Diakritescht Zeechen

**Diakritesch Zeechen** (och **Diakritikum**, Pl. **Diakritika**, aus dem Griicheschen διακρίνειν „auserneenhalen“) si kleng Zeechen, déi op oder ënner engem Buschtaf ubruecht sinn, wéi z.&nbsp;B. Punkten, Kreepercher, Strécher oder Kreesser. Si kënnen entweeder d'Betounung uweisen, oder awer d'Aussprooch vun engem Buschtaf änneren, resp. a Kombinatioun mat engem Buschtaf fir e Laut gebraucht ginn, fir deen et keen eegene Buschtaf gëtt.

Hire Gebrauch ka sech vu Sprooch zu Sprooch änneren, z.&nbsp;B. markéiert den Accent aigu a bestëmmte Sproochen e betounte Vokal, woubäi en an aneren d'Qualitéit vun der Aussprooch ännert (vgl. z.&nbsp;B. am Franséischen "regarde" vs. "regardé"). Jee no der Sprooch gi (verschidde) Buschtawe mat diakriteschen Zeechen als eege Buschtawen ugesinn oder och net.

## Lëscht vun den Diakritika (Auswiel)
}
|
| style="font-size: 80%;" |D'Koronis ass en Diakritikum aus der algriichescher Schrëft. Se weist eng Krasis (Zesummenzéie vun engem Vokal oder Diphthong) un a gëtt iwwer de Vokal vum zweeten Deel gesat. D'Koronis gläicht dem Spiritus lenis oder dem Apostroph.
|-
|Kréngel (Kroužek)
| style="font-size: 50%;" |
|Åå Ůů
| style="font-size: 80%;" |Klenge Krees (◌̊) an der Mëtt iwwer engem Buschtaf (net ze verwiesselen mat Grad-Zeeechen (°)). De Kréngel huet jee no Sprooch verschidde Bedeitungen: am Tschecheschen gëtt den **ů** als [] ausgeschwat iwwerdeems am Däneschen, Norwegeschen a Schweedeschen den **Åå** dem Laut [] entsprécht.
|-
|Makron (Queeschstréch)
| style="font-size: 50%;" |
|Āā Ēē Īī N̄n̄ Ōō Ūū Ǖǖ Ȳȳ
| style="font-size: 80%;" |De Makron gëtt ë. a. am Letteschen, Litaueschen, Hawaieschen, Māori an an der laténgescher Transkriptioun vum Japaneschen, Chineeseschen, Arabeschen, Perseschen a südasiatesche Sprooche gebraucht. En huet jee no Sprooch verschidde Bedeitungen.
|-
|Makron (ënnendrënner)
| style="font-size: 50%;" |
|Ṉṉ Ṟṟ
| style="font-size: 80%;" |Horizontale Stréch ënner engem Buschtaf. E gëtt an den europäesche Sproochen net gebraucht, ma just an der Transliteratioun vun enger Rëtsch aussereuropäesche Sproochen.
|-
|Ogonek (Nasalkrop)
| style="font-size: 50%;" |
|Ąą Ęę Įį Ǫǫ Ųų
| style="font-size: 80%;" |Den Ogonek (polnesch fir „klenge Schwanz“) gëtt ë. a. an der polnescher a litauescher Sprooch gebraucht. Am Polnesche gëtt et den **Ąą** an den **Ęę** déi dann als Nasallaut geschwat ginn. D'Litauesch Buschtawe mam Ogonek bedeiten e méi laange Vokal.
|-
|Punkt (driwwer)
| style="font-size: 50%;" |
|Ȧȧ Ḃḃ Ċċ Ḋḋ Ėė Ḟḟ Ġġ Ḣḣ

İ Ṁṁ Ṅṅ Ȯȯ Ṗṗ Ṙṙ Ṡṡ Ṫṫ

Ẇẇ Ẋẋ Ẏẏ Żż
| style="font-size: 80%;" |Den Iwwerpunkt, e Punkt iwwer engem Buschtaf, gëtt als diakritescht Zeechen an den europäesche Sprooche bal net gebraucht, mat Ausnam vum **i** a **j**, bei deenen e meeschtens net als sollechen ugesi gëtt. Et gëtt do dernieft den **Ċċ** a **Ġġ** am Malteeseschen an Ireschen (al Orthografie), **Ėė** am Litaueschen, **İi** am Tierkeschen an **Żż** am Polneschen a Malteeseschen.
|-
|Punkt (ënnendrënner) 
| style="font-size: 50%;" |
|Ạạ Ḅḅ Ḍḍ Ḥḥ Ịị Ḳḳ Ḷḷ Ṃṃ

