Historia Aragoniae

[thumb|[Communitas autonoma|Communitatis autonomae Aragoniae regio in Hispania hodie.]]
[thumb|A [Hieronymus Blanca|Hieronymo Blanca operis, *Aragonensium rerum comentarii* facies, quod anno 1588 Caesaraugustae fratres Laurentius et Didacus Robles ediderunt. De primarum Aragoniae historiarum unā agitur.]]
 Musulmanā irruptione saeculo octavo incipit. Quae, ex illo tempore, suos limites ampliabat per saecula in quibus primum comitatus, deinde regnum, posteriusque consilium et audientia fuit, donec hodie comunitatem autonomam constituit, quamquam unitate geographica seu naturali, linguistica, et ethnica caret. Humana autem praesentia in terris hodie Communitatem autonomam Aragoniam formantibus plurimis millenniis abhinc initium sumit, sed Aragonia, sicuti multae praesentes regiones historicae, Medii Aevi fructus est. Nomen *Aragonia* primum in litteris anno 828 legitur.

Medio aevo praesens Aragonia cusa fictaque est. Praecipua cuius columina Corona, Curtibus Aragoniae, Deputatio Aragoniae et Ius forale fuerunt. Primus locus e saeculo XII foederationis civitatum diversae entitatis, Corona Aragoniae Corona Aragoniae; proprium cuius pondus paulatim intra se languit usque ad Aevum modernum, cum inserta est in centralizatiorem civitatem, Regnum Hispaniae; notandum est anno 1412 in Compromisso Caspensi dynastiam quae regnare coepit, propter ultimum prioris domūs heredem  mortuum, domum Castellanam Trastamăram esse.

Ex Alterationibus Aragoniae (Hispanice *Alteraciones de Aragón*, Aragonice *Alteracions de 1591*, Catalanice ''Alteracions d'Aragó*) anni 1591, cum Philippus I Aragoniae et II Hispaniae Iustitiam Ioannem V Lanuza et etiam in commarcā Bilbilitanā, in areā Miedibus Aragoniae (Aragonice *Miedes d'Aragón*, Hispanice et Catalanice *Miedes de Aragón*). Quibus instrumentis tunc Vallis Salonis (Hispanice et Catalanice *Valdejalón*, Aragonice *Val de Xalón*) abundant. 

Per Glaciationem Würmianam, circa 80 000 a.C.n., nova humana species, Homo neanderthalensis, hac in regione apparuit. Multa humana reliqua, sicuti molares, in Specibus Maurorum (Aragonice *Esplugas d'os Moros*, Hispanice *Cuevas de los Moros* et Catalanice *Coves dels Moros*) Gabasae (Aragonice et Hispanice *Gabasa* et Catalanice *Gavasa*), prope Oscam, inventa sunt. Per Palaeolithicum medium evoluta est cultura Mousterii, usque ad 40 000 a.C.n., propemodum, durans. Quae silicis confectione cuspidum, radulae dentiumque formā depingitur, sed etiam ponderis est osseum opus. Notissimi sitūs Specus Eudoviges (Aragonice *Covacho Eudoviches*, Hispanice et Catalanice *Covacho de Eudoviges*) Alacone in Provinciā Terulensi, Fons Truchoënsis (Aragonice *Fuent d'o Trucho*, Hispanice *Fuente del Trucho* et Catalanice *Font del Trucho*) Colli Longo et Specūs Maurorum (Aragonice *Esplugas d'os Moros*, Hispanice *Cuevas de los Moros* et Catalanice *Coves dels Moros*) Gabasae (Aragonice et Hispanice *Gabasa* et Catalanice *Gavasa*) sunt.

In Palaeolithico Superiore, circa 40 000 a.C.n. incipiente, apparuerunt duae novae culturae: Solutrium et Magdalenium. Solutrium  imprimis bene repraesentatum est in Specus Chavesensis (Aragonice * Espluga de Chaves*, Hispanice *Cueva de Chaves* et Catalanice *Cova de Chaves*) Bastarae, ubi cuspides suendi, grosae et scalpri inventi sunt. Cultura Magdalenium nobis ossea, sicuti assagaias, aut lapidea instrumenta, sicuti microlĭthos, reliquit. Capra et cuniculus animalia his ab hominibus venatissima esse videntur.

### Periodus epipalaeolithica
Epipalaeolithici reliqua, inter septimum et quintum millennium a.C.n., in Aragoniā Inferiori (Hispanice *Bajo Aragón*, Aragonice *Baixo Aragón* et Catalanice *Baix Aragó*) densantur. Microlithicarum rerum numerus crescit, dum ornamenta magis magisque geometrica sunt, triangulorum, trapeziorum et semilunarum formis utendis.

Habitatio saxosos iuxta parietes paulo profundos esse solebat, ad Solem vergens, et flumina Matarranyam (Hispanice *Matarraña* et Aragonice Catalaniceque *Matarranya*) et Algares (Hispanice *Algás* et Aragonice Catalaniceque *Algars*) dominabatur. Praecipui sitūs sunt suffugia Botiqueria Maurorum (Hispanice *Botiquería dels Moros*, Aragonice *Botiguería d'os Moros* et Catalanice *Botiqueria dels Moros*) et Secansense (Hispanice, Aragonice et Catalanice *Els Secans*) Maçaleone (Hispanice *Mazaleón*, Aragonice *Mazalión* et Catalanice *Massalió*) in Provinciā Terulensi; et sitūs Costalēna (Hispanice et Catalanice *La Costalena* et Aragonice *A Costalena*) Meiellae (Hispanice, Aragonice et Catalanice *Maella*), Situs Serdaënsis (Hispanice, Aragonice et Catalanice *El Serdà*) et Sol de la Pinyera (Hispanice, Aragonice et Catalanice *Sol de la Pinyera*) Favarae (Aragonice et Catalanice *Favara* et Hispanice *Fabara*) in Provinciā Caesaraugustanā. Horum oppidorum oeconomia essentialiter praedatoria -in venatū, piscatū recollectioneque fundata- adhuc erat.

### Periodus Neolithica
thumb|upright=0.8|Neolithicum in Aragoniā.
Primo quinti millennii a.C.n. dimidio novus modus vivendi in effectorum oeconomiā fundatus apparuit, qui agriculturam ac educationem animalium cognoscunt, quamquam venari sicuti complementaria activitas pergunt.

Molarum versatilium, durā petrā, exsistentia molendi activitatem confirmat; eodem modo aliquae politae secūres in aciē crenas ostendunt quia adhibitae erant sicuti operum rusticorum asciae.

Inveniuntur neolithica reliqua in Montibus exterioribus Pirenaicis (Hispanice *Sierras exteriores pirenaicas*, Aragonice *Sierras exteriors pirenencas* et Catalanice *Serres exteriors pirinenques*) et Aragoniā Inferiore (Hispanice *Bajo Aragón*, Aragonice *Baixo Aragón* et Catalanice *Baix Aragó*).

## Protohistoria
### Periodus chalcolithica
Periodus chalcolithica duobus phaenomenis distinguitur: megalithicarum aedificationum multiplicatione et expansione culturae campaniformis. Praecipuissimi megalithi in externis montibus et altis Pyrenaicis vallibus observantur.

### Aetas aënea
[thumb|upright=0.5|Feminea e [terra cocta|terrā coctā figura, ex Aetate aëneā exeunte, inter 650 et 500 a.C.n., Fontibus Hiberi (Hispanice Catalaniceque *Fuentes de Ebro* et Aragonice *Fuents d'Ebro*) inventa.]]
In Specū Mauri Olbēnae (Hispanice *Cueva del Moro de Olvena*, Aragonice *Espluga d'o Moro d'Olbena* et Catalanice *Cova del Moro d'Olvena*) ossea sagittatum fastigia undecim inventa sunt, quorum origo trahitur a saeculis XVI et XV a.C.n. et quae optima antiquae Aetatis aëneae exempla sunt.

Media aënea praecipuos sitūs archaeologicos in commarcā Montionensis suppeditavit, cum magis quam 200 politis securibus prope collem Marculloënsem (Hispanice, Aragonice et Catalanice *Marcullo*), Pialfor, Congiel (Hispanice, Aragonice et Catalanice *Conchel*), Muriellam (Hispanice, Aragonice et Catalanice *Morilla*) et collem Francheënsem (Hispanice, Aragonice et Catalanice *Franché*). Figlinae blandae sunt, aliquando parvis globis super ansā ornatae. Metallicae res multiplicantur, triangularibus cum perforaculis pugionibusque et clavis sine foramine. Intensa agriculturalis activitas per magnum silicosarum falcium numerum confirmatur. Etiam loca habitata in inferiori cursū Cingae (Hispanice, Aragonice et Catalanice *Alcanadre*) inventa sunt.

Ultimae Aetatis aëneae exeuntis periodi, circa 1 100 a.C.n., agrorum urnarum culturā depicta sunt. Consistit Indoeuropaeis e gentibus, Mediā e Europā ortis, quae Mediterraneis cum  gentibus se immiscuerunt. Quae suos mortuos incinerabant et eorum cineres cinerarias in urnas iniciebant. Quorum exempla sunt in Specū Mauri Olbēnae (Hispanice *Caspe* et Aragonice Catalaniceque *Casp*). Metallurgiae auctus incremento formarum fussurae habitatis in locis inventarum depingitur.

