Dativus

thumb|280px|Verbum dandi poscit (1) datorem, (2) rem datam, (3) acceptorem, cui quid datur. Hac imagine res datae illustrantur. De datoribus et acceptoribus sua cuique coniectura uti licet.
**Dativus** est casus grammaticus qui proprie alicuius rei acceptorem, sive hominem (raro rem) cui quid datur, indicat. Ideo ab antiquissimis grammaticis **casus dandi** appellabatur. Verbum *dativi* mutuaticia Graeci nominis  (sc. ) interpretatione natum est. 

## De dativi Latini formis 
Mirabile est dictu dativi formas perraro suis propriis insignibus ab aliis casibus distingui. Solum nomina consonanticae stirpis tertiae declinationis suam habent formam propriam, et quidem in singulari tantum numero, sicut
* *dux* (stirps *duc-*) : *duc**ī***,

namque in plurali ab ablativi forma non distinguitur, nec vero de forma q.e.*ducibus* scire poteris, utrum dativus an ablativus pluralis sit, antequam circumiacentia verba aut totam sententiam videris. Cum primum sententiam *Ut et praestantissimis **ducibus** a nobis detur auctoritas* viderimus, de dativo casu agi sciemus. 

In quarta declinatione dativus singularis ab aliis casibus insigni proprio distinguitur quidem: 
* *fructus* : *fructu**ī***, 

sed non omnino constare videtur. Itaque Cicero — ut unius tantum auctoris usum exponamus — quamquam omnino *sumptui* scribit (sicut in *Att.* 5.14.2 *adventus noster nemini ne minimo quidem fuit **sumptui***), dictione populari usus Tironi, liberto suo, ***sumptu** ne parcas ulla in re* dicit. Videntur enim formae distinctione carentes esse sermone vulgari natae. 

Alioqui dativus Latinus insigni suo proprio caret, nam 
* de *filiae* aliisque nominibus primae declinationis nescies, utrum de genetivo singulari an de dativo singulari an de nominativo plurali agatur, antequam verborum videris continuationem, sicut *Pater salutem **filiae** misit*; 
* de *filio* aliisque nominibus secundae declinationis nescies, utrum dativus an ablativus singularis sit, antequam hanc, puta, sententiam *A patre liber **filio** datus est* videris;
* de *studiis* aliisque nominibus comparabilibus primae secundaeve declinationis nescies, utrum de dativo an ablativo plurali agatur, antequam orationem videris, sicut *Artium **studiis** se dedit*; 
* de *fortī* aliisque adiectivis comparabilibus tertiae declinationis nescies, utrum dativus an ablativus singularis sit, antequam hoc, puta, dictum *Manui **forti** eius confidimus* videris;
* de *legibus, fructibus* aliisque nominibus tertiae quartaeve declinationis nescies, utrum de dativo an ablativo plurali agatur, antequam totas videris enuntiationes, sicut *Homines **legibus** parent* et *Vectigal impositum est **fructibus** nostris*; 
* de *reī* aliisque nominibus quintae declinationis nescies, utrum de genetivo an dativo singulari agatur, antequam orationem, sicut *Cicero se dicebat consulere **rei** publicae*, videris. 

## De dativo proprio 
Officium dativi proprii fundatum est verbi dandi structura conceptuali. Dandi enim notio ternos poscit tamquam satellites semanticos, qui sunt: 
* ᴅᴀᴛᴏʀ, qui in activae sententiae syntaxi **subiecti** officio fungitur. 
* ʀᴇs ᴅᴀᴛᴀ, quae in activae sententiae syntaxi **obiecti** officio fungitur. 
* ᴀᴄᴄᴇᴘᴛᴏʀ, qui in syntaxi **obiecti obliqui** (sive **obiecti dativi**) officio fungitur. 

Verbum dandi (ᴅᴀʀᴇ) est quidam sententiae sive propositionis nucleus, cuius satellites saepe **argumenta verbi** appellantur. Structura conceptualis verbi ᴅᴀʀᴇ ea est quae, ut continentia propositionalis compleatur, tres locos sive argumenti sedes aperiat. Qui loci verbi ᴅᴀʀᴇ hisce argumentis necessariis ᴅᴀᴛᴏʀ, ʀᴇs ᴅᴀᴛᴀ, ᴀᴄᴄᴇᴘᴛᴏʀ complentur, quae "complementa" appellantur in campo syntactico. Praeterea, casus dativus potest in adverbiales quoque usus venire, qui additicias rerum condiciones adferant. Dativus adverbialis est optiva orationis pars, quippe quae extra nuclei sive verbi praedicati structuram conceptualem versetur. 

