open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Space Interferometry Mission

D**'Space Interferometry Mission**, bekannt och als **SIM PlanetQuest**, war e geplangte Weltraumteleskop. Eent vun den Haaptziler war d'Sich no äerdgrousse Planéite baussenzeg vun eisem Sonnesystem, déi ëm aner Stäre kreesen (Exoplanéiten). Mam Projet gouf am Joer 2010 opgehalen.

## Beschreiwung
De Projet gouf an Zesummenaarbecht mam der Northrop Grumman, vun der U.S. NASA ausgefouert a vum Jet Propulsion Laboratory vun der NASA zu Pasadena geleet. D'Verträg fir den SIM PlanetQuest goufen 1998, fir am Ganzen 200&nbsp;Milliounen US-Dollar, zouerkannt. D'Aarbecht um SIM-Projet huet verlaangt, datt d'Wëssenschaftler an d'Ingenieuren aacht speziell nei Technologiemeilesteng erreeche sollten. Déi Meilesteng goufen am November 2006 erreecht.

Ufanks war geplangt, datt de SIM PlanetQuest 2005 u Bord vun engem Evolved Expendable Launch Vehicle (EELV) starte soll. Duerch stänneg Budgetkierzunge gouf de Starttermin fënnefmol verréckelt. D'NASA hat e virleefege Starttermin fir d'Joer 2015 virgesinn. Schonn am Februar 2007 goufen en ettlech Ingenieure vum SIM-Programm an aner Beräicher a Projete versat.

Am Dezember 2007 hat de Kongress d'NASA ugewisen, d'Missioun vun der Plangphas zu der Entwécklungsphas virunzedreiwen. Am Joer 2010 gouf mam Projet opgehalen.

D'Raumgefier sollt optesch Interferometrie fir verschidde wëssenschaftlech Ziler asetzen. Bei der Technik vun der Interferometrie gëtt d'Liicht duerch multiple Teleskopspigele gesammelt (an dësem Fall zwéi Spigelen am Ofstand vu sechs Meter), wéi wa s'e grousse Spigel wieren. Op déi Aart a Weis léisst sech eng gutt Wénkelopléisung ausnotzen, ouni een entspriechend groussen an deiere Spigel ze benotzen. Zousätzlech zu der Sich no Exoplanéite sollt de SIM den Astronomen hëllefen, eng Kaart vun der Mëllechstrooss ze maachen. Aner wichteg Aufgaben waren d'Sammlung vun Daten, déi hëllefe sollten, d'stellar Masse vu verschiddene Stärentyppen z'ermëttelen. Déi sollte bei der Bestëmmung vun der raimlecher Verdeelung vun der Donkler Matière am Universum hëllefen.

## Kuckt och

* COROT
* Darwin (ESA)
* Hubble-Weltraumteleskop
* James Webb Space Telescope
* Keck-Observatoire
* Kepler Missioun
* Palomar-Observatoire
* Spitzer-Weltraumteleskop
* Terrestrial Planet Finder

## Um Spaweck

*  NASA: SIM PlanetQuest Mission Profile
Enemy (Film 2013)

**Enemy** ass e kanadesch-spuenesche Film vum Denis Villeneuve aus dem Joer 2013 nom Roman *The Double* vum José Saramago.

## Ëm wat geet et am Film?
De Geschichtsprofesser Adam Bell fënnt säi Liewen zimmlech monoton. Am Dag hält hie seng Stonnen an der Schoul an duerno trëfft hie sech da mat senger Frëndin Mary. An engem Film, deen a senger Stad Toronto spillt, gesäit hien an enger Nieweroll e Schauspiller dee geneesou ausgesäit wéi hien. Hie mécht sech op d'Sich no sengem Doppelgänger…

## Um Spaweck
* De Film op sight-sound-magazine
* De Film op der IMDb
Jupiter analog

**Jupiter analoger** sinn Exoplanéite mat enger Mass an der Gréisst vum Jupiter an déi wéinst hirer Ëmlafdauer a Bunnexzentrizitéit op änleche Bunne lafe wéi de Jupiter. Stäresystemer mat Jupiter analoge gëllen als potentiell Heemer vun äerdänleche Planéiten op äerdänleche Bunnen no bei der Äislinn.

## Definitioun
Jupiter analoger ginn als Gasplanéite mat enger Ëmlafdauer vu méi wéi 8 Joer definéiert. D'Jupiter analoger sollten eng Mass tëscht dem 0,1-fachen an dem 12-fache vum Jupiter hunn (méi schwéier Himmelskierper si Brong Zwergen) an eng méi kleng Bunnexzentrizitéit vun e < 0,2 hunn, wouduerch d'Ëmlafbunne vun de bannenzege Planéiten net gestéiert ginn. Amplaz vum Begrëff *Jupiter analog* gëtt och *Jupiter-Saturn analog* benotzt.

## Observatiounstechnik
Wéinst hirer joerzéngtelaanger Ëmlafbunn huet d'Transitmethod keen Erfolleg bei der Sich no Exoplanéiten. Dofir missten en ettlech Zentralstärebedeckunge vum Planéit observéiert ginn, woubäi d'Wahrscheinlechkeet vun enger Bedeckung mat der Längt vun der Bunnachs staark ofhëlt. Dofir gëtt no Jupiter-analoge mat der Radialvitessmethod a mat direkte Fotoen am Infrarout gesicht. Infraroutobservatioune si besonnesch erfollegverspriechend fir jonk Stären, well d'Planéiten e puer Millioune Joer no hirer Genesis grouss Deeler vun hirer bei der Kontraktioun generéierter thermescher Energie nach net ofgestraalt hunn. Wéinst dem Duerchmiesser vun der Bunnenachs erreechen d'Amplitude vun de Radialvitessännerungen nëmme Wäerter ëm déi 10&nbsp;m/s a kënne liicht mat magnéiteschen Zyklen op den Zentralstäre verwiesselt ginn. Mat Microlensing kënne Gasplanéiten zwar nogewisen, awer net op hirer Bunn verfollegt ginn.

## Bedeitung
Planéite mat Jupitermass, déi a ganz enke Bunnen ëm hiren Zentralstär kreese si schonn als Hot Jupiter a grousser Zuel fonnt ginn. Déi Exoplanéiten hu sech awer warscheinlech net op hirer aktueller Plaz gebilt, mä si vun hirer Genesisplaz am baussenzege Planéitesystem an de bannenzege Planéitesystem gewandert. Bei der Migratioun hu si all äerdänlech bannenzeg Planéiten aus hirer Bunn gedréckt. Dofir gëlle Planéitesystemer mat Jupiter analogen als Plaze mat potentiell bewunnbaren äerdänleche Planéiten, déi bis elo nach schwéier nozeweise sinn. D'Sich no Jupiter analoge soll erginn, wéi typesch eis eegent Sonnesystem mat dem solare Planéitesystem an der Mëllechstrooss ass.
 
## Kandidate fir Jupiter analoger
* HD150706b
* HD222155b
* HD24040b
* HD39807b

## Kuckt och

* Lëscht vun Exoplanéiten
## Um Spaweck
*  Eng Debatt iwwer Jupiterähnlech Planéiten
Äislinn

D**'Äislinn** respektiv **Schnéilinn** beschreift an enger protoplanetarescher Scheif deen Ofstand zum Protostär, an deem d'Temperatur e Wäert erreecht, an dem Waasseräis aus dem Gas vun der Scheif erauskondenséiert. 

De Radius ass ofhängeg vun der Stralungsintensitéit vum Protostär, der Akkretiounsquot souwéi der Opazitéit an der Dicht an der Scheif. D'Temperatur läit am Beräich vun 145 bis 170 Kelvin an hänkt vum Partialdrock vum Waasserdamp op der Äislinn of. D'Äislinn trennt bei der Planéitegenesis de bannenzege Beräich, an deem Gestengsplanéiten entstinn, vum baussenzege Beräich, an deem Gasplanéiten auskondenséiere kënnen.