### Aetas ferrea
[thumb|upright=0.7|left|[Lingua Hiberica|Hiberica scriptura. saeculi primi a.C.n. aeramentum in praesentium provinciarum Soriae et Caesaraugustae limite inventum.]]
[thumb|upright=0.8|[Hiberiae gentes anno 200 a.C.n.]]
Aetas ferrea documentis melius probatur. Priora loca continenter habitari pergunt. Etiam necropolibus usi sunt novae periodi pecuarii, agricolae, et opifices.
Commercialis activitas, praesertim cum Phoenicibus, Etruscis et Graecis, evoluta est et ferream metallurgiam servavit. Ferramenta et arma ad illud tempus accommodata et meliorata sunt, ut probari potest in sitibus Piuró del Barranc Fondo et Sancti Christophori (Hispanice *San Cristóbal*) Maçaleone (Hispanice Catalaniceque *Azaila* et Aragonice *Zaila*) et Calaceiti (Hispanice *Calaceite*, Catalanice *Calaceit* et Aragonice *Calazeit*), ubi inventae sunt res e Cretā importatae.

Saeculo sexto a.C.n. coexsistebant in Aragoniā dissimiles gentes sex, quae pertinent ad greges Hiberum, Celticum et Aquitanum: Vascones, Suessetani, Sedetani, Iacetani, Ilergetes et Celtiberi citeriores. Qui omnes hiberizati, sedentarii  greges cum suis sedibus in constante loco collocatis erant. Praecipua quorum exempla inveniuntur in Capitio de Monteleone (Hispanice, Catalanice et Aragonice *Cabezo de Monleón*) et Altario de Brunos (Hispanice, Catalanice et Aragonice *Loma de Brunos*) Caspi (Hispanice *Fabara*. Aragonice *Favara* Catalanice *Favara de Matarranya*).

Sociale systema familiari in grege, circa a coaevitatibus quattuor constituto, fundabatur. Oeconomicae activitates praesertim agricultura et educatio animalium erant. Potestate fungebatur rex, ab viris in conventū coniunctis circumdatus.

## Antiquitas
### Occupatio Punica
thumb|upright=0.8|Iberia inter annos 237 et 206 a.C.n.
Ex anno 237 a.C.n., duce Hannibali Barcā et postea eius genero Hasdrubali, Karthaginenses cito per Hiberiam expansi sunt. Ilercavones, Ilergetes et Iacetani partim penes Hannibalis Barcae auctoriatem transiverunt. Haec regio tritici, metallorum pretiosorum et aestimatorum militum subsidia facta est.

Ex anno 219 a.C.n., Hispania campus proelii inter Romanos ac Karthaginenses facta est per Secundum bellum  Punicum. Anno 217 a.C.n., Publius Cornelius Scipio aggressus est contra caput Ilergetum, Hasdrubalis sociorum; postea contra Lacetanos, quos vicit. Sed, exeunte anno, Romanis iam discessis, Mandonius, Ilergetum rex, suum populum contra Romam concitavit et eorum sociorum territoria everterunt. Publius Cornelius hos globos solvit, sed hic tumultus Hasdrubalem in Hiberi Septentrionem denuo duxit.

Celtiberi, ceterum, legatos ad Publium Cornelium miserunt et foedus fecerunt. Quos Roma Karthaginense territorium aggredi exhortata est; ei uno impetū duas urbes ceperunt et Hasdrubalem bis vicerunt, cui propemoodum 15 000 mortuorum et 4 000 captivorum causavit.

### Difficilis Romana occupatio
[thumb|upright=0.8|Iberia a Romanis occupata inter [saeculum 3 a.C.n.|saecula III et I a.C.n..]]
[thumb|upright=0.8|Provinciae [Hispania Citerior|Hispaniae Citerioris limites anni 197 a.C.n.]]
Anno 204 a.C.n., Karthago bellum perditum esse sensit et cum Scipione Africano tractavit. Quae condiciones ab eo impositas accepit, apud quas a Karthaginensibus Hispaniam relinqui est. Anno 197 a.C.n., Romana territoria ordinata sunt in provincias duas: Hispaniam ulteriorem et Hispaniam citeriorem, capite Tarracone. Cuius administratio bis per annum duobus praetoribus concessa est, quamquam hoc semper non efficax erat.

Sed, eodem anno, Sempronius Tuditanus, Hispaniae citerioris praetor, generali tumultui obversatus est qui Romani exercitūs cladem et mortem praetoris causavit. Senatus consulem Catonem Maiorem et exercitum 60 000 hominum misit. Nihilominus, huius regionis gentes, praeter Ilergetes, qui suā de deditione cum Catone egerunt, pugnare perrexerunt. Cato rebelles vicit et denuo hanc in provinciam dominium illius anni aestate sumpsit, sed sibi incolarum et Celtiberorum favorem attrahere non consecutus est. Post vis demonstrationem, eis se recipere convicit. Sed horum Indigenarum deditio solum ficta erat; sparso rumore ut Cato Romam redivisset, rebellio denuo exarsit. Cato firmiter respondit; tumultum composuit et captivos servos vendidit, denuo ineuns Romam triumphans.

Rebellio totam per Iberiam divulgata est, quod magnum cladium numerum exercitui Romano causavit, e quo dimidia militum pars interfecta est anno 188 a.C.n.. Manlius Acidinus, Citerioris praetor, Celtiberos Calagurri anno 184 a.C.n. aggressus est, dum Terentius Varro Suessetanos vincebat et eorum capite, Corbione, potiebatur.

Mediae regionis occupatio, quam Celtiberi incolebant, anno 181 a.C.n. a Quinto Fabio Flacco inchoata est. Aliquot victorias contra Celtiberos assecutus est. Nihilominus, occupatio praesertim a Tiberio Sempronio Graccho inter 179 et 178 a.C.n. effecta est, qui urbes oppidulaque triginta occupavit interdum per foeda aut capiendā utilitati ex aemulatione inter Celtiberos et Vascones.

Proconsules (aut propraetores secundum annum) qui provincias regebant cum incolarum detrimento pecuniam facere assueverunt: coacta munera et abusus communes res sunt. Cum praetor aut proconsul iter faciebant, gratis hospitio excipiebant et ut grana vili pretio sibi, suae familiae, suis magistratibus aut suis militibus traderentur imposuerunt. Senatus, cum legatos Hispanicis e provinciis recepisset, anno 171 a.C.n. legem pertulit ut inspicerentur hi praetores aut proconsules.

Tumultūs usque ad 133 a.C.n. perrexerunt, ubi deleta est Celtiberica urbs Numantia, ultimum eorum propugnaculum.

Anno 82 a.C.n. Aragonia locus belli civilis Romani fuit, cum gubernator Quintus Sertorius, factionis marianae, Oscam confugisset. Procursationes usque ad annum 72 a.C.n. perrexerunt, ubi Quintus Sertorius se victus fassus est.

### Romana administratio
[thumb|upright=0.7|left|Hispaniae Romanae divisio in [Conventus iuridicus|conventūs iuridicos saeculo II (mappa Francice et Latine).]]
Primā in territoriali Hispaniae Romanae divisione, anno 196 a.C.n., praesens Aragonia intra Hispaniam Citeriorem includebatur. Bellis Lusitano-Hibericis, territoria Romā temperata valde amplificata sunt, quoad tota Paeninsula Hiberica capta est. Agrippa provinciales divisiones anno 27 a.C.n. reformavit et provincias tres in Hispaniā creare decrevit: Baeticam, Lusitaniam et Hispaniam Tarraconensem. Ad hanc ultimam provinciam pertinebant praesentia Aragoniensia territoria.

Claudio imperatore, Hispanicae provinciae in conventūs iuridicos subdivisae sunt. Pleraque Aragonia ad Conventum Caesaraugustanum tunc pertinebat, qui e Caesaraugustā pendebat. Hic conventus colonias duas -Celsam (Hispanice et Catalanice *Velilla de Ebro*; Aragonice *Viliella d'Ebro*) et Caesaraugustam- comprehendebat; praeter urbes septendecim vallium Hiberi, Salonis (Hispanice et Catalanice *Jalón*; Aragonice *Xalón* seu *Exalón*), Sicoris (Hispanice, Aragonice et Catalanice *Segre*), Cingae (Hispanice, Aragonice et Catalanice *Cinca*) et Faenarii (Hispanice *Henares*), apud quas praecipuae Bilbilis (Hispanice *Calatayud*; Catalanice *Calataiud*; Aragonice *Calatayú*), Ilerda, Calagurris, Osca, Turiasso, Ercavica (Hispanice *Cañaveruelas*) et Complutum erant.
[thumb|upright=0.8|Hispania post provincialem [Diocletianus|Diocletiani divisionem.]]