## Dativus verbo adiectus 
Casus dativus duabus condicionibus verbo adici potest:
# si complementi officio fungitur sive necessarium propositionis membrum est, de obiecto dativo (vel obiecto obliquo) agitur;
# sin autem optivum sententiae membrum est, de dativo adverbiali agitur. 

### Obiectum dativum 
**1.** Dativus proprius fundatus est cotidiano institutioni sociali, scilicet dandi evento, verbo ᴅᴀʀᴇ eiusdemque membris necessariis descripto. Ex quo intellegitur dativi sive casus dandi ratio semantica. Natura fere consequitur, ut verba deducta a ᴅᴀʀᴇ praepositis *ad, de, re(d), tra(ns)*, etc. eandem conservent argumentorum complementorumve structuram: 
* *Addis **mihi** alacritatem scribendi* (Cic. *Att*. 16.3).
* *Se suaque omnia **Caesari** dediderunt* (Caes., *Gall.* 3.16). 
* *Orabo ut **mihi** pallam reddat, quam dudum dedi* (Plaut. *Men. 672).
* *Equos . . . **domitoribus** tradere* (Cic. off. 1.90).

**2.** Sed non solum homines sed etiam res — per analogiam syntacticam — officio ᴀᴄᴄᴇᴘᴛᴏʀ sive obiecti dativi fungi possunt:
* *Redditus Cyri **solio** Phraates* (Hor. *carm. 2.2.17).
* *Quarum nomina multi poëtae **memoriae** tradiderunt* (Cic. *inv.* 2.1.3). 

**3.** Etiam antonyma dandi, praesertim cum de hominibus agitur, obiectum obliquum poscunt, qui usus in ipsa inversi ᴀᴄᴄᴇᴘᴛᴏʀis contrarietate semantica positus est. Etiam hic de analogia syntactica agi videtur: 
* *Lubet scire quantum auri erus **sibi** dempsit* (Plaut. *Bac.* 663-664).
* *Decimam partem ei dedit, **sibi** novem abstulit* (Plaut. *Bac.* 666). 
* *Classe **Caesari** erepta* (Caes. *civ.* 3.111.4). 

**4.** Nonnulla porro verba sunt, quae obiectum dativum regunt pro obiecto accusativo. Cur huius modi habeant obiecti rectionem, hic fortasse minimi est momenti explanare, sed certe de adverbialibus significationibus (de quibus infra) semanticae verbi compagi adiunctis agitur. Itaque verbum nocendi dativum regit obiectum, quod fere **dativum incommodi** significat, sicut
* *Id **eis** vitium nocet* (Plaut. *Most.* 826).

**5.** Ex contrario, cedendi, credendi, favendi, parcendi, studendi verborum obiectum aliquatenus **dativum commodi** redolere videtur:
* *Viriatus Lusitanus, **cui** quidem etiam exercitus nostri imperatoresque cesserunt* (Cic. *off.* 2.40).
* ***Iniurato**, scio, plus credet **mihi** quam **iurato tibi*** (Plaut. *Am.* 437).
* *Qui diligebant hunc, **illi** favebant* (Cic. *Rosc.com.* 29).
* ***Tibi** parce* (Ter. Heaut. 164). 
* *Nihil **tibi** meae litterae proderunt* (Cic. *fam* 2.17.7).
* ***Illi rei** studet* (Plaut. *As.* 182).
* *Caesar . . . Haeduorum **civitati** praecipue indulserat* (Caes. *Gall.* 7.40).

**6.** Placendi autem verbum (eiusdemque antonymum) obiectum obliquum poscit simile **dativo iudicantis**:
* *Non placet **M. Antonio** consulatus meus; at placuit **P. Servilio*** (Cic. *Phil* 2.12).
* *Non sane **mihi** displicet adhibere . . . etiam istam locorum simulacrorumque rationem* (Cic. *de or.* 1.157).

