Esch-Uelzecht

**Esch-Uelzecht** ass eng vun den  Gemengen an eng vun den 12 Stied am Groussherzogtum Lëtzebuerg a Chef-lieu vum Kanton mam selwechten Numm. Et gëtt keng aner Uertschaften an der Gemeng. Mat  Awunner () ass Esch déi zweetgréisst Stad vum Land.

Laang en einfacht Bauerendierfchen, am Dall vun der Uelzecht, huet Esch mat der Entdeckung vun der Minett (ëm 1870), an der domat verbonnener Entwécklung vun de Minièren, der Eisen- a Stolindustrie, bannent e puer Joerzéngte seng Populatioun verzéngfacht. D'Strukturkris an deem Secteur, déi Mëtt der 1970er Joren ausgebrach ass, huet et mat sech bruecht, datt no an no all Minièren an e groussen Deel vun de Schmelzen zougemaach hunn.

Déi doduerch entstanen Industriebrooche sinn zum Deel am Gaang, nei bebaut ze ginn. Sou ginn a goufen zanter 2005 op Belval nei administrativ, kulturell an edukativ Gebaier, mä och Wunnengen, Büroen a Geschäfter gebaut. Zanter der Mëtt vun den 2020er Jore gëtt um fréiere Site vun Terres-Rouges virun allem Wunnraum geschaf, an um Enn vun deem Joerzéngt soll och den Terrain vun der fréierer Metze Schmelz nei strukturéiert a bebaut ginn.

2022 war Esch, zesumme mam litauesche Kaunas, 
Europäesch Kulturhaaptstad, bei där och déi 10 Gemenge vum Gemengesyndikat PRO-SUD an déi vum Pays-Haut Val d'Alzette, déi Säit der Grenz, matgemaach hunn.

## Geschicht
### Fréizäit bis 19. Joerhonnert
Schonn zanter der Eisenzäit, virun iwwer 2.500 Joer, gouf um Territoire vun der haiteger Gemeng Esch Boun- a Wisenäerz verschafft; um Flouer 'Op der Gläicht', e Plateau tëscht Esch a Rëmeleng, goufen 2003-2006 bei archeologeschen Ausgruewunge Reschter vun Iewen, Schlaken, Neel a soss paleometallurgesch Zeie fonnt. Och d'Kelten hu sou do Eise gemaach. Nom Enn vun der Réimerzäit an der Vëlkerwanderung ass d'Wëssen dovu verluer gaangen.

Den 12. Abrëll 1128 ass Esch fir d'éischt Kéier, ënner dem Numm "Asch", an enger Bull vum Poopst Honorius II. ernimmt ginn. De Jang de Blannen huet hir de 16. Mee 1328 den Titel "Fräi Stad" iwwerdroen.

Am Laf vun de Joerhonnerte gouf Esch ëmmer nees vu friemen Truppen iwwerfall, an dacks staark zerstéiert. 1677, op Uerder vum Louis XIV., hunn d'Stadmauere misse geschleeft ginn. Am Juli 1830 huet Esch dunn och nach säin Titel *Stad* verluer. Mä net laang duerno, den 12. Oktober 1841, gouf se duerch eng kinneklech-groussherzoglech Veruerdnung zum Chef-lieu vum neie Kanton Esch ernannt.

An der zweeter Hallschent vum 19. Joerhonnert ass et mat der industrieller Entwécklung ëmmer méi schëtzeg virugaangen. Fir d'éischt am Tagebau, duerno och a Galerien, gouf d'Minett ofgebaut, an an de Schmelzen, déi wéi Champignonen aus dem Buedem geschoss koumen, verschafft. Mat den neien Aarbechtsplazen ass och d'Populatioun vun Esch rasant an d'Luucht gaangen. D'Aarbechter koumen am Ufank aus anere Géigende vum Land, virun allem dem Éislek, mä scho fréi hu missen Aarbechtskräfte vu soss hier erbäigeruff ginn, aus den Nopeschlänner, mä och aus Polen an Italien. Esch huet sech dunn och iwwer säin historesche Stadkär (den haitege Quartier Al Esch) eraus ausgebreet: ronderëm d'Schmelzen (Metze Schmelz, Brasseurs Schmelz) sinn nei Stroossen a Wunnengen entstanen (Quartiere Grenz an Neiduerf 1872, Hiel 1894-1904).