Caesaraugusta administrativa ponderis medulla fuit. Gravissimi momenti res toto in hoc conventū secundo gradū ibi iudicari poterant. Praeterea, religioso primi gradūs munere fruebatur, enim proprium Genii Conventūs Caesaraugustani cultum habebat. Hic romanus genius cultum, venerationem, sacra, dona omnibus ex urbibus administrativā in hac regione accipiebat. Concilium conventi etiam Caesaraugustae congregabatur: hoc consultivum concilium praecipuas urbis familias congregabat ut dicerent suam sententiam de rebus hunc conventum iuridicum afficientus.

Exeunte saeculo III, administrativae reformationis a Diocletiano factae causā, divisa est Hispania Tarraconensis in provincias novas tres: Tarraconensem, Carthaginensem et Gallaeciam; constituentes omnes dioecesem Hispaniam. Conventūs igitur iuridici tunc dissolvi videbantur, quod ponderis amissionem Caesaraugustae causavit, quia nonnulla administrativa munera rbe Tarracone sumpta sunt.

Denique, exeunte saeculo quarto, ultima administrativa reformatio facta est: limes inter Tarraconensem et Carthaginensem impositus est in flumine Hibero, quod praesens Aragoniense territorium exteriores penes urbes: Tarraconem et Carthaginem Novam.

### Romanizatio
[thumb|upright=0.6|left|[Augustus (imperator)|Augusti statua, prope Romanorum moenium reliquia Caesaraugustae.]]
[thumb|upright=0.8|[Theatrum Romanum Caesaraugustae, conventūs iuridici capitis. Aedificatum est Augusto et Tiberio imperatoribus.]]
Nonnulis saeculis, Romana cultura in Hispaniā, praesertim in Tarraconensi, instituta est. Romani mores, religio, leges et modus vivendi Indigenis impositi sunt, quod tunc Hispanoromanam culturam conformavit. Media ut Romana cultura diffusa esset et praevaleret plurima sunt.

Prima apud Romanorum occupantium munera vias renovare et, si opus erat, creare fuit ut et commeatūs et facultas absorbendorum novorum incolarum has in regiones melorarentur. Hoc modo, Caesaraugusta summus viarum nodus in suo conventū facta est.

Attamen, Romanizatio proprie urbanum factum fuit. Romanam per periodon, priores Hibericae urbes denuo institutae sunt et consequentes monumentales infrastructuras acceperunt. Quarum reliquiae Caesaraugustae, Oscae et Bilbili adhuc patent. Fuit, igitur, urbanizationis et constructarum infrastruturarum profectus. Caesaraugusta bonum harum urbium saeculo I ortarum exemplum praebet, cum foro, thermis, cloacis, theatro, fluviali portū, ponte super flumine Hibero et moenibus.

Coloniarum creatio etiam romanizationis elementum fuit. Quae statutae sunt ut Romanorum militum copiae, qui ab eorum muneribus liberati essent, remuneratae essent, sed etiam ut temperarentur finitima territoria. Cognoscuntur coloniae Victrix Iulia Celsa et Caesaraugusta in Aragoniā fuisse, haec ultima statuta anno 14 a.C.n., verosimiliter die 23 Decembris, super Hibericae prioris urbis, Salduviae nuncupatae, sitū. Haec statuta est intra contextum Hispanicarum provinciarum denuo ab Augusto ordinatarum, post victoriam in Bellis Cantabricis et pro legionum IIII Macedonicae, VI Victricis e X Geminae militibus.
[upright=0.8|thumb|[Venus (dea)|Veneris et Erotis opus tessellatum, in Villā Fortunato Fragae, saeculo IV aedificatā.]]
Romanizatio quoque fundatur in creandis amplis latifundiis, villis ad productionem agrariam extensivam collineatis. Haec dominia aliquando locupletes ad familias a Romā aut Italiā oriundas pertinenbant, sed pleraque indigenis familiis erant quae romanos mores adoptaverant. Villa Fortunatus, prope Fragam, bonum harum divetum commodarumque possessionum exemplum est in quibuss habitabat localis aristocratia Romanum gustum secuta.

Fasciculus:Bronce de Ascoli.jpg|Aes Asculense (anni 89 a.C.n.) ubi memorantur Turmae Salluitanae sodales, qui, suam propter strenuitatem, civitate Romanā compensati sunt.
Fasciculus:Cabeza masculina romana de Azaila (M.A.N. 32644) 02.jpg|Romanae aereae statuae caput, in templo Romano archaeologicum intra situm Cabezo de Alcalá Zayllae (Hispanice *Órbigo*, Legionice *Órbigu*) anno 456 superavit.

Attamen, Ricimer, Romanorum patricius, imperatorem Avitum anno 457 amovit et Maiorianum acclamare coegit. Hic imperator, a suo magistro militum Aegidio adiuvatus, in Galliam contra Germanos pugnatum tetendit: hic Francos apud Rhenum vicit,Lugdunum Burgundionibus et Arelate Visigothis rapuit, qui se foederati iam non putabant, Avito munere privato. Denique, Maiorianus anno 461 a Ricimero interfectus est: Aegidius novum imperatorem accipere recusavit, dum Visigothi, ab Eurico recti, his rebus fruiti sunt ut suum regnum versus Septemtrionem usque ad Ligerem et versus Meridiem per Hispaniam panderent. Hispania Romana, quae in Hispaniā Tarraconensi manserat, tunc definitive evanuit.

## Medium aevum 
### Aetas Visigothica
#### Regnum Visigothorum
[thumb|upright=0.8|Regni Visigothorum evolutio usque ad [saeculum 6|saeculum VI (tabula Anglice): Rubro colore, Regnum Tolosanum circa annum 415; aurantio et carnis coloribus, extensio inter annos 415 et 476; territorium apud campum Vogladensem anno 507 perditum; viridi colore, occupatio Regni Sueborum anno 575.]]
Euricus e Tolosā regnavit, ubi Regni Visigothorum caput collocavit. Qui, anno 475, ut imperator Romanus Iulius Nepos ei Aquitaniam Primam, Galliam Narbonensem, Hispaniam concederet fecit. Hoc modo, hic rex suam ditionem in magnam Hiberiae partem extendit, praesertim post annum 476, cum solio depulsus est ultimus Imperator Romanus Occidentalis Flavius Romulus.

Hiberiae occupatio insequentia per decennia saecula perrexit. Regiones praesentem Aragoniam conformantes sunt reapse statio ad terras ab Vasconibus rectas, qui superiorem Vallem Hiberi praedabantur diripiebantque suis e sedibus, utputa e Pompelone. Liberi medio e saeculo V non victi sunt usque ad annum 581, cum rex Liuvigildus eos vicit et hanc victoriam notavit condendā urbe Victoriaco. Praesens Aragonia contra Francorum terras sita erat, quam solum Pyrenaei montes ex eis separabant et, quamquam Francorum incursiones plerumque in Septimaniam fiebant, erant nihilominus Visigothicorum praesidia iuxta hos montes.

#### Visigothorum deductio et administratio
[thumb|upright=0.8|Divisio administrativa Hispaniae Visigothicae circa annum [700.]]
Quamquam Visigothi suas sedes in Hiberiā exeunte e saeculo V collocare coeperant; propter parcum eorum numerum, Visigothorum deductio relative restricta est, in praesentis Castellae et Legionis septentrione inter Tagum et Hiberum. Hispaniae septentrio regio a populis Germanicis electa numquam fuit et ibi cultura prime Romana mansit.

Reges Visigothorum divisionem administrativam ab Imperio Romano acceptam non mutaverunt. Ad gubernandas has provincias, designati sunt duces et comites. Administrationi religiosae episcopi electi sunt: sic inveniebatur alius episcopus Turiassone, alius Oscae, alius Caesaraugustae. Quā superiore urbe, aliquot synodi facti sunt: anno 592, episcopo Caesaraugustano Maximo, et anno 691, unicus synodus nationalis Toleti non actus, episcopo Caesaraugustano Valdefredo.

Praecipuos apud episcopos huius urbis sunt: Sanctus Braulius, Isidori Hispalensis alumnus amicusque, cuius *Etymologiarum libros viginti* perfecit et cui *Elogium* scripsit; et Taius, eius successor continuatorque, Eugenii II Toletani amicus, quem in Regio Monasterio Sanctae Encratis (Hispanice *Real Monasterio de Santa Engracia*, Aragonice *Reyal Monesterio de Santa Engracia* et Catalanice *Monestir de Santa Engràcia*) Caesaraugustae cognoverat

#### Regni Visigothorum exitium
Regnum Wambae rerum difficilium tempus signat, praesertim graves difficultates in huius regni septentrione fuerunt, quia Septimania et Vascones anno 673 rebellaverunt.

Anno 711, Musulmanorum Arabum et Mazacum expeditio Fretum Gaditanum transgressa est et Visigothorum regem Rodericum in Proelio apud Transductos Promontorios Iulio vicit. Etsi Visigothi enisi sunt ut huic invasioni resisterent, tamen anno 714 Caesaraugusta obsessa captaque est. Musulmani, cum ad Pyrenaeos venissent, impetūs fecerunt hos ultra montes; Tolosa anno 718 impugnata et Septimania anno 719 occupata est.

