open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maarnech

**Maarnech** (lokal: **Maarnich**) ass eng Uertschaft an der Gemeng Klierf. Bis Enn 2011 huet se zu der Gemeng Munzen gehéiert, déi du mat Klierf fusionéiert huet.

## Geographie
Maarnech ass eng vun den Uertschaften am Land déi am héchste läit. E groussen Deel vum Flouer läit iwwer 500 Meter, mat der héchster Plaz de *Schwaarzenhiwwel* mat 544 Meter (véierthéchst Plaz am Land). Fënnef Baachen hunn hir Quell um Territoire vun der Uertschaft: d'Kënzelbaach, d'Grondbaach, d'Spelleschbaach, d'Hatzelbaach an d'Hireschbaach. Déi déifst Plaz vun der Uertschaft ass am Dall vun der Kënzelbaach mat ronn 335 Meter.

Een Deel vun der Uertschaft läit um Gebitt vun der Kadastersektioun vu Rueder, an zwar zwee Haiser op der ëstlecher Säit vun der *Marbuergerstrooss*, alleguer d'Haiser op der ëstlecher Säit vun der *Dosberstrooss* tëscht der *Marbuergerstrooss* an der *Schwaarzenhiwwelstrooss*, d'Haiser op der ëstlecher Säit vun der *Schwaarzenhiwwelstrooss* tëscht der *Dosberstrooss* an der Kräizung mat der Strooss *op der Heed*, a vun dëser och all d'Haiser op der ëstlecher Säit.

## Geschichtleches
Maarnech ass wuel déi eenzeg Uertschaft am Lëtzebuerger Land déi als Net-Gemeng e Wopen huet. Se krut dee Wopen duerch en *Arrêté grand-ducal* vum 27. November 1954. D'Publikatioun war am Mémorial A 62 vum 24. Dezember 1954.

Beschreiwung am Originaltext:

*Coupé sapiné d'azur et d'or: au I deux fleurs de genêt en naturel posées en fasce, au II un flambeau allumé au naturel posé en pal.*

## Cube 521
De 17. November 2007 huet de Cube 521 seng Dieren opgemaach. Et ass e Kulturzenter.

## Kuckeswäertes
* De Klenge Maarnicher Festival
* Jousefskierch zu Maarnech

## Perséinlechkeete vu Maarnech

* Jean Brachmond, lëtzebuergesche Paschtouer a Resistenzler
* Marie-Josée Jacobs, lëtzeburgesch Politikerin

## Kuckt och
* Nuetsreflekter vu Maarnech
* Mast vun der Nuetsantenn zu Maarnech
* Maste vum Dagsender vu Maarnech

## Um Spaweck

* Websäit vun "De klenge Maarnicher Festival"
* Websäit vum "Cube 521"
Bettenduerfer Millen

D**'Bettenduerfer Millen**, och nach **Zettinger Mille** genannt, ass eng fréier Bannmille vu Bettenduerf. Déi éischt Spuere vun enger Mille zu Bettenduerf ginn op d'Joer 1338 zeréck.

De leschte Mëller hat versicht, seng Produktioun op Nuddelprodukter ëmzestellen, mä dat huet iergendwéi net gezu gehat a sou ass de Betrib reegelrecht d'Baach erofgaangen.

An den 1960er Joren huet ee Rollluedefabrikant vun Dikrech d'Mille kaaft. D'Millesteng an d'Zännrieder sinn erausgeflu an an d'Plaz koum e Stroumgenerator. De Rescht vum Gebai ass als Lager gebraucht ginn.

Deen nächste Keefer war eng Veianener Famill, déi awer net un enger Exploitatioun intresséiert war, just d'Wunnhaus dat zur Mille gehéiert huet gouf benotzt.

An den 1980er Joren huet de Jean-Paul Baatz d'Mille kaaft, fir do e Geschäft mat Accessoirë fir de Schéisssport opzemaachen. An där Zäit gouf och de Stroumgenerator nees an d'Rei gesat, deen en Iwwerschoss erziilt deen an d'ëffentlecht Netz agespeist gëtt. D'Wunnhaus huet de Baatz an den 1990er Joren nokaaft. De Silo aus dem Joer 1938 mat enger Héicht vu siwe Stäck war duerno an den Hänn vun der Mierscher Silosgenossenschaft, gouf deels och vun der Klengbettener Mille benotzt an ass 2020 fir de symboleschen Euro vun der Gemeng Bettenduerf kaaft ginn.

De 14. Abrëll 2023 gouf d'Millen als nationale Kulturpatrimoine klasséiert.

Iwwerdeems sinn Aarbechten am Gaang, d'Waasserkraaftwierk duerch den Abau vu Kaplan-Turbinnen ze moderniséieren an an d'Rei ze setzen. Och eng Fëschtrap an en neit Wier gi gebaut, Am Gebai vun der Mille selwer sollen eng 13 Wunningen ageriicht ginn.

## Kuckt och
* Millen zu Lëtzebuerg
Benediktinerinneklouschter zu Peppeng

D**'Benediktinnerinneklouschter zu Peppeng** ass e Klouschter, dat 1904 no Pläng vum Architekt Sosthène Weis am neo-gotesche Stil gebaut gouf. Et gehéiert zu der franséischer Federatioun vun de Benediktinerinne vun der éiweger Ubiedung.
Den offiziellen Numm vum Uerden ass: "Ordo Sancti Benedicti" an d'Ofkierzung ass "O.S.B."

## D'Gebai
Et steet zu Peppeng op der Plaz vun engem Haff aus dem Joer 1775, dem "Kneppesch Haff", deen 1875 an e Klouschter fir Benediktinerinnen déi aus Däitschland koumen, ëmfunktionéiert gouf. 1883 goufen d'Wirtschaftsgebaier ofgerappt, fir duer e Fligel vum Klouschter ze bauen, an 1904 gouf d'Wunnhaus selwer duerch en Neibau, no Pläng vum Sosthène Weis, ersat.

An der Kapell vum Klouschter si Wandmolereien aus dem Joer 1928 vum Benediktinerpater Notker Becker aus dem Klouschter Maria Laach.

Den 12. Oktober 2007 gouf d'Klouschter als *nationaalt Monument* op d'Lëscht vun de klasséierte Monumenter agedroen.

## Quell
* "Roeser: Loisirs - Couvent de Peppange" op roeser.lu

## Kuckt och
* Lëscht vun den nationale Monumenter an der Gemeng Réiser

## Um Spaweck

* Websäit vum Klouschter
* D'Kapell vum Peppenger Klouschter an der Facebookgrupp ''Patrimoine religieux Luxembourg - Reliéisen Ierwen Lëtzebuerg''
Luzern

**Luzern** (fr. *Lucerne*) ass d'Haaptstad vum Kanton Luzern. Luzern huet  an ass de wirtschaftlechen a kulturelle Mëttelpunkt vun der Zentralschwäiz.
## Geographie
D'Stad läit um nordwestlechen Enn vum Vierwaldstätterséi a beim Ausfloss vun der Reuss. D'Reuss deelt d'Stad an d'Neistad an d'Alstad. D'Kapellbréck, déi eelst gedeckt Holzbréck vun der Welt, verbënnt d'Alstad mat der Neistad.

## Quartiere vun der Stad Luzern

## Kuckeswäertes
* Kapellbréck
* Spreuerbréck
* Jesuittekierch
* Franziskanerkierch
* Bourbaki Panorama
* Verkéiershaus vun der Schwäiz
* Konschtsammlung Rosengart (Picasso, Braque, Klee...)
* Gletschergaart
* Léiwemonument
## Um Spaweck

*Basel-Bernstrasse Luzern
Lausduer

De **Lausduer** [lokal: **om Lausduarre(n)**] ass e Lieu-dit op der Nordstrooss, tëscht Hengescht a Wäiswampech.

Den nërdlechen Deel läit an der Gemeng Wäiswampech, iwwerdeems de südlechen Deel zanter Enn 2011 zur Gemeng Klierf gehéiert. Virdrun huet en zur Gemeng Hengescht gehéiert ier déi – zesumme mat Munzen – bei d'Gemeng Klierf geprafft gouf.

