph Collart (1726-1812)

De **Charles Joseph Collart**, gebuer de 15. Dezember 1726 zu Saint-Hubert, a gestuerwen de 7. Mäerz 1812 zu Fëschbech, war e geléierten Dokter an Industriellen.

Den 1. Oktober 1770 huet hie sech mat der Marie-Françoise de Donnea vu Léck bestuet.

De Charles Jospeh Collart huet 1777 d'Dummeldenger Schmelz opkaaft an ausgebaut. 1782 huet hien eng Géisserei op der *Sauheid* engem Lieu-dit tëscht Angleur an Embourg nieft dem Ourthe-Kanal, bei Léck, g'ierft.

Am Alter vu 77 Joer huet hien 1803 d'Schmelz vu Fëschbech vum Anton Ignaz Baron von Cassal und Bomal, dem leschten Här vu Fëschbech (1777 bis 1795) kaaft, mat all sengen Dependancen, dorënner de Bauerenhaff vu Kéideng, dat sougenannt *[[Kéidenger Schlass]]* an d'Pabeiersfabréck an d'Schmëdd zu Fëschbech, wou haut nach Reschter vun engem vun den éischten Héichiewen zu Lëtzebuerg ze gesi sinn. Zu den Dependancen huet och d'Fëschbecher Schlass gehéiert. D'Schmelze vun Dummeldeng a Fëschbech hu vun do un zesummegeschafft a Réieise vun Dummeldeng ass zu Fëschbech verschafft ginn.

1807 huet de Charles Joseph Collart de Beetebuerger Besëtz vun den Hohenzollern-Hechingen, Ierwe vun den de Zievel, ofkaaft an domat och d'Beetebuerger Schlass.

Den Dr. Collart ass de 7. Mäerz 1812 am Alter vu 85 Joer um Fëschbecher Schlass gestuerwen.

Seng véier Fissen hunn e bedeitend Verméige geierft. Den Hubert Joseph Collart (1773-1822) krut d'Schlass an d'Schmelz vu Fëschbech. De Jean Charles Joseph Collart (1775-1841) krut d'Schmelz an d'Schlass vun Dummeldeng. De Jean-Nicolas Collart (1777-1842) krut d'Schlass vu Schengen an den Auguste Collart (1782-1870) d'Schlass vu Beetebuerg.

De Charles Joseph Collart ass de Grousspapp vum Charles Joseph Collart an de Bridder Charles a Jules Collart.
## Kuckt och
* Collart (Famill)
Charles Joseph Collart (1775-1841)

De **Jean Charles Joseph Collart**, gebuer 1775, a gestuerwen 1841, war en Industriellen aus der Famill Collart zu Lëtzebuerg.

Hien hat vu sengem Papp Charles Joseph Collart 1812 d'Schmelz an d'Schlass vun Dummeldeng geierft.

Hie war mat der Anne-Marie Laval bestuet. Hir Duechter Anne Marie Jos. Fr. Collart (21.12.1827-2.9.1893) huet de 27. Februar 1852 de Léon de la Fontaine, dee spéider Minister gouf, bestuet.
Humain

**Humain** op Wallounesch ***Umin*** ass eng Sektioun vun der belscher Gemeng Marche-en-Famenne an der Provënz Lëtzebuerg.

Bis zu der Belscher Gemengereform vun 1977 war Humain eng eegestänneg Gemeng.

### Geschichtleches

D'Gemeng Humain gouf 1796 gegrënnt an huet deemools zum Departement Sambre-et-Meuse gehéiert. Si huet aus den Uertschaften Humain an Havrenne bestanen.

1839 gouf d'Gemeng un d'Provënz Lëtzebuerg ugeschloss. Bei de Gemengefusioune vun 1977 gouf d'Uertschaft Havrenne an d'Gemeng Rochefort integréiert.

## Astronomie

Eng ronn 1.300 Meter vun der Uertschaft steet e radioastronomeschen Observatoire mat Interferometer fir Sonnenobservatiounen, dee vum Observatoire royal de Belgique bedriwwe gëtt.
Donkelniwwel

Als **Donkelniwwel** oder **Donkelwollek** ginn an der Astronomie grouss Wolleke vun interstellarer Matière bezeechent, déi d'Liicht vun den Objeten déi hannendru leien absorbéieren. Se sinn ze gesinn, wa se Hannergrondstären ofdonkelen oder ganz ausblenden, wéi zum Beispill de Kuelesak, oder wa se Deeler vun Emissiouns- oder Reflexiounsniwwele verdecken, wéi zum Beispill de Päerdskappniwwel.

