open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bor

**Bor** (Symbol **B**) ass e cheemescht Element mat der Uerdnungszuel 5 am Periodesystem vun den Elementer.

Seng relativ Atommass ass 10,811. Bor mécht geschaten 0.001&nbsp;% vun der Äerdkuuscht aus. Bor tendéiert dozou fir z'oxydéieren an ze hydrolyséieren, wat vill vu senge Komponenten onstabil mécht.

Bor ka mam Isotop 11B och an der MNR Spektroskopie benotzt ginn. Bor huet 3 Valenzelektronen, seng genee Elektronekonfiguratioun ass 1s2, 2s2, 2p1.

De Kovalenteradius ass 0.88Å an d'Elektronegativitéit ass dem Pauling no 2,0.

Dacks gëtt zu Recht drop higewisen, datt Bor eng Elektronelück huet.

Bor ass schwaarz an huet ee metallescht Ausgesinn. De Joseph Louis Gay-Lussac, de Louis Jacques Thénard an de Sir Humphry Davy hu Bor 1808 onofhängeg vunenaner preparéiert.

Besser ass d'Derivat Borax bekannt gewiescht, wat bei den Araber *Tinkal* genannt gouf a bei Schmëlzungsprozesser säi Gebrauch am 16. Joerhonnert fonnt huet. Bor fënnt een als Bestanddeel vu Mineralen a villen Deeler vun der Welt (Toskana, Chile, USA, Bolivien, Peru, Argentinien, Tierkei, Tibet an an Däitschland).

Am Joer 1926 gouf vum däitsche Cheemiker Alfred Stock als éischt Borazin (-BH-NH-)3 entdeckt a studéiert, wat an d'Chimiegeschicht als "Inorganesche Benzene" agaangen ass. Dësen Evenement kann een als Grondstee vun der Bor-Stéckstoff Chimie betruechten.

## Kuckt och
* Borsaier
* Borazin a Steckstoff-Boran

## Um Spaweck
Brom

**Brom** (Symbol **Br**) ass e cheemescht Element mat der Uerdnungszuel 35 am Periodesystem vun den Elementer. Seng relativ Atommass ass 79,904. En ass e net metallescht Element aus der 17. Grupp vum Periodesystem, den Halogeenen.

## Physikalesch Eegenschaften
Brom ass eng ganz volatil Flëssegkeet an nëmmen e bëssen am Waasser léislech.

## Cheemesch Eegenschaften
→ *Kuckt d'Tabell ënne riets*

## Um Spaweck
Kuelestoff

**Kuelestoff** (vum urgermanesche *kul-a-, kul-ō(n)-*,Kuel‘) oder **Karbon** (vum lat. *carbō*,Holzkuel‘, laténgiséiert *Carboneum*) ass e cheemescht Element mam Elementsymbol **C** an der Uerdnungszuel 6. Am Periodesystem steet et an der véierter Haaptgrupp oder Kuelestoffgrupp souwéi an der zweeter Period.

Kuelestoff kënnt an der Natur souwuel a renger Form (Diamant, Graphit) wéi och a cheemesch gebonnener (z.&nbsp;B. Form vu Karbonaten, Kuelenstoffdioxid, Äerdueleg, Äerdgas a Kuele) vir. 

Duerch seng besonnesch Elektronekonfiguratioun (hallefgefëllt L-Schuel) huet de Kuelestoff d'Fäegkeet fir komplex Moleküllen ze bilden an huet vun alle cheemeschen Elementer déi gréisst Diversitéit vu cheemesche Verbindungen. Kuelestoffverbindunge sinn déi molekular Grondlag vun allem ierdesche Liewen. Se ginn traditionell bis op e puer Ausnamen zur organescher Chimie gerechent; déi gëtt och alt als Chimie vum Kuelestoff bezeechent.

Dem Kuelestoff seng relativ Atommass ass 12,0107. De Schmëlzpunkt läit bei 3.550 Grad Celsius an de Kachpunkt bei 4.827 Grad.

## Um Spaweck
Cer

**Cer** (Symbol **Ce**) ass e cheemescht Element mat der Uerdnungszuel 58 am Periodesystem vun den Elementer. Seng relativ Atommass ass 140,116. 

Den Cer zielt zu den Lanthanoiden.

## Um Spaweck
Cäsium

**Cäsium** (der IUPAC no **Caesium**) (Symbol **Cs**) ass e cheemescht Element mat der Uerdnungszuel 55 am Periodesystem vun den Elementer. Seng relativ Atommass ass 132,90545.

## Um Spaweck
Koffer

**Koffer**, vum laténgesche *cuprum*, (Symbol **Cu**), ass e cheemescht Element mat der Uerdnungszuel 29 am Periodesystem vun den Elementer. Seng relativ Atommass ass 63,546.

## Roll a Gebrauch

## Kofferproduktioun
Am Joer 2024 war Chile mat enger Produktioun vu 5,5 Milliounen Tonnen (24&nbsp;% vun der Weltproduktioun) de weltgréisste Kofferproduzent. D'Demokratesch Republik Kongo huet an de leschte Jore staark zougeluecht (14&nbsp;% vun der Weltproduktioun) an de Peru (12&nbsp;%) vun der zweeter op déi drëtt Plaz gedréckt.

## Kuckt och
* Koffergrouf vu Stolzebuerg

## Um Spaweck
Curium

**Curium** (Symbol **Cm**) ass e cheemescht Element mat der Uerdnungszuel 96 am Periodesystem vun den Elementer. Déi relativ Atommass vu sengem stabilsten Isotop ass 247.

## Um Spaweck
Erbium

**Erbium** (Symbol **Er**) ass e cheemescht Element mat der Uerdnungszuel 68 am Periodesystem vun den Elementer. Seng relativ Atommass ass 167,259.

Véier cheemesch Elementer – Yttrium, Terbium, Erbium an Ytterbium – goufen aus dem schwaarze Gadolinit-Mineral isoléiert, deen an der Minière Ytterby an der schweedescher Gemeng Vaxholm ofgebaut gouf; se goufen all no dëser Minière genannt.

## Um Spaweck
Fermium

**Fermium** (Symbol **Fm**) ass e syntheetescht cheemescht Element mat der Uerdnungszuel 100 am Periodesystem vun den Elementer. D'Uerdnungszuel 100 bedeit, datt e Fermium-Atom 100 Protonen an 100 Elektronen a sengem Grondzoustand huet. Déi relativ Atommass vu sengem stabilsten Isotop ass 257.

## Um Spaweck
Helium

**Helium** (Symbol **He**) ass e cheemescht Element mat der Uerdnungszuel 2 am Periodesystem vun den Elementer. Den Helium zielt zu den Eedelgasen.

## Eegenschaften

Dem Helium seng relativ Atommass ass 4,002602. E fänkt u mat kache bei -268,9&nbsp;°C a kann nëmme flësseg gemaach gi bei 26 Bar a -272,1&nbsp;°C. Bei -270,82&nbsp;°C entsteet eng Form déi **Helium 2** genannt gëtt an déi 600-mol besser Hëtzt leet wéi Koffer a Maueren eropleeft. Ons Atmosphär enthält 0,0005 %(vol) He, am Universum ass et nom Waasserstoff dat zweetheefegst Element mat 23 % an der Mass.

## Roll a Verwendung
Den Helium gëtt haaptsächlech als Gas benotzt fir eng kënschtlech Atmosphär ze maachen, déi net mam Rescht vun de Produkter (Gasen, Flëssegkeeten, Festkierper) reagéiere kann.

Dat läit dodrun, datt den Helium eng Orbital 1s2 huet. Déi Orbitéit ass ënner normale Bedingunge komplett a ka keng klassesch kovalent Bindung agoe wéi et bei H2O de Fall ass.

Et ass allerdéngs bekannt datt Helium ënner spezielle Konditioune ka Reaktiounen agoen. Déi éischt vun dëse Reaktiounen ass an de 1950er Jore bei der Sich no Karboanione fonnt ginn, mat engem extreem schwaache Rendement vun 0,06 % CH3He.