Den 31. August 1876 gouf, duerch Gesetz vum 6. Juli 1876, d'Uertschaft Schëffleng vun der Gemeng Esch-Uelzecht ofgetrennt fir déi eegestänneg Gemeng Schëffleng ze schafen.

### Uganks 20. Joerhonnert
Den 29. Mee 1906, huet de Grand-Duc Guillaume fir d'zweet Kéier Esch-Uelzecht zur Stad ernannt.. Esch hat do 13.000 Awunner.

Tëscht 1909 an 1913 gouf eng nei Schmelz am Westen opgeriicht: d'Adolf-Emil-Schmelz op Belval. Dofir hu missen 91 Hektar Bësch (Clair-Chêne) ëmgehae ginn. Nei Aarbechterwunnenge gi ronderëm gebaut: am Quartier Uecht an d'Cité Welter.

Vun 1910 u gouf de Quartier Brill urbaniséiert. Vill Immigranten aus Italien hunn do hiert Doheem fonnt. D'Uelzecht gouf iwwerdeckelt, an d'Uelzechtstrooss mat hiren Niewestroosse gouf zum neie Mëttelpunkt vun der Stad.

Am Éischte Weltkrich war zu Esch e knappse Mount d'Generalquartéier vum däitsche Krounprënz Wilhelm von Preußen, a gouf souzesoen an e Krichslazarett transforméiert. D'Schmelzen hunn déi Zäit net oder net vill produzéiert. Vill auslännesch Aarbechter sinn nees an hir Heemecht geplënnert.

Um Enn vum Éischte Krich ware 5.000 amerikanesch Zaldoten zu Esch stationéiert, ë. a. an der Brillschoul, déi dofir requisitionéiert war.

### Tëschekrichszäit
1920 koum duerch dat nei agefouert allgemengt Walrecht fir d'éischt eng sozialistesch Majoritéit an d'Gemeng, mam Victor Wilhelm als Buergermeeschter. Weidere Wunnraum gouf geschaaft duerch d'Gemeng, mä och d'Arbed an d'Société Métallurgique des Terres Rouges, deenen d'Schmelze gehéiert hunn: laanscht d'Éilerenger Strooss, am Quartier Uecht an am Quartier Brouch. D'Gemeng huet sech vum Josef Stübben e Plang ausschaffe gelooss, wéi d'Stad no Norden hi wuesse kéint, fir bis zu 60.000 Awunner Plaz ze bidden. Tëscht 1926, dem Enn vun der däitscher Wirtschaftskris, an 1929, der Weltwirtschaftskris, huet Esch nach eng Kéier ee Bauboom erlieft: am Quartier Dellhéicht gouf e Spidol gebaut, d'Spidol- an d'Emil-Mayrisch-Strooss sinn ugeluecht ginn. 1930 huet Esch 29.745 Awunner gezielt. 1937 gouf dat neit Escher Stadhaus ageweit.

### Däitsch Occupatioun 1940-1944
Direkt nom däitschen Iwwerfall, den 10. Mee 1940, gouf Esch, wéi aner Uertschafte laanscht d'franséisch Grenz, komplett evakuéiert, well gefaart gouf, d'däitsch Arméi géif op der Maginot-Linn hänke bleiwen, an doduerch Esch an e Schluechtfeld verwandelt ginn. Déi meescht Leit koumen an Zentral- oder Südfrankräich ënner. Wéinst der séierer franséischer Defaite koume se no e puer Wochen nees zeréck. Bis op e puer Haiser, déi duerch eng Granat zerstéiert gi waren, gouf et keng gréisser Schied.

Wéi iwwerall zu Lëtzebuerg goufen och zu Esch d'Verwaltungsstrukture vum Nazi-Okkupant agefouert. D'Escher Synagog gouf, (wéi och déi an der Stad Lëtzebuerg) zerstéiert. Vum September 1942 u goufen Honnerte vun Zwangsaarbechter, sougenannt *[[Ostarbeiter]]*, déi virun allem aus dem vum Hitlerdäitschland besaten Deel vun der Sowjetunioun koumen, an de Schmelzen an an de Galerien agesat. Esch gouf den 10. September 1944 vun den Amerikaneschen Truppe befreit.