D'Form vun Donkelniwwelen ass ganz onreegelméisseg, ouni kloer definéiert Grenzen, a mat heiansdo verwéckelter Gestalt. Déi gréisst Donkelwolleke si mat bloussem A als donkel Flecke géint den hellen Hannergrond vun der Mëllechstrooss ze gesinn. 
De Waasserstoff kënnt an onduerchsiichtegen Niwwelen a Form vu Molekülle vir. De gréissten Niwwel vun deem Typ, sougenannt *Risemoleküllniwwelen* (*giant molecular clouds, GMC*), hunn déi milliounefach Mass vun eiser Sonn. Si maachen e groussen Deel vun der Mass am interstellare Medium aus, si bis zu 150 Liichtjoer grouss, an hunn eng duerchschnëttlech Dicht vun 100 bis 300 Molekülle pro cm³ souwéi eng bannenzeg Temperatur vun nëmme 7 bis 15&nbsp;K.

Moleküllniwwele bestinn haaptsächlech aus Gas a Stëbs, kënnen awer och eng grouss Zuel vu Stären aschléissen. D'Niwwelzentre sinn am visuelle Liicht net ze gesinn, kënnen awer duerch Mikrowellestralung vun hire Molekülle festgestallt ginn. Déi Aart vu Stralung gëtt net vum Stëbs absorbéiert a kann aus dem Niwwel austrieden. D'Niwwelmaterial weist Verdichtungsgebidder vu verschiddene Gréissten un, vu Stäremasse bis zu Liichtjoer groussen Objeten. D'Niwwelen hunn ee bannenzegt Magnéitfeld, dat géint hir Eegegravitatioun wierkt.

Et gëtt ugeholl, datt am Kär vun den Donkelniwwele mat enger héijer Dicht, de sougenannte Globulen, Stären entstinn.

GMCë spillen eng wichteg Roll an der Dynamik vun der Galaxie: Wann e Stär no laanscht en Niwwel zitt, suergt hir Unzéiungskraaft fir eng Perturbatioun vu sengem Orbit. No e puer Rendez-vouse vun där Aart huet e Stär vu mëttlerem Alter signifikant Vitesskomponenten a verschiddene Richtungen, amplaz vun engem bal kreesfërmegen Orbit vun engem nei entstanene Stär (jonk Stären hunn de selwechten Orbit wéi d'GMCen, an deene si entstane sinn). Dat verschaaft den Astronomen e weidert Instrument fir d'Altersbestëmmung vu Stären an hëlleft, déi observéiert Déckt vun der galaktescher Scheif z'erklären.

D'Natur vun den Donkelniwwele gouf vum Astronom Edward Emerson Barnard entdeckt. An deem no him genannte Barnard-Katalog sinn iwwer 300 Donkelniwwele verzeechent. Sou huet beispillsweis de bekannte Päerdskappniwwel d'Katalognummer B&nbsp;33.

## Kuckt och
* Himmelskierper
* Globulen

## Um Spaweck
Jean-Philippe de Chéseaux

De **Jean-Philippe Loys de Chéseaux**, gebuer de 4. Mee 1718 zu Lausanne, a gestuerwen den 30. November 1751 zu Paräis, war e Schwäizer Astronom.

Bekannt gouf de Chéseaux duerch seng Entdeckung vum Grousse Koméit vu 1744, den 13. Dezember 1743. Well him awer den Dirk Klinkenberg ëm e puer Deeg ze virkomm war (den 9. Dezember 1743), gouf de Koméit du Koméit Klinkenberg genannt.

Am Joer 1746 huet hien eng Lëscht vun 21 Niwwele verfaasst, déi hien op d'Académie des sciences zu Paräis geschéckt huet, wou si zwar virgelies, awer net publizéiert goufen. De Guillaume Le Gentil notéiert dat fir sech privat am Joer 1759. Eréischt 1892 gouf d'Lëscht vum Guillaume Bigourdan publizéiert.

Onofhängeg vum Heinrich Wilhelm Olbers gouf scho vum Chéseaux de Paradoxon vum Olbers beschriwwen, eng Erklärung, firwat den Himmel nuets donkel ass.

## Kuckt och

## Um Spaweck
*  Geschicht vum Schlass Chéseaux an dem Jean Philippe Loys de Chéseaux
*  Chéseaux's Lëscht vun Astronomesch Objeten
*  Chéseaux beim Wolfgang Steinicke
Globulen

**Globule** sinn an der Astronomie raimlech enk begrenzte Stëbs- a Gaswolleken, déi meeschtens a Stäregebuertsgebidder ze fanne sinn. Globule weise sech als donkel Flecke virum Hannergrond vun engem Emissiounsniwwel oder virum Hannergrond vu Stären. Si goufe vum Bart Bok 1947 als ee Fréistadium vun der Stäregenesis virgeschloen a gi geleeëntlech och no him als **Bok-Globulen** bezeechent. Héichopléisend Observatiounen, zum Beispill duerch den Hubble-Weltraumteleskop ënnermaueren déi Meenung. Am Globulkär verdichte sech eenzele Beräicher ëmmer weider, bis si genuch Mass fir eng Kärfusioun ugesammelt hunn.