## Geographie
De Lausduer läit westlech vun der N7, op enger Héicht vu ronn 503 Meter a besteet aus ronn enger hallwer Dosen Haiser, déi op dem alen Deel vun der Nordstrooss leien, déi an den 1970er Joren nei nivelléiert a riichtgezu gouf.

Dat eenzegt Haus an der Gemeng Wäiswampech huet d'Adress *3 Lausduarre*; d'Haiser aus der Gemeng Klierf si just nummeréiert (1, 2, 4 a 6). Den eenheetleche Postcode ass den 9968.

## Trivia
Den Numm *Lausduer* krut am Abrëll 2018 e bësse méi Bekanntheet nodeems et bei enger Poursuite zu engem Autosaccident koum an dobäi zwéi Poliziste leie bliwwen sinn an dräi anerer blesséiert goufen.

## Biller

Clervaux-Weiswampach, Lausdorn (106).jpg|De Café-Restaurant an der Gemeng Klierf…
Clervaux-Weiswampach, Lausdorn (105).jpg|an dat eenzegt Haus an der Gemeng Wäiswampech.


## Kuckt och

## Um Spaweck
Museksinstrument

E **Museksinstrument** ass e Géigestand fir Musek ze maachen, deen duerch d'Awierke vun deem, deen drop spillt, ganz oder deelweis vibréiert a sou d'Loft ronderëm sech a Schwéngunge versetzt; dës Schwéngunge ginn dann als Geräisch oder Toun erfaasst.

## Klassifizéierung vun de Museksinstrumenter
Eng méiglech Andeelung vun de Museksinstrumenter riicht sech no der Aart a Weis, wéi den Toun entsteet. Sou kann een dann ënnerscheeden:
* Chordophonen (Säiteninstrumenter): Gespaante Säite ginn zum schwénge bruecht, z.&nbsp;B. Gei, Gittar.
* Aerophonen: E Loftstroum léisst d'Instrument erkléngen, z.&nbsp;B. all Blosinstrumenter, awer och den Akkordeon.
* Idiophonen: Dës Instrumenter vibréieren an hirer Gesamtheet, meeschtens well s'un- oder géintenee geschloe ginn, z.&nbsp;B. Holzblock, Klackespill, Klibber.
* Membranophonen: Dës Instrumenter hunn eng Membran (e "Fell"), déi schwéngt, z.&nbsp;B. well drop geschloe gouf, z.&nbsp;B. Tromm.
* Elektrophonen sinn elektronesch Instrumenter, déi un en Hautparleur ugeschloss sinn, an duerch dee sinn hir Téin ze héieren, z.&nbsp;B. Syntheziser.
*Aetherophon: En elektronescht Instrument, dat ouni Kontakt gespillt gëtt.

## Um Spaweck
Filmkessel

**Filmkessel** ass den Numm vun engem Veräi mat Sëtz zu Mamer, dee Filmer produzéiert. De Veräi gouf 1987 vum Christian Delcourt an enger Grupp vu Fimbegeeschterte gegrënnt.

## Produktiounen
### Kuerzfilmer
* *Verluer ass gewonnen* (1987), e Viedeokuerzfilm
* *d'Klacke lauden* (1989), e Videokuerzfilm
* E Publicitéitsspot fir déi "Gréng alternativ Partei" fir de Chamberwalkampf 1989
* Sot et mat engem Gummi (?), en Anti-AIDS-Spot, an Zesummenaarbecht mat Schüler vum Lycée technique Michel-Lucius, am Optrag vum Gesondheetsministère

### Long-métragen
* d'Sandauer (1993), e 16-Millimeter-Film vu 43 Minutten.
Mýkonos

**Mýkonos** (griichesch **Μύκονος**) ass eng griichesch Insel vun de Kykladen, südëstlech vu Tinos.

Si ass bis zu 20 × 14&nbsp;km grouss a bedeckt eng Fläch vu 86&nbsp;km². D'Insel besteet aus enger waasseraarmer Granitfläch an zielt 5.200 Awunner (2002). Den héchste Punkt läit op 364 m. D'Haaptagglomeratioun ass Mýkonos, eng Uertschaft, déi op der Westküst läit. Ëm Mýkonos leie schéi Plagen, déi vu reegelméissege Busverbindunge profitéieren.
*Mýkonos* ass eng vun de meescht besichte griicheschen Inselen, mat gutt ausgebauten touristeschen Infrastrukturen. Daagsiwwer komme vill Visiteuren op *Mýkonos*. Et gëtt vill Butteker, (Souvenirsgeschäfter, Bijouterien a Kleederbutteker) an een Akafsbummel lount sech. Fir gutt Iessen an Drénken an de ville klengen Tavernen ass beschtens gesuergt. Och d'Nuetsliewe bléit.
## Verkéiersverbindungen
Mýkonos huet en eegene klenge Fluchhafen an et besti Färverbindunge mat dem Piräus, Delos an anere griicheschen Insele vun der Grupp vun de Kykladen.
## Kuckeswäertes
D'Wandmille vu Mýkonos si souzesoe weltbekannt a figuréieren op allen touristesche Prospekter. Déi schmuel Gässelen, besonnesch rondrëm de klengen Hafe mat senge ville Jachten, verdéngen, datt een derduerch trëppelt.
Op der Insel gëtt et och e Peelikan, de *Petros*, dee vun den Awunner an den Touriste gefiddert a vu jiddwerengem geknippst gëtt. De *Petros* ass haut och net méi eleng, mä huet Nokomme kritt. D'Peelikanen déi ongenéiert bis an d'Geschäfter trëppelen, sinn neierdéngs d'Maskott vun der Insel ginn.

## Um Spaweck
* Guide vu Mykonos
* Mykonos
* Inselspringen op de Kykladen
Aerophon

En **Aerophon** (vu gr. Aήρ - Loft a φωνή - Klang) ass e Museksinstrument, an deem e Loftstroum fir d'Entstoe vum Toun responsabel ass. Jee no der Aart a Weis, wéi d'Loft zum Schwénge bruecht gëtt, ënnerscheet een déi verschidden Typpe vun Aerophonen.

## Um Spaweck
Zeitung vum Lëtzebuerger Vollek

D***'Zeitung vum Lëtzebuerger Vollek*** ass eng Lëtzebuerger Dageszeitung, déi fir d'éischt den 1. Juli 1946 erauskomm ass. Si ass bis haut d'Presseorgan vun der Kommunistescher Partei Lëtzebuerg (KPL).

## Geschicht
*D'Zeitung vum Letzeburger Vollek* (wéi se an der deemoleger Schreifweis housch) huet d'Wochenzeitung *[[Die Volksstimme (1935-1946)|Die Volksstimme]]* als Sproochrouer vun der KPL ofgeléist, déi den 28. September 1944, just no der Liberatioun, fir d'éischt erauskomm war.

1953 war d'Zeitung vum Lëtzebuerger Vollek net sou gutt drun, an ass just eemol d'Woch erauskomm. 1954 gouf et awer nees eng Dageszeitung. Bis an d'Mëtt vun den 1980er Joren ass och eng *Wochenzeitung vum Letzeburger Vollek* erausgi ginn.

Zanter den 1990er Jore kënnt Blat nach just vun dënschdes bis samschdes eraus.

## Gekroops
Vun 1948 bis 1950 ass an der Zeitung eng satiresch Säit, *[[De Feierkrop]]*, publizéiert ginn. Dës ass de 16. Mäerz 1984 nees nei belieft ginn an ass bis den 23. Juli 1993 mat groussem Succès all Freiden erauskomm. Wéinst Gedeessems iwwer d'ideologesch Ausriichtung vun der Zeitung huet hiren Auteur, de Jacques Drescher dës verlooss an e puer Méint drop *[[Den Neie Feierkrop]]* gegrënnt.

