Lëtzebuerg am Zweete Weltkrich

Wéi dat Däitscht Räich den 1. September 1939, nom Uschloss vun Éisträich, no der Annexioun vum Sudeteland a vu ''Béimen a Mieren'', och nach Polen ugegraff huet, ass d'Faass iwwergelaf a Groussbritannien a Frankräich hunn dem Nazidäitschland de Krich erkläert; domat huet den Zweete Weltkrich ugefaangen.

## Militäresch Occupatioun
Am Lëtzebuerger Raum ass am Ufank net vill geschitt. Wärend der *drôle de guerre*, déi den 1. September 1939 ugoung, ass et zwar am Dräilännereck, südlech vu Schengen, zu vereenzelten Zesummestéiss vu franséischen an däitsche Patrulle koum, mä dobäi blouf et. Lëtzebuerg huet seng Neutralitéit zum Ausdrock bruecht an d'Pilote vun engem franséische Fliger, dee bei Feelen noutgelant war, goufe wéinst der Lëtzebuerger Neutralitéit an d'Klinick op Ettelbréck ageliwwert an do bewaacht a festgehalen. Gläichzäiteg gouf laanscht d'Lëtzebuerger Grenzen déi sougenannt Schuster-Linn, genannt no hirem Ustëfter, dem Baukondukter Joseph Schuster, gebaut. Dat ware Spären aus Bëtongsbléck mat eise Paarten, déi am Noutfall am Buedem verankert konnte ginn. Si haten den Zweck, e Virmarsch vun der däitscher Wehrmacht ze verhënneren oder wéinstens ze behënneren, allerdéngs hu se net vill genotzt.

### Däitschen Iwwerfall
Den 10. Mee 1940, um 4:35 Auer, fänkt déi däitsch Offensiv op Lëtzebuerg an op d'Belsch un. Kuerz virum Ugrëff hunn däitsch Sonderkommandoen an Zivil probéiert, fir déi Spären ze sabotéieren (wat hinnen allerdéngs zum groussen Deel net gelongen ass) a fir d'Sprenge vun de Brécken ze verhënneren. D'Wehrmacht begéint net vill Widderstand op Lëtzebuerger Säit. Dat läit zum Deel och dorun, datt d'Lëtzebuerger Fräiwëllegekompanie an hirer Kasär um Hellege-Geescht bliwwen ass. Militäresch gesinn, hätte si souwisou keng Chance gehat.

De Géigeschlag vun de Fransouse kënnt um 8 Auer. Elementer vun der 3. liichter franséischer Kavalleriedivisioun (3 DLC), ënnerstëtzt vun der 1. Spahibrigade an der 2. Kompanie vum 5. Panzerbatailloun (5 BCC) kommen duerch de Minett an d'Land a stelle sech den däitschen Truppen entgéint. No e puer klenge Gefechter zéie se sech awer nees hanner d'Maginot-Linn zeréck.

Géint den Owend vum 10. Mee ass ganz Lëtzebuerg besat.

### Evakuatioun
Och déi ganz Lëtzebuerger Regierung, mat Ausnam vum Minister Nicolas Margue, konnt sech nach an der Nuecht op den 10. Mee a Frankräich an duerno, iwwer Spuenien a Portugal, an England duerchschloen, ouni datt se doheem iergendwellech Instruktiounen hannerlooss hat. Och der Groussherzogin Charlotte an hirer Famill ass et an allerleschter Minutt gelongen, d'Grenz fir a Frankräich hin ze passéieren. Wéinst de Kampfhandlungen am Süde vum Land huet de ganze Minett (ronn 90.000 Leit) missen evakuéiert ginn, een Deel a Frankräich an deen aneren Deel, ronn 47.000 Persounen, an den Zentrum an an den Norde vu Lëtzebuerg. No Päischten, wéi alles sech berouegt hat, an d'franséisch Truppe sech hanner d'Maginot-Linn zeréckgezunn haten, konnte si eréischt an den zerstéierte Minett zeréckgoen.