## Kuckt och
* Donkelniwwel,
* Protostär

## Um Spaweck
*  Press Release vun der ESO zu de Globule
*  Press Release vun der NASA iwwer Thackerays Globulen, inkl. Link op e Wëssenschaftsartikel
Joel Stebbins

De **Joel Stebbins**, gebuer den 30. Juli 1878 zu Omaha/Nebraska, a gestuerwen de 16. Mäerz 1966 zu Palo Alto/Kalifornien, war en US-amerikaneschen Astronom.

De Stebbins gëllt als ee vun de Pionéier photoelektrescher Photometrie an der Astronomie. Säin Doktertitel vun de Wëssenschaften (Ph.D.) krut hie vun der University of California. Vun 1903 bis 1922 war hien Direkter vum Observatoire vun der University of Illinois a vun 1922 bis 1948 Direkter vum Washburn-Observatoire vun der University of Wisconsin. Nodeem hien emeritéiert war, huet hie weider um Lick-Observatoire bis 1958 gefuerscht.

Dem Stebbins a senger Zesummenaarbecht mat dem Albert Whitford ass de Verdéngscht zouzeschreiwen, d'photoelektresch Photometrie aus einfachen Ufäng an de fréien 1900er Joren zu enger ausgeräifter Technik an de 50er Joren z'entwéckelen. D'Fotografie gouf duerch hien zu der wichtegster Method vun der Photometrie. De Stebbins huet déi nei Technik ausgenotzt, fir interstellar Niwwele souwéi Faarwe vu Galaxien a verännerlech Stären z'ënnersichen.

## Éierungen

* 1913 Rumford-Präis vun der Amerikanescher Akademie fir Konscht a Wëssenschaft
* 1915 Henry Draper Medal vun der National Academy of Sciences
* 1941 Bruce Medal
* 1950 Goldmedail vun der Royal Astronomical Society
* 1956 Henry Norris Russell Lectureship vun der amerikanescher astronomescher Vereenegung.

E Moundkrater an den Asteroid 2300 Stebbins droe säin Numm.

## Kuckt och
Himmelsglobus

Een **Himmelsglobus** ass eng Duerstellung vum Stärenhimmel op enger Kugel. Hie weist d'Lag vun de Stären an de Stärebiller an onverzerrter Lag, awer als Spigelbild, well den Observateur vu baussen op de Globus kuckt.

Zwéi bis dräi Virdeeler vun Himmelsgloben ware fir hir fréi Bedeitung entscheedend:
# keng Verzerrung, wann de Globus genee genuch verschafft ass,
# déi séier a sécher Benotzbarkeet als analoogt Recheninstrument,
# besonnesch wann en Äerdglobus vun der selwechter Dimensioun disponibel war.

D'Äerd- an Himmelsglobe sinn an der Antiquitéit opkomm – de Claudius Ptolemäus hat schonn zu senger Zäit eng Uweisung dovu geschriwwen – an hu sech am Spéitmëttelalter a wäite Beräicher duerchgesat. Spéider gouf och op hir kënschtleresch Ausféierung Wäert geluecht, a vill Haffastronomen hu fir hir Cliente Spezialglobe gemaach. Verschiddener dovu si mat Undriff a Form vun engem Tellurium versi ginn, z.&nbsp;B. ee geneeë gebaut Duebelexemplar vum Peter Anich aus dem 18.Joerhonnert. E berüümt Exemplar aus der Entdeckungszäit gouf vum Martin Behaim 1492 gebaut – op Grondlag vun enger Äerdkaart vum Paolo Toscanelli. Eenzegaarteg ass d'Kombinatioun vun Äerd- an Himmelsglobe bei dem St. Galler Globus aus dem 16. Joerhonnert, deen haut am Schwäizer Landesmuseum steet. Déi gréisst Globesammlung vun Europa huet déi Éisträichesch Nationalbiblioték.

Am Handel gëtt et nieft de Globe vum Stärenhimmel a vun der Äerd, och Globe vum Äerdmound, dem Mars an der Venus.

De Gottorfer Riseglobus stellt baussen d'Weltkugel duer, an a sengem bannenzegen Deel huet hien e Planetarium, dat de Stärenhimmel an de Sonnelaf mat senge Beweegunge sou weist, wéi si vun der Äerd aus ze gesi sinn.

## Um Spaweck
*  Den Himmelsglobus deen de Ferdinand Verbiest ëm 1673 fir de chineesesche Keeser gemaach huet.

## Kuckt och
Tsunami

En **Tsunami**, op Japanesch 津波 „Hafewell“, aus 津 *tsu* „Hafen“ an 波 *nami* „Well“, ass eng Serie vu Welle mat extreem grousse Volumen, déi sech extreem séier fortbeweegen.

## Wéi Tsunamien entstinn
Äerdbiewen, Vulkanausbréch an aner Ënnerwaaserexplosiounen, Äerdrutscher an Asteroidenaschléi kënnen een Tsunami ausléisen. Tsunamien entstinn zu 79 % am Pazifik.

