Solanum lycopersicum

***Solanum lycopersicum*** (binomen a Carolo Linnaeo anno 1753 statutum), Latinitate communi **pomum aureum** seu **amoris** est planta florens familiae Solanacearum, affinis tabaci, capsicorum, patatarum, et melongenarum. Quae planta e regione Andina Americae Australis orta est, ubi silvestres species cognatae fere duodecim hodie florent. Ibidem primum, iterum in Mexico aevo satis recenti domesticata est. Nostro tempore per orbem terrarum sub climatibus tropico, subtropico, temperato colitur.

## Origo et praehistoria 
Proponitur species *S. lycopersicum*, sub forma varietatum quae hodie cerasiformes appellantur, primum abhinc annos fere 78 000 media regione Andina divisam esse a specie cognata *S. pimpinellifolio*. E qua divisione *S. pimpinellifolium* silvestre, fructibus minimis, terris siccis prope oram maritimam eiusdem regionis hodie usque floret interdumque in hortis colitur; species *S. lycopersicum* autem, vallibus humidioribus Aequatoriensibus crescens, fructibus paulo maioribus et sucosioribus, abhinc annorum fere 12 000 domesticata est, praesertim in Peruvia, formam habens varietatis hodie var. *cerasiforme* appellatae, cui semina fructuum abiectorum faciliter germinant. Per admixturam genorum *S. pimpinellifolii* in cultivarietates nonnullas divisa est hodie a Chilia usque in Columbiam aevo nostro virentes. Quarum duae ad minimum mox ab hominibus septentrioni versus per Americam mediam usque in Mexicum advectae sunt ibique non per cultum, potius modo sylvestri florere incipiebant. Paulo tardius in Mexico orientali varietas *cerasiforme* iterum domesticata est. E qua ibidem abhinc annis fere 7 000 varietas *lycopersicum*, fructibus generosioribus, seminibus fructuum abiectorum aegre germinantibus, per cultum evoluta est. Ambarum varietatum botanicarum, scilicet *cerasiformium* et generosiorum, cultivarietates plurimae, colore forma gustu differentes, per mundum hodiernum propagantur.

## Lycopersica saeculo XVI in Mexico et Europa 
Adiutores indigenae, qui ante annum 1569 ad *Historiam generalem* Bernardini de Sahagun collaborabant, sic arte rhetorica Navatlaca varietates lycopersicorum, in nundinis Aztecorum a quodam *tomanamacac* ("lycopersicario") venundatas, enumeraverunt:
:*Quinamaca in xitomatl, in miltomatl, in izoatomatl,*
:*in tomapitzaoac, in tzopelic,*
:*in coaxitomatl, in chichioalxitomatl, in coatomatl.*
:*No quinamaca in coiotomatl, in xaltotomatl, in xaltomatl,*
:*coztic, cozpatic, cozpiltic, chichiltic, chilpatic,*
:*tlammilectic, tlatlacpatic, chichilpatic, tlappatic, tlauixcaltic*
("Venditat lycopersica magna, cerasiformia, foliata, lenia, dulcia, magna serpentina, mamillata, cerasiformia serpentina. Insuper venditat lycopersica *coyote*, arenaria, flava, flaviora, flavissima, rubra, rubriora, russissima, russa, rubella, rubelliora, rosea"). Consuetudine talium enumerationum insequitur *tlaueliloc tomanamacac* ("pessimus lycopersicarius") qui fructus "maculatos, laesos, laxativos, acerbos, acerbissimos ... virides, duros" etc. venditat. Lycopersica ab Aztecis ad comedendum sed etiam ad condituras faciendum adhibebantur, sicut et Bernardus Díaz conquisitator proelii alicuius narratione monstravit: "Nos voluerunt trucidare carnemque comedere, iamque ollas cum sale allioque et lycopersicis paraverant!" Talis conditurae, capsicis additis, usum breviter descripsit Franciscus Hernandez rerum naturalium Mexicanarum inquisitor: "Europaei rhizotomi," ait, "quos ex iis norunt fructus, poma amoris vocare consueverunt, fortassis ob veneream et lascivientem quam diximus formam ... Ex iis intritis, ac permixtis *chilli*, intinctus gratissimus paratur, et qui omnium fere ferculorum et nutrimentorum saporem commendet et emortuam orexim exuscitet."