Fir déi Moleküll z'erkläre muss een dat klassescht Konzept vun der Koppelbindung an de Molekülle vergiessen, an et sou gesinn, datt CH3+ sou reaktiv ass, datt déi Lacune mat dem Doublet vun der 1s2 vum Helium ka reagéieren.

De Gas gëtt dacks nach anescht benotzt an zwar fir e Loftballon fortfléien ze loossen. Beim Dauchen an an der Medezin gëtt Helium heiansdo benotzt fir den N2 z'ersetzen. Des Weidere gëtt Helium gebraucht fir ofzekillen z.&nbsp;B. an Nuklearreakteren.

## Heliumproduktioun
Helium kënnt duerch de radioaktive Verfall bei ons an d'Atmosphär.

Duerch Ofkillung behält een als lescht Helium a Gasform, a sou kann een duerch eng Trennung vun de Gasen an der Atmosphär déi eenzel Gaser gewannen.

## Um Spaweck
Waasserstoff

**Waasserstoff** ass e cheemescht Element mat dem Symbol **H** (fir *hydrogenium*, „Waasserproduzent“ op Latäin) an der Uerdnungszuel 1 am Periodesystem vun den Elementer. Seng relativ Atommass ass 1,00794.

Et ass vun allen Elementer dat mat der niddregster Atommass an Uerdnungszuel. D'Uerdnungszuel 1 bedeit, datt e Waasserstoffatom 1 Proton an 1 Elektron a sengem Grondzoustand huet. Et gëtt zwee aner natierlech Waasserstoffisotopen, vun deenen den net-radioaktiven Deuterium (+ 1 Neutron) 0j,0156&nbsp;% vum natierleche Waasserstoff ausmécht, iwwerdeems de radioaktiven Tritium (+ 2 Neutronen), deen an den ieweschte Schichte vun der Äerdatmosphär gebilt gëtt, nëmmen a klenge Quantitéite virkënnt. Et ass dat heefegst Element am Universum (93 % vun der Mass vun allen Atomen). Stären (an domat och d'Sonn) bestinn haaptsächlech aus Waasserstoff. All anert Element, ausser Helium, ass am Laf vun der Zäit aus Waasserstoff gebilt ginn.

Ënner de Bedéngunge wéi se normalerweis op der Äerd virkommen, kënnt net dësen *atomare* Waasserstoff vir, mä seng dimeriséiert Form, de molekulare Waasserstoff H2, wat e Gas ouni Faarf a Geroch ass.

Bei bestëmmte cheemesche Reaktiounen entsteet Waasserstoff fir kuerz Zäit atomar als H, och naszéierende Waasserstoff genannt. E reagéiert an dëser Form besonnesch staark mat aneren Elementer oder Verbindungen.

## Geschicht

Den englesche Chimist Henry Cavendish ass den Entdecker vum Waasserstoff. 1766 huet hie Waasserstoff produzéiert andeems e Saier op Zénk geschott huet. Hien huet dee Gas, deen dobäi entstanen ass, als "brennbar Loft" bezeechent. Well hien et als spezifesch Substanz identifizéiert huet, huet e gesot et wier en Element.

Op ähnlech Aart a Weis (Aktioun vu Säiren op Metaller) haten den Théodore Turquet de Mayerne (ëm 1620) an de Robert Boyle (ëm 1670) awer schonn am 17. Joerhonnert e Gas produzéiert, dat si Knallgas genannt hunn.

## Virkommen
An 100 Millioune Liter Loft si 5 Liter Waasserstoff. Der Äerd hir Unzéiungskraaft geet net duer fir de Waasserstoff zeréckzehalen, nëmmen op Planéite wéi dem Saturn a Jupiter geet d'Gravitatiounskraaft duer. De Waasserstoff fënnt een haaptsächlech a gebonnener Form, wéi am Waasser.

## Hierstellung
Dem Cavendish seng Method bei där een op en oneedelt Metall eng verdënnt Saier schëtt, gëtt nach haut an de Laboratoire benotzt fir Waasserstoff hierzestellen.

## Um Spaweck
Bodega

Eng **Bodega** ass a Spuenien eng Wäikellerei, wou ee Wäin ze kafe kritt an erkläert kritt, wéi de Wäin, de Sherry oder de Brandy hiergestallt gëtt.

D'Bodegae ginn no enger strenger Reegel gebaut. Dës soll verhënneren, datt ze vill Sonneluucht erakënnt an datt déi relativ Loftfiichtegkeet héich genuch ass. De Buedem vun enger Bodega besteet aus "tierra de albero" a gëtt am Summer zweemol am Dag genetzt fir d'Loftfiichtegkeet vu 70&nbsp;% ze garantéieren. D'Mauere si 60 Zentimeter déck an no der traditioneller "Canto-Method" gebaut.

A Spuenie fënnt een och dacks Bodegaen déi enger Bar gläichen a wou een nieft dem Wäin och Klengegkeeten z'iesse kritt.
## Um Spaweck
Somontano (DO)

**Somontona** ass eng Wäibauregioun a Spuenien. D'Wäiner déi aus dëser Géigend kommen, kënne wa se de Krittären entspriechen, d'Denominación de origen (D.O. SOMONTANO) kréien. Si läit an der Provënz Huesca an der Regioun Aragonien, an ass eng vun den 51 spuenesche Wäigéigenden an deenen d'Wäiner eng D.O. kënne kréien.

Dës Wäibauregioun huet eng Ubaufläch vu 4.000 ha an huet z.&nbsp;B. am Joer 2003 135.307 Hectoliter Wäi produzéiert.

## Drauwenzorten

*Tempranillo
*Cabernet Sauvignon
*Merlot
*Macabeo
*Moristel
*Alcañón
*Garnacha Tinta
*Chardonnay
*Garnacha blanca
*Parraleta

## Bodegaen

*Bodegas Monclús
*Bodegas Osca
*Bodegas Fabregas
*Bodegas Lalanne
*Viñas del Vero
*Enate
*Bodegas **Pirineos S.A** gouf 1993 gegrënnt, si verkeeft Wäiner déi zu 100 % entweeder aus Parraleta oder Morsitel gekeltert goufen. Dobäi maache se och nach ganz gutt Crianzawäiner mam Numm *Montesierra crianza* assembléiert aus Moristel an Tempranillo.
*Bodega Valdovinos
*Blecua
*Dalcamp
*Otto Bestué
*Olvena
*Sierra de Guara
*Laus
*Bodegas Ballabriga
*Aldahara
*Raso Huete
*Abinasa
*Irius
*Meler
Cariñena (DO)

**Cariñena** ass eng vun de véier Wäibauregiounen an Aragonien a Spuenien déi eng Denominación de origen (DO) hunn. Si läit an der Provënz Saragossa südwestlech vun der Haaptstad vun der Provënz. Den Zentrum ass d'Uertschaft Cariñena.

D' gouf fir d'lescht reglemetéiert duerch e Ministerialreglement vun 2002.

Cariñena ass eng vun den eelsten Appelatioune vu Spuenien. Si huet enger Riefzort hiren Numm ginn *Cariñena*, déi a Frankräich *Carignan* genannt gëtt, obschonn déi Zort nëmmen 1,5 % vun der Produktioun an där Appellatioun ausmécht.

D'Wéngerte stinn op enger Héicht tëscht 400 an 800 Meter, op verschiddene Biedem, an d'Klima ass kontinental.

D'Wäiner aus där Géigend si meeschtens jonk rout Wäiner, et gëtt awer och Wäisser a Rosé. E klengen Deel gëtt gebraucht fir Cavawäiner ze maachen.

## Riefzorten
Cariñena

D'Wuert **Cariñena** steet fir:

* eng Uertschaft a Spuenien: Cariñena (Spuenien)
* eng Comarca a Spuenien: Campo de Cariñena 
* eng Wäibauregiouen a Spuenien: Cariñena (DO) 
* eng Riefzort: Cariñena (Riefzort)
Autonom Gemeinschaft La Rioja

**La Rioja** ass eng Regioun an eng autonom Gemeinschaft a Spuenien.

## Geographie
La Rioja läit am Norde vu Spuenien a grenzt un d'autonom Gemeinschafte Kastilien-León, Baskeland, Navarra an Aragonien.