### Musulmanorum dicio (saeculum VIII et ineuns saeculum XI)
[thumb|upright=0.8|Musulmanorum occupatio anno [711 (mappa Francice).]]
[thumb|upright=0.8|[Andalusia anno 750, cum Caliphatus Damascenus Omayadarum concidisset (mappa Hispanice).]]
#### Omayadarum tempora (saecula VIII et IX)
Tarraconensis, sicut reliqua Hiberia, sub Caliphatūs Damasceni Omayadarum dicione esse coepit, quod rapidam ad Islamicam fidem conversionem causavit. Caliphatūs Omayadarum exitium propter Abbasidarum rebellionem in Oriente Proximo effecit ut Andalusia a Caliphatū Bagdatensi emanciparet; quoniam Abderrama I, Omayadarum genere, in Andalusiam fugit, Cordubam anno 756 cepit et se emirum declaravit.

Musulmanae potestatis firmatio praesenti in Aragoniā ut localis optimatum pars invasores sequerentur et multi oriundi se ad Islamicem fidem se converterent effecit. Optimum quorum exemplum Comitis Cassii fuit, Visigothi nobilis qui regionem circum Hiberum, inter Turiassonem, Segiam (Hispanice *Ejea de los Caballeros*, Aragonice *Echea d'os Caballers*) et Naieram, regebat. Qui se Omayadarum vassallus fecit et suas diciones servavit. Cuius gens nomen Benikazi cepit et per saeculum VIII suam potestatem amplificavit propter adiumentum quod huius gentis socii emiris Cordubensibus dederunt.
[left|thumb|upright=0.8|[Rolandus|Rolandi mors, minuta tabula e manuscripto *Grandes Chroniques de France*, ab Iohanne Fouquet scripto.]]
Praesertim, regiones praesentem Aragoniam conformantes strategicus locus fuerunt, quia Regno Francorum finitimae erant, ultra Pyrenaeos. Caesaraugusta, Arabice سرقسطة et Hebraice סרקסטא nuncupata, caput ex Andalusiae provinciis quinque et sedes de wālī (Arabice والي) facta est, coniuncte cum Cordubā, Toleto, Augustā Emeritā et Narbone. Anno 777, Suleimanus ibn Yaqzān al-Arābī (Arabice سليمان بن يقظان الكلبي الأعرابي), wālī Barcinonensis, suam independentiam habere cupiens, in auxilium regem Francorum Carolum Magnum vocavit. Qui rex Suleimano al-Arābī foedus cum wālī Caesaraugustano Husaino et Oscensi Abutauro (Arabice أبو ثور) pollicitus est. Anno 778, exercitus in Caesaraugustam progredi coepit, sed Saxonum rebellio et Husaini Caesaraugustani repulsa ut in Caroli Magni potestatem redigeretur hunc regem suum exercitum recipere coegerunt. Attamen, Caroli Magni copiae aliquot captivos apprehenderunt, apud quos Suleimanum, sine dubio ab amicis datum; quamquam, postea, Suleimani ibn Yaqzān al-Arābī filii Ayxūn al-Arābī et Matrūh al-Arābī suum patrem liberare consecuti sunt. Cum Caroli Magni exercitus redibat, ab Vasconibus apud Rozaballes oppugnatus est, ubi Rolandus, Britanniae Minoris marchio, perivit. Denique, Suleimanus Caesaraugustam cepit, ubi anno 780 a suo amico socioque Husaino interfectus est, quoniam hic anno 781 redactus est in potestatem generalis Tsalabae ben Obaid, fidi Abderramae.

Regnante emiro Hisam I, Abderramae I successore, Valles Hiberi aliquot seditiones passa est quas emirus Dertosae et Caesaraugustae sedaturus fuit. Hisam I occasionem arripuit ad faciendos impetūs contra Christiana regna emiratūs limites comminantia: anno 791, impetum in Castellam et Regnum Asturorum fecit; anno 793, Francos Gerundā et Narbone expulit; anno 795, Asturicam Augustam occupavit. Anno 791, Hisam I mors violentiae eruptionem causavit. Alphonsus II, rex Asturorum et emiri Alhacenis I avunculus, et wālī Barcinonensis cum Carolo Magno congressi sunt et ultra Pyrenaeos intervenire ei proposuerunt. Sed fuit Caroli Magni filius Ludovicus I Pius qui bellum anno 798 committere decrevit et Barcinonem cepit, dum Alhacen I in Valli Hiberi contra Benikazos sed etiam contra Mazaces praedones montes incolentes et has terras praedantes pugnabat.

Fasciculus:Péninsule Ibérique en 757.png|Regni Asturorum summum fastigium inter annos 711 et 757 (mappa Francice). 
Fasciculus:Péninsule ibérique en 814.png|Francorum expeditione et Comitatūs Aragoniae conditus inter annos 757 et 814 (mappa Francice).

#### Benikazi (inter saecula VIII et IX)
[thumb|upright=0.8|[Hiberia, cum Benikazorum dominationis fastigio, anno 850 (mappa Hispanice).]]
Musa ibn Fortūn (Arabice موسى بن فرتون), Comitis Cassii nepos, superiori ex Vallis Hiberi parte—Segiā (Hispanice *Ejea de los Caballeros*, Aragonice *Echea d'os Caballers*), Tutelā, Turiassone, Bursaone (Hispanice *Borja* et Aragonice *Borcha*), Areneto (Hispanice *Arnedo*) alia apud loca—usque ad Caesaraugustae circumiecta rexit. Hic ad iuvandum emirum Hisam I condicionem statuit ut hic emirus se e Saidi ibn al-Husayn regione recessit, cum quo ipse certavit et quem ipse occidit. Postea, Musa Caesaraugustam cepit, antequam vicissim ab Husaini Caesaraugutani proximo interfectus est.

Benikazi sic bonas rationes cum suis Christianis vicinis Navarris servaverunt ut Musa ibn Fortūn uxorem anno 784 duceret Onnecam, Comitis Bigorrae Eneconis Xemenonis viduam et matrem Eneconis Aristae, primi regis Pampilonensium futuri. Familiaris propinquitas inter domum Aristam-Ennecam, reges Pampilonensium, et Benikazos vel magis confirmata est cum coniugio inter Assonam, Eneconis Aristae filiam, et Musam ibn Mūsa. Domus regum Pampilonensium et Benikazi se mutuo multoque adiuvabant et dicionem septentrionali super Hispaniā inter se distribuerunt. Anno 799, Vascones, pro Carolingis, Pompelonis wālī Mutarrifum Ibn Mūsa, Musae ibn Mūsa fratrem, necaverunt.

Haec stirps ad fatigium summum advenit, Musā ibn Mūsa regente. Hi suam autonomiam augere consecuti sunt, corroborato etiam foedere cum stirpe Aristā contra emirum Cordubensem Abderramam II, anno 843. Usque ad medium saeculum nonum, huius emiri exercitūs crebras punitivas expeditiones fecerunt, donec Musa ibn Mūsa et Abderrama II in gratiam reversi sunt. Musa ibn Mūsa Christianos in Proelio Albeldense anno 852 vicit, et tunc se tertium regem Hispaniae nominare fecit, iuxta cum Rege Asturorum et emire Cordubae. Anno 852, Musae dicio e Tutelae, Caesaraugustae, Bilbilis terris usque ad Calamocham patebat. Qui wālī Marchiae Superioris nominatus est contra regna Christiana. Hic regionem Oscensem intervenit, et suum filium Lupum ibn Mūsa wālī Toletanum anno 859 posuit.

Anno 871, Lupus—cum suis fratribus Ismaële ibn Mūsa, Mutarrifo ibn Mūsa, et Fortuno ibn Mūsa—rebellavit: Lupus et Ismaël Caesaraugustam ceperunt, Mustarrifus Oscam intravit, et Fortunus Tutelam occupavit. Emirus Cordubensis Mahometus I, iuvantibus Banū Tujīb, expeditionem contra Musae filios statim fecit.

Clades et mox dissidia Benikazorum fratres quattuor ad perditionem duxerunt: Mustarrifus supplicio affectus est et Lupus Fortuni Ismaëlisque rebellioni adversaturus fuit. Primam per saeculi X quartam partem, Benikazi totas suas terras in Valle Hiberi amiserunt aemulā pro gente, sicuti Banū Tujīb.

#### Comitatūs Aragoniae surrectio (inter annos 780 et 1035)
[thumb|upright=0.7|[Monasterium Sancti Petri de Siresa|Monasterium Sancti Petri de Siresā, culturale Comitatūs Aragoniae centrum.]]
[thumb|upright=0.7|left|[Monasterium Sancti Hadriani Sasabensis, prima sedes episcopalis Aragoniensis.]]
Anno 780, Franci, fructum capientes e dissidiis apud Musulmanos, urbem Iacam occupaverunt et denuo meridionales Pyrenaeos (primum post annos sexaginta) calcaverunt. Anno 802, Aureolus primus huius regionis comes factus est dignitate "Comitis Iacae". Quo autem mortuo, comitis dignitas ad Aznarium Galindum redivit. Nomen "Aragonia" primum anno 828 apparuit, cum hic parvus comitatus transeunti e flumine Aragonio et eius amni influenti Aragone Subordano nomen cepit. Comitatus Aragoniae, per primum saeculi IX dimidium, in Imperii Carolingorum potestate fuit, ad quod per Vallem Echoënsem (Aragonice *Val d'Echo*; Hispanice *Valle de Hecho*) et Summum Portum (Aragonice Hispaniceque *Puerto de Somport*) conexus erat. Haec subiectio etiam apparet religiosis in rebus: verbi gratiā, Monasterium Sancti Petri de Siresā (Hispanice *Monasterio de San Pedro de Siresa* et Aragonice *Monesterio de Sant Pero de Ciresa*), illo tempore comditum, Ordini Sancti Benedicti oboediens erat, cuius pondus auxit et quod culturale huius comitatūs centrum factum est.