Vum 10. Mee 1940 u war Lëtzebuerg also besat a stoung ënner däitscher Militärverwaltung. Si huet sech op Requisitioune vu Gefierer a Wunnengen an op Moossnamen am Interessi vun der Sécherheet vun den däitschen Truppe beschränkt, mä keng politesch Decisioune geholl.

## ''Ënnerjachung'' duerch déi däitsch Zivilverwaltung

Dat huet sech nom Feldzuch géint Frankräich g'ännert, wéi de Gauleiter Gustav Simon den 21. Juli 1940 vum Hitler, deem hien direkt ënnerstoung, als Chef vun der Zivilverwaltung op Lëtzebuerg geschéckt gouf. D'Bevëlkerung vu Lëtzebuerg sollt *agedäitscht* an zum Nationalsozialismus bekéiert ginn. Eng sougenannt Volksdeutsche Bewegung (VDB) gouf vun däitscher Säit ënner dem Motto *[[Heim ins Reich]]* an d'Liewe geruff. Un hirer Spëtzt stoung den Damian Kratzenberg, dee méi spéit, no der Liberatioun vu Lëtzebuerg, als Verréider higeriicht gouf. E groussen Drock an Erpressung gouf op d'Awunner gemaach, fir där Beweegung bäizetrieden. Vun der däitscher Zivilverwaltung sinn eng Rei vu Mesurë geholl ginn, déi aussergewéinlech schlëmm Konsequenzen haten an zu Lëtzebuerg an traureger a schmäerzhafter Erënnerung bliwwe sinn, wéi:
* d'Opléisung vun de politesche Parteien an d'Verhaftung vum Albert Wehrer, deen als Generalsekretär vun der Regierung beoptraagt war, an der sougenannter Verwaltungskommissioun hir Interessen ze vertrieden, soulaang si fort war,
* d'''Personenstandsaufnahme'' vum. 10 Oktober 1941,
* d'Applikatioun vun den Nürnberger Gesetzer op d'Lëtzebuerger Judden an hir Verschleefung an Internéierungs- a Konzentratiounslageren,
* d'Aféierung vum Aarbechtsdéngscht fir Jongen a Meedercher,
* d'Aféierung vun der Wehrpflicht, den 30. August 1942,
* d'Ëmsiidlung vu Persounen, déi net als „volleksdäitsch“ betruecht goufen,
* d'Eliminatioun vu Studenten aus de Kolléischer, déi net an d'Hitlerjugend gaange sinn,
* d'Eliminatioun aus dem Staatsdéngscht vu Beamten, déi net an d'VDB agetruede sinn,
* d'Verflichtung vu ganze Schoulklassen als Lëtzebuerger Luftwaffenhelfer fir bei der Flak ze déngen,
* d'Internéierung, ouni Prozess, a Konzentratiounslagere vu Lëtzebuerger déi net gekuscht hunn.

### Aktiven a passive Widderstand zu Lëtzebuerg

Vun Ufank un hunn d'Lëtzebuerger sech géint all Terror a Willkür vun den Nazie gewiert. Aus de fréiere Fënnef-Frangstécker hu se de Kapp vun der Groussherzogin Charlotte mat stole Schnëtzelseeën erausgeschnidden an dovu Spéngele gemaach, déi se demonstrativ amplaz vun de VDB-Spéngelen gedroen hunn. Op déi franséisch Berrien, déi d'Jugend ostentativ gedroen huet, hunn déi Däitsch Juegd gemaach an *d'Zeeche vun der franséischer Dekadenz*, vum Kapp gerass. Den 21. Oktober 1940 ass an der Stad d'Monument vun der Gëlle Fra ëmgerappt ginn. Déi Aktioun huet grousse Protest ausgeléist. D'Gestapo huet 13 Persoune verhaft.

