Ulysses Aldrovandus

, vulgo *Ulisse Aldroandi* vel *Aldrovandi* (natus Bononiae die 11 Septembris 1522; ibidem mortuus die 4 Maii 1605) fuit professor universitatis Bononiensis rerumque naturalium scriptor eruditus.

thumb|Ulysses Aldrovandus: frontispicium primi voluminis *Ornithologiae* (1599)
Filius notarii qui anno 1529 mortuus erit, Ulysses in familia nobili sed pauperi educatus est. Bononiae mathematicam didicit: ibidem, deinde Brixiae, anno 1536 rationarius apud mercatores laboravit. Romae ad munus sibi idoneum quaerendum, sed vano. Inde cum peregrino aliquo per Franciam Hispaniamque ad fanum S. Iacobi Compostellae pede profectus est. Ibi primam communionem perfecit ultraque ad  usque progressus est: unde *tornò poi indietro*, de se ait, *per non poter andar più innanzi* ("revenit quia pergere nequivit").

Domi reditus litteris iuribusque in universitate Bononiensi, mox anno 1548 arti medicae apud Patavinos studuit: ubi anabaptistam Camillum Renatum audivit. Hac ratione haeresi inculpatus Romam iussu papae Pauli III anno insequenti commissus est. Ibi, libertate exeundi post pontificis mortem concessa, artes metropolitanas architecturamque et sculpturam assidue explorabat. Ex his peripetiis evenit opus primum, titulo "*Delle statue antiche, che per tutta Roma in diversi luoghi e case si veggono*"; Romae cognovit historicum  qui, pseudonymo "Lucio Mauro", topographiam Romae exscribebat editoremque Iordanum Ziletti qui anno 1556 Venetiis ambo opera in uno volumine divulgaverit. Orta sunt insuper studia botanica et zoologica: Bononiae enim anno 1549 Ulysses primum Lucam Ghinium cognovit; Romae anno 1550 Hippolytum Salvianum incurrisse censetur, etiam fortasse Petrum Bellonium Gulielmumque Rondeletium qui ibi medicus privatus cardinali Francisco Turnonio degebat.

Ulysses iussu Iulii III novi papae (cui haud incognitus erat) cito absolutus est. Bononiam reversus, studia botanica persecutus est. Philosophiam logicamque ab anno 1554, simplicia medicamenta (una cum Caesare Odoni) ab 1556 docuit; sed ab 1561, primus omnium lector philosophiae naturalis ordinarius, de fossilibus, plantis et animalibus professus est. Hortus simplicium Bononiensis eo suadente anno 1568 institutum est, praepositis Aldrovando et Odoni. Expeditiones praesertim botanicas per Italiam septentrionalem faciebat, inter quas illa ad montem Baldum anno 1554 a Francisco Calceolario Veronensi ducta, comitantibus  Patavino et Andrea Alpago Bellunensi.

Amicus Francisci Medicaei, plantarum in horto botanico Medicaeorum Pratolini elaborato catalogum confecit. Iacobus Ligotius pictor tam pro Aldrovando quam pro eodem Francisco naturalium rerum imagines designavit. Ulysses ab anno fere 1600, aliis negotiis relictis, ad divulgationem operum suorum encyclopaedicorum laboravit. Ita *Ornithologia* tribus voluminibus an anno 1599 usque in 1603, *De animalibus insectis* anno 1602 prodierunt; nihilominus maxima pars operum post mortem divulgata est. Herbarium sub forma horti sicci congessit, voluminibus quattuordecim ordinatum, quod hodie apud hortum botanicum Bononiensem servatur et imaginibus interretialibus perlegi potest.

## Opera 
* 1556 : 
* 1574 : *Antidotarii Bononiensis, sive de usitata ratione componendorum miscendorumque medicamentorum epitome* textus
* 1599-1603 : *Ornithologiae libri XII* (Bononiae 1599-1603, 3 tomi; ultima editio Bononiae 1861) textus vol. 1 vol. 2 vol. 3
* 1602 : *De animalibus insectis libri VII* textus (ultima editio 1638)
* 1606 : *De reliquis animalibus exsanguinibus libri IV, post mortem eius editi; nempe de mollibus, crustaceis, testaceis, et zoophytis* textus (ultima editio 1654)
* 1613 (Ioannes Cornelius Uterverius, Hieronymus Tamburinus, edd.) : *De piscibus libri V, et De cetis lib. unus* textus
* 1621 (Ioannes Cornelius Uterverius, Thomas Dempsterus baro a Muresk, Hieronymus Tamburinus, edd.) : *Quadrupedum omnium bisulcorum historia* textus
* 1637 (Bartholomaeus Ambrosinus, ed.) : *De quadrupedibus digitatis viviparis libri tres, et De quadrupedibus digitatis oviparis libri duo* Textus
* 1640 (Bartholomaeus Ambrosinus, ed.) : *Serpentum et draconum historiae libri duo* textus
* 1642 (Bartholomaeus Ambrosinus, Marcus Antonius Bernia, edd.) : *Monstrorum historia cum paralipomenis historiae omnium animalium* textus
* 1648 (Bartholomaeus Ambrosinus, ed.) : *Musaeum metallicum in libros IV distributum* textus
* 1648 (Ioannes Cornelius Uterverius, Marcus Antonius Bernia, edd.) : *De quadrupedibus solidipedibus volumen integrum* textus
* 1667 (Ovidius Montalbanus, ed.) : *Dendrologiae naturalis scilicet arborum historiae libri duo: sylva glandaria acinosumque pomarium* textus