## Zuelen
### Lieserstatistik
2005/2006 hunn, der Statistik vum *TNS ILRES PLURIMEDIA* no, duerchschnëttlech 0,8 % vun der Lëtzebuerger Bevëlkerung iwwer 15 Joer d**Zeitung'' gelies. 2006/2007 waren dat der 0,90 %; 2007/2008 0,60 % an 2008/2009 0,50 %. D'Zuele fir 2009/2010 goufen net public gemaach. 2011 waren et 0,70 %

Der TNS-ILRES Plurimedia Etude 2017.I no hunn tëscht Februar 2016 a Februar 2017 (mat Ausnam vun der Summervakanz) an der Moyenne all Dag 1.900 Leit iwwer 15 Joer d' ''Zeitung'' gelies (0,4 % vun der Wunnbevëlkerung).

===Pressehëllef===
[[2011]] huet d**Zeitung'' 368 206 € staatlech Pressehëllef kritt.

## Kuckt och
* KPL
* Jeunesse communiste luxembourgoise (JCL/Déi Jonk Kommunisten), d'Jugendorganisatioun vun der KPL

## Um Spaweck
*Websäit vun der Zeitung vum Lëtzebuerger Vollek
Dirk Spierenburg

Den **Dirk Pieter Spierenburg**, gebuer de 4. Februar 1909 zu Rotterdam a gestuerwen de 27. August 2001, war en hollännesche Politiker, Diplomat a Wirtschaftler.

Hie war Member vun der Héijer Autoritéit vun der CECA, déi den 10. August 1952 zu Lëtzebuerg hir Aarbecht opgeholl huet. 1979 gouf hien als President vun engem Reflexiounskommittee mat enger Etüd iwwer d'Reform vun der Kommissioun vun der Europäescher Communautéit chargéiert.

## Säi Liewen a seng Aktivitéiten

## Seng Publikatiounen
* Dirk Spierenburg a Raymond Poidevin: *Histoire de la Haute Autorité de la Communauté européenne du charbon et de l'acier*, Bruxelles 1993 (Bruylant), 919 Säiten

## Literatur
* W.H. Salzmann: "Herstel, wederopbouw en Europese samenwerking. D.P. Spierenburg en de buitenlandse economische betrekkingen van Nederland 1945 - 1952" (1999)

## Um Spaweck
* Websäit op "Grondwet Europa"
Edvard Grieg

Den **Edvard Grieg**, gebuer de 15. Juni 1843, a gestuerwen de 4. September 1907, gëllt als de gréissten norwegesche Komponist a Pianist. Hien huet zu Bergen gewunnt an och do geschafft.

## Liewen

## Wierk

## Um Spaweck

Biographie vum Edvard Grieg
Woxx

**Woxx** (Stiliséiert: *woxx*) ass eng Lëtzebuerger Wochenzeitung. Si ass 2000 aus der Ëmbenennung vum **GréngeSpoun** ervirgaangen, dee fir d'éischt den 23. September 1988 erauskoum. Zënter 2018 publizéiert Woxx eng Online-Editioun ënner dem Numm online-woxx.

## Geschicht

D'Redaktiounsmembere vun der éischter Ausgab (déi vum Oktober 1988) vum GréngeSpoun waren onbezuelt Membere vun der Grénger Alternativer Partei. Vun 1989 un, ass d'Zeitung all zwou Wochen erauskomm an zwéi Mataarbechter sinn Hallefdaags agestallt ginn. Ufanks 1991 gouf dunn eng Kooperativ gegrënnt, déi d'Publikatioun iwwerholl huet. Zënter dem 1. Mäerz 1991 kënnt de GréngeSpoun, respektiv d'Woxx, all Woch eraus. Lues awer sécher geléngt et der Zeitung, sech an der Lëtzebuerger Medielandschaft z'etabléieren, besonnesch och wéinst hirem grousse Kulturdeel.

2000 krut se hiren neien an aktuellen Numm *woxx*, en neie Layout an eng Internetpresenz. 2007 gëtt d'Format gewiesselt, fir se méi handlech ze maachen.

## Zuelen
### Reechwäit
2005/2006 hunn, der Statistik vum *TNS ILRES PLURIMEDIA* no, duerchschnëttlech 1,50 % vun der Lëtzebuerger Bevëlkerung iwwer 15 Joer all Woch d**woxx'' gelies. 2006/2007 waren dat der 1,80%; 2007/2008 1,90% an 2008/2009 1,30%. D'Zuele fir 2009/2010 goufen net public gemaach. 2011 waren et 1,10 %

Der TNS-ILRES Plurimedia Etude 2017.I no hunn tëscht Februar 2016 a Februar 2017 (mat Ausnam vun der Summervakanz) an der Moyenne all Woch 7.700 Leit iwwer 15 Joer d'Woxx gelies (1,6 % vun der Wunnbevëlkerung).

===Pressehëllef===

Ufanks der 1990er ass d'Gesetz iwwer d'[[Pressehëllef]] geännert ginn. Fir datt eng Zeitung vun där Hëllef konnt profitéieren hunn do misse fënnef haaptberufflech Journaliste schaffen. De [[Presserot]] hat awer enger vun de Mataarbechterinne vum Gréngespoun d'Akkreditéierung verweigert, wouduerch beim GréngeSpoun offiziell nëmme véier Journaliste beschäftegt waren, a se domat kee Recht op Pressehëllef hat. D'Zeitung huet doropshi virum deemolege [[Verwaltungsgeriicht]] geklot a krut Recht. 1996 ass réckwierkend, mä net komplett, d'Pressehëllef bezuelt ginn. Dat ass net duergaange fir d'Scholde vun der Zeitung ze bezuelen, déi eréischt 2009 all beglach goufen.

2011 huet d**woxx'' 240 865 Euro staatlech Pressehëllef kritt. 2016 waren et 262.744 Euro.

## Kuckt och
* Lëscht vun Zeitungen an Zäitschrëften zu Lëtzebuerg

## Um Spaweck
* woxx.lu
Albert Coppé

Den **Albert Coppé**, gebuer de 26. November 1911 zu Bruges, a gestuerwen den 30. Mäerz 1999 zu Tervuren, war e belschen Ekonomist a Politiker. Hie war Vizepresident vun der Héijer Autoritéit vun der CECA, déi den 10. August 1952 zu Lëtzebuerg hir Aarbecht opgeholl huet.

## Liewen an Aktivitéiten
Den Albert Coppé huet zu Léiwen Ekonomie studéiert an huet 1940 säi Studium mat engem Doktorat ofgeschloss. Op der Kathoulescher Universitéit vu Léiwen war hien duerno Professer an huet do Ekonomie dozéiert (1941-1982).

Den Albert Coppé hat ee gutt ausgefëllt politescht Liewen:
* Deputéierte vun 1946-1952 (chrëschtlech-soziale Politiker)
* Minister fir Ëffentlech Aarbechten, Wirtschaft a Reconstructioun (1946-1952).
* Vizepresident vun der Héijer Autoritéit vun der CECA (1952-1967).
* Member vun der Kommissioun vun den Europäesche Communautéiten (No der Fusioun vun den europäesche Verträg) (1967-1973)
* Administrateur an duerno President vum Verwaltungsrot vun der Société Générale de Banque vu Bréissel (1975-1982)
* President, wärend laange Jore vun der Union Européenne des Fédéralistes.

## Auszeechnungen
* 
nieft aneren internationalen Auszeechnungen.

## Seng Publikatiounen
Vu senge wichtegste Publikatioune sinn ze nennen:
* *Problèmes d'Ekonomie Charbonnière*,
* *De Europeese Uitdaging*,
* *De Multinationale Onderneming*, 
* *Inflatie*,
* *Polemiek rond België*
* Hie war och Mataarbechter vun der *[[La Libre Belgique|Libre Belgique]]* (1974-1988).

## Um Spaweck
*En Hommage un de Coppé (op Franséisch)
Benediktiner

D**'Benediktiner** bilden en Uerde vun der réimesch-kathoulescher Kierch (et sief bemierkt datt et och nach anglikanesch Benediktiner/inne ginn), mam offiziellen Numm *Ordo Sancti Benedicti* (Uerde vum hellege Benedikt, ofgekierzt OSB). Dësen Uerde geet op de Benedikt vun Nursia (* ëm 480; † 547) zeréck deen eng Reegel fir d'Zesummeliewe verfaasst huet. Et gëtt souwuel e männlechen (reliéis Bridder a Pateren) wéi e weiblechen Aascht (Nonnen).