Op der anerer Säit vun der Äislinn kënnen och Äismounden entstoen.

## Kuckt och
NGC 1044

Den **NGC 1044** ass eng lënsefërmeg Galaxie vum Hubble-Typ E/S0? pec am Stärebild Cetus. Si läit ronn 295 Millioune Liichtjoer vun eisem Sonnesystem ewech an huet en Duerchmiesser vun zirka 95.000 Liichtjoer. D'Galaxie mécht mam PGC 3.080.165 eng wiesselwierkend Koppel, déi gravitativ zesumme mam NGC 1046 agéiert.

Den Objet gouf de 7. November 1784 vum Wilhelm Herschel entdeckt.

## Kuckt och

## Um Spaweck
*  NASA/IPAC Extragalactic Database
*  SIMBAD Astronomical Database
* SEDS
* http://aladin.u-strasbg.fr/java/alapre.pl?NGC1044
* http://skyview.gsfc.nasa.gov/current/cgi/runquery.pl?Interface=quick&VCOORD=NGC1044&SURVEY=Digitized+Sky+Survey
* Artikel a Biller vum NGC 1044 op wikisky.org
* NGC/IC Projet
Kaschubesch

**Kaschubesch** (*Kaszëbsczi jãzëk*) ass eng slawesch Minoritéitssprooch, déi am Norde vu Pole geschwat gëtt. Bei der Vollekszielung 2011 goufen 13.799 Leit s'als Mammesprooch an 108.140 als Heemsprooch un. A Polen huet si zënter 2005 den offizielle Status vun enger Regionalsprooch.

Zesumme mam Polneschen, mam Schleeseschen a mam ausgestuerwene Polabesche gehéiert d'Kaschubesch zum lechiteschen Aascht vun de westslawesche Sproochen.

## Kaschubescht Alphabet
D'Kaschubescht Alphabet besteet aus 34 Buschtawen:

**A, Ą, Ã, B, C, D, E, É, Ë, F, G, H, I, J, K, L, Ł, M, N, Ń, O, Ò, Ó, Ô, P, R, S, T, U, Ù, W, Y, Z, Ż**

## Um Spaweck
* Kaschubesch Quellen
HIP 11915

Den **HIP 11915** ass e Gielen Zwerg am Stärebild Cetus. Hie läit ronn 186 Liichtjoer vun eiser Sonn ewech. Hien huet bal déi selwecht Mass, Temperatur, a Metallizitéit souwéi e vergläichbaren Alter wéi eis Sonn an ass dofir e sougenannte Sonnenzwilling. 2015 gouf d'Entdeckung vun engem jupitergroussen Exoplanéit ëm dëse Stär publizéiert.

De Stär ass mat enger visueller Hellegkeet vun 8,58&nbsp;mag vill ze liichtschwaach, fir nach mat bloussem A gesinn ze ginn. Hie kann awer scho mat enger gudder Spektiv lokaliséiert ginn.

## Planéitesystem
Den HIP 11915 gehéiert zu enger Rei vu ronn 60 als "Sonnenzwilling" klasséiert Stären, déi zanter 2011 am Kader vun engem Sichprogramm fir Exoplanéiten ëm sou Stäre mam Échelle-Spektrograph HARPS vum Europäesche Südobservatoire (ESO) ënnersicht ginn. En internationaalt Astronomenteam ënner der Leedung vu brasilianesche Wëssenschaftler hunn am Juli 2015 den Noweis vun engem Planéit bekannt ginn, deen ëm den HIP 11915 kreest. D'Entdeckung gouf mat der Radialvitessmethod gemaach.

De Planéit mat der Bezeechnung *HIP 11915 b* huet no der Modellrechnung vum Entdeckerteam eng Mindestmass vu ronn 0,99 Jupitermassen, eng grouss Bunnhallefachs vu ronn 4,8 AE, an eng Ëmlafzäit vu ronn 3830 Deeg. De Planéit ka sou als Jupiterzwilling ugesi ginn, deen eng änlech Mass huet wéi de Jupiter am Sonnesystem a säin Zentralstär op enger änlecher Distanz ëmkreest, wéi de Jupiter d'Sonn.

D'Resultater vun de Radialvitessmiessunge schléissen d'Existenz vun engem weidere Gasris bannenzeg vun engem Ëmlafradius vun 1000 Deeg ëm den HIP 11915 aus, wat d'Méiglechkeet vu méi wäit bannenzeg ëmkreesenden terrestresche Planéiten opléisst. D'Planéitesystem vum HIP 11915 ass no enger Publikatioun vun der ESO *e villverspriechende Kandidat fir e Planéitesystem änlech wéi eist Sonnesystem*.

## Kuckt och

* Lëscht vun Exoplanéiten
Nea Salamis Famagusta

**Nea Salamis Famagusta** (Griichesch: Νέα Σαλαμίνα Αμμοχώστου) ass e Foussballveräin aus der zypriotescher Stad Famagusta. E gouf 1948 gegrënnt. D'Faarwe vum Veräi si rout-wäiss. Zanter der Besetzung vum Norddeel vun der Insel duerch tierkesch Truppen ass de Veräin zu Larnaka doheem. Zur Zäit gëtt de Veräin vum President Giorgos Genagritis geleet. Den Dimitrios Kalaitzidis ass Trainer vun der éischter Ekipp. Nea Salamis spillt am Stadio RAFAEL GROUP Ammóchostos, dee Plaz huet fir 8.000 Spectateuren.

## Sportlech Erfolleger
Nea Salamis ass mat kuerzen Ënnerbriechungen zanter 1955 an der éischter zypriotescher Liga. Déi bescht Plazéierungen hat de Veräin jeeweils mat drëtte Plazen an der Opstigssaison 1955/56, 1965/66, 1992/93 an 1994/95.

1966 huet Nea Salamis d'Finall fir den Zypriotesche Foussballpokal erreecht, huet awer géint d'Mannschaft vun Apollon Limassol verluer. 24 Joer méi spéit stoung de Veräin nees an der Finall. Mat engem 3:2 géint Omonia Nikosia hu se fir d'éischt an der Veräinsgeschicht de Pokal gewonnen. Bei der drëtter Participatioun an der Finall 2001 huet Nea Salamis nees géint Apollon Limassol verluer.

An den europäesche Veräinsconcoursen hat Nea Salamis bis elo wéineg Succès. 1991 ass d'Mannschaft am Europapokal vun de Pokalgewënner ugetrueden, huet awer an der éischter Ronn zweemol kloer géint den FC Aberdeen verluer. 1997 huet de Veräi sech fir den UI-Cup qualifizéiert, ass awer no nëmmen enger Victoire no den éischte Gruppespiller ausgescheet. An der Saison 2000/01 ass Nea Salamis no zwou Victoirë géint den albanesche Veräin KS Vllaznia Shkodra an déi zweet Ronn vun der UI-Coupe komm, ass dann awer géint FK Austria Wien erausgefall.

## Bekannte Spiller
* Ioannis Okkas
* Marco Haber
* Claudiu Răducanu
* Alexander Filimonow

## Um Spaweck
* 
* Websäit vum Veräin
Bradley Cooper

De **Bradley Cooper**, gebuer de 5. Januar 1975 zu Philadelphia a Pennsylvania, ass en US-amerikanesche Schauspiller. Hie war tëscht 2013 an 2015 ee vun de bescht bezuelte Schauspiller op der Welt a war fir den Oscar, de BAFTA an de Golden Globe nominéiert.

Seng Schauspillerkarriär huet 1999 mat enger klenger Nieweroll an der Serie Sex and the City ugefaangen. Weltwäit berüümt ass hien 2009 mam Film *[[Hangover]]* ginn, deen zwou Fortsetzunge krut.