Lycopersica anno 1544 a Petro Andrea Matthiolo, primus Europaeorum, Italice brevissime descripta sunt, verbis ab eodem Latine anno 1558 redditis. Fructuum quos ad melongenas adsimilavit Matthiolus iam colores "aureum" et "rubeum" (sicut auctores Azteci) distinxit: "Iam et aliud horum [scil. malorum insanorum] genus importari coepit, pressum, orbiculatorum malorum modo, melopeponum more sectum, colore primum viridi, deinde ubi maturitatem senserit, in quibusdam plantis aureum, in quibusdam vero rubeum visitur ... Eduntur et haec," asseveravit; quibus verbis mox admonuerit "sed nauseam et vomitum saepe movent." Sed iam antea Constantius Felici admodum longius de varietatibus lycopersicorum in manuscriptis suis locutus erat:
:''Pomo d'oro, così detto volgarmente dal suo intenso colore, ovvero pomo del Perù, quale o è giallo intenso ovvero è rosso gagliardamente – e questo o è tondo equalmente ovvero è distinto in fette come il melone – ancora lui da ghiotti et avidi de cose nove è desiderato nel medemo modo et ancora fritto nella padella como l'altro, accompagnato con succo de agresto, ma al mio gusto è più presto bello che buono*
("Malum aureum, sic propter colorem splendidum vulgo nuncupatum, seu malum Peruanum, aut splendide flavum aut superbe rubrum, idemque aut perfecte rotundum aut sicut cucurbita segmentatum, istud a ganeonibus novorumque luxuum avidis sicut melongena requiritur eodemque modo in patina frigitur et ex agresta infertur, sed mea mente formosum potius quam bonum"). Usus lycopersicorum coquinarius mox a Carolo Clusio Latine descriptus erit: "Facultate tamen haec mala aurea, cum universa ipsa planta, refrigerant, aliquanto tamen minus quam mandragoras. Poma a nonnullis cum pipere, sale et oleo praeparata ac cocta eduntur. Praebent autem corpori alimenti quidem perquam exiguum, et hoc ipsum pravum ac vitiosum". Post tres annos Ioachim Camerarius lycopersica iam oleo condita soleque siccata rettulit, sicut et hodie in Italia alibique fit: "Poma [aurea] ... innoxie in Italia eduntur. Eadem oleo macerantur et insolantur". Plurimi, qui saeculo XVI exeunte in Anglia, Germania, Hungaria lycopersica colebant, fructus in hortis suis splendentes admirabant; pauci gustaverunt.

## Lycopersica saeculis XVII, XVIII, XIX 
Saeculo XVII et XVIII lycopersica, quamquam bene cognita et crebriter in hortis culta, a fere omnibus in America media meridianaque, nonnumquam in Africa et Asia australi, rarius in Europa boreali orientalique comedebantur. Ioannes Gerardus horti cultor "poma pulchra et nobilia" evocavit "exarata irregularia multis locis extrusa, colore rubro splendido relucente, magnitudine ovi anserini seu magni mali orbiculati". Aliam speciem se in manibus habuisse fructibus colore flavis. Quae poma amoris in Hispania Italiaque talibusque regionibus calidis unde ipse semina ad hortum suum recepisse: sub isto climate poma comedi elixa, pipere sale oleo sparsa, etiam in ius ad condituram ferculorum ex oleo, aceto, pipere accommodata "sicut nos regiones frigidas colentes mustarda utimur". Quem secutus Ioannes Parkinsonus "duas species nominibus minorem et maiorem distinctas" fuisse adseveravit, quarum minor (nobis *S. lycopersicum* var. *cerasiforme'' agnita) nonnullis annis sponte in horto nascebatur.