Déi éischt Benediktinerkléischter goufen am fréie 6. Joerhonnert zu Subiaco bei Roum gegrënnt. 539 huet de Benedikt d'Klouschter um Montecassino gegrënnt an do seng "Reegelen" opgeschriwwen.

D'Membere vum Uerde versprieche Bestännegkeet (*stabilitas*), bestänneg Ëmkéier (*conversatio morum*) a Gehorsam (*oboedientia*). Si liewen a Kléischter déi entweeder Abtei (méi wéi 12 Memberen a vum Poopst zur Abtei erhuewen, mat engem Abt/Äbtissin un der Spëtzt) sinn oder Priorat (ofhängeg vun enger Abtei oder selbstänneg, mat engem Prior/Priorin un der Spëtzt). D'Abteien an d'Priorater sinn a verschidde Kongregatiounen zesummegefaasst. Weltwäit gehéieren iwwer 8000 Männer an iwwer 18000 Fraen zum Benediktineruerden.

Zu Lëtzebuerg gëtt et nach 2 Néierloossunge vu Benediktiner: d'Abtei zu Klierf an d'Benediktinerinnepriorat zu Peppeng. Fréier gouf et och nach d'Iechternacher Abtei, déi vum Hl. Willibrord gegrënnt gouf, an d'Abtei Almënster déi spéider an d'Abtei Neimënster ëmgesidelt gouf wéi de Platto Almënster fir wiertechnesch Zwecker gebraucht gouf.

## Um Spaweck

* Benediktiner am däitschsproochege Raum
Franz Etzel

De **Franz Etzel**, gebuer den 12. August 1902 zu Wesel, a gestuerwen den 9. Mee 1970 zu Wittlaer bei Düsseldorf, war en däitschen CDU-Politiker.

De Franz Etzel war vun 1957 bis 1961 Bundesminister fir Finanzen an der Regierung Adenauer.

Vun 1952 bis 1957 war hie Vizepresident vun der Héijer Autoritéit vun der CECA an huet an där Zäit och zu Lëtzebuerg gelieft.

An der Zäit vun der Weimarer Republik huet hien an der rietskonservativer DNVP militéiert, enger Partei déi 1933 an der NSDAP opgaangen ass.

Nom Krich, wou hien Offizéier an der Wehrmacht war, huet hien 1945 Duisburger CDU matgegrënnt.
Bernhard Schlink

De **Bernhard Schlink**, de 6. Juli 1944 an der Géigend vu Bielefeld gebuer, ass en däitsche Jurist, Romanauteur a Riichter. Hien ass zu Heidelberg opgewuess, wou säi Papp Edmund Schlink Theologieprofessor war.

## Säi Liewen
De Bernhard Schlink huet Droit op der "Ruprecht-Karls-Universitéit Heidelberg" an op der "Fräier Universitéit Berlin" studéiert. Als wëssenschaftlechen Assistent huet hien op der "Technescher Universitéit Darmstadt", der "Universitéit Bielefeld" an op der Albert-Ludwigs-Universitéit Freiburg geschafft. Hien huet 1975 zu Heidelberg zum Dr. iur. promovéiert an huet 1982 habilitéiert.

Vun 1982 bis 1991 war hie Juraprofesser un der Rheinesche Friedrich-Wilhelms-Universitéit zu Bonn a vun 1991 bis 1992 un der Johann Wolfgang Goethe-Universitéit zu Frankfurt um Main. Zanter 1992 huet hien an der Humboldt-Universitéit zu Berlin ee Léierstull fir Ëffentlecht Recht a fir Rechtsphilosophie.

Zanter 1987 ass hien ausserdeem Riichter um Verfaassungsgeriichtshaff vun Nordrhein-Westfalen.

Ofgesi vu sengem juristeche Liewe war de Schlink natierlech och Auteur a krut 1989 de Glauser-Präis fir säi Kriminalroman *Die gordische Schleife*.

Fir *Der Vorleser* krut hien den Hans-Fallada-Präis (1997), en italieenesche Literaturpräis (1997), de *Prix Laure Bataillon* (1997) an de *Welt*-Literaturpräis vun der Zeitung "Die Welt" (1999).

*Der Vorleser* gouf a 37 Sproochen iwwersat a war dat éischt däitscht Buch, dat op déi éischt Plaz vun der Bestsellerlëscht vun der *New York Times* koum.

## Säi Wierk
### Juristesch Fachbicher
* *Vergangenheitsschuld und gegenwärtiges Recht*, Frankfurt a.M. 2002, ISBN 3-518-12168-5
* *Aktuelle Fragen des pränatalen Lebensschutzes*, Berlin 2002, ISBN 3-89949-001-0
* *Polizei- und Ordnungsrecht*, mam Michael Kniesel a Bodo Pieroth, 3. Oplo, München 2005, ISBN 3-406-52032-4
* *Grundrechte Staatsrecht II.*, mam Bodo Pieroth, 21. neibeaarbecht Oplo, Heidelberg 2005, ISBN 3-8114-7319-0

### Belletristik
* 1987 *Selbs Justiz* (zesumme mam Walter Popp), ISBN 3-257-21543-6
* 1988 *Die gordische Schleife*, ISBN 3-257-21668-8
* 1992 *Selbs Betrug*, ISBN 3-257-22706-X
* 1995 *[[Der Vorleser]]*, ISBN 3-257-22953-4
* 2000 *Liebesfluchten*, ISBN 3-257-23299-3
* 2001 *Selbs Mord*, ISBN 3-257-23360-4
* 2006 *Die Heimkehr*, ISBN 3-257-86136-2
* 2008 *Das Wochenende.* Roman, ISBN 978-3-257-06633-3
* 2010 *Sommerlügen.* Erzählungen, ISBN 978-3-257-06753-8
* 2011 *Gedanken über das Schreiben. Heidelberger Poetikvorlesungen.* Essay, ISBN 978-3-257-06783-5
* 2014 *Die Frau auf der Treppe.* Roman, ISBN 978-3-257-06909-9

### Aufsätz
* 2000 *Heimat als Utopie*, ISBN 3-518-06613-7
* 2005 *Vergewisserungen - Über Politik, Recht, Schreiben und Glauben*, ISBN 3-257-06483-7

## Um Spaweck
* www.ub.fu-berlin.de - Kommentéiert Linkesammlung
* http://www.rewi.hu-berlin.de – Websäit vum Léierstull op der Humboldt-Universitéit zu Berlin
* Der Dagmar Erne hir Diplomaarbecht iwwer "Der Vorleser" als pdf.-Datei
Étienne Lenoir

De **Jean Joseph Étienne Lenoir**, gebuer den 12. Januar 1822 zu Missech, deemools Groussherzogtum Lëtzebuerg, haut belsch Provënz Lëtzebuerg, a gestuerwen de 7. August 1900 zu La Varenne-Saint-Hilaire bei Paräis, war en Erfinder (80 Patenter) a Geschäftsmann.

Den Étienne Lenoir huet 1860 den éischte brauchbare Gasmotor gebaut, 1863 dat éischt Gefier op der Strooss, dat domat ugedriwwe gouf, den Hippomobile an 1866 e Motorboot, dat mat Gas bedriwwe gouf. Mat sengem Gasmotorwon huet hien den 9&nbsp;km laangen Trajet vu Paräis op Joinville-le-Pont an ongeféier 3 Stonnen zeréckgeluecht. An der ganzer europäescher Press gouf iwwer dem Lenoir säi Gasmotorwon geschriwwen. De russeschen Zar Alexander II. war sou dovun impressionéiert, datt en him een ofkaf huet.

Den Nikolaus Otto huet sech bei der Entwécklung vum Ottomotor um Lenoir sengem Gasmotor orientéiert.

Den Étienne Lenoir gouf *chevalier de la [[Légion d'honneur]]* a krut d'franséisch Nationalitéit.

D'Gemeng Steesel huet an hirer Industriezon eng Gedenkplack fir de Lenoir opgeriicht an do och e Rondpoint no him benannt.

