Bisbona

thumb|Prospectus Bisbonae
**Bisbona**  (IPA: , Italiane: *Bivona*) est Urbs Italiae et municipium, circiter 3&thinsp;983 incolarum, in regione Sicilia et in Consortio Libero Municipali Agrigentino. Cuius incolae *Bisbonenses* appellantur.

Bisbona, urbs Montibus Sicanis circumdata, ab Agrigento circiter 60 chiliometra et 90 fere chiliometra a Panormo, capite Siciliae, abest. Praesertim saeculis 15 et 16 una ex maioribus Siciliae civitatibus feudalibus fuit, prima cui Carolus V ducatus dignitatem tribuit (anno 1554, cum et "civitas" ab imperatore creata est). Constat Sanctae Rosaliae antiquissimus cultus Bisbonae fuisse. Hodie praeclara est in cultura malorum Persicorum et, in locis vicinis, in multarum scholarum frequentia, ad quas proximorum communium iuvenes affluunt.

## Insigne 

Fasciculus:Corona di città.svg|*Urbs Italiae*

## Geographia physica 
thumb|250px|Prospectus Bisbonae
Bisbona sub montibus Sicanis iacet, in interiore provincia Agrigentina, proxima provinciae Panormitanae. Altitudo urbis 503 supra mare est: immo vero ad hanc altitudinem antiqua domus communalis posita est (hodiernum Forum Ioannes Cinà); namque civitas a 420 supra mare (in inferiore parte) ad circiter 600 supra mare (apud antiquum nosocomium) patescit. Alba flumen, sub terra positum, urbem interfluit; confluit in Magazzolo flumine, quod sub Bisbona fluit. Haud procul a civitate Moles Castrum (Italiane: *Diga Castello*) est, cuius aque hortulos Bisbonae Persicarum malorum medicasque Riberae arbores irrigant. Ecce Bisbonae descriptio in epistula a societati Iesu ascripto Domenech ad Ignatium de Loyola anno 1553 missa:

### Territorium 
Bisbonae territorium in Montium Sicanorum inferiore montano tractu ac trullei fluminis Magazzoli hydrographici mediae vallis tractu situm est. Urbis area circiter 89&nbsp;km² est, geomorphologice adfatim dissimilis. Etenim tres (quartae) territori partes submontanae vel tumulosae, ceterae praecipue montanae sunt. Altitudo media fere 1.000-1.100 metrorum est: minima (64 m.) in meridiana zona, apud Riberae ac Cianciani territoria; maxima (1.436 m), in summo Rosarum monte, apud Palatii Hadriani territorium (in provincia Panormitana). 

#### Urbes finitimae 
* Alexandria de Rocca - 10 km
* Calamonacum - 25 km
* Castrum Novum Siciliae - 33 km
* Ciancianum - 18 km
* Lucca Sicula 19 km
* Palatium Hadriani - 32 km
* Ribera - 30 km
* Sanctus Stephanus Coschina - 7 km

## Historia 
### De nominis origine 
Nomen *Bisbonae* haud dubie Arabicum non est; id primum in documento anno 1171 scripto inventum est, sed usque ad saeculum sextum decimum ineuntem usitatum nomen erat *Bibona.* Nomen *Bisbonae* fortasse primum adhibitum est a Friderico III, in quadam littera ad Ioannem Claramontem missa. In alia littera scriptum est "Bisbona quoque vulgo Bivona dicitur": id docta refectio nominis sit; anno 1557 dictum est hanc terram "Bivona" appellatam esse, quasi Bisbona, id est Bis-bona: bonam esse aeris perfectionis gratia multarumque salutiferarum aquarum et fructiferarum arborum copiae gratia, bonissimum locum ac amoenissimum esse. Est et *Vivona*, quod hodie in Bisbonense sermone adhibetur. Nomen *Bivonae* oritur ab Hipponio, quod probabiliter est nomen civitatis saeculis ante Christum natum, aut ab Ippana, civitate Graeca apud hodiernum *Peritium*. Ecce probabilis mutatio in saeculis: Hipponium > Ippona > Ippana > Vibo(na) > Bibona > Bisbona > Bivona.