La Rioja huet eng Fläch vu 5.045 km² wat 1&nbsp;% vun der Fläch vu Spuenien ass. D'Haaptstad ass Logroño.

Zwéi Flëss fléissen duerch d'Regioun, den Ebro an den Oja.

### Andeelungen
La Rioja besteet aus enger Provënz mam selwechten Numm.

## Geschicht
D'Regioun La Rioja ass zanter dem 9. Juni 1982 eng autonom Gemeinschaft.

## Politik
De President ass den Pedro Sanz Alonso *(PP)*. 
Parlementaresch Vertriedung am spuenesche Kongress sinn 4 Sëtz an am Senat ass et 1 Sëtz.

## Demographie
Am Joer 2007 ass d'Awunnerzuel op 308.968, dat sinn 0,7&nbsp;% vun der spuenescher Populatioun.

## Sport
### Vëlo
D'Vuelta a La Rioja ass eng Etappecourse mam Vëlo, déi zu Rioja gefuer gëtt. Déi éischt Oplo vun der Course gouf tëscht dem 20 an 22. September 1957 disputéiert a vum Spuenier Alberto Sant gewonnen. Zanter 2005 gehéiert dës Course zum UCI Europe Tour an ass zanterhier an der Klass 2.1 agestuuft.

## Kuckt och
* Lëscht vun de Gemenge vu La Rioja
* Autonom Gemeinschafte vu Spuenien

## Um Spaweck
Provënz Santa Cruz de Tenerife

**Santa Cruz de Tenerife** ass eng vun zwou Provënzen an der spuenescher Regioun Kanaresch Inselen. D'Haaptstad ass Santa Cruz de Tenerife a läit op der Insel Teneriffa.

D'Provënz besteet aus den Inselen Teneriffa, La Palma, La Gomera an El Hierro, wéi och aus enger Serie vu klengen Fielsinselen (z.&nbsp;B. Salmor, Garachico an Anaga)

Santa Cruz de Tenerife huet am Joer 2007 (INE) 983.820 Awunner an ass an 53 Gemengen agedeelt.

Gréisser Uertschaften, nieft der Haaptstad, si San Cristóbal de La Laguna mat iwwer 144.000 Awunner an Arona a La Orotava mat jeeweils iwwer 70.000 a 40.000 Awunner (INE 2007).

## Um Spaweck
Kola

D'Wuert **Kola** bezeechent:

* eng Hallefinsel am Norde vu Russland: Kola (Hallefinsel),
* eng russesch Stad am Oblast Murmansk: Kola (Stad),
* eng Insel, déi zu den Aru-Inselen an Indonesie gehéiert: Kola (Insel),
* en afrikanische Bam an deem seng Friichten: Kolabam,
* de Som vum Kolabam: Kolanoss,
* e Gedrénks, an enger besonnesch am Peru gebrauchter alternativer Schreifweis: Cola.
Spuenesch Orthographie

D**'Spuenesch Orthographie** baséiert op engem Alphabet vu 26 Buschtawe vun A - Z an dräi speziell Buschtawen.

## Vokaler
Am Spuenesche gëtt et phoneetesch gesinn nëmme 5 Vokaler:
/i/ /u/ /e/ /o/ /a/

### Diphthonger
Diphthong heescht wann zwéi Vokaler eng Silb bilden.
* **Hallef-Vokal**: e staark betounte Vokal (a, e, o) mat engem schwaach betountem atoneschem Vokal (i, u); z.&nbsp;B.: **ai**re (Loft); **re**ina (Kinnigin), d**eu**da (Schold).
* **Hallef-Konsonant**: e schwaach betounten atonesche Vokal (i, u) mat engem staark betountem Vokal (a, e, o); z.&nbsp;B. p**ia**no (Piano), f**ie**l (tréi), antig**uo** (antik).
* e schwaach betounten atonesche Vokal (i, u) mat engem anerem schwaach betounten toneschem Vokal; z.&nbsp;B. r**ui**do (Kaméidi).

### Triphthonger
Triphthong heescht wann dräi Vokaler eng Silb bilden.
Si bestinn aus engem Hallef-Konsonant (i/y, u) + e staark betounten tonesche Vokal + engem Hallef-Vokal (i, u); z.&nbsp;B. limp**iai**s (dir botzt).

## Konsonanten
Am Spuenesche gëtt et just eng eenzeg richteg Verdueblung vu Konsonanten, an zwar den *rr*.
Al déi aner Wierder wou zwéi Konsonante virkommen, bestinn aus zwou Silben *(z.&nbsp;B.: ac-ción)*.

D'Buschtawekombinatiounen *ch* an *ll* gëllen am spueneschen als charakteristesche Laut a ginn dohier, genee wéi den *ñ*, als eegestänneg Buschtawen am Alphabet matgefouert.

## Grondreegele vun der Orthographie
Bis op e puer Ausname gëtt d'Spuenescht geschriwwe wéi et ausgeschwat gëtt. 
* *b* a *v* ginn d'selwecht ausgeschwat
* *g* a *j* ginn virum 'e' an 'i' d'selwecht ausgeschwat
* den *h* gëtt guer net ausgeschwat
* den *ll* an den *y* ginn och bal d'selwecht ausgeschwat

No engem Punkt, um Ufank vun engem Saz, Eegennimm an offiziell Nimm gi grouss geschriwwen, soss gëtt meeschtens alles kleng geschriwwen.

Ausruffzeechen a Froenzeeche ginn am Ufank vun der Fro oder dem Ausruffsaz och nach den ëmgedréinte Wee gesat:

*¡Hola!* oder *¿Cómo estás?*

Deemno mat wat fir engem Vokal de Laut zesummekënnt, gëtt et anescht geschriwwen:
* den *th* - Laut gëtt virun -a, -o, -u mat **z** geschriwwen a virun -e, -i mat **c** (cero, zumo)
* de *k* - Laut kënnt, ausser a Friemwierder, guer net am Spuenesche vir. Et gëtt virun -a, -o, -u mat **c** geschriwwen a virun -e, -i mat **qu** (casa, queso)
* en *i* deen net betount gëtt, gëtt ëmmer zu engem **y** (caigo, cayó)
Ferrara

**Ferrara** ass eng italieenesch Stad mat 133.266 Awunner (2007), déi am Po-Flaachland läit. Ferrara ass bekannt duerch seng vill schéi Gebaier aus der Renaissance-Zäit (z.&nbsp;B. d*'Kathedral San Giorgio* an de *Palazzo Giulio d'Este*). D'Stad Ferrara an de Po-Delta si vun der UNESCO op d'Lëscht vum Weltierwe gesat ginn (1995, 1999).

## Geschicht
Ferrara ass warscheinlech als Siidlung duerch d'Awunner vun de Lagunen ëm d'Po-Mëndung gegrënnt ginn. Si gouf fir d'éischt an engem Dokument vum Aistulf vu 753 oder 754 ernimmt a war een Deel vum Exarchat Ravenna. No 984 gouf si verwalt vum Tedalda, Grof vu Modena a Canossa, engem Neveu vum Keeser Otto I. Duerno gouf Ferrara selbständig, an 1101, no enger Belagerung, vun der Markgräfin Matilda eruewert. Zu där Zäit gouf d'Stad vun engem Grupp vu bedeitende Famillen dominéiert, dorënner och d'Adelardiën. Wéi de Guglielmo, de leschte vun den Adelardiën, gestuerwen ass goung säi Besëtz un den Azzolino d'Este iwwer. Vun do un hat d'Famill d'Este zu Ferrara d'Soen. Zu Ferrara erënnert villes u si.

1391 gouf d'Universitéit vu Ferrara gegrënnt. De Niccolò III. (1393-1441) huet puer Peepst mat groussem Pomp zu Ferrara empfaangen, ganz besonnësch den Eugen IV., deen do 1438 ee Konzil ofgehalen huet.
 