## Literatur
* Anonyme (1980). *Jean Joseph Etienne Lenoir. 1822-1900*. 22 S. Hesperange. [an der Lëtzebuerger Nationalbibliothéik ze kréien]
* Anonymus (1948). *Luxemburger Forscher.* Tageblatt 1948, Nr. 80 (7. April), S. 4. https://web.archive.org/web/20221002035730/https://eluxemburgensia.lu/webclient/DeliveryManager?application=DIRECTLINK&custom_att_2=simple_viewer&pid=133505&search_terms=#panel:pp|issue:133505|page:4
* Paul Conrardy (1982). *Motoren und Autos "made in Luxembourg".* Auto-Touring / Revue de l'Automobile-Club de Luxembourg, n° 5: 20-25 [Artikel iwwer lëtzebuergesch Automobilconstructeuren]
* Jean-Pierre Monhonval (1985). *Etienne Lenoir: un moteur en héritage.* [préf.: Christian Calmes, André Desvallées]. 123 p. Michel frères, Virton.
* Marcel Oberweis (2000). *Der Erfinder des ersten Gasmotors mit elektrischer Funkenzündung. Am 7. August 1900 starb Jean Joseph Lenoir.* Luxemburger Wort, 8. August 2000, S. 4.
* Romain Hilgert (2015): *Auf der Suche nach Étienne Lenoirs Auto*. d'Lëtzebuerger Land Nr.5/30. Januar 2015, S.25.
* Claude Feyereisen: *Der Luxemburg-Motor - Die Fondation Etienne Lenoir baut das Triebwerk des legendären Erfinders nach*, am Luxemburger Wort vum 17. Dezember 2018 S. 47.

## Um Spaweck

*  [Biographie (.pdf)](http://andre.j.balout.free.fr/charente(16)_pdf/jean_joseph_etienne_lenoir001.pdf)


Image:Lenoir_gas_engine_1860.jpg|Schema vum Lenoir-Gasmotor
File:Lenoir_Motor_2.jpg|Lenoir-Gasmotor am Musée des arts et métiers zu Paräis
Eugène Jungers

Den **Eugène Jungers**, gebuer den 19. Juli 1888, a gestuerwen de 17. September 1958 war Generolgouverneur vum Belsche Kongo.

## Liewen a Karriär

Säi Papp war gebierteg vu Schweech an hat am Stater Kolléisch den Nicolas Grang als Matschüler.

## Kuckt och
* Lëtzebuerger am Kongo
Kéiber

**Kéiber** ass eng Uertschaft an der Gemeng Groussbus-Wal.

## Geschicht
Virum 1. September 2023 huet Kéiber zu der Gemeng Wal gehéiert, déi du mat der Gemeng Groussbus zu der neier Gemeng Groussbus-Wal fusionéiert huet.

## Literatur
* *D'Schoul vu Kéiber... gëschter an haut. D'Geschicht vun der Kéiber Schoul 1907 bis 2004*,

## Kuckt och
* Kierch vu Kéiber

## Um Spaweck

* Offiziell Säit vun der Gemeng Wal
* Den Index vum "D'Schoul vu Kéiber... gëschter an haut"
* Luxalbum - Kuborn
Bëschrued

**Bëschrued** ass eng Uertschaft an der Gemeng Groussbus-Wal. Se läit um CR307, op hallwem Wee tëscht Groussbus a Wal.

## Geschicht
Zu Bëschrued gouf et an der Zäit fënnef Millen, déi vun der *[[Bëschréiderbaach]]* ugedriwwe goufen. D'Kierchemille gouf schonn am Joer 896 als Besëtz vum Klouschter Sankt Maximin vun Tréier ernimmt; se huet bis 1955 funktionéiert.

Virum 1. September 2023 huet Bëschrued zu der Gemeng Wal gehéiert, déi du mat der Gemeng Groussbus zu der neier Gemeng Groussbus-Wal fusionéiert huet.

## Perséinlechkeete vu Bëschrued
* Nicolas Grang

## Kuckt och
* Parkierch vu Bëschrued
* Ënnescht Millen
* Kierchemillen

## Um Spaweck

* Informatiounen a Fotoen iwwer Bëschrued op der Websäit vun der Gemeng Wal
* Luxalbum - Buschrodt


Buschrodt, rue Nicolas Grang 01.jpg|Bléck op d'Strooss „Um Schéckelt“, déi fréier Rue Nicolas-Grang zu Bëschrued (2015)
Wahl, Buschrodt, Kierchemillen (102).jpg|Déi fréier *Kierchemillen * oder och *Didiersmillen*(2023)
Randschelt

**Randschelt** ass eng Uertschaft an der Gemeng Groussbus-Wal.

Et ass déi klengst Uertschaft aus dem Land mat der Kierch, der aler Schoul, engem Bauerenhaff (deen net bewunnt ass) an dem Paschtoueschhaus.

## Geschicht
Dee leschten Awunner war de Paschtouer Adolphe Goffin, dee sech ëm Bëschrued, Gréiwels, Heeschpelt, Kéiber, Randschelt a Wal gekëmmert huet an am Juli 2016 gestuerwen ass.

Virum 1. September 2023 huet Randschelt zu der Gemeng Wal gehéiert, déi du mat der Gemeng Groussbus zu der neier Gemeng Groussbus-Wal fusionéiert huet.

## Kuckeswäertes
* D'Randschelter Kierch, vun 1437 mat engem vun de schéinste Freskenensembelen aus dem 15. a 16. Joerhonnert.
* De Musée Thillenvogtei
* De "Randschleider Pad", en naturnoen Trëppelpad vun 1,6&nbsp;km duerch de Bësch an der Ëmgéigend mat 12 Statioune fir nozedenken an ze meditéieren.

## Kuckt och

## Um Spaweck

* Websäit vun der Gemeng Wal
* Luxalbum - Rindschleiden
* Randschelter Pad
* „Ortsbesuch in Rindschleiden - Viel los im Ein-Seelen-Dorf“ op wort.lu (gekuckt de 16. August 2016) an am Télécran Nr. 26 vum 22. Juni 2016
* Wou der Däiwel ass...? Randschelt: Annemarie De Boer, wort.lu [€], 12.12.2025, gekuckt den 12.12.2025

Randschelt 4477.jpg|"Ganz" Randschelt: vu lénks Paschtoueschhaus, Kierch, Bauerenhaff an al Schoul
Randschleider Pad.jpg|Steen, deen de meditative "Randschleider Pad" symboliséiert
Wahl Rindschleiden Carte Ferraris.jpg|Randschelt op der Ferrariskaart vu 1777
Lycée privé Émile-Metz

De **Lycée privé Émile-Metz**, a Kuerzform **LPEM**, huet de 4. November 1914 fir d'éischt seng Dieren opgemaach. Dëst war méiglech nodeem d'Edmée Metz-Tesch der Arbed eng bedeitend Geldstëftung vermaach huet, fir zu Éiere vun hirem verstuerwene Mann Émile Metz zu Dummeldeng eng Wierksschoul ze grënnen, déi als **Institut Émile-Metz** säin Numm sollt droen. Zil war et, d'Situatioun vun der Aarbechterklass duerch eng besser Ausbildung ze verbesseren.

Am Haff vum Institut steet e Monument mat enger Dankbarkeetserklärung un d'Madamm Edmée Metz-Tesch.

Den LPEM ass mëttlerweil e modernen technesche Lycée mat méi wéi 500 Schüler. Et ass déi eenzeg Schoul zu Lëtzebuerg an där een eng Ausbildung als Fligermecanicien (*Aircraft Maintenance Licence*, AML) an als Techniker an de Smart Materials maache kann.

Am Hierscht 2023 gouf zu Déifferdeng eng zweet Schoul opgemaach.