## Um Spaweck
51 Eridani

Den 51 Eridani ass e Stär vun der Spektralklass F a läit am Stärebild Eridanus. Hien ass ronn 96 Liichtjoer vun eis ewech. Seng visuell Hellegkeet ass ronn 5&nbsp;mag a ka bei guddem Wieder nach mat bloussem A observéiert ginn.

Den 51 Eridani gehéirt zu der Beta-Pictoris-Beweegungsgrupp, deen nom Stär Beta Pictoris am Stärebild Pictor genannt ass. D'Memberstäre vun dësem Koup sinn nach relativ jonk an hunn en Alter vun nëmmen zirka 23 Millioune Joer. Am Joer 2015 gouf en Exoplanéit, deen de Stär ëmkreest, entdeckt. Hie gëtt mat 51 Eridani b) bezeechent. Den Exoplanéit gouf duerch direkt Observatioun entdeckt. De Stär, dee mam Herschel-Weltraumteleskop observéiert gouf, gëtt ausserdeem vun enger Brochdeelerchersscheif ëmkreest.

## Kuckt och

* Lëscht vun Exoplanéiten
Uewersorbesch

**Uewersorbesch** (*hornjoserbšćina*) ass eng slawesch Minoritéitssprooch, déi vun zirka zwanzegdausend Leit an der Géigend vun de Stied Bautzen (*Budyšin*), Kamenz (*Kamjenc*) an Hoyerswerda (*Wojerecy*) an der Regioun Oberlausitz an Däitschland geschwat gëtt. Si gehéiert zu de westslawesche Sproochen an ass enk Famill mam Niddersorbeschen.

## Uewersorbescht Alphabet
D'Uewersorbescht Alphabet besteet aus 34 Buschtawen an zwéin Digrammen:

**A, B, C, Č, D, Dź, E, Ě, F, G, H, Ch, I, J, K, Ł, L, M, N, Ń, O, Ó, P, (Q), R, Ř, S, Š, T, Ć, U, (V), W, (X), Y, Z, Ž**

## Um Spaweck
* Dictionnaire Däitsch-Uewersorbesch
Pjotr Wiktorowitsch Buslow

De **Pjotr Wiktorowitsch Buslow** (*Пётр Викторович Буслов*), gebuer den 1. Juni 1976 zu Chabarowsk, ass e russesche Filmregisseur.

## Säi Liewen a Wierk

De Buslow ass zu Wladiwostok opgewuess, duerno huet en um Gerassimow-Institut fir Kinematographie (ВГИК) zu Moskau studéiert. 2003 huet e mat just 700.000 US-Dollar säin Debutfilm *[[Bumer]]* gedréit, dee bis ewell 1,6 Mio. US-Dollar agespillt huet an op e puer russesche Filmfestivallen ausgezeechent gouf. De Buslow ass doranner och als Schauspiller ze gesinn, an der Roll vum Haaptmann vun der Bensinnsstatioun. 2006 huet de Buslow dann d'Fortsetzung *[[Bumer. Film wtoroi]]* (Бумер. Фильм второй) gedréit.

De Buslow war och Regisseur vun der Kaméidisserie *[[Nascha Russia]]* (Наша Russia) a vum Film *[[Wyssozki. Spassibo, tschto jiwoi|Wyssozki - Merci, fir mäi Liewen]]* (Высоцкий. Спасибо, что живой) iwwer den Dichter a Sänger Wladimir Wyssozki.

## Filmographie

### Schauspiller
* 2003 — Bumer (Бумер) — *Haaptmann op der Bensinnsstatioun*
* 2003 — Odisseja 1989 (Одиссея 1989) — *Paschtéit*
* 2005 — Sovi menja Djinn (Зови меня Джинн) — *Djinn*
* 2013 — Studija 17 (Студия 17) — *sech selwer*
* 2018 — Domaschni arest (Домашний арест) — *Pjotr Olegowitsch Tretjakow, Gesandte vum President*
* 2020 — Okajannyje dni (Окаянные дни) (Novell "Delowyje ljudi" / "Деловые люди") — *Denis Olegowitsch Lapin, Déngschtkapitän* 

### Regisseur
* 2003 — Bumer (Бумер)
* 2004 — Antibumer (Антибумер)
* 2006 — Bumer. Film vtoroi (Бумер. Фильм второй)
* 2006 — Nascha Russia (Наша Russia)
* 2009 — Korotkoje samykanije (Novell "Srotschny remont" / "Срочный ремонт")
* 2011 — Wyssozki. Spassibo tschto jiwoi (Высоцкий. Спасибо, что живой)
* 2012 — Nekuda speschit (Некуда спешить) (Novell "Soljari" / "Солярий")
* 2013 — Bliskije (Близкие)
* 2015 — Rodina (Родина)
* 2015 — Tschetyre sesona (Четыре сезона)
* 2017 — Bliskije (Близкие)
* 2018 — Domaschni arest (Домашний арест)
* 2020 — Okajannyje dni (Окаянные дни) (Novell "Delowyje ljudi" / "Деловые люди")

### Drébuchauteur
* 2003 — Bumer (Бумер)
* 2006 — Bumer. Film vtoroi (Бумер. Фильм второй)
* 2013 — Studija 17 (Студия 17)

### Produzent
* 2015 — Rodina (Родина)

## Um Spaweck
* Artikelen iwwer de Buslow op der Säit vun der Zäitschrëft Seance
BMW

**BMW** (Bayerische Motoren Werke AG) ass eng däitsch Autosmark, déi hiert Haaptwierk zu München huet. Et ass d'Haaptmark vun der *BMW Group*, déi och nach Mini a Rolls-Royce besëtzt, an domat zu de 15 gréissten Autosfabrikanten op der Welt zielt.

## Um Spaweck

* BMW Däitschland
Niddersorbesch

**Niddersorbesch** (*dolnoserbšćina*) ass eng Minoritéitssprooch, déi vun zirka véierzéngdausend Leit an der Regioun Niederlausitz an Däitschland geschwat gëtt. Si gehéiert zu de westslawesche Sproochen an ass enk Famill mam Uewersorbeschen.

## Niddersorbescht Alphabet
D'Niddersorbescht Alphabet besteet aus 33 Buschtawen an 1 Digramm:

**A, B, C, Č, Ć, D, E, Ě, F, G, H, Ch, I, J, K, Ł, L, M, N, Ń, O, P, R, Ŕ, S, Š, Ś, T, U, W, Y, Z, Ž, Ź**

## Beispilltext
Eise Papp op Niddersorbesch:
: Wóśce nas, kenž sy na njebju,
: wuswěśone buź Twójo mě;
: pśiź k nam Twójo kralejstwo;
: Twója wóla se stań 
: ako na njebju, tak teke na zemi.
: Wšedny klěb naš daj nam źinsa,
: a wódaj nam naše winy,
: ako my wódawamy swójim winikam.
: A njewjeź nas do spytowanja
: ale wumóž nas wót togo złego,
: Pśeto Twójo jo to kralejstwo a ta móc a ta cesć
: do nimjernosći. Amen.

## Um Spaweck
* http://dolnoserbski.de/
Bürosmaterial

**Bürosmaterial** begräift haaptsächlech den Ekipement, deen op engem Bureau néideg ass fir liicht Bürosaarbechten ze maachen. Heiansdo ginn awer och Computeren an aner gréisser Materialien dozou gezielt.

Beispiller vu Bürosmaterial: Bicer, Blieder, Gummien, Linealer, Lasticker, Bläistëftspëtzer, Classeuren, a.s.w.

## Um Spaweck
Ohio

Den **Ohio** ass e Bundesstaat vun de Vereenegte Staaten am Nordoste vun den USA.

## Geographie
### Situatioun an Topographie
De Bundesstaat Ohio läit am Mëttlere Westen um Erieséi, deen d'Grenz zum Nopeschland Kanada bilt. Am Süde gëtt e vum Ohio-Floss begrenzt, deen dem Bundesstaat den Numm ginn huet an an der Sprooch vun den Irokese "Grousse Floss" bedeit.