Ṇṇ Ọọ Ợợ Ṛṛ Ṣṣ Ṭṭ Ụụ Ựự Ṿṿ Ẉẉ Ỵỵ Ẓẓ
| style="font-size: 80%;" |Den Ënnerpunkt ass e Punkt ënnert engem Buschtaf a gëtt als diakritescht Zeechen haaptsächlech an aussereuropäesche Sproochen oder an der Transliteratioun gebraucht. An Europa gëtt den Ënnerpunkt just a verschiddenen Dialekter vum des Asturesche gebraucht.
|-
|Schréistréch
| style="font-size: 50%;" |
|Øø Łł
| style="font-size: 80%;" |De Schréistréch als diakritescht Zeechen bedeit eng besonnesch Aussprooch vun engem Buschtaf. Als Besipill sief den **Øø** am Däneschen an den **Łł** am Polneschen, Sorbeschen an an der latäiniséierter Versioun vum Wäissrusseschen (Łacinka) genannt.
|-
|Spiritus asper
| style="font-size: 50%;" |
|Ἁἁ Ἑἑ Ἡἡ Ἱἱ Ὁὁ Ὑὑ Ὡὡ Ῥῥ
| style="font-size: 80%;" |Der Spiritus asper ass en Diakritikum aus der algriichescher Schrëft. E gëtt gebraucht fir ze weisen, datt de Vokal ageotemt (*aspiréiert*) gëtt; d'Aussprooch ass da wéi mat engem **h** virdrun.
Bei de Minuskele steet de Spiritus asper driwwer, bei de Majuskelen lénks virum Vokal.
|-
|Spiritus lenis
| style="font-size: 50%;" |
|Ἀἀ Ἐἐ Ἠἠ Ἰἰ Ὀὀ Ὠὐ ὠ
| style="font-size: 80%;" |Der Spiritus lenis gëtt et an der algriichescher Schrëft a bedeit, datt e Vokal ouni **h** virdrun ausgeschwat gëtt. Bei de Minuskele steet de Spiritus lenis driwwer, bei de Majuskele lénks virum Vokal.
|-
|Tild
| style="font-size: 50%;" |
|Ãã Ĩĩ Ññ Õõ
| style="font-size: 80%;" |D'Tild ass en diakritescht Zeechen iwwer engem Buschtaf. Am Portugisesche gëtt d'Tild iwwer de Vokaler **Aa** an **Oo** gebraucht, fir unzeweisen, datt déi nasaléiert (duerch d'Nues) ausgeschwat ginn (**Ãã** **Õõ**). Am Spuenesche gëtt den **Ññ** gebraucht fir unzeweisen, datt dee wéi [ɲ] ausgeschwat gëtt.
|-
|Tild (ënnendrënner)
| style="font-size: 50%;" |
|
| style="font-size: 80%;" |D'Tild ënnendrënner gëtt am Internationale Phoneeteschen Alphabet (IPA) gebraucht.
|-
|Treema
| style="font-size: 50%;" |
|Ää Ëë Ïï Öö Üü Ÿÿ
| style="font-size: 80%;" |Den Treema ass en horizontalen Doppelpunkt iwwer engem Buschtaf a weist a verschiddene Sproochen un, datt Vokaler getrennt ausgeschwat ginn (z.&nbsp;B. am Griicheschen, Franséischen oder Hollänneschen oder Lëtzebuergeschen) (Beispiller: *fr*: No**ë**l, *lb*: lee**ë**n). ë.&nbsp;a. am Däitschen, Schweedeschen an am Tierkesche weist den Treema en eegene Laut un (Ëmlaut): *de*: Äste, über, Vögel; *tr*: kültür, döner).
|-
|Treema (ënnendrënner)
| style="font-size: 50%;" |
|Ṳṳ
| style="font-size: 80%;" |Den **Uu** mat engem Treema ënnendrënner (**Ṳṳ**) gëtt an der Transkriptioun vu Min Dong, enger chineesescher Sprooch gebraucht. Fir datt nach diakritesch Zeeche fir d'Markéiere vum Toun kënne gesat ginn, ass den Treema drënner.
|}

## Am Lëtzebuergeschen
Am Lëtzebuergesche sinn am Prinzip just den Accent aigu an den Treema gebräichlech. Ausname si Wierder aus dem Franséischen, déi *tel-quel* iwwerholl ginn; déi kënnen dann no de Reegele vun der franséischer Orthographie och en Accent grave, Accent circonflexe oder eng Cédille hunn (e *Garçon*, e *Saumon-fumés-Schnittchen*, e *Ministère*).

Den Accent aigu ass do, fir d'Diphtongen /**ei**/ an /**éi**/ z'ënnerscheeden (leien, léien), oder d'Tounqualitéit vum kuerzen /**e**/ ze verdäitlechen (vgl. *Dreck* vs. *dréck(en)*).

Den Treema fënnt een um /**ë**/ (*Lëschtestëmm*) an /**ä**/ (*Gärfässer*), seelen och um /**ö**/ (*blöd*). 
* Um /**ë**/ huet en d'Roll, e betounte Schwa-toun [ə] ze markéieren (*Rëmeleng*). Ausserdeem déngt en dozou, bei dräi /**e**/ hannereneen unzeweisen, wéi déi zwou Silben auszeschwätze sinn (*Eeër, leeën, gëeent, zweeeeëg*).
* Den /**ä**/ kënnt an den Diphtongen /**äi**/ an /**äe**/ zum Asaz (*bläien, Äis, bläeren, Äerd*). Ausserdeem gëtt domat, wéi am Däitschen, den A-Ëmlaut erëmginn (*Apel - Äppel*).

## Literatur

* 

## Um Spaweck

*