Nobilitas civica in Marca Pontificia

**Nobilitas civica in Marca Pontificia** fuit aristocratia urbana hereditaria quae, inter extremum Medium Aevum et aetatem modernam, plurima oppida Marchiae Anconitanae, provinciae pontificiae quae hodiernae regioni Marchiae fere respondet, gubernavit.

Familiae huius nobilitatis civicae in consiliis civitatum sedebant magistratusque civicos paene monopolio obtinebant, munera administrationis atque iurisdictionis etiam in comitatibus dependentibus exercentes.

Ex institutionibus communis medii aevi ortae, urbanae Marchiae *elites* inter saecula XVI et XVIII stabilitae sunt, cum coetus dirigentes civitatum accessum ad honores publicos in praerogativam generis converterent, ordinem re vera clausum confirmantes.

Patriciatus opes suas ex possessione fundorum atque ex reditibus ad magistratuum exercitium pertinentibus trahebant. Cum amplis marginibus autonomiae sub potestate pontificia operabantur, tam in civitatibus quam in minoribus communitatibus ("terris"), inter collectivitates locorum et mediam potestatem mediatores agentes.

Hoc systema aliquot saecula duravit, diuturnum effectum habens in structura proprietatis, retibus clientelarum, relationibus inter urbem et agrum, forma spatii urbani atque constructione memoriae civicae.

Nobilitas civica non titulus erat, sed qualitas quaedam, quasi nobilitas ossibus infixa. Non a principe per diploma concedebatur, sed ex auctoritate municipali, antiquiori quodam modo ac firmiori, oriebatur. Quam ob rem etiam Ordo Melitensis hanc nobilitatem inter splendidissimas et antiquissimas nobilitates Occidentis habere solebat post Imperium Romanum collapsum.

Hoc systema inter Aetatem Napoleonicae dominationis et Restaurationem superatum est, cum participatio in consiliis amplificata et administratio pontificia iterum ordinata esset. Italia Coniuncta, familiae regiminis reliqua privilegia amiserunt, sed usque ad finem saeculi XIX partem in classe dirigente locorum retinuerunt.

## Natura patriciatuum urbanorum 
Patriciatus urbani Marchiae eo praecipue distinguebantur quod potestas municipalis cum auctoritate in districtibus rusticis dependentibus arcte coniuncta erat. Consiliorum clausura accessum ad magistratus in praerogativam hereditariam convertit. Eodem tempore crescente proprietatis fundiariae concentratione, familiae regiminis maiorem potestatem obtinuerunt in vectigalibus administrandis, militia locali regenda atque iustitia exercenda. Ita exstitit forma oligarchica regiminis, in qua status, iura politica, et fundamentum potestatis localis mutuo se confirmare solebant.

### Ab elitis urbium communium ad patriciatus urbanos 
thumb|upright=0.8|Nicolaus d'Ulisse, *Sanctus Andreas et pugna inter Ginesinos et Firmanos* (ca. 1463), repraesentatio proelii Fornarinae (1377) inter commune San Ginesio et copias Firmi. Urbs munita in medio imaginis conspicitur, pugna autem loco subordinato exprimitur.

In magna parte Italiae mediae et septentrionalis circa annum 1100 orta sunt communia civitatum autonoma, magna ex parte a potestatibus regiis vel episcopalibus soluta atque, in territoriis pontificiis, tantum nomine sub auctoritate pontificia vel imperiali constituta.

Eodem tempore etiam in Marca Anconitana ortae sunt civitates communales a consulibus gubernatae, qui ex familiis equestris traditionis proveniebant. Saeculo XIV, propter contentiones inter lignagia nobilia atque conatum elitarum suum principatum retinendi non obstante ascensu ceterorum civium potentiorum, multi ex his centris leges statuerunt ad potentiam aristocraticam coercendam.

Apud Cingoli statutum anni 1307 — inter antiquissima Marchiae — clausulas aperte antimagnatitias introduxit atque «iuratis populi», ad hoc armatis, munera militiae civicae attribuit.

Apud Roccacontradam (hodie Arcevia), etiam exeunte saeculo, statutum expresse sanciebat ut stirpes magnatitiae a regimine civitatis excluderentur.

Per graduale consolidationem politicam atque patrimonialem haec elita tandem imperium civitatum earumque districtuum ruralium obtinuit.

Ab saeculo XV, post gravem contractionem demographicam a Mors atra ortam, potestas urbana firmius in territorium rurale circumiectum extendi coepit.

Familiae magistratibus honoribusque praeditae paulatim in ordinem satis homogeneum coaluerunt, qui per exclusivam atque hereditariam concentrationem munerum legislativorum, exsecutivorum et iudicialium in gradum nobilitatis evasit.

Saeculo XVI oligarchiae urbanae hanc evolutionem sanciverunt alias classes ab organibus regiminis excludendo per *clausuras ordinis*.

De his clausuris in Marca Anconitana historicus Claudius Donati observavit «plerumque processum fuisse autonomum, quasi subitum atque a Sede Apostolica *post rem* ratificatum».

Mediocriter hae clausurae circiter 215 annos in civitatibus et 175 in terris duraverunt, interdum ad tres et dimidium saeculos in civitatibus atque ad tres saeculos in terris pervenientes, ita diuturnam separationem iuridicam inter ordinem nobilem et reliquam populationem conservantes.

### Conspectus institutionalis 
Ad terminorum claritatem, haec tabula nonnulla vocabula in hac voce saepe occurrentia breviter explicat.

### De nobilitate civica et feudali 
, quae patriciatui urbano Recinetensi adnumerabatur atque etiam pluribus aliis civitatibus ac terris Marchiae Pontificiae aggregata erat.]]

Relatio inter nobilitatem civicam et nobilitatem feudalem atque titularem pro locorum condicionibus variabat: utraque enim pars simul exsistere poterat atque interdum etiam inter se coniungi.

Familiae ad consilia civitatum admittendae in Marchia, plerumque, ad aristocratiam feudalem titularemque non pertinebant

### Patriciatus urbani inter proprietatem fundiariam et potestatem politicam 
.]]

Nobilitas familiarum consiliariarum statum per plures generationes confirmatum significabat; quem status oligarchiae urbanae tandem formaliter agnoverunt, respondentes progressivae centralizationi administrationis Civitatis Pontificiae. 

Familiae nobiles ita factae sunt media inter territoria localia et auctoritatem pontificiam, adiuvantes ut inter utilitates communitatum peripheralium et potestatem centralem aequilibrium servaretur.

Patriciatus urbani vim suam oeconomicam praecipue ex proprietate fundiaria trahebant.

Ex catastico Recinetum anni 1530 apparet fere octoginta centesimas partes proprietatis laicae — quae dimidiam fere superficiem territorii communalis efficiebat — a sexaginta octo tantum familiis possessas esse.

Saepe etiam eaedem familiae summas dignitates ecclesiarum localium occupabant et, per conductionem atque emphyteusin, partem haud parvam bonorum ecclesiasticorum indirecte administrabant.

Auctoritatem quam in comitatu exercebant ut magni possessores nobiles cum officiis gubernationis coniungebant, quae ex magistratibus publicis proveniebant. Erant enim officiales regiminis communalis ad iustitiam, administrationem et defensionem; curabant annonam et montes frumentarios; vectigalia distribuebant; montes pietatis administrabant; instituta caritatis maiora sustentabant atque ecclesiarum et conventuum apices occupabant, simul amplissimas etiam potestates informales atque extraiudiciales obtinentes.

Saeculo XVIII familiae nobilitatis civicae minus quam duo centesimae partis totius populationis Marchiae efficiebant.

Modus concretus quo regimen oligarchicum operabatur clare apparet ex exemplo Arceviae: ad finem saeculi, ex plus quam octo milibus incolarum, sedecim tantum homines, omnes nobiles, potestatem re vera exercebant.

Fundamentum institutionale nobilitatis civicae — separatio legalis inter familias atque exercitium iurisdictionis — aperte exprimitur a Francisco Brunamonti, ex familia regiminis Roccacontradae (hodie Arcevia) saeculi XVIII secundae partis; eius testimonium e patriciatu ipso provenit:

«Clarissimum indicium existimationis quam patria nostra de se ipsa semper habuit est illa distinctio qua, ab aliis quamvis honestis ac locupletibus familiis separatae, paucae tantum et selectae familiae praeferuntur; quibus, quamdiu perseverant, exclusive conceditur Confalonium Iustitiae. Haec est vera illa legalis segregatio quae, iurisdictioni coniuncta, fundamentum nobilitatis constituit. Ubi autem hoc non fit, in publicis magistratibus ea aequalitas cernitur quae omnem speciem nobilitatis tollit, quia nullam distinctionem publicam cuidam familiarium numero tribuit, unde appareant non similes ac pares ceteris, sed segregatae atque eminentiores».

— Franciscus Brunamonti (ca. 1750)

## Civitates, terrae et ordines urbani 
Ad patriciatus Marchiae recte intellegendos utile est, intra reticulum urbium regionis, inter civitates et terras distinguere.

Vocabulum *terra*, quod a magistratibus administrativis Civitatis Pontificiae inde a fine saeculi XIII adhiberi coepit, ea communia designabat quae, cum sedes episcopales non essent, titulo *civitas* ornari non poterant. Quamvis hoc statu formali carerent, eiusmodi communitates, propter momentum institutionale, actionem oeconomicam atque socialem, vitam religiosam et interdum etiam magnitudinem, saepe civitatibus comparabantur.