Per saeculum IX, Imperii Carolingorum pondus decrevit Hibericis pro vicinis: rex Pampilonensium Eneco Arista in successoriis huius comitatūs bellis interfuit, dum comes Aznarius II Galindus suam filiam Sanciam uxorem wālī Oscensi Machometo Ataoeli commisit. Nihilominus, Regni Pampilonensium expansio in meridiem huius parvi comitatūs progressum aliquantum interclusit, quia ei occupationis tramites interrupti sunt.

Galindi II Aznarii mors legitimo sine filio eius terrarum distributionem causavit: Sobrarbia tradita est, quae comitem Ripacurcensem Bernardum I nupsit; filia autem Andregoto Aragoniam ipsam regi Pampilonensium Garciae I Sanctii filius anno 925 dedit. Aragonia, a Regno Navarrae pendens, putata est tunc quiddam dominii directi genus, "dominorum Aragoniensium terra", a comite regi Pampilonensium oboediente recta. Quorum comitum primus illegitimus defuncti comitis filius fuit.

Paulatim, Comitatus Aragoniae culturaliter progressus est. Incolarum redintegrationis artis (Mosarabicae artis perperam nuncupatae) exempla multiplicata sunt. Monasterium Sancti Ioannis de Pinnā (Hispanice *Real Monasterio de San Juan de la Peña*, Aragonice *Monesterio de Sant Chuan d'a Penya* et Catalanice *Monestir de Sant Joan de la Penya*), a religiosis a Caesaraugustā -cum haec urbs a Mauris occupata esset- fugitis conditum, Christianae culturae fons factum est qui mentes in Recuperationis metam et in ritum Visigothicum in liturgiā denuo introducendum intendebat. Anno 922, episcopi Aragonienses -aliquando episcopus Iacensis aut episcopus Oscensis nuncupati- in Valli Borauensi considerunt. Qui suas sedes nonnullis in ponderis monasteriis collocaverunt, sicuti in Monasterio Sancti Ioannis de Pinnā (Hispanice *Monasterio de San Adrián de Sásave*, Aragonice *Monesterio de Sant Hadrián de Sasau* et Catalanice *Monestir de Sant Adrià de Sasau*).

Anno 1015, rex Pampilonensium Sanctius III Comitatum Aragoniae suo illegitimo filio Ranimiro tradidit. Haec res gratiam habitura erat viginti annos postea, hoc rege Pampilonensium mortuo anno 1035.

Fasciculus:Péninsule ibérique en 850.png|Comitatus Aragoniae ex anno 814 usque ad annum 850 (mappa Francice).
Fasciculus:Péninsule ibérique en 875.png|Comitatus Aragoniae ex anno 850 usque ad annum 875 (mappa Francice).
Fasciculus:Péninsule ibérique en 900.png|Comitatus Aragoniae ex anno 875 usque ad annum 900 (mappa Francice).
Fasciculus:Péninsule ibérique en 929.png|Comitatus Aragoniae ex anno 900 usque ad annum 929 (mappa Francice).

#### Domus Banū Tuğīb (inter annos 890 et 1018)
[thumb|left|upright=0.7|[Turris Trobatoris (Hispanice *Torre del Trovador*; Aragonice *Torre d'o Trobaire*; Catalanice *Torre del Trobador*), exeunte saeculo IX a Mahometo al-Anqar sicut defensoria turris aedificata et postea in Aliafariā  (Hispanice *Palacio de la Aljafería*, Aragonice *Palacio de l'Alchafaría*, Catalanice *Palau de l'Aljaferia*) Caesaraugustae inserta.]]
[thumb|upright=1|[Hiberia|Paeninsula Hiberica, tempore Caliphatūs Cordubae, circa annnum 1000 (mappa Hispanice).]]

Anno 890, ad merita exsolvenda, Mahometus al-Anqar, dynastiā Banū Tuğīb natus, wālī Caesaraugustanus ab amirale Cordubensi Mahometo I designatus est. Dignitas wālī tunc hereditarie cessa est, quod dysnatiam Banū Tuğīb suam dominationem praesente in Aragoniā, e Caesaraugustā in Darocam suam ad dicionem incorporavit, quae mollitam penes familiam Banū Shabrīṭ, Benikazorum sociam, manserant.

Familia Banū Tuğīb actiones bellicas poenarias contra regna Christiana a Caliphatū Cordubae ductas adiuvavit; praesertim, regente Almansuro, qui denuo gihad anno 980 movit.

Almansuro mortuo anno 1002, Caliphatus Cordubae suam declinationem coepit; exarsit bellum civile anno 1008 apud Mazaces, Arabes, Slavos, Mosarabes. Mundirus, merus miles minore familiae Banū Tuğīb ramo natus, wālī Tutelae anno 1006 et Caesaraugustae anno 1013 factus est. Anno 1018, Mundirus se independens declaravit et se rex Taifae Caesaraugustae nuncupavit, ubi nummum cudit.

Fasciculus:Péninsule ibérique en 961.png|Unio Comitatūs Aragoniae et Navarrae ex anno 929 usque ad 961 (mappa Francice).
Fasciculus:Péninsule Ibérique en 1002.png|Almansuri praedationes inter annos 961 et 1002 (mappa Francice).
Fasciculus:Péninsule ibérique en 1037.png|Caliphatūs Cordubae collapsus et taifae inter annos 1002 et 1037 (mappa Francice).

### Pugna inter Regnum Aragoniae et Taifam Caesaraugustae (saeculo XI et ineunte saeculo XII)
#### Taifa Caesaraugustae penes Banū Tuğīb (inter annos 1018 et 1038)
[thumb|upright=0.7|left|Denarius aureus anno [1029, Taifae Caesaraugustae rege Yaḥyā al-Muẓaffar, cusus est.]]
[thumb|upright=1.2|[Hiberia|Paeninsula Hiberica primis taifarum temporibus anno 1037 (mappa Hispanice).]]
Mundirus I primus rex Taifae Caesaraugustae nomine "procuratoris regiae" fuit, quod Almansurus et sua progenies adsciverant. Hic novus rex splendidam regiam evolvit et numerosis procuratoribus se stipavit, inter quos Ibn Darrāğ al-Qasṭalli et Saidus Bagdatensis erant. Etiam suam urbem capitalem ornavit; augendā magnā meschitā Caesaraugustae, aedificandis novis balneariis, novando palatio Zudae -quod hodie Propugnaculum Zudae obsidentem, expeditionem duxit quae Castellanas regis Sanctii II copias et quemdam Rodericum Didaci continebant. Anno 1064, Sanctius I Barbastrum amisso anno 1065, Almuctadir cum rege Navarrae Sanctio IV foedera fecit annis 1069 et 1073. Sed anno 1076 hic rex Navarrae occisus est et Sanctius I Aragoniae et rex Castellae Alphonsus VI sibi Regnum Navarrae diviserunt.

Praeterea, novissimum foedus cum rege Castellae Alphonso VI elanguit propter regis Valentiae Abubaceri vassallagium. Rex Castellae reverā se Taifam Toleti occupare et compensationis nomine Taifam Valentiae regi Toleti relinquere cogitaverat. Almuctadir plurima celsa tributa Alphonso VI soluturus fuit ut submissio Taifae Valentiae permitteretur.

Anno 1081 mortuo Almuctadiro, hic rex sua territoria in partes duas diviserat: Almuctaman hereditatis nomine occidentalem taifae partem cum regionibus Caesaraugustae, Tutelae, Oscae, Bilbilis; alterā ex parte cuius frater Almundir litorales regiones cum Ilerdā, Dertosā, Dianio accepit.

Rex Aragoniae Sanctius I magis magisque minax in Septentrione fiebat. Fuit hoc tempore cum Rodericus Didaci, Christianus nobilis e Regno Castellae expulsus, ad militiam regis Caesaraugustani iuxta cum suis mercenariis accessit. Qui nobilis huius regis militiae mansit usque ad annum 1086, ubi *Sidi* agnominatus est. Nihilominus, hoc ne Aragonienses multas praecipuas fortalitias occuparent non impedivit: Gradum Boleam, Arascues, quae Oscam dominabantur; Argedas (Hispanice *Arguedas*), prope Tutelam. Immo Caesaraugusta ab Alphonso VI Castellae obsessa est.

Ahmedus al-Mustaʿīn II, Almuctadiri filius, ei successit anno 1085. Tunc Christianae occupationes graves erant: taifae lababant et confractae sunt, captā Taifā Toleti ab Alphonso VI Castellae eodem anno. Reges Taifae Hispalis, Mahometus al-Mu‘tamid, et Taifae Pacis Augustae et Taifae Granatae se coniunxerunt ut interventionem ab Iosepho Abentessefin, Almoravidum amirali, rogarent. Musulmana coniunctio Christianos vicit in proelio in Sacraliis anno 1086, quod Taifam Caesaraugustae paulo liberavit, quia Alphonsum VI Castellae huius urbis obsidione solvere coegit.

