Citrus medica

***Citrus medica*** (binomen a Carolo Linnaeo anno 1753 statutum), Latinitate antiqua **malus Mēdica** (sed et aliis nominibus), est species plantarum florentium familiae Rutacearum, fructu suaveolente et corio crasso.

## Nomina 
Apud antiquos, quibus haec arbor e Media et Persia oriunda cognita est, appellabatur propter hanc rem "malus Medica"' vel "Persica" aut "Assyria". Fructús eius "mala Medica, Persica, Assyria" sive "mala citrea" vel etiam uno verbo "citromala" appellabantur.

## Historia 
*C. medica* una est e tribus speciebus generis *Citri* (quorum aliae sunt *Citrus maxima*, *Citrus reticulata*), ex quibus omnes citri varietates per naturalem speciationem hybridam aut artificiosam hybridizationem evolutae sunt.

Primus Europaeorum Theophrastus in *Historia plantarum* anno circiter 310 a.C.n. hanc speciem descripsit tanquam arbor et fructus in Media et Perside repertos:
:Media et Persis praeter alia multa malum medicum seu persicum vocatum ferunt. Haec arbor folium habet simile et figura et magnitudine folio andrachlae, aculeos fere quales pyrus aut oxyacanthus sed laeves ac valde acutos validosque: malum non quidem comeditur, sed suaveolens est ut et folia: quem si inter vestes deponas defendit eas a vermibus. Utilis etiam est si quis venenum biberit atque ad halitum emendandum. Si enim partem internam pomi in iure aut alio quodam humore coctam in os expresseris deglutierisque halitum suavem reddit. Seruntur autem vere semina pomo exempta in hortorum areis diligenter cultis, dein quarto aut quinto quoque die rigantur: simulac plantae adoleverint vere altero transferuntur in terram mitem subhumidam non nimis tenuem: eiusmodi enim volunt. Fert autem poma omni tempore anni: alia enim decerpuntur, alia florent, alia maturescunt. Florum vero ei, qui ... in media sui parte veluti colum gerunt eminentem fertiles sunt, qui eo carent steriles.
Athenaeus hanc descriptionem repetivit scriptaque recentiora de usu fructuum addidit. A Vergilio scriptorum Latinorum primo laudata est, rebus a Theophrasto scriptis in hexametra Latina conversis:
:Media fert tristes succos tardumque saporem
:Felicis mali, quo non praesentius ullum,
:Pocula si quando saevae infecere novercae
:Miscueruntque herbas et non innoxia verba,
:Auxilium venit ac membris agit atra venena.
:Ipsa ingens arbos faciemque simillima lauro
:Et, si non alium late iactaret odorem,
:Laurus erat: folia haud ullis labentia ventis;
:Flos ad prima tenax; animas et olentia Medi
:Ora fovent illo et sensibus medicantur anhelis.

Citrus medica quandam varietatem fructuum praebet. Quorum rarior et visu digna est *Citrus medica var. sarcodactylis*. Nam cum apud citrum medicam pulpa omnium partium fructùs inter se contingentium uno putamine tecta sit, in sarcodactyli hae particulae tantum prope pediculum inter se coniunctae sunt, maior autem pars uniuscuiusque singula suo ipsius putamine obtecta est. Quo fit, ut hic fructus, habens similitudinem manifestam manùs digitis porrectis benedicentis vel docentis, saepe non *sarcodactylis*, sed *sacrodactylis*, immo etiam
manus *Buddhae* (e. g. theodisce *Buddha-Hand*, italiane *mano di Budda*, anglice ''Buddha's hand*) nominetur.

## Usus 
Antiqui acidum propter olorem in armariis inter vestimenta ponebant ad tineas arcendas.

## Notae 
## Bibliographia 
; Fontes antiquiores
* c. 310 a.C.n. : 
* 29 a.C.n. : 
* c. 220 : 
* 1330 : 
* ante 1374 : 
* 1540 : Nicolaus Monardes, "De aurantiis", aliter "De citriis, aurantiis, ac limoniis". Textus 1540 sine titulo: vide imagines 40-48  Editio 1551 apud MDZ Editio 1605 apud GDZ
* 1597 : 
* 1578 : 
* 1601 : Carolus Clusius, *Rariorum plantarum historia* (Antverpiae, 1601) p. 6
* 1742 :  vol. 2 tab. 25 et pp. 99-100 ("Malum citrium"); cf.  p. 297

; Recentiora
* A. C. Andrews, "Acclimatization of citrus fruits in the Mediterranean region" in *Agricultural history* vol. 35 (1961) pp. 35-46  JSTOR
* H. C. Barrett, A. M. Rhodes, "A Numerical Taxonomic Study of Affinity Relationships in Cultivated Citrus and Its Close Relatives" in *Systematic Botany* vol. 1 (1976) pp. 105-136  JSTOR
* Randall J. Bayer, David J. Mabberley, Cynthia Morton, Cathy H. Miller, Ish K. Sharma, Bernard E. Pfeil, Sarah Rich, Roberta Hitchcock, Steve Sykes, "A molecular phylogeny of the orange subfamily (Rutaceae: Aurantioideae) using nine cpDNA sequences" in *American Journal of Botany* vol. 96 (2009) pp. 668-685 
* 
* Giovanni Dugo, Angelo Di Giacomo, edd., *Citrus: the genus Citrus*. Londinii: Taylor & Francis, 2002 
* Robert Willard Hodgson, "Horticultural Varieties of Citrus: Common Acid Members—Citron, Lemon, and Lime" in Walter Reuther, Herbert John Webber, Leon Dexter Batchelor, edd., *The Citrus Industry, vol. 1: History, World Distribution, Botany, and Varieties* (2a ed. Riverside: University of California, Division of Agricultural Sciences, 1967 ~) cap. 4
* I. A. Khan, ed., *Citrus genetics, breeding, and biotechnology* (Wallingford: CAB International, 2007) pp. 21-24, 160 
* 
* Dafna Langgut, Yuval Gadot, Naomi Porat, Oded Lipschits, "Fossil pollen reveals the secrets of the Royal Persian Garden at Ramat Rahel, Jerusalem" in *Palynology* vol. 37 (2013) pp. 115-129
* David J. Mabberley, *Citrus (Rutaceae): a review of recent advances in etymology, systematics and medical applications* in *Blumea* vol. 49 (2004) pp. 486-498
* Rainer W. Scora, "On the History and Origin of Citrus" in *Bulletin of the Torrey Botanical Club* vol. 102 (1975) pp. 369-375  JSTOR
* 

## Nexus externi 
* "Citron: Citrus medica" apud *Citrus Pages'' 

Categoria:Citrus
Categoria:Aromata
Categoria:Taxa Linnaei
Categoria:Taxa 1753
Categoria:Fruges Asiae australis
Categoria:Species plantarum