### Nokrichszäit 1945-1975
Nom Krich huet Esch sech weider ausgebreet, an den 1950er Jore si besonnesch zu Lalleng, am Brouch an zu Raemerech nei Quartieren entstanen. An den 1960er/70er Jore war et besonnesch Wobrécken, dat bebaut gouf.

### Stolkris 1975-1985
Esch gouf, wéi aner Stied am Minett och, besonnesch haart vun der Stolkris getraff, virun allem sinn d'Recetten däitlech zeréckgaangen. Doduerch konnt d'Renovéierung vum ale Stadkär, deen zimmlech delabréiert war, eréischt an der Mëtt vun den 1980er Joren an Ugrëff geholl ginn.

Vun den 1960er Joren un ass d'Populatioun vun Esch no an no zeréckgaangen: Vu bal 30.000 am Joer 1960 op 25.000 am Joer 1985. Vill jonk Stéit sinn an d'Schlofstied ronderëm d'Stad geplënnert. Eréischt vun den 1990er Joren un ass dësen Trend gestoppt a souguer ëmgekéiert ginn; 2010 huet d'Awunnerzuel vun Esch 30.000 Awunner iwwerschratt.

### Nei Quartieren op de Frichen
Zanter dem Ufank vun den 2000er Jore gëtt op der Industriebrooch vu Belval en neie Quartier opgeriicht, no engem Masterplang, dee vun Agora a vum Fonds Belval koordinéiert gëtt, a wou vun ëffentlecher Säit ë.&nbsp;a. d'Uni Lëtzebuerg, Fuerschungsariichtungen, e Gebai fir ëffentlech Verwaltungen an en neie Lycée, vu privater Säit e Kino a Büros-, Wunn- a Geschäftsgebaier am Gaang sinn, gebaut ze ginn, oder scho fäerdeg sinn.

Och op den Terraine vun de fréiere Schmelze vun Esch-Schëffleng ("Quartier Metzeschmelz") an Terres-Rouges ("Rout Lëns") soll vun der zweeter Hallschecht vun den 2020er Joren u virun allem Wunnraum fir eng 10.000 Leit geschafe ginn.
## Geographie
De Floss Uelzecht, deen zu Esch vum franséischen Däitsch-Oth hier iwwer d'Grenz kënnt, leeft an nordëstlecher Richtung queesch duerch d'Gemeng, an deelt dës an zwee: de südlechen Deel besteet haaptsächlech aus Bëscher op den Hiwwelen an Häng vum Dogger-Plateau, an dat zwéin Däller, d'Hiel, resp. den Ellergronn, a méi nërdlech d'Neiduerf, resp. de Buergronn, erageschnidde sinn, a wou bis an d'1970er Joren iwwer an ënner dem Buedem Minett ofgebaut gouf. Den nërdlechen Deel ass, vun enger liichter Knupp ofgesinn (Al Esch, Uecht, Dellhéicht) éischter flaach a breet sech zum Dall vun der Dipbech, enger Niewebaach vun der Uelzecht, hin aus. Dësen Deel ass mëttlerweil bal ganz bebaut. Fir nei Gebaier an Infrastrukture kënnen ze bauen, ginn d'Frichë vun den dräi Schmelzen, déi um Bord vun der Gemeng bis eriwwer an den Territoire vun den Nopeschgemeng goungen, no an no och urbaniséiert. 

### Nopeschgemengen

## Symboler
### Wopen

### Logo
2022 huet d'Escher Gemeng en neie Logo agefouert, an deem d'Haaptelementer vum Wopen – Tuerm a Waasser – op hir primär geometresch Forme vereinfacht sinn. Och d'Faarwe goufen op Schwaarz a Wäiss reduzéiert.

