open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Grondreiematt

D**'Grondreiematt** ass eng taktesch Wendung am Schachspill. Eng Damm oder en Tuerm dréngt op déi géigneresch Grondrei (1. respektiv 8. Rei) an a setzt de rochéierte Kinnek, deen hanner engem Wall vu Baueren ageklemmt ass, matt. Et schwätzt een och vun enger *Grondreieschwächt* vum Géigner.

## Beispill
Nodeems déi wäiss Damm fir d'éischt de schwaarze Kinnek duerch e Schachgebot ofgedrängt huet, dréngt Wäiss op déi 8. Rei an a setzt de Kinnek do matt.


**1. Df3-f7+ Kg8-h8****2. Df7-f8+ Te8xf8****3. Tf1xf8#**

## Géigemoossnamen
Fir eng eege Grondreieschwächt ze behiewen huet de Verdeedeger follgend Mëttelen zur Wiel:
* Hie kann e Bauer virun dem rochéierte Kinnek no vir zéien an op dës Weis e *Loftlach* schafen. Wann am Beispill uewe Schwaarz um Zuch wier, kéint en **h7-h6** spillen, soudatt de schwaarze Kinnek no h7 auswäiche kann.
* Hie kann d'Grondrei iwwerdecken. Nees am Beispill uewe kéint Schwaarz, wann en um Zuch wier, seng Damm no b8 zéien an d'Grondlinn géint den Abroch op f8 verdeedegen.

Den Nodeel vun deenen zwou Methoden ass, datt se passiv Verdeedegungsmoossname sinn an Zäit kaschten, déi de Géigner dacks fir Aktiounen op anere Plazen notze kann. Dohier ass dacks e *Géigenugrëff* d'Method vun der Wiel. Am Beispill uewen kéint Schwaarz, wier en um Zuch:
* säi Bauer op b1 no vir zéien an zu enger Damm ëmwandelen. Déi nei Damm schaaft en entscheedend materiellt Iwwergewiicht a fesselt den Tuerm op f1, soudatt en net méi mattsetze kann.
* d'Damm op c5 spillen a Schach ginn. Schwaarz gewënnt domat een Zuch Zäit an iwwerdeckt gläichzäiteg d'Abrochsfeld f8. Hie kann elo mat der Géigeniwwerstellung **Te8-f8** den Oftausch vun enger vun deenen zwou Ugrëffsfiguren erzwéngen.

Am Beispill uewe sinn dës Méiglechkeeten offensichtlech. A konkreeten, komplizéierte Spillsituatioune si se dacks méi schwéier z'entdecken. Wichteg fir de verdeedegende Spiller a sou Stellungen ass, datt en all dës Ressourcen erkennt a sech d'Zäit hëlt, hir Vir- an Nodeeler géinteneen ofzeweien.

## Partiebeispiller
En anschaulecht Beispill fir d'Ausnotze vun der Grondreieschwächt fënnt sech an der (fiktiver) Partie Adams - Torre, New Orleans 1920, an där déi wäiss Damm e puermol ouni Schachgebot als Affer ugebuede gëtt.

## Kuckt och
* Schachnotatioun
Solon Irving Bailey

De **Solon Irving Bailey**, gebuer den 29. Dezember 1854 zu Lisbon (New Hampshire), USA, a gestuerwen de 5. Juni 1931 bei Boston, war en US-amerikaneschen Astronom. Hien huet vun 1887 un um *[[Harvard College Observatoire]]* geschafft.

Nodeem den Observatoire de „*Boyden Fund*“ aus der Ierfschaft vum Uriah A. Boyden erhalen hat, huet de Bailey eng wichteg Roll bei der Sich no enger Standplaz fir d'Boyden Statioun zu Arequipa am Peru gespillt, an huet d'Statioun vun 1892 bis 1919 geleet. Hie war ee vun deenen éischten, dee meteorologesch Studien a Wüstegéigenden a grousser Héicht am Peru duerchgefouert huet. D'Boyden Statioun gouf am Joer 1927 wéinst bessere Wiederbedéngungen op Bloemfontein a Südafrika verluecht a gouf als Boyden Observatoire bekannt. De Bailey huet intensiv Studien u verännerleche Stären a Kugelstärekéip op der südlecher Hemisphär duerchgefouert. Ausserdeem huet hie mat grousser Genauegkeet och d'Period vun den Hellegkeetsschwankunge vum (433)&nbsp;Eros wärend senger Oppositioun am Joer 1903 gemooss. Nom Doud vum Edward Charles Pickering war de Bailey vun 1919 bis zu der Beruffung vum Harlow Shapley am Joer 1921 geschäftsféierenden Direkter vum *[[Harvard College Observatoire]]*.

## Entdeckungen
Den Asteroid (504)&nbsp;Cora.

## Noruff
*  MNRAS '''92''' (1932) 263
*  PASP '''43''' (1931) 317
## Kuckt och
Dammenendspill

En **Dammenendspill** ass en Endspill an enger Schachpartie mat deenen zwéi Kinneken, enger oder zwou Dammen an eventuell Baueren. Dammenendspiller si souguer fir Groussmeeschteren an Theoreetiker schwéier ze berechne wéinst der grousser Beweglechkeet vun den Dammen an de villen Zuchméiglechkeeten déi doraus entstinn. Déi wichtegst Kritere fir d'Beuerteelung vu sou Stellunge sinn:
* Zuchrecht
* Kinnekssécherheet
* Aktivitéit vun der Damm
* Fräibaueren
* Méiglechkeete fir Dauerschach
Tuermendspill

En **Tuermendspill** ass en Endspill an enger Schachpartie mat deenen zwéi Kinneken, engem oder méi Tierm an eventuell Baueren. Tuermendspiller zielen zu deenen heefegsten Endspiller an hir Theorie ass prezis ausgeschafft. Déi wichtegst Grondreegele sinn:
* Tierm gehéieren hanner d'Baueren, souwuel hanner déi eegen wéi och hanner déi géigneresch.
* De Kinnek muss d'Ëmwandlungsfeld vum eegenen oder géigneresche Bauer kontrolléieren.
Walter Sydney Adams

De **Walter Sydney Adams**, gebuer den 20. Dezember 1876 zu Antakya an der Tierkei, a gestuerwen den 11. Mee 1956 zu Pasadena, war en US-amerikaneschen Astronom. Hie war vun 1923 bis 1946 Direkter vum Mount Wilson-Observatoire a Kalifornien.

Dem Adams seng Eltere ware Missionnairen an der Missioun vu Antiochia a Syrien. Hie koum 1885 an d'USA. Hien huet säi Studium am Dartmouth College gemaach, wou hien am Joer 1898 ofgeschloss huet. Duerno huet hien an Däitschland weiderstudéiert. Spéider gouf hien Direkter vum Mount Wilson-Observatoire.

Hie krut en ettlech Auszeechnungen:
* 1917 Goldmedail vun der Royal Astronomical Society
* 1918 Henry Draper Medal
* 1928 Bruce Medal
* 1947 Henry Norris Russell Lectureship

Zesumme mat dem Arnold Kohlschütter huet den Adams en Zesummenhank vun der relativer Intensitéit vu bestëmmte Spektrallinne mat der Liichtkraaft vum Stär fonnt. Hien huet domat d'Méiglechkeet vun der spektroskopescher Distanzbestëmmung vu Stären (spektroskopesch Parallax) gegrënnt. Mat dëser Method huet hien d'Distanz vun Honnerte vu Stäre vun der Haaptrei, a vu Risestäre gemooss. Hien entdeckt mat dem Stär Sirius B den éischte bekannte Wäissen Zwerg. Seng Miessung vu senger gravitativer Routverrécklung war e weidere Beleeg vun der Allgemenger Relativitéitstheorie. Weider gouf den Adams duerch spektroskopesch Studië vu Sonneflecken an der Sonnerotatioun bekannt.