Ercole I. (1471-1505) huet e Krich géint Venedeg gefouert. Säi Fils Alfonso I. huet sech mam Lucretia Borgia bestuet an huet de Krich géint Venedeg mat Erfolleg virugefouert. 1509 gouf hie vum Poopst Julius II. exkommunizéiert an huet dunn och géint déi peepstlech Arméien Krich gefouert. Mat de Peepst, déi duerno koumen, huet den Alfonso Fridde geschloss. Säin Enkel, Alfonso II, gouf mam Barbara, enger Sëschter vum Keeser Maximilian II., bestuet. Ënner him huet Ferrara seng Glanzzäit erlieft. Villes ass vun der Este-Famill fir d'Konscht gemaach ginn. Well den Alfonso II. kee männlechen Ierwen hat, huet de Poopst Clemens III. Usproch op Ferrara erhuef. D'Stad ass dunn en Deel vum Kierchestat bliwwe bis et an d'Kinnekräich Italien integréiert gouf.

## Kuckeswäertes
* d'Kathedral San Giorgio
* de Palazzo Giulio d'Este
* den Diamantepalais
* déi 9 Km laang Stadmaueren

## Literatur
Birgit Emich: *Territoriale Integration in der Frühen Neuzeit. Ferrara und der Kirchenstaat*, Köln/Weimar/Wien: Böhlau 2005, 1178 S. ISBN 3-412-12705-1 (Habilitatioun Freiburg 2002)

## Bekannt Perséinlechkeete vu Ferrara
* Alfonso I. d'Este, Herzog vu Ferrara, Modena a Reggio Emilia
* Michelangelo Antonioni, italieenesche Filmregisseur, Auteur a Moler
* Lorenzo Costa, italieenesche Moler
* Francesco del Cossa, italieenesche Moler
* Ercole I. d'Este, Herzog vu Ferrara, Modena an Reggio Emilia
* Ercole II. d'Este, Herzog vu Ferrara, Modena an Reggio Emilia
* Ippolito I. d'Este, Äerzbëschof a Kardinol
* Ippolito II. d'Este, Äerzbëschof vu Mailand a Kardinol
* Isabella d'Este, eng vun de wichtegste Persounen an der Kultur a Politik vun der italieenescher Renaissance
* Giorgio Bassani, italieenesche Schrëftsteller an Dichter

## Kuckt och
* Lëscht vun de Weltierwen

## Um Spaweck
* Offiziell Säit vun der Stad Ferrara 
* UNESCO-Lëscht vun de Weltierwen
Suedel (Vëlo)

E **Vëlossuedel** ass eng Sëtzkonstruktioun fir op engem Vëlo ze fueren.

## De Suedel fir Tourevëlo

## De Suedel fir Coursevëlo

Coursevëloen hunn am Prinzip schmuel Suedelen, déi net gefiedert sinn. Zanter Joerzéngte sinn d'Kärliedersuedele vun der englescher Firma Brooks e Begrëff vu Qualitéit. No an no goufe se vun Neikonstruktiounen aus Titangesteller mat Plastikschuelen, déi mat Lieder iwwerzu sinn, ofgeléist.

## Ergonomie vum Vëlossuedel
Duerch laangt Sëtzen op engem haarde Vëlossuedel ginn an der Dammgéigend Nerven an Oderen zougedréckt. An enger Etüd am Journal of Sexual Medicine konnt nogewise ginn, datt mat der Zäit dichteg Cyclisten Erektiounsstéierungen duerch den Drock vun haarde Suedelen opgeraf hunn.

## De Suedel mat Geleinlag

Fir den ernimmte Problemer aus dem Wee ze goen, koume Suedelen op de Maart mat Gelkëssen,

## Fleeg vum Kärliedersuedel

## Um Spaweck
Englesch

**Englesch** ass eng Sprooch, déi aus dem Germanesche kënnt. Si gehéiert zu de West-Germanesche Sproochen. Et ass déi offiziell Sprooch vun iwwer 1,7 Milliarde Leit. inklusiv 330 Millioune Mammesproochler.

## Geschicht
Déi englesch Sprooch huet sech zënter dem Mëttelalter duerch d'Immigratioun vun Nordséigermanesche Vëlker entwéckelt, déi a Britannien agewandert sinn. Ënnert hinne waren d'Angelen - vun deenen d'Wuert *Angelsachsen* ofgeleet ass - an d'Sachsen. Déi fréi Forme vun der Sprooch ginn dowéinst och alt *Angelsächseg* genannt.

## Geographesch Verbreedung

### Den englesche Sproochraum

Fichier:Anglospeak (subnational version).svg| 


## Varietéite vun der englescher Sprooch
Wéi d'englesch Sprooch sech weltwäit verbreet huet, si vill Varietéiten entstanen oder se huet sech mat anere Sprooche gemëscht. Haut gëtt tëscht follgende Variante vun der englescher Sprooch ënnerscheet:

*    Afroamerikanescht Englesch
*    Amerikanescht Englesch
*    Aukaans, Saramaccaans an Sranantongo (Surinam-Englesch)
*    Australescht Englesch
*    Bislama (Vanuatu-Englesch)
*    Brittescht Englesch
*    Kalifornescht Englesch
*    Falklännescht Englesch
*    Hawaiescht Englesch
*    Hiberno-Englesch (an Irland)
*    Hongkong-Englesch
*    Indescht Englesch
*    Jamaika-Kreol (Jamaikanescht Englesch)
*    Kamtok (Kamerunescht Englesch)
*    Kanadescht Englesch
*    Karibescht Englesch (Kreolescht Englesch)
*    Krio (Sierra Leone-Englesch)
*    Kriol an Torres Creole (nërdlech-australescht Englesch)
*    Liberian English (Liberianescht Englesch)
*    Manglish (Malaysesch Englesch)
*    Midatlantic English
*    Neiséilännescht Englesch
*    Ngatik Men's Creole (Mikroneesescht Englesch)
*    Nigerianescht Pidgin (Nigeria-Englesch)
*    Philippinnescht Englesch
*    Pijin (Salomonen-Englesch)
*    Pitcairn-Englesch
*    Schottescht Englesch
*    Scots (net ze verwiessele mam schotteschem Englesch)
*    Singlish (Singapurescht Englesch)
*    Südafrikanischt Englesch
*    Tinglish (Thai-Englesch)
*    Tok Pisin (Papua-Neiguinea-Englesch)
*    Walisescht Englesch

## Schreifweis an Aussprooch

### Alphabet
D'Englesch Sprooch gëtt mam Laténgeschen Alphabet geschriwwen.

### Grammaire

### Textbeispill

## Um Spaweck

* Weltsprache
Provënz Las Palmas

**Las Palmas** ass eng vun zwou Provënzen an der spuenescher Regioun Kanaresch Inselen. D'Haaptstad ass Las Palmas de Gran Canaria a läit op der Insel Gran Canaria.

D'Provënz besteet aus den Insele Gran Canaria, Fuerteventura a Lanzarote, gerad sou wéi eng Serie vu sechs klengen Inselen Alegranza, La Graciosa, Montaña Clara, Isla de Lobos, Roque del Este a Roque del Oeste.

Gréisser Stied si Las Palmas de Gran Canaria mat iwwer 377.000 Awunner, da kommen Telde, Santa Lucía de Tirajana an Arrecife mat all Kéier iwwer 55.000 Awunner (INE 2007).

## Um Spaweck
Lëscht vun de Gemenge vu La Rioja

Dës **Lëscht vun de Gemengen aus der Regioun [[Autonom Gemeinschaft La Rioja|La Rioja]]:** ass en Deel vun de .

## Um Spaweck
* Uertschafte vu La Rioja (Spuenesch)
* Calahorra(La Rioja)
Lëscht vun de griichesche Gëtter

Dës **Lëscht vun de griichesche Gëtter** ass en Deel vun de .

Dozou gëtt et nach ze soen datt d'Definitioun vu Gëtter, Hallefgëtter bis zu Mënsche fléissend ass, well verschidde Figuren zwar gëttlecher Ofstamung sinn, mä dofir awer nach net selwer Gëtter sinn (wat och net ëmmer kloer ass). Anerer si mineur Gëtter déi zwar kënne, mä net mussen hei an der Lëscht dobäi stoen.