### Ab origine ad extremum XIII saeculum 
Reperta antiquitatis confirmaverunt presentiam hominum in Bisbonae regione ab aenea aetate. Traditum est civitatem a Gelone Syracusarum tyranno conditam esse (Bisbonae probabile antiquum nomen Hipponium fuit); alii aequant eam cum Hippana, civitate Graeca quae apud hodiernum Peritium est, alii hanc opinionem negant. Primum publicum documentum de Bisbona ortum est a 1160, Ruggeri II Guillermorumque temporibus. Paucis annis Bisbona, a pago Arabico, una ex maiorum civitatum Siciliae Occidentis facta est.

### A XIV ad XVIII saeculum 
In extremo XII saeculo Bisbona *Regum* (Italice *Signoria*) facta est. In 1359 populata est a Regis copiis, Francisco
Ventimilia duce, qui Castrum in custodiam Corradi Doriae commisit. Bisbonae maximum incrementum fuit sub *Claramontano* dominio (1363-1392) et sub *Lunae* familiae dominio. Saeculum aureum Bisbonae fuit XVI saeculum: in 1554 Carolus V Bisbonam Ducatum fecit et Petrus Luna primus Siculus nobilis fuit cui maxima feudalis huius aetatis dignitas data est. In posteris saeculis Bisbona primum sub *Moncada* familia fuit, dein sub Hispaniae nobilibus familis quae, cum civitatis negotia non curarent, Bisbonae hebetationis causa fuerunt.

### A XIX saeculo usque ad hoc tempus 
In 1812 in Sicilia ius feudale deletum est; id efficit ut Bisbona renasceretur, maxime oeconomice: namque civitas designata est caput unius ex 23 *provinciarum* (Italice *Distretti*) in quibus Sicilia divisa est. 

### Signa 
Ecce descriptio **Insigne Generis Bisbonae**: "*Insigne* (Italice *Scudo*) quod intus habet duo iuncti rami quercus oleaeque et *insigne generis* (Italice *Stemma*) transcensum a corona, quod superne semilunam senescentem, infra cancrum describit". Semiluna significat *De Luna* nobilem familiam Aragonensem, quae est primi Ducati familia (quae Bisbonae maximam magnificentiam dedit); cancer autem significat Agrigenti civitatem, quae est Caput Provinciae: animal signum urbis est, et in monetis etiam antiquae *Akragas* urbis (Graece *Ἀκράγας*) descriptum erat. **Vexillum Bisbonae** describit Insigne Generis (cui sublitus est color caeruleus) ornatum decoribus floralibus. Vexillum commitandum est praefecto urbis aut delegato assessori.

## Monumenta ac loci delectationis 
### Aedificia sacra 
#### Ecclesiae 
thumb|200px|right|Porta Antiquae Ecclesiae Matris Claramontanae
* Ecclesia Mater Claramontana
* Ecclesia Sancti Bartholomei
* Ecclesia Sanctae Rosaliae
* Ecclesia Mariae Virginis Dei Genetricis salutatae
* Ecclesia Sancti Sebastiani
* Ecclesia Sancti Pauli
* Ecclesia Sanctae Mariae Laurentanae
* Ecclesia Sanctae Mariae Iesu
* Ecclesia Sancti Iacobi Maioris
* Ecclesia Mater Salvatoris
* Ecclesia Sancti Isidori Agricolae
* Ecclesia Immaculatae Conceptionis

#### Arabicae aedes sacrae et synagogae 
Probabiles primi Bisbonae incolae Islamicam religionem colebant: fortasse haec congregatio suam aedem sacram habebat, id est *moschea* (Arabica aedes sacra). Documentis absentibus, aedificii locum scitum non est. Bisbonae etiam incolae Iudaei erant: illi in media civitate habitabant, id est Sancti Dominici convento proxima in hodierna area. Probabiliter hic et *meschita* (id est synagoga) et aliae aedes sacrae erant.