Qui eo aevo de usu lycopersicorum in climatibus calidioribus scriberint cum Iacobo Bontio consonant. Is enim de insulis Asiae austro-orientalis haec scripsit:
:"'Persaepe miratus sum Malaios ac Iavanos tum Chinenses quoque ... fructu quam Lusitani [sic] ''pomo d'oro'' vocant tam avide vesci, cum in summo gradu sunt frigida' ... 'An nescis eos addere fructum ... quod *lada chili* Malaii vocant ... ita alterius frigiditatem, alterius excessivo calore temperant, aceto et oleo superinfuso, non male cum carnibus aut piscibus assis comedunt'"
A Georgio Eberhardo Rumphio earundem insularum incola, lycopersicum mox "satis copiose" cultum dicitur "ob fructus, qui ad cibum adhibentur"; qui fructus aut in "quatuor scinduntur fragmenta ac pingui incoquuntur iusculo et instar cucumerum eduntur" aut "si toti sub cineribus torreantur et cum aceto et oleo lactuca ex eis praeparetur, prius in segmenta conscissi".

Inter auctores de Indiis occidentalibus Ioannes Sloane saeculo XVIII ineunte "lycopersicon fructu cerasi" in Iamaica, eandem scilicet varietatem cerasiformem quam olim Parkinsonus, ille autem incertus an silvatice nascentem observaverit, atque "ab Hispanis aut elixam aut in iure comesam". De his rebus Henricum Barham insuper citavit, cuius opus manu scriptum non iam divulgatum legerat:
:Poma amoris, sic ab Hispanis nuncupata, qui in iuribus et iusculis adhibentur quia sucus (ita dicunt) tam bonus est quam iusculum omne et generositate sua sanguinem calefacit. Fructus speciei silvaticae ad cerasum aequant, sed ei quos in hortis colunt magnitudinem mali modici habent ... Quinque vel sex semel comedere soleo: sucum pulposum continent seminaque quae cum suco sumis; gustum quoquo modo uvarum habent.

Talibus itineribus usus lycopersicorum e "climatibus calidioribus" in Europam transmittebatur, iam saeculo XVII ad Hispanis (vide iam supra) et Italis sed non ad Anglos: "Italis nonnullis esitantur poma" i.e. lycopersica, ait Ioannes Ray, "cum pipere, sale et oleo praeparata, non secus atque cucumeres; sed eduntur et cocta, nescio quo commodo, nam teter quam halat tota planta spiritus ea parum tuto in cibos venire satis prodit. Succo aqueo abundant nobis gustantibus parum grato". Hortolanus quidam Francicus saeculi XVIII exeunte lycopersica in provinciis septentrionalibus parum cognita nisi oleo condita, sed in Provincia Francica Occitaniaque sicut in Italia et Hispania a multis requisita rettulit. Primi qui usum lycopersicorum in Anglia descripserint, Ioannes Hill ad sorbitionem "gratam" allusit cuius "valorem" Iudaei Portugallenses in Britanniam migrati confitebantur, sed Anna Glasse ius e "pomis amoris" oleoque acetoque et allio ad aeglefinos modo Hispanico accommodandos (*To dress haddocks after the Spanish way ... a quarter of a point of oil ... two cloves of garlic, some love apples when in season, a little vinegar*) lectoribus omnibus commendavit.

Aut eodem tempore, aut paulo tardius, hortorum cultores coquinarumque adepti Parisienses lycopersica denuo accipiebantur. Grimod de la Reynière lycopersicorum adventum effectum esse rerum novarum Franciae fuisse adseverat, "Lutetiae abhinc quindecim annis fere omnino incognitorum", causa "inundationis hominum meridianorum qui fere omnes ibi prosperabantur" hosque fructus hortis suis acclimaverint (ille primus fortasse praeceptum lycopersicorum fartorum divulgari iussit). Botanista ergo Francicus Michael Stephanus Descourtilz lycopersica non in Portugallia Hispaniaque et Francia meridiana tantum, sed etiam "circum Lutetiam in omnibus hortis" crescentia, "mille modis ad menses nostras" in iuribus inlata descripsit (quibus iuribus capsica non in Francia, sed in coloniis Francicis, addebantur). Ius vel liquamen lycopersici (*tomata catsup* variis orthographiis scriptum) his annis primum in Anglia praecipitur; Angli insuper acetum e capsicis in illo liquamine iniicere non haesitabant.

