Declinatio tertia

**Declinatio tertia** Latina est declinatio vocabulorum quae litteris *-is*  genetivo casu singulari finiuntur. Themata horum nominum sive in consonantem sive in -i (sonantem) desinunt. Nomina trium generum in hanc declinationem colliguntur. Participia praesentia verborum et adiectiva secundae classis hanc declinationem sequuntur.

## Declinatio classica 
### Numerus singularis 
### Numerus pluralis 
### Declinatio consonantica 
Genetivus pluralis -um, ablativus singularis -eː *imparisyllabica* dicta sunt quia una syllaba genetivo casu longiores sunt (praeter nonnulla nomina ad familiam pertinentiaː pater, mater, frater)ː
* consul (*m.*, gen. consulis), corpus (*n.*, gen. corporis)
* pater (*m.*, gen. patris) Vocalis finalis thematis cum absentia vocalis alternans ut Graece.
Nonnulla verba neutralia in declinatione tertia nominativo secundae declinationis similiora videntur, longe aliter tamen declinantur.
Exempli gratia:
* corpus *n* (-oris)
* litus *n* (oris)
* opus *n* (-eris)
* pectus *n* (-oris)
* pecus *n* (-oris)
* tempus *n* (-oris)

### Declinatio in *-i-* 
Genetivus pluralis -ium, ablativus singularis -i aut -e. *Parisyllabica* dicta sunt quia numerus syllabarum genetivo casu cum nominativo par est vel *pseudoimparisyllabica* cum "i" post consonantem nominativo singulari evanuitː urb(i)s > urbs, prudent(i)s > prudens, amant(i)s > amans. Genetivo plurali faciuntː prudentium, urbium, amantium unde apparet themata in -i desisse. Tunc enim imparisyllabica esse videntur, ob nullam rem aliam quam apoptosim litterae "i".
* civis (*m./f.*, gen. civis), mare (*n.*, gen. maris)
* urbs (*f.*), animal (*n.*) ex *animali > animal(e)
* febris (*f.*)

## Morphologia historica 
### Themata consonantica 
***Nominativus singularis**ː masculino et feminino nota casus sive **s** erat, sive aberat (thema nudum quod tamen tempore indoeuropaeorum mutationibus in tono et quantitate vocalium obnoxium erat), neutro thema nudum erat (ex. *caput*). S post consonantem gutturalem (*reg-s > rex, *duc-s > dux, *nigwh-s > nix), post consonantem labialem (*pleb-s > *plebs, pleps*, cf princeps), post consonantem dentalem (*lapid-s > lapiss > lapis, cf pes/pedis, miles/militis) phonetice cum themate varie coalescebat. Econtra post consonantem nasalem n et sibilantem s et liquidas l et r  nota casus indoeuropaea non s erat sed productio vocalis finalisː honōs, honŏris ;  sōl, sŏlis. N finalis post vocalem longam obmutuit leō(n)/leonis, praedō(n), praedonis.  Postea saepe analogia e casibus obliquis vocalem brevem et in nominativum transtulit  eo magis quod vocalis finalis ante consonantem aliam quam s phonetice corripiebaturː honōs sed honŏr, oratŏr non ut Graece ρήτωρ (cf. Osce ex o longa kwaistur = quaestor). Rursus in thematibus nasalibus o longa e nominativo in casus obliquos translata estː leō, leōnem, leōnis; oratio, oratiōnis etc. quamquam etiam fit ut quantitas alternans indoeuropea addita apophonia Latina servareturː homo/hominis, cupido/cupidinis, virgo/virginis etc. Ita vocalis longa nominativi cum brevi casuum obliquorum alternans  ex Indoeuropaea lingua communi (ut Graece δαίμων/δαίμονος, ρήτωρ/ρήτορος) phonetica et analogia turbata in Latinam non servata est.

Neutra econtra nec vocalem finalem producebant nec notam -s accipiebant (numen/numinis, marmor/marmoris, caput/capitis, corpus/corporis cum rhotacismo intervocali) nisi quod in adiectivis et participiis -s e masculino/feminino in neutrum translatum estː audax inceptum, anceps periculum, triplex caput, animal dominum amans... Post aliam consonantem dentalis cadere potestː lac(t)/lactis, cor(d)/cordis.
***Accusativus singularis**ː nota casus erat -m. Unde ped-°m > pedem (Graece πόδα) Illud m imbecillum erat et in vetustioribus inscriptionibus saepe omittebatur, nec hiatui nec elisioni vocalis finalis in carminibus obstabat.
***Genetivus singularis**ː nota casus erat -es cum -os alternans (Graece ποδός). Latine -es > -is; in inscriptionibus adhuc leguntur Apolones, Salutes, Veneres. Nonnulla vestigia notae -os > -us in inscriptionibus Campaniae et Latii meridionalis exstant (Salutus, Diovos) aut in Senatus consulto de Bacchanalibus ("nominus Latini").
***Dativus singularis**ː nota casus ī e diphthongo -ei nata. *Ei* adhuc in inscriptionibus veteribus legitur (cf Osce *paterei*)ː recei = regī, virtutei. Antequam ī fieret diphthongus in -ē coaluisse videtur, unde locutiones multo usu consecrataeː *duumvir iurē dicundo, lex operē faciundo*. Certe tres formae in una inscriptione appositae inveniunturː *Iunone Seispitei Matri* vel alibi *Iove* et *Iovei*.
***Ablativus singularis**ː nota casus -ĕ, quae in lingua indoeuropea nota instrumentalis fuerat. Nihilominus in veteribus inscriptionibus -īd et -ī a thematibus sonanticis mutuata inveniunturː *bovid*, *opid*, *conventionid* in Senatus consulto de Bacchanalibus, airīd =aere.
***Locativus**ː in paucis verbis tantum usitatus, ut Carthaginī, rurī, lucī, temperī, Tiburī. Nota **ī** e secunda declinatione sumpta videtur.
***Nominativus pluralis** masculinus/femininusː nota casus indoeuropaea erat -ĕs (Graece *πόδες*, Osce *humuns* = homines vel kwaistur = quaestores cum syncopa brevis finalis). Latine vero themata consonantica notam -ēs a thematibus sonanticis  mutuata suntː pedēs ut civēs.
***Accusativus pluralis** masculinus/femininusː nota erat -ns (Graece *πόδας*) unde ex phonetica latina -°ns > -ĕns > ēs (pedēs). Ita accusativus et nominativus plurali numero non iam distinguuntur.
***Nominativus et accusativus plurales neutri**ː nota -ă, corporă ut Graece σώματα.
***Genetivus pluralis**ː nota casus -ŭm ex -ŏm quod adhuc legitur in inscriptionibus
***Dativus et ablativus pluralis**ː nota casus  Italicorum sermonum communis erat -bhos > -bus, vocalis intercalaris **i** a thematibus sonanticis mutuata videtur, consonantium conflictus vitandi causa.

