Paulus Iovius

**Paulus Iovius** Novocomensis, Italiane *Paolo Giovio* (1483–1552), litteris Latinis eruditus, artium iudex, fuit biographus et rerum gestarum sui temporis scriptor. Episcopus Nucerinus anno 1528 creatus est.

Paulus Iovius die 19 Aprilis 1483 anno Novi Comi natus est, patre *Luigi Zobio* notario qui anno circiter 1500 mortuus erit. Deinde sub tutela fratris Benedicti Zobii philologi et archaeologi Paulus tiro litteras Graecas artemque rhetoricam Latinam Mediolani didiscit iuxta senem Demetrium Chalcocondylam iuvenemque Ianum Parrasium. Anno 1506 studia philosophica persequebatur in universitate Patavina, aemulis Petro Pomponatio et  doctoribus, sed anno 1507 medicinae studebat Papiae in universitate sub . A quibus professoribus necessitatem accepit lecturae textuum medicorum Graecorum, quam ipse in opere adhuc inedito, *Noctes* intitulato, Comi anno 1508 coram populum lecto, suasit.

[thumb|upright=1.5|[Bandinellus cardinalis Saulus cum tutoribus a Sebastiano Veneto pictus: Paulus Iovius ad dextram partem videtur (Pinacotheca Nationalis Vasingtoniae)]]
Papiae anno 1511 duplicibus lauris in medicina et philosophia laureatus, anno insequenti Romam petivit ubi medicus et paedagogus iuxta cardinalem puerum  receptus est. Lector philosophiae moralis iam anno 1514 apud studium Urbis erat. Scripturam historiarum sui temporis iam incepisse videtur ex epistula die 30 Maii 1514 ad  exercituum conductorem missa qua de proeliis recentibus quaesivit. Die 15 Decembris 1515 eodem modo res de bellis Marini Sanuti postulavit. Quo anno, primis *Historiarum* adumbrationibus inter amicos divulgatis, admirationem papae Leonis X meruit. Bandinello Saulo anno 1516 in coniuratione contra papam Leonem X culpato et incarcerato, Paulus Iovius medicus et humanista iuxta Iulium Medicem cardinalem factus est.

Annis insequentibus partim in proximitate Curiae Romanae, partim Florentiae degebat ad quam urbem Iulius Medices gubernator a papa missus est. Florentiae particeps erat colloquiis illius "", olim a Marsilio Ficino aliisque Platonicis inceptae, quae his annis in  Bernardi Oricellarii rerum gestarum scriptoris tenebantur. Opera huius non iam impressa *De bello Italico*, *De urbe Roma* cum aliis historiis stylo Florentino scriptis ibi perlegit. Schema picturarum muralium villae Mediceae ad Podium Cariani, iussu Leonis X cardinalisque Iulii Medicis ab artificibus Andrea Sartio et  anno 1519 inceptarum, designavit. Iulio ad exercitus Italicos contra Francicos bellantes legato, Iovius iuxta Ferdinandum Piscariae marchionem missus est quo tempore milites huius urbem Novocomensem vastabant. Annis 1522 et 1523, Leone nuper mortuo, cum Hieronymo Adorno delegato papae Hadriani VI Venetias properavit ut rem publicam serenissimam, societate regis Francici renuntiata, se cum imperatore sacro coniungere suaderet.

thumb|Effigies Pauli Iovii in praefatione *Operum omnium* (Basileae, 1578) divulgata
Iulius Medices episcopus Romanus die 19 Novembris 1523 electus est. Iovius papae cliens consiliariusque Romam reveniens in civitate Vaticana habitare coepit. Diaeta eius, "paradisus" nuncupata, a legatis principum frequentabatur. E confabulationibus ibi habitis res historiarum vitarumque temporis sui congerebat. Primitias litterarias, videlicet paginas de Romanis piscibus e cenis pontificiis destillatas, cardinali  dicatas, anno 1524 imprimere iussit.

Sacerdos et canonicus, deinde episcopus Nucerinus fuit. Nihilo minus, eius praecipuum studium incubuit in notitiam rerum gestarum et hominum memoria dignorum: imperatorum, pontificum, nobilium, litteratorum, ducum et artificum. Familiaritas et amicitia cum quinque pontificibus invidiam ac reprehensiones in eum converterunt, sed etiam famam ac legati mandata quae itinera et lautos occursus favebant. Die 11 Decembris 1552 anno Florentiae mortuus est.