Wéi dunn de Gauleiter vu Lëtzebuerg Gustav Simon den 30. August 1942, déi obligatoresch Wehrpflicht ugekënnegt huet, war d'Faass voll, an et gouf fir d'Lëtzebuerger keen Halt méi. Si hunn op eng hefteg an net-zweedeiteg Manéier reagéiert. Lëtzebuerg war dat eenzegt vun de vun Däitschland militäresch besate Länner, wou e Generalstreik ausgeruff gouf. Dat ass den 31. August geschitt fir géint Nazidäitschland ze protestéieren. Zu Wolz ass gestreikt ginn, an dëse Streik huet sech bis op Dikrech an Ettelbréck ausgedeent. Op de Schmelze gouf d'Sireen gedréckt an eleng op der Schëfflenger Schmelz hunn 200 Aarbechter opgehale mat schaffen. Bis zum 2. September koum et zu enger Ausweidung vum Streik, ënner anerem op de Schmelze vun Déifferdeng, Diddeleng, der Minièrë vun Téiteng a Rëmeleng. D'Studente vun de Kolléischer sinn doheem bliwwen an d'Baueren hunn hir Mëllech net ofgeliwwert, mä ausgeschott.

De Gauleiter Gustav Simon huet dunn haart duerchgegraff, fir d'Situatioun erëm an de Grëff ze kréien. De Belagerungszoustand ass vun him ausgeruff ginn, an 21 Lëtzebuerger sinn zu Hinzert erschoss ginn. Vill anerer goufe festgeholl a koumen a Konzentratiounslageren. Souguer an der alliéierter Press ass deemools vun deem couragéierten, mä bluddeg néiergeschloenen, Streik zu Lëtzebuerg rieds gaangen. A sou wäit war hien nëtzlech, dat hie verhënnert huet, datt, wéi a Loutrengen an am Elsass, nach aner Joergäng an déi däitsch Arméi agezu si ginn. Zu Wolz, dat haart vum uschléissenden Naziterror betraff gouf, erënnert nach haut e Monument un dëse Streik vun 1942.

## Juddeverfollgung
Den 10. Mee 1940 hunn ongeféier 3700 Judden zu Lëtzebuerg gewunnt. Dräi Joer méi spéit gouf et nëmmen nach ongeféier 20-30 Judden, déi a sougenannte "Mischehen" gelieft hunn. Iwwer d'Hallschent vun der jiddescher Bevëlkerung hat d'Land am Mee 1940 a Richtung Frankräich verlooss. An den éischte Méint vun der Besatzung, ënner der Militärverwaltung, gouf déi jiddesch Bevëlkerung net anescht behandelt. Dëst huet sech awer mat der Zivilverwaltung g'ännert. Eng vun de Prioritéite vum Chef vun der Zivilverwaltung, dem Gustav Simon, war et déi diskriminatoresch Gesetzgebung aus Däitschland zu Lëtzebuerg anzeféieren. Vum 5. September un, hunn d'Bestëmmunge vun den Nürnberger Gesetzer och fir déi Judden, déi zu Lëtzebuerg gewunnt hu gegollt. D**Verordnung betreffend Ordnung des jüdischen Lebens in Luxemburg'' vum 29. Juli 1941 huet d'Judden net nëmmen aus der Gesellschaft ausgeschloss (z.&nbsp;B. Verbuet fir nach un ëffentleche Manifestatiounen deelzehuelen), mä se huet och éischter wéi an Däitschland een distinktiivt gielt Zeeche fir d'Kleeder agefouert.

Nodeem am September eng Massenausweisung verhënnert konnt ginn, konnte bis Enn 1941 ongeféier 1450 Judden emigréieren. Wéi am Oktober 1941 en Auswanderungsstopp deklaréiert gouf, hunn nach ëmmer ongeféier 700 Judden zu Lëtzebuerg gelieft. Déi meeschtens al oder krank Leit goufen am deemolege Klouschter op der [[Pafemillen]] (''Fünfbrunnen, Cinqfontaines'') zesummegefouert. Déi 331 Judden déi de 16. Oktober 1941 op [[Lodz]] deportéiert goufen, waren déi éischt, déi aus engem besate westeuropäesche Land an den Osten transportéiert goufen. Just 43 vun deene 683 deportéierte Judden hunn iwwerlieft.



== Liberatioun ==
Nodeem d'Alliéiert de [[6. Juni]] [[1944]] an der Normandie gelant waren an hinnen de [[27. Juli]] 1944 den Duerchbroch zu [[Avranches]] gelonge war, wousst jiddwereen zu Lëtzebuerg, datt d'Liberatioun vum Land nëmme méi eng Fro vun der Zäit wier. Aus Angscht vun den Alliéierten hunn dunn Enn August, Ufank September 1944 déi lescht däitsch Zaldoten, a mat hinnen och déi däitsch Zivilverwaltung d'Land verlooss, fir sech hanner dem Westwall a Sécherheet ze bréngen.