No him gouf e Krater um Mars an den Asteroid (3145) Walter Adams genannt.
## Um Spaweck
*  Bruce Medal page
*  Awarding of Bruce Medal
*  Awarding of RAS gold medal

## Kuckt och
Bauerenendspill

E **Bauerenendspill** ass en Endspill an enger Schachpartie mat den zwéi Kinneken an engem oder méi Baueren. An der Reegel gewënnt deejéinegen, dee fir d'éischt e Bauer op der géignerescher Grondrei an eng Damm ëmwandelt.
Véier klassesch Romaner

Als déi **véier klassesch Romaner**, op Chineesesch 四大名著 *Sì Dà Míng Zhù*, vun der chineesescher Literatur gëllen:
* Sānguó Yǎnyì, 三国演义 / 三國演義 - ëm 1390 - (D'Geschicht vun den Dräi Räicher)
* Shuǐhǔ Zhuàn, 水浒传 / 水滸傳 - ëm 1573 - (D'Raiber vum Liang-Schan-Mouer)
* Xī Yóu Jì, 西游记 / 西遊記 - 1590 - (D'Rees no Westen)
* Hóng Lóu Mèng, 红楼梦 / 紅樓夢 - ëm 1750 bis 1792 - (Den Dram vun der rouder Kummer)

Se ginn ëm ee weidert Wierk ergänzt, dat een och als klassesch bezeechent, maee et gouf géint den Hóng Lóu Mèng ausgetosch:
* Jīn Píng Méi, 金瓶梅 - 1610 - (D'Prommebléi an der gëllener Vas)
Haiku

**Haiku**, op Japanesch 俳句 *haiku* „lëschtege Vers“, ass eng japanesch Gedichtform. Traditionell besteet en Haiku aus dräi Gruppe vu jeeweils 5, 7 a 5 Silben (streng geholl japanesch Moren), déi heiansdo fir d'Betounung vun dëser Form an dräi getrennte Versen oder och an enger Zeil, gedeelt duerch Zwëscheraim, ugeuerdnet ginn. Normalerweis gëtt awer op sou eng Deelung verzicht.

Mat 17 Silben (resp. Moren) ass den Haiku déi kierzt Gedichtform vun der Welt. E beschreift traditionell e Bild aus der Natur an e gëtt (mat Hëllef vu sougenannte Joreszäitewierder, op Japanesch Kigo) d'Joreszäit z'erkennen. Et gëtt och Kreesser vun Haiku-Dichteren, déi eng fräi Form, ouni déi genannt Virgaben, vertrieden. De Grënner vum modernen Haiku als eegestänneg Form vun der Dichtung war de Masaoka Shiki. Hie war et och, deen de Begrëff *Haiku* markéiert huet (géintiwwer vum méi alen *Haikai* oder *Hokku*).

## Berüümt Haiku-Dichter (Iwwersiicht)
* Edo-Zäit
** Matsuo Bashō (1644–1694)
** Yosa Buson (1716–1783)
** Kobayashi Issa (1763–1827)
* Zanter der Meiji-Zäit
** Masaoka Shiki (1867–1902)
** Kawahigashi Hekigotō (1873–1937)
** Takahama Kyoshi (1874–1959)
** Taneda Santōka (1882–1940)
** Ozaki Hōsai (1885–1926)
** Mizuhara Shūōshi (1892–1981)
** Yamaguchi Seison (1892–1988)
** Saitō Sanki (1900–1962)
** Hino Sōjō (1901–1956)
** Yamaguchi Seishi (1901–1994)
** Nakamura Kusatao (1901–1983)
** Ōno Rinka (1904–1982)
** Katō Shūson (1905–1993)
** Furusawa Taiho (1913–2000)
** Suzuki Masajo (1906–2003)
** Mori Sumio (1919–)
Brietspill

E **Brietspill** ass e Gesellschaftsspill, dat op engem Spillbriet ausgedroe gëtt, op deem d'Spillerinnen an d'Spiller mat Figuren, Steng oder anerem Material agéieren.

## Kuckt och
* Spill

## Um Spaweck
Iwwerlaaschtung (Schach)

Vun enger **Iwwerlaaschtung** schwätzt een am Schach, wann e Steen net gläichzäiteg zwou Deckungsaufgabe bewältege kann. Doraus entstinn dacks Kombinatiounsmotiver.

## Beispiller

Am *Diagramm 1* deckt de wäisse Bauer op g2 de Sprénger op f3 an de Bauer op h3.

No **1.... Lxh3 2. gxh3** hëlt sech Schwaarz déi geaffert Figur duerch **2.... Dxf3** nees zeréck. De wäisse Bauer op g2 war iwwerlaascht.

Am *Diagramm 2* deckt déi schwaarz Damm d'Mattfeld e8 an den Tuerm op c7.

No **1. Dxc7** verbidd sech **1.... Dxc7** wéinst **2. Te8#**. Déi schwaarz Damm ass iwwerlaascht.

Vun dëser Stellung aus, aus enger Partie *[[Michał Krasenkow|Krasenkow]] - [[Anatoli Jewgenjewitsch Karpow|Karpow]]*, huet de Karpow (Schwaarz) **29.... Te1!** gespillt.

De wäissen Tuerm op f1 muss elo de Bauer op f3 decken (Schwaarz dreet **30.... Dxf3#**), gläichzäiteg awer de Kinnek virun dem schwaarzen Tuerm op e1 ofschiermen. Mat dëser Duebelaufgab ass de wäissen Tuerm iwwerfuerdert. Dofir huet de Krasenkow d'Partie op dësem Punkt opginn.

## Kuckt och
* Schachnotatioun
Persesche Golf

De **Persesche Golf** (Persesch خلیج فارس, Arabesch: الخليج الفارسي) ass en Niewemier vum Indeschen Ozean tëscht der Arabescher Hallefinsel an dem Iran (fréier Persie genannt). En huet eng Uewerfläch vu ronn 233.000  an ass relativ flaach (gréisst Déift: zirka 100 m). En ass duerch d'Strooss vun Hormus mam Golf vum Oman a vun do mam Arabesche Mier, resp. dem Indeschen Ozean verbonnen. D'nordwestlecht Enn vum Golf ass vun der Mëndung vum Shatt al-Arab (Arvandrud) markéiert, dee ronn 195 km virdrun, beim Zesummelaf vum Euphrat an Tigris entsteet. Well relaiv wéineg Séisswaasser dra leeft, a relativ vill Waasser verdonst, ass de Salzgehalt mat zirka 4 % iwwerduerchschnëttlech héich.

D'Länner ronderëm de Persesche Golf sinn, dem Auerzär no: Oman, d'Vereenegt Arabesch Emirater, Saudi-Arabien, Katar, den Inselstaat Bahrain, Kuwait, den Irak an den Iran. D'Géigend ronderëm de Persesche Golf ass wéinst dem héije Pëtrolvirkommes vu grousser geopolitescher Bedeitung a war a rezenter Vergaangenheet den Theater vun dräi sougenannte Golfkricher.

## Um Spaweck
Strooss vun Hormus

D**'Strooss vun Hormus** (persesch: تنگه هرمز, *Tangeh-ye Hormoz*) ass eng Mierengt, déi no der iranescher Insel Hormus benannt ass, déi dra läit. Se verbënnt de Persesche Golf am Oste mam Golf vum Oman, dem Arabesche Mier an dem Indeschen Ozean a läit tëscht dem Iran an dem Oman. Op hirer schmuelster Plaz ass se 21 Séimeilen (38,89&nbsp;km) breet.

## Bedeitung
Zanter der Antiquitéit ass d'Strooss vun Hormus eng wichteg Schëfffaartsstrooss an e wichtegen Handelswee. Bis an d'16. Joerhonnert war et de Waasserwee tëscht Europa an Indien. Duerch si leeft haut de ganze Schëffsverkéier vun de Pëtrolshäfe vu Kuwait, Bahrain, vum Irak, de Vereenegten Arabeschen Emirater an dem Iran, an och de gréissten Deel vum saudi-arabesche Verkéier. Ronn ee Fënneftel vun de weltwäiten Transporter vu Pëtrol a Flëssegäerdgas gëtt do derduerch transportéiert (Zuelen 2024). Dowéinst spillt s'eng aussergewéinlech wichteg Roll fir déi global Energieversuergung. All Stéierung ka sech staark op de Pëtrolspräis an domat indirekt op d'Weltwirtschaft allgemeng auswierken.

