Lingua insulata

[thumb|434x434px|[Tabula geographica orbis terrarum cum locis exemplorum paucorum satis notorum linguarum insulatarum  ]]

 seu  est lingua quae nullam coniunctionem geneticam cum omnibus aliis linguis mundi  demonstrat. Vasconica in Europa, Sumericaque, Elamitica, et Ainuana  

De qua causa linguas insulatas esse possit explicare quod quaedam linguae ultimam progeniem familiae linguarum maiorum demonstrarent. Quae linguae linguas cognatas in aetatibus prioribus habuissent qui postea sine documentis non etiam videre, relinquentes eas linguas orbas. Exempli gratia est lingua Ketica in Siberia centrali locuta, quae in latiore familia linguarum Ieniseensnes continetur; si tamen nuper detecta esset sine cognatis nunc exstinctis, ut Iugha et Cotta, ut isolata classificata esset. Alius modus explicationis linguarum insulatarum est quod singulatim separatimque ortae sunt et sic non e communi origine linguistica cum ulla alia lingua praeter se ipsas communicant. Haec explicatio maxime ad linguas signorum pertinet quae separatim ab aliis linguis locutis vel signorum evolutae sunt. 

Nonnullae linguae, quae olim ut insulatae cognoscerentur, in familiis parvis reclassificari possunt, si quaedam dialectus suarum tantae distinctae ex usualibus formis linguisticis (phonologia, morphologia, syntagma et lexicon) viderentur et satis ex omnibus linguis differre iudicentur ut linguae diversae recognosci possint. Exempla sunt Iaponica et Georgiana: Iaponica nunc pars familiae linguarum Iaponicarum est cum linguis Ryukyuanis, et Georgiana est lingua principalis in familia linguarum Kartveliana. Differentia est inter linguas isolatas et linguas non classificatas, sed difficile distinguere potest cum ad linguas extinctas classificandas venit.  Si tales conatus tandem fructuosi evadunt, lingua antea isolata habita fortasse non amplius talis habebitur, ut accidit cum lingua Ianiuva Australiae septentrionalis, quae in familiam Pama-Nyungan collocata est. Cum linguistae non semper consentiant utrum relatio genetica demonstrata sit utrum lingua isolata sit, saepe disputatur utrum lingua insulatae sit.

## Relationes geneticae 
Coniunctio genetica significat cum duae linguae diversae e communi lingua (aut protolingua) ancestrali descenduntur. Hoc est quod familiam linguarum constituit, quae est collectio linguarum pro quibus satis testimonia exstant ad demonstrandum eas ex una lingua ancestrali descendere et ideo genetice cognatas esse. Exemplorum gratia, lingua Anglica aliis linguis Indoeuropaeis et lingua Sinica Mandarinica aliis linguis Sinotibetanis cognata est. Hoc criterio, quaeque lingua isolata familiam suam propriam constituit. Lingua quae isolata putatur aliis linguis affinis esse potest, postquam satis materiae repertae sunt, sed hoc improbabile est de linguis extinctis quarum scripta non servata sunt. 

Multae linguae extinctae pessime testantur, quod ad hoc ducere potest ut linguae inclassificatae potius quam linguae isolatae habeantur. Hoc fit cum linguistae non satis notitiarum de lingua habent ut eam vel linguam isolatam vel partem alterius familiae linguarum classificent. 

## Linguae insulatae contra linguas non iam classificatas 
Linguae inclassificatae (aut non iam classificatae in taxomomia linguistica) a linguis insulatis differunt eo quod nullas relationes geneticas demonstrabiles cum aliis linguis habent propter inopiam notitiarum sufficientium. Ut lingua isolata habeatur, notitias sufficientes habere debet ad comparationes cum aliis linguis per methodos linguisticae historico-comparativae faciendas, ut demonstretur nullas relationes geneticas habere.

