Sudoku

thumb|Sudoku et solutio
**Sudoku** est aenigma numerorum, ubi solutor quadratum latinum facere debet. Genus ordinarium diagramma quadratum est, novem locorum in latere. Necesse est numeros 1 ad 9 in locos mittere ut quisque numerus semel in ordine, semel in columne, semel in quadrato 3 × 3 sit.

Dicitur	Howard Garns sudoku anno fere 1979 excogitavit, nomine *Number Place* ('numeri mittendi' aut 'locus numerorum'). Nomen *sudoku* est vocabulum Iaponicum, , factum ex vocabulis , 'numeri soli esse debent' vel etiam 'numeri non sunt mariti' (*dokushin* est homo coniunge carens).  
thumb|Sudoku difficile:  17 tantum digiti dantur, qui minimus est numerus digitorum datorum qui fieri potest in sudoku ordinario. Variationes pauciores digitos datos habere possunt.

## Regulae ordinariae 
thumb|Partes diagrammatis.  Numeri magni virides quadrata significant.  Cellula o1c2 est cellula in primo ordine (o1) et in secunda columna (c2).
Aenigma sudoku simplex est 9 × 9 diagramma: octoginta et una cellulae in novem ordinibus, novem columnis, novem quadratis habet. In aliquis cellulis sunt numeri, ex quibus necesse est invenire ubi alii numeri mitti possunt. In ordine, in columna, et in quadrato omnes numeri 1 ad 9 semel sunt. Solutio aenigmatis est diagramma perfectum; una tantum solutio exstat.

Ecce exemplum:

Quomodo resolvere? In quadrato nono, numerus 1 non potest esse in ordine septima columna nono (o7c9), quod est iam 1 hoc in columna. Nec potest esse in o8c7 vel o8c8, quod iam est 1 in ordine. Mittimus ergo 1 numerum in o9c7 in quadrato 9. Tunc, numerus 8 debet esse in ordine 9 in quadrato 8, etiamsi nondum scimus quo in cellulo sit. Sed ex hac observatione, scimus numerum 8 esse in ordine 8 in quadrato 7, ubi non potest esse nisi in columna 2.

Talibus deductionibus ad solutionem provenimus:
thumb|center|Solutio illius sudoku

Ut modus huius sudoku solvendi legeas, vide infra, sub titulum "ars solvendi."

## Variationes 
Praeter sudoku ordinarium sunt permultae species: killer ("necator"), little killer ("parvus necator"), thermometer ("thermometrum"), arrow ("sagitta"), XV, sicut scacci, miracle ("miraculum"), greater-than ("maior"), greater-than killer ("necator et regula maiorum numerorum"), samurai, kropki ("puncta"), sandwich ("pastillum fartum"), cum regionibus irregularibus, cum pluribus regionibus, et aliae. (Nomina usitata sunt Anglica, praeter illud "kropki," vocabulum Polonicum.) Sunt etiam variationes quae duas vel plures regulas coniungunt.

Licet etiam sudoku facere ubi symbola alia, non numeri, in diagramma mittuntur. Sunt sudoku litteris utentes ubi aliquae litterae in diagramma sententiam faciunt.

Trames YouTube nomine "Cracking the Cryptic" pelliculas praebet in quibus sudoku ordinaria et variegata solvuntur. Apud Logic Masters Deutschland ("Magistri aenigmatum logicorum in Germania"), Richard Stolk, creator Batavus, collectionem variationum facit; plus quam 300 aenigmata facit, omnibus regulis variis utentibus.

### Sudoku necator et similia: additio numerorum 
[thumb|Sudoku necator: in [carceribus numeros ponere debes ut summa numerorum sit numerus in carcere.]]
In *killer sudoku* ('sudoku necator'), carceres in diagrammate numeros habent qui sunt summae numerorum in cellulis qui carcerem faciunt. Mos est nullos numeros dare nisi summas carcerum.  In exemplo vidimus carcerem summae 3 (o1c1 - o1c2); necesse est numeros 1 et 2 in eo mittere. Nescimus autem utrum 1 an 2 sit in o1c2. Tunc in carcere cuius summa est 4 (o1c7 - o2c7), debemus 1 et 3 ponere, et 3 est in o1c7, ne cum 1 numero in 3-carcere discrepet.

In *greater than killer sudoku* ('sudoku necator cum regula maiorum numerorum'), signum > inter carceres apparet, et significat summam unius carceris maiorem esse quam alterius. Exempli gratia, si carcer 12 summam habet, et maior est quam alius, qui ipse maior est quam tertius, qui maior est quam quartus cuius summa est 9, scimus secundum et tertium carceres summas 11 et 10 habere.

In *little killer sudoku* ('sudoku parvus necator'), carceres demarcati non sunt sed sunt diagonales diagrammamtis, et numeri qui summas dant extra diagramma sunt.

*Arrow sudoku* ('sudoku sagittarum') sagittas in diagrammate habet. In prima sagittae positione est circulus in quo numerum mittitur qui summa erit omnium aliorum numerorum in sagittae cellulorum. Sunt etiam sagittae ubi primus locus est duo diagrammatis celluli qui numerum maiorem quam decem nominant.

*XV sudoku* ('sudoku denorum et quinorum') est species sudoku necatoris ubi carceres sunt duorum cellulorum qui X vel V inter cellulos habent: si X, summa horum cellulorum est 10, si V, est 5.