**7.** Constat oboediendi verba obiectum dativum pro accusativo regere: 
* *Ut obtemperent oboediantque **magistratibus**, praescribimus* (Cic. leg. 3.2.5).
* *Oboedire et parere **voluntati** architecti aer, ignis, aqua, terra potuerunt* (Cic. nat. 1.19).
* *Obsequar igitur **voluntati tuae*** (Cic. fin. 2.17).
* ***Voluptati** autem aurium morigerari debet oratio* (Cic. or. 48.159). 

**8.** Sunt etiam verba rectionalia quae tria argumenta poscunt, sicut verbum imperandi et verbum suadendi, quae in campo syntactico dativum personae regunt praeter subiectum et obiectum:
* *Sto exspectans, si quid **mi** imperent* (Ter. *Eun.* 594).
* ***M. Anneio legato** imperavi, ut eas quinque cohortes ad reliquum exercitum duceret* (Cic. *fam.* 15.4).
* *Multa **multis** saepe suasit perperam* (Plaut. *Capt.* 328).
* *Nisi **mihi** ab adulescentia suasissem, nihil esse in vita magnopere expetendum nisi laudem* (Cic. *Arch.* 6.14).

**9.** Dativus personae etiam impersonalibus verbis, sicut *libet, licet*, adicitur:
* *Ex quibus neminem **mihi** libet nominare* (Cic. *Cael.* 43).
* *Per me **tibi** licet* (Cic. *Cael.* 37).

**10.** Verba praepositionibus composita saepe obiectum dativum regunt, sicut:
* AD: *Ego tamen **tuis rebus** sic adero* (Cic. *fam* 6.14).
* ANTE: *Ego vos hortari tantum possum ut amicitiam **omnibus rebus humanis** anteponatis* (Cic. *am.* 17).
* CON: *Properans noctem **diei** coniunxerat* (Caes. *civ.* 3.13).
* IN: *Terror incidit eius **exercitui*** (Caes. *civ.* 3.13).
* INTER: ***Illi crudelitati** non solum praeesse verum etiam interesse* (Cic. *Att.* 9.6.7).
* OB: *Ego occurram **exspectationi vestrae*** (Cic. *Clu.* 23.63).
* POST: *Omnes posthabui **mihi** res* (Ter. *Phorm.* 908).
* PRAE: *Ego de provincia decedens quaestorem Coelium praeposui **provinciae*** (Cic. *fam* 2.15).
* SUB: *Succurrit inimicus **illi** Vorenus et **laboranti** subvenit* (Caes. *Gall.* 5.44).
* SUPER: *Quantum . . . **satietati** superfuit* (Cic. *Verr.* 1.4.13).

### Dativus adverbialis 
Dativus, si optivum sententiae membrum est, adverbialiter verbo adiectus additicias rerum condiciones non ex ipso verbi sensu pendentes indicat. Dativi usus adverbialis tribus fere significationibus consistere videtur, quae sunt
# utilitas: Dativo indicatur, cui quid sit bono (**dativus commodi**) aut malo (**dativus incommodi**).
# effectus agentis: **Dativus agentis** personam actoriam indicat.
# finalitas: Saepissime de abstracto agitur nomine quod finem eventumve actionis indicat (**dativus finalis**).