## Gestioun
De Lycée gëtt zanter 1995 vun der Asbl Fondation Lycée Technique Privé Emile Metz verwalt, déi am Juli 1995 vun der Fondation Veuve Emile Metz-Tesch a vun der Chambre de commerce gegrënnt gouf. De Verwaltungsrot besteet aus siwe Memberen:
*dräi Administrateuren, déi vum Lëtzebuerger Staat genannt ginn;
*een Administrateur, dee vun der Fondation Veuve Emile Metz-Tesch genannt gëtt;
*een Administrateur, dee vun der Chambre de commerce genannt gëtt;
*zwéin Administrateuren, déi vun ArcelorMittal genannt ginn;

## Direkteren
*? - 1966: Alphonse Pierre Hoffmann
*1966 - 1988: Pierre Thill
*1988 - 2001: Albert Bonifas
*2001 - 2003: Léon Mathieu
*2003 - 2009: René Tissier
*2009 - 2010: Armand Lengler
*2010 - 2020: Théo Thill
*2020 - 2022: Martine Berchem
*2022 - haut: Pascal Thill

## Kuckt och
* Secondaireschoulen zu Lëtzebuerg
## Um Spaweck
Méideng

**Méideng** ass eng Uertschaft an der Gemeng Conter.
## Kuriéises
### Republik Méideng
Am Haff vun der aler Schoul hänkt e Schëld "Place de la République".

D'Originnen dovu ginn zeréck op eng Fuesentskapesëtzung. Ufanks vun den 1980er Joren hat d'Musek aus dem Duerf fir d'Fuesent Kapesëtzungen ofgehalen, bei deene Sketcher opgefouert goufen, an deenen ënner anerem d'Duerfpolitiker op d'Schëpp geholl goufen. Den Aloyse Leytem hat e Sketch geschriwwen, an deem zu Méideng eng Republik sollt ausgeruff ginn, an et gouf e Republik-Schëld am Schoulhaff opgehaangen.

D'Schëld hänkt haut nach do.

## Kuckt och
* Fräiwëlleg Pompjeeë Mutfert-Méideng
* Donatuskierch zu Méideng
* Harmonie Moutfort-Medingen
* Lëscht vun de Lëtzebuerger Uertschaften

## Um Spaweck

* Offiziell Säit vun der Gemeng Conter
Mutfert

**Mutfert** ass eng Uertschaft an der Gemeng Conter.

## Geographie

## Geschicht

...

Vum 13. bis den 18. August 1792 huet am éischte Koalitiounskrich d'Haaptarméi vun den Alliéierten, ënner dem Uerder vum Herzog vu Brauschweig, eng 40.000 Mann, zu Mutfert hiren Haaptquartéier opgeschloen, ier et weider goung Richtung Frankräich. De preisesche Kinnek Friedrich Wilhelm II. hat säi Quartéier déi éischt Nuecht am Paschtoueschhaus virun der Kierch, éier en am Roudebësch beim Pläitrenger Haff säi Camp opgeschloen huet. Den Herzog vu Braunschweig, deen de 14. August agetraff ass, huet selwer am Haff logéiert.

...

An der Zäit vum Zweete Weltkrich stoung zu Mutfert am *Wëllemslach* en RAD-Ausbildungslager wat duerno noeneen e Krichsgefaangelager vun der Wehrmacht virun allem fir Russen an duerno, Enn 1944 nom Amarsch vun den Amerikaner eent fir Wehrmachtszaldoten gouf. D'Amerikaner haten och do en Arméissender installéiert a si bis Mëtt Februar 1945 bliwwen. Dunn ass déi nei gegrënnt Lëtzebuerger Arméi do agezunn.

## Kuckt och
* Bemierkenswäert Eech (Fräiheetsbam)
* Brichermillen
* Fräiwëlleg Pompjeeë Mutfert-Méideng
* Harmonie Moutfort-Medingen
* Kierch Mutfert
* Lëscht vun de Lëtzebuerger Uertschaften

## Um Spaweck

* Offiziell Säit vun der Gemeng Conter
Léon Daum

De **Léon Daum**, gebuer den 21. Mäerz 1887 zu Nanzeg, a gestuerwen den 31. Mee 1966 och do, war e franséischen Industriellen. Vun 1952 - 59 war hie franséische Member vun der Héijer Autoritéit (dem Executivorgan vun der CECA), déi den 10. August 1952 zu Lëtzebuerg hir Aarbecht opgeholl huet.

No senger Formatioun op der École polytechnique an de Joren 1905-1907 huet hie vun 1911 un als Biergingenieur geschafft, vun 1913 un a Marokko.

Am Krich 1914-1918 war hien Artillerieoffizéier. 1919 gouf hien erëm Biergwierksingenieur op der Saar. 1927 gouf e Generaldirekter vun der *Compagnie des forges et aciéries de la marine et d'Homécourt*. Am Joer 1949 ass hien hire Vizepresident ginn a geschwënn drop gouf e President vun der "Sollac" (*Société lorraine de laminage continu* - "Loutrengesch Walzwierksgesellschaft"). Ausserdeem war en am Verwaltungsrot vu verschiddene groussen Entreprisen, wéi "Sidelor", dem Héichuewewierk zu Givers, de Schmelze vu Saint-Étienne a vun Dillingen, awer och am Opsiichtsrot vum *Crédit National*.
Wal

D'Wuert **Wal** bezeechent:
* eng Aart vu Mieresmamendéieren aus der Uerdnung vun de Walen (Cetacea)
* eng Uertschaft an der Gemeng Wal am Kanton Réiden: Wal (Réiden)
* d'Aktioun fir ze wielen: Wal (Politik)
* en Toponym deen ee bei Bëscher erëmfënnt, z.&nbsp;B. de Wal zu Diddeleng, e Bësch op der franséischer Grenz.
Georges Wagner (Museker)

De **Georges Wagner**, gebuer 1939, war vun 1971 bis 2010 den Dirigent vun der Harmonie municipale Esch-sur-Alzette.

De Schëfflenger huet a sengem Jonktem am Lycée technique d'Esch-sur-Alzette de Beruff vum Schlässer geléiert, mä ass duerno fir zerguttst un der Musek hänkebliwwen. Hien huet den Escher Conservatoire mat grousser Distinctioun am Solfège an op der Gei ofgeschloss. En éischte Präis an der Harmonie an de Perfektionnementspräis op der Klarinett hunn em d'Diere vum Nanzeger Musekconservatoire opgemaach, wou en dann och den éischte Präis mat grousser Distinctioun op der Klarinett krut. Hien huet de Programm vu véier Joren an engem Joer fäerdegbruecht.

1960 ass de Georges Wagner als Klarinettist an d'Lëtzebuerger Militärmusek agetratt. Do huet e sech séier profiléiert a war 10 Joer laang e Sous-Dirigent vun der Militärmusek.

Vun 1961 bis 1971 war hie *Renfort permanent* vum RTL-Orchester.

Vun 1960 bis 1971 war de Georges Wagner Dirigent vun de Mandolinne-Veräiner zu Esch-Uelzecht a Keel, vun der Harmonie Kënzeg, vun der Eisebunner-Musek an der Lampertsbierger-Musek. Vun 1994 bis 2022 war en och Dirigent vum Ochestre Symphonique "Le Cercle" vu Rëmeleng.

De Georges Wagner huet sech och en Nummm als Arrangeur gemaach. Hien arrangéiert sinfonesch Musek fir d'Harmonieorchester. Hie war den éischten am Land dee schonn 1968 den Harmonieorchester mat engem Sträichorchester, Chouer a Solisten zesummebruecht huet an d*'[[Carmina Burana]]* opgeféiert huet. Zweemol am Joer huet hie mat der Escher Stadmusek Galaconcerten am Escher Theater opgefouert.

Säi leschte Konzert un der Spëtz vun der Escher Stadmusek war den 3. a 4. Dezember 2010 am Conservatoire an der Stad.

Säin Nofollger als Dirigent vun der Escher Stadmusek ass den David Reiland.

Zanter 2014 ass de Georges Wagner musikaleschen Trainer vun der Lëtzebuerger Band *Moselle Valley Brass Band* mat där hien 2015 eng CD produzéiert huet a mat där hien och als Dirigent optrëtt a s'an d'Ausland begleet.
Heinz Potthoff

Den **Dr. Heinz Potthoff**, gebuer den 30. Mäerz 1904 zu Bielefeld, an do gestuerwen den 13. September 1974, war en däitschen SPD Politiker.