Den [[10. September]] [[1944]] huet dunn d'Klack vun der Liberatioun geschloen. D'Freed, fir endlech vum Nazijach befreit ze sinn, war immens grouss. Se war ëmsou méi grouss, well och de [[Jean vu Lëtzebuerg (1957)|Prënz Jean]] a säi Papp, de [[Felix vu Bourbon-Parma|Prënz Felix]], an engem amerikanesche Jeep derbäi waren. D'[[Zwangsrekrutéierten (Lëtzebuerg)|Lëtzebuerger Zwangsrekrutéiert]] sinn aus hire Stoppe komm, eng Miliz huet sech gebilt an huet d'Muecht virleefeg iwwerholl.

<gallery class="center">
Fichier:Liberatioun.jpg|
Fichier:Jean and Felix, liberation of Luxembourg City.jpg|
Fichier:SchiltzAloyse2.jpg|
Fichier:Milizettelbréck.jpg|
</gallery>
== Nazikollaboratioun ==
D'Nazikollaborateuren, déi sech net aus dem Stëbs gemaach haten, goufe festgeholl an d'Meedercher, déi sech ze vill intim mat den Däitschen agelooss haten, kruten de Kapp geschuer.


D'Zuel vun de Lëtzebuerger, déi mat den Nazie kollaboréiert hunn, war staark begrenzt, mä déi déi kollaboréiert hunn, ware meeschtens zu allem bereet. Nom Krich si se dofir och bestrooft ginn.

Mëtt 1945 souze 5.101 Lëtzebuerger (2.857 Männer an 2.244 Fraen) 1,79 Prozent vun der Gesamtbevëlkerung, wéinst hirer politescher Aktivitéit am Prisong. 12 Kollaborateure goufen zum Doud verurteelt an am Kasärenhaff erschoss, 249 goufen zu [[Zwangsaarbecht]] verurteelt an der 1.366 zu Prisongs- a 645 zu Zuchthausstrofen. Ronn 0,80 Prozent vun der Bevëlkerung goufen also geriichtlech bestrooft.

Ausser hirer politescher Aktivitéit hate si sech och fir hir Aktioune géint d'Judden, fir de Verrot vu [[Zwangsrekrutéierten (Lëtzebuerg)#verstoppt Jongen|verstoppten Zwangsrekrutéierten]] a fir d'Bespëtzele vun der Lëtzebuerger Populatioun ze veräntweren.

Enn 2012 koum eraus, datt d'Verwaltungskommissioun sengerzäit deels mat der Zivilverwaltung kollaboréiert huet.



== Lëtzebuerg an der Ardennenoffensiv ==
Kuckt och **Zweete Weltkrich** an **Ardennenoffensiv**
D'Ardennenoffensiv war dat schroost, dat Lëtzebuerg jee erlieft huet. Keen hat nämlech erwaart, datt déi Däitsch nach eng Kéier géifen erëmkommen.

=== Den däitschen Duerchstouss ===
Wéi d'Amerikaner den [[10. September]] [[1944]] [[Lëtzebuerg (Land)|Lëtzebuerg]] liberéiert hunn, hu si versicht, beim [[Däitschland|däitsche]] [[Wallenduerf]], do wou d'[[Our (Sauer)|Our]] an d'[[Sauer]] leeft, duerchzestoussen. Dat ass hinnen awer net gegléckt a si hate grouss Verloschter. Och well se Schwieregkeete mam Noschub haten, hu si doropshin op der lëtzebuergesch-däitscher Grenz virleefeg Halt gemaach. D'Grenz war allerdéngs deemools schwaach vun amerikaneschen Truppe besat. Haaptsächlech si Lëtzebuerger Milizen do zirkuléiert. Déi ''[[Veianer Miliz]]'' (oder ''Veiner Miliz'') hat zum Beispill d'[[Buerg Veianen|Veianer Schlass]] besat a konnt vun do aus gesinn, wat sech op der däitscher Säit ofspille géif. Verschiddentlech huet se och däitsch Stousstruppen, déi op Lëtzebuerg luusse komm sinn, verjot. Ufank Dezember 1944 ass et der Veianer Miliz opgefall, dat op der anerer Säit eng grouss militäresch Aktivitéit war. D'Miliz huet d'Amerikaner dunn doriwwer informéiert, mä déi hunn näischt drop ginn.