Multae linguae extinctae et viventes hodie pessime testantur, et quod cum aliis linguis coniungi non possunt fortasse ex parva cognitione linguistarum de eis reflectatur. Hattica, Gutiana, et Kassitica omnes linguae inclassificatae habentur, sed earum status a minoritate linguistarum disputatur. Multae linguae extinctae Americarum, ut Cayuse et Maiena, similiter fortasse isolatae fuerunt. Plures linguae inclassificatae etiam isolatae linguae esse possunt, sed linguistae hoc sine sufficienti probatione certi esse non possunt. 

## Linguae insulatae ut linguae signorum 
Plures linguae gesticulatoriae separatim ortae sunt, sine ulla lingua ancestrali, et ideo linguae isolatae sunt. Hae includunt Linguam Gesticulatoriam Nicaraguensem, exemplum bene documentatum eorum quae in scholis surdorum in multis terris acciderunt.  In Tanzania, exempli gratia, septem scholae surdorum sunt, quarum unaquaeque propria lingua signorum habet, nulla conexione cum alia lingua.  Linguae signorum etiam extra scholas evolutae sunt, in communitatibus cum alta incidentia surditatis, ut Kata Kolok in Bali, et sex linguae signorum tribuum montanarum in Thailandia, inter quas Lingua Signorum Ban Khor .  

Haec et plura omnia isolata vel parvae familiae locales esse putantur, quia multae communitates surdorum ex hominibus constant quorum parentes audientes lingua signorum non utuntur, et manifeste, ut ipsa lingua demonstrat, linguam signorum ab aliis communitatibus surdorum per historiam harum linguarum scriptam non mutuati sunt. 

## Reclassificatio 
Nonnullae linguae, olim isolatae, fortasse in familias parvas reclassificantur, quia earum necessitudo genetica cum aliis linguis iam constituta est. Hoc accidit cum linguis Iaponica et Ryukyuan, linguis Coreana et Coreanica, linguis Atakapa et Akokisa, linguis Tol et Jicaque linguarum El Palmar, et familia linguarum Xincan Guatemala, in quam linguistae linguas Chiquimulilla, Guazacapán, Jumaytepeque, et Yupiltepeque congesserunt. 

## Index linguarum insulatarum per regionem urbis terrarum 
Infra invenitur index linguarum isolatarum notarum, secundum continentes ordinatarum, una cum annotationibus de possibilibus relationibus ad alias linguas vel familias linguarum.

Columna status gradum periculi linguae indicat, secundum definitiones Index *Linguarum Orbis Terrarum in Periculis* UNESCO.  Linguae "vivae" sunt linguae quae plene in usu sunt a loquentibus cuiusque generationis, cum acquisitione nativa constanti a pueris. Linguae "vulnerabiles" basin similem latam loquentium nativorum habent, sed usum restrictum et periculum diuturnum mutationis linguae . Linguae "periclitantes" vel irregulariter acquiruntur vel tantum a generationibus senioribus locutae sunt. Linguae "moribundae" paucos tantum loquentes nativos habent, nulla nova acquisitione, usu valde restricto, et multilinguismo prope universali. Linguae "extinctae" nullos loquentes nativos habent, sed satis documentatae sunt ut inter isolatas classificentur.

### Africa 
Paucis exceptis, omnes linguae Africanae in quattuor phyla maiores congregatae sunt: Afro-Asiaticam, Nigro-Congoensem, Nilosaharanam et Khoisanam .  Attamen, unitas genetica quarundam familiarum linguarum, ut Nilosaharanae,   dubia est, et ita fortasse multo plures familiae linguarum et isolatae sunt quam nunc acceptae sunt. Data pro pluribus linguis Africanis, ut Kwisi, non sufficiunt ad classificationem. Praeterea, Jalaa, Shabo, Laal, Kujargé, et paucae aliae linguae intra regiones Nilo-Saharanae et Afroasiaticae linguae isolatae esse possunt post ulteriorem investigationem. Defaka et Ega linguae valde discrepantes sunt intra regiones Nigero-Congoenses linguae sitae, et fortasse etiam isolatae linguae esse possunt. 