Hie gouf 1952 vun der däitscher Bundesregierung bestëmmt, fir Däitschland, nieft dem Franz Etzel, an der Héijer Autoritéit vun der CECA ze representéieren. *D'Héich Autoritéit* huet den 10. August 1952 zu Lëtzebuerg hir Aarbecht opgeholl.

Den Heinz Potthoff war e *self made man* an huet ugefaangen als geléierte Maschinneschlässer a Redakter zu Bielefeld. Fir kënnen en Universitéitsstudium ze maachen ass hien op d'Heimvollekshéichschoul am Schlass Tinz bei Gera gaangen an huet d'Begabteprüfung am Kultusministère zu Berlin ofgeluecht. No sengem wirtschaftspolitesche Studium huet hie säin Doktorat op der Universitéit zu Köln gemaach. Hie war Referent an der Wirtschaftsgrupp Maschinnebau zu Chemnitz, Direkter zu Kassel an zu Herford, Ministerialdirigent am Wirtschaftsministère a schliisslech Member vun der Internationaler Ruhrautoritéit a Landtagsdeputéierten, ier hie Member vun der Héijer Autoritéit gouf.

## Publikatiounen
* Potthoff, Heinz: *Die europäische Integration, III. Die Montanunion in der europäischen Gemeinschaft*, Düsseldorf 1965.
* Potthoff, Heinz: *Zwischen Schlosserlehre und Europapolitik*. 1973, 276 S.
* Potthoff, Heinz: *Der öffentliche Haushalt Hamburgs im 15. und 16. Jahrhundert.* An: Zeitschrift des Vereins für Hamburgische Geschichte 16, 1911, S. 1-185.
Wide Area Network

E **Wide Area Network** (ofgekierzt **WAN**) ass e Computernetzwierk, dat sech iwwer e grousse geographesche Beräich erstreckt an dobäi kenge raimlechen oder kapazitéitsmässege Restriktiounen ënnerläit. Dës fräi skaléierbar Netzer erstrecke sech iwwer Länner bis souguer iwwer Kontinenter a gi benotzt fir verschidde lokal Netzer, awer och eenzel Computere mat eneen ze verbannen.

WANe si sou gréisser als Personal Area Networks, Local Area Networks a Metropolitan Area Networks awer klenger als Global Area Networks.

## WAN-Opbau

Eenzel geographesch getrennte lokal Netzer oder Computere loosse sech mat Hëllef vun engem Schaltelement oder Pakvermëtteler genannt un e Wäitverkéiersnetz uschléissen. Déi eenzel Schaltelemente si meeschtens iwwer Leitunge mat enger grousser Bandbreet ënner enee verbonnen a forméieren sou de WAN. D'Struktur bei dësen Netzer ass allgemeng irregulär, woubäi Redudanz bei de Leitunge fir de Fall vun enger Stéierung mat ageplangt gëtt.

Wäitverkéiersnetzer ginn an der Reegel vun Netzwierkbedreiwer aus ëffentlecher oder privater Hand bedriwwen a sinn ëffentlech Netzer, wou déi eenzel Benotzer sech Netzwierkinfrastruktur ënner eneen deele mussen. D'Méiglechkeet besteet, datt eng Institutioun Leitunge vun engem Netzwierkbedreiwer loune kann a se nëmme fir eegen Zwecker benotzt. An dësem Fall schwätzt een da vun engem privaten Netz.

## Späichervermëttelung a Routing
An engem WAN kommunizéieren d'Computere parallel a kënne gläichzäiteg Noriichte verschécken. Do bei engem héijen Datentrafik e Pakvermëtteler senger Aarbecht nokomme kann, gëtt d'Noriicht um Pakvermëtteler fir kuerz Zäit tëschegespäichert, ier dann de Pakvermëtteler unhand vun enger eendeiteger Adress am Kappdeel vun der Noriicht decidéiere kann iwwer wat fir een Ausgank d'Noriicht weider geleet gëtt. Dëse Virgank vum kuerzen Tëschespäicheren, Auswäerte vun der Noriicht an da weider leeden, gëtt als Späichervermëttelung (engl.: *Store-and-Forward Switching*) bezeechent. Ass den Tëschespäicher voll, sou ginn Noriichten, déi nei ukommen, einfach am Netz verluer.

Iwwer wat fir ee Wee eng Noriicht geleet gëtt, gëtt op de Pakvermëtteleren (och nach Routere genannt) mat Hëllef vu Routing-Tabellen decidéiert. Dëst sinn Tabellen, déi zu all méiglechen Adressen Informatioun zu dem nächstem Tëschesystem am Netz hunn, fir d'Noriicht sou séier wéi méiglech richteg zouzestellen. Hautzedaags ginn dës Routing-Tabellen automatesch iwwer Routing-Algorithmen erstallt a kënne sou séier bei Ausfall vun engem Pakvermëtteler oder bei Kabelbroch nei berechnet ginn. D'Ermëttelung vun engem Wee duerch d'Netz vum Sender zum Destinataire gëtt als Routing bezeechent.

## WAN-Technologien
Zu de WAN-Technologië ginn zum Beispill gezielt:
* Asynchronous Transfer Mode (ATM)
* Integrated Services Digital Network (ISDN)
* Frame Relay
* Distributed Queue Dual Bus (DQDB)

## Literatur
* Christoph Meinel, Harald Sack: ''WWW - Kommunikation, Internetworking, Web-Technologien''. Springer-Verlag, 2004.
* Andrew S. Tanenbaum: *Computer Networks*. Prentice Hall, 2002.
Paul Finet

De **Paul Finet**, gebuer de 4. November 1897 zu Montignies-sur-Sambre, a gestuerwen den 18. Mee 1965 zu Lëtzebuerg, war e belsche Gewerkschafler. Vun 1952 bis 1958 war hie Member a vun 1958 bis 1959 President vun der Héijer Autoritéit vun der CECA.

Als Gewerkschaftler an néngte Member war hien 1952 vu sengen 8 Kolleegen, déi vun de Memberslänner genannt waren, kooptéiert ginn. Zesummen hu se den 10. August 1952 zu Lëtzebuerg hir Funktiounen opgeholl.

## Säi Liewen a säi Wierk
De Paul Finet war e *self made man*. Seng Karriär huet en ugefaangen als Metallaarbechter. Direkt nom Zweete Weltkrich ass e vum Internationale Bond vun de Fräie Gewerkschaften zu hirem President gewielt ginn. Hie war Gewerkschaftler duerch an duerch. An der Héijer Autoritéit huet hie sech intensiv fir d'Intérête vun den Aarbechter an hire Famillen agesat. Wann d'Héich Autoritéit vill um Gebitt vun der Ëmschoulung, der Ënnerstëtzung vun Affer vun Accidenter, der Bekämpfung vun de Beruffskrankheeten an dem Bau vun Aarbechterwunnenge gemaach huet, dann hat de Paul Finet dorun e grousse Verdéngscht.

Hien hat och d'Vertraue vun de Regierunge vun de Memberslänner. De Bewäis dofir war, datt hien 1957, wéi d'Kuelekris ausgebrach ass, zum President vun der Héijer Autoritéit bestëmmt gouf, eng Funktioun, déi hie bis 1959 ausgeübt huet.
Och no senger Aktivitéit an den europäesche Gremie war hie viru gewerkschaftlech aktiv. Hie gouf den 18. Mee 1965, matzen an der Aarbecht aus dem Liewe gerass, am Alter vun nëmmen 68 Joer. Hie gouf um Nikloskierfecht begruewen.

## De President Paul Finet an d'Sëtzfro
Als President vun der Héijer Autoritéit war de Paul Finet och vum President vum Europäesche Ministerrot Victor Larock gebiede ginn, fir en Avis iwwer d'Sëtzfro ofzeginn.
Zesummegfasst, huet hien a sengem Bréif vum 19. Juni 1958 déi follgend Stellung bezunn:
* Hien huet sech fir en eenzege Sëtz (Siège unique) fir sämtlech Instutiounen ausgeschwat.
* Hien huet fir d'Kreatioun vun engem *District fédéral* plaidéiert.
* Hien huet Bréissel als Siège unique proposéiert, an der Hoffnung, datt déi belsch Autoritéiten do en District fédéral géife schafen

Liest de Bréif, deen den Europäesche Centre de recherche ''ENA'' elo fräi ginn huet

Fir seng grouss Verdéngschter am soziale Beräich ze honoréiere gouf eng Stëftung vun der CECA op den Numm *[[Fondatioun Paul Finet|Fondation Paul Finet]]* gedeeft.