Anno 1090, taifarum reges amoti sunt ab almoravidibus, qui suum imperium amplificaverunt, excepto rege Caesaraugustano Ahmedo al-Mustaʿīn II, qui bonam rationem cum eis habuit. Nihilominus, Montiso anno 1089, Ballegarium et Tauste occupavit.

Eius successor, Mitadolus, ut Regis Castellae vassallus fieret coactus est, quod almoravides irritavit. Qui urbem Caesaraugustam anno 1110 occupaverunt, cum Mitadolus se in arce Ruedae (Hispanice *Rueda de Jalón* et Aragonice *Rueda de Xalón*) recepisset. Quae res Taifae Caesaraugustae finem signavit.

Fasciculus:Péninsule ibérique en 1065.png|Regni Aragoniae creatio inter annos 1037 et 1065 (mappa Francice)
Fasciculus:Péninsule ibérique en 1085.png|Regnum Aragoniae inter annos 1065 et 1085 (mappa Francice)

#### Almoravidica tempora (inter annos 1110 et 1118)
[thumb|upright=1.2|Ab Almoravidibus captae terrae ex anno [1085 usque ad 1115 (mappa Francice).]]
Wālī Almoravidis Valentiae Mahometus ibn al-Ḥājj Caesaraugustae et circumiectorum locorum gubernationem adeptus est. Septentrionalem Imperii Almoravidicum limitem firme munivit secundum flumina Hiberum et Tagum. Usque ad annum 1115, rexit ad obstandum Alphonsi I Aragoniae impetibus nitens.

Amiralis Ibn Tīfilwīt ei successit et se stipavit splendido regio comitatū, composito a poëtis philosophisque qui integralistico ab ambitū fugiebant quem Almoravides magis ad meridiem imposuerunt. Qui vezirum Avempacem, philosophum, medicum, astronomum, geometram, musicum, poëtam nominavit. Nihilominus, Ibn Tīfilwīt mortuo, wālī Murciae Caesaraugustam regere consecutus est. Martio anni 1118, Alphonsi I Rex Aragoniae -militum Cruce signatorum Francicorum, ordinum militarium militum fratrum, Mitadoli et hic factus est primus rex. Anno 1043, cuius frater Gondesalbus, comes Sobrarbiae occisus est et hic Comitatus etiam Ranimiro I hereditate venit. Novum Regnum Aragoniae per saeculum X ampliari perrexit. Primum, Quinque Villarum (Hispanice, Aragonice, Catalanice *Cinco Villas*) regionem incorporavit. Anno 1075, Sanctio IV Navarrae mortuo, Regnum Aragoniae suos limites amplificavit cum orientalia Regni Navarrae territoria caperentur, Regni Navarrae occidentalia occupante Regno Castellae. Fortalitiarum aedificatio iuxta limites celerata est, sicuti aedificatio Castelli Loarrensis (Hispanice *Castillo de Loarre*, Aragomice *Castiello de Lobarre*, Catalanice *Castell de Loarre*), quod Oscam in periculum vocabat.

Sed regni Aragoniae expansio praesertim detrimento Musulmanorum Taifae Caesaraugustae facta est et, regibus Sanctio I et mox Petro I, hoc regnum versus meridiem expandi perrexit. Anno 1063, Sanctius I fructum cepit ex auxilio Militum Cruce Signatorum in bello Recuperationis Hispanicae, hac expeditione sacrā a Papā Alexandro II convocatā et adiuvante abbate Hugone. Ingens exercitus congregatus est, compositus praesertim ab Aquitanis, quos Gulielmus VIII Aquitaniae ducebat; a Burgundis, quos Thomas Cabillonensis ducebat; et a Pontificiis copiis, quas Normannus Gulielmus Monasteriolensis. Hic exercitus Barbastrum (Arabice أبو جعفر أحمد بن يوسف بن هود المستعين بالله), regulum Caesaraugustae, in proelio Alcoracensi vicit et urbem Oscam anno 1095 cepit, quae novum huius regni caput facta est. Anno 1101, Barbastrum, mox anno 1104 Tamaritum occupavit. Occupata loca consolidare conatus est aedificandis fortalitiis Castellari (Hispanice Catalaniceque *El Castellar*, Aragonice *Lo Castellar*) et Deusliboli (Hispanice Catalaniceque *Juslibol*, Aragonice *Chuslivol*), ad vigilandos Caesaraugustanos Musulmanos.

Alphonsus I, rex ex anno 1104, cognomentum "Bellator" recepit strenuissimas propter suas militares rationes. Anno 1109, Urrācam, Alphonsi VI Castellae maiorem filiam et heredem, duxit uxorem. Haec unio anno 1114 soluta est, sed Alphonsus I Regis Castellae et Imperatoris Totius Hispaniae titulis uti perrexit. Qui etiam septentrione bellavit: anno 1131, Pyrenaeos montes transiit ad auxiliandum Gastoni IV Bearniae ac Convenarum, significativam victoriam adeptus est contra Almoravides et plerasque praesentis Aragoniae terras cepit. Verumtamen, victus est die 17 Iulii anni 1131 in proelio Fragae cognomentum adscivit. Statim Aragonensium nobilium agitationem obicere debuit, quos hic rex tam violenter anno 1136 cohibuit ut haec res Campanae Oscensis legendae locum daret. Ad confirmandam suae domūs regiae continuationem, uxorem duxit Agnetem Pictaviensem, ducis Gulielmi IX filiam. Suo e matrimonio, filiam, Petronillam, habuit, quem uxorem sibi poposcit primum Rex Castellae Alphonsus VIII. Sed denique Ranimirus II eam comiti Barcinonensi Raimundo Berengario IV factus est, et Comitis Barcinonensis et Regis Aragoniae dignitatis detentans. Quod reapse dynasticā ex unione ambarum autonomarum civitatum consistit, quae singulas consuetudines, singulos mores, singulas proprias monetas servant; et quae, e saeculo XV imprimis, singula particularia instituta politica evolverunt. Eodem modo, regiones adnexae, postea, propria instituta habere potuerunt, sicuti Valentia et Sicilia. Denominatio "Corona Aragoniae" ad designandam harum vastarum regionum synthesin saeculo XVI imposita est, sicuti ostendit titulus praecipui operis ab Hieronymo de Zurita anno 1580 scripti *Annales Coronae Aragoniae* (Hispanice *Anales de la Corona de Aragón*). Vocabuli "Aragoniae" electio ad designandam hanc vastam regionum synthesin ex praestantiā dignitatis "Regis Aragoniae" orta est, quae a Petro IV "Caerimonioso" probata erat: "Reges Aragoniae in urbe Caesaraugustae unctionem accipere debent, quae Regni Aragoniae caput est, quae nostra praecipua dignitas est". Anno 1243, Iacobus I fines inter Catalauniam et Aragoniam accurate definivit: Catalaunia a Salsulis usque ad Cingam (Hispanice et Catalanice *Ariza*, Aragonice *Fariza*)" patebat.

Regiones Coronam Aragoniae anno 1164 componentes haec sunt:
* Regnum Aragoniae (Iaca, Rota, Osca, Barbastrum, una cum comitatibus qui ei adnexi sunt (Comitatus Berginiensis, Comitatus Gerundae, Comitatus Minorisae, Comitatus Ausonae);
* Vassalli feudatariique Coronae comitatūs (Comitatus Pallariensis Superior, Comitatus Pallariensis Inferior, Comitatus Emporiarum, Comitatus Ruscinonensis, Bigerrensis Comitatus, Vicecomitatus Carcasonensis, Vicecomitatus Rhedarum);
* Marchionatus Provinciae, Raimundi Berengarii IV matris, Dulciae Provinciae, hereditas, et directe ab Alphonso II inter annos 1166 et 1196 rectus (Arulas, Nicaea, Aquae Sextiae, Massilia), sed etiam Comitatus Cartilatensis, Comitatus Gabalitanus, Comitatus Millavensis;
* Acquisitiones a Raimundo Berengario IV factae (Daroca, Mons Albanus, Caspe, (Hispanice *Alcañiz*, Aragonice *Alcanyiz*, Catalanice *Alcanyís*)  occupavisset. Quamquam cum Coronae Castellae civitatibus aemulabantur, Reges Aragonienses securitatem habuerunt amplificandae suae dicionis super regna Valentiae et Dianii (Valentiane *Dénia*, Hispanice *Denia*) per foedera apud Tudilen anno 1151 et apud Cazolam anno 1179. Corona Aragoniae ingentem expansionem passa est, rege Iacobo I Victore, qui insulas Maioricam -regnum factam- anno 1229, Minoricam anno 1232, Ebusum; et mox Regnum Valentiae anno 1238 -regnum factum separatum cum Valentiae agris- ac Dianium occupavit. Huius coronae expansio perrexit ultra mare, cum Regnum Siciliae Petrus III Aragoniae anno 1282, insulam Melitam Alphonsus III Aragoniae anno 1283, Sardiniam Iacobus II Aragoniae anno 1323, Ducatum Athenarum anno 1381 et Ducatum Neopatriae anno 1377 caperet.