### Themata sonantica 
***Nominativus singularis**ː masculino et feminino nota casus  **s** erat, themati additaː civi-s, auri-s, turri-s etc. Nihilominus sunt nonnulla nomina in -ēs quorum origo obscura estː caedēs, cladēs, sedēs... Nonnumquam ob analogiam duplex forma apud auctores invenitur, famēs et famis. Ut in declinatione secunda vocalis **o** post **r** evanuit atque phonetici ita mutationem explicant quae in Sanscrita lingua quoque observaturː -ros > -rs > -rr > -°ṛ > er, sic simili modo tertia declinatione -ris > -rs > -rr > -°ṛ > erː imbris > imber, lintris > linter et in adiectivis acris > acer. Forma feminina "acris" non phonetica erat sed analogice restituta. Ita novo modo genus femininum a masculino distinguebaturː etenim "acer" categoriae cuidam nominum masculinorum secundae declinationis (ager, liber...) similior videbatur.
***Nominativus/accusativus neuter singularis**ː thema nudum ĭ > ĕː mare, cubile, forte, acre... Hoc "e" in thematibus -ari et -ali obmutuit dum vocalis finalis ante consonantem aliam quam "s" corripiturː Bacchanăl, vectigăl, animăl, calcăr, pulvinăr. Antiquitus fuerunt etiam neutra *facul* et *difficul* ( aetate classica "facile" et "difficile"ː cf. adverbium "simul" ex simile).
***Accusativus singularis masculinus et femininus**ː nota casus erat -m. Phonetice -Ĭm > ĕm (civem). Nihilominus nonnulla accusativa litteris -im exeuntia in nominibus femininis  occurruntː puppim, febrim, securim, sitim etc. Ita adverbium "partim" a  nomine "partem" differt. In primis themata in i longam hanc formam praebueruntː *vim* ex *vīs*. Deinde multae confusiones rem perturbavere. Certe adiectivi et nomina masculina (praeter Tiberim) semper accusativum -em praebent.
***Genetivus et dativus singulares**ː a thematibus consonanticis non differunt.
***Ablativus singularis**ː vetus nota casus erat -īd. Postquam consonans dentalis obmutuit **ī** in omnibus adiectivis et nominibus neutris servata est (mari, acri; forti), necnon in nonnullis nominibus femininis quae accusativo casu litteris "im" desinunt (e.g. febrim, febrī). Cetera notam -ĕ a thematibus consonanticis mutuata sunt, ita tamen ut saepe duae formae occurrantː igni et igne, classi et classe, amni et amne etc. In participiis haec regula praecipi solet ut cum verbi vicem agant ablativus littera **e** desinat, cum vero adiectivi, ablativus littera **i** desinatː "in homine prudenti" sed "in homine futura providente".
***Nominativus et accusativus plurales feminini et masculini**ː antiquitus nominativo -ēs (ex *ei-es) opponebatur accusativus -īs (ex *-ins). Ita apud Plautum nominativus "tresviri" et accusativus "trisviros". Quod adhuc aliquo modo tempore liberae reipublicae observabaturː iam tum tamen, per analogiam cum thematibus consonanticis et nominativo, accusativus "cives" pro "civis" saepe ponebatur.
***Nominativus et accusativus plurales neutri**ː thema -ĭ et nota casus ă. Ex. "maria" plurale ex "mare".
***Genetivus pluralis**ː thema -i et nota casus -om > -ium. Genetivi plurales litteris ium desinentes declarant sonanticum thema primum fuisseː "mentium" indicat nominativum antiquum fuisse menti-s > ments > menss > mens. Simili modo pons/pontium, gens/gentium, fons/fontium etc. Quae nomina pseudoimparisyllabica a grammaticis nonnumquam appellantur. Rursus alia nomina parisyllabica genetivum litteris um desinentem praebentː canis/canum, iuvenis/iuvenum etc. fortasse quia "i" finalis nominativo recenter themati consonantico additus est. Discrimen inter -um et -ium non dilucidum videtur.
***Dativus et ablativus pluralis**ː i et -bhos > -ibus.

Ita declinationes thematum consonanticorum et sonanticorum initio diversae paulatim formas inter se per analogiam mutuando paene in unam et eandem coaluerunt.

## Notae 
* :wikt:Categoria:Nomina Latina declinationis 3

Categoria:Grammatica Latina