### Entwécklung vun der Awunnerzuel

Colors=
 id:lightgrey value:gray(0.8)
 id:darkgrey value:gray(0.6)
 id:bar value:rgb(0.9,0.35,0.25)

ImageSize = width:520 height:300
PlotArea = left:50 bottom:20 top:20 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:38000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:10000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:2000 start:0
BackgroundColors = canvas:white

BarData=
 bar:1821 text:1821
 bar:1871 text:1871
 bar:1910 text:1910
 bar:1922 text:1922
 bar:1935 text:1935
 bar:1947 text:1947
 bar:1960 text:1960
 bar:1970 text:1970
 bar:1981 text:1981
 bar:1991 text:1991
 bar:2001 text:2001
 bar:2011 text:2011
 bar:2021 text:2021

PlotData=
 color:bar width:20 align:left
 bar:1821 from:0 till:810
 bar:1871 from:0 till:3946
 bar:1910 from:0 till:16461
 bar:1922 from:0 till:20437
 bar:1935 from:0 till:27517
 bar:1947 from:0 till:26851
 bar:1960 from:0 till:27954
 bar:1970 from:0 till:27574
 bar:1981 from:0 till:25144
 bar:1991 from:0 till:24018
 bar:2001 from:0 till:27146
 bar:2011 from:0 till:30630
 bar:2021 from:0 till:36228
PlotData=
 bar:1821 at: 810 fontsize:S text:810 shift:(-8,5)
 bar:1871 at: 3946 fontsize:S text:3.946 shift:(-14,5)
 bar:1910 at: 16461 fontsize:S text:16.461 shift:(-17,5)
 bar:1922 at: 20437 fontsize:S text:20.437 shift:(-17,5)
 bar:1935 at: 27517 fontsize:S text:27.517 shift:(-17,5)
 bar:1947 at: 26851 fontsize:S text:26.851 shift:(-17,5)
 bar:1960 at: 27954 fontsize:S text:27.954 shift:(-17,5)
 bar:1970 at: 27574 fontsize:S text:27.574 shift:(-17,5)
 bar:1981 at: 25144 fontsize:S text:25.144 shift:(-17,5)
 bar:1991 at: 24018 fontsize:S text:24.018 shift:(-17,5)
 bar:2001 at: 27146 fontsize:S text:27.146 shift:(-17,5)
 bar:2011 at: 30630 fontsize:S text:30.630 shift:(-17,5)
 bar:2021 at: 36228 fontsize:S text:36.228 shift:(-17,5)


### Zesummesetzung vun den Awunner no Nationalitéit

## Politik
De Gemengerot vun Esch-Uelzecht gëtt nom Proporzsystem gewielt. E setzt sech aus 19 Conseilleren zesummen.

An den 1990er Jore souz eng LSAP-CSV-Koalitioun am Schäfferot. Bei de Gemengerotswale vum 10. Oktober 1999 koum et zu enger Pattsituatioun: béid Parteie krute 6 Sëtz, an de Spëtzekandidat vun der CSV, den Ady Jung, huet den Usproch erhuewen, fir Buergermeeschter ze ginn. Wéi den CSV-Gemengerotsmember Jos Mischo kuerz drop aus der Partei ausgescheet ass, deemno d'LSAP nees 1 Sëtz méi hat, huet dës weider mat der CSV, déi op hirem Buergermeeschterposte bestanen huet, ouni Succès probéiert, eng Koalitioun op d'Been ze stellen. Och Verhandlungen tëscht LSAP an DP hate kee Succès. Sou koum et den 30. Abrëll 2000 zu Neiwalen, bei deenen d'LSAP 7 Sëtz krut, a sou eng Koalitioun mat Déi Gréng an Déi Lénk opgestallt huet.

2005 koum et zu enger Koalitioun vun LSAP-déi Gréng, déi och 2011 virugefouert gouf. Bei de Gemengewale vun 2017 huet d'LSAP 3 Sëtz verluer, iwwerdeems d'CSV der 2 gewonnen huet. Als Resultat hu sech d'CSV, d'DP an déi Gréng op eng Koalitioun gëeenegt, déi eng Majoritéit am Schäfferot huet. Buergermeeschter gouf de Georges Mischo. Déi Konstellatioun ass och no de Wale vun 2023 bestoe bliwwen. Nodeems de Georges Mischo Minister gouf, gouf de Christian Weis neie Buergermeeschter.