Fasciculus:Péninsule ibérique en 1195.png|Corona Aragoniae inter annos 1157 et 1195 (mappa Francice).
Fasciculus:Péninsule ibérique en 1224.png|Occitanorum propositorum finis (inter annos 1195-1224) (mappa Francice).

#### Domus Trastamara (inter annos 1412 et 1469)
[left|thumb|upright|Equestris regis Aragoniae repraesentatio in libro *[Grand Armorial équestre de la Toison d'or*, inter annos 1433 et 1435 scripto.]]
Usque ad prima saeculi XIV decennia, Corona Aragoniae summo fastigio floruit, quae naturalibus incommodis, crisibus demographicis, Catalanicae oeconomiae recessione, socialium conflictuum ortū, successionis crisi (quia rex Martinus I Humanus legitimā sine prole pridie Kalendas Iunias anni 1410 mortuus est) debilitari coepit. Unus cuius filius qui aetatem adultam attigit, Martinus Iuvenis, obivit; solum illegitimum filium, Federicum Lunensem, relinquens. Proximus masculus heres Comes Urgellensis Iacobus II erat, cui nobiles locales vix favebant; nihilominus Dux Andecavensis Ludovicus II alius possibilis candidatus erat. Quamobrem, exarsit bellum successionis anno 1410 inter Iacobi II, Ludovici II, Ioannis II Castellae factiones. Denique, res successoria definitive dirempta est in congressione in Aragoniā actā quae "Compromissum Caspense" (Hispanice *Compromiso de Caspe,* Aragonice et Catalanice *Compromís de Casp*) nuncupata est, sub auctoritate Avennionensis Papae Benedicti XIII. Qui, creandae sibi clientelae politicae cupidus, Castellanae originis -e domū Trastamărā- nobilem Ferdinandum Antiquariensis, Ioannis I Castellae et Alionorae Aragoniae filium, eligere decrevit. Haec electio ut Iacobus II Urgellensis rebellaret causavit, qui victus est, dum Ferdinandus rex factus est cum nomine "Ferdinandus I".
[thumb|500px|Regis [Martinus I (rex Aragoniae)|Martini I maiorum posterorumque stemma genealogicum, successionis criseōs anni 1410 tempore.]]
Alphonsus V, Ferdinandi filius, suorum antecessorum rationem occupandi perrexit. Anno 1442, Regnum Neapolitanum occupavit et Italiae arbiter saeculo XV factus est. Hoc modo Aragonensem potentiam in Mare Mediterraneum medium in summum gradum induxit.

His in vastis territoriis, singulae  Coronae regiones singulas suas curtes, suum singulum ius proprium, singulas deputationes regias, singulum forum iudicium possidebant. Sed haec foederalis monarchiae traditio cum absolutisticā Trastamărārum cupiditate collidebat. Ioannes II magnis rebellionibus in Aragoniā, sed, praesertim vero bello civili in Catalauniā -inter annos 1462 et 1472- occurrere debuit; quod Coronae unitatem, criseōs oeconomicae tempore, minatum est. Denique, hic rex comitatūs Ruscionis et Ceritaniae regi Franciae Ludovico XI cedere debuit

## Recens Aevum (inter annos 1469 et 1808)
### Regum Catholicorum et Hispaniae unio (inter annos 1469 et 1516)
[250px|left|thumb|[Ferdinandus II (rex Aragonum)|Ferdinandi II Aragoniae medius regalis argenteus, anno 1484 Caesaraugustae cusus.]]
[thumb|upright|[Reges Catholici Hispaniae|Regum Catholicorum insigne, ubi separantur regnorum Castellae, Aragoniae, Siciliae scuta, et draco apicem coronat, a Petro IV Aragoniae adoptatum est (in Aliafariā scilicet 210 000 hominum plus minusve, ascendit. Cursus oeconomicus adhuc debilis erat et optimates ad Castellam, verum Hispaniae cor, se verterunt. Nihilominus, hoc saeculum incrementi et oeconomici et demographici tempus contulit. Sed pestis epidemiae, exeunte hoc saeculo, numerum incolarum decrescere fecerunt in numeros saeculis XIV et XV observatos. Anno 1526, causā victoriae Papiae, Carolus I Aragoniae Hispaniaeque et V Germaniae Mudexares (Hispanice *mudéjares*, Aragonice *mudéchars*, Catalanice *mudèjars*) se ad Christianismum convertere coegit; magna quorum multitudo conversa et baptizata est et qui tunc Maurisci nuncupati sunt, sed plerique Islamum clam colebant. Anno 1610, Philippus II Aragoniae et III Hispaniae omnes Mauriscos omnibus e Coronae Hispaniae regnis civitatibusque expelli decrevit, quod circa 70&thinsp;000 hominum ex Aragoniā exire causavit. Quamquam depopulatae regiones novis  Francicis, Navarris, Cataloniensibus incolis frequentatae sunt, tamen ingens productionis imminutio et magna opulentiae exstinctio totius Aragoniae non evitatae sunt.

Saeculum XVII etiam bonum tempus historico operi quod ponderis historiographicas iuridicasque litteras hoc de regno protulit. Ad hanc laborem servandam, anno 1601 archiva Regni Aragoniae creata sunt, dum chronographi Aragoniae munus gravissimi ponderis factum est propter claros sicut Hieronymum de Zurita. Multa particularia chronica multiplicata sunt: *Información de los sucesos de Aragón de 1590 y 1591* et *Alteraciones populares de Zaragoza del año 1591*, auctoribus fratribus de Argensola. Nihilominus, chronica *Historia de las cosas sucedidas en este Reyno*, auctore Antonio de Herrera y Tordesillas, igni damnata sunt.

### Gens Burbonia in Hispaniā (inter annos 1701 et 1808)
[upright=1.2|left|thumb|Regni Aragoniae mappa Francice, auctore [Nicolaus de Fer|Nicolao de Fer, anno 1706.]]
[upright=1.2|thumb|[Spissitudo incolarum Hispaniae secundum Censum Floridablancae anno 1787 (mappa Hispanice).]]
[thumb|left|Tabulae *de Natū Virginis* pars, ex operum serie excepta quae a [Franciscus a Goya et Lucientes|Francisco a Goya Carthusiae Aulae Dei anno 1774 pinxit.]]
[thumb|upright=1.2|Hispaniae divisio in procuraturas (Hispanice Aragoniceque *intendencias* et Catalanice *intendències*) anno [1720.]]
Novembre anni 1700, rex Carolus II Domūs Habsburgensis sine prole periit. Qui Philippum Burbonium, regis Franciae Ludovici XIV nepotem, elegit qui hereditate sua dominia acciperet et qui factus est rex Hispaniae nomine Philippus IV Aragoniae et V Hispaniae. Anno 1702, Philippus IV Aragoniae et V Hispaniae a Curtibus Aragoniensibus ut rex acceptus est; sed, anno 1705, Aragonia, ut reliqua Corona, fidem mutavit et Domūs Habsburgensis heredi archiduci Carolo Austriae (imperator) tempore Belli de Successione Hispanicā favit. Solum aliquae urbes, ut Bilbilis et Turiasso, Philippo IV Aragoniae et V Hispaniae favere perrexerunt. Proelio Almansae confecto, anno 1707, Philippus IV Aragoniae et V Hispaniae omnia Aragoniensia iura abrogavit et nonnulla restrictiva consilia cepit, sed Carolus Austriae ea insequenti anno restauravit. Attamen, anno 1713, Pax Traiecti ad Rhenum decretoriam Philippi IV Aragoniae et V Hispaniae victoriam firmavit, quod in Decreta Novae Plantae (Hispanice Aragoniceque *Decretos de Nueva Planta* et Catalanice *Decrets de Nova Planta*) induxit. Quae decreta Coronae Aragoniae, et ergo Consilii Aragoniae (Hispanice *Consejo de Aragón*, Aragonice *Consello d'Aragón* et Catalanice *Consell d'Aragó*), abrogationem; fororum derogationem in Coronae Aragoniae regnis; vigentium privilegiorum annullationem in municipiis; et territorialis regnorum structurae dissolutionem contulerunt. Aragonia, ex illo tempore, Castellae legibus regitur et mera Regni Hispaniae provincia facta est. Fiscali ambitū, procurator (Hispanice *intendente* et Catalanice Aragoniceque *intendent*) ex anno 1720 regis decisiones in Aragoniā adhiberi observabat.

Aragonia gravem crisin oeconomicam passa est. Dum agrorum possessio penes multorum praediorum dominos manet, operariorum diurnorum difficultates creverunt et paupertas apud plebem auxit. Egestate pressi, paucorum praediorum possessores suos agros multorum praediorum dominis vendiderunt. Inter annos 1763 et 1766, Aragonia graves fames urbibus passa est, quod indignationem contulit et aliqui tumultūs exarserunt. Census Floridablancae Aragoniam, exeunte saeculo, unam apud regiones cum minore incolarum numero in Hispaniā fuisse monstrat: praesens provincia Oscensis 162 530, provincia Terulensis 191 118 et provincia Caesaraugustana 269 407 incolarum habebat; id est, circa 623 000 incolarum in Aragoniā erant, quod 6% totius numeri incolarum Hispaniae repraesentabat.