Den Iran huet am Krich mat den USA an Israel den 1. Mäerz 2026 de Passage fir Transportschëffer blockéiert, fir domat Drock op de Géigner ze maachen.

## Um Spaweck
The Legend of Zelda

**The Legend of Zelda** (jap.: ゼルダの伝説), kuerz **Zelda**, ass dat éischt Videospill aus der Serie vun de Zelda-Spiller fir  Nintendo Entertainment System (NES) vun Nintendo.

Den Haaptpersonnage ass eng kleng gréng Figur mam Numm *[[Link (Zelda)|Link]]*.

## Um Spaweck
* Zelda-Fans, Comics a Léisungen
Andrea Riccardi

Den **Andrea Riccardi**, gebuer 1950 zu Roum, ass en italieeneschen Historiker a Grënner vun der Comunità di Sant'Egidio.

De Riccardi ass zanter 1981 Universitéitsprofesser fir Nei Geschicht, Geschicht vum Chrëschtentum a Reliounsgeschicht op der staatlecher „Universitéit III“ (Università degli Studi Roma Tre) zu Roum (Fakultéit: Lettere e Filosofia).

2009 krut hien de Karlspräis fir säin Asaz géint den Aarmut a fir de Fridden..

## Um Spaweck
Kigo

**Kigo**, op Japanesch 季語 *kigo* „Joreszäitewuert“, si speziell Wierder oder Phrasen, déi a Japan allgemeng mat enger bestëmmter Joreszäit a Verbindung bruecht ginn. Dat erlaabt eng Ekonomie vum Ausdrock, déi besonnesch an de ganz kuerze Forme vun der japanescher Poesie, déi als Hokku bezeechent ginn (spéider nei gefaasst als Haiku), wéi och an deene méi laange Kettereime (Renga) wäertvoll waren, fir d'Joreszäiten ze kennzeechnen, an där d'Gedicht oder de Vers ugesiddelt ass.
Giele Ris

E **Giele Ris** ass e masseräiche Stär mat Spektralklassen F a G.

Giel Risestäre stralen hiert Liicht virun allem am visuelle Beräich an erschéngen opgrond vun hirer Uewerflächentemperature gielzeg resp. gielwäiss. Giel Rise si méi kill a méi massenaarm wéi vergläichbar änlech grouss Bloe Risen. Am Géigesaz zu Rout Risen, déi hir Gréisst eréischt am Endstadium vun hirer normaler Stärenentwécklung erreechen, wa si sech ausdehnen, sti Giel Risen am Ufank oder an der Mëtt vun hirem Liewen. Bei villen handelt et sech awer ëm fréier Blo Risen oder schwéier Haaptreiestäre, déi sech mat enger gieler Phas kuerz virun hirem Enn a Rout Rise oder Rout Iwwerrisen ëmwandelen.

Mat 5000&ndash;7500&nbsp;K ass hir Uewerflächentemperatur vergläichbar mat där vun eiser Sonn. Giel Rise sinn ëmmer am mëttleren ieweschte Beräich vum Hertzsprung-Russell-Diagramm.

Giel Rise verbrauchen hire Kärbrennstoff an zéng bis honnert Millioune Joer. Duerno blose si sech zu Rouden Iwwerrisen op an enden an engem Typ&nbsp;II-Supernova.

## Beispiller

Am Allgemenge si Giel Rise relativ rar.

## Kuckt och
* Risestär
* Roude Ris
* Bloe Ris
* Hyperris
Chişinău

**Chişinău** ([], Rumänesch: Chișinău, Däitsch: Chisinau oder Kischinau), ass d'Haaptstad vu Moldawien. Se huet  an ass domat déi moldawesch Stad mat de meeschten Awunner.

## Um Spaweck
Penumbra (Sonneflecken)

Als **Umbra** a **Penumbra** (*lat.* Kärschied an Hallefschied) gi vun den Astronomen déi Gebidder bannenzeg vun de Sonneflecke bezeechent, déi eppes méi däischter wéi déi normal Sonnenuewerfläch sinn.

## Temperaturen
Déi duerchschnëttlech Uewerflächentemperatur vun der Sonn huet knapps 6.000&nbsp;°C („effektiv Temperatur“ 5.770 Kelvin). De Kärberäich vun engem Sonnefleck, déi sog. **Umbra** („Kärschied“), ass ronn 2.000° méi kill a läit bei zirka 4.000°. Méi grouss Sonneflecke weisen doriwwer eraus eng **Penumbra** („Hallefschied“), déi eng Temperatur vu 5.000 – 5.500&nbsp;°C hunn. Dora sinn e ganze Koup Eenzelflecken (kuckt wgl. d'Bild).

Trotz hirer niddreger Temperatur sinn déi Zone vun de Sonneflecken net schwaarz resp. gro, mä si sinn och sou wéi gliddeg brennende Gas ze verstoen. Si strale mat ronn 20 bis 70 Prozent vun der normaler Photosphär. Nëmmen de Maximum vun der Stralung huet sech vu *gielgréng* e wéineg zu *rout* hi beweegt.

## Ziele vu Sonneflecken
Déi einfachst Miesszuel fir d'Sonnenaktivitéit - déi an engem 11-Joer-Zyklus variéiert grad sou wéi och all Woch a Mount – ass déi sougenannt Relativzuel
:R=10 \cdot g + f
D'Zuel f gëtt d'Zuel vun de Flecken un (onofhängeg vun hirer Gréisst), wärend g d'Zuel vun de Gruppen duerstellt. Als Fleckegrupp zielen och Eenzelflecken, awer grouss Gruppe mat Penumbragebidder droe méi zu **R** bäi.

D'Sonneflecken entstinn duerch lokal Stéierungen am Magnéitfeld vun der Sonn, déi de konvektiven Transport vun der Hëtzt aus der Déift hënneren.

## Kuckt och

* Sonn
* Sonnefleck
* Max Waldmeier
* Weltraumteleskop Hinode
Rumford-Präis

De **Rumford-Präis** ass e Wëssenschaftspräis fir Physik. Hie gëtt vun der American Academy of Arts and Sciences u Wëssenschaftler, déi an den USA schaffen, fir Entdeckungen um Gebitt vun der Thermoléier an der Optik verginn.

Obwuel d'Akademie schonn 1796 vum Grof Rumford eng Stëftung vu 5.000 Dollar fir d'Erriichtung vun engem Präis krut, gouf de Präis eréischt 1839 fir d'éischt iwwerreecht. Haut ass et ee vu siwe wëssenschaftleche Präisser, déi vun der Akademie vergi ginn. De Präis soll nom Wëlle vum Stëfter all zwéi Joer vergi ginn, gouf awer a Wierklechkeet ëmmer an onreegelméissegen Ofstänn vun engem bis méi Joren ëmmer un een oder méi Wëssenschaftler verginn. Déi virleefeg lescht Präisiwwerreechung war 2008. De Präis besteet aus enger vergëlltener Sëlwermedail.