### Zesummesetzung
 
,

### Buergermeeschteren
Den aktuelle Buergermeeschter ass de .

Déi Persounen, déi virdrun dee Posten haten, sinn an dëser Lëscht opgezielt:

## Quartiere vun Esch-Uelzecht

Esch-Uelzecht besteet zur Zäit aus 18 Quartieren an zwéin Industrieterrainen, vun deenen deen zu Belval (Arcelor-Mittal) nach a Betrib ass, wärend dee vum fréieren Arcelor-Mittal Wierk Esch-Schëffleng zanter 2012 net méi a Betrib ass an 2016 un de Staat verkaaft gouf.





## Transport
Esch-Uelzecht läit um südlechen Enn vun der Autobunn A4, déi et mat der Stad Lëtzebuerg, an no Süden an der Verlängerung mat der B40, mat Däitsch-Oth  verbënnt. Nërdlech vun Esch verleeft d'Autobunn A13, déi vu Péiteng bis op Schengen féiert an do un déi däitsch A8 ugebonnen ass. Och d'Nationalstroossen N4 an N31 ginn duerch Esch.

Esch läit op den CFL-Linne 6a a 6f. Vun Esch aus féiert d'Ofzweigung 6f op Däitsch-Oth. Et gëtt zwou Garen um Territoire vun der Gemeng: d'Gare Esch-Uelzecht an d'Gare Belval-Université. Marchandisegaren am Neidierfchen an an der Hiel sinn net méi am Betrib.

De Bus-Syndikat TICE huet säi Sëtz zu Esch, d'Linnen 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 13, 14 a 15 verbannen Esch a seng Quartiere mat den aneren Uertschafte vum Kanton. Ausserdeem läit Esch op de Strecke vun den RGTR-Linne 551, 602, 603, 604, 641, 642, 643, 650 a 651.

D'National Vëlospisten Nr. 6 ("Dräikantonspist") an Nr. 8 ("Pist vum Roude Buedem") féieren duerch Esch. Déi leschtgenannt verbënnt d'Quartieren Uecht an Universitéit mam sougenannte Vëlodukt, eng 1,3 km laang Bréck iwwer den Industrieterrain vun ArcelorMittal Esch-Belval.

## Kulturariichtungen

* Ariston
* Bridderhaus
* Escher Bibliothéik
* Escher Conservatoire
* Escher Theater
* (Kinosch)
* Konschthal Esch
* Kulturzentrum Kulturfabrik
* Mousset-Haus
* Nationale Resistenzmusée
* Rockhal
* Kinepolis Belval

## Schoulgebaier zu Esch

## Reliéis Gebaier

## Bekannt Escher

* François Besch (* 1963), Fotograf, Journalist a Kënschtler
* Jeannot Bewing (1931-2005), Sculpteur
* François Biltgen (* 1958), Politiker, Minister
* Raoul Biltgen (* 1974), Schauspiller
* Taina Bofferding (* 1982), Politikerin (LSAP)
* Paul Breisch (* 1974), Museker an Organist
* Guillaume Capus (1857-1931), Entdeckungsreesenden a Fuerscher
* Simone Decker (* 1968), Kënschtlerin
* René Deltgen (1909–1979), Schauspiller
* Bim Diederich (1922-2012), Vëlossportler
* Romain Fehlen (* 1956) Radios-Speaker a Journalist
* Camillo Felgen (1920–2005), Sänger, Radios-Speaker, Televisiouns-Animateur, Schlager-Textschreiwer a Schauspiller
* David Fiegen (* 1984), Liichtathleet
* Tom Flammang (* 1978), Vëlossportler
* Fernand Franck (* 1934), Äerzbëschof
* Luc Frieden (* 1963), Politiker a Manager
* Suzie Godart (* 1962), Vëlossportlerin
* Émile Hamilius (1897-1971), Politiker a Foussballspiller 
* Guy Helminger (* 1963), Schrëftsteller
* Paul Helminger (1940-2021), Politiker a Manager
* Jhemp Hoscheit (* 1951), Schrëftsteller
* Jean Kinsch (1886-1983), Deputéierten
* Joseph Kinsch, (* 1933), ArcelorMittal-Manager
* Léon Kinsch, (1870-1954), Escher Buergermeeschter
* Nicolas Kinsch (1904-1973), Bëschof vu Kisangani
* William Justin Kroll (1889–1973), Fuerscher, Metallurg an Erfinder
* Wil Lofy (1937-2021), Sculpteur a Moler
* Michel Majerus (1967–2002), Kënschtler
* Robert Mancini (1950-2011), Sculpteur
* Claude Michely (* 1959), Vëlossportler
* Mandy Minella (* 1985), Tennisspillerin
* Victor Neuens (1898-1975), Auteur, Editeur, Lokalpolitiker
* Désirée Nosbusch (* 1965), Schauspillerin, Televisiounspresentatrice, Filmregisseurin a -produzentin
* Jean Origer (1877-1942), Geeschtlechen, Deputéierten an Direkter vum *Luxemburger Wort*
* Louis Pilot (1940-2016), Foussballspiller a Foussballtrainer
* Marco Pütz (* 1958), Saxophonist a Komponist
* Viviane Reding (* 1951), Journalistin a Politikerin
* Gast Rollinger (1946-2024), Filmregisseur, Lyriker
* Marco Serafini (* 1956), Regisseur
* Victor Thorn (1844–1930), Politiker