## Notae 
## Bibliographia 
[thumb|Antiquissimus *Solani lycopersici* fructus nobis servatus: herbarium *[En tibi perpetuis ridentem floribus hortum|En tibi* apud Museum Historiae Naturalis Lugduno-Batavum]]
[thumb|upright=1.5|[Aloisius Meléndez, "Natura mortua cum pomis aureis, melongenis, cepis" (ante 1780. Collectio privata)]]
; Fontes antiquiores
* 1544 : Petrus Andreas Matthiolus, *Di Pedacio Dioscoride libri cinque* brevius editionibus 1544 (p. 327) et 1549 (lib. 4 cap. 78), longius editione 1573 ; ; 
* 1557 : 
* c. 1560 :  (" Los tomates son mayores que agraces; tienen su sabor, aunque no tan agrio; hay unos del tamaño que dixe, y otros grandes, mayores que limas, amarillos y colorados; échanse en las salsas y potajes para templar el calor del agí. ... Los indios taxcaltecas y cempoaleses tuvieron aquel día por muy festival, porque no dexaron cuerpo de aquellos señores que no comiesen con chile y tomate")
* 1561 : 
* ante 1569 : 
* ante 1572 : 
* ante 1581 : 
* 1583 : 
* 1585 : 
* 1586 : 
* 1596 : 
* 1597 : 
* 1604 : 
* 1620 : 
* 1623 : 
* 1628 : 
* 1629 : 
* ante 1653 : Bernabé Cobo, *Historia del Nuevo Mundo* (1890-1893) vol. 1 p. 375; libri manu scripti f. 230r
* 1672 : Olfert Dapper, *Asia, of Naukeurige beschryving van het rijk des Grooten Mogols* (Amstelodami: Jacob van Meurs) p. 67 ("Eenige Indianen eeten ook gulde appelen, in 't Latijn *pomum amoris* en *pomum aureum*, en by de Portugesen ''pomo d'oro'' genoemt: welk is een zeker slag van mandragora en in de derdegraet verkoelend ... De gulde appelen worden ook in zuiker ingeleid: en de Sinesen op het eiland Java eeten de zelve, hoewel eerst onder d'assche gebraden, met edik en peper")
* 1693 : 
* 1707-1725 : 
* ante 1725 : 
* 1747 : 
* 1753 : 
* 1789 : 
* 1803 : 
* 1828 : 

; De origine et domesticatione
* 
* Veronique Bergougnoux, "The history of tomato: from domestication to biopharming" in *Biotechnology advances* vol. 32 (2014) pp. 170-189
* 
* Amit K. Jaiswal et al., "Tomato Domestication Attenuated Responsiveness to a Beneficial Soil Microbe for Plant Growth Promotion and Induction of Systemic Resistance to Foliar Pathogens" in *Frontiers in Microbiology* (18 Decembris 2020)
* Daniel Koenig et al., "Comparative transcriptomics reveals patterns of selection in domesticated and wild tomato" in *Proceedings of the National Academy of Sciences* (2013) pp. E2655–E2662
* 
* T. Clint Nesbitt, Steven D. Tanksley, "Comparative Sequencing in the Genus Lycopersicon: Implications for the Evolution of Fruit Size in the Domestication of Cultivated Tomatoes" in *Genetics* vol. 162 (2002) pp. 365-379
* 
* 
* Guangtao Zhu et al., "Rewiring of the Fruit Metabolome in Tomato Breeding" in *Cell* vol. 172 (2018) pp. 249-261