### Aedificia urbana 
#### Palatia 
thumb|200px|right|Porta Palatii *De Michele*
thumb|200px|right|Villa Communalis et fons circularis
* Palatium Ducale
* Palatium Municipale
* Palatium Marchionis *Greco*
* Palatium *De Michele*
* Palatium Baronum *Guggino*
* Antiqua Domus Comunalis

#### Fontes 
In Bisbonae territorio plurimae fontes sunt. Primae publicae fontes in 1887 aedificatae sunt, aliae in 1894. Hodie Bisbonae circiter viginti fontes sunt; ecce principales:
 
* Fons *Mezzaranciu* aut *Cannulicchi*
* Fons *di lu Roggiu*
* Fons *di li Ferri*
* Fons *di lu Savucu*
* Fons ex aquario Fori Guilielmus Marconi
* Fons Viae Amato
* Fons *Pazza* (id est "insana")

#### Cetera aedificia urbana 
* Villa Communalis
* Ducis receptaculum
* Horologii turris
* Domus *Cirriè*
* Theatrum
* Antiquus aquae ductus
* Bisbonae ducis domus, Riberae posita

### Aedificia militaria 
thumb|200px|right|Ruinae Castri Bisbonae
Principalia Bisbonae aedificia militaria sunt:
* Castrum Bisbonae
* Castrum *Casino*
* Castrum ''Petra d'Amico*
* Turris Bisbonae (aut Bibone)
* Turris defensionis
* Moenia Bisbonae

### Cetera 
#### Via atque plateae 
thumb|200px|right|Forum Guilielmus Marconi
thumb|200px|right|*Xanèa* Viae Arcus Marchio *Greco*
thumb|200px|right|Territorium Bisbonae intus area naturale
Principalia Bisbonae viae atque fora sunt:

* Via Roma 
* Via Porta Panormus 
* Via Laurentius Panepinto 
* Platea Castrum 
* Platea Damasus Pius De Bono 
* Platea Ioannes Cinà 
* Platea Guilielmus Marconi 
* Platea Sanctus Ioannes 
* Platea XXVIII Octobris

#### Xanèe 
Xanèa (aut *hanìa*, *hanèia*, *khanèa*) antiquus Arabici nominis arcus est.

* Xanèa in Foro Guggino 
* Xanèa in Foro Sanctus Paulus (Ex Via Arcus Trizzino) 
* Xanèa in Via Arco Marciante 
* Xanèa in Via Arco Marchio Greco

#### Statuae ac alia monumenta 
* Monumentum pro patria mortuorum
* Monumentum Caesari Sermenghi dicatum 
* Monumentum operarum ac agricolarum 
* Monumentum donatorum

### Loci archaeologici 
In Bisbonensi territorio loci archaeologici qui proprio nomine appellentur non sunt; Bisbonae tamen plurima reperta et inventa sunt, quae in hoc loco humanam praesentiam ab aenea aetate confirmaverunt.

### Areae naturales 
* Area naturalis "Montes Palatii Hadriani ac Vallis Sosii"
* Area instructa publica *Canfuto*
* Saeptum Montium Sicanorum, cui Bisbona sedes est.

## Societas 
### Lingua et dialectos 
Dialectos Bisbonensis, cum lingua Italiana Bisbonae locuta, ad genus linguae Siculae quae in media ac occidente insula loquitur pertinet. Nam aliae proprietates eam occidentis linguae Siculae similem faciunt, aliae Haennae dialecto.

## Cultura 
### Eruditio 
#### Bibliothecae 
Bibliotheca Communalis homini Bisbonae litterato Romano Cammaratae dicata est. Sedem interim tenet apud Palatium Municipale, quod societati Iesu ascriptorum collegium fuit. Facultatem circiter 9.000 librorum ac alius materiei habet.