In *sandwich sudoku* ('sudoku cum pastillis fartis'), aliqui ordines et columnae numeros extra diagramma habent qui summam aliorum numerorum inter 1 et 9 hoc in ordine vel hoc in columne designant; 1 et 9 sunt quasi panis pastilli.

*Region-sum lines sudoku* ('sudoku cum lineis quorum summae in singulo quadrato aequae sunt') lineas in diagrammate habet.  Celluli in linea in singulo quadrato summam aequam summae cellulorum in alio quadrato (in eadem linea) habere debent.

### Sudoku *thermometer* et similia: ordo numerorum 
In *thermo sudoku* ('sudoku cum thermometris'), sunt in diagrammate lineae numerorum, bulbum in prima positione habentes, ut thermometrum resemblent. Numerus in thermometri bulbo minimus est, et per lineam numeri maiores fiunt.

In *skyscraper sudoku* ('sudoku cum caeliscalpiis'), numeri in diagrammate sunt altitudines caeliscaliporum: 1 est parvum aedificium unius tantum tabulati; 9 est maximum aedificium. Numeri extra diagramma dicunt quot aedificia visibilia suntin ordine vel columna homini qui in positione extra diagrammatia stat.

In *kropki sudoku* ('sudoku cum punctis'), punctum nigrum inter binos cellulos positum numeros in cellulis rationem 1:2 habere significat, et punctum album inter cellulos numeros in cellulos consecutivos esse significat. *Kropka* (pluraliter *kropki*) est vocabulum Polonicum quod 'punctum' significat.

In *greater than sudoku* ('sudoku numerorum maiorum'), signa > et  3, configuratio est *N-wing* aut *N-fish* (fortasse 'ala N-plex' vel 'piscis N-plex').

### Consecutiones vel bifurcatio 
Priusquam digitum in cellulo scribimus, bene est videre quae sequuntur.  Si 8 in o1c7 ponimus, id quod licet quia nullus alius 8 digitus hoc in ordine, hac in columna, hoc in quadrato nunc est, nullus locus erit in quadrato secundo ubi 8 ponere posimus.  Hoc est, consecutio digiti 8 in o1c7 scribendi est mala, est impossibilitas.  In tertio quadrato, igitur, 8 in secondo ordine esse debet (o2c7 aut o2c9).

Si duo digiti in eodem cellulo stare possunt, et nescimus decernere quis rectus sit, consecutiones inspicere possumus.  Vide quid accidet si primum digitum in cellulo scribis;  si mala consecutio sequitur, scis hunc digitum ibi non stare.  Si autem nullam malam consecutionem vides, fortasse hic digitus in hoc cellulo recte mittendus est, sed necesse est consecutiones alius digiti in cellulo scribendi etiam inspicere.  Quia deductio quasi duas furcas habet, modus solvendi "bifurcatio" nominatur.  Sunt qui bifurcationem quam minime elegantem censent, etiamsi modus logicus sit.

## Certamina
[thumb|upright=1.2|Certamen sudoku in [SM City Baliuag, *shopping mall* Philippinico, habitum.]]
* Primum World Sudoku Championship Lucae in urbe Italica a 10 ad 12 Martii 2006 habitum est. Victor erat Jana Tylová Cechiensis. Certamen multas variationes comprehendebat.
* Secundum World S+udoku Championship Pragae in Cechia a 28 Martii ad 1 Aprilis 2007 habitum est. Victor singulus erat Thomas Snyder Americanus. Victor manuum erat Iaponia.

## Notae 
## Bibliographia 
* Mohammad Abudayah, Omar Alomari, et Torsten Sander. 2018. "Spectrum of free-form Sudoku graphs," arXiv.org, 1808.06375.
* Delahaye, Jean-Paul. 2006. "The Science Behind Sudoku." *Scientific American,* Iunius. PDF.
* Akash Doulani. *World of Sudoku,* t. 1, 2, 3. Calcutta: ab auctore divulgatus, 2020.
* Anne Mahoney. "Sudoku Puzzles for Latin or Greek," *Classical Outlook* 85 (1) (2007), 34-35.
* David Nacin. *Math-Infused Sudoku.* Providentiae: American Mathematical Society, 2019.
* Palomo, Miguel. 2016. "Latin Puzzles." arXiv.org, 1602.06946. PDF.
* Provan, J. Scott. 2008. "Sudoku: Strategy Versus Structure." *American Mathematical Monthly,* October 2009. Relatus technicus Universitatis Carolinae Septentrionalis,  PDF.
* Rosenhouse, Jason, et Laura Taalman. 2011. *Taking Sudoku Seriously.*  Oxoniae: Oxford University Press.

## Nexus externi 
* Logic Masters Deutschland, tabula sudoku aenigmatum
* Logic Masters India
* World Sudoku Grand Prix, competitio mundialis
* "Genuinely Approachable Sudoku," h.e. sudoku faciliores
* Grandmaster puzzles
* Tectonicpuzzel 
* Killer Sudoku
* Cracking the Cryptic apud YouTube
* 81 Cells, h.e. 81 celluli, apud YouTube
* World of Sudoku, blog illius Akash Doulani
* F-Puzzles, instrumentum ad sudoku creanda
* tabula variationum sudoku

Categoria:Ludi
Categoria:Verba Iaponica