#### Dativus utilitatis 
Casus dativus ad utilitatem relatus in quattuor fere classes dividi potest, quae sunt
# **Dativus commodi / incommodi**, qui personam indicat, cui interest rerum condicionem aliquo modo se habere, aut rem significat, cui quid videtur ese emolumento aut detrimento:
#* *Quemadmodum omnium rerum, sic litterarum quoque intemperantia laboramus: non **vitae** sed **scholae** discimus* (Sen. *ep.* 106.12).
#* ***Alteri** vivas oportet, si vis **tibi** vivere* (Sen. *ep.* 48.2).
#* *Nescio cur hoc **mihi** detrimento esse debeat* (Cic. *Caec.* 15).
#* *Quae **civitati** facta est iniuria?* (Cic. *Flacc.* 57)
# **Dativus iudicantis** sive **dativus relationis** indicat hominem, cuius quid ratione prospectuque nuntiatur. Sensu tam propinquus est dativo commodi, a quo vix semper distingui possit:
#* *Ventus ab septentrionibus oriens adversum tenet Athenis **proficiscentibus*** (Nep. 1.5), in quo etiam dativum incommodi intellegere possis.
#* *Caesar Gomphos pervenit, quod est oppidum primum Thessaliae **venientibus** ab Epiro* (Caes. *civ.* 3.80). 
#* *Quanto sit **omnibus** odio crudelitas* (Cic. *fam* 15.19).
# **Dativus ethicus** personali consistit pronomine, quo animi erga actionem eventumve adfectio indicatur.
#* *Quid **tibi** vis?* (Cic. *de or.* 2.269).
#* *Ecce **tibi** Ausoniae tellus* (Verg. *Aen.* 3.477).
#* *Nunc amicine anne inimici sis imago, Alcesime, **mihi** sciam* (Plaut. *cas.* 516-517).
# **Dativus possessivus** possessorem significat sive personam aut rem, ad quam actio verbi pertinet. Vix semper a dativo commodi distingui potest. 
#* *Transfigitur scutum **Pulloni*** (Caes. *Gall.* 5.44).
#* *Sese omnes flentes **Caesari** ad pedes proiecerunt* (Caes. *Gall.* 1.31).
#* *Quae res **Romanis** auxit animos* (Liv. 44.35).
# Dativus possessivus saepe verbo substantivo ᴇssᴇ adicitur:
#* *Nec cogitandi nec quiescendi in urbe locus est **pauperi*** (Mart. *ep.* 12.57.3-4)
#* *Est **mihi** nonum superantis annum plenus Albani cadus* (Hor. *carm.* 4.11.1-2).

#### Dativus agentis 
Dativus agentis alias dativus auctoris dictus rerum actorem indicat adiectus gerundivo aut coniugationi periphrasticae passivae:
* *Caesar vehementer commotus maturandum **sibi** existimavit* (Caes. *Gall.* 1.37).
* *At **tibi ipsi** dicendum erit aliquid, quod non sentias, aut faciendum, quod non probes* (Cic. *fam* 4.9).
* ***Caesari** omnia uno tempore erant agenda* (Caes. *Gall.* 2.20).
* *Ne **rusticis** quidem contemnendus sit hic reditus* (Col. *rust.* 8.10.6).

#### Dativus finalis 
Dativus finalis saepissime abstracto consistit nomine quod finem, metam eventumve actionis significat:
* *Mirificae tranquillitates . . . **maiori impedimento** fuerunt* (Cic. *Att* 10.18.1)
* *Ita enim magnae vires **decori gloriae**que sunt, si illis salutaris potentia est* (Sen. *clem.* 3.3).
* *Et poterat sufficere **solacio*** [sc. *Quintilianus meus*] (Quint. *inst.* 6 praef. 9).

Saepius quidem verbum praedicatum simul etiam dativum (in)commodi regit:
* ***Quanto** sit omnibus **odio** crudelitas* (Cic. *fam* 15.19).
* *Multa antecapere quae bello **usui** forent* (Sall. *Cat.* 32).
* *Itaque illud Cassianum "cui **bono** fuerit" in his personis valeat* (Cic. *Mil.* 32).

## Dativus ex adiectivo pendens 
Dativus saepe pendet ex adiectivis mitiores aut immitiores actiones animive adfectiones describentibus, commoda aut incommoda significantibus, iucundam aut iniucundam proprietatem indicantibus, denique propinquitatis, similitudinis, affinitatis vim habentibus: 
* *Ista veritas, etiam si iucunda non est, **mihi** tamen grata est* (Cic. *Att* 3.24.2).

## Notae 
## Bibliographia 
* Harrison, Stephen J. (2010) *Sermones deorum*: divine discourse in Virgil's *Aeneid*. In *Colloquial and Literary Latin* (ed. Eleanor Dickey & Anna Chahoud), 266–78. Cantabrigiae: Cambridge University Press.
* Leumann, Manu (1977) *Lateinische Laut- und Formenlehre*. Monaci: Beck. 
* Rubenbauer/Hofmann, *Lateinische Grammatik*, Monaci, anno 1995

Categoria:Casus grammatici
Categoria:Grammatica Latina