### Gréisst Stied

## Kuckt och
* Erieséi

## Um Spaweck

* Offiziell Websäit vum Staat Ohio
Egon Bahr

Den **Egon Karl-Heinz Bahr**, gebuer den 18. Mäerz 1922 zu Treffurt, a gestuerwen den 20. August 2015, war en däitschen SPD-Politiker.

Als enke Vertraute vum Willy Brandt huet en deem seng Kommunikatioun zu West-Berlin tëschent 1960 an 1966 geleet. An deem Joer ass hir Zesummenaarbecht am Büro vum Ausseministère weidergaangen.

1969 ass e mam Brandt an d'Kanzleramt gaangen, a gouf no de Walen 1972 Bundesminister für besondere Aufgaben. Hie war de Virdenker vum Brandt senger Ostpolitik an eng aflossräich Stëmm bei de Verhandlunge vu verschiddenen Traitéë mat der Sowjetunioun, der DDR a Polen, déi als "Politik vun de klenge Schräck" d'Situatioun entspanen an Ost a West nees méi no beienee brénge sollten.

De Bahr huet d'Regierung nom Brandt senger Demissioun am Mee 1974 verlooss, mä ass am Juli vum selwechte Joer als Bundesminister für wirtschaftliche Zusammenarbeit ënner dem Helmut Schmidt zeréck an eng Regierung komm. Hien ass awer mam Schmidt ni richteg waarm ginn. De Bahr huet säi Ministerposten no de Walen 1976 verlooss, fir duerno nach fënnef Joer SPD-Bundesgeschäftsführer a bis 1990 Deputéierten am Bundestag ze sinn.

## Um Spaweck
* Noruff op de Bahr beim SPON
Polabesch

**Polabesch** ass eng ausgestuerwe slawesch Sprooch, déi bis zum 18. Joerhonnert am Territoire vu modernen Däitschland tëschent der Elbe an der Oder geschwat gouf. Zesumme mam Polneschen a mam Kaschubeschen huet d'Polabesch zum lechiteschen Aascht vun de westslawesche Sproochen gehéiert.

## Um Spaweck
Sloweenesch

**Sloweenesch** (*slovenski jezik, slovenščina*) ass déi offiziell Sprooch vu Slowenien an eng vun de 24 offizielle Sprooche vun der Europäescher Unioun. D'Sloweenesch ass och eng offiziell Minoritéitssprooch an Italien, Éisträich an Ungarn. Si gehéiert zu de südslawesche Sproochen a gëtt weltwäit vun zirka 2,5 Millioune Leit als Mammesprooch geschwat. Déi Sprooch huet ganz vill Dialekter (méi wéi 40), ënner anerem d'Prekmuresch (an Ungarn a Slowenien) an d'Resianesch (an Italien).

### Sloweenescht Alphabet
D'Sloweenesch gëtt mat enger modifizéierter Versioun vum Laténgeschen Alphabet geschriwwen:

**A, B, C, Č, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, R, S, Š, T, U, V, Z, Ž**

### Textbeispill
Eise Papp op Sloweenesch:
: Oče naš, ki si v nebesih,
: posvečeno bodi tvoje ime,
: pridi k nam tvoje kraljestvo,
: zgodi se tvoja volja
: kakor v nebesih tako na zemlji.
: Daj nam danes naš vsakdanji kruh
: in odpusti nam naše dolge,
: kakor tudi mi odpuščamo svojim dolžnikom,
: in ne vpelji nas v skušnjavo,
: temveč reši nas hudega.
: Amen.

## Um Spaweck
Truman Henry Safford

Den **Truman Henry Safford**, gebuer de 6. Januar 1836 zu Royalton, a gestuerwen den 13. Juni 1901 zu Newark, war en US-amerikaneschen Astronom.

Den Truman Henry Safford war e mathematescht Wonnerkand. Mat néng Joer hat e Paschtouer hie gefrot fir d'Zuel 365'365'365'365'365'365 mat sech selwer ze multiplizéieren. A manner wéi eng Minutt hat hien déi korrekt Äntwert: 133'491'850'208'566'925'016'658'299'941'583'225. Ongeféier an deem Alter hat hien eng nei Method fir d'Moundopgäng ze berechnen, entwéckelt. Mat senger Method gouf nëmmen nach e Véirel vun der Zäit gebraucht.

Den Truman huet nodeems en am College war Astronomie studéiert. Ufanks huet hien um Harvard-College-Observatoire geschafft, dann um Dearborn Observatoire, bis hie schliisslech zweeten Direkter um Hopkins Observatoire vum Williams College gouf, dem eelsten Observatoire an den USA deen haut nach a Betrib ass. Hie war um Observatoire Direkter bis zu sengem Doud.

## Kuckt och

## Um Spaweck
* Truman Henry Safford beim Wolfgang Steinicke
* Truman Henry Safford beim Courtney Seligman
* Hopkins Observatoire
* Todesanzeige in der New York Times
* Publikatioun vum T.H. Safford am Astrophysics Data System
* Noruff op den T.H. Safford am Astrophysics Data System
Hopkins Observatoire

Den **Hopkins Observatoire** ass en astronomeschen Observatoire, deen am Besëtz vum Williams College zu Williamstown, Massachusetts (USA) ass. Den Albert Hopkins hat den Observatoire am Joer 1838 gebaut, an de College behaapt, datt et den eelsten, neizäitlechen Observatoire an Amerika ass.

Den Albert Hopkins war an England gereest, fir astronomesch Instrumenter unzeschafen. Seng Studenten hunn den Observatoire an de Joren 1836-1838 gebaut. Den Observatoire huet an de Joren 1908 an 1961 d'Plaz gewiesselt an ass haut e Planetarium. D'Gebai vun haut huet ëmmer nach d'Instrumenter vun deemools. Den zweeten Direkter vum Museum, den Truman Henry Safford, war e Wonnerkand an der Mathematik.

Am Joer 1852 hat d'Firma vum Alvan Clark vu Cambridge e 7" Lënserefrakter fir den Observatoire gebaut.

## Kuckt och

## Um Spaweck

*  Hopkins Observatory Clear Sky Clock Forecasts of observing conditions.]
Slawesch Sproochen

D**'Slawesch Sproochen** sinn eng grouss Grupp vu Sproochen, déi an Zentaleuropa, Osteuropa an am russeschen Deel vun Asien geschwat ginn. Si gehéieren zu den indoeuropäesche Sproochen, méi genee zur Grupp vun de Satem-Sproochen. Si bestinn aus dräi Äscht: d'ostslawesch, d'westslawesch an d'südslawesch Grupp. Zesummen hunn d'slawesch Sproochen ëm déi 300 Millioune Spriecher, wouvun nobäi d'Hallschent (zirka 145 Mio.) Russesch als Mammesprooch huet.

Si gi charakteriséiert vun enger syntheetescher Grammaire. Wéi am Lëtzebuergesche gëtt et männlech, weiblech a sächlech Wierder, déi allerdéngs an de meeschte Sproochen a sechs oder siwe Fäll deklinéiert ginn. Ausserdeem hunn d'Substantiver, d'Pronomen an d'Verben an alle moderne slawesche Sproochen d'Eenzuel an d'Méizuel, am Uewer- an Niddersorbeschen an am Sloweenesche gëtt et och eng Zweezuel. Verbe gi konjugéiert an hu souwuel Zäite wéi och Aspekter.

Déi éischt geschriwwe slawesch Sprooch war d'Alslawesch oder Alkiercheslawesch, déi sech spéiderhi weiderentwéckelt huet an d'Kiercheslawesch. Meeschtens ginn dës Sproochen zu de südslawesche Sprooche gerechent.

D'Serbesch an d'ostslawesch a südostslawesch Sprooche gi mam Kyrilleschen Alphabet geschriwwen, d'westslawesch a südwestslawesch Sprooche mam Laténgeschen Alphabet.