## Opera 
[thumb|Pauli Iovii Novocomensis *[De Romanis piscibus libellus* cardinali  dicatus (Romae, 1524): titulus (Institutum Smithsonianum)]]
[thumb|Pauli Iovii Novocomensis *Libellus de legatione Basilii Magni principis Moschoviae* (Romae, 1525): titulus ([Bibliotheca publica Bavarica)]]
[thumb|''Li veri particulari de la felice vittoria de illustre signor conte [Philippinus Doria|Philippino Doria contra l'armata cesarea sopra Salerno*, epistula Pauli Iovii ad Clementem VII anno 1528 divulgata (Bibliotheca Nationalis Austriaca)]]
[thumb|*Comentario de le cose de Turchi*, imperatori [Carolus V|Carolo V dicatus (editio 1535): titulus (Bibliotheca Nationalis Neapolitana)]]
* 1524 : *De Romanis piscibus libellus*. Romae: F.M. Calvo Textus apud *Internet Archive*  
** Carlo Zancaruolo, interpr., *Libro ... de' pesci romani*. Venetiis, 1560 Textus apud *Internet Archive* Textus
* 1525 : *Libellus de legatione Basilii Magni principis Moschoviae*. Romae: F.M. Calvo  ; "De legatione Basilii magni principis Moschoviae ad Clementem VII Pontificem Max. liber" in Sigismundus de Herberstein, *Rerum Moscoviticarum commentarii* (Antverpiae, 1557) f. 163 sqq.
** F. Negri, interpr., *Operetta dell'ambascieria de Moschoviti''. Venetiis: Bartolomeo detto l'Imperatore, 1545 Textus apud JSTOR
* 1528 : ''Li veri particulari de la felice vittoria de illustre signor conte Philippino Doria contra l'armata cesarea sopra Salerno* 
* 1532 : *Commentario de le cose de' Turchi*. Romae: A. Blado Editio 1535 apud *Internet Archive*  Editio 1537 apud Mazarinum 
** *Commentario de le cose de Turchi et del S. Georgio Scanderbeg, principe di Epyrro, con la sua vita et le vittorie per lui fatte*. 1539  Editio 1541 apud *Istituto di Scienze Marine*
** F. Negri, interpr., *Turcicarum rerum commentarius''. Parisiis: A. et C. L'Angelier, 1538 
* 1532 : "Vita Petri Cravinae" in S. Capece, ed., *Petri Cravinae poemata*. Neapoli: I. Sulzbach
* 1539 : *Vita Sfortiae clariss. ducis*. Romae: A. Blado Textus apud *Internet Archive*; *Jacobi Mutii, Attendulae Cottignolae, Sfortiae nuncupati vita [etc.]*. Basileae, 1542 Textus
** Lodovico Domenichi, interpr., *La vita di Sforza valorosissimo capitano*. Florentiae: Giunti, 1549
* 1546 : *Elogia veris clarorum virorum imaginibus apposita, quae in musaeo Ioviano Comi spectantur; addita in calce operis Adriani pont. vita*. Venetiis: apud Michaëlem Tramezinum Textus apud *Internet Archive*
* 1547 : *Epistola ... ad Iohannem Fridericum Saxonum et Philippum Chattorum principes; Dialogus de bello Germanico* Textus
* 1548 : *Descriptio Britanniae, Scotiae, Hyberniae, et Orchadum*. Venetiis Textus apud *Internet Archive*
* 1548 : *De vita Leonis Decimi pont. max. libri IIII; Hadriani sexti pont. max. et Pompeii Columnae cardinalis vitae*. Florentiae: L. Torrentino. Editio 1551 apud *Internet Archive*; apud Tertullian.org
** Lodovico Domenichi, interpr., ''Le Vite di Leon Decimo et d'Adriano Sesto sommi pontifici et del Cardinal Pompeo Colonna*. Florentiae: L. Torrentino, 1549 Textus Editio 1551 apud *Internet Archive*
* 1549 : *Vitae duodecim Vicecomitum Mediolani principum* Textus apud *Internet Archive*
** Lodovico Domenichi, interpr., *Le vite dei dodeci Visconti prencipi di Milano*. Venetiis, 1549 http://mdz-nbn-resolving.de/urn:nbn:de:bvb:12-bsb10180741-5Textus; Mediolani, 1626? Textus apud *Internet Archive*; *Le vite de i dodeci Visconti che signoreggiarono Milano*. 1645 Textus apud *Internet Archive*
* 1549-1552 : *Historiarum sui temporis* tomi I-II    