#### Scholae 
[thumb|Civicum Lyceum Gymnasium "[Ludovicus Pirandellus"]]
thumb|ITCG "Laurentius Panepintus"

Primum congregatio Iudaica, deinde societas Iesu Bisbonae progressum culturalem e saeculo 16 providerunt. In 1767 societati Iesu ascripti a Sicilia expulsi sunt et schola, post paucos annos, a Burboniis administrata est, qui scholarum institutionem in monasteriis decreverunt: Bisbonae erant quattuor monasteria. Sabaudiae domus regnatricis regibus, Bisbonae, Iosephi Garibaldi iussu, gymnasium institutum est (1860) dicato substitutum est, cuius discipuli et linguae Latinae studebant. Lyceum Classicum in 1948 apertum est, ex Bisbonensis advocati Edmundi Trizzino voluntate, qui ministri Guidonis Gonellae et Brixiae advocati Ludovici Montini, cui frater erat papa Paulus VI, opera usus est; in annis 1990 novas studiorum lycei rationes apertae sunt.

#### Universitas 
Bisbona disiuncta sedes Universitatis Studiorum Panormitanae est: scientiarum enim silvarum naturaeque facultatis Agrariae (a 1991 ad 2001) et artium herbariarum facultatis Medicamentariae (usque ad 2004) scholae habebantur. Bisbonae sedes cum CUPA (Italice: *Consorzio Universitario della Provincia di Agrigento*, id est Consortium Universitatis Studiorum Provinciae Agrigentinae) coniuncta est; Bisbonensis sedis loci in Sancti Stephani Coschinae finitima urbe sunt, sed recta instrumenta non habent.

#### Musea 
Bisbonae *casa-museo Carmelo Cammarata* (domus-museum "Carmelus Cammarata") est, quod opera ex alabastrite, arenaria lignoque a statuarum Bisbonae artifice Carmelo Cammarata (1924-1999) secundum Siculam statuariam artem facta continet. Iuxta museum, quod fictoris officina antiqua est, eodem nomine institutum (Carmeli Cammaratae operibus auctoritatem attribuens) positum est.

### Media vulgatoria 
Hoc tempore Bisbona radiophonicas stationes non habet, quoniam Bisbonensis sola statio, cui nomen erat *Radio Bivona* (Radio Bisbona), iam dudum inactuosa est.
  
Bisbonae praeterea aedes librariae *Cammarata editore* sunt, a 2001 operosae, quae narrationis ac multimedialitatis librorum editiones curant.

### Theatrum 
thumb|left|Bisbonae Societas "Boccascena" in ludo scaenico
In 1996 Bisbonae ludorum scaenicorum certamen positum est, cui nomen est "Civitas Bisbonae" (Italice: *Città di Bivona*); certamen a societatis Siciliae theatralibus una petitum est. In 1980 annis Bisbonae theatralis societas condita est, cui nomen fuit italice *Associazione culturale amici dello spettacolo* sive *ARCAS*; a 2003 *Associazione culturale Boccascena* (id est Societas culturalis "Boccascena") appellatur; aliquot canticas fabulas in paucis annis egit.

Caesar Sermenghi (1918-1997), Paulus Trizzino (1897-1955) (qui fabulam *Il calvario di Pinocchio* in 1926 Romae egit) et Ioseph Scilì Bellomo (1951) Bisbonenses ludorum scaenicorum auctores sunt.

### Musica 
In 2006 primum hominum symphoniacorum regionis certamen "Civitas Bisbonae" (Italice *Città di Bivona*) indictum est, Siculis tantum contendentibus.

Duo sunt Bisbonae greges symphoniaci: "Civitas Bisbonae" ac "Ioachinus Rossini". Scholae mediae tibicinum polyphonus grex regionis certamen Myrti (in provincia Messanae) in 2002 et 2005 vicit et ad certamina nationalia Cosentiae (1998) et Ruborum (2004) adfuit.