Um oppene Mier mierkt ee bal näischt vun den Tsunamien, mä a Küstegéigende kënne se katastrophale Schued uriichten a ganz Küsten zerstéieren.

De Begreff "Tsunami" kënnt aus dem Japaneschen a gouf vun de Fëscher gebraucht, déi vum Fëschfang nees heem koumen an am Hafen alles verwüst virfonnt hunn, obwuel si um Mier näischt an Uecht geholl haten. Dat läit dorun, datt Japan eng "Tiefseesteilküst" huet, wouduerch sech Risewellen eréischt kuerz virun der Küst bilden, a sou iwwer d'Hafemauer schloen, wou se d'Schëffer versenkt hunn.

Nëmmen 1 % vun den Äerdbiewe vun 1860 bis 1948 hu miessbar Tsunamien ausgeléist, mä well sech déi liicht Äerderschütterungen iwwer d'Waasser ausbreede kënnen, maache se méi e grousse Schued wéi bei gläichstaarke Biewen u Land.

## Ausbreedung
Tsunamien ënnerscheede sech fundamental vu Wellen, déi duerch Stierm entstinn, well bei deene kann d'Waasser zwar bis zu 30 Meter héich opgeworf ginn, mä déi méi déif Waasserschichte bleiwen dobäi onbeweegt. Bei engem Tsunami dogéint beweegt sech de ganze Waasservolume, also déi ganz Waassersail vum Mieresgrond bis un d'Uerwerfläch.

## Vitess
D'Vitess vun engem Tsunami hänkt ëmmer vun der Déift vum Mier of: wat d'Mier méi déif ass, wat den Tsunami méi séier, wat et méi flaach ass, wat e méi lues ass. D'Ausbreedungsvitess ass an Ozeanen (bei enger Waasserdéift vun zirka 5000 m) ëm déi 800&nbsp;km/h. Dat ass sou séier wéi e Fliger. Tsunamie kënne bannent e puer Stonne duerch ganz Ozeane goen a sech bis zu 20.000&nbsp;km ausbreeden ouni iergendwéi bemierkt ze ginn. Am Verglach dozou läit bei deene vum Wand erschaafte Wellen d'Vitess bei 8 bis 100&nbsp;km/h. Bei niddreger Waasserdéift, also an der Géigend vun den Küsten, gëtt den Tsunami méi lues. Doduerch hëlt och seng Wellelängt of, wat mat sech bréngt, datt d'Wellenhéicht zouhëlt, an d'Well schliisslech brécht.

## Gefor a Sécherheet
Tsunamie gehéieren zu de geféierlechsten Naturkatastrophe mat deenen d'Mënsche konfrontéiert kënne ginn, well e staarken Tsunami seng destruktiv Energie iwwer Dausende vu Kilometer mat sech féiere kann, souguer alt iwwer de ganzen Äerdball. Wann et keng Fielse laanscht d'Küst ginn, déi schützen, kënne schonn dräi Meter héich Wellen e puer honnert Meter déif an d'Land eragoen. De Schued gëtt nach méi grouss wann d'Waasser erëm offléisst.

## Um Spaweck
Mongolescht Räich

Dat **Mongolescht Räich** war eent vun de gréisste Räicher an der Geschicht.

Et gouf am Joer 1209 vum Dschinghis Khan gegrënnt, deen déi verschidde Stämm vun de Mongole vereenegt huet. Dat grousst mongolescht Räich huet vum 13. bis an d'14. Joerhonnert era bestanen. Am Joer 1227 ass den Dschinghis Khan gestuerwen.

E bësse méi spéit wollt de Kublai Khan dat mongolescht Räich vergréisseren, bis e gemierkt huet, datt China vun der mongolescher Yuan-Dynastie beherrscht gouf. Spéider ass dat grousst Räich dunn a méi kleng Räicher zerfall, déi noeneen zerstéiert goufen.

D'Mongolei vun haut ass bedeitend méi kleng wéi se eemol war. Se läit an Asien, tëscht China a Russland. Hautdesdaags sinn déi meescht Awunner Buddhisten, mä et ass am Gaang z'änneren.

## Um Spaweck
Matt Damon

De **Matthew Paige Damon**, gebuer den 8. Oktober 1970 zu Cambridge am Massachusetts, ass en US-amerikanesche Schauspiller a Philanthrop.

Hien huet den **Academy Award** fir dat bescht Original-Dréibuch fir de Film **Good Will Hunting** gewonnen an hien ass fir de selwechte Film nomineiert ginn. Den Damon huet schonn an vill verschidenne Filmer gespillt wéi zum Beispill, **Saving Private Ryan**, **The Talented Mr. Ripley**, d**'Oceans** an d**'Bourne**-Serien, **Syriana**, **The Good Shepherd** an **The Departed**. Hien huet vill Awards gewonne fir seng Rollen an de Filmer an hien huet e Stär um *[[Hollywood Walk of Fame]]*. De Matt ass ee vun de fënneffanzwanzeg héchstcotéierte Schauspiller vun allen Zäiten. Am Joer, 2007 ass hien zum Sexieste Mann vun der Wëlt vu *People* genannt ginn.