** Lodovico Domenichi, interpr., *Historie del suo tempo*. Venetiis Pars 1 (ed. 1555) (ed. 1558) (ed. 1560) pars 2 (ed. 1555) (ed. 1556) *Tavola delle provincie* Textus
** , interpr., *Histoires de Paolo Iovio Comois, evesque de Nocera, sur les choses faictes et avenues de son temps*. Lugduni: Guillaume Rouille, 1552-1555  
* 1550 : *Liber de vita et rebus gestis Alphonsi Atestini Ferrariae principis*. Florentiae: Laurentius Torrentinus Textus
** G. B. Gelli, interpr., *La vita di Alfonso da Este*. Florentiae: L. Torrentino, 1553 Editio 1597
* 1551 : *Elogia virorum bellica virtute illustrium*. Florentiae Textus Editio 1572 apud *e-Rara* Editio 1575 aliud exemplar apud *Internet Archive*
** Lodovico Domenichi, interpr., *Gli elogi* Editio 1559 alia apud *Internet Archive*
* 1551 : *Illustrium virorum vitae*. Florentiae, 1551 Textus; editio aucta, Basileae, 1567 vol. 1 vol. 2; editio 1578 textus
** Lodovico Domenichi, interpr., *La vita di Consalvo Ferrando di Cordova detto il Gran Capitano*. Florentiae: L. Torrentino, 1550 Editio 1552 apud *Internet Archive*; Lodovico Domenichi, interpr., *La Vita del signor don Ferrando Daualo marchese di Pescara*. 1551 Editio 1557 apud *Internet Archive*; *Le Vite di dicenove huomini illustri*. Venetiis, 1561 Textus
** P. Blas Torrellas, interpr., *Libro de la vida y chrónica de Gonçalo Hernándes Córdoba ... el gran capitan*. Caesaraugustae: E. G. de Nagera, 1553; P. Blas Torrellas, interpr., *La vida del marqués de Pescara*. 1555
* 1552 : Hippolito Orio, interpr., *Le iscrittioni poste sotto le vere imagini de gli huomini famosi, le quali à Como nel museo del Giovio si veggiono*. Florentiae Textus editio 1558 alia apud *Internet Archive*
* 1555 : *Dialogo dell'imprese militari et amorose* Textus Editio 1559 editio Lugdunensis 1559 apud *Internet Archive*
** Editio 1556 titulo *Ragionamento sopra i motti e disegni d'arme et d'amore che comunemente chiamano imprese* Textus apud *Internet Archive* Editio 1560 apud *Internet Archive*
* 1557 : *Elogia doctorum virorum ab avorum memoria publicatis ingenii monumentis illustrium*. Antverpiae Textus Editio 1571 apud *e-Rara*
* 1559 : *Descriptio Larii Lacus*. Venetiis: ex officina Stellae Textus
* 1560 : Lodovico Domenichi, ed., *Lettere volgari di mons. Paolo Giovio di Como*. Venetiis Textus apud *Internet Archive*
* 1560 : *Consiglio di monsignor Giovio raccolto dalle consulte di papa Leone decimo per far l'impresa contra infideli*. Venetiis: G. M. Bonelli
* 1577 : *Elogia virorum literis illustrium*. Basileae: Petri Pernae Textus aliud exemplar Textus apud *Gallica*
* 1577 : *Musaei Ioviani imagines*. Basileae Textus
* 1781 : "Fragmentum trium dialogorum: Dialogus de viris litteris illustribus, cui in calce sunt additae Vincii, Michaelis Angelis, Raphaelis Urbinatis vitae" in Girolamo Tiraboschi, *Storia della letteratura italiana" vol. 9 (Mutinae: Società Tipografica) Editio 1785 Editio 1786 aegre legibilis
* 1808 : Giambattista Giovio, ed., *Pauli Jovii epis. Nucer. de humano victu epistola ad Felicem Trophinum. Lettera di Paolo Giovio vescovo di Nocera sul vitto umano a Felice Trofino*. Novo-Comi: typis Caroli Antonii Ostinelli 