## A
*Adrasteia
*Aglaia
*Aigaion
*Aither
*Akantha
*Alekto
*Amphitrite
*Aphrodite
*Apollo
*Ares
*Artemis
*Asopos
*Asklepios
*Astreia
*Athene
*Atropos
*Atlas
*Auxo

## B

*Boreas
*Briareos
*Brontes

## C
*Chaos
*Charis
*Chariten
*Charon
*Chelone

## D
* Daphne
* Delia
* Delion
* Demeter
* Dionysos
* Dike
* Dione
* Doris
* Dryaden
* Dynamene

## E
*Echo
*Eidyia
*Eileithyia
*Eirene
*Endymion
*Enodia
*Enyalios
*Enyo
*Eos
*Ephyra
*Epimetheus
*Eridanos
*Eris
*Erinyen
*Erebos
*Eros
*Eumeniden
*Europa
*Eurybië
*Eurynome

## G
*Gaia
*Galateia
*Glaukos
*Granikos

## H
*Hades
*Halys
*Hamadryaden
*Hebe
*Hekate
*Hekatoncheires
*Helios
*Hemera
*Hephaistos
*Hera
*Hermaphroditos
*Hermes
*Hestia
*Horen
*Hybris
*Hygieia
*Hymenaios
*Hyperion
*Hypnos

## I
*Iakchos
*Iapetos
*Iris

## K
*Kabiren
*Kaikinos
*Kairos
*Kalliope
*Kalypso
*Karme
*Karpe
*Kastalia
*Kentaur
*Klio
*Klonia
*Klotho
*Klymene
*Koios
*Kore
*Korybanten
*Kreios
*Kronos
*Kyklopen
*Kyrene

## L
*Lachesis
*Leto

## M
*Maia
*Maiandros
*Mallophora
*Melete
*Melpomene
*Metis
*Metope
*Mimose
*Mneme
*Mnemosyne
*Moiren
*Momod
*Morpheus

## N
*Naiaden
*Nemesis
*Nereïden
*Nereus
*Nike
*Nymphen
*Nyx

## O
*Okeanos
*Okeaniden
*Ophion
*Oreaden
*Orion

## P
*Pan
*Pandora
*Peitho
*Persephone
*Phoibe
*Phorkys
*Polyhymnia
*Pontos
*Poseidon
*Priapos
*Prometheus
*Proteus
*Psyche

## R
*Rhea

## S
*Styx
*Selene
*Semele
*Silenos

## T
*Telchinen
*Terpsichore
*Tethys
*Thalia
*Thanatos
*Theia
*Themis
*Themes
*Triton
*Typhon
*Tyche

## U
*Urania

## Z
*Zelos
*Zephyros
*Zeus
*Zyklopen
## Um Spaweck
Parma

**Parma** ass eng italieenesch Stad vun 174.471 Awunner (402.000 mat de Virstied) (2004) a läit am Po-Flachland. Et zielt zur Regioun Emilia-Romagna. Mat Mailand, Turin, Genua, Bologna a Venedeg ass Parma ee vun de wichtege Wirtschaftszentre vun Norditalien. De Parmesan an d'Parmaham si weltwäit bekannt. Och d'Mëllech- a Kéisprodukten déi do hiergestallt gi, profitéieren iwwerall, net nëmmen an Italien, vun enger staarker Nofro.
## Dichteg Leit vu Parma
* Bernardo Bertolucci, Filmregisseur
* Arturo Toscanini, Dirigent
* Lino Ventura, Schauspiller

## Um Spaweck
* Offiziell Säit vun der Stad Parma
Calpe

*Opgepasst: Hei geet et ëm d'Uertschaft Calpe. Fir de Fiels mam Numm Calpe, kuckt wgl. [[Gibraltar]].*
----

**Calpe** ass eng kleng Stad un der Ostküst vu Spuenien, knapps 60&nbsp;km vun Alicante ewech. Si gehéiert zur Comarca vu La Marina Alta (Provënz Alicante).

Den Uert mat sengen 22.466 Awunner (2004) ass e beléiftent Touristenzil. Tëscht Juli an August wiisst d'Bevëlkerungszuel dann och op bis zu 200.000 Leit.

Symbol vu Calpe ass den 332 m héije *Penyal d'Ifac* (Spuenesch: *Peñón de Ifach*), ronderëm deen en Naturpark ugeluecht gouf.

## Um Spaweck

* Touristeninformatioun iwwer Calp
* Some vacation information about Calp
Nereiden

D**'Nereide** waren an der griichescher Mythologie déi 50 Duechtere vum Nereus an der Okeanid Doris. Si hunn d'Séileit mat Spill an Danz erfreet an hunn hinnen a Séinout bäigestanen.

## Um Spaweck
No Name (Lëtzebuergesch Museksgrupp)

**No Name** war eng lëtzebuergesch Prog-Rockgrupp, déi 1988 vun e puer Diddelenger Jonge gegrënnt gouf a bis 2011 bestanen huet.

## Geschicht
Den Numm vun der Band ass éischter ongewollt entstanen. Wéi d'Formatioun hiren éischte Concert gi sollt, do hat se ëmmer nach keen Numm. All Propositiounen déi nach kuerzfristeg opkoume goufen en plus verworf, sou datt dem Veranstalter näischt anescht iwwereg blouf wéi se als "No Name Band vun Diddeleng" z'annoncéieren. Spéider, wéi d'Formatioun méi bekannt ginn ass, war et dunn net méi méiglech fir nach eppes um Numm z'änneren. 

Ufank der 1990er sinn d'Museker op déi zweet Plaz beim Concours "Looking for the Best" an der Escher Kulturfabrik komm. Dat huet et hinnen erméiglecht, eng éischt Kassett mam Titel *Heap of Ruins* opzehuelen.

1993 huet d'Band an Eegeproduktioun hiren éischten Album *Zodiac* erausbruecht, op deem ënner anerem d'Stécker *Mat enger Tréin*, *The Man* an *The Summer’s Already Gone* ze fanne sinn. Am Ufank gouf No Name nach dacks mat der brittescher Band Marillion verglach.

Hire gréisste Succès haten No Name zwee Joer drop mam Album *The Secret Garden*, deen um däitsche Plackelabel Angular Records verëffentlecht gouf. Zu den Lidder dorop zielen d'Nummeren *Merry-Go-Round*, *Orient Express* a *Broken Heart*. Mat Ausnam vun den Titelen *Eng Oppen Dir* a *Verstand* sinn all d'Lidder op Englesch gesongen.

Op *The Other Side* (1998) huet No Name dat bal 36-Minutte-laangt Stéck *Tan' Ibhan* agespillt. 1999 ass d'Grupp, wéi och schonn eng Kéier 1994, um Rock um Knuedler opgetrueden. Am Joer 2000 hu si fir den Album *Planet Lëtzebuerg* vun RTL d'Lidd vum Hämmelsmarsch opgeholl. Dat hu se dunn och viru 500 geluedene Gäscht op der Schueberfouergespillt.

No der EP *Thoughts Pay No Toll* (2005) koum eréischt 2008 den nächsten Album mam einfachen Titel *4* eraus. Dorop ass ënner anerem den Titel  *Promises* ze héieren, deen ursprénglech op der Band hirer éischter Verëffnetlechung *Heaps of Ruin* ze héiere war.

2009 huet No Name dunn e Best-Of op de Maart bruecht. Déi 12 Lidder op *20 Candles* kommen zwar vun de fréiere Studioalbummen, mee d'Museker hu se all nei opgeholl. Deen Album ass, genee wéi scho *4*, um franséische Label Musea erauskomm.

Am Oktober 2010 huet de Sänger Patrick Kiefer d'Band verlooss. Am Mee 2011 gouf dunn d'Trennung vun No Name annoncéiert. Gläichzäiteg hunn de Gittarist Yves Di Prospero, de Batteur Christian Sonntag an de Bassist Marc Muller hiren neie Projet After Tank annoncéiert. 2013 hunn de fréiere Keyboarder Alex Rukavina an de Patrick Kiefer den neie Projet mam Numm TNNE lancéiert, dee fir "The No Name Experience" steet.