Hien ass bestuet mat der Luciana Bozán Barroso an d'Koppel huet zwee Kanner, d'Isabella an d'Gia.

## Um Spaweck
Taj Mahal

Den **Taj Mahal** ass ee Mausoleum zu Agra an Indien. E gouf vum Mughalesche Keeser Shah Jahan als Erënnerung u seng Fra Mumtaz Mahal baue gelooss.

Den Taj Mahal gëllt als eent vun deene schéinste Beispiller vun der mughalescher Architektur, ee Stil, deen Elementer vu perseschen, osmaneschen, indeschen an islameschen architektonesche Stiler kombinéiert. 1983 gouf den Taj Mahal op d'Unesco-Lëscht vum Weltierwen opgeholl.

Wärend de wäisse Mausoleum aus Marber eng vun den Haaptkomponenten ass, ass den Taj Mahal selwer en integréierte Komplex vu Strukturen. De Bau gouf ëm 1632 ugefaangen an ass ëm 1653 fäerdeg ginn. Dausende vun Handwierker a Kënschtler hunn um Schantje geschafft. De persesche Kënschtler Ustad Ahmad Lahauri gëllt als ee vun den Haaptarchitekte vum Taj Mahal.

## Um Spaweck
* Den Text vun der Justificatioun vum ICOMOS vum 15. Oktober 1982
The Beatles

**The Beatles** war eng Rock- a Popband aus Liverpool, England, déi sech 1960 gebilt huet a praktesch onverännert aus John Lennon, Paul McCartney, George Harrison a Ringo Starr zesummegesat huet.

Dobäi huet sech hiren Ufanksstil op Rock & Roll a Skiffle baséiert, dee vun Tin Pan Alley bis Psychedelic Rock gaangen ass.
Hir Kleeder, hire Stil an hir Aussoen hu si zu Trend-settere gemaach. Nodeem si sech 1970 getrennt hunn, haten alle véier Memberen eng erfollegräich Solocarrière.

The Beatles war eng vun deene kommerziell erfollegräichsten an am meeschte vun der Kritik geluefte Gruppen an der Geschicht vun der moderner Musek. Hir Plackefirma EMI huet geschat, bis 1985 méi wéi eng Milliard Toundréier mat hirer Musek verkaaft ze hunn. Méi wéi 40 verschidde Singles, Albumen an EPe vun hinne waren Nummer Eent an de britteschen Charts, sou vill hat bis ewell soss keen. Och a villen anere Länner hate si en änleche Succès.

### The Beatles a Lëtzebuerg
* Déi alleréischt Kéier, wéi e Beatles-Lidd um Radio gespillt gouf, war de 5. Oktober 1962 *Love Me Do* op Radio Luxembourg 208.
* De Camillo Felgen, deemools Programmdirekter vum däitschsproochegen RTL-Radiosprogramm, huet fir d'Beatles 1964 2 Lidder op Däitsch iwwersat, an déi mat hinnen zu Paräis, wou se opgeholl goufen, ageprouft. Et waren dat *Komm gib mir deine Hand* (*I Want To Hold Your Hand*) an *Sie liebt dich* (*She Loves You*).
* Dem Jhemp Hoscheit säi Roman *[[Aacht Deeg an der Woch]]* (2006), deem seng Handlung zu Lëtzebuerg am Mee 1968 situéiert ass, gëtt e gudden Abléck, wat fir eng wichteg Roll de Beatles hir Musek bei ville jonke Leit vun deemools gespillt huet (Den Titel ass eng Uspillung op d'Lidd *Eight Days a Week*).

## Diskografie (Albumen)
 
* 1963: *Please Please Me*
* 1963: *With the Beatles*
* 1964: *A Hard Day's Night*
* 1964: *Beatles for Sale*
* 1965: *Help!*
* 1965: *Rubber Soul*
* 1966: *Revolver*
* 1967: *[[Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band]]*
* 1967: *Magical Mystery Tour*
* 1968: *The Beatles* 
* 1969: *Yellow Submarine*
* 1969: *Abbey Road*
* 1970: *Let It Be*
* 1973: *1962–1966* 
* 1973: *1967–1970* 
* 1988: *Past Masters* 
* 2000: *1* 

## Kuckt och
* Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band
## Um Spaweck
Empire State Building

Den **Empire State Building** ass en Héichhaus, dat zu New York an der 5th Avenue an West 34th Street ze fannen ass. Bis zum Bau vum World Trade Center war et 40 Joer laang dat welthéchstent Gebai.

Den Empire State Building ass ausserdeem vun der American Society of Civil Engineers zu engem vun de 7 Weltwonner vun der moderner Welt erkläert ginn. D'Gebai gehéiert der Firma W&H Properties.