Centra urbana praeterea a magistratibus pontificiis secundum articulatam hierarchiam privilegiorum gubernationis atque iurisdictionis ordinabantur.

### Hierarchia administrativa centrorum urbanorum 
Prima ordinatio centrorum ad rationes fiscales composita est per Constitutiones Aegidianae, a cardinali legato Aegidius Albornotius Fanis anno 1357 promulgatas, atque per subsequentem *Descriptio Marchiae Anconitanae* (1362–1367).

In his documentis duo genera centrorum urbanorum distinguebantur:

* *immediate subiecta*, quae directe Camera Apostolicae suberant;
* *mediate subiecta*, quae alteri civitati vel potestati dominicali subiecta erant.

Ad secundum genus praecipue pertinebant villae et *castra*, necnon variae terrae maioribus civitatibus subiectae, ut Camerano respectu Anconae.

Contra, centra *immediate subiecta* erant civitates et terrae independentes, in quibus dominium pontificium plerumque magis formale quam reale erat, cum gubernatio re vera a magistratibus civitatis exerceretur.

Saeculo XVIII multitudo communitatum *mediate subiectorum* longe maior erat: 304 ex 383 autonomia carebant.

Regimina aristocratica constituta sunt in viginti duabus civitatibus Marchiae et in numero simili terrarum independentium — circiter dimidia parte centrorum *immediate subiectorum* — quoniam hae solae communitates potestates politico-administrativas atque iudiciales quasi souveranas servaverunt, quae, progressu clausurarum ordinis, a nobilitate civica paulatim monopolio occupatae sunt.

### Distributio geographica regiminum urbanorum 
Charta distributionem civitatum (caeruleo colore) et terrarum (aurantiaco) quae regimine aristocratico gubernabantur ostendit, simul cum terris quae eo carebant (cinereo colore).

Civitates praecipuae polos attractionis territorialis constituunt, dum terrae regimine aristocratico praeditae plerumque in marginibus influentiae districtuum ruralium ortae sunt.

Duae regiones maioris concentrationis distingui possunt: (1) meridionalis, inter Tolentinum–Maceratam–Recinetum atque Asculum Picenum–Montaltum–Firmum comprehensa; (2) septentrionalis, limitibus Corinaldi–Ostrae, Aesis et Cinguli–Fabriani definita.

Haec distributio congruit cum processu quo civitates minora centra intra proprium ambitum territoriale paulatim absorberunt; ubi autem polus urbanus validus deerat, communia minora emerserunt quae, in minore quidem scala, similes formas subiectionis districtuum ruralium reproduxerunt.

Contra, pleraeque terrae independentes patriciatu carentes in fascia media ac meridionali Marchiae collocantur, praesertim in regione a districtibus Asculi Piceni, Montalti et Ripatransoni delimitata, necnon a territoriis terrarum aristocraticarum Amandolae et Montelpari, quae inter primas in regione clausuras ordinis expertae sunt (cf. Chronologia clausurarum ordinis in terris).

Paulo ad septentrionem, Belforte del Chienti, Caldarola et Urbisaglia in area sita sunt quae directe cum civitatibus Camerini et Tolentini contingit.

Parvitas territorii dependentis — quae ex densitate habitationum atque ex vicinitate maiorum centrorum urbanorum oriebatur — his in casibus cum modestiore progressu urbano coniuncta erat atque cum absentia processus aristocratizationis regiminum urbanorum.

## Ortus, florentia et occasus nobilitatis civicae 
[thumb|upright=0.8|Nobiles laici in caerimonia pontificia (particula e *Messa di Bolsena*, 1512, [Raffaello).]]

Ab media parte saeculi XVI, Civitas Pontificia talem gubernandi rationem amplexa est, quae amplam autonomiam oligarchiis urbanis concederet, regimina patrizia ad aequilibria socialia conservanda atque ad vectigalia colligenda idonea fovens.

Nobilitas civica naturae familiaris erat atque per aggregationem ad consilia civitatum continuabatur: aggregatio nobilitatem non creabat, sed potius statum iam in familiis admissis firmatum agnoscebat atque formaliter confirmabat, quae plerumque originis civicae potius quam feudalis erant.

Praeter ipsas gubernationis consuetudines, patriciatus urbani formas memoriae civicae atque repraesentationis sui aluerunt per historias municipales, genealogias et collectiones documentorum. His adiunctae sunt rationes legitimationis monumentalis, nobilibus aedibus atque ornatu ipsius spatii urbani innixae.

Finito antiquo regimine, apertio consiliorum ad ordines burgenses initium declinationis potestatis politicae nobilitatis civicae significavit; post Unitatem Italiae, abolitio institutorum quae integritatem patrimoniorum tuebantur declinationem eius in re oeconomica acceleravit.

### Pactum inter potestatem centralem et aristocratias urbanas 

Media pars saeculi XVI Civitati Pontificiae tempus profundarum mutationum attulit.

Pax Cateau-Cambrensis (1559), quae finem bellis Italicis imposuit, atque initium Reformationis Catholicae per Concilium Tridentinum (1545–1563), etiam in ordine institutionali gravem conversionem attulerunt, novam aetatem aperientes in qua regimen pontificium et rationes inter centrum et autonomias locales redifinirentur.

Consolidata est structura potestatis in qua papa, ut princeps, etiam per mediationem ac ratificationem elitum urbanarum gubernabat, dum spatia regiminum dominicalium et iurisdictionum feudalium paulatim coercebantur.

Quamvis notabili processu centralizationis administrativa transiret, Civitas ecclesiastica ita configurata est quasi quaedam «diarchia» inter apparatum clericalem centralem et diffusum patriciatum in territoriis peripheralibus.

 data, qua diocesi Montis Alti erecta est, exemplum directae interventionis papatus in ordinationem institutionalem Marchiae Pontificiae.]]

Hic ordo in Marca Pontificia locum apprime idoneum invenit, propter densam retis urbium compagem et firmatas traditiones sui ipsius gubernandi ex communali origine ortas.

Magistratus publici civitatum et minorum centrorum saepissime a familiis monopolio tenebantur, quae curia romanae vinculis subiectionis coniunctae erant; hae tamen familiae plerumque ab ipsis oligarchiis communalibus per clausuras ordinis et autonomas aggregationis decisiones designabantur.

Raro tantum processus aristocratizationis regiminis localis directe a repraesentantibus pontificiis administratus est.

In hoc systemate, secundum historicum Sandrum Carocci, potestas centralis non tantum aequilibrium cum potestate peripherica invenit, sed ei aperte se sociavit, in patriciatibus urbanis unum e fundamentis pacis, ordinis socialis atque instrumentum fiscalis gubernationis agnoscens.

Haec convergentia etiam communi origine sociali ordinum dirigentium fovebatur.

Inde a fine XVII saeculo, origo pontificum — quae superioribus saeculis alternationem magnae aristocratiae Italicae praesertim mediae et septentrionalis ostenderat — paulatim ad nobiles ordines Civitatis Pontificiae contracta est, a Clemente XI Albani et Innocentio XIII Conti usque ad Pium IX Mastai-Ferretti.

### Electio in consiliis civitatum ut agnitio nobilitatis familiaris 
Ita constitutum est regimen patrizium, quod stratificationis socialis et ordinis hierarchici communitatum urbanarum expressio erat.

Exclusiva administratio magistratuum civitatis — consiliorum, prioratus et gonfalonieratus — oligarchiis hereditarium usum potestatis politicae atque administrativae praestabat. Potestas autem haec etiam iurisdictionem primi gradus complectebatur, sive *mero et mixto imperio|merum et mixtum imperium*, a Sede Apostolica communitatibus localibus delegatum et forma municipali per magistratus communales exercitum.

Hoc institutum, cum vitae genere *more nobilium* coniunctum, ad agnitionem status nobilitatis familiarum conducebat, secundum orientationem quae inde a saeculo XVI magis magisque clare definiebatur.

Inter requisita informalia distinctionis nobilis numerabatur etiam necessitas matrimonium intra eundem ordinem per plures generationes — saltem quattuor — contrahendi, quo patebat nobilitatem magis in diuturna temporis continuatione quam in singulari actu iuridico fundari. Statutorum dispositiones de matrimoniis nuptias consensui familiarum subiciebant atque dotem muliebrem instrumentum regulationis patrimonialis efficiebant, ita ad integritatem bonorum et ad cohaerentiam coetus dirigentis servandam conferentes.

Secundum hanc rationem continuitatis atque mutuae agnitionis, electio alicuius membri familiae in consilia civica publice testabatur eum ad primum ordinem pertinere, sed per se actus nobilitationis non erat.

Immo vero accessus ad eiusmodi munera statum nobilitatis iam antea firmatum praesupponebat, magna ex parte consuetudinarium, qui ante omnia in legitimatione sociali familiae a casatis eiusdem gradus tributa fundabatur.

Secundum Carmelum Arnone, iuris nobilarii peritum atque institutionum Marchianarum antiqui regiminis non ignarum, «cum consilia nobilium aliquem aggregabant, nobilitatem ei non tribuebant, sed declarabant atque agnoscebant eum eiusque familiam, propter antiquitatem, vitae genus, condicionem socialem atque oeconomicam, facultatem et cognationes, ea habere requisita quibus ad consilium admitti posset. Nobilitas igitur eorum qui consiliis civicis adsidebant erat declarativa, non attributiva, atque etiam generosa, id est ex longa avorum serie proveniens et in stirpe infixa, ita ut valida censeretur probatio nobilitatis ad ordines militares ingrediendos».