## Discographie
### Studioalbumen
* 1993: *Zodiac*
* 1995: *The Secret Garden*
* 1999: *The Other Side*
* 2006: *4*

### Kompilatioun
* 2009: *20 Candles*

### EPen
* 199?: *Heap of Ruins*
* 1998: *Strange Decisions*
* 2005: *Thoughts Pay No Toll*

## Um Spaweck
* Diskografie op Rate Your Music
Kurów

**Kurów** ass en polnescht Duerf an der Woiwodschaft Lublin, am südëstleche Polen an den Haaptuert vun der Gemeng mam selwechten Numm.

Kurów läit westlech vu Lublin.

De Wojciech Jaruzelski, deen tëscht 1989–90 polnesche Staatspresident war, war 1923 do gebuer.

## Um Spaweck
Wëssenschaftlechen Numm

De **wëssenschaftlechen Numm** vun de Liewewiesen ass en eendeitegen, laténgeschen Numm, dee gewéinlech aus zwee Wierder besteet an no bestëmmte Reegele gebilt gëtt. Dës binominal Nomenklatur gouf 1753 vum Carl von Linné agefouert.

De wëssenschaftlechen Numm fir eng Aart vun engem Liewewiese setzt sech aus dem Numm vun der Gattung an engem Aart-Epitheton (en Adjektiv dat d'Aart beschreift) zesummen. Den éischte Buschtaf vun der Gattung gëtt heibäi grouss geschriwwen. Béid Wierder si Latäin a gi kursiv geschriwwen.

Bannent enger Gattung muss all Aart en aneren Numm hunn. Deeselwechten Aart-Epitheton kann et awer bei verschiddene Gattunge ginn.

Bei den Déiere kann den Numm vun der Gattung an dee vum Aart-Epitethon d'selwecht sinn.

D'Nimm vun der Gattungs- an der Aartgrupp ginn dacks duerch e bestëmmt Kennzeechen (z.&nbsp;B. Faarf, Gréisst, Verhalen), aus der Uertschaft vun der Entdeckung oder aus engem Numm vun enger Persoun ofgeleet.

Beispiller:
* 2 Aarten an enger Gattung (op d'mannst éier se den Numm geännert hunn https://web.archive.org/web/20160304060619/http://www.ornitaxa.com/SM/GenChange/GeneraTits.htm):
** *Parus ater* ⇔ Mees däischter = Dënnemees
** *Parus major* ⇔ Mees grouss = Schielmees
* 2 Aarten aus veschiddene Gattungen mam selwechten Aart-Epitheton:
** *Epilobium montanum* ⇔ Biergwéideréischen
** *Trifolium montanum* ⇔ Biergkléi

Et gëtt awer och verschidden Erweiderunge vun dësem System, wéi z.&nbsp;B. bei enger Ënneraart, bei Zuuchtformen oder Hybriden. Do gëllt d'Reegel och, datt laténgesch Wierder kursiv geschwriwwe ginn, mais all Tëschewierder sinn an normaler Schrëft. Den Auteursnumm, dee gewéinlech um Schluss steet, ass an normaler Schrëft oder a Kapitälche geschriwwen.

Beispiller:
* *Cladonia fimbriata* (L.) Fr. (Trompetteflecht → einfach Aart mat Auteursnimm)
* *Anguis fragilis* Linnaeus, 1758 (Blannschlécher → einfach Aart mat Auteursnumm a Joer vun der Publikatioun)
* *Triticum aestivum* ssp. *spelta* (L.) Thell. (Spelz; "ssp." = "subspecies" = Ënneraart)
* *Centaurea cyanus* var. *alba* (Variant vun der Karblumm mat wäisse Bléien; "var." = "varietas" = Variant)
* *Lychnis flos-cuculi* L. f. *pleniflora* Schur (Form vun der Fleeschblumm mat gefëllte Bléien, "f." = "forma" = Form)
Klierf (Baach)

D**'Klierf** ass eng Baach am Norde vu Lëtzebuerg. Si entsteet aus dem Zesummelaf vun der Wolz an der Reichelbaach ronn 800 Meter nërdlech vun der Klierfer Gare.

Si leeft vun do aus a Richtung Süde laanscht oder duerch Klierf, Mecher, Draufelt, Äischer, Wëlwerwolz, Lellgen a Schibbreger Millen ier se schliisslech zu Kautebaach an d'Wolz fléisst. Si hëlt ënnerwee bal alleguer déi kleng Baachen aus dem héijen Norde mat.

D'Klierf ass am Ganzen 28,3&nbsp;km laang; se zielt zu de primäre Waasserleef vu Lëtzebuerg déi en Anzuchsgebitt vun iwwer 70&nbsp;km² hunn.


## Niewebaachen
2 Quellbaachen: Wolz a Reichelbaach

* Aasselbaach 
* Baach
* Baierbich
* Botteschbaach
* Bréisbich
* Eselbaach
* Froumeschbaach
* Irbich
* Jopich
* Krëpbaach
* Kroodebaach
* Laaschterbaach
* Mouderbaach*
* Pënscherbaach
* Wieweschbaach




## Biller

Klierf1.JPG|D'Klierf op der Scholtesmille bei Mecher
Clerve in Clervaux 2012-08.jpg|D'Klierf zu Klierf


## Kuckt och

## Um Spaweck
Cremona

**Cremona** ass eng italieenesch Stad an der Lombardei. Se huet  a läit op der lénkser Säit vum Po am Po-Flaachland. Cremona ass bekannt ginn duerch d'Geiebauerfamilljen Amati, Guarneri a Stradivari. De Claudio Monteverdi ass och do gebuer a gëtt do veréiert.

## Geschicht
Cremona gouf am Joer 218 v. Chr. gegrënnt, als Virposte géint d'gallesch Stämm. Duerch déi 6.000 Siidler, déi am Joer 190 v. Chr. zougezu sinn, ass dëse Virposte gestäerkt ginn an huet sech a kuerzer Zäit an Norditalien zu enger Stad mat groussen Zukunftschancen entwéckelt. Warscheinlech war et am Joer 90 v. Chr. wéi Cremona d'Rechter vun engem *Municipium* kritt huet.

## Kuckeswäertes
* Haaptkierchen
** Kathedral
** San Michele
** San Luca
** San Sigismondo
** Sant'Agostino
** Sant'Agata
** San Marcellino
** Santa Lucia
** Santa Rita
** San Pietro al Po
** Baptistry

* Aner kuckeswäert Gebaier
** Den Torrazzo, warscheinlech den héchsten italieenesche Kierchtuerm
** Loggia dei Militi
** Palazzo Cittanova
** Palazzo Fodri
** Palazzo Comunale
** Teatro Ponchielli
** Museo Civico Ala Ponzone
** Museo Stradivariano
** Museo della Civiltà Contadina
** Museo Berenziano

## Dichteg Leit vu Cremona
* Déi Cremoneser Geiemécherdynastie Amati
* Guarnerius del Gesu, Geiemécher
* Claudio Monteverdi, Komponist
* Amilcare Ponchielli, Komponist a Musekspedagog
* Nicolò Sfodrati (Poopst Gregorius XIV)
* Antonio Stradivari, Geiemécher

## Biller

Cremona centro.jpg|Cremona mam *Torrazo*. Den Torrazo, 110 m héich, ass den héchste Kierchtuerm an Italien
Cremona Duomo.jpg|Doum an Dafkappell
Cremona1.jpg|E Geiebauer vu Cremona
PalacioReal Stradivarius1.jpg|Eng Gei, déi de Stradivari gebaut huet, ausgestallt am Palacio Real zu Madrid


## Um Spaweck
Mëttelmier

D**'Europäescht Mëttelmier** (meeschtens nëmme *Mëttelmier* genannt) ass e Mier tëscht Europa, Afrika an Asien, huet en eegene Klima an ass vun enger besonnescher Flora a Fauna markéiert.

## Geographie
D'Europäescht Mëttelmier ass am Westen duerch d'Strooss vu Gibraltar mam Atlantik verbonnen, am Nordosten iwwer d'Dardanellen, d'Marmaramier an de Bosporus mam Schwaarze Mier an am Südosten iwwer de Suezkanal mam Roude Mier.