## Um Spaweck
* Säit vun der Paul-Finet-Stëftung Archivéiert vun der ursprénglecher Websäit (Englesch).
Marcel Jander

De **Marcel Jander**, gebuer den 11. November 1917 am Neiduerf, a gestuerwen de 16. Oktober 2005 zu Mutfert, war e lëtzebuergesche Sänger a Schauspiller.

Hien huet 1937 seng berufflech Karriär op der Bunn ugefaangen an huet vun 1946 bis zu senger Pensioun am Joer 1974 an der Rangéiergare zu Bouneweg geschafft.

Am Joer 1938 huet seng Theaterkarriär bei bei der *Lëtzebuerger Operettebün* ugefaangen. Spéider ass hien dunn am *Heemechtstheater* a vun 1970 u beim Eugène Heinen am Lëtzebuerger Theater opgetrueden.

Als Sänger hat hie nach bal méi Erfolleg wéi als Schauspiller. Hien huet eng 30 Titelen op Schallplack opgeholl.

## Literatur

* Nilles, Léon N. Nicolas. *Marcel Jander : 40 Jahre Theater an Der Städtischen Bühne*. Revue (1978): Revue Luxembourg Jg. 33(1978), Beilage Zur Ausgabe 8/78 (1978), P. 62-66, Ill. Print.
* Spautz, Roger. *Marcel Jander*. Lëtzebuerger Journal (1980): Lëtzebuerger Journal Jg. 83(1980), Nr. 130, pp.&nbsp;8–9, Ill. Print.
René Pütz

De **René Pütz**, gebuer de 7. Abrëll 1940 zu Walfer, a gestuerwen den 30. Oktober 2002 an der Stad, war e lëtzebuergesche Schauspiller.

De René Pütz hat de Beruff vum Usträicher geléiert, hie war awer spéider Reesender fir eng Lëtzebuerger Faarwefabréck.

## René Pütz als Schauspiller
Mat 15 Joer stoung hie schonn zesumme mam Marcel Jander zu Hesper op der Bün. Seng Theatercarrière ass richteg am Joer 1974 beim Lëtzebuerger Theater ugaangen. Seng éischt Haaptroll hat hien am Stéck *De Gréngen* vum Fons Kontz. Ee vu senge groussen Erfolleger hat hien zesumme mam Marc Faber an der *Jonggesellekëscht* vum Alain Atten.

An der Revue vum "Lëtzebuerger Theater", déi all Joer opgefouert gëtt, war de René Pütz an der Roll vum *Schnëssert* jorelaang eng vun den Haaptfiguren.

Hien huet awer net ëmmer de Clown gespillt, hie konnt och an eeschte Rollen iwwerzeegen, sou am Stéck *De Bretzert* vum Norbert Weber.

De René Pütz war awer och um Lëtzebuerger Radio an op der Lëtzebuerger Televisioun aktiv. Hien huet och an enger ganzer Serie vu Reklammfilmer matgespillt. Donieft huet en och nach an e puer Filmer matgespillt.

## Filmer
* *[[E Fall fir sech]]*, Regie: Menn Bodson a Marc Olinger
* *[[De falschen Hond]]*, Regie: Menn Bodson, Marc Olinger a Gast Rollinger
* *[[E Liewe laang (Film)|E Liewe laang]]*
Holzem

**Holzem** (lokal: *Houlzem*) ass eng Uertschaft an der Gemeng Mamer.

## Geographie
Holzem läit op der Mamer.

## Kuckeswäertes
* Kierch Holzem
* De Festsall, deen 2004 renovéiert gouf

## Kuckt och

## Um Spaweck

* Offiziell Säit vun der Gemeng Mamer
Enzo Giacchero

Den **Enzo Giacchero**, gebuer de 25. Februar 1912, a gestuerwen de 26. Mäerz 2000, war en italieenesche Member vun der Héijer Autoritéit vun der CECA. Zesumme mat sengen 8 Kolleegen aus den anere Memberlänner huet hien den 10. August 1952 zu Lëtzebuerg ugefaange mat schaffen.

Als Diploméierte vun der polyrechnescher Schoul vun Turin (1934) war den Enzo Giacchero, no sengem Studium, Assistent beim Gustavo Colonnetti, en Ingenieur, dee Politiker gouf an als iwwerzeegten Europäer an der chrëschtlech-sozialer Beweegung militéiert huet. Nom Zweete Weltkrich ass de Krichsinvalid Enzo Giacchero chrëschtlech-sozialen Deputéierten am italieenesche Parlament ginn, wou en d'europäesch Deputéiertegrupp presidéiert huet (1946-1952). Hie war ee vun den Deputéierten, déi mat der Zoustëmmung vum Richard Nikolaus Coudenhove-Kalergi vun 1947 un bei der Grënnung vun der Union Parlementaire Européenne matgewierkt huet.

Vun 1952-1959 war hien du Member vun der *Héijer Autoritéit* an huet duerno erëm aktiv an der federalistescher Beweegung matgeschafft. Hien hat och nach verschidden aner politesch an éierenamtlech Chargen.
Primzuel

**Primzuel** nennt een all natierlech Zuel p, déi just duerch 1 a p (also sech selwer) ouni Rescht gedeelt ka ginn, woubäi déi zwéin Deeler vunenee verschidde musse sinn.

Déi klengst Primzuele sinn:
: 2, 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19, 23, 29, 31, 37, 41, 43, 47, 53, 59, 61, 67, 71, 73, 79, 83, 89, 97, 101, 103, 107, 109, 113, 127, 131, 137, 139, 149, 151, 157, 163, 167, 173, 179, 181, 191, 193, 197, 199...

Primzuele spille gewëssermoossen d'Roll vun Atomer fir d'natierlech Zuelen, well all natierlech Zuel n>1 ëmmer op eng eendäiteg Weis als Produkt vu Primzuele ka geschriwwe ginn (cf. Haaptsaz vun der elementarer Zuelentheorie). Dëst Resultat ass eng Konsequenz aus dem Lemma vum Euklid, dee seet, datt jiddwer natierlech Zuel n>1 vun enger Primzuel gedeelt gëtt. Eng weider wichteg Konsequenz dovun ass: Et gëtt onendlech vill Primzuelen (cf. Theorème vum Euklid).

Déi gréisst bekannt Primzuel ass am Ament 232.582.657&nbsp;−&nbsp;1, eng Zuel mat 9.808.358 Dezimalstellen, déi de 4. September 2006, vum Curtis Cooper a Steven Boone fonnt gouf. Dës zwéi Professere vun der Universitéit vun Zentral-Missouri si Membere vun enger grousser Kollaboratioun, dem GIMPS-Projet, op der Sich no grousse Primzuelen.

Déi nächst gréisst bekannt Primzuele sinn
230.402.457&nbsp;−&nbsp;1 (9.152.052 Dezimalstellen) an 225.964.951&nbsp;−&nbsp;1 (7.816.230 Dezimalstellen).

All déi gréisst bekannt Primzuele si sougenannt Mersenne-Primzuelen, also an der Form 2^{n}-1, wou n eng ganz Zuel ass.

Primzuele ginn a verschiddene Beräicher baussent der renger Mathematik, a besonnesch an der Kryptographie gebraucht.

## Literatur
* Narkiewicz, Władysław: *The Development of Prime Number Theory. From Euclid to Hardy and Littlewood*, Springer-Verlag, Berlin, 2000. 448 Säiten. Mat geschichtlechem Iwwerbléck a Betounung op d'Wierk vu Cebysev, Dirichlet, Riemann, Vallée-Poussin, Hadamard a Landau.

## Kuckt och
* Mersenne-Primzuel

## Um Spaweck

* Däitschsproocheg Websäit mat Méiglechkeet fir Newsletter
* Dem Chris Caldwell seng engleschsproocheg "The Prime Pages"
* Fir déi, déi se gär "gesinn"