Aggregatio igitur ad consilia non solum magistratuum exercitium, sed latiorem etiam functionem politicam patriciatuum exprimebat: formalem scilicet agnitionem ad ordinem nobilem pertinendi necnon vigilantiam circa processus mobilitatis socialis.

### Origo familiarum nobilium 
 et Maceratae pertinentis, quae etiam terrae Montis Georgii aggregata fuit.]]

Examinatio originum socialium familiarum nobilium naturam patriciatus urbani Marchiae illustrat, ostendens quatenus hic ordo ex emersione atque cooptatione coetuum iam in institutionibus communium versantium ortus sit, potius quam ex mera continuatione lignagiorum feudalium quae experientiam communalem praecesserant.

Historicus Bandinus Iacobus Zenobi demonstrat saeculo XVIII in regiminibus aristocraticis terrarum fere tertiam partem familiarum ad aetatem ante saeculum XVI redire, quintam autem partem ad tempora communis medii aevi (saec. XI–XIV); ex his posterioribus minus quam dimidia pars originem feudalem habebat, id est circiter septem centesimas totius numeri.

Eadem praevalentia originis civicae respectu originis feudalis etiam in civitatibus invenitur, quamvis ibi pars feudalis aliquanto maior sit atque antiquitas media maior appareat, quod ex antiquiori firmiorique structura sociali et politica civitatum provenit.

Contra, inter lignagia non feudalia parum confirmata est opinio quae originem e *artificibus* ordinum popularium deduceret.

Zenobi igitur concludit huiusmodi familias potius ex iis ortas esse quos vocant *boni homines*, id est ex elitis civitatum quae statim infra *milites* feudales collocabantur — et saepe cum eis per saecula affinitatibus coniunctae erant — quae iam ab initio aetatis communalis praestantiam socialem suam stabiliverant per proprietatem fundiariam et per exercitium officiorum cancellariorum in communibus atque in administratione iustitiae.

### Memoria civica et autorrepraesentatio ordinum dirigentium 
Inter saecula XVII et XVIII, praeter ipsas gubernationis consuetudines atque administrationem institutionum civitatum, elitae urbanae Marchiae Pontificiae densam quandam historiographiam municipalem aluerunt: historiae locales, collectiones documentorum, genealogiae, mythi originum civitatum et memoriae civicae ab eruditis conscriptae, plerumque ecclesiasticis et saepe e retibus nobilium urbium ortae.

Haec productio, in usu systematico archivorum et fontium fundata atque exemplo historici Ludovico Antonio Muratori inspirata, ad constructionem memoriae civicae contulit simulque ut instrumentum autorrepraesentationis ordinum dirigentium localium functa est.

Ut observavit historicus Franciscus Pirani, historiae municipales saeculi XVIII constituerunt «laboratorium privilegiatum ad identitates urbanas elaborandas, necnon ad identitates ipsorum ordinum dirigentium, per continuam quandam osmosim culturalem inter productionem memoriae civicae et constructionem memoriae aristocraticae, sive potius per constantem projectionem criteriorum, gustuum et aspirationum huius secundae in illam primam», fundatam in persuasione «quod peculiaris quidam nexus inter nobilitatem et historiam exsistat, ita ut praeteritum civitatis vel regionis atque praeteritum familiarum dominantium mutuo sibi respondeant». 

Exemplar praecipuum, ad scalem regionalem, fuit opus collectivum in triginta duobus voluminibus *Delle antichità picene* (1792), ab abbate Iosepho Coluccio coordinatum, quod tamquam conatus proponitur ad memorias locales intra latiorem horizontem identitatis redigendas, qui multitudinem urbium Marchiae inter se coniungeret.

Pariter, in campo historiae ecclesiasticae — saepe cum identitate civica sedium episcopalium coniunctae — collocandae sunt monographiae quales sunt *De ecclesiae Camerinensis pontificibus* (1762) a Ottavio Turchi conscripta, atque *Memorie istorico-critiche della chiesa e de’ vescovi di Osimo* (1783) a Pompeo Compagnoni.

Auctores hi omnes e nobilitate civica Marchiana orti erant: Coluccii nobiles Asculi, Camerini et Pennae Sancti Ioannis; Turchii nobiles Apiro et Tolentini atque patrizii Camerini; Compagnoni patrizii Maceratae, etiam in variis terris aggregati (cf. indicem familiarum in civitatibus et terris).

Quamvis per maiorem partem saeculi XVIII scriptura historiae dimensioni municipali adhaereret, extremo tamen saeculo conatus apparuerunt memoriam super fundamento regionali reficere; hi tamen imperfecti manserunt et mox ab occupatione Francogallica interrupti sunt.

### Spatium urbanum, monumentalitas et patriciatus 
Patriciatus urbanus spatium civitatis conformavit per dispositionem residentiarum, per dominium principalium viarum atque per ornatum monumentalem platearum.

Inter saecula XV et XVIII urbs paulatim magis hierarchizata et functionibus distincta facta est, cum aggregationibus residentialibus aristocraticis, plateis “nobilibus” atque clariore separatione spatiorum urbanorum.

Ad has mutationes fovendas contulit etiam incrementum exportationis frumenti e portu Anconitano, favore franchisiae a Clemente XII anno 1732 concessae. Huius incrementi effectus fuit aucta redituum possessoriae classis et firmatae eius rationes legitimationis socialis.

Hoc tempore, secundum historicum architecturae Fabium Mariano, renovatio aedificiorum patriziorum Marchiae praecipue in transformatione spatiorum interiorum palatiorum saeculorum XV–XVII consistit — atria, scalas monumentales et aulas receptionis — potius quam in ostentatione facierum exteriorum, quae plerumque sobriae manebant.

Residentiae quales sunt Palatium Pianetti Aesis, Palatium Ferretti Anconae, Palatium Campana Auximi et Palatium Accorretti Philottrani demonstrant momentum spatiorum repraesentationis, saepe ornamentis locupletibus exornatorum. Munus symbolicum ita ab exterioribus ad structuram internam palatiorum translatum est.

Haec mutatio novis necessitatibus visibilitatis socialis atque vitae convivialis respondebat, saepe in ambitu privato inter selectos hospites exercita, tempore quo mores aristocratici maiorum urbium Italiae latius diffundebantur per consuetudines qualis erat Grand Tour.

Usus exemplarium Romanorum et Bononiensium atque opera architectonum in circuitibus potestatis pontificiae versantium efficiebant ut elitae civicae Marchiae cum amplioribus motibus architectonicis coniungerentur. Inter exempla insigniora numerantur consilia Luigi Vanvitelli pro palatio Ercolani Anconae.

Initio saeculi XIX, imminutis structuris institutionalibus antiqui regiminis, nonnullae functiones sociabilitatis atque visibilitatis publicae ordinum dirigentium in nova spatia urbana translatae sunt.

In Marchiis ita diffusum est exemplar *theatriorum condominialium*, a societatibus dominorum loculorum (*palchettistarum*) aedificatorum et administratarum, in quibus possessio loculorum elementum distinctionis socialis efficiebat.

Theatra sic facta sunt locus repraesentationis collectivae notabilitatis urbanae, functionem aularum receptionis in residentiis patriziis comitantes.

### Finis antiqui regiminis et occasus nobilitatis civicae 
Aristocratiae urbanae maiorem dignitatem, decus, culturam atque auctoritatem politicam acquisiverunt quam familiae minus locupletes originis feudalis, simul tamen earum vitae mores adsumendo.

Usque ad Unitatem Italiae praecellentiam oeconomicam servaverunt, quae demum in altera parte saeculi XIX imminutam est, cum divisio patrimoniorum — ex abolitione fideicommissorum, iuspatronatuum atque beneficiorum laicalium orta — eorum statum definitive debilitavit.

Occasus antiqui regiminis mutationem radicalem attulit in ordinibus institutionalibus quibus per saecula nobilitas civica innitebatur.

Initium huius processus dederunt expeditiones Italicae Napoleonicae, quae patriciatus urbanos elemento principali potestatis — id est hegemonia politica — privaverunt, quam ne post Restaurationem quidem recuperare potuerunt. 

 ductus transiit per collem Sancti Bernardi (1800). Expeditiones Italicae initium dederunt processus quo autonomia politica patriciatuum civitatum finem accepit.]]

Cum Restauratione, Civitas Pontificia cum cautela accepit rationes uniformitatis et centralizationis ex experientia iacobina atque napoleonica ortas: statuta communalia abolevit, contados a vetere subordinatione civitatibus subtraxit atque consilia civica participationi ordinum non nobilium aperuit.

Reformationes primum Napoleonicae, deinde pontificiae, formas administrationis introduxerunt quae cum hereditaria clausura consiliorum amplius componi non poterant. Quamquam status et hierarchiae sociales perseveraverunt, patriciatus ut institutiones politicae autonomae evanuerunt, in processu qui ante finem potestatis temporalis Civitatis Pontificiae consummatus est.

## Agricultura, proprietas fundiaria et potestas urbana 
Structura institutionalis supra descripta intellegenda est in contextu profundarum mutationum in structura proprietatis fundiariae. Pars historiographiae has mutationes cum multis dynamismis politicis, institutionalibus atque oeconomicis ordinum dirigentium urbanorum coniunxit.