* Hadza, quae in gregem linguarum Khoisanarum includi potest
* Sandawe, quae in gregem linguarum Khoisanarum includi potest

### Americae 
* Araucanica, quae in gregem linguarum Amerindarum includi potest et in certis regionibus Tsiliae et Argentinae adhuc dicitur.
* Aymara, quae in gregem linguarum Amerindarum apud Americam Meridionalem includi potest, aut fortasse cum Quechua cognata est.
* Haida, a nonnullis ad familiam Na-Dene tributa
* Kanoê 
* Quechuae, quae in gregem linguarum Amerindarum includi possunt, fortasse cum Aymara cognatae sunt
* Tarascana, quae in gregem linguarum Amerindarum includi potest
* Yanomami, quae in gregem linguarum Amerindarum includi potest
* Zuñi, quae in gregem linguarum Amerindarum includi potest

### Asia 
* Ainuana, a nonnullis ad familiam Altaicam tributa
* Burushaski
* Cotta
* Coreana, quam nonnulli in familiam Altaicam includunt
* Elamitica apud Elam in montibus Asiae occidentalis antiquae in quibus nunc Irania hodierna est, antiquae occidentalis Elam et pars Mesopotamiae orientalis etiamsi tamen a nonnullis ad familiam Dravidicam tributa est.
* Gutiana apud Mesopotamiam in Asia occidentali antiqua de fontibus Accadicis Sumericisque scriptis dum regnum Gutianorum regum super Sumer et partes alias Mesopotamiae cognoscitur.
* Hattica, apud Mesopotamiam et Syriam et Anatoliam in Asia occidentali antiqua
* Iaponica, quam nonnulli in familiam Altaicam includunt
* Iucagiricae, quae in gregem linguarum Palaeosibericarum includi possint
* Iugha
* Kassitica, apud Mesopotamiam in Asia occidentali antiqua et de fontibus Babylonicis scriptis dum regnum Kassiticorum regum super Babyloniam cognoscitur.
* Kusunda, Nepaliae
* Nihali, Indiae mediae
* Nivchica, quae in gregem linguarum Palaeosibericarum includi possit
* Sumerica, apud Sumer in Mesopotamia et intra varias partes alias Asiae occidentalis antiquae dicta erat. Saepe lingua Sumerica cognoscitur esse antiquissimam inscriptam linguam omnium linguarum cognoscitarum praeservatarumque in systematibus scripturae quae populi hodierni adhuc legere possunt. Sumerica cognoscita de fontibus multis Accadicis in quibus saepe lingua Sumerica etiam conscripta erat.

### Europa 
* Etrusca apud antiquam Italiam in regione Tusciae longe ante aetatem imperii Romani dicta erant et tamen cui a nonnullis adduntur lingua Lemnica, lingua Raetica.
* Vasconica etiam hodie dicitur apud montes altos inter Hispaniam et Francogalliam. Saepissme existimatur Vasconiam monstrare solum hodiernum exemplum ultimamque relictam linquam linguaram antiquiorum quas populi varii Europae ante ingressus Protoindoeuropaeorum in Europam dixissent.  Etiamsi tamen in occassu a nonnullis ad phylum Caucasicum occidentalem tributa est.

### Oceania 
* Tivi, quae dicitur a populo Indiginarum Australianorum qui in insulis, quae etiam nominantur Tivi,  Australiensis septentrionalis habitant.

### Australia 
*Ars grammatica
*Coniunctio genetica (linguistica)
*Dialectologia
*Etymologia
*Exstinctio linguarum
*Familia linguarum
*Forma stemmatica
*Grammaticalizatio
*Lingua creola
*Linguae gesticulatoriae
*Linguae mundi
*Lingua naturalis
*Linguistica
*Linguistica comparativa
*Linguistica diachrona
*Linguistica historica
*Linguistica evolutionaria
*Mutatio phonologica
*Origo linguae
*Ratio comparativa
*Protolingua
*Refectio verborum
*Sprachbund
*Stemma genealogicum
*Taxinomia linguistica
*Theoria undarum
*Typologia linguistica