Déi grouss Iwwerraschung koum de 16. Dezember 1944, wéi déi éischt Granaten zu [[Dikrech]] explodéiert sinn an d'Miliz vu Veianen sech a Richtung Dikrech-Ettelbréck ofgesat huet, mat der Noriicht: "''D'Preise sinn duerchgebrach a kommen erëm''". Vun der Nordspëtzt vum Land bis op [[Iechternach]] hunn déi däitsch Arméie mat 240.000 Zaldoten hir [[Ardennenoffensiv]] a Richtung Hafe vun [[Antwerpen]] gestart. Bezweckt war fir déi amerikanesch Truppe vun hirem Noschub ofzeschneiden a gläichzäiteg e Käil tëscht si an déi englesch Truppen ze dreiwen. Zwar hunn déi 83.000 Amerikaner, déi hinne géintiwwerstoungen, sech zéi gewiert. Mä si konnten net verhënneren, datt net nëmmen déi [[Ardennen|belsch Ardenne]] mä och d'ganzt [[Éislek]] bis erof op [[Iechternach]] erëm vun der däitscher Iwwermuecht besat gouf. Dat schlecht Wieder, dat den Asaz vun der amerikanescher [[Aviatioun]] verhënnert huet, koum den däitschen Zaldoten zupaass. Hir nei Taktik war, fir d'Haaptstroossen z'evitéieren a sech op Nieweweeër ze deplacéieren. Nuets hu se mat Projekteren den Himmel ofgeliicht, fir hiren Arméien d'Marschrichtung unzeginn.

=== De Generol Patton huet d'Entscheedung erbäigefouert ===

Déi 3. Arméi vum [[George S. Patton|Generol Patton]], déi vun der Saar-Front ofgezu ginn ass, huet dunn d'Entscheedung erbäigefouert. Direkt no [[Chrëschtdag]], wéi d'Wieder sech opgekläert huet, ass et him mat der Hëllef vun der [[United States Air Force|US Air Force]] gelongen, déi ageschloss [[belsch]] Stad [[Baaschtnech]] ze befreien.

De [[7. Februar]] [[1945]] huet dem Patton seng Arméi  d'Grenzflëss Sauer an Our passéiert. A wéi dunn och nach déi 6. US-Kavalleriegrupp den [[12. Februar]] [[1945]] Veianen zeréckeruewert huet, war ganz Lëtzebuerg nees fräi.

== Lëtzebuerg no der Ardennenoffensiv ==


De Krichsschued am Éislek war grouss. Mat groussem Asaz huet d'Regierung d'Rekonstruktioun virugedriwwen. D'Ekippen aus dem Zentrum vum Land an aus dem Minett, déi dofir agesat goufen, hu Grousses geleescht.

Direkt wéi d'Groussherzogin Charlotte erëm war, huet si dat zerstéiert Éislek besicht an e staarken Undeel um Leed vun der Populatioun geholl.