## Lëscht vun de Präisdréier

### 1839–1899

* 1839: Robert Hare
* 1862: John Ericsson
* 1865: Daniel Treadwell
* 1866: Alvan Clark
* 1869: George Henry Corliss
* 1871: Joseph Harrison Jr
* 1873: Lewis Morris Rutherfurd
* 1875: John William Draper
* 1880: Josiah Willard Gibbs
* 1883: Henry Augustus Rowland
* 1886: Samuel Pierpont Langley
* 1888: Albert Abraham Michelson
* 1891: Edward Charles Pickering
* 1895: Thomas Alva Edison
* 1898: James Edward Keeler
* 1899: Charles Francis Brush

### 1900–1949

* 1900: Carl Barus
* 1901: Elihu Thomson
* 1902: George Ellery Hale
* 1904: Ernest Fox Nichols
* 1907: Edward Goodrich Acheson
* 1909: Robert Williams Wood
* 1910: Charles Gordon Curtis
* 1911: James Mason Crafts
* 1912: Frederic Eugene Ives
* 1913: Joel Stebbins
* 1914: William David Coolidge
* 1915: Charles Greeley Abbot
* 1917: Percy Williams Bridgman
* 1918: Theodore Lyman
* 1920: Irving Langmuir
* 1925: Henry Norris Russell
* 1926: Arthur Holly Compton
* 1928: Edward Leamington Nichols
* 1930: John Stanley Plaskett
* 1931: Karl Taylor Compton
* 1933: Harlow Shapley
* 1937: William Coblentz
* 1939: George Russell Harrison
* 1941: Vladimir Zworykin
* 1943: Charles E. Mees
* 1945: Edwin Herbert Land
* 1947: Edmund Newton Harvey
* 1949: Ira Sprague Bowen

### zanter 1951

* 1951: Herbert E. Ives
* 1953: Enrico Fermi, Willis E. Lamb an de Lars Onsager
* 1955: James Franck
* 1957: Subrahmanyan Chandrasekhar
* 1959: George Wald
* 1961: Charles H. Townes
* 1963: Hans Bethe
* 1965: Samuel Cornette Collins an de William David McElroy
* 1967: Robert Henry Dicke an de Cornelis Bernardus van Niel
* 1968: Maarten Schmidt
* 1971: Präis fir dräi wëssenschaftlech Fuerschungsgruppen
* 1973: E. Bright Wilson
* 1976: Bruno Rossi
* 1980: Gregorio Weber, Chen Ning Yang an de Robert L. Mills
* 1985: Hans Georg Dehmelt, Martin Deutsch, Vernon Willard Hughes an den Norman Ramsey
* 1986: Robert B. Leighton, Frank James Low an den Gerald Neugebauer
* 1992: James R. Norris, Joseph J. Katz an den George Feher
* 1996: John C. Mather
* 2008: Sidney Drell, Sam Nunn, William Perry an den George P. Shultz
* 2015: Federico Capasso, Alfred Cho
* 2018: Ernst Bamberg, Ed Boyden, Karl Deisseroth, Peter Hegemann, Gero Miesenböck a Georg Nagel
* 2022: Charles L. Bennett

## Um Spaweck
*  Lëscht vun de Präisdréier mat Begrëndung
American Academy of Arts and Sciences

D**'American Academy of Arts and Sciences** (AAAS) gouf am Joer 1780 wärend dem Onofhängegkeetskrich zu Cambridge (Massachusetts) ë.&nbsp;a. vum John Adams, James Bowdoin an John Hancock gegrënnt, fir eng geeschteg Elitt, aus kultivéierte Membere vun der Regierung a wirtschaftleche Gréissten am Interessi vun der Weiderentwécklung vun der jonker Republik, zesummenzeféieren.

D'Gesellschaft vergëtt zanter 1839 u Wëssenschaftler, déi an Amerika schaffen, de Rumford-Präis fir Leeschtungen um Gebitt vun der Thermodynamik a vun der Optik.

*„...to cultivate every art and science which may tend to advance the interest, honour, dignity, and happiness of a free, independent, and virtuous people.“* (aus der Charta).

Haut huet d'Akademie zwou Funktiounen: 
* d'Persoune vu grousser Genialitéit aus Wëssenschaft, Ausbildung, Wirtschaft a Konscht auszewielen an 
* e villschichtege Programm vu Projeten a Studien zum Notze vun der Mënschheet duerchzeféieren.

Déi jéngst Projete vun der Akademie konzentréiere sech op de Bedarf u Bildung a Fuerschung an op d'Gesondheet vun de verschiddene Mënschegruppen an de Vereenegte Staaten.

## Um Spaweck

*  Offiziell Homepage
Fréijoershimmel

**Fréijoershimmel** gëtt deen Deel vum Stärenhimmel genannt, deen a klore Fréijoers-Owender ze gesinn ass. De visuellen Ausschnëtt vum Himmel, deen ëmmerhin 15 vun den 30 hellste Stäre weist, hänkt of
# vun der geographescher Breet vun der Observatiounsplaz,
# vum Datum
# a vun der Lokalzäit.
Den 2. an 3. Afloss wierke géinteneen, dat heescht, e Mount méi spéit, gesäit een de selwechten Himmelsausschnëtt ëm 2 Stonne méi fréi, oder all Dag ëm knapps 4 Minutte méi fréi (Ëmlaf vun der Äerd ëm d'Sonn).

## Objeten
### Stären
Déi opfällegst Konstellatioune sinn de Grousse Won direkt iwwer eisem Kapp an de Léiw héich am Süden. Am August zitt eis Sonn duerch d'Stärebild Leo, soudatt hien dann net ze gesinn ass.

### Planéiten 2015
* De Merkur ass mat bloussem A vum 20. Abrëll bis de 15. Mee am nach hellen Oweshimmel ze gesinn, wou hien de 7. Mee mat 21° de gréisste Wénkelofstand vun der Sonn erreecht an 2 Stonnen no hir ënnergeet.
* D'Venus straalt am Fréijoer a bis Enn Juli schéin hell. De 6. Juni erreecht si mat 45° hir ëstlechst Elongatioun an ass nach 3 Stonnen no Sonnenënnergank am Westen ze gesinn.
* De Mars steet an de Stärebiller Widder a Stéier no bei der Sonn und an ass kaum ze gesinn.
* De goldfaarwege Jupiter hat seng Oppositioun de 6.Februar a steet owes am Süde bis Südwesten. Hie wandert vum Stärebild Cancer an de Léiw averschwëndet am Juli an de Sonnestralen.
* De Planéit Saturn steet am Stärebild Scorpius an Libra an ass bal déi ganz Nuecht ze gesinn – seng Oppositioun (géigeniwwer der Sonn) war de 7. Mee, wou hien ëm Mëtternuecht ronn 20° héich am Süde stoung.
* Den Uranus war dëst Fréijoer net ze gesinn, de Neptun steet vum 20. Juni un am Stärebild Aquarius.

## Kuckt och
Summerhimmel, Hierschthimmel, Wanterhimmel

## Literatur
* Das Himmelsjahr (Kosmos-Verlag) 2008
* Rudolf Brandt et al., Himmelsbeobachtungen mit dem Fernglas - eine Einführung für Sternfreunde. Verlag Deutsch, 2006

## Um Spaweck
*  Aktuell Stärekaart
*  Monatliche Rubrik "Aktuelle Stärenhimmel"
Andorra la Vella

**Andorra la Vella** ass d'Haaptstad a mat ongeféier 25.000 Awunner déi eenzeg Stad vum Fürstentum Andorra. D'Gemeng ass bal genee am Zentrum vum Fürstentum, souwuel geographesch betruecht wéi och vum Verkéiersnetz hier. Andorra la Vella ass déi héchstgeleeën Haaptstad vun Europa a läit an den ëstleche Pyrenäen.

## Um Spaweck
* andorralavella.ad
Tirana

**Tirana** ass d'Haaptstad vun der Republik Albanien an ass de wirtschaftlechen, kulturellen, akadeemeschen a politeschen Zentrum vum Land. D'Stad huet .

## Um Spaweck

* tirana.gov.al
Läichesynod

D**'Läichesynod** zu Roum am Joer 897 war e kierchleche Geriichtsprozess an deem de Poopst Stephan VI. säi Virgänger Formosus exhuméiere gelooss huet, fir hie wéinst angeeblechem Mëssbrauch wärend senger Amtszäit unzekloen. Dëst makabert Ereegnes gëllt als moraleschen Déifpunkt vum Poopsttum.

## D'Uklo
Ee wichtege Grond fir dëse Prozess waren Zweiwel un der Rechtméissegkeet vum Stephan VI. senger Poopstwal. No dem Marinus I. an dem Formosus war de Stephan deen drëtte Poopst dee viru senger Amtszäit Bëschof vun enger anerer Stad war. Virun dem Marinus senger Wal sinn d'Peepst an der Reegel ënner den Diakonen a Paschtéier vu Roum gewielt ginn. Datt e Bëschof Poopst gewielt gouf, bedeit datt et sech just ëm en Transfert an en anert Bistum gehandelt huet. Dës sougenannten Translatioun war awer just a Fäll vun Noutwennegkeet (*necessitas*) oder Nëtzlechkeet (*utilitas*) erlaabt. Verbuede war dëse Wiessel, wann en aus Éiergäiz geschouch.