Zu dësem groussflächege Mëttelmier, dat zu den ozeaneschen Niewemierer zielt, gehéieren, nieft e sëllege klengen Inselen, grouss a kleng Inselgruppen, souwéi déi grouss Inselen Korsika, Sardinien, Sizilien, Kreta, Rhodos an Zypern. Vun Norde stéisst d'Apenninnen-Hallefinsel mat Italien an d'Mier an trennt sou dat eigentlecht Mëttelmier vun der Adria.

## Daten

D'Europäescht Mëttelmier bedeckt ongeféier eng Fläch vun 2,5 Mio km². Seng Déift läit bei maximal 5.267 m.

## Um Spaweck
Pisa

**Pisa** ass eng italieenesch Stad an Norditalien an der Toscana, eng ronn 10 Kilometer ëstlech vun der Plaz wou den Arno an d'Mëttelmier fléisst.

Am Mëttelalter a bis kuerz an d'Neizäit era war Pisa en eegene Staat (Stadstaat).

Pisa ass d'Haaptstad vun der Provënz Pisa an huet ongeféier 90.000 Awunner. De Schifen Tuerm vu Pisa (*Campanile*) ass d'Symbol vun der Stad. Pisa ass eng Universitéitsstad an nieft der Universitéit huet och *d'Scuola Normale Superiore*, d'Eliteschoul vum Staat Italien, do hire Sëtz. Bal d'Hallschent vun den Awunner vu Pisa si Studenten. Dofir ass Pisa och sou eng lieweg Stad.

D'Piazza del Duomo vu Pisa ass 1987 vun der UNESCO op d'Lëscht vum Weltierwe gesat ginn.
## Biller

PISA Schifen Tuerm.jpg|De Schifen Tuerm vu Pisa, nieft dem Doum
Pisadoum.jpg|Den Doum vu Pisa


## Kuckt och
* Lëscht vum Weltierwen
* Programme for International Student Assessment (d*'PISA-Etüd* vun der OECD)

## Um Spaweck
* Offiziell Säit vun der Stad Pisa (op Däitsch)
* Unescolëscht vun de Weltierwen (op Franséisch)
Plakeg Maulefsrat

Déi **Plakeg Maulefsrat** (Heterocephalus glaber) ass eng Aart vun de Sandgriewer bannent de Knabberdéieren.

Déi Plakeg Maulefsrat lieft a risegen ënnerierdesche Bauen an den Hallefwüste vun Ostafrika. Besonnesch dacks ass se an Ethiopien, am Kenia an a Somalia ze fannen.

An der Klass vun de Mamendéieren ass d'Plakeg Maulefsrat eppes Besonnesches. Et sinn déi eenzeg Mamendéieren déi eusozial liewen. Virun allem hir Manéier fir a grousse Kolonien ze liewen, déi vu Weibercher dirigéiert ginn, déi sech exklusiv ëm d'Reproduktioun këmmeren, ass bei Mamendéieren eenzegaarteg.

Déi Plakeg Maulefsrat ass dat Knabberdéier, dat den héchsten Alter erreeche kann. Fuerschungen hunn erginn, datt dat Déier iwwer 28 Joer al ka ginn.

## Literatur
* *Vascular aging in the longest-living rodent, the naked mole-rat.* IN: The American Journal of Physiology - Heart and Circulatory Physiology vum 27. Abrëll 2007
Sousse

**Sousse** (arab. **سوسة Susa**) ass eng historesch Hafestad am Oste vun Tunesien. Si huet eng Populatioun, déi 1991 op 200.000 Awunner geschat gouf a läit 140&nbsp;km südlech vun der Haaptstad Tunis. No Tunis a Sfax ass se déi drëttgréisste Stad vun Tunesien. Si ass d'Haaptstad vum tuneesesche Sahel an huet sech den Numm *Pärel vum Sahel* verdéngt.

D'Medina vu Sousse ass 1988 vun der UNESCO op d'Lëscht vum Weltierwe gesat ginn.

## Kuckt och
* Lëscht vum Weltierwen
## Um Spaweck

*  Wikivoyage: Sousse
*  Touristesche Guide vu Sousse
*  Fotoe vu Sousse
*  Unescolëscht vun de Weltierwen
Sandgriewer

D**'Sandgriewer** sinn eng biologesch Famill aus der Uerdnung vun de Knabberdéieren.

## Systematik
* Gattung Gro Maulefsraten (*Cryptomuys*)
** Zech Gro Maulefsrat (*Cryptomys zechi* (Matschie, 1900))
** Afrikanesch Gro Maulefsrat (*Cryptomys hottentottus* (Lesson, 1826))
** Nigerianesch Gro Maulefsrat (*Cryptomys foxi* (Thomas, 1911))
** Damara Gro Maulefsrat (*Cryptomys damarensis* (Ogilby, 1838))
** Rise Gro Maulefsrat (*Cryptomys mechowi* (Peters, 1881))
** Bocages Gro Maulefsrat (*Cryptomys bocagei* (de Winton, 1897))
** Zentralafrikanisch Gro Maulefsrat (*Cryptomys ochraceocinereus* (Heuglin, 1864))
** Mashona Gro Maulefsrat (*Cryptomys darlingi*)
** *Cryptomys natalensis*
* Gattung Plakeg Maulefsraten (*Heterocephalus*)
** Plakeg Maulefsrat (*Heterocephalus glaber* Rüppell, 1842)
* Gattung Äerdbuerer (*Heliophobius* Peters, 1846)
** Sëlwergroen Äerdbuerer (*Heliophobus argenteocinereus*)
* Gattung Strandgriewer (*Bathyergus*)
** Kap-Strandgriewer (*Bathyergus suillus* (Schreber, 1782))
** *Bathyergus janetta* Thomas and Schwann, 1904
* Gattung Blessmaulefsrat (*Georhychus*); nëmmen eng Aart
** Kap-Blessmaulefsrat (*Georhychus capensis* (Pallas, 1778))

## Um Spaweck
Raubbeideldéieren

D**'Raubbeideldéieren** *(Dasyuromorphia)* sinn eng Uerdnung aus der Klass vun de Mamendéieren.

## Systematik
* Uerdnung Raubbeideldéieren (*Dasyuromorphia*) 
** Famill Raubbeidler (*Dasyuridae*): ronn 60 Aarten
*** Beidelmarder
*** Beideldaiwelen
*** Beidelmais
** Famill Seechomessebeidler (*Myrmecobiidae*)
** Famill Beidelwëllef (*Thylacinidae*) †
*** Thylacinus †
**** Beidelwollef †

## Um Spaweck
Malcolm Young

De **Malcolm Mitchell Young**, gebuer de 6. Januar 1953 zu Glasgow a Schottland, a gestuerwen zu Elizabeth Bay den 18. November 2017 war en australesche Museker (Gittarist). Seng Eltere sinn 1969 an Australien ausgewandert, wou hien 1973 d'Rockband AC/DC gegrënnt huet. Säin eelere Brudder George Young war Member vun der Grupp The Easybeats.

De Malcolm Young war ee vun deene wichtegste Leit bei AC/DC well hie Lidder geschriwwen huet an als Leader vun der Grupp gegollt huet. Säi Gittarestil war immens drockvoll an hie gouf vu ville Fannen a Fachjournalisten als beschte Rhythmusgittarist vun der Welt bezeechent. Hie war jorelaang mat Alkoholproblemer geplot.

2014 hat hien annoncéiert, datt hien en Traitement géint Demenz suivéiere géif an datt hien dofir mat AC/DC ophale géif. 

## Kuckt och
* Lëscht vun de Gittaristen

## Um Spaweck
Ave verum corpus (Mozart)

**Ave verum corpus** ass eng Motett fir 4 Gesankstëmmen, zwou Geien, Braatsch, Bass an Uergel vum Wolfgang Amadeus Mozart.

Fir e puer Gefällegkeeten, déi de Schoulmeeschter a Chouerdirigent Anton Stoll vu Baden dem Mozart gemaach hat, huet dee sech mat engem klenge Museksstéck revanchéiert. Fir d'Erläichendagspressessioun de 17. Juni 1791 huet de Mozart, dee manner wéi en halleft Joer vu sengem Doud ewech war, eng Motett op e laténgeschen Text geschriwwen, deen aus dem 14. Joerhonnert aus dem Klouschter vu Reichenau staamt. Dëst Stéck, dat manner wéi véier Minutten dauert, sollt mam Requiem dem Mozart säi bekanntst Stéck vu geeschtlecher Musek ginn.