== Zesummegefaasst ==
Vun alle besate Länner huet Lëtzebuerg, no [[Polen]], pro Kapp vun der Bevëlkerung, déi héchst Zuel vun Affer beklot.
=== Affer vu Mënschen ===
* Am Ganze sinn 11.160 jonk Lëtzebuerger vun de Joergäng 1920 - 1927 zwangsrekrutéiert ginn. 2.752 sinn ëmkomm, 96 ginn nach ëmmer vermësst (25,50 % Doudeger a Vermësster). 3.510 (31,43 %) konnte sech dem Wierdéngscht an der Wehrmacht entzéien oder sinn un der Front desertéiert. 1.551 si mat schwéiere kierperlechen oder séilesche Schied heemkomm. Ënner hinne waren 326 Schwéierverstëmmelter, 469 Verwonnter a 756 Kranker. 3.614 jonk Meedercher hu missen an den RAD-Aarbechtsdéngscht oder an de Krichshëllefsdéngscht. 56 si gestuerwen an 2 vun hinne ginn nach ëmmer vermësst.
* 3.963 Lëtzebuerger goufen tëscht 1940 a 1945 an e Konzentratiounslager gestach oder koumen an de Prisong. 791 vun hinne si gestuerwen, 4.187 Persoune goufen ëmgesidelt, 640 Persounen hunn aus politesche Grënn hir Plaz verluer a vill Lëtzebuerger Beamten, besonnesch Professeren, goufen an Däitschland zwangsverflicht an op hirer Plaz mat Nazien ersat.
* Vun den 3.500 Judden, déi virum Krich zu Lëtzebuerg gelieft hunn, sinn 71 % ëmkomm. Déi meescht vun hinne ware Flüchtlingen aus dem däitsche Räich. Am Ganze si 791 Lëtzebuerger (Judden oder net) an de Konzentratiounslager oder am Prisong ëmkomm.
600 Zivilpersounen hunn duerch Krichsawierkungen hiert Liewe verluer (haaptsächlech wärend der Ardennenoffensiv).

4.400 Lëtzebuerger kruten den Titel "mort pour la patrie", ënner hinnen 2.848 verstuerwen Zwangsrekrutéierter, ronn 600 Persounen, déi duerch Krichshandlunge gestuerwen sinn a ronn 800, déi an de Lageren oder Prisonge gestuerwe sinn. 324 verstuerwe Lëtzebuerger kruten den Titel "mort pour la patrie" net, well hinnen en antipatriotescht Verhale nogewise konnt ginn.

=== Materielle Schued ===
De [[Joseph Schroeder (Ingenieur)|Jos Schroeder]], deen nom Krich [[Commisaire général de la reconstruction]] war, huet follgende Bilan opgestallt: vun den 58.069 Gebaier déi 1935 bestanen hunn, goufen der ronn 18.000 (ongeféier een Drëttel) sinistréiert, an zwar:
* 10.650 goufen tëscht 0 an 25 % beschiedegt,
* 3.690 goufen tëscht 25 a 50 % beschiedegt,
* 1.585 goufen tëscht 50 an 80 % beschiedegt,
* 2.070 goufen tëscht 80 an 100 % beschiedegt.

Et gouf ausgerechent, datt dee Schued am Ganzen 3,5 bis 4 Milliarde [[Lëtzebuerger Frang|Frang]] erreecht huet. Wann een de Schued un den ëffentlechen Infrastrukturen, wéi Eisebunn, Stroossen, elektrescht Netz an Telefonsinstallatioune mat betruecht, da kënnt een op 5 [[Milliard]]e Frang oder 18.000 Frang pro Kapp vun der Populatioun.

== Biller vu Lëtzebuerg am Zweete Weltkrich ==
<gallery caption="Ënner der Nazizivilverwaltung">
Fichier:Heiminsreich.jpg|VDB-Spéngel
Fichier:Lëtzebuergerkzttler.jpg|Lëtzebuerger am Kazett
Fichier:Standgeriicht.jpg|Gestuerwe fir d'Heemecht
Fichier:Wolzstreik.jpg|Och eng Rei Wëlzer goufen nom Streik erschoss
Fichier:Woolzmonumentgrève.jpg|D'Monument zu Wolz, dat un de Streik vun 1942 erënnert
Fichier:Ettelbréckéierepaart.jpg|Déi Ettelbrécker Éierepaart gouf am Krich vu Patrioten ugestach
Fichier:Naziaufmarsch.jpg|Naziopmarsch an der Stad Lëtzebuerg
</gallery>

<gallery caption="D'Lëtzebuerger Resistenz">
Fichier:Flugziedel2.jpg|Fluchziedele vun der Resistenz…
Fichier:Flugziedel3.jpg|alternativtext=Anere Fluchziedel vun der Resistenz
Fichier:Flugziedel1.jpg|alternativtext=Anere Fluchziedel vun der Resistenz
</gallery>