Praesertim dispositio proprietatis et relationes cum comitatu ad definiendos aequilibrios potestatis locales contulerunt.

### Diffusio mezzadriae et projectio elitum urbanarum in comitatum 
Ab saeculo XIII, in Marca Anconitana, proprietas fundiaria paulatim ordinata est per appoderamentum atque per systema mezzadrile.

Inter *Duecento* et *Quattrocento* diffusae sunt unitates fundiariae compactae, ad administrationem familiarem aptae et domo rustica variisque instrumentis agriculturae instructae, quae per conductiones brevis temporis locabantur contractibus plerumque scriptis et valde accuratis. Pacta dimidiam partem fructuum principalium agriculturae et pecuariae dominis et colonis tribuebant, simul cum participatione amborum in expensis et capitalibus necessariis ad culturam fundi.

Media parte 'saeculi XIV, gravis imminutio populationis a Mors atra effecta extensionem proprietatis urbanae in detrimentum mediocris et parvae possessionis rusticae fovit. In Marchiis late documentata est ampla expansio systematis mezzadrilis saeculo XV, in contextu intensae recolonizationis agricolaris quae secuta est post latam desertionem agrorum saeculo XIV.

Consolidatio systematis mezzadrilis — a dominis in urbibus residentibus promota — una ex principalibus formis dominationis urbanae super agrum facta est.

Effectus diuturni harum mutationum perspicue apparent in exemplo Maceratae, ubi concentratio proprietatis clare ostendit nexum inter possessionem ruralem et potestatem oligarchicam.

### Concentratio proprietatis fundiariae et dynamicae oligarchicae: exemplum Maceratae 
Progressivum accentramentum proprietatis fundiariae in manibus nobilitatis bene documentatum est Maceratae.

Media parte saeculi XIII, tempore Communis Populi, in civitate fere 1.900 proprietarii inveniebantur; tribus saeculis post, medio saeculo XVI, ad 650 redacti sunt, numero adhuc constanter decrescente usque ad solum 388 in catastico anni 1778 relatis. Eodem tempore, post ruinam demographicam quae Mors atra secuta est, populatio Maceratensis contra valde crevit: a 2.200 incolis anno 1450 ad 3.600 anno 1550, usque ad plus quam 12.000 — incluso territorio rustico subiecto — circa annum 1800.

Huic drasticae diminutioni numeri proprietariorum respondit insignis augmentatio partis proprietatis laicae a nobilibus possessae, quae ad finem saeculi XVIII ad 85 centesimas partes pervenit. Simul etiam proprietas ecclesiastica crevit — magna ex parte ab eisdem membris patriciatuum urbanorum administrata, qui capita praecipuorum institutorum religiosorum occupabant — ab 18 centesimis totius medio saeculo XVI ad 40 centesimas saeculo XVIII exeunte.

Expansio proprietatis urbanae relationes clientelares aluit, quae colonos mezzadriles in formas dependentiae magis magisque accentuatas implicaverunt.

«Simul cum diffusione contractus mezzadrilis, adhuc terminologia notariali *ad soccitam* dicti, clariora fiunt signa evolutionis vel degenerationis ab initiali *societate* ad pactum substantia inaequale in detrimentum laboris: ita gallinae domino afferendae debent esse “magnae et bonae” et gallinae “pingues”; “mulieres eius obligatae sint operam dare ad lavandum”, linum colere et “conciare” debet».

Concentratio proprietatis, systema mezzadrile et monopolium aristocraticum potestatis, inserta in latiorem contextum absolutismi pontificii, longam stabilitatis aetatem praestiterunt. Tamen, secundum Troscé, etiam insignem stagnationem socialem foverunt, e qua mundus ruralis demum ad initium saeculi XX emergere coepit. Anno 1911 plus quam sexaginta centesimae agricolarum Marchiae adhuc mezzadri erant.

Evolutio relationum fundiariarum et institutionum civitatum ita mutuo se aluit, potestatem oligarchiarum urbanarum corroborans.

## Nobilitas civica et status regionales 
Relatio inter nobilitatem civicam et nobilitatem titularem interpretata est in nexu cum processu formationis statuum regionalium.

Patriciatus urbani incarnabant alte radicatum particularismum originis mediaevalis oligarchiarum civitatibus patriis arcte adnexarum, quas regebant et ex quibus nobilitatem ac privilegia hauriebant. Huiusmodi ergo manifesta fragmentatio potestatis, in autonomia communali insita, in contentionem venire solebat cum emergentibus statibus regionalibus, inspiratione monarchica et absolutistica informatis, qui plenam cooptationis et nobilitationis moderationem sibi vindicare constituerant.

Exemplum huius rei egregium est casus *Granducato di Toscana* in transitu a Mediceis ad Habsburgos-Lotharingos. Etiam in Magno Ducatu Etruriae aristocratia urbana non exiguas praerogativas regiminis localis obtinebat, quas dynastia Lotharinga ad artiorem potestatis centralis moderationem revocare studuit.

Praecipuum instrumentum huius consilii fuit lex quae inscribitur «Legge per il regolamento della nobiltà e la cittadinanza», a Francisco Stephano Lotharingo anno 1750 promulgata, qua omnibus repraesentantibus oligarchiarum localium, qui statum suum privilegiatum formaliter confirmare volebant, examen subeundum erat ad legitimam adscriptionem ad ordinem nobilem comprobandam.

Ita nobilitas civica formaliter cum nobilitate titulata aequiparabatur — cuius legitimitas iam semper in concessione principis fundata erat — atque eius autonomia valde minuebatur, quam e contrario in Civitate Pontificia usque ad instaurationem Regni Italiae Napoleonici servare potuit.

## Nobilitas civica in Regno Italiae 
Nobilitas civica antiqui regiminis status erat per longa tempora maturatus, in exercitio functionum publicarum atque in praerogativis iuridicis proprii generis societatis per ordines constitutae fundatus. Ius tunc vigens eius tutelam praestabat, ita ad relativam hierarchiarum socialium stabilitatem conferens.

Cum Regno Italiae orto, functiones et privilegia eis adnexa — iam post bella Napoleonica graviter imminuta — abolita sunt. Nobilitates statuum praeunitariorum omne munus iuridicum et politicum amiserunt, redactae ad dignitates honorificas, quas novus status tamquam instrumentum integrationis atque cooptationis elitum localium in ordinem unitarium adhibuit.

In Regno Italiae petitiones recognitionis nobilitatis a Regia Consulta Heraldica examinabantur, quae negotia ex probationibus documentariis instruebat atque exitus eorum in indicibus officialibus formaliter referebat. In ambitu locali eventus harum causarum pro varietate fontium et formarum administrativarum mutabantur: Marchia Anconitana hac in re casum studii praebet.

### Recognitio nobilitatis civicae in Marca Anconitana 
Nobilitas civica administrative agnita est viginti duabus civitatibus Marchiae Anconitanae atque terrae Arceviae, olim Roccacontradae (anno 1816 ad gradum civitatis evectae); huiusmodi attestationes in editionibus regionalibus *Elenco Ufficiale delle Famiglie Nobili e Titolate* leguntur.

Haec recognitio non semper cum ordinibus iuridicis praeunitariis congruebat et nonnullis in casibus criteriis discretionalibus regebatur; quod ostendit quam difficile esset veteres hierarchias communales atque nobiliarias cum nova compage administrativa unitaria componere.

Nonnulla centra statum civitatis — atque ideo relativam nobilitatem civicam — obtinuerunt, quamquam plena requisitorum exsistentia haud satis comprobata videbatur, ut in casibus Laureti, Civitanovae et Numanae.

Vice versa nonnullae terrae, quae iam aetate pontificia ad dignitatem civitatis evectae erant et regimen patrizium bene documentatum habebant, in numerum centrorum recognitorum non receptae sunt: inter has Amandola (anno 1836 ad civitatem evecta) et Corridonia, olim Montolmo (anno 1851 ad civitatem evecta). Castelfidardum, terra modulo patrizio bene testato praedita, ad civitatem anno 1827 non evecta est atque ideo inter centra cum nobilitate a Regno Italiae recognita non numerata est.

Casus Castelfidardi exemplaris est eorum communium terrarum quae, quamquam — interdum iam per saecula (cf. Chronologia clausurarum ordinis in terris) — separationem ordinis et regimen patrizium habebant, ad civitates non evectae sunt per reformationes administrativas pontificias a motu proprio Leonis XII anno 1827 inductas.

His communibus Regia Consulta Heraldica, innixa indicibus a Civitate Pontificia tempore Restaurationis compilatis — qui iam non referebant configurationem institutionalem antiqui regiminis, in qua patriciatus urbani orti erant — titulos Patrizii et Nobilis non agnovit.

Recognitio nobilitatis civicae in Regno Italiae solum ex parte complexitatem ordinum praeunitariorum repraesentavit, formam plerumque recompositionis administrativae assumens.

## Prospectus historiographici 
In campo historiographico, structura oligarchica Communium — cuius Marchia Pontificia exemplum praebet insigne tum origine tum duratione tum amplitudine — agnita est ut unum e notissimis signis societatis Italicae aetatis modernae, quod ad formationem futurae classis dirigentis, quae Italiam ad unitatem esset perductura, penitus valuit.

