Historiae (Herodotus)

[thumb|400px| [The Oxyrhynchus Papyri|Papyrus Oxyrhynchus 2099ː fragmentum libri octavi *Historiarum*. Secundo saeculo p.C.]]
***Historiae*** (Graece: ἱστορίαι, *historíai* „explorationes“) sunt narrationes rerum gestarum ab Herodoto saeculo quinto a.C.n. compositae. Hoc opus novem in libros dividi solet et unicuique eorum nomen unius e novem Musis inscriptum est.  Res gestas inter annos 700 usque 479 a.C.n. continet, imprimis tamen ad bella inter Persas et Graecos gesta spectat. In litteris occidentalibus hoc opus primum ad genus historicum adsignari solet et Herodotus Ciceronianis verbis "pater historiae" appellatur.
## Quid sibi proposuerit Herodotus 
[thumb|Editio [Incunabula|incunabula *Historiarum* a Laurentio Valla Latine versarum. Incipit liber primus. (Venetiis, apud Ioannem et Gregorium de Gregoriis, 1494).]]
Propositum suum prima sententia *Historiarum* nuntiat Herodotus ː magna facinora Graecorum et Barbarorum referre vult ne oblivione obruerentur atque in primis causas cur sibi invicem bellum intulerint. Quod etiamsi non multum ab Homerico proposito in *Iliade* abest, nihilominus non eodem modo quo poetae Bellum Troianum narraverunt res gestas bellorum Persicorum lectoribus tradendas suscepit Herodotus ː nam fontes quam plurimos collegit in diversissimas regiones peregrinatus et omnes homines quos aliquid scire suspicabatur interrogavit. Scripta ante se divulgata quoque legit, ut Hecataeum Milesium aut Scylacem. Attamen historiae Herodoti multum ab illa disciplina differunt quam moderni historiam esse profitentur. Primo argumentum non stricte circumscripsit sed excursus  (Graece προσθήκας) lepidos qui lectorem suum delectarent semper sese adfectasse ipse fatetur etiamsi a proposito aliquantulum aberrant nec utiles esse videntur. Deinde "historia" in lingua Herodotea idem valet atque investigatio aut indagatio, non idem atque rerum gestarum explicatio. Etenim historiam a geographia et ethnologia non secernit atque tam libenter de flumine Nilo crescente decrescenteque aut de causis cur mulae in Elide non gignantur disserit quam de deis Aegytiis Scythicisque. Exempli gratia expeditione Cambysis adversus pharaonem breviter praenuntiata, totus liber secundus geographiae, moribus, religioni Aegyptiorum deditus est. Cambysis res gestae tertio libro ineunte demum repetuntur. Simili modo magna pars libri quarti ad originem et mores Scytharum et geographiam septentrionalium partium orbis terrarum spectat antequam ad Libyes sese convertat, res a Persicis ducibus gestas secutus qui imperium augebant; libro primo de moribus Lydiorum, Persarum, Medorum et libro tertio de moribus Indorum et Arabum certiores fimus. Ita quae nos bella Persica appellamus quinto libro demum incipiunt. Tertio loco pleraque quae ab hominibus interrogatis accepit referre mavult etiam si fide parum digna aut etiam incredibilia sibi videntur, praesertim cum de fabulis lepidis aut salebrosis agitur quae tamen aliquid  ad condicionem humanam cognoscendam conferant. In primis oraculorum aenigmatibus delectatur homines ambiguis verbis decipientibus. Quae fati ratio ad tragoediam quidem nobis videtur pertinere potius quam ad veram historicam investigationem. Itaque saepe mendacii accusatus est, iam  antiquitus a Ctesia qui res easdam aliter narrabat - nec fide dignior erat - aut a Luciano Samosatensi. Quin etiam unus e primis editoribus modernis Henricus Stephanus eius "fabulositatem" adversus detrectatores defendendam suscipere coactus est. Nonnulli indagatores moderni etiam longius progressi sunt, de veritate peregrinationum dubitantes. Quae opinio tamen plerisque hodiernis eruditis stulta videtur. Ultimis libris tamen historiae politicae iam propior accessit et pater historiae appellari meruit praesertim cum Atheniensium victoriae causas in democraticis institutis requirit

Certe rerum gestarum narrationi interspersis fabulis et ethnographicis descriptionibus per ipsam varietatem lectorem reficit et a taedio vindicat. Egregius narrator erat ː multae fabulae quae tradidit hodieque notissimae sunt ut rex Croesus et vir sapiens Solon, Cleobis et Bito, Gyges et uxor Candaulis, Arion et delphinus, anulus tyranni Polycratis,  mare Hellesponticum iussu Xerxis verberatum... Praecipuum Herodoti propositum fuit lectores recreare dum facta maxime gloriosa cum omnibus Graecis tum in primis Atheniensibus extollit. Simul magnum thesaurum rerum humanarum collegit.

## De fide historica et fontibus 
Dictis Herodoteis nimia fides non habenda etiamsi  de praecipuis eventis ab eo relatis non dubitandum. Non tantum enim "fabulositate" peccavit sed etiam quod fontibus oralibus plerumque utebatur. Poetas et nonnulla opera geographica ut Hecataeum Milesium legit, oraculorum collectiones ad manum habebat quorum veritatem sacerdotes ad utilitatem suam adultaverant, nonnumquam inscriptionibus quoque utebatur. Babyloniaca autem et Persica et Aegyptiaca scripta ipse legere non poterat, per interpretatores ea cognovit quibus sive ignorantia sive malignitate aut ob aliquam aliam cupiditatem  significationem ad libitum depravare licebat. Ita errare et decipi potuit Herodotus quamvis ipse de industria non mentiebatur. Rerum Graecarum peritior quidem erat sed multa ignorabat quae ad veram interpretationem necessaria erant, cui in primis chronologia deerat ad quam res gestas referret. In Behistunia inscriptione iussu Darii exarata dies et mensis proeliorum traditur, apud Herodotum ne annus quidem. Lector tempora e sequentia rerum conicere cogitur.

Reliqua e testimoniis oralibus ducuntur. Illo modo non tantum populares fabulas  in opus suum cupide recepit sed etiam testimonia eorum qui magna facta patrum suorum extollere cupiebant et gloriam gentis suae augere. Nonnulli eorum amici Herodoto erant. Ita Zopyrus quidam a Persis Athenas transfugit ubi Herodoto occurrere potuit. Ille Zopyrus auctor fuisse videtur eorum quae narrat Herodotus libro tertio exeunte de longa Babylonis obsidione in qua Zopyri avus, Megabazi filius, Dario sese devovit ita ut urbem ei tradiderit. Duo brevia bella adversus Babylonios memorabat Darius in inscriptione Behistunia sine ulla obsidione nec historici moderni sciunt quo anno illa obsidio a solo Herodoto relata acciderit. Item Philaidae, gens Atheniensis ad quam pertinebat Miltiades, auctores Herodoto fuisse videntur Miltiadem iam circa 513 a.C.n., tum cum Chersonesi tyrannus erat,  ad pontem super Istrum aedificatum Ioniis qui in exercitu Darii merebant suasisse ut Scytharum societatem inirent atque pontem rescindentes a Persis deficerent. Ipse Herodotus fatebatur