## Notae 
## Bibliographia 
[thumb|Statua Paulo Iovio dicata apud [Bibliotheca Laurentiana|Bibliothecam Laurentianam Florentinam]]
thumb|Inscriptio infra simulacrum Pauli Iovii ibidem posita
; Fontes coaevi
* ante 1535 : "Descrizione del Giovio" in Francesco Berni, *Rime*

; Editiones operum selectae
* *Pauli Iovii Novocomensis Opera quotquot extant omnia*. Basileae: Petri Pernae, 1578
** Voll. 1-2: *Historiae sui temporis*; vol. 3: *Regionum et insularum atque locorum descriptiones* Vol. 1 apud *Internet Archive*; vol. 3 apud *Internet Archive*, vol. 3 apud *e-Rara*
* Giuseppe Guido Ferrero, Dante Visconti et al., edd., *Pauli Iovii Opera a cura della Società Storica Comense* (edizione nazionale). Romae: Istituto Poligrafico dello Stato, 1956-
** Voll. 1-2: *Lettere*, 1958; voll. 3-5: *Historiae sui temporis*, 1957-1985; vol. 6: *Vitae* pars 1, 1987; vol. 8: *Gli elogi*, 1972; vol. 9, *Dialogi et descriptiones*, 1984
* Kenneth Gouwens, ed. et interpr., *Paolo Giovio: Notable Men and Women of Our Time*. Cantabrigiae Mass.: Harvard University Press, 2013
* Lara Michelacci, ed., *Paolo Giovio: Vita di Adriano VI*. La Scuola di Pitagora, 2015. ISBN 978-88-654-2333-2
* Lara Michelacci, ed., ''Paolo Giovio: Commentario de le cose de' Turchi*. Clueb, 2005. ISBN 978-88-491-2570-2
* Franco Minonzio, ed., *Paolo Giovio: La descrizione del Lario*. Il Polifilo, 2007. ISBN 978-88-705-0336-4
* Franco Minonzio, ed., *Paolo Giovio: Dialogo sugli uomini e le donne illustre del nostro tempo*. Taurinis: Aragno, 2011. ISBN 978-88-841-9516-6

; Eruditio
* *Paolo Giovio, il Rinascimento e la memoria. Atti del Convegno ... 1983*. Comi, 1985
* C. Dionisotti, "Machiavelli e il Giovio" in C. Dionisotti, *Machiavellerie* (Taurinis, 1980) pp. 411-44
* Franco Minonzio, *Studi gioviani. Scienza, filosofia e letteratura nell’opera di Paolo Giovio*. 2 voll. Comi, 2002
* R. Pavoni, ed., *Collezioni Giovio, le immagini e la storia. Guida alla mostra*. Comi, 1983
* T. C. Price Zimmerman, "Francesco Guicciardini and Paolo Giovio" in *Annali d’italianistica* vol. 2 (1984) pp. 34-52
* T. C. Price Zimmerman, *Paolo Giovio the Historian and the Crisis of Sixteenth-Century Italy*. Princetoniae: Princeton University Press, 1995 

; Aliae encyclopaediae
* "Paulus Jovius" in 
* Linda S. Klinger, "Giovio, Paolo" (2003) apud *Grove Art Online* Situs venalis
* Franco Minonzio, "Giovio, Paolo" in *Il Contributo italiano alla storia del Pensiero: Storia e Politica'' (Romae: Treccani, 2013)
* 

* Series Ioviana

## Nexus externi 

Categoria:Alumni Universitatis Patavinae
Categoria:Alumni Universitatis Ticinensis
Categoria:Amatores artium
Categoria:Auctores Latini Renascentiae
Categoria:Auctores Italiani
Categoria:Biographi
Categoria:Episcopi Ecclesiae Catholicae
Categoria:Episcopi Nucerini Paganorum
Categoria:Historici Italiae
Categoria:Medici Italiae
Categoria:Professores Studii Urbis
Categoria:Scriptores Italiae