Genee dat huet de Stephan VI. dem Formosus virgehäit, dee viru senger Wal zum Poopst Bëschof vu Porto war.

De Stephan selwer awer hat sech an der selwechter Saach schëlleg gemaach, hien dee viru senger Poopstwal Bëschof vun Anagni war. Zum Bëschof war hie vum Formosus geweit ginn.

Falls et sech am Prozess erausstelle sollt, datt de Formosus onrechtmässeg Poopst gewiescht wier, a seng Poopstwal annuléiert géif, da wier automatesch och dem Stephan seng Weih zum Bëschof vun Anagni annuléiert. Hie wier also nei an d'Poopstamt gewielt ginn, an net just transferéiert. Der Translatioun wier hien also logescherweis net schëlleg.

Fir déi gewënscht Verurteelung z'erreechen ass hien doriwwer eraus ugeklot ginn, deen Eed gebrach ze hunn, deen hien dem Poopst Jang VIII. 878 ob der Synod vun Troyes geleescht hat. Dësem Eed no hätt hien nie méi op Roum zeréckgoen däerfen. Des Weideren ass hie beschëllegt ginn, seng Réckversetzung an de Laienstand duerch de Poopst Jang mëssbraucht ze hunn. Géint dësen Uklopunkt schwätzt awer d'Tatsaach, datt dem Jang séin Nofollger Marinus I. dem Formosus schonn erëm 883 als Bëschof agesat huet an e vun sengem Eed entbonnen huet.

## Prozess an Urteel

Trotz allem huet de Stephan néng Méint no dem Formosus sengem Doud, seng scho verweeste Läich aus der Gruft huelen, se a seng peepstlech Gewänner kleeden, an op den Troun setze gelooss.
Dräi Deeg laang gouf dem Verscheeten, dee vun engem Diakon vertratt gouf, ee formelle Prozess gemaach an hie gouf verurteelt.

D'Uerteel awer stoung scho virum Prozessoptakt fest, hie gouf ofgesat a seng Amtshandlungen an déi vun him gespente Weie goufe fir ongëlteg erkläert.
Hierschthimmel

**Hierschthimmel** nennt een dee Stärenhimmel, deen een am Hierscht bei klorem Stärenhimmel gesäit. De visuellen Ausschnëtt vum Himmel hänkt of:
# vun der geographescher Breet vun der Observatiounsplaz,
# vum Observatiouns-Datum 
# a vun der Lokalzäit.
Den 2. an 3. Afloss wierke géinteneen, dat heescht, e Mount méi spéit, gesäit een de selwechten Himmelsausschnëtt ëm 2 Stonne méi fréi, oder all Dag ëm knapps 4 Minutte méi fréi (Ëmlaf vun der Äerd ëm d'Sonn).

## Konstellatiounen a Stärebiller
Déi opfällegst Konstellatioun ass dat am Westen ofsteigend grousst Summerdräieck, dat aus 3 Stären 1. Gréisst besteet a ronderëm d'Stärebild vum Schwan verleeft. Seng Eckpunkte sinn d'Vega an der Leier (hellste Stär vum Nordhimmel), Deneb am Schwan an Atair am Aadler.
## Literatur
* *[[Himmelsjahr|Das Himmelsjahr]]*. Kosmos-Verlag 2007 und 2008
* *[[Österreichischer Himmelskalender]]*. Astronomisches Büro, Wien 2008
* Rudolf Brandt et al.: *Himmelsbeobachtungen mit dem Fernglas - eine Einführung für Sternfreunde*. Verlag Deutsch, 2006

## Kuckt och
* Fréijoershimmel
* Summerhimmel
* Wanterhimmel

## Um Spaweck
*  Aktuell Stärekaart
Heber Doust Curtis

Den **Heber Doust Curtis**, gebuer de 27. Juni 1872 zu Muskegon, Michigan, a gestuerwen den 9. Januar 1942 zu Ann Arbor, Michigan war en US-amerikaneschen Astronom.

Hie war Professer fir Astronomie an Direkter op verschiddenen Observatoiren, fir d'lescht vun 1930 un um Observatoire vun der Universitéit Michigan.

De Curtis huet als ee vun deenen éischten iwwerzeegend Hiweisr op déi extragalaktesch Stellung vun de Spiralniwwel vertrueden an déi mat dem Harlow Shapley an der berüümter "grousser Debatt" diskutéiert. Donieft huet hien e puer Kataloge mat Niwwelen a Galaxien opgestallt.

Am Total huet hien 11 Expeditiounen zu Sonnendäischterten ënnerholl. Hien huet den 11. Februar 1913 en onbekannten Objet entdeckt, dat de Minor Planet Center spéiderhin als den Asteroid (23400) A913 CF bezeechent huet.

## Kuckt och
Erich Schoenberg

Den **Erich Karl Wilhelm Schoenberg**, gebuer de 27. Dezember 1882 zu Warschau, a gestuerwen den 23. Januar 1965 zu Brannenburg, Bayern, war en däitschen Astronom.

## Liewen a Wierken
Säi Papp war Gymnasialprofesser fir Latäin a Griichesch zu Warschau. Nom Abitur 1900 huet den Erich fir eng gewëssen Zäit op enger Schëffswerft zu Riga an als Navigatuer geschafft, huet dann 1902 zu Warschau, Stroossbuerg an Dorpat (Tartu) ugefaangen ze studéieren. 1907 mécht hien zu Dorpat säin Ofschloss mat enger Aarbecht iwwer d'Bunnbestëmmung vun Duebelstäresystemer, a war dann Assistent am Observatoire Dorpat. 1912 promovéiert hien zu Kiel. Vun 1915 bis 1918 war hien Direkter vum Observatoire Dorpat, dat allerdéngs an den Zäite vum Russesche Biergerkrich verlooss war. Nodeem hien an där Zäit als Geodet fir déi estnesch Arméi geschafft huet, ass hien 1920 als Geodet a Finnland gaangen. 1925 habilitéiert hie sech zu Greifswald a gouf 1926 Direkter vum Observatoire Breslau. 1946 gouf hie Direkter vum Universitéits-Observatoire München a Professer op der Universitéit München. Hien huet och den Opbau vum deelweis zerstéierten Observatoire geleet. 1954 gouf hie pensionéiert. 
Hie beschäftegt sech ënner anerem mat der Astro-Photometrie a schreift 1932 een Artikel doriwwer an der Enzyklopädie der mathematischen Wissenschaften.

De Schoenberg war Member vun der Bayerescher Akademie vun de Wëssenschaften.

## Um Spaweck
*  Biographie fir seng Zäit zu Dorpat vum Pustylnik, pdf Datei
*  Geschicht vum Observatoire München
Jäerling

* E Päerd dat ee Joer al ass Jäerling
* An der Schreifweis **Jaerling**: e Familljennumm:
** Aly Jaerling
Pavillon

* E Fändel vun engem Staat deen eng bestëmmt Form oder Ausgesinn huet, wéi zum Beispill e Schëffs- oder Fligerpavillon. Kuckt als Beispill: Lëtzebuerger Pavillon maritime.
* E Pavillon an der Architektur: z.&nbsp;B. e Gaardenhaischen oder e klengt Wunnhaus
* Deen Deel op enger internationaler Ausstellung, an deem e Land sech virstellt.
* Pavillon: Den Daach vun enger Kutsch
Park drag

E **Park drag** ass eng Kutsch déi enger Road coach gläicht an der Ausféierung awer méi liicht a méi elegant gehalen ass. De Park drag och nach als *Private coach* oder *Private drag* bekannt, war ëmmer am Besëtz vu Privatleit, a gouf vun hinne fir hire perséinlechen Zäitverdreif benotzt. Dofir war e speziell ekipéiert, an hat seng Sëtzer am Kutschelanguage *[[Imperiale (Kutsch)|Imperialë]]* genannt, an deeenen hir Récker meeschtens ëmgeklaptt konnte ginn, um Daach vun der Kutsch. Déi hënnescht Sëtzer, op deene Groome souzen, goufe vun Eisestangen, meeschtens Ronneisen an S-Form gedroen.