Ut Giuseppe Galasso summatim dixit, «bloccus oligarchicus» exitum historicum particularismi communalis repraesentavit atque structuram sustentantem quinque vel sex saeculorum vitae socialis Italicae.

Afirmatio ordinum dirigentium effectus fuit diuturnarum contentionum inter *cives* et coetus populares, qui paulatim a potestate exclusi sunt. Haec evolutio lentam urbanarum oligarchiarum formationem ostendit atque naturam essentialiter recognitivam nobilitatis civicae, quae in praestantia sociali per tempus stratificata fundabatur.

A saeculo XVI primatus aristocraticus vitae sociali ordinem valde hierarchicum impressit, quod etiam in diffusione villae Italicae conspicitur, quae patriciatibus urbanis munus symbolicum assumpsit haud absimile illi quod castellum apud nobilitatem feudalem obtinebat. Huic adiunctum est multiplex systema dependentiarum et clientelarum, quod tam rura quam classes urbanas artificum et mercatorum complectebatur, exemplaria typica societatis feudalis referens.

Ex hoc orta est magna cohaesio interna ordinis dirigentis, quae ad superandas fracturas aetatis communalis contulit per affirmationem structurae valde ordinatae. Parvae tamen patriae aristocraticae etiam posterioribus temporibus insignem curam legalitatis atque collationis politicae servaverunt, una cum relativa aequalitate interna ordinis patrizii.

### Interpretationes particularismi Italici 
Historiographia nobilitatem civicam cum particularismo politico Italico coniunxit, qui intellegitur ut primatus adscriptionum civium atque familiarum.

Secundum Fabius Cusin, oligarchiae urbanae e communibus medii aevi mentem factionibus proclivem hereditate acceperunt, ad tuitionem dignitatis familiaris pertinentem.

Giuseppe Galasso continuitatem illustravit inter affirmationem classium communalium atque renascentialium et particularismum e medio aevo hereditate acceptum.

Testimonium coaevale huius culturae invenitur in meditationibus Monaldus Leopardi — nobilitatis civicae Recinetensis exponentis atque gonfalonierii aetatis Restaurationis — municipali vitae dicatis:

«Populis relinquendum est ut occupationem et levamen habeant in rebus suis municipalibus […], ne ad res nationis perturbandas prorumpant. Patria autem […] est ipsa terra in qua nati sumus […] cum aliis civibus communia habentes solum, moenia, instituta, leges, bona publica atque multitudinem utilitatum et rationum.»

— Monaldus Leopardi (1831)

Universe, nobilitas civica in Marchia Pontificia sinit observari quomodo particularismus communalis medii aevi in municipalismum aristocraticum longae durationis conversus sit, qui ad definiendas formas potestatis localis contulit.

## Comparatio cum aliis nobilitatibus civicis Italiae et Europae 
, *Il Maggior Consiglio* (1763), prospectus interioris Palatii Ducalis Venetiarum.]]

Phenomenon nobilitatis civicae Marchiae Pontificiae in ampliore systemate elitum urbanarum collocatur quae, inter extremum medium aevum et aetatem modernam, multas civitates Italicas gubernaverunt, prerogativas politicas atque sociales hereditarias consolidantes.

Hae formationes — variis nominibus appellatae ut «nobilitates civicae», «decurionales» vel «patriciatus urbani» — a historiographia descriptae sunt ut una e typicissimis formis aristocratiae Italicae, quae in civitate et in exercitio magistratuum municipalium radicata erat.

Hoc sensu, nobilitas civica tamquam aristocratia indolis «republicanae» intellegi potest, quae continuitatem inter medium aevum et aetatem modernam in formis regiminis urbani praestat.

In historia elitum haec apparet ut elementum frequens Italiae communalis, ubi civitas activa et accessus hereditarius ad magistratus praevalent super sola criteria stirpis aut investiturae dominicae. Ita delineatur quasi «altera via» aristocratiae, parallela quidem sed distincta a formis potestatis territorialis.

### Nobilitates civicae in Europa antiqui regiminis 
In reliqua Europa, quamquam elitae urbanae et ordines administrativi exstabant, absentia autonomiae iurisdictionalis quae commune medievale Italicum proprium erat — ad comitatum extensa atque in Civitate Pontificia a potestate centrali relative debili et delegante favente — ortum patriciatuum urbanorum aequipollentium impedivit.

Ex hoc varii eventus orti sunt: elitae municipales statu nobili carentes (*aldermen* in Anglia, *regenten* in Nederlandia); limitata hereditas dignitatis (*patriciat* in civitatibus liberis Imperii Germanici); nobilitationes per litteras patentes a monarchia stricte moderatae, magis personales quam familiares (*[noblesse de robe* in Gallia).

In Hispania autem *regidores* urbium oligarchias hereditarias atque venales constituerunt, Coronae Hispanicae arcte subiectas et autonomia iurisdictionali super territoria rustica circumstantia carentes, in quibus *hidalgos* et notabiles urbani in unam structuram confluxerunt, efficiendo nobilitatem diffusam et socialiter inaequalem.

### Aliae nobilitates civicae Italicae 
Nonnulla exempla ex variis regionibus paeninsulae sumpta sinunt Marchiam in ampliorem varietatem formarum nobilitatis civicae collocare.

In Res publica Veneta patriciatus corpus iuris publici clausum constituit, hereditario iure definitum per adscriptionem ad *Maggior Consiglio* post Clausuram anni 1297, a quo pendebant electio ducis, accessus ad Senatum (Pregados) atque ad magistratus maiores. Hic ordo gubernationis, quasi corpus sovranum, stabilitatem rei publicae aristocraticae per saecula conservavit et directionem rerum publicarum in statu maritimo et in terra firma exercuit.

In Res publica Genuensis familiae nobiles in *albergis* ordinatae erant, consociationibus stirpium mercatoriarum quae potestatem alternatim exercebant inter “nobiles veteres” et “novos”. Patriciatus, vertex ordinis mercatorii, ducatum, collegia atque magistratus monopolizavit, ita gubernationem oeconomicam et maritimam rei publicae dirigens. Reformatio anni 1528 “veteres” et “novos” in unum patriciatum clausum redegit, in albergis articulatum, simul Magnum Consilium et ducatum biennalem instituens atque regimen oligarchicum definitive confirmans.

In Res publica Lucensis — quae ut res publica independens anno 1369 restituta est — ordo patrizius circa collegium *Seniorum* paulatim constitutus est, cum coetus dirigens angustus iam inter saecula XIV et XVI accessum ad magistratus principales concentrasset. Reformatio autem anni 1628 hunc statum in rem publicam oligarchicam clausam convertit, indicem officialem patriziorum (*Liber Aureus*) instituens, in censu et genealogia fundatum, qui usque ad saeculum XIX viguit. Ordo patrizius continuitatem gubernationis republicanae praestitit, imprimis directionem oeconomicam in industria serica exercens.

In Res publica Florentina, inter extremum medium aevum et aetatem modernam, ordo dirigens civitatis — circa Artium corpora, Prioratum et Consilia constitutus — facto quodammodo functus est ut nobilitas decurionalis urbana. Per regulas accessus et rotationis magistratuum (*imborsationes*) stabiliter ordinavit structuram oligarchicam institutionum communalium et republicanarum, usque ad formalem clausuram anni 1532 sub Medicis, quae eius recruitmentum crystallizavit atque in institutionibus principatus inseruit.

 exeunte saeculo XV (sic dicta *Tavola Strozzi*).]]

In Regnum Neapolitanum civitates demaniales gubernabantur a nobilitate dicta *civica* vel *decurionalis*, in *sedilibus* civitatis ordinata. Haec a nobilitate feudali distinguebatur, quamquam saepe cum ea statum socialem atque etiam originem communem habebat. Sedilia centrum repraesentationis politico-administrativae capitis efficiebant: eligebant *electos* civitatis, tributa et onera distribuebant, sumptus et opera publica dirigebant. Usque ad aetatem Napoleonicam adscriptio ad sedile necessaria manebat ad accessum ad magistratus urbanos principales.

In Ducatus Mediolanensis corpus Decurionum nobilitatem administrativam urbanam constituit — organum civicum aetate Hispanica consolidatum et aetate Austriaca confirmatum — quod communitatem repraesentabat in distributione onerum fiscalium, administratione annonaria et operum publicorum, tutela statutorum et privilegiorum, atque in praesentatione ternarum pro magistratibus municipalibus. Aetate autem Habsburgica, et postea in ordinatione Regni Lombardo-Veneti, hic status ut nobilitas civilis agnitus est.

Respectu horum exemplorum, nobilitas civica Marchiae Anconitanae proprietates peculiares ostendit. Characteres quasi medios assumpsit inter exemplar urbanum communale et exemplar potestatis territorialis feudalis. Maiore quidem gradu quam alibi, potestas patrizia in proprietate fundiaria atque in potestatibus municipalibus super districtum ruralem exercitis fundata erat, intra tamen structuram politicam a sovranitate pontificia dominatam.

Sub aspectu institutionali, regimina Marchiana affinitates ostendebant tum cum corporibus decurionalibus Italiae meridionalis tum cum patriciatibus communalis Italiae mediae et septentrionalis. Ex hoc orta est quaedam aequilibrium inter autonomiam municipalem et auctoritatem centralem, quod elitibus localibus permisit ut per plura saecula functiones gubernationis, repraesentationis atque iurisdictionis conservarent.