## Geschicht
Do, wou haut den Empire State Building steet, war am 18. Joerhonnert eng Farm, déi dem John Thomson gehéiert huet.

Den 28. Juli 1945 ass e Bomber an déi nërdlech Säit vum Empire State Building geflunn. De Brand konnt banne 40 Minutte geläscht ginn. 14 Leit sinn dobäi ëm d'Liewe komm. Trotz der Katastroph war den Empire State Building d'Woch drop erëm betribsfäeg.

An der Zäit hunn iwwer 30 Leit sech do d'Liewe geholl.

## Fakten
* ongeféier 55.000 t Stol
* 10 Milliounen Zillen
* ongeféier 760&nbsp;km elektresch Leitungen
* 96&nbsp;km Wasserréier
* 5600&nbsp;km Telefonskabel
* 6379 Fënsteren
* méi wéi 850 Locatairen an iwwer 6000 Büroen
* ronn 715.000 m2 Bürofläch zum Loyer zwëscht 80 an 600 USD/m2
* Totalgewiicht ongeféier 331.000 t (365.000 US-Tons)
* Ongeféier 5660 m3 Sandsteng
* 30.000 m2 Marmerbuedem
* Stroumverbrauch: iwwer 40 Millioune kWh pro Joer
* iwwer 1100 Toiletten
* 73 Lifter a Schächt vun 11&nbsp;km total Längt
* 102 Stäck
* 1860 Träppleker vun der Strooss aus bis op d'Spëzt

## Um Spaweck
Daniel Craig

Den **Daniel Craig**, gebuer den 2. Mäerz 1968 zu Chester an England, ass en brittesche Schauspiller, dee virun allem zanter 2005 fir seng Roll als James Bond an de Filmer mam selwechten Numm bekannt ass.

## Biographie
Dem Daniel Wroughton Craig säi Papp, den Tim Craig war en Aarbechter an der brittescher Handelsmarinn an duerno Besëtzer vum Ring O Bells Café. Seng Mamm, d'Carol Olivia Craig war eng Zeecheprofessesch. 1972 hu seng Eltere sech gescheet a vun do u gouf den Daniel Craig vu senger eelerer Schwëster, Lea, zu Liverpool an duerno zu Hoylake groussgezunn. Den éischten James-Bond-Film, deen hie jee gesinn huet, war "Live and Let Die" mam Roger Moore an huet hie faszinéiert.

## Film
Den Daniel Craig, hat säi Filmdébut an "The Power of One" 1992. Seng Carrière ass weidergaange mat der Tëleesserie "Our Friends in the North" 1996. Hien ass international bekannt ginn nodeem hien Niewerollen am "Lara Croft: Tomb Raider" 2001 an "Road to Perdition" 2002 gespillt huet. Hie gouf nominéiert fir seng Performancen an der Haaptroll vu "Layer Cake" a krut och nach aner Präisser an Nominéierungen.

Am Oktober 2005 gouf den Daniel Craig de sechsten James Bond Duersteller an huet d'Roll bis 2021 gespillt.

## Filmographie (Auswiel)

* 2002: *[[Road to Perdition]]* - Regie: Sam Mendes
* 2006: *[[Casino Royale (Film 2006)|Casino Royale]]* - Regie: Martin Campbell - Haaptacteuren: Eva Green, Mads Mikkelsen, Judi Dench an Giancarlo Giannini. 
* 2008: *[[Quantum of Solace]]* - Regie: Marc Forster - Haaptacteuren: Gemma Arterton, Judi Dench an Giancarlo Giannini. 
* 2012: *[[Skyfall]]* - Regie: Sam Mendes - Haaptacteuren: Javier Bardem, Judi Dench a Ralph Fiennes. 
* 2015: *[[Spectre (Film 2015)|Spectre]]* - Regie: Sam Mendes - Haaptacteuren: Christoph Waltz, Léa Seydoux a Ralph Fiennes.
*2021: *[[No Time to Die]]* - Regie: Cary Joji Fukunaga - Haaptacteuren: Christoph Waltz, Léa Seydoux, Ralph Fiennes.

## Um Spaweck
Sklaverei

An der **Sklaverei** gëtt de Sklav als engem anere Mënsch säin Eegentum ugesinn, wéi eng Saach. De Sklav muss all den Uerdere vu sengem Meeschter follegen, an dat vu senger Gebuert oder vun deem Dag un, wou e gefaangen oder kaaft gouf, bis zu sengem Doud oder bis e verkaaft gëtt oder fräigelooss gëtt. De Sklav kann als Besëtz vun engem anere (fräie) Mënsch kaaft, verkaaft, verschenkt, verierft oder verlount ginn.

Sklaverei konnt ierflech sinn, dat heescht: d'Nokomme vun de Sklave waren automatesch och onfräi.