De Park drag war besonnesch beléift bei Leit déi als Spectateur op Päerdscoursen derbäi waren, a sou vum héije Sëtz aus, d'Course déi sech um Hippodrom ofgespillt huet, gutt gesinn hunn. Soss gouf en awer och nach benotzt fir spadséieren ze fueren, a fir Picknicker ze maachen. Dofir hate se hannen eng grouss Mall, an där Äiskompartimenter waren. Dat ware Këschten déi banne mat Zénk oder Koffer ausgeluecht waren, fir datt ee sou de Schampes am Äis konnt kal halen. An engem Tirang goufen d'Glieser versuergt. Tëscht den Imperialë war e grousse Picknickskuerf, *Lunch* genannt. Kleng Dëscher op Eisegesteller konnte virun de Sëtzer opgeriicht ginn, fir drop z'iessen.

Wéi déi meescht Coachen huet de Park drag en Train mat engem Laengkof oder Laangbam. Am Fall wou d'Kutsch op Strecke gefuer gouf, op deene se méi kuerz huet missen dréinen, gouf se op eng einfach Ophängung mat Pincetteressorten ouni Laangbam montéiert. An deem Fall heescht en *Italieenesche Coach*.

Den Numm *Drag* kënnt vun enger Course déi enger Parforcejuegd geglach huet, bei där d'Damme vum Daach vun der Kutsch aus nogekuckt hunn, iwwerdeems hir Männer op de Päerd *Fänkes* gespillt hunn.

Park drags goufen normalerweis als Véierspänner gefuer.

## Um Spaweck
Wilhelm Gliese

De **Wilhelm Gliese**, gebuer den 21. Juni 1915 zu Goldberg a Schlesien, a gestuerwen den 12. Juni 1993 zu Heidelberg, war en däitschen Astronom.

De Gliese huet vun 1933 un op der Universitéit Breslau Astronomie, Mathematik a Physik studéiert, duerno zu Berlin wou hien och am Astronomesche Recheninstitut geschafft huet. No sengem Retour aus der Krichsgefaangenschaft 1949 war hien um Astronomesche Rechen-Institut zu Heidelberg ugestallt. Bis 1954 war hie Mataarbechter um Astronomesche Joerbuch, a vun 1957 u bis zu senger Pensioun war hien um Fundamentalkatalog 4 resp. FK5 bedeelegt.

Hien ass wéinst dem Gliese-Katalog *(Katalog vun noe Stären)* bekannt ginn, deen 1969 erauskoum. 1951 hat de Professer Peter van de Kamp hien dozou bruecht fir e Katalog mat sonnennoe Stäre zesummenzestellen an dobäi d'Grenz vu fënnef Parsec (mat ronn 40 Objeten) op dat Véierfacht (mat iwwer 1000 Stären) ze vergréisseren. Eng éischt Versioun vun dësem Katalog mat Objete bis zu 20 Parsec ass 1957 erauskomm. D'Éditioun vun 1969 (mat iwwer 2000 Objeten) ass bis 22 Parsec gaangen. Dës Gliese-Kataloge goufen d'Grondlag fir wesentlech weider Recherchen iwwer d'Verdeelung, d'Zesummesetzung an d'Kinematik vu masseaarme Stären an der Noperschaft vun eiser Sonn.

Den Asteroid (1823) Gliese ass no him genannt.
## Referenz


## Um Spaweck
*  Gliese catalogue
*  MitAG '''77''' (1994) 5&ndash;7 (e Noruff)
Jacob Bartsch

De **Jacob Bartsch**, gebuer am Joer 1600 zu Lauban an der Lausitz, an do gestuerwen de 26. Dezember 1633, war en däitschen Astronom.

De Bartsch huet vill astronomesch Schrëfte verfaasst, dorënner d*'Planisphaerium Stellatum*. Hie war en Eedem vum Johannes Kepler an huet hien och deelweis bei senge Berechnungen ënnerstëtzt. Nom Doud vum Kepler huet hien dat utopescht Wierk vum Kepler *Somnium* („Der Traum“) fäerdeg gestallt.

De Bartsch huet Astronomie a Medezin op der Universitéit Stroossbuerg studéiert.

Am Joer 1624 huet hie Stärekaarten ënner dem Titel *Usus astronomicus planisphaerii stellati* publizéiert . Dobäi huet hien d'Stärebiller, déi 1613 vum Petrus Plancius beschriwwe goufen, iwwerholl. Et si Stärebiller, déi op den Himmelsglobe vum Pieter van den Keere duergestallt waren. De Bartsch huet doduerch engem breede Publikum d'Stärebiller: Giraff, Kräiz vum Süden, Eenhaar, Netz bekannt gemaach.

Den 12. Mäerz 1630 huet hie sech mat dem Johannes Kepler senger Duechter Susanne bestuet. Si hat him virdru bei senger wëssenschaftlecher Aarbecht gehollef. Nom Kepler sengem Doud am Joer 1630 huet de Bartsch Geld fir dem Kepler seng Wittfra gesammelt a versicht, posthum dem Kepler säi Buch *Somnium*. ze publizéieren, wat him awer net gelongen ass, well hie selwer virdru gestuerwen ass.

## Um Spaweck
*  Digitalisierte Werke von Bartsch - SICD vun der Universitéit vu Stroossbuerg
Rongewaggon

E **Rongewaggon** ass e Flaachwaggon op der Eisebunn dee laanscht déi riets a lénks Säit vun der Plattform mat Rongen ekipéiert ass. Sou Waggone si geduecht fir haaptsächlech laang Gidder wéi z.&nbsp;B. Bamstämm, Réier, oder Laangwalzprodukter ze transportéieren. Si kënne mat niddregen, oder ouni Säitewänn ekipéiert sinn.

D'Rongen déngen dozou datt d'Gidder net kënnen op der Säit eroftrëllen, an och fir Spandréit oder Zurrgurten dru festzemaachen, déi iwwer d'Transportgidder gespaant ginn, fir ze verhënneren datt se rutschen.
Gliese-Katalog

## Gliese-Katalog
### Gliese (Gl) a Gliese-Jahreiß (GJ)

De Katalog vum Wilhelm Gliese (Gl), spéider mat dem Hartmut Jahreiß (GJ), huet d'Zil, all Stäre bannenzeg vu 25&nbsp;Parsec ëm d'Äerd z'erfaassen. Hie gouf e puermol vergréissert:
* *Catalogue of Nearby Stars* (*Katalog mat noe Stäre*, 1969, Gliese): déi zweet Editioun mat Nummere vun 1.0 bis 965.0. Fir den Ënnerscheed tëscht de Stäre vun der éischter Editioun ze maache goufen hei Dezimalpunkten derbäigesat. De Katalog selwer gëtt och als CNS2 bezeechent, awer net an Zesummenhang mat de Katalognummeren.
* *Extension of the Gliese catalogue* (*Erweiderung vum Gliese-Katalog*, 1970,  Woolley,  Epps,  Penston und  Pocock): Nummern 9001 bis 9850.
* *Nearby Star Data Published 1969-1978* (*Date vun noe Stären,publizéiert 1969–1978*, 1979, W. Gliese and H. Jahreiß): Mat den Nummeren 1000 bis 1294 sinn no Stäre bezeechent, mat 2001 bis 2159 Stären,vun deenen een et unhëllt, datt se méi no sinn.
* *Preliminary Version of the Third Catalogue of Nearby Stars* (*Virleefeg Versioun vum drëtte Katalog mat noe Stären*, 1991, Gliese a Jahreiß): Nummeren 3001 bis 4388.