Verumtamen, Aragonia prima regio triticum producens in Hispaniā facta est. Canalis Imperialis Aragoniae constructio, qui Hiberi capacitatem duplicabat, ad emendandum commercium destinabatur. Anno 1771, viculo Fuent de Todos (Hispanice Catalaniceque *Fuendetodos*, Aragonice *Fuent de Todos*), prope Caesaraugustam, celeberrimus pictor Hispanicus saeculi XVIII Franciscus a Goya et Lucientes natus est. Ex anno 1771, valde diligens fuit consilio fabricae Basilica Nostrae Dominae Pilae (Hispanice *Catedral basílica de Nuestra Señora del Pilar*, Aragonice *Seu basilica de Nuestra Sinyora d'o Pilar* et Catalanice *Sant Temple Metropolità de Nostra Senyora del Pilar*) deditus, cuius et Sacelli Virginis et chori cameram ornavit. Postea, in operibus tectoriis Carthusia Aulae Dei (Hispanice *Cartuja de Aula Dei*, Aragonice *Cartuixa d'Aula Dei* et Catalanice *Cartoixa de l'Aula Dei*), a Caesaraugustae septentrione, laboravit. Cum magnam famam sibi in regione acquisivisset, ab Aragoniā discessit et Matritum anno 1775 ivit.

## Aevum Praesens 
### Crisis Napoleonica et Bellum Independentiae Hispanicum (1808-1814)
[left|thumb|*Qué valor!* (scilicet "O quanta virtus!"), [Chalcographia|chalcographema a Francisco a Goya factum, partes ab Augustinā Aragoniae actas primo obsidione Caesaraugustae (inter annos 1810 et 1814) describens.]]
[upright|thumb|*Impugnatio Caesaraugustae*, [Tabula picta|tabula de primo obsidione Caesaraugustae, ab Ianuario Schudolski anno 1845 picta.]]
[upright|thumb|left|*Episodium ex obsidione Caesaraugustae: oppugnatio Monasterii Sanctae Encratis die 8 Februarii anni [1809*, tabula de secundā obsidione Caesaraugustae, a Ludovico Francisco Lejeune picta.]]
[upright=1.2|thumb|Divisio Hispaniae in praefecturas ab administratione [Iosephus I (rex Hispaniae)|Iosephinā anno 1810 facta (mappa Hispanice).]]
Martio anni 1808, rex Carolus IV Hispaniae se abdicare a suo filio Ferdinando VII coactus est, qui rex factus est. Napoleo Bonapars, nomine arbitrandi inter patrem et filium in congressū Baionae per eiusdem anni Aprilem Maiumque, opportunitatem arripuit ad occupandam Hispaniam. Rebellio Secundo Die Maii Matriti, quae Bellum Independentiae Hispanicum incepit, similes rebelliones Aragoniensibus urbibus provocavit. Cohortium praefectus Iosephus de Palafox, Ferdinandi VII partisanus, haesitantibus Comite a Sastago et ministro Antonio Cornel, rebellioni in Aragoniā praefuit et Francicum exercitum elusit Alfrancae (Hispanice *La Alfranca* et Aragonice *L'Alfranca*), prope Pastoricium (Hispanice, Aragonice et Catalanice *Pastriz*). Rebellio sibi duces e plebe provenientes praebuit, ut Georgium Ibor y Casamayor, "Thium Georgium" (Hispanice *Tío Jorge*) cognominatum.

Diebus 24 et 25 Maii anni 1808, incolae Caesaraugustae rebellaverunt et pro familiā regiā Hispanicā arma ceperunt. Die 6 Iunii, Francicus legionis praefectus Carolus Lefèvbre-Desnouettes praesidii imperium suscepit et sine difficultate Marchionis de Lazán copias Tutelae et Mallene (Hispanice, Aragonice et Catalanice *Mallén*) et mox agricolas contra missos Allabone (Hispanice Aragoniceque *Alagón*, Catalanice *Aragó*) vicit. Qui legionis praefectus Caesaraugustam die 15 Iunii anni 1808 obsedit. Die 11 Iulii, Francici pleramque Caesaraugustam ceperant, sed civilis propugnatio in Regio Monasterio Sanctae Encratis (Hispanice *Real Monasterio de Santa Engracia*, Aragonice *Reyal Monesterio de Santa Engracia* et Catalanice *Monestir de Santa Engràcia*) inter Kalendas Augustas et diem 11 Augusti recruduit. Caesaraugustanae feminae, ut Augustina Aragoniae (Hispanice *Agustina de Aragón*, Aragonice *Agustina d'Aragón* et Catalanice *Agustina d'Aragó''), proelium contra Francicos participaverunt. Mense Augusti, Francici repulsi sunt et e Caesaraugustā die 15 eiusdem mensis se recipere debuerunt.

Exercitus Francicus ad Hiberiae meridiem profectus est, ubi Gallicus generalis Petrus Dupont de l'Étang Baeculae (Hispanice *Bailén*) clade affectus est. Die 23 Novembris anni 1808, Gallicus marescalcus Ioannes Lannes, 30 000 hominum ducens, Hispanos a Francisco Xaverius Castaños ductos, apud proelium Tutelae (Hispanice *Tudela*, Vasconice *Tutera*) vicit. Sic reiecto Hispanico periculo, Francici marescalci Bonus Hadrianus Ioannotus de Moncey et Eduardus Mortier obsidionem Caesaraugustae denuo inceperunt, die 20 Decembris anni 1808. Francici urbem ineunte Ianuario intraverunt, sed aegre progrediebantur, quia omnes obsessorum vires 50 000 hominum attingebant et Francici 22 000 hominum, externis ab hostibus circumdatorum, solum erant, cum tota Aragonia rebellaret. Marescalco Eduardo Mortier commissum est ut rebelles dispergeret, marescalcus autem Ioannes Lannes venit ut obsidionis habenas sumeret. Qui Aragoniensi capitaneo generali Iosepho de Palafox "pacem et deditionem" petivit; sed Iosephus de Palafox "bellum et cultrum" ei respondit. Post acrem pugnam per vias urbis commissam, Franci maiorem urbis partem potiti sunt, cladem gravem 70 000 Caesaraugustanorum facientes. Die 20 Februarii, cum ingens cuniculus a Francis perfectus esset, consilium defensionis Caesaraugustae legationem ad marescalcum Ioannem Lannes misit ut deditionem signerent. Bis obsessa Caesaraugusta penitus deleta est.

Mensibus sequentibus tota Aragonia in potestatem Francorum venit. Osca anno 1809 occupata est, dum provincia a Francicis generalibus administratur. Proelia in meridiem Aragoniae transferuntur. Die 23 Maii anni 1809 exercitus Francicus generalis Ludovici Gabrielis Suchet Hispanos, a generali Ioachimo Blake ductos, apud proelium Alcanitii (Hispanice, Aragoniceque *Guadalaviar Alto*, Catalanice *Guadalaviar Alt*) vice Provinciae Terulensis.

Postremo Aragonia, Bello Independentiae graviter afflicta, a mense Februario anni 1814 libera facta est.

### Restauratio Burbonia (inter annos 1814 et 1931)
#### Politica agitatio
Quamquam Constitutionis Gaditanae executionem pertinaciter recusabat, rex Ferdinandus VII Hispaniae tandem a Liberalibus Hispanis ad eam exsequendam anno 1820 impellitur. Inde initium capitur Triennii Liberalis, trium annorum rectionis liberalis, ab anno 1820 ad 1823. Primae cuius reformationes ad renovandam Hispaniam spectabant. Iisdem temporibus primum delineata est divisio provincialis Hispaniae, in 53 provincias distributae. Aragonia quattuor in provincias dispertita est: Provinciam Caesaraugustanam (Hispanice Aragoniceque *Provincia de Zaragoza*, Catalanice *Província de Saragossa*), Provinciam Oscensem (Hispanice *Provincia de Huesca*, Aragonice *Provincia de Uesca*, Catalanice ''Província d'Osca*), Provinciam Terulensem (Hispanice Aragoniceque *Provincia de Teruel*, Catalanice *Província de Terol*) atque Provinciam Bilbilitanam (Hispanice *Provincia de Calatayud*, Aragonice *Provincia de Calatayú*, Catalanice *Província de Calataiud''). Haec partitio e criteriis spissitudinis incolarum, amplitudinis et cohaerentiae geographicae constituta erat. Nomina urbium capitalium pro veteribus regionum appellationibus ad novas provincias designandas praelata sunt. Anno deinde 1822 intendentes provinciales instaurati sunt, ut Ministerii Aerarii partes et auctoritatem repraesentarent. At cum Triennium Liberale anno 1823 finem cepisset et Absolutismus restitutus esset, eadem illa partitio provincialis abrogata est: Aragonia pristinas suas fines recuperavit.

## Notae
Categoria:Aragonia
Categoria:Historia
Categoria:Historia Hispaniae