## Notae
## Bibliographia 
* Campbell, Lyle, (ed.), 2017. *Linguae Insulatae* (Anglice: *Language Isolates*). Routledge. LCCN 2017016066 ISBN 9781138821057
* Campbell, Lyle. (1997). *Linguae Indorum Americanorum:  Linguistica Historica Poplulorum Indigenorum Americae* (Anglice: *American Indian languages: The Historical Linguistics of Native America).* Novi Eboraci: Apud Universitatem Oxoniensis. ISBN 0-19-509427-1
* Goddard, Ives (ed.). (1996). *Linguae*. E*nchiridion* L*inguarum Indigenarum Americae Septentrionalis* (Anglice: *Languages. Handbook of North American Indians*). (WC Sturtevant, editor generalis) (volumen 17). Vasingtoniae: Institutum Smithsonianum. ISBN 0-16-048774-9 .
* Goddard, Ives. (1999).  *Indigenae Linguae et Familiae Linguarum Americae Septentrionalis* (Anglice: *Native Languages and Language Families of North America*). (editio nova emendata auctaque cum additionibus et correctionibus). [Tabula geographica]. Lincolnia, Nebrasca: Apud Universitatem Nebraskensis (Institutum Smithsonianum). (Versio renovata tabulae geographicae in Goddard 1996). ISBN 0-8032-9271-6 .
* Grimes, Barbara F. (ed.). (2000). **Ethnologue: Languages of the World* * (editio 14). Dallas, TX: SIL Internationalis. ISBN 1-55671-106-9 . (Editio interretialis: Ethnologue: Linguae Mundi ).
* Mithun, Marianne. (1999). *Linguae Americae Septentrionalis Indigenarum*  (Anglice: *Indigenous Languages of North America*). Cantabrigiae: Apud Universitatem Cantabrigiensis.  ISBN 0-521-23228-7 (hbk).  OCLC 48555503
* Salaberri, Iker, Krajewska, Dorota, Santazilia, Ekaitz & Zuloaga, Eneko (eds.). (2025). *Linguae Isolates investigandae. Commentationes Typologicae et Diachronicae*. Amstelodami et Philadelphiae: apud Joannem Benjamins. ISBN 9789027218995 , 9789027246295   
* Sturtevant, Gulielmus C. (Ed.). (1978–praesens). *Enchiridion Indorum Americae Septentrionalis* (Vol. 1–20). Vasingtonia, DC: Institutum Smithsonianum. (Vol. 1–3, 16, 18–20 nondum editi).

## Nexus externi
* Index linguarum insulatarum in Ethnologo
* insulatus (verbum Latinum) in Victionario Anglico
* insulo (verbum Latinum recentius, circa  saeculum 18) in Victionario Anglico
* Lingua insulata (Anglice: *Langauge isolate*) apud Vicipaediam Anglicam.
*Linguae orbis terrarum (Hispanice: *Lenguas del mundo*). apud PROEL (Hispanice: *Promotora Española de Lingüística*).
* Linguae simillimae (Anglice: *Most similar languages*) apud Archivum Interretale
* segregatus (verbum Latinum) in Victionario Anglico
* Tabulae linguisticae. apud Muturzikin.
* Tabulae Swadesianae (Anglice: *Appendix:Swadesh lists*) in Victionario Anglico
* UNESCO Index *Linguarum Orbis Terrarum in Periculis*. (Anglice: ''UNESCO Interactive Atlas of the World's Languages in Danger''. UNESCO. Vicipaedia Anglica et UNESCO. Archivatum de pagina originali in die 14 Februarii anno 2021. Visa 31 Decembris anno 2025.

Categoria:Linguae segregatae
Categoria:Linguistica
Categoria:Linguistica historica
Categoria:Linguae
Categoria:Linguae incognitae
Categoria:Linguae antiquae
Categoria:Linguae agglutinativae
Categoria:Americani indigenae
Categoria:Australiani indigenae
Categoria:Protolinguae
Categoria:Linguae Africae Australis