## Partnerschafte mat auslännesche Stied

## Interkommunal Syndikater
* SIGI - SYVICOL - TICE - ZARE

## Kuriéises

### Fluchhafen
Deen éischte Fluchhafen am Land war am Quartier Esch-"Lankelz" bei der haiteger *rue de l'Aérodrome*. Déi Zäit gouf et ë.&nbsp;a. eng Direktverbindung Esch-London.

### Esch-Uelzecht am Sport
*Zwou Foussballekippen aus der Foussball Nationaldivisioun si vun Esch: Den CS Fola Esch, eelste Foussballveräin am Land, an d'Jeunesse Esch.
*1962 an 1968 gouf zu Esch d'Weltmeeschterschaft am Cyclo-Cross gefuer. 
* De 27. Juni 1968 koum déi éischt Etapp vum Tour de France zu Esch un.
* De 14. Mee 2002 war d'Arrivée vun der drëtter Etapp vum Giro d'Italia zu Esch, an deen Dag dono den Depart vun der véierter Etapp.
*Den 3. Juli 2006 ass déi zweet Etapp vum Tour de France do ukomm an deen Dag drop déi drëtt do lassgefuer.

## Literatur
* *Esch-sur-Alzette: Guide historique et architectural.* [Textes: Georges Büchler, Jean Goedert, Antoinette Lorang, Antoinette Reuter, Denis Scuto: Photos: Christophe Weber]. Esch-sur-Alzette, Mersch: C2DH, Capybarabooks, 2020. ISBN 978-99959-43-27-1.
* Willy Allamano a Gilbert Bernardini: *Esch-sur-Alzette et ses rues - Esch an der Alzette und seine Straßen*, 2013, 256 S., ISBN 978-2-87964-136-2
* Ville d'Esch-sur-Alzette (éd.): *100 Joer Esch - 1906-2006*, 2005, Éd. G. Binsfeld, 480 S., ISBN 2-87954-149-2
* Ed Maroldt: *Mythos Esch - Fragmente 1950 - 1962*, 2004, Éditions Le Phare, 144 S., ISBN 2-87964-078-4
* Ville d'Esch-sur-Alzette (éd.): *Esch-sur-Alzette, du village à la ville industrielle. Art et révolution industrielle au pays de la Terre Rouge.* 13 octobre - 5 novembre 1989, Hôtel de Ville d'Esch-sur-Alzette. Catalogue de l'exposition organisée par la Ville d'Esch-sur-Alzette à l'occasion du 150e anniversaire de l'Indépendance du Grand-Duché de Luxembourg.
* Joseph Flies: *Das Andere Esch - An der Alzette - Ein Gang durch seine Geschichte*. Luxembourg 1979.
* Norbert Ketter: *esch 1970*. éditions claude diderich, 1970. (E Schwaarz-wäiss-Fotoband).

## Kuckt och

## Um Spaweck

* Offiziell Säit vun der Escher Gemeng
* Geographesch Kaarte vun Esch
* D'Gemeng Esch-Uelzecht op der Websäit vum Syvicol
* C2DH: Guide historique et architectural d'Esch-sur-Alzette 50 Videoen zu der Architektur a Geschicht vun Escher Gebaier (2020).