; De historia
* Huw Beynon, Stephen Quilley, "From Andean Weed to Culinary Staple: The Assimilation of the Tomato into Anglo-American Economy and Culture" in *Food & History* vol. 4 (2006) pp. 169-220 alibi
* Sophie D. Coe, ''America's First Cuisines'' (Austinopoli: University of Texas Press, 1994) pp. 46-50
* Marie-Christine Daunay, Henri Laterrot, Jules Janick, "Iconography and History of Solanaceae: Antiquity to the XVIIth Century', in: Jules Janick, *Horticultural Reviews*, vol. 34 (2007), pp. 1-112 
* Marie-Christine Daunay, Henri Laterrot, Jules Janick, "Iconography of the Solanaceae from Antiquity to the XVIIth Century: a Rich Source of Information on Genetic Diversity and Uses" in *Acta Hort.* no. 745 (2007) pp. 59-88
* "Sweet Aristo" in Elizabeth David, *An Omelette and a Glass of Wine* (1984)
* Alan Davidson, "Europeans' Wary Encounter with Tomatoes, Potatoes and Other New World Foods" in Nelson Foster, Linda S. Cordell, edd., *Chilies to Chocolate: Food the Americas Gave the World* (Tucson: University of Arizona Press, 1992) pp. 1-14 
* David Gentilcore, *Pomodoro! A History of the Tomato in Italy*. Novi Eboraci: Columbia University Press, 2010 
* David Gentilcore, "The Impact of New World Plants, 1500–1800: The Americas in Italy" in Elizabeth Horodowich, Lia Markey, edd., *The New World in Early Modern Italy, 1492–1750* (Cantabrigiae: Cambridge University Press, 2017) pp. 190-205 
* Rudolf Grewe, "The Arrival of the Tomato in Spain and Italy: Early Recipes" in *Journal of Gastronomy* vol. 3 no. 2 (1987) pp. 67–81
* 
* 
* 
* Divya Schäfer, "Exotic Tastes, Familiar Flavours. Transcultural Culinary Interactions in Early Modern India" in Rafael Klöber, Manju Ludwig, edd., *HerStory: Historical Scholarship between South Asia and Europe. Festschrift in Honour of Gita Dharampal-Frick* (Heidelbergae: CrossAsia eBooks, 2018. ISBN 978-3-946742-44-9) pp. 43-64
* Andrew F. Smith, *The Tomato in America: Early History, Culture, and Cookery*. University of Illinois Press, 2001. ISBN 978-0-252-07009-9

; De cultu et commercio
* Ep Heuvelink, ed., *Tomatoes*. 2a ed. Wallingford: CABI, 2018. ISBN 9781780641935

; Praecepta culinaria selecta
* 1694 : 
* 1740 : María Rosa Calvillo de Teruel, *Libro de apuntaciones de guisos y dulces* [manuscriptum] [plura fide Hyman c. 2 n. 15]
* 1745 : Juan Altamiras, *Nuevo arte de la cocina española* [praecepta plura fide Hyman p. 30]
* 1747 : , *Arte de reposteria* [praecepta duo fide Hyman p. 29]
* 1773 : Vincenzo Corrado, *Il cuoco galante*. Neapoli, 1773 [praecepta plura fide Hyman p. 37]Textus 3a ed. 1786 6a ed. 1820
* 1795 : fide Santich
* 1810 : 
* 1817 : 

* Permutatio Columbiana
* Placenta Neapolitana

## Nexus externi 
* Stéphanie Arnoux, *Comparative analyses of the molecular footprint of domestication in three Solanaceae species : eggplant, pepper and tomato* (dissertatio 2019 universitatis Avennionensis)
* 
* Dave Bliss, *Adoption and Use of the Tomato and Pepper in England through the Industrial Revolution* (dissertatio universitatis Leicestriensis)
* 
* 


Categoria:Species plantarum
Categoria:Fructus
Categoria:Taxa Linnaei
Categoria:Fruges Americae mediae
Categoria:Fruges Americae australis