<gallery caption="D'Liberatioun">
Fichier:Liberatioun.jpg|Liberatioun: D'Amerikaner sinn do
Fichier:Jean and Felix, liberation of Luxembourg City.jpg|De Prënz Jean an de Prënz Felix si bei der Liberatioun dobäi
Fichier:Milizettelbréck.jpg|D'Miliz hëlt d'Heft an d'Hand
Fichier:Kollaborateuren.jpg|D'Kollaborateure ginn no der Liberatioun festgeholl
Fichier:Liberateurettelbréck.jpg|Als Erënnerung un de Colonel McVickar, deen Ettelbréck no der Ardennenoffensiv liberéiert huet an och do gefall ass
</gallery>

<gallery caption="Lëtzebuerg an der Ardennenoffensiv">
Fichier:Krichschuedettelbréck.jpg|D'Groussgaass zu Ettelbréck no der Ardennenoffensiv
Fichier:ZerstéiertEttelbréck.jpg|Biller vum zerstéierten Ettelbréck
Fichier:Liberatioun11.jpg|D'Groussherzogin Charlotte besicht dat zerstéiert Ettelbréck
Fichier:Liberatioun3.jpg|Déi zweet Liberatioun vun Ettelbréck no der Ardennenoffensiv
</gallery>

== Literatur ==
* [[Claudine Muno]], & [[Zentrum fir politesch Bildung]]. (2020). [https://zpb.lu/wp-content/uploads/2020/10/META_BRO_2e_guerre_mondiale_double_LU_web.pdf Den Zweete Weltkrich zu Lëtzebuerg]. Luxembourg: CM2GM.
*Marcel Scheidweiler, ''Lëtzebuerg am zweete Weltkrich'', bande dessinée & DVD fir Kanner a grouss Leit, 46 S, gratis, info@nortic.lu
* ''[[Collaboration: Nazification?|Collaboration: nazification? - le cas du Luxembourg à la lumière des situations française, belge et néerlandaise]]'', erausgi vun de [[Lëtzebuerger Nationalarchiven]], eng 1.Oplo vu 400 war séier vergraff; 2008 koum am Dezember eng zweet Oplo vu 400 eraus, déi iwwerschafft a verbessert war.
* [[Edouard Marc Kayser|Edouard M. Kayser]], ''"Nous n'avons pas tous été des héros", "Les Luxembourgeois n'ont pas tous été des résistants"... - Réflexions à propos d'affirmations dans l'air du temps''; in: [[récré]], Nr. 30 (éditions de l'[[APESS]], 2019); Ss. 57-73.
* Edouard M. Kayser, ''Pour une juste présentation du passé - Réflexions suscitées par la lecture d'articles d'historiens publiés dans la presse''; in: [[récré]], Nr. 31 (éditions de l'[[APESS]], 2021); Ss. 55-70. 
* ''… ët wor alles nët esou einfach. Fragen an die Geschichte Luxemburgs im Zweiten Weltkrieg'', Luxemburg, 2002.
* [[Lucien Blau]], Histoire de l'extrême-droite au Grand-Duché de Luxembourg au XXe siècle, Esch-sur-Alzette, 1998
* [[Paul Dostert]], Luxemburg zwischen Selbstbehauptung und nationaler Selbstaufgabe, Luxemburg, 1985
* [[Evy Friedrich]], ''Lëtzebuerger am Krich 1940 - 1945: eng kleng Natioun erzielt''. Club des jeunes Ell. Sankt-Paulus-Druckerei, Lëtzebuerg, 2001. 590 S. ISBN 2-9599925-1-2
* Charles B. MacDonald, 1984. ''The Battle of the Bulge''. Weidenfeld and Nicholson, London.
* [[Philippe Bernier Arcand]] (2010). "L'exil québécois du gouvernement du Luxembourg" (PDF). ''Histoire Québec'' (in French). **15*' (3): 19–26.
* [[Jean Milmeister]], 1994. *Die Ardennen-Schlacht 1944-1945 in Luxemburg*. Éditions Saint-Paul, Lëtzebuerg.
* Peter M. Quadflieg, 2008, *„Zwangssoldaten“ und „Ons Jongen“. Eupen-Malmedy und Luxemburg als Rekrutierungsgebiet der deutschen Wehrmacht im Zweiten Weltkrieg*. Shaker Verlag, Aachen.
* Fritz Rasqué, 1946. *Das Oesling im Krieg*. Imprimerie Saint-Paul, Lëtzebuerg.
* John Toland, 1960. *Die Ardennenschlacht 1944* (Originaltitel: *Battle: The Story of the Bulge*). Alfred Scherz Verlag, Stuttgart.
* [[Joseph Maertz]]: *Luxemburg in der Rundstedt-Offensive: das Duell Patton - von Rundstedt in den Oeslinger Bergen*. Sankt Paulus-Druckerei, Luxemburg, 1947, 477 S.
* [[Paul Weber]], 1948 (2. revidéiert an ergänzt Oplo). *Geschichte Luxemburgs im Zweiten Weltkrieg*. Victor Buck, Lëtzebuerg, 159 S.
* [[Robert Krantz]]: *Luxemburgs Kinder unter dem Nazi-Regime. 1940 - 1944. Ein Dokumentarbericht*; 3 Bänn:

:: Band I - *Der Versuch einer ideologischen Umerziehung*; Luxembourg, Éditions Saint-Paul, 1997, ill. 823 S. ISBN 2-87963-280-3
:: Band II - *Erziehung zum Krieg*; Luxembourg, Éditions Saint-Paul, 2001, ill. 1043 S. ISBN 2-87963-370-2
:: Band III - *"Auslese" für ein tausendjähriges Reich?*; Luxembourg, Éditions Saint-Paul, 2002, ill. 855 S. ISBN 2-87963-404-0
* Robert Krantz: *Die politische Satire gegen das Nazi-Regime. Witz, Spott, Humor und Karikatur in Luxemburg*, mit Beiträgen von [[Paul Lesch]] und Fränk Schroeder; Esch-sur-Alzette, Éditions Kremer-Muller, 2010; 208 Säiten ill. ISBN 978-2-919978-11-3
*Hans-Erich Volkmann: *Luxemburg im Zeichen des Hakenkreuzes: eine politische Wirtschaftsgeschichte 1933 bis 1944*. Schöningh, Paderborn, 2010. ISBN 978-3-506-77067-7

== Kuckt och ==

* [[Zweete Weltkrich]]
* [[Ardennenoffensiv]]
* [[Holocaust zu Lëtzebuerg]]
* [[Resistenz (Politik)|Resistenz]]
* [[Zwangsrekrutéierten]]
* D'[[Wirtschaftssabotage zu Lëtzebuerg (Zweete Weltkrich)|Wirtschaftssabotage zu Lëtzebuerg am Zweete Weltkrich]]
* [[Nazikollaboratioun]]
* [[Lëtzebuerg (Stad)#Spuere vun der Zäit 1940-1945|Spuere vun der Zäit 1940-45 an der Stad]]
* [[Monumenter vum Zweete Weltkrich zu Lëtzebuerg]]

== Um Spaweck ==
* Zenter fir Politesch Bildung: [https://zpb.lu/pedagogical_cpt/wwii_au-_lux/?lang=de Den 2. Weltkrich zu Lëtzebuerg.] zpb.lu 2020.  (och op de:, fr: an en:)
* [https://cm2gm.lu/ Websäit vum Comité pour la mémoire de la Deuxième guerre mondiale] 
* [https://web.archive.org/web/20080617105429/http://histoprim.cte.lu/lehrer/wk12.html Säit *Histoprim'' iwwer Lëtzebuerg am Zweete Weltkrich fir Schoulmeeschteren]
* Lëscht vun de Lëtzebuerger Muséeën iwwer den Zweete Weltkrich
* Säit vum Dikrecher Nationalmusée iwwer d'Lëtzebuerger Militärgeschicht
* Säit vum Ettelbrécker Pattonmusée
* Die Deutsche Volkstumspolitik in Luxemburg und ihre Sozialen Folgen
* Accidents d'avions allemands et alliés de 1940 à 1945 op der Websäit vun der Fédération aéronautique luxembourgeoise