Obwuel déi leschtgenannte Versioun vum Katalog als "virleefeg" bezeechent gëtt, gëtt si ëmmer nach gebraucht (September 2001) an heescht och CNS3. Dëse Katalog huet 3803 Stären,vun deenen déi meescht schonn GJ-Nummeren haten, awer och 1388 neier. E Beispill fir ee schonn allgemeng bekannte Stär aus dëser "inoffizieller" Publikatioun ass GJ&nbsp;3021, dee vun engem Planéit (Exoplanéit) ëmkreest gëtt.
Peter van de Kamp

De **Peter van de Kamp**, gebuer de 26. Dezember 1901 als *Piet van de Kamp*, a gestuerwen den 18. Mee 1995, war en hollännesch-US-amerikaneschen Astronom. Hie gouf bekannt duerch seng Recherchen iwwer de Feilstär vum Barnard.

De Van de Kamp huet vun 1923 un an den USA gelieft. Am Ufank huet hien um Leander McCormick Observatory geschafft, spéider dann um Lick Observatory. 1925 gouf hie promovéiert an ass zeréck an de McCormick Observatoire gaangen.

1937 gouf hie Direkter vum Sproul Observatoire, Swarthmore College. Do huet den Astrometrie-Spezialist ugefaangen d'Beweegunge vum Barnard-Stär ze observéieren. An den 1960er Joren huet hie vu periodesche Schwankungen ("wobbles") an der Eegebeweegung vum Stär geschriwwen, déi hien op een oder zwéi planetär Begleeder mat Massen änlech wéi d'Planéite Jupiter a Saturn zeréckgefouert huet. Spéider huet sech erausgestallt, datt d'Ursaach vun de Schwankunge bei engem systematesche Instrumentefeeler louch.

## Auszeechnunge
* 1982 Jules-Janssen-Präis
Den Asteroid Van de Kamp gouf éierenhalber no him genannt.

## Literatur
* Schilling, G.. "Peter van de Kamp and His "Lovely Barnard's Star.". Astronomy 13: 26 - 28. 
* Van de Kamp, Peter. (1969). "Alternate dynamical analysis of Barnard's star.". Astronomical Journal 74 (8): 757. 
* Van de Kamp, Peter. (1982). "The planetary system of Barnard's star". Vistas in Astronomy 26 (2): 141. DOI:10.1016/0083-6656(82)90004-6.
Ludwig-Maximilians-Universität München

D**'Ludwig-Maximilians-Universitéit München** (kuerz: *LMU* oder *Uni München*) ass eng Universitéit an der bayerescher Landeshaaptstad München. Si gëtt no hirem Grënner dem Herzog Ludwig dem Räichen souwéi dem Kurfürst Maximilian IV. genannt.

Op der Ludwig-Maximilians-Universitéit München sinn iwwer 44.000 Studenten ageschriwwen. D'Universitéitsklinikum an hire Budget zielen net zu der LMU, well et sech bei dem Universitéitsklinikum ëm eng eegestänneg Rechtsperséinlechkeet onofhängeg vun der Universitéit handelt. Mat 160 akadeemeschen Disziplinne bitt d'Universitéit München e besonnesch breet Fächerspektrum. An technesche Fächer steet d'LMU an direkter Konkurrenz zu der Technescher Universitéit München.

## Um Spaweck

*  Offiziell Websäit
Concord Coach

D**'Concord Coach** ass déi typesch Rees- a Postkutsch aus Nordamerika. Et ass eng Kutsch déi sech ervirdeet duerch eng robust Bauweis.

D'Form vun der Këscht ass vun där vun de Berlinen ofgeleet, an huet e schëffsfërmegt Profil, dat breet zu de Säiten ausgebaut ass, fir den Interieur an deem fir néng Passagéier Plaz ass, ze vergréisseren.

D'Fënstere gi mat Ridoen aus Lieder zougemaach, a si hunn, mat Ausnam vun deene vun den Dieren, keng Verglasung.

Den Train ass e rebusten Ensembel, deen aus Kanthëlzer mat grousse Sektiounen zesummegebaut ass, meeschtens aus Eechen - Ulmen- oder Eschenholz.

D'Bänner vun de Rieder sinn aussergewéinlech déck, an de viischten an hënneschten Train gi vun dräi paralelle Laangbeem zesummegehalen. Kutsch huet keng Ressorten, déi hätte mat deem Material dat déizät zur Verfügung stoung, op de schlechte Weeër net duergehalen. Fir eng eenegermoosse Fiederung ze hunn, hänkt d'Këscht a *Soupenten*. Dat si bis zu aacht Zentimeter déck Liederrimmer, déi tëscht dem viischten an hënneschten Train gespaant sinn.

Den Numm huet d'Kutsch vun der Stad Concord am New Hampshire, wou déi éischt 1826 vum Lewis Downing a sengem Associé Stephens Abbot gebaut goufen.

## Biblographie
*Sallmann Robert, Kutschen Lexikon. Frauenfeld: Uber, 1994
*Dunlop, Les Chariots de l'Ouest. Paris: Librairie des Champs-Élysées, 1979
*Wheeling Ken, *The Abbot-Downing and Company* Famous "30". The Carriage Journal 2002 
*Voitures hippomobiles
Golf vu Riga

De **Golf vu Riga** (Lettesch: *Rigas Juras licis*; Estnesch: *Liivi laht*) ass deen Deel vum Baltesche Mier deen tëscht der nërdlecher Küst vu Lettland, der Südwestküst vun Estland an der estlännescher Insel Saaremaa läit.

Gréisste Floss, deen an de Golf vu Riga leeft, ass d'Daugava, bei deem senger Mëndung och d'lettesch Haaptstad Riga läit, déi dem Golf säin Numm ginn huet. Pärnu an Estland ass eng aner grouss Stad um Golf.

Am Golf van Riga leien 3 kleng bewunnten Inselen, déi zu Estland gehéieren: Ruhnu, Kihnu an Abruka.

## Um Spaweck
Daugava

D**'Daugava** (Russesch: Западная Двина, *Zapadnaja Dwina* - Westlech Dwina; Wäissrussesch: Заходняя Дзьвіна, *Sachodnjaja Dsjwina*) ass en eppes iwwer 1000 Kilometer laange Floss, deen a Russland um Waldai-Plateau, westlech vun Twer, entspréngt an duerch Wäissrussland a Lettland leeft, wou en, kuerz hanner Riga, an de Golf vu Riga (Baltescht Mier) mënt.

D'Quell vun der Daugava ass no bei der Waasserscheed tëscht dem Balteschen an dem Schwaarze Mier. No 323 Kilometer leeft se iwwer d'Grenz vu Wäissrussland, an 328 Kilometer méi wäit iwwer déi vu Lettland. No weideren 352 Kilometer leeft se an de Golf vu Riga.

De Baseng vum Floss ass 87.900&nbsp;km² grouss an erstreckt sech ausser an deene Länner, an deenen e leeft, och aus op Deeler vun Estland a Litauen.

An der Zäit war de Floss eng wichteg Handelsstrooss.

## Um Spaweck
Astronomescht Recheninstitut

D**'Astronomescht Rechen-Institut** (ARI) ass zanter dem 1. Januar 2005 Deelinstitut vum Zentrum fir Astronomie vun der Universitéit Heidelberg (ZAH) a war virdrun e Fuerschungsinstitut fir Astrometrie a Stellardynamik vum Bundesland Baden-Württemberg.

Gläichzäiteg ass et déi international wichtegst Institutioun fir astronomesch Déngstleeschtungen an d'Berechnung vun astronomeschen Daten (Ephemeride vu Stären, Kierper aus eisem Sonnesystem, Joerbicher an astronomescht Fundamentalsystem).