## Regimina aristocratica et duratio clausurarum ordinis in civitatibus 
 inspiratis ornatus.]]

Auctoritas familiarum fundabatur in antiquitate stirpis, in foederibus matrimonialibus atque in potestate saepe ad plures civitates et terras extensa. Hae familiae ordinem dirigentem constituerunt et, inter saecula XVI et XVIII, institutiones civitatum ad formas regiminis aristocratici inclinaverunt, iterum proponentes — ut historicus Philippus Jones animadvertit — proprietatem originariam communis Italici.

«Sive forma sive substantia spectetur, historia politica Communium — sicut etiam socialis — historia familiarum praecipuarum fuit […]. Ex origine dominica nati, Communia in plerisque casibus tales essentia manserunt.»

— Philip Jones, *The Italian City-State*, 1980, p. 125.

Formae organisationis atque participationis nobilitatis viginti duarum civitatum Marchiae Anconitanae in exercitio potestatis sic summatim describi possunt

Plurimae clausurae inter finem saeculi XV et medium saeculum XVI incidunt. Regimen aristocraticum diutissime duravit Maceratae, ubi separatio ordinis ultra trecentos quinquaginta annos mansit; sequuntur Fano, Fermo, Recanati et Ripatransone, omnes cum duratione ultra tres saeculos.

Longa duratio familiarum regiminis coniuncta fuit cum formatione identitatum urbanarum valde aristocratizatarum, in quibus dignitas civica et continuatio genealogica elementa centralia legitimationis politicae erant.

Ubi fontes id permittunt, familiae ad palatia propria et ad insignia gentilicia referuntur, quae traditionem civicam localem testantur. Haec elementa — documentis secundariis, catastis et armorialibus comprobata — illustrant nexum inter ordinem gubernantem et patrimonium urbanum, in contextu civitatum muratarum, densarum retium relationum personalium et spatiorum publicorum communium, proprio civitatum-statum Italiae aetatis Renascentialis atque earum continuationum saeculorum XVII et XVIII.

### Lignagia in civitatibus 
Indices in nexu infra posito memorati indolem reconstructivam et non exhaustivam habent; propositum enim eorum est compositionem elitarum regentium per familias ibi comprehensas illustrare.

Nexus ad indicem lignagiorum in civitatibus (italice) :
Nobilitas civica in Marca Pontificia – sectio « Le casate nelle città »

## Regimina aristocratica et duratio clausurarum ordinis in terris 
, sedes historica magistratuum communitatis terrae.]]

Familiae ad nobilitatem viginti quattuor terrarum Marchiae Anconitanae adscriptae a Bandino Iacobo Zenobi identificatae sunt. Is, per examen legis statutariae, ostendit in illis nucleis urbanis separationem ordinis effectam esse; deinde, ope investigationis in fontibus archivisticis saeculi XVIII — *bussoli* (capsae ad sortitionem officiorum), extractiones, consilia — trecenta sexaginta quinque stirpes identificat quae hereditaria ratione in eorum regimine participaverunt.

«In singulis his casibus nobilitas eo definiebatur […] quod participatio officii hereditario iure obtinebatur, a quo populares exclusi erant. Haec ipsa exclusio organo characterem aristocraticum conferebat»

— Bandino Giacomo Zenobi, *Ceti e potere nella Marca pontificia. Formazione e organizzazione della piccola nobiltà fra ’500 e ’700*, Bononiae, Il Mulino, 1976, p. 45.

### Criteria et limites huius reconstructionis 
Reconstructio familiarum regiminis a Zenobi proposita certas electiones methodologicas refert, quibus amplitudo eius chronologica et quantitativa circumscribitur.

Studiosus Marchianus, ut indicem suum conficeret, solummodo parvas portiones temporales registrorum *bussolorum* et consiliorum examinavit, ad saeculum XVIII potissimum pertinentes. Inde factum est ut familiae ad regimina terrarum adscriptae sive ante tempora ab eo considerata sive postea — id est per varias restaurationes Gubernii Pontificii ante magnam reformationem administrativam anni 1816 — excluderentur.

Praeterea meminisse oportet in terris, praesertim post medium saeculum XVIII, aggregationes factas esse in dicto “*Bussolo degli Onorari*”. In hoc *bussolo* referebantur familiae loco non residentes neque ad vitam politicam et administrativam directe participandam vocatae, quae tamen, si res postularet, ad eam admitti poterant: exemplum usitatissimum erat usus Honorariorum ad supplendas extinctiones stirpium localium regiminis, ne igitur novae aggregationes ex aliis ordinibus socialibus fierent. Hae quoque familiae saepe in indice a Zenobi confecto non inveniuntur.

Argumentum huiusmodi electionum methodologicarum praebet Marcus Moroni, qui pro Castelfidardo universitatem stirpium regiminis recensuit, eas secundum saeculum aggregationis distinguens: in summa 84 familiae, contra 24 tantum a Zenobi repertas.

### A repraesentatione populari ad clausuram oligarchicam consiliorum 
Propter ubertatem documentorum in archivis historicis Marchianis servatorum — statutorum et *riformanzarum*, id est collectionum decretorum consiliariorum — Zenobi accuratissime evolutionem ordinamentorum terrarum reconstruere potuit.

Tabula de chronologia clausurarum ordinis in terris refert, pro unoquoque centro, annum primi decreti formalis separationis ordinis atque universam durationem regiminis aristocratici respondentis. In nonnullis casibus historicus monet hereditatem sedium in consiliis iam viguisse ante formalem clausuram ordinis: in his igitur casibus annus initii hereditatis inter parentheses ponitur.

Regimina diutissime perdurantia observantur Amandolae, Monte Milone (hodie Pollentia), Montolmo (hodie Corridonia) et Serrae de' Conti, cum duratione circiter trium saeculorum.

In universum eminet progressiva reconfiguratio compositionis consiliorum, signum tardae sed assiduae consolidationis oligarchicae. Fit transitus ab electione per sestaria et contratas, cum repraesentatione etiam comitatus, quae reliquiae erant Communis Popularis, ad criteria censitaria et demum — saepe post dimidium saeculum vel amplius ex quo compositio censitaria consiliorum stabilita erat — ad transmissionem hereditariam magistratuum, per clausuras ordinis formaliter sancitam.

Mutatio ante omnia mutationis principii est: ab ordinibus «popularibus», fundatis in repraesentatione tendentialiter pari atque corporativa artium (iudices, mercatores, battitores, textores, sartores, pistores, aurifices, sutores etc.), magna ex parte geographiae urbanae adhaerentibus et sortitioni commissis, ad abstractionem primum censitariam deinde nobiliarem transitum habemus, in «qualitate» personae positam (*civis optimo iure*, id est nobilis). Legitimatio iam non ex repraesentatione sociali derivatur, sed ex mutua agnitione inter pares intra ipsam oligarchiam et ex censu fundiario.

### Terrae sine clausura ordinis: casus Sarnani 
In terris ubi separatio ordinis non facta est, formae repraesentationis latiore fundamento niti perrexerunt. Etiam anno 1792 potestas Sarnani testabatur «le cittadinanze medesime in questo luogo vengono ripartite per contrada», quod recognitionem ordinum separatorum excludebat.

Comparatio inter formas urbanas Sarnani et earum terrarum in quibus regimen aristocraticum constitutum est exemplum praebet quomodo praesentia vel absentia ordinis patrizii in structura materiali centrorum Marchianorum aetatis modernae relucere potuerit, discrimine minus perspicuo in civitatibus, ubi aristocratizatio regiminum fere universalis fuit.

Ubi regimen patrizium confirmatum est, centrum historicum saepe notatur frequentia palatiorum nobilium ad familias regiminis pertinentium. Contra, textus urbanus Sarnani ordinamentum urbanisticum magis fidele antiquo exemplari sero-medievali servat, quod absentia palatiorum gentiliorum et simplicitate uniformique fabricae notatur, aedificiis potestatis communalis dominantibus. Theatrum civicum, primis decenniis saeculi XIX exstructum, non in palatio nobiliari, ut frequenter accidit in theatris “condominialibus” Marchianis, sed intra Palatium Populi collocatum est, in continuitate cum traditione spatiorum repraesentativorum communalium.

### Lignagia in terris 
Indices in nexu infra posito memorati indolem reconstructivam et non exhaustivam habent; propositum enim eorum est compositionem elitarum regentium per familias ibi comprehensas illustrare.

Nexus ad indicem lignagiorum in « terris » (italice) :
Nobilitas civica in Marca Pontificia – sectio « Le casate nelle terre »

## Annotationes 
## Fontes 
## Bibliographia 
### Fontes primariae (documentariae et officiales) 
* *Bollettino Ufficiale della Consulta Araldica*. Vol. 6, n. 26. Romae: Istituto Poligrafico dello Stato, 1903.
* *Bollettino Ufficiale della Consulta Araldica*. Vol. 5, n. 1. Romae: Istituto Poligrafico dello Stato, 1907.
* *Bollettino Ufficiale della Consulta Araldica*. Vol. 5, n. 24. Romae: Istituto Poligrafico dello Stato, 1907.
* *Bollettino Ufficiale della Consulta Araldica*. Vol. 6, n. 30. Romae: Istituto Poligrafico dello Stato, 1907.
* *Elenco Ufficiale Definitivo delle Famiglie Nobili e Titolate della Regione Marchegiana*. 1908.
* *Elenco Ufficiale Definitivo delle Famiglie Nobili e Titolate dell’Umbria*. Romae, 1908.
* *Norme per la ricezione nel Sovrano Militare Ordine di Malta*. Venetiis: Gran Priorato di Lombardia e Venezia, 1978.