### Res coquinaria 
Bisbona in antiquo qui ad rem coquinariam pertinet more floret. Caelum mite penetrabilesque agri causae sunt culturae mali Persici, quod et *Montagnola* ("Monticula") vocatur, quoniam in collina montanaque regione producitur.

Propria Bisbonae alimenta cum malis Persicis coquitur: torta, biscoctae, cuppedia. Alia alimenta non nulla pastae ac dulcium genera sunt
* Jacopus Salviati (1461–1533)
* Clemens VII (papa) (1478–1534)
* Carolus V (imperator) (1500–1558)
* Sigismundus de Luna (?–1530)
* Petrus de Luna (1520–1575)
* Anthonius Venetus (1543–1593)
* Ioseph Salernum (1588–1630)
* Maria Roccaforte (1597–1648)
* Bernardus de Corleone (1605–1667)
* Damasus Pius De Bono (1850–1927) 
* Caesar Sermenghi (1918–1997) 
* Carmelus Cammarata (1924–1999) 
* Ioachin Carolus Trizzino (1945)

**Alii viri**:
* Paulus Caggius (1521–1562)
* Ioseph Romanus (1613–1681)

## Studium urbis 
### Fractiones 
* Sancta Philomena
* Bacinus Barici

## Res oeconomicae 
### Agricultura 
Bisbonae malum Persicum albae duraeque pulpae est, et simul lanuginosum, cum roseis venis. Sapor iucundus est, singularis odor. Fructus ab extremo Iunii mense ad Septembris mensem provectum maturescit. Secundum maturitatis tempora, quattuor sunt genera malorum Persicorum: *Primizia* sive *Murtiddara* (primitiae), *Bianca* (albus fructus), *Agostina* (Augustina) et *Settembrina* (Septembris fructus).
;Via "Duque de Bivona"
Bisbonae paucae viae historiae urbanae viribus illustris dicatae sunt, sed in Hispania non nullae civitates ducibus bisbonensibus vias foraque dicaverunt: namque multi duces Hispanicarum familiarum fuerunt. 
;Villa Ducis primi
Saeculo sedecimo exeunte, in septemtrionale agro urbis Panormi, Bisbonae ducis primi Petri de Luna villae horti erant. Eo tempore, haec villa circiter semimilium ab antiquis civitatis moenibus aberat, sed ducis sedes *Plano Sanctae Olivae* (id est hodierna Fora Sanctae Olivae, Castronovum et Polytheama), *Plano Crucum*, *Vico Sanctae Luciae* et *Regio Terrarum Rubrarum* inclusa erat: ubi nunc zona a Panormitanis frequentissima est, ibi tunc Bisbonae floridae civitatis ducis horti fuerunt.
;Hymnus Bisbonae
Constitutio Bisbonae affirmat civitatem hymnum proprium habere. Carminis titulus *Bivona è bello* (id est *Bisbona amoena*) est. Id a Carmelo Galasso scriptum est; Paschalis Sciara ei modos fecit. 
;Nomen et cognomen
Bisbona non solum topicum nomen est (Bisbona sunt haec civitas, pagus quidam Vibonis Valentiae et locus Memphidis civitatis, in provincia Agrigentina quoque), sed etiam nomen (Italice: *cognome*) est, Siciliae maxime diffusissimum: ex certis argumentis, circiter 450 hominibus nomen Bisbona est, ex quo in Italia 7.261° esse intellegitur. Altera curiositas Bisbonensium cognomen (Italice: *soprannome*) est: Bisbonae gentes *judè* (id est Iudaei) appellantur, et propter antiquam Hebraicam congregationem (in extrema media, quae dicitur, aetate) et propter antiquum relictumque morem: Bisbonenses enim sollemni pompa ebeneum crucifixum post Pascham primo Veneris die ducere solebant usque eo ut finitimarum civitatum cives exclamarent: *"Vivunisi judè, ca doppu 'na simana Lu mittistivu 'ncruci arrè"*, quod translatum "Bisbonenses Iudaei estis, qui octavo die iterum Eum in crucem fixistis" est. 
;Altaria Summi Pontificis
Benedictus XVI Summus Pontifex die 17 Iunii 2007 Asisium ivit: hac in re, ara et magnum pulpitum ad hoc paratum (ad Sanctam Missam celebrandam in Inferiore Foro iuxta Basilicam Sancti Francisci de Asisio) circiter 15&thinsp;000 Bisbonae anthuriis ornati sunt: in Agrigentinae provinciae civitate enim magna floralis officina est, *Disaflor* appellata, quae iam in 2003 Umbriae civitatis ecclesias arasque ornavit.
thumb|right|250px|Victorius Sgarbi in Bisbonae cinemateo
;Memorabiles libri
His annis, libri in tota Italia prosperitatem magnam consecuti Bisbonae ostensi sunt. Die 29 Maii 2008 ostensus est liber *Il cacciatore di mafiosi* (id est *Captator mafiosorum*), a *Mondadori* aedibus librariis editus scriptusque ab Alfonso Sabella, qui Bisbonensis magistratus est; ipse mafiosorum amplissimos duces (ut Leoluca Bagarella, Ioannes Brusca, Paschalis Cuntrera et Ioseph Salvator Riina, Salvatoris Riinae filius) investigavit et prehendit. Illi soror Martia Sabella est, quae in 2006 Bernardi Provenzani comprehensionem digessit. Die 10 Februarii 2009 Bisbona Siculi itineris statio fuit Victorii Sgarbi, qui novum librum suum ostendit, cui titulus *Clausura a Milano e non solo. Da suor Letizia a Salemi (e ritorno)* est, editum a *Bompiani* aedibus librariis; presens praefectus urbis Helicyarum (in provincia Drepani) Bisbonae favere in aquae non publicae contentione dixit.