D'ARI huet zanter 1945 säi Sëtz zu Heidelberg a konnt am Mee 2000 seng 300 Joer feieren. D'ARI geet zeréck op déi am Joer 1700 zu Berlin gegrënnte Kurfürstlich-Brandenburgische Societät der Wissenschaften, wou de Gottfried Kirch den éischten Astronom war. Am Joer 1945 gouf d'ARI duerch säin 18. Direkter, de Professer August Kopff, vu Berlin-Dahlem op Heidelberg verluecht. D'Institut gëtt oder huet ënner anerem dës Publikatiounen erausginn:
* all Joer *[[APFS|Apparent Places]]* (héichpräezis virausberechent Stäreplaze fir 3000 Stäre fir all Dag)
* all Joer *Astronomische Grundlagen für den Kalender* an Däitschland
* déi fundamental Stärekatalogen *[[FK5]]* an *[[FK6]]*
* d'Referatorgan *[[Astronomy and Astrophysics Abstracts]]* (1969 - 2000), fréier: *[[Astronomischer Jahresbericht]]* (1899 - 1968), huet am Inhalt all Theeme vun der Astronomie an der Astrophysik souwéi Relevantes aus den Nopeschfächer.
* *[[Berliner Astronomisches Jahrbuch]]* vu 1776 bis 1960

Doriwwer eraus schafft eng Rei vun Heidelberger Wëssenschaftler u Fuerschungsprojete vun der Astrometrie an anere Gebidder vun der Astronomie.

## Um Spaweck
*  Homepage vun der ARI
*  Publikatioune vun der ARI
*  deeglech Stäreplazen : Beispille: Stär Nr. 509 = η UMa (Grousse Won-Deichsel), Nr. 699 = α Lyr (Vega), Nr. 907 = α UMi (Polaris).
*  Zur Geschichte des ARI
Coupé Rockaway

De **Coupé Rockaway** ass eng amerikanesch Kutsch, där hire Pavillon no vir iwwer de Sëtz vum Kutscher erausgeet.

De Kutscher sëtzt mam Réck widder der viischter Wand vun der Kutsch.
Zentrum fir Astronomie vun der Universitéit Heidelberg

Den **Zentrum fir Astronomie vun der Universitéit Heidelberg** (ofgekierzt **ZAH**) gouf den 1. Januar 2005 als Fusioun vun de Landesfuerschungsariichtungen - Astronomisches Rechen-Institut (ARI) a Landesobservatoire Königstuhl (LSW)- mat dem Institut fir Theoreetesch Astrophysik (ITA) vun der Universitéit Heidelberg gegrënnt. Am ZAH gëtt Grondlagefuerschung um Gebitt vun der Astronomie an der Astrophysik gemaach.

## Um Spaweck
*  Internetsäit vum Institut
Systematik vun de Vullen

**Vullen**

* Uerdnung Apodiformes

* Uerdnung Charadriiformes
** Famill Schneppevullen 
*** Ambaraskréimer

* Uerdnung Dauwevullen

* Uerdnung Eilen
** Famill Tureilen
*** Tureilen
**** Tureil
** Famill Uhuen
*** Bubo
**** Uhu

* Uerdnung Flamingovullen

* Uerdnung Gräifvullen
** Famill Accipitridae
*** Pithecophaga
**** Philippinnenaadler
*** Schlaangenaadler
** Famill Falconidae
*** Falken
**** Kréchel
**** Spuervull

* Uerdnung Gänsevullen
** Famill Intevullen
*** Tribus Schwanen mat de Gattungen Coscorobaschwanen an Echt Schwanen

* Uerdnung Héngervullen
** Famill Phasianidae
*** Gallus
**** Bankivahong
***** Haushong
*** Pohunn
** Famill Pärelhénger
*** Acryllium
**** Geierpärelhong

* Uerdnung Kuckucksvullen

* Uerdnung Lafvullen
** Famill Nanduen
*** Rhea
**** Nandu

* Uerdnung Papageien

* Uerdnung Pelikanvullen
** Famill Komroranen
*** Phalacrocorax
**** Galapagos-Kormoran

* Uerdnung Pinguinen
** Famill Pinguinen
*** Laangschwanzpinguinen
**** Adeliepinguin
**** Ieselspinguin
**** Zigelpinguin
*** Gielapinguinen mat nëmmen enger Aart dem Gielapinguin
*** Grousspinguinen
**** Keeserpinguin
**** Kinnekspinguin

* Uerdnung Spatzevullen
** Famill Dréischelen
*** Echt Dréischelen
**** Märel
** Famill Emberizidae
*** Emberiza
**** Gielemännchen
** Famill Fénken
*** Girlitz
**** Kanaregirlitz mat der Ënneraart Kanarievull
** Famill Kuebevullen
*** Kueben
**** 
** Famill Kuesleefer
*** Sitta
**** Grousse Bamleefer
** Famill Léiercher
** Famill Meesen
*** Cyanistes
**** Blomees
*** Parus
**** Schielmees
** Famill Stelzevullen a Piipserten
*** Piipserten
**** Bampiipsert

* Uerdnung Spiechtvullen
** Famill Spiechten
*** Dryocupus
**** Schwaarzspiecht
** Famill Tukanen

* Uerdnung Stelzevullen
** Famill Neiweltgeieren
*** Vultur
**** Anden-Kondor

* Uerdnung Upupiformes
** Famill Mitocken
*** Upupa
**** Mitock

## Kuckt och
* Lëscht vun de Vullen zu Lëtzebuerg

## Um Spaweck
Gräifvullen

D**'Gräifvullen** (Accipitriformes) sinn eng Uerdnung aus der Klass vun de Vullen. Et si sougenannt Raubvullen.

## Um Spaweck
Renga

E **Renga**, op Japanesch 連歌 *renga*, ass en traditionellt japanescht Kettegedicht. E besteet aus uneneegereiten Tanka an ass am japanesche Mëttelalter entstanen. Tanka goufen zu lyresche Forme mat bis zu 100 Strophe verbonnen, woubäi den Uewerstolle 5:7:5 Silben an den Ënnerstolle 7:7 Silben huet.
Tanka

En **Tanka**, op Japanesch 短歌 *tanka* „Kuerzgedicht“, ass eng mindestens 1.300 Joer al reimlos japanesch Gedichtform (Waka) mat 31 Moren. Si ass méi al wéi den Haiku, dee sech aus dem Tanka entwéckelt huet.
Japanesch Literatur

Ënner **japanescher Literatur** versteet een déi a japanescher Sprooch verfaasst Literatur. Si ëmfaasst en Zäitraum vun zirka 1.500 Joer, vum Kojiki bis zur Géigewaart, an huet sech ënner äusserlechen Aflëss entwéckelt, wéi zum Beispill vu China oder zurzäit vun Europa.

## Um Spaweck
Sydney Samuel Hough

De **Sydney Samuel Hough**, gebuer den 11. Juni 1870 zu Stoke Newington, a gestuerwen den 8. Juli 1923 an England, war en engleschen Astronom.

Den Hough ass am Christ's Hospital zu London an d'Schoul gaangen an huet um St. John's College zu Cambridge studéiert, wou hien och *[[Fellow]]* ginn ass.

Hie gouf duerno fir d'éischt Haaptassistent vum David Gill um Kinneklechen Observatoire um Kap vun der Gudder Hoffnung a Südafrika, wou hie spéider Direkter vun 1907 bis 1923 war. Den Hough war en exzellente Mathematiker mat ufanks wéineg praktescher astronomescher Erfarung, hien huet awer ënner dem Gill séier dobäi geléiert an ass mat deem senge Kontributioune beim Projet Carte du Ciel weidergefuer.

Den Hough war Member vun der Royal Society an am Joer 1908 den éischte President vun der Royal Society of South Africa. Den Hough huet sech ausserdeem mat der Theorie vun de Gezäite befaasst.

## Um Spaweck
*  Biographie
Gast Bouschet

De **Gast Bouschet**, gebuer 1958 zu Diddeleng, ass e lëtzebuergesche Foto- a Videokënschtler.

Zanter 1998 schafft hie mat der Nadine Hilbert zesummen, déi ënner anerem de Soundtrack bei de Wierker bäisteiert.

2009 vertrëtt hien an d'Nadine Hilbert, Lëtzebuerg op der 53. Biennale vu Venedeg mat der Multimedia-Installatioun *COLLISION ZONE*.

## Kuckt och
* Lëscht vu lëtzebuergesche Konschtschafenden
## Um Spaweck
* Websäit vum Gast Bouschet