## Klassifikatioun

Ausser dësen natierleche Sprooche gëtt et och d'Russenorsk (eng ausgestuerwe russesch-norwegesch Pidginsprooch) an d'Interslawesch (eng panslawesch Plangsprooch, entwéckelt fir d'Kommunikatioun tëschent Slawe vu verschiddenen Nationalitéiten).

## Beispilltext
Universal Deklaratioun vun de Mënscherechter, Artikel 1 (Quell: omniglot.com):

## Um Spaweck
Schiggerisgaass

D**'Schiggerisgaass** (offiziell: *rue du Nord*) ass eng Strooss an der Uewerstad vun der Stad Lëtzebuerg; se verleeft vum Conrotseck (Kräizung Groussgaass mam Krautmaart an der rue du Palais de Justice) a Richtung Norden an dann a Richtung Weste bis op d'Theaterplaz.

## Geschicht
Am 11. Joerhonnert gouf d'Strooss als „Bonneggässelchen“ ernimmt, den Numm "rue du Nord" krut se 1825 well se topographesch gesinn am Norde vum Stadzentrum louch. Well et deemools eng Sakgaass war, gouf se dunn och nach *Kusack* oder *Rue de Kudesach* (ofgeleet vun *cul-de-sac*) genannt. Ëm d'Joer 1890 gouf se du bis op d'Theaterplaz verlängert.

De lëtzebuergeschen Numm deen haut nach deelweis am Gebrauch ass, geet op d'Schiggerisfabréck zeréck, déi den Auguste de Saint-Hubert do bedriwwen huet.

Nodeems den 1. Juni 1920 d'Gemengen Hamm, Hollerech a Rollengergronn mat der Stad Lëtzebuerg fusionéiert hunn, hu misse verschidde Stroossen nei benannt ginn, well et vereenzelt Odonymmen e puermol gouf. Aus der „Rue du Nord“ zu Hamm gouf d'Rue des Peupliers an zu Bouneweg ass d'„Rue du Nord“ a Rue des Trévires ëmgenannt ginn.

## Biller

Luxembourg, rue du Nord.jpg|An der Schiggerisgaass
Conrots-Eck from Rue du Nord Luxembourg City 2012-04.jpg|Vue op de Conrotseck
Fichier:Gilson 2 11rueduNord.jpg|Wandmolerei op Nr.11 vum Jean-Louis Gilson (*Brudder Abraham vun Orval*; ëm 1795.)
File:Publicité Chicorée Saint-Hubert.jpg|Reklamm fir de Schiggeri Saint-Hubert

## Um Spaweck
* D'Schiggerisgaass an *Ons Stad* N° 30, 1991, S.28.
NGC 1042

Den **NGC 1042** ass eng Balkespiralgalaxie am Stärebild Cetus.  Si gouf den 10. November 1885 vum Lewis A. Swift entdeckt.


 Fichier:NGC 1042GALEX.jpg|Foto, opgeholl vum GALEX
 N1042s.jpg|Den NGC 1042, NGC 1047, NGC 1048 an NGC 1052 opgeholl mam 81-cm-Spigelteleskop vum Mount-Lemmon-Observatoire.


## Kuckt och

## Um Spaweck

* NOAO
*  NASA/IPAC Extragalactic Database
*  SIMBAD Astronomical Database
* SEDS
* http://aladin.u-strasbg.fr/java/alapre.pl?NGC1042
* https://web.archive.org/web/20160310025417/http://skyview.gsfc.nasa.gov/current/cgi/runquery.pl?Interface=quick&VCOORD=NGC1042&SURVEY=Digitized+Sky+Survey
* Artikel a Biller vum NGC 1042 op wikisky.org
* NGC/IC Projet
Mazedonesch

**Mazedonesch** (*македонски јазик*) ass déi offiziell Sprooch vun der Republik Nordmazedonien an eng offiziell Minoritéitssprooch an Deeler vun Albanien, vum Kosovo, Serbien a vu Rumänien. Si gehéiert zu de südslawesche Sproochen an ass enk Ënnergrupp mam Bulgareschen. Mazedonesch gëtt vun zirka zwou Millioune Leit als Mammesprooch geschwat.

D'Mazedonesch gëtt mat enger modifizéierter Versioun vum kyrilleschen Alphabet, an och mat enger vum laténgeschen Alphabet geschriwwen.

## Um Spaweck
NGC 1022

Den **NGC 1022** ass eng Balkespiralgalaxie vun der Spektralklass SBa am Stärebild Cetus. D'Galaxie gouf den 10. September 1785 vum britteschen Astronom Wilhelm Herschel entdeckt.

## Kuckt och

## Um Spaweck

*  NASA/IPAC Extragalactic Database
*  SIMBAD Astronomical Database
* SEDS
* http://aladin.u-strasbg.fr/java/alapre.pl?NGC1022
* https://web.archive.org/web/20160310085900/http://skyview.gsfc.nasa.gov/current/cgi/runquery.pl?Interface=quick&VCOORD=NGC1022&SURVEY=Digitized%20Sky%20Survey
* Artikel a Biller vum NGC 1022 op wikisky.org
* NGC/IC Projet
Lyons Groups of Galaxies

De **Lyons Groups of Galaxies** (oder **LGG**) ass en astronomesche Katalog vun noe Galaxiëgruppen, komplett bis erof op eng visuell Hellegkeet m<sub>B0</sub> = 14,0m a Radialvitesse vu manner wéi 5.500 km/s.

## Method
Bei der Opstellung vum Katalog goufen zwou ënnerschiddlech Methode fir d'Gruppenzoustellung benotzt:

Eng Filtermethod, entwéckelt vum Huchra a Geller an eng hierarchesch Method déi fir d'éischt vum R. Brent Tully benotzt gouf. De Katalog ass eng Zesummeféierung vun de Resultater vun den zwou Methoden.

## Ëmfang
Den LGG faasst 485 Gruppen an 3.933 Galaxien.

## Kuckt och

* Abell-Katalog
* New General Catalogue
* Messier-Katalog

## Um Spaweck
* LGG Beschreiwung beim CDS
* vollstänneg LGG-Lëscht beim CDS
* ADS: General study of group membership. II - Zoustellunge vu Galaxiëgruppen
UBV-System

Den **UBV-System**, oder Johnson-System oder Johnson-Morgan-System genannt, ass e breetbandege photometresche System.

D'Buschstawen U, B a V sti fir ultraviolett, blo a visuell Gréissteklassen, déi gemooss ginn, fir e Stär am UBV-System klassifizéieren ze kënnen.

D'Wiel vum bloen Enn vum Spektrum war duerch Aschränkunge vum fotografesche Film bedéngt. De System gouf an den 1950er Jore vun den Astronomen Harold Lester Johnson a William Wilson Morgan agefouert. D'Filtere goufe sou erausgesicht, datt d'Haaptwellelängten den Äntwertfunktioune bei 364&nbsp;nm fir U, 442 nm fir B a 540&nbsp;nm fir V leien. Den Nullpunkt vum B-V- an U-B-Faarfindex gouf fir A0-V-Stären ausgesicht, déi net vum interstellare Rout betraff sinn.

Den UBV-System huet en Nodeel: Déi kuerz Wellelängten, déi den U-Filter begrenzen, gi vill méi duerch d'Äerdatmosphär begrenzt wéi duerch de Filter selwer. Dofir kënne sech déi observéiert Gréissteklassen duerch d'Héicht an duerch d'Zesummesetzung vun der Atmosphär änneren. Trotzdeem goufe vill Stäre mat deem System vermooss, dorënner vill hell Stären.