Ënner Sklaverei versteet een ee "Statut" ënner deem een onfräi ass a stänneg dat maache muss, wat de Besëtzer verlaangt.

Sklaverei war fréier, z.&nbsp;B. an der anticker Welt (am alen Egypten, an de griichesche Stadstaaten, an der réimescher Welt...), an der arabescher Welt oder an den europäesche Kolonien tëscht ~1500 an ~1850, ee wichtege Wirtschaftsfaktor. Haut ass d'Sklaverei zwar iwwerall op der Welt offiziell verbueden, mä an der Praxis gëtt et se nach an enger Rei vun afrikaneschen oder asiatesche Länner.

## Literatur (Auswiel)
* Pierre Branda & Thierry Lentz, *Napoléon, l'esclavage et les colonies*; Paräis (Fayard), 2006. 
* Seymour Drescher, *Abolition: A History of Slavery and Antislavery*, Cambridge (Cambridge University Press), 2009 ISBN 978-0521600859.
* Michel Erpelding, *Le droit international antiesclavagiste des "nations civilisées" (1815-1945)*, Bayonne/Paräis (Institut Universitaire Varenne/LGDJ), 2017 ISBN 978-2-37032-140-4.
* Murray Gordon, *L'esclavage dans le monde arabe, VIIe-XXe siècle*; Paräis (Robert Laffont), 1987; 276 S. (Kaarten).
* Nelly Schmidt, *Victor Schoelcher et l'abolition de l'esclavage*; Paräis (Fayard), 1994.
* Klaus Weber, *Deutschland, der atlantische Sklavenhandel und die Plantagenwirtschaft der Neuen Welt*; in *Journal of Modern European History*, 7 (2009), Heft 1, Ss. 37-67.
* Bartholomäus Grill, *Wir Herrenmenschen. Unser rassistisches Erbe: Eine Reise in die deutsche Kolonialgeschichte*; Siedler Verlag, 2019.

## Um Spaweck
Mumbai

**Mumbai** och nach **Bombay** genannt, ass d'Haaptstaat vum indesche Bundesstaat Maharashtra. 
2001 louch d'Bevëlkerungszuel bei ongeféier 12 Millioune Leit, an 2006 bei ronn 13 Milliounen.

Mumbai ass déi Stad an Indien mat deene meeschte Leit. Zu Mumbai sinn déi meescht Filmstudioen. Den Numm *Bollywood* ass eng Kontraktioun aus "Hollywood"" a "Bombay". Mumbai ass e wichtege Wirtschaftszentrum an huet an der Moyenne en héije Liewensstandard.

## Geographie
Bombay läit op der Westküst vun Indien an am grousse Sanjay Gandhi Nationalpark. D'Waasserversuergung vun der Stad gëtt duerch 6 Séie garantéiert: Vihar, Vaitarna, Upper Vaitarna, Tulsi, Tansa a Powai. D'Séien Tulsi a Vihar treffe sech op der Grenz vum Nationnalpark. De Séi Powai ass bekannt dofir datt d'Waasser verdreckst ass. De Buedem zu Mumbai besteet virun allem aus Sand, well en zimmlech no beim Mier läit an dobäi ass en och fruchtbar.

## Klima

Mumbai läit an der Tropescher Zon an huet e Klima vun 2 Joreszäiten: dréchen a fiicht. D'Dréchenzäit dauert vun November bis Februar, dann ass et mëttelwaarm, méi spéit, vun Dezember bis Januar kann et eppes méi frësch gi wéinst dem westleche Wand. D'Fiichtperiod ass vum Juni bis September.

## Um Spaweck
Tornado

En **Tornado** ass ee geféierleche Loftwierbel, deen a Kontakt mat der Äerduewerfläch kënnt. Den Tornado entsteet doduerch datt waarm a fiicht Loftmassen, op kal an dréche Loft treffen. Dann entsti Waarmloftsailen, déi an d'Luucht stréimen, bis se eng Wiederwollek ginn. An där Wollek geschitt ee Kondensatiounsprozess. Den Tornado, dee schlussendlech entsteet, beweegt sech mat enger Vitess vu 50–60&nbsp;km/h, woubäi bannen am Tornado eng Loftvitess vu bis zu 800&nbsp;km/h ka sinn. Et gëtt net nëmmen Tornadoen um Land, mä och um Waasser.

## Kuckt och

* Tornado vu Péiteng
* Naturkatastrophen zu Lëtzebuerg

## Um Spaweck
Jude Law

Den **Jude Law**, gebuer den 29. Dezember 1972 zu Lewisham (Stad London) ass en englesche Schauspiller, Filmproduzent a Filmregisseur.

Mat 12 Joer huet sech den David Jude Law am *National Youth Music Theater* ageschriwwen. Mat 17 Joer huet hien d'Schoul opginn, fir an enger Fernseeserie matzespillen, mä hien ass awer séier hannescht bei den Theater gaangen.