## Den Text
Ave verum Corpus natum
De Maria Virgine:
Vere passum, immolatum
In cruce pro homine.
Cujus latus perforatum
Unda fluxit et sanguine:
Esto nobis praegustatum
In mortis examine.

## Um Spaweck

* Hei kann een et héieren
Saul Hudson

De **Saul Hudson** alias **Slash**, gebuer den 23. Juli 1965 zu Stoke-on-Trent am Staffordshire, England, ass en englesche Gittarist. Hie war Lead Gittarist vun der Hardrock-Band Guns N' Roses an ass zur Zäit Gittarist bei Velvet Revolver.
## Biographie
Dem Saul seng Mamm war Designerin, déi Kleeder fir Stare wéi David Bowie, Iggy Pop, an Joni Mitchell entworf huet. Säi Papp Anthony, e Graphikdesigner, huet och Plackecoveren, ënner anerem fir den Neil Young, entworf.

1976 hu sech dem Slash seng Eltere gescheet an hien ass mat senger Mamm op Los Angeles geplënnert. De Slash ass deemools de ganzen Dag mat sengem BMX gefuer, an do läit warscheinlech och den Urspronk vu sengem Spëtznumm. Verschidde Quelle behaapten och datt e Frënd vu sengem Papp him den Numm Slash ginn huet.

Zesumme mam Steven Adler huet de Slash seng éischt Band "Road Crew" gegrënnt. De Steven hat eng E-Gittar, mä séier war de Slash besser. De Steven huet realiséiert datt e keng Chance op der Gittar hat an huet sech kuerzer Hand en Drumset kaaft. Hire Bassist, den Duff McKagan hu si iwwer en Artikel am "*Recycler*" fonnt. Kuerz drop huet sech d'Band awer opgeléist. Den Duff ass bei Guns N' Roses gaangen, déi aus den zwou lokale Bands LA Guns an Hollywood Rose entstane war. Membere waren Tracii Guns an Izzy Stradlin, de Rob Gardener war Percussionist an den Axl Rose Sänger. Dem Duff seng gutt Kontakter hunn der Band e puer Concerten abruecht.

## Kuckt och
* Lëscht vun de Gittaristen

## Um Spaweck
Slash

D'Wuert **Slash** bezeechent:

* Saul Hudson (alias **Slash**) - Gittarist vu Guns N' Roses, Slash's Snakepit a Velvet Revolver.
* **Slash**code - eng Open-Source-Software. Kuckt Slashdot.
* **SLASH** (=*Super Lotsa Added Stuff Hack*) respektiv **Slash**'EM - Zwee NetHack-Derivate. Kuckt NetHack.
Kapuzinertheater

De **Kapuzinertheater** (fr.: **Théâtre des capucins**) och *Alen Theater* genannt, ass en Theater an der Kapuzinerstrooss (fr.: rue des capucins) an der Stad Lëtzebuerg.

D'Gebai gouf 1623 gebaut a war bis 1795 e Klouschter vun de Kapuziner.

Vu 1796 bis 1868 ass d'Gebai vun der Garnisoun als Fruuchtspäicher an als Bäckerei gebraucht ginn.

Duerno war et vun 1869 bis 1964 den Theater vun der Stad Lëtzebuerg. Nodeem den neien Theater um Rond-point Schuman fäerdeg war, gouf d'Gebai ëmgebaut. Als Erënnerung un dat fréiert Klouschter gouf den Theater 1985 Kapuzinertheater genannt.

## Direkteren
* Marc Olinger (1985-2011)
* Frank Feitler (2011-2015)
* Tom Leick (2015-)
2013 gouf eng Spillplaz virum Kapuzinertheater ageriicht. D'Skulptur "*Le Centaure*" vu Les Lalanne, déi op där Plaz stoung, gouf ewechgeholl a gouf am Parc vun der Villa Vauban erëm opgeriicht.


Fichier:Luxembourg Théâtre des capucins 02.jpg|D'Entrée vum Theater
Fichier:KapTheaPlak.JPG|Plakat um Kapuzinertheater
Fichier:TheatreDesCapucins.JPG|D'Geschicht vum Gebai


## Um Spaweck
* Websäit vum Kapuzinertheater an dem Groussen Theater vun der Gemeng Lëtzebuerg
Thomas vun Aquin

Den **Thomas vun Aquin**, gebuer ëm 1225 um Schlass vu Roccasecca bei Neapel an Italien, a gestuerwen de 7. Mäerz 1274 an der Abtei Fossanova, war en italieeneschen Dominikaner, deen als ee vun de bedeitendste Philosophen an Theologe vum Mëttelalter gëllt.

## Liewen
Hien ass géint de Wëlle vun senger adeleger Famill an deen nei gegrënnten Heeschenuerde vun den Dominikaner agetrueden - si hätten hie léiwer deemools am Benediktineruerde gesinn. Seng Bridder entféieren hie souguer, mä wéi et hinnen net geléngt, den Thomas vu sengem Wëllen ofzebréngen, loosse si hie schliisslech goen.

Vun 1248 bis 1252 léiert hie beim Albert dem Groussen, och en Dominikaner, zu Köln. Vun 1269 un ass hien als Studieprefekt vu sengem Uerden zu Neapel, wou en 1272 eng Dominikanerschoul opbaut. Säi Liewen ass, dem Zil vun den Dominikaner no, ganz op de Studium ausgeriicht. Zesumme mam Albertus grënnt hie gewëssermoossen eng nei, wëssenschaftlech Theologie, déi och naturwëssenschaftlech Erkenntnesser an d'Wësse vun den Araber an den ale Griichen, dat grad nei entdeckt gouf, mat abezitt.

1323 huet de Poopst Johannes XXII. den Thomas vun Aquin helleggesprach. 1567 krut hien den Titel Docteur de l'Église ("Kirchenvater").

Bis haut gëllt den Thomas vun Aquin als ee vun deene gréissten Theologen iwwerhaapt a gëtt als groussen Hellege veréiert.

Säi Graf ass am Jakobinerklouschter vun Toulouse.

## Wierk

Dem Thomas säi Wierk ass enorm, net onbedéngt wat d'Zuel vun de Bicher ugeet, mä virun allem am Bezuch op seng Wierkung souwuel op d'Theologie wéi op d'Philosophie, am Mëttelalter an nach laang duerno. Seng Aart a Weis ze denken, seng systematesch Uerdnung vun der Theologie a seng grouss Erkenntnesser hunn d'Chrëschtentum wuel am stäerkste beaflosst, bis an eis Zäit eran.

Zu senge bekanntsten a wichtegste Schrëfte gehéieren d'Summa contra gentiles an d'Summa theologica, e Versuch, déi komplett chrëschtlech Theologie z'uerdnen a wëssenschaftlech erkläert duerzestellen.

## Duerstellung
De  gëtt gemenkerhand mat den Attributer Sonn, Stär, Edelsteen, Dauf an/oder Monstranz duergestallt.

## Veréierung
De   säin/hiren Dag ass den 28. Januar.

Hien ass de Patréiner vun ë.&nbsp;a. Kampanien, Aquino an Neapel; vun der kathoulescher Wëssenschaft, de kathoulesche Schoulen an Universitéiten, Theologen, Akademiker, Philosophen, Studenten, Bicherhändler, Bläistëftfabrikanten, Béierbrauer; géint Blëtz, Stuerm an Onwieder.

## Kuckt och
* Lëscht vun de chrëschtlechen Hellegen

## Literatur
* Jean-Pierre Torrell, *Saint Thomas d'Aquin - L'homme et son oeuvre* ; Paräis (Cerf; Kollektioun *Épiphanie*), 2012; 368 Säiten.
* Marie-Dominique Chenu, *Saint Thomas d'Aquin et la Théologie* ; Paräis (Seuil - Points *Sagesses*), 2005; 191 Säiten.
* Maximilian Forschner, *Thomas von Aquin* ; München (Beck'sche Reihe), 2006; 238 Säiten.

## Um Spaweck

* De  am ökumeenesche Lexikon vun den Hellegen