### Studia secundaria (monographiae, dissertationes et commentationes scientificae) 
* Accrescimbeni, Giovanna. “La formazione del ceto di governo in una ‘Terra Mediocre’ della Marca pontificia: Cingoli 1533–1650”. Pisauri: Università di Pisa, Facoltà di Lettere e Filosofia, 1991.
* Adornato, Francesco; Cegna, Annalisa. *Le Marche nella mezzadria, un grande futuro dietro le spalle*. Maceratae: Quodlibet, 2014.
* Aglietti, Marcella. “Nobiltà periferiche in Toscana tra Sette e Ottocento. Il caso di Colle Val d’Elsa”. In: *Colle Val d’Elsa e l’Ordine di Santo Stefano. Istituzioni, economia e società*, pp. 31–66. Pisauri: Edizioni ETS, 2008.
* Aglietti, Marcella. “Restare nobili perdendo la nobiltà. Il caso del Granducato di Toscana tra Sette e Ottocento”. In: *L’expérience du déclassement social. France-Italie, XVIe-premier XIXe siècle*, pp. 381–399. Romae: Publications de l’École française de Rome, 2021.
* Ammannati, Francesco. *La disuguaglianza economica in area marchigiana: uno studio di lungo periodo (1400–1800)*. Florentiae: Università di Firenze, 2020.
* Anselmi, Sergio. *Contadini marchigiani del primo Ottocento. Una inchiesta del Regno Italico*. Senogalliae: Edizioni Sapere Nuovo, 1995.
* Appignanesi, Paolo. *Guida della città e del territorio. Cingoli. Natura. Arte. Storia. Costume*. Cinguli: Tipografia Tecnostampa, 1994.
* Archer, Ian W. *The Pursuit of Stability: Social Relations in Elizabethan London*. Cantabrigiae: Cambridge University Press, 1991.
* Archetti Giampaolini, Elisabetta. “Agricoltura, proprietà e società nel castello di Massaccio: catasto del 1471”. *Studia Picena*, 45 (I–II), 1978.
* Archetti Giampaolini, Elisabetta. “Ricchezza fondiaria e aspetti sociali in un castello del contado di Jesi tra XIII e XIV secolo”. In: *Scritti storici in memoria di Enzo Piscitelli*. Patavii: Antenore, 1982.
* Ascheri, Mario. *Istituzioni medievali. Una introduzione*. Bononiae: Il Mulino, 1994.
* Ascheri, Mario. *Le città-Stato*. Bononiae: Il Mulino, 2006.
* Aymard, Maurice. “Pour une histoire des élites dans l’Italie moderne”. In: *La famiglia e la vita quotidiana in Europa dal ’400 al ’600: fonti e problemi. Atti del convegno internazionale (Milano, 1–4 dicembre 1983)*, pp. 207–219. Romae, 1986.
* Banci, Lorenza. *Il ceto dirigente arceviese tra 1750 e 1815*. Maceratae: Università di Macerata, 1996.
* Banti, Alberto Mario. “Note sulle nobiltà nell’Italia dell’Ottocento”. *Meridiana*, 19, 1994.
* Bertelli, Sergio. *Il potere oligarchico nello Stato-città medievale*. Florentiae: La Nuova Italia, 1978.
* Bertini Frassoni, Filippo. *La nobiltà nello Stato Pontificio*. Romae: Tipografia del Senato, 1933.
* Berengo, Marino. *La società veneta alla fine del Settecento. Ricerche storiche*. Florentiae: G. C. Sansoni, 1956.
* Berengo, Marino. *Nobili e mercanti nella Lucca del Cinquecento*. Taurini: Einaudi, 1965.
* Blockmans, Wim; Prevenier, Walter. *The Promised Lands: The Low Countries under Burgundian Rule, 1369–1530*. Philadelphiae: University of Pennsylvania Press, 1999.
* Burke, Peter. *The Historical Anthropology of Early Modern Italy: Essays on Perception and Communication*. Cantabrigiae: Cambridge University Press, 1987.
* Cammarosano, Paolo. “Il ricambio e l’evoluzione dei ceti dirigenti nel corso del XIII secolo”. In: *Magnati e popolani nell’Italia comunale: Atti del XV Convegno internazionale di studi (Pistoia, 15–18 maggio 1995)*, pp. 17–40. Pistoriae, 1997.
* Cansacchi, Giorgio. “La cognomizzazione dei predicati di nobiltà civica”. *Giurisprudenza italiana*, disp. 1, pars I, sect. 2, 1966.
* Carfagna, Bernardo. *Il lambello il monte e il leone. Storia e araldica della città di Ascoli e della Marchia meridionale tra Medioevo e fine dell’ancien régime*. 2014.
* Carocci, Sandro. *Vassalli del papa. Potere pontificio, aristocrazie e città nello Stato della Chiesa (XII–XV sec.)*. Romae: Viella, 2010.
* Castelnuovo, Guido; Bordone, Renato; Varanini, Gian Maria. *Le aristocrazie: dai signori rurali al patriziato*. Barii: Laterza, 2004.
* Chaussinand-Nogaret, Guy. *La noblesse au XVIIIe siècle. De la féodalité aux Lumières*. Lutetiae Parisiorum: Hachette, 1976.
* Cherubini, Alvise. “Presenza longobarda nel territorio jesino”. *Atti e Memorie di Storia Patria per le Marche*, 1981.
* Cherubini, Giovanni. “Le campagne italiane dall’XI al XV secolo”. In: *Storia d’Italia*, IV: *Comuni e signorie: istituzioni, società e lotte per l’egemonia*, pp. 267–450. Taurini: UTET, 1981.
* Chittolini, Giorgio. “Alcune considerazioni sulla storia politico-istituzionale del tardo Medioevo: alle origini degli ‘stati regionali’”. *Annali dell’Istituto storico italo-germanico in Trento*, 1976.
* Chittolini, Giorgio. *La formazione dello Stato regionale e le istituzioni del contado. Secoli XIV e XV*. Taurini: Einaudi, 1979.
* Chittolini, Giorgio. *Città, comunità e feudi negli Stati dell’Italia centro-settentrionale (XIV–XVI secolo)*. 2004.
* Colini Baldeschi, Luigi. “Considerazioni sull’origine di alcuni Comuni nella Marca Anconitana”. *Rivista delle biblioteche e degli archivi*. Florentiae, 1900.
* Colini Baldeschi, Luigi. *Statuti del Comune di Cingoli*. Vol. I–II. Florentiae, 1904.
* Colucci, Giuseppe. *Delle antichità picene*. Firmi, 1790.
* Cusin, Fabio. *Antistoria d’Italia*. Taurini: Einaudi, 1948.
* De Luca, Carlo. *Il tramonto delle aristocrazie cittadine nello Stato Pontificio. Tivoli nella prima metà dell’Ottocento*. Romae: Edigraf, 2010.
* Diago Hernando, Máximo. “Las corporaciones de caballeros hidalgos en las ciudades castellanas a fines de la Edad Media. Su participación en el ejercicio del poder local”. *Anuario de Estudios Medievales*, 36/2, 2006.
* Di Stefano, Emanuela. “Popolamento e immigrazione a Macerata nel tardo Medioevo”. *Proposte e Ricerche*, 14/2, 1991.
* Domenichini, Roberto. “Il Dipartimento del Metauro nell’età napoleonica (1808–1815). Divisioni territoriali-amministrative e stato della popolazione”. *Atti e memorie della Deputazione di storia patria per le Marche*, 92, 1989, pp. 463–517.
* Donati, Claudio. “La nobiltà nell’età moderna”. *Studi Storici*, 18/3, 1977.
* Galasso, Giuseppe. *Potere e istituzioni in Italia. Dalla caduta dell’Impero romano a oggi*. Taurini: Einaudi, 1974.
* Giardina, Camillo. *I Boni homines in Italia. Contributo alla storia delle persone e della procedura civile e al problema dell’origine del consolato*. Bononiae: Nicola Zanichelli, 1932.
* Ginatempo, Maria. “La mezzadria delle origini. L’Italia centro-settentrionale nei secoli XIII–XV”. *Rivista di storia dell’agricoltura*, 41/1, 2002, pp. 49–110.
* Isenmann, Eberhard. *Die deutsche Stadt im Mittelalter 1150–1550*. Coloniae–Weimariae–Vindobonae: Böhlau, 2014.
* Jansen, Philippe. “Elites urbaines, service de la commune et processus d’aristocratisation: le cas de Macerata aux XIVe–XVe siècles”. In: *Les élites urbaines au Moyen Âge*, pp. 201–226. Lutetiae Parisiorum: Éditions de la Sorbonne, 1997.
* Jocteau, Gian Carlo. *Nobili e nobiltà nell’Italia unita*. Romae–Barii: Laterza, 1997.
* Jones, Philip. *Economia e società nell’Italia medievale*. Taurini: Einaudi, 1980.
* Lane, Frederic C. *Venice: A Maritime Republic*. Baltimorae: Johns Hopkins University Press, 1973.
* *La nobiltà della Marca nei secoli XVI–XVIII: patrimoni, carriere, cultura*. Maceratae: Centro di Studi Storici Maceratesi, 1998.