## Notae 
thumb|*De piscibus*, 1661
## Bibliographia 
; Editiones operum et documentorum
* "Praefatio ad lectorem in librum de statuis" in Eliana Carrara, "La nascita della descrizione antiquaria" in *Annali della Scuola Normale Superiore di Pisa* ser. 4 no. 2 (1998)
* Margaret Daly Davis, ed., *Ulisse Aldrovandi: Tutte le statue antiche, che in Roma in diversi luoghi, e case particolari si veggono, raccolte e descritte per Ulisse Aldroandi, in Lucio Mauro, Le antichità della città di Roma (Venezia, 1562). Vol. 1: Enleitung und Volltext* (*Fontes: Quellen und Dokumente zur Kunst 1350–1750 = Sources and Documents for the History of Art 1350–1760* vol. 29. 2009) Textus
* Giovanni Fantuzzi, ''Memorie della vita di Ulisse Aldrovandi ... Lettere scelte d'alcuni uomini illustri ad Ulisse Aldrovandi*. Bononiae: Lelio dalla Volpe, 1774 Textus apud *Internet Archive*
* 
* Oreste Mattirolo, "Le lettere di Ulisse Aldrovandi a Francesco I e Ferdinando I Granduchi di Toscana e a Francesco Maria II Duca di Urbino tratte dall’Archivio di Stato di Firenze" in *Memorie della Reale Accademia delle Scienze di Torino* ser. 2 vol. 54 (1904) pp. 354-401

; Eruditio recentior
* A. Baldacci et al., *Intorno alla vita e alle opere di Ulisse Aldrovandi. Studi*. Bononiae, 1907 Textus
* 
* Antonino Biancastella, *L'Erbario di Ulisse Aldrovandi. Natura, arte e scienza in un tesoro del Rinascimento*. Mediolani: F. Motta, 2003
* Marie-Elisabeth Boutroue, "Le cabinet d’Ulisse Aldrovandi et la construction du savoir" in *Curiosité et cabinets de curiosités* (Neuilly: Atlande, 2004) pp. 43-63
* Mario Cermenati, "Ulisse Aldrovandi e l’America" in *Annali di Botanica* vol. 4 (1906) pp. 313-366
* "Aldrovandi Ulisse" in Giovanni Fantuzzi, *Notizie degli scrittori bolognesi* vol. 1 (Bononiae, 1781) 
* 
* Giuseppe Olmi, *L’inventario del mondo: catalogazione della natura e luoghi del sapere nella prima età moderna'' (Bononiae: Il Mulino, 1992) pp. 21-117 Textus
* M. Ruggieri, A. Polizzi, "From Aldrovandi's "Homuncio" (1592) to Buffon's girl (1749) and the "Wart Man" of Tilesius (1793): antique illustrations of mosaicism in neurofibromatosis?" in *Journal of Medical Genetics* vol. 40 (2003) pp. 227–232
* Alessandro Tosi, *Ulisse Aldrovandi e la Toscana: carteggio e testimonianze documentarie*. Florentiae, 1989
* Andrea Ubrizsy Savoia, "Le piante americane nell’erbario di Ulisse Aldrovandi" in *Webbia* vol. 48 (1993) pp. 579-598

; Aliae encyclopaediae
* Carlo Castellani, "Ulisse Aldrovandi" in *Dictionary of Scientific Biography* vol. 1 (Novi Eboraci: Scribner, 1970) pp. 108–110
* 

* Constantius Felici

## Nexus externi 
* Index operum Ulyssis Aldrovandi apud bibliothecam universitatis Bononiensis
** Index manuscriptorum
* "Ulisse Aldrovandi" apud *StrangeScience*

Categoria:Nati 1522
Categoria:Mortui 1605
Categoria:Medici Italiae
Categoria:Botanistae Italiae
Categoria:Zoologi Italiae
Categoria:Entomologi
Categoria:Ornithologi
Categoria:Professores Universitatis Bononiensis
Categoria:Alumni Universitatis Patavinae
Categoria:Herbariorum confectores
Categoria:Autobiographi
!