Den UBV-System gëtt mam **UBVRI**-System vergréissert, an deem nach d'Hellegkeeten R fir d'Hellegkeet bei 7200 Ångström (Rout) an I fir d'Hellegkeet bei 9.000 Ångström (Infrarout) dobäi geholl ginn. Déi véier wichtegst Faarfindexe ginn dann aus de jeeweilegen ugrenzende Wellelängteberäicher geformt: U-B, B-V, V-R an R-I.

## Kuckt och

## Literatur
* Theodor Schmidt-Kaler: *The Physical Parameters of the Stars*. In: K.-H. Hellwege (Hrsg.): *[[Landolt-Börnstein|Landolt-Börnstein-Tabellenwerk Zahlenwerte und Funktionen aus Physik, Chemie, Astronomie, Geophysik und Technik]]*. New Series Band VI, 2b, Springer, Berlin, Heidelberg, New York, 1982, S. 1 ff.
Harold Lester Johnson

Den **Harold Lester Johnson**, gebuer de 17. Abrëll 1921 zu Denver am Colorado, a gestuerwen den 2. Abrëll 1980 zu Mexiko-Stad, war en US-amerikaneschen Astronom. Hien hat Methode fir déi genee Hellegkeetsmiessung vu Stären an aneren Himmelsobjeten entwéckelt.

Den Johnson goung zu Denver an d'Schoul an hat do Mathematik bis zum Ofschloss, am Joer 1942 als Bachelor, studéiert. Wärend dem Zweete Weltkrich hat hien un der Entwécklung vum Radar matgeschafft. Nom Krich huet hien Astronomie op der University of California, Berkeley studéiert an hat schonn 1948 seng Doktoraarbecht iwwer eng elektronesch Apparatur fir d'Vermoosse vu Fotoplacken ofgeschloss. Domat hat eng liewenslaang Beschäftegung mat Methode fir d'geneet Moosse vun der Hellegkeet vun Himmelsobjeten ugefaangen.

1948 huet hien op de Lowell-Observatoire zu Flagstaff gewiesselt, a schonn um Joresenn koum hien als Assistenzprofesser op de Washburn Observatoire vun der University of Wisconsin zu Madison. Vun 1950 bis 1952 war hien Assistenzprofesser um Yerkes-Observatoire vun der University of Chicago, a koum dann zeréck op de Lowell Observatory, wou hie sech ouni Léierverflichtungen an ënner gënschtege klimatesche Bedéngunge mat der Weiderentwécklung vun de photoelektresche Methode vun der Photometrie beschäftege konnt.

1953 hat hien d'UBV-System fir Hellegkeetsmiessung an dräi verschiddene Wellelängteberäicher
ëm 0,365 μm, 0,44 μm, an 0,55 μm agesat, dat sech zum Standard entwéckelt huet. Faarwen-Hellegkeets-Diagrammer am UBV-System goufen e wichtegt Geschier fir d'Ënnersich vun de Stäreneegeschaften a vun den Effete vun der interstellarer Extinktioun.

Wärend senger Zäit als Professer op der University of Texas 1959-1962 an dono op der Universitéit vun Arizona hat hie säi photometrescht System an dat Infrarout weiderentwéckelt, an huet sech mat Spektroskopie vu Stären am Infraroutliicht beschäftegt. An den 1960er Joren hat hie Relatioune mat astronomeschen Instituter a Mexiko opgeholl an hat am Joer 1979 op d'Universidad Nacional Autónoma de México zu Mexiko-Stad gewiesselt. Den Johnson ass 1980 un engem Häerzinfarkt gestuerwen.

## Auszeechnungen
* 1956 Helen-B.-Warner-Präis

## Kuckt och

## Um Spaweck
* Publikatioun vum H.L. Johnson am Astrophysics Data System
* Noruff op den H.L. Johnson am Astrophysics Data System
NGC 931

Den **NGC 931** ass eng Spiralgalaxie vun der Spektralklass Sbc am Stärebild Triangulum um Nërdleche Stärenhimmel.  D'Galaxie gouf de 26. September 1865 vum Heinrich Louis d'Arrest entdeckt.

## Kuckt och

## Um Spaweck

*  NASA/IPAC Extragalactic Database
*  SIMBAD Astronomical Database
* SEDS
* http://aladin.u-strasbg.fr/java/alapre.pl?NGC931
* https://web.archive.org/web/20160310024957/http://skyview.gsfc.nasa.gov/current/cgi/runquery.pl?Interface=quick&VCOORD=NGC931&SURVEY=Digitized+Sky+Survey
* Artikel a Biller vum NGC 931 op wikisky.org
* NGC/IC Projet
Auguste Delaporte

Den **Auguste Delaporte**, gebuer de 4. Abrëll 1892 zu Rueder, a gestuerwen den 29. Oktober 1960 zu Weiler, war e lëtzebuergesche Politiker.

De 24. November 1918 gouf den Auguste Delaporte fir d'éischt als Deputéierten am Kanton Klierf an d'Chamber gewielt.

Bei de Chamberwale vum 26. Oktober 1919 gouf den Auguste Delaporte erëmgewielt an ass bis 1936 Deputéierte bliwwen. Bei de Chamberwale vum 21. Oktober 1945 gouf hien nees als Deputéierte gewielt an ass dat bis 1954 bliwwen.

Säi Papp de François Delaporte war och Deputéierten.

## Gielchen
*
David Todd Wilkinson

Den **David Todd Wilkinson**, gebuer den 13. Mee 1935 zu Hillsdale am Michigan, a gestuerwen de 5. September 2002 zu Princeton am New Jersey, war en US-amerikaneschen Astrophysiker a Kosmolog, deen de kosmesche Mikrowellenhannergrond ënnersicht huet.

Hien huet säi Studium mat engem Doktorat a Physik ënner der Opsiicht vum H. Richard Crane op der Universéit vu Michigan ofgeschloss. Vun 1963 u war hie wëssenschaftleche Mataarbechter a vun 1965 bis zu senger Pensioun am Joer 2002 Professer op der Princeton Universéit.

Hien huet zum Team vum Robert H. Dicke gehéiert, dat op de Viraussoe vum George Gamow a Mataarbechter no enger kosmescher Hannergrondstralung gesicht huet, déi dann awer fir d'éischt vum Arno Penzias a vum Robert Wilson zoufälleg entdeckt gouf. Spéider huet de Wilkinson wiesentlech Bäiträg zu en ettlechen Experimenter fir d'Ënnersich vum kosmesche Mikrowellenhannergrond geleescht, dorënner déi béid NASA-Projete Cosmic Background Explorer a Wilkinson Microwave Anisotropy Probe. De leschte Projet gouf nom Kriibsdoud vum Wilkinson no him zu sengen Éiere genannt.

## Auszeechnungen
* 2001 James-Craig-Watson Medail

## Kuckt och

## Um Spaweck
* Publikatioun vum D.T. Wilkinson am Astrophysics Data System
*  J.C. Mather, L. Page, P.J. Peebles: ''David Todd Wilkinson, 1935-2002.'' Bulletin of the American Astronomical Society, Bd. 35 (2003), Nr. 5, S. 1480–1481 (Noruff)
NGC 7541

Den **NGC 7541** ass eng Spiralgalaxie am Stärebild Pegasus. D'Galaxie gouf am Joer 1785 vum Astronom Wilhelm Herschel mat sengem 18,7&nbsp;Zoll-Spigelteleskop entdeckt a spéider vum Johan Dreyer an den New General Catalogue opgeholl.

## Kuckt och

## Um Spaweck

*  NASA/IPAC Extragalactic Database
*  SIMBAD Astronomical Database
* SEDS
* http://aladin.u-strasbg.fr/java/alapre.pl?NGC7541
* https://web.archive.org/web/20160310010652/http://skyview.gsfc.nasa.gov/current/cgi/runquery.pl?Interface=quick&VCOORD=NGC7541&SURVEY=Digitized+Sky+Survey
* Artikel a Biller vum NGC 7541 op wikisky.org
* NGC/IC Projet
Nova Lacertae 1910

D**'Nova Lacertae 1910** och **DI Lacertae** war eng Nova, déi am Joer 1910 am Stärebild Lacerta opgeliicht hat a vum T. H. E. C. Espin entdeckt gouf. Si krut eng Hellegkeet vu 4,6 mag. Hir Hellegkeet hat a 37 Deeg ëm 3&nbsp;mag ofgeholl. Haut huet si eng Hellegkeet vun nëmmen nach 14&nbsp;mag.