* Maire Vigueur, Jean-Claude. *Comuni e Signorie in Umbria, Marche e Lazio*. Taurini: UTET Università, 1987.
* Maire Vigueur, Jean-Claude. *Cavalieri e cittadini. Guerra, conflitti e società nell’Italia comunale*. Bononiae: Il Mulino, 2004.
* Maire Vigueur, Jean-Claude; Faini, Enrico. *Il sistema politico dei comuni italiani (secoli XII–XIV)*. 2010.
* Maire Vigueur, Jean-Claude. *Così belle così vicine. Viaggio insolito nelle città dell’Italia medievale*. Bononiae: Il Mulino, 2023.
* Maran, Moroldo. *Cingoli Scomparsa*. 2000.
* Martines, Lauro. *Potere e fantasia. Le città stato nel Rinascimento*. Barii: Laterza, 1981.
* Mariano, Fabio. “Il rinnovamento dell’edilizia patrizia marchigiana nel ’700. Con una nota sui disegni del Vanvitelli per palazzo Ercolani in Ancona”. In: *Il sistema delle residenze nobiliari. Stato Pontificio e Granducato di Toscana*, pp. 305–311. Romae: De Luca Editori d’Arte, 2003.
* Mayer, Arno J. *Il potere dell’Ancien Régime fino alla prima guerra mondiale*. Romae–Barii: Laterza, 1999.
* Mastrelli, Carlo Alberto. *Elementi germanici nella toponomastica dell’Alto Medioevo*. Spoleti, 1973.
* Meriggi, Marco. “Monaldo Leopardi cattolico radicale”. *Proposte e Ricerche*, 40, 1998.
* Mineo, Igor. “Famiglie e istituzioni in alcune comunità dell’Italia centrale nel basso Medioevo”. In: *Famiglie e poteri in Italia tra Medioevo ed età moderna*, pp. 283–299. Romae: École française de Rome, 2009.
* Mistruzzi di Frisinga, Carlo. “La nobiltà nello Stato Pontificio”. *Rassegna degli Archivi di Stato*, XXIII/2, 1963.
* Molinelli, Raffaele. *Città e contado nella Marca pontificia in età moderna*. Urbini: Argalia, 1984.
* Moroni, Marco. “Proprietà della terra e classi sociali a Recanati nel primo Cinquecento”. *Proposte e ricerche*, 1981.
* Moroni, Marco. “Sviluppo e declino di una città marchigiana. Recanati tra XV e XVI secolo”. *Quaderni di Proposte e ricerche*, 5, 1990.
* Moroni, Marco. *Castelfidardo da castello a città*. Firmi: Andrea Livi Editore, 2015.
* Moroni, Marco. “La classe dirigente in età moderna”. In: Francesca Bartolacci (ed.), *Atlante storico delle città italiane. Marche. Cingoli*, pp. 67–70. Maceratae: EUM, 2024.
* Mozzarelli, Cesare. “Stato, patriziato e organizzazione della società nell’Italia moderna”. *Annali dell’Istituto storico italo-germanico*, 1976.
* Mousnier, Roland. *La vénalité des offices sous Henri IV et Louis XIII*. Lutetiae Parisiorum: Presses universitaires de France, 1971.
* Negri, Cristoforo. *Del vario grado d’importanza degli stati odierni*. 1841.
* Paci, Renzo. “Demografia, disponibilità alimentari e crisi di mortalità nelle Marche tra XIV e XVIII secolo”. *Proposte e Ricerche*, 16, 1986, pp. 9–18.
* Paci, Renzo. “Vivere ‘more nobilium’”. *Proposte e Ricerche*, 19, 1987, pp. 30–36.
* Paci, Renzo. “Economia e società nelle Marche di fine Settecento”. *Proposte e Ricerche*, 47, 2001.
* Palombarini, Augusta. “Tra atti notarili e catasti: la mezzadria anconitana nel XVI secolo”. *Proposte e ricerche*, 25, 1990.
* Paoloni, Francesca. “Chiusure, conflittualità e autonomia del ceto dirigente nella Macerata del Settecento”. *Proposte e Ricerche*, 1995.
* Pirani, Francesco. “L’officina dei ‘facchini eruditi’: storiografia municipale e centri minori nella Marca di Ancona durante l’antico regime”. In: Gian Maria Varanini (ed.), *Storiografia e identità dei centri minori italiani tra la fine del medioevo e l’Ottocento*, pp. 127–166. Florentiae: Firenze University Press, 2013.
* Pirani, Francesco. “Le ‘origini’ dei comuni rurali nelle Marche: un tema storiografico nella medievistica del primo Novecento”. In: *Città e campagne del basso medioevo*, pp. 31–54. Florentiae: Olschki, 2014.
* Pirani, Francesco. “«Multa notabilissima castra». I centri minori delle Marche”. In: *I centri minori italiani nel tardo medioevo*, pp. 259–286. Florentiae: Firenze University Press, 2018.
* Pirani, Francesco. “La signoria rurale nell’Italia del tardo medioevo. Censimento e quadri regionali”. In: Federico Del Tredici (ed.), *La signoria rurale nell’Italia del tardo medioevo*, pp. 511–518. 2021.
* Pompili, Francesco. *La Nobiltà dei Ceti Consiliari nelle Comunità pontificie*. 2020.
* Prodi, Paolo. *Il sovrano pontefice. Un corpo e due anime: la monarchia papale nella prima età moderna*. Bononiae: Il Mulino, 2013.
* Quadri di Cardano, Gioacchino. *I processi nobiliari nell’Ordine di Malta*. 2021.
* Rasi, Piero. *Exercitus Italicus e milizie cittadine nell’alto Medioevo*. Patavii: CEDAM, 1937.
* Raveggi, Sergio. “Gli aristocratici in città: considerazioni sul caso di Firenze (secc. XIII–XV)”. In: *D’une ville à l’autre*, pp. 69–86. Romae: École française de Rome, 1989.
* Serpieri, Arrigo. *La guerra e le classi rurali italiane*. Barii: Laterza, 1930.
* Stone, Lawrence. *The Crisis of the Aristocracy 1558–1641*. Oxonii: Clarendon Press, 1965.
* Troscé, Mariella. “Governanti e possidenti nel XVI e XVII secolo a Macerata”. *Quaderni storici*, 21, 1972.
* Troscé, Mariella. “Elementi di toponomastica nella catastazione maceratese: secoli XIII–XVIII”. *Proposte e Ricerche*, 1982.
* Valdeón Baruque, Julio. “Las oligarquías urbanas”. In: *Concejos y ciudades en la Edad Media hispánica. II Congreso de Estudios Medievales*, 1990.
* Ventura, Angelo. *Nobiltà e popolo nella società veneta del Quattrocento e Cinquecento*. Barii: Laterza, 1964.
* Zenobi, Bandino Giacomo. “La separazione di ceto in una ‘terra’ della Marca: Montegiorgio nel secolo XVIII”. *Quaderni storici delle Marche*, 2/6, 1967.
* Zenobi, Bandino Giacomo. *Ceti e potere nella Marca pontificia. Formazione e organizzazione della piccola nobiltà fra ’500 e ’700*. Bononiae: Il Mulino, 1976.
* Zenobi, Bandino Giacomo. *Dai governi larghi all’assetto patriziale*. Urbini: Argalìa, 1979.
* Zenobi, Bandino Giacomo. “Catasti marchigiani: fonti e metodi. Il seminario di San Leo (11 giugno 1981)”. *Proposte e ricerche*, 8, 1982.
* Zenobi, Bandino Giacomo. “I caratteri della distrettuazione di antico regime nella Marca pontificia”. In: *Scritti storici in memoria di Enzo Piscitelli*. Patavii, 1982.
* Zenobi, Bandino Giacomo. *Simbolica e forme del potere in antico regime. Il “Libro d’oro” della città di Montalto*. 1988.
* Zenobi, Bandino Giacomo. *Le ben regolate città. Modelli politici nel governo delle periferia pontificia in età moderna*. 1994.
* Zenobi, Bandino Giacomo. “Da Ferrara a Benevento. I moduli del potere oligarchico tra basso Medioevo ed età barocca”. *Studi Urbinati*, 51, 35–36–37, 2021.

### Repertoria et opera tertiaria 
* Arnone, Carmelo; Burattini, Vittorio. *Dizionario della Nobiltà, dei Titoli e degli Stemmi delle Famiglie Marchigiane*. Anconae: Tipografia Venturini, 1951.
* *Libro d’Oro della Nobiltà Italiana*. Collegio Araldico, editio 2015–2019.
* Spreti, Vittorio. *Enciclopedia storico-nobiliare italiana*. Sala Bolognese: Arnaldo Forni, 1981.
* Squarti Perla, Angelo. *Titoli e nobiltà nell’Umbria*. Editio altera. 2014.
* Squarti Perla, Angelo. *Titoli e nobiltà nelle Marche*. 2015.

### Periodica Collegii Araldici 
* *Rivista Araldica*. Vol. 23, n. 6. 20 Iunii 1924.
* *Rivista Araldica*. Vol. 22, n. 10. 20 Octobris 1924.
* *Rivista Araldica*. Vol. 24, n. 11. 20 Novembris 1926.
* *Rivista Araldica*. Vol. 28, n. 10. 20 Octobris 1930.

Categoria:Antiquae civitates Italiae
Categoria:Historia
Categoria:Historia Italiae
Categoria:Italia