Hien huet sech vun der Schauspillerin Sadie Frost scheede gelooss an zanter 2005 ass hie mat der Sienna Miller bestuet. D'Bezéiung war awer erëm séier eriwwer, well hien zouginn huet, datt hie friem gaange war. Hien ass Pap vun dräi Kanner. D'Kate Moss ass Giedel vun engem vu senge Meedercher.

## Filmographie
### als Schauspiller (Kino)
* 1994: *Shopping* vum Paul W. S. Anderson
* 1994: *The Crane* vum Phil O'Shea (Kuerzfilm)
* 1996: *I Love You, I Love You Not* vum Billy Hopkins
* 1997: *[[Bent]]* vum Sean Mathias
* 1997: *Wilde* vum Brian Gilbert
* 1997: *[[Gattaca]]* vum Andrew Niccol
* 1997: *[[Midnight in the Garden of Good and Evil]]* vum Clint Eastwood
* 1998: *Music from Another Room* vum Charlie Peters
* 1998: *The Wisdom of Crocodiles* vum Po-Chih Leong
* 1998: *Final Cut* vum Dominic Anciano a Ray Burdis
* 1999: *[[eXistenZ]]* vum David Cronenberg
* 1999: *Presence of Mind* vum Antonio Aloy
* 1999: *[[The Talented Mr. Ripley]]* vum Anthony Minghella
* 2000: *Love, Honour and Obey* vum Dominic Anciano a Ray Burdis
* 2001: *Enemy at the Gates* vum Jean-Jacques Annaud
* 2001: *[[Artificial Intelligence: AI]]* vum Steven Spielberg
* 2002: *[[Road to Perdition]]* vum Sam Mendes
* 2003: *[[Cold Mountain]]* vum Anthony Minghella
* 2004: *I Heart Huckabees* vum David O. Russell
* 2004: *Sky Captain and the World of Tomorrow* vum Kerry Conran
* 2004: *Alfie* vum Charles Shyer
* 2004: *[[Closer]]* vum Mike Nichols
* 2004: *[[The Aviator]]* vum Martin Scorsese
* 2006: *All the King's Men* vum Steven Zaillian
* 2006: *The Holiday* vum Nancy Meyers
* 2006: *Breaking and Entering* vum Anthony Minghella
* 2007: *My Blueberry Nights* vum Wong Kar-Wai
* 2007: *Sleuth* vum Kenneth Branagh
* 2009: *[[Sherlock Holmes (Film 2009)|Sherlock Holmes]]* vum Guy Ritchie
* 2009: *[[The Imaginarium of Doctor Parnassus]]* vum Terry Gilliam
* 2009: *Repo Men* vum Miguel Sapochnik
* 2010: *Rage* vum Sally Potter
* 2010: *[[Contagion]]* vum Steven Soderbergh
* 2010: *360* vum Fernando Meirelles
* 2014: *[[The Grand Budapest Hotel]]* - Regie: Wes Anderson mam Ralph Fiennes a Mathieu Amalric

### als Produzent
* 2004: *Sky Captain and the World of Tomorrow*
* 2007: *Sleuth*

### als Regisseur
* 1999: *Tube Tales* (TV) (Sketch: *A Bird in the Hand*)

## Um Spaweck
Anden

D**'Anden** sinn déi längst Gebiergskette vun der Welt (zirka 7000&nbsp;km). Se zéie sech laanscht d'Westküst vu Südamerika vu Venezuela iwwer Kolumbien, Ecuador, Peru, Bolivien, Argentinien am Chile. Se bestinn aus 2 oder méi parallelen Haaptketten. Am mëttelste Segment a Peru, Bolivien, Nordchile an Nordargentinie leien déi Kette wäit auserneen, se ëmkreesen d'Héichland (Altiplano), wou matzen dran den Titicaca-Séi läit. Den Zentrum vum Inkaräich, Cuzco, läit nërdlech vum Héichland.

Am Süde vum Ecuador sinn d'Ande bis 200&nbsp;km breet; tëscht Arica (Chile) a Santa Cruz de la Sierra (Bolivien) am Oste si s'iwwer 600&nbsp;km breet.

## Bierger
Den héchtse Bierg, den Aconcagua ass 6.962&nbsp;m héich. E läit an Argentinien op der Grenz mam Chile.

### Bekannt Bierger vun den Anden

----

### Vulkaner
D'Anden an d'mëttelamerikanesch Kordilleren hu staark seismesch a vulkanesch Aktivitéiten. Déi héchst Vulkaner vun der Welt sinn do ze fannen: De 6.795&nbsp;m héije Monte Pissis an Argentinien an de 6.864&nbsp;m héijen Ojos del Salad (Argentinien-Chile). Vulkanesch Phenomeener, wéi Solfatar, Geysir a Fumarole si wäit verbreet.

;Bekannt aktiv Vulkaner

----

## Wéi sinn d'Anden entstanen?

D'Ande sinn ongeféier 60 Millioune Joer al.

## Um Spaweck