* Siciliam (*regio*),
* Consortium Liberum Municipale Agrigentinum,
* Provinciam Agrigentinam (*provincia abrogata*),
* Agrigentum (*urbs*),
* Urbes Italiae,
* Ducatum Bisbonae,
* Ecclesias Bisbonae.

## Nexus externi 
* Situs Publicus 

## Pinacotheca 

Imago:Map of comune of Bivona (province of Agrigento, region Sicily, Italy).svg|Collocatio finium municipii in Consortio Libero Municipali Agrigentino.
Image:Panoramabivona1.jpg|Prospectus urbis
Image:Chiesa Madre Bivona.jpg|Ecclesia Mater Salvatoris
Image: Marchese greco bivona 1.jpg|Palatium *Marchionis Graeci*
Image:Portalebivona1.jpg|Porta antiquae Claramontanae Ecclesiae Matris
Image:Xaneabivona5.jpg|*Xanèa*, id est arcus Arabico nomine
Image: Castello Bivona 7.jpg|Castrum Bisbonae
Image:Castellopietradamico.jpg|Castrum *Pietra d'Amico*
Image:Castellobivona8.jpg|*Casino*
Image:Piazzasangiovbivona1.jpg|Forum Sancti Ioannis ex inferiore loco
Image: Villa comunale 1.jpg|Horti Civitatis
Image:Cannulicchi.JPG|*Li Cannulicchi*, fons in Foro Guilielmi Marconi
Image:Condotto irrigazione Bivona.jpg|Antiquus aquae ductus
Image:Torre orologio bivona 1.jpg|Turris Horologii
Image: Liceo Pirandello.jpg|Civicum Lyceum Gymnasium Aloisio Pirandello dicatum
Image:Stadiobivona14.jpg|Stadium *Renatus Traina*
Image:Monte delle Rose 1.jpg|Rosarum Mons
Image:Diga Castello 1.jpg|Moles Castrum
Image:BivonaAntica_(1).jpg|Antiquus prospectus urbis ineunte Vicesimo saeculo
Image:Orologiosolarebivona1.jpg| Solarium in *Fondachello'' via

## Notae