## Koordinaten
* Rektaszensioun: 22h 35m 47s.98
* Deklinatioun: +52° 42' 57".7
Nova Geminorum 1912

Den **DN Geminorum** oder **Nova Geminorum 1912** war eng Nova am Stärebild Gemini, déi den 13. Mäerz 1912 vum Sigurd Enebo am norwegeschen Dombås entdeckt gouf. Si hat eng Hellegkeet vun 3,5 mag erreecht. Hir Hellegkeet hat a 36 Deeg ëm 3&nbsp;mag ofgeholl. Haut huet si nëmmen nach eng Hellegkeet vu 15&nbsp;mag.

## Kuckt och

## Um Spaweck
* Nova 18.1912 Geminorum in: Astronomische Nachrichten, volume 191, p.&nbsp;45 (1912). (SAO/NASA ADS)
* Über das Spektrum der Nova Geminorum nach Aufnahmen am Spektrographen No III in Pulkowo in: Mattdeelunge vum Nikolai-Haaptobservatoire zu Pulkowo; Bd. 5, 2 (1912). (SAO/NASA ADS)
* Über die schwachen Absorptionslinien im Spektrum der Nova Geminorum 2 in: Astronomische Nachrichten, volume 192, p.&nbsp;123 (1912). (SAO/NASA ADS)
* Helligkeitsschätzungen der Nova Geminorum (1912) Nr. 2 und zweier Nachbarsterne in: Astronomische Nachrichten, volume 213, p.&nbsp;395 (1921). (SAO/NASA ADS)
CP Lacertae

D**'CP Lacertae** ass eng Nova, déi am Joer 1936 am Stärebild Lacerta (Eidechs) opgeliicht hat an dobäi eng Hellegkeet vun 2,1 mag erreecht hat. D'Hellegkeet vun der CP Lacertae huet 9 Deeg nom Ausbroch ëm 3&nbsp;mag ofgeholl.

## Koordinaten
* Rektaszensioun: 22 15 40,64
* Deklinatioun: + 55° 36' 58,3"

## Kuckt och
Max Greger

De **Max Greger**, gebuer den 2. Abrëll 1926 zu München, an och do de 15. August 2015 gestuerwen, war en däitsche Bigband-Leeder, Jazzmuseker, Saxophonist an Dirigent.

## Biographie
De Max Greger huet ufanks Akkordeon geléiert, deen e vu sengem Bopa mat 10 Joer geschenkt krut, don huet hie Klarinett a Saxophon um Conservatoire vu München studéiert.

Nom Zweete Weltkrich, wou en an d'Arméi agezu gi war, huet hien als ee vun den éischten Däitschen an amerikaneschen Offizéierskasinoe gespillt a gouf domat e Pionéier vum däitsche Nokrichs-Swing- a Bigbandmilieu. 1948 huet hie säin éischten Ensembel gegrënnt, d*'Max-Greger-Sextett*.

An de Joren dono huet hien domat virun allem fir de Bayerischer Rundfunk an an amerikanesche *Clubs*s gespillt, wou hien ë.&nbsp;a. dem Duke Ellington an d'Ella Fitzgerald getraff huet. Dono koumen déi éischt Laangspill-Placken an Tourméeën duerch Däitschland an de Rescht vun Europa. Als éischt westlech Band zanter 35 Joer ass hien 1959 an der Sowjetunioun opgetrueden.

Vun 1963 bis 1977 war hie fest beim ZDF agestallt, an huet an Emissioune wéi *Vergißmeinnicht*, *Musik ist Trumpf* an *Der große Preis* gespilt. 1970 ass hie mat sengem Orchester, deem eenzegen aus Däitschland, op der Weltausstellung vun Osaka a Japan opgetrueden.

Dono war hie reegelméisseg mat sengem Orchester Invité bei Danzconcoursen an huet eng ganz Rëtsch Placke mat Danzmusek erausbruecht.

1986 huet de Max Greger am ZDF mat enger "Super-Band“ säi 60. Gebuertsdag gefeiert, wou bekannt Kolleege wéi den Hazy Osterwald, de Paul Kuhn, den Hugo Strasser an den James Last opgetruede sinn. Vun 1992 huet hien nach als Gaaschtdirigent bei Optrëtter a Studioproduktioune vun der SWR Big Band gewierkt.

Tëscht 1955 an 1977 huet de Max Greger mat senger Bigband méi wéi 3000 verschidde Stécker op Placken opgeholl. Säi Repertoire goung vu Schlageren iwwer Bigbandmusek bis Jazz.
Leonard Bernstein

De **Leonard Bernstein**, gebuer de 25. August 1918 zu Lawrence am Massachusetts, a gestuerwen de 14. Oktober 1990 zu New York, war en US-amerikanesche Komponist, Dirigent, Pianist a Musekpedagog.

Hie war vun 1958-1969 Musekdirekter vum New York Philharmonic Orchestra a war bis zu sengem Doud reegelméisseg Gaaschtdirigent vun de Wiener Philharmoniker a vum Symphonieorchester des Bayerischen Rundfunks.

Säi bekanntst Wierk dierft d'Musek vum Musical *[[West Side Story]]* sinn. Do dernieft huet hie 4 aner Musicale komponéiert, dorënner *On the Town* a *Candide*; d'Filmmusek vun *[[On the Waterfront]]*, 3 Operen, 3 Symfonien , souwéi och Stécker fir Piano, Kammermusek, *[[Lied]]er*, an nach anerer.

## Literatur
* Enrico Castiglione: *Ein Leben für die Musik. Gespräche mit Leonard Bernstein*. Henschel Verlag (1993) ISBN 978-3-89487-182-6
* Humphrey Burton: *Leonard Bernstein.* Knaus, München 1994, ISBN 3-8135-0217-1.
* Peter Gradenwitz: *Leonard Bernstein: 1918-1990; unendliche Vielfalt eines Musikers.* Atlantis, Zürich 1995, ISBN 3-254-00174-5.
* Joan Peyser: *Leonard Bernstein: die Biographie eines Musikgenies.* Heyne, München 1991, ISBN 3-453-04626-9.
* Meryle Secrest: *Leonard Bernstein: A Life*. Knopf, New York 1994, ISBN 0-679-40731-6.
* Barry Seldes: *Leonard Bernstein: the political life of an American musician* Berkeley, Calif. [u.a.]: Univ. of California Press, 2009, ISBN 978-0-520-25764-1.

## Um Spaweck

* - The Official Leonard Bernstein Site
Orthosie (Mound)

Den **Orthosie** (oder Jupiter XXXV) ass ee vun de klengste bekannte baussenzege Mounde vum Planéit Jupiter.

## Entdeckung
Den Orthosie gouf den 11. Dezember 2001 vun Astronome vum astronomeschen Institut vun der Universitéit vun Hawaii entdeckt. Am Ufank krut de Mound déi virleefeg Bezeechnung S/2001 J 9.

De Mound gouf uschléissend no der Orthosie, enger griichescher Schéinheetsgëttin, genannt.

## Bunndaten
De Mound Orthosie kreest a 622,56 Deeg op enger mëttlerer Distanz vun 20.720.000&nbsp;km ëm de Jupiter. D'Bunn huet eng Exzentrizitéit vun 0,2808. Mat enger Bunneschréi vun 145,9° géint de lokale Laplace-Plang ass d'Bunn retrograd, d.&nbsp;h. de Mound beweegt sech géint d'Rotatiounsrichtung vum Jupiter ëm de Planéit.

Wéinst senge Bunneegenschafte gëtt den Orthosie der Ananke-Grupp, benannt nom Jupitermound Ananke, zougerechent.

## Physikalesch Daten
De Mound Orthosie huet e mëttleren Duerchmiesser vu ronn 2&nbsp;km. Seng Dicht gëtt op 2,6 g/cm³ geschat. Hien ass warscheinlech aus Silikatgestengs opgebaut.
Hien huet eng ganz däischter Uewerfläch an eng Albedo vun 0,04, d.&nbsp;h., nëmme 4 % vum agestraalte Sonneliicht gi reflektéiert. Seng visuell Magnitude ass 23,1m.

## Kuckt och

## Um Spaweck
* MPEC 2002-J54: ''Eleven new Satellites of Jupiter'' 15. Mee 2002 (Entdeckung)
* MPEC 2003-D36: ''S/2001 J 9'' 28. Februar 2003 (Zeréckentdeckung)
Kapteyn b

De **Kapteyn b** ass en Exoplanéit a kreest ëm de Stär vum Kapteyn. Dëse Stär ass e rouden Ënnerzwerg am Stärebild Pictor um südleche Stärenhimmel a läit 13 Liichtjoer vun eiser Sonn ewech.

## Ëmlaf a Mass
De Stär vum Kapteyn, ee vun de sonnennooste Stären, ass nëmme ronn 13 Liichtjoer vun eis ewech. Bis elo goufen zwéin Exoplanéite bei him entdeckt, woubäi de *Kapteyn b* säi Stär a ronn 48 Deeg ëmkreest. De *Kapteyn b* beweegt sech an der habitabler Zon, an där et theoreetesch flësseg Waasser kéint ginn.

## Entdeckung
Mat der Bedeelegung vun der Universitéit Göttingen huet en internationaalt Team de 4. Juni 2014 d'Entdeckung vun zwéi planetare Begleeder de *Kapteyn b* an de *Kapteyn c* bekannt ginn. Den Ansgar Reiners vum Institut für Astrophysik der Universität Göttingen hat zesummefaassend erkläert: „*Den éischte Planéit vum Stär, de Kapteyn b, huet eng Ëmlafperiod vun 48 Deeg a kéint flëssegt Waasser hunn. Hien ass op d'mannst fënnefmol sou schwéier wéi eis Äerd.*“ De Guillem Anglada-Escudé vun der School of Physics and Astronomy vun der Universitéit London, deen d'Studie geleet hat, huet gemengt, datt „*fréier Analysen eng gewësse Variabilitéit gewisen haten*“, woufir d'Fuerscherteam „*no Planéite mat ganz kuerzen Ëmlafzäite gesicht huet.*“ D'Astronomen haten an der Fachzäitschrëft *Monthly Notices of the Royal Astronomical Society* iwwer hire Fond geschriwwen.

D'Team hat d'Date vum HARPS-Spektrometer vum europäesche Südobservatoire (ESO) an dem Las Campanas-Observatoire am Chile souwéi de Keck-Observatoire op Hawaii benotzt, fir mat der Method vun der Radialvitess d'Ënnergrenze fir d'Masse vun de Planéiten ze bestëmmen.

Aktuell sinn nëmmen d'Ëmlafperiod an d'Distanz vun de Planéiten zu hirem Stär bekannt.

## Kuckt och

* Lëscht vun Exoplanéiten

## Um Spaweck
*  Planet Kapteyn b an der Extrasolar Planets Encyclopaedia
*  Kapteyn b am NASA Exoplanéiten Archiv
*  Kapteyn b in the Habitable Exoplanets Catalog op UPR-Arecibo.
Guillaume Apollinaire

De **Guillaume Apollinaire**, gebuer als *Wilhelm Albert Włodzimierz Apolinary Kostrowicki* de 26. August 1880 zu Roum, a gestuerwen den 9. November 1918 zu Paräis, war e franséische Schrëftsteller an Dichter.

Hie war de Jong vun enger Italieenerin an engem polneschen Diplomat (oder éischter der Mamm hirem italieeneschen Amant).
Nodeems en zu Roum an zu Monaco opgewuess ass, an no e puer Reesen doruechter, koum hien op Paräis, wou en Ufanks als *nègre* (Ghostwriter) geschafft huet.Déi Zäit huet hien ugefaangen, Gedichter ze schreiwen. Ausserdeem huet hie Reesreportage an erotesch bis pornographesch Texter publizéiert.

1913 koum d'Gedichtersammlung *Alcools* eraus, eng vun de wéinege Gedichtersammlungen, déi wärend sengem Liewen erauskoumen. 1914 gouf en an d'Arméi agezunn, an 1916 schwéier um Kapp verwonnt. Dono huet hien haaptsächlech Artikele fir Zeitunge geschriwwen. Hien ass am November 1918 un der Spuenescher Gripp gestuerwen a gouf um Kierfecht Père-Lachaise begruewen.

No sengem Doud koum *[[Calligrammes]]* eraus; e Gedichtsband, deem säi Schrëftbild gläichzäiteg verschidde Saache representéiert huet.

Den Apollinaire war bekannt mat Leit wéi dem Pablo Picasso, dem Maurice de Vlaminck, dem Henri Matisse, dem Georges Braque, dem Max Jacob, dem Henri Rousseau oder den Dadaist Tristan Tzara.
Hien huet verschidde Begrëffer vu Konschtgattunge (mat)geprägt wéi "Surrealismus", "Orphismus" a "Kubismus".
 
Hie gouf eng Kéier (fälschlecherweis) verdächtegt, um Déifstal vun der Mona Lisa bedeelegt gewiescht ze sinn.

## Wierk (Auswiel)

**Les Mamelles de Tirésias* (1907; Theaterstéck)
**L' Enchanteur pourrissant* (1909; Erzielungen, illustréiert vum André Derain)
**La Chanson du Mal-Aimé* (1909; Gedichter)
**L' Hérésiarque et Cie* (1910; Erzielungen)
**Le Bestiaire ou Cortège d'Orphée* (1911; Gedichter, illustréiert vum Raoul Dufy) 
**Les Peintres cubistes, méditations esthétiques* (1913; Essay)
**Alcools* (1913; Gedichter)
**Le poète assassiné* (1916; Erzielungen)
**[[Calligrammes]]* (1918; Gedichter)
**Le Flâneur des deux rives* (1918; Gedichter)
**Vitam impendere amori* (1918; Gedichter)
**La Femme assise* (1920; Roman)
**Il y a* (1924; Gedichter) 
**Ombre de mon amour* (1947; Gedichter) 
**Poèmes à Lou* (1955; Gedichter).

## Éierungen
*Mort pour la France
## Um Spaweck
Calligrammes

**Calligrammes**, (Ënnertitel: *poèmes de la paix et de la guerre 1913-1916*), ass e Reccueil vu Gedichter vum franséische Schrëftsteller Guillaume Apollinaire, deen 1918 publizéiert gouf.

An dëser Gedichtersammlung sinn eng ganz Rëtsch Kalligrammer.


Fichier:Guillaume Apollinaire - Calligramme - Cheval.png
Fichier:Guillaume Apollinaire - Calligramme - La Colombe poignardée et le Jet d’eau.png
Fichier:Guillaume Apollinaire - Calligramme - Cœur, couronne et miroir.png
Fichier:Guillaume Apollinaire - Calligramme - L'oiseau et le bouquet.png
Fichier:Guillaume Apollinaire - Calligramme - La Mandoline, l’œillet et le bambou.png
Fichier:Guillaume Apollinaire Voyage.jpg
Fichier:Guillaume Apollinaire - Calligramme - Venu de Dieuze.png
Fichier:Ilpleut.png


## Literatur
*Apollinaire, Guillaume. *Calligrammes*. Préface vum Michel Butor. (Éditions Gallimard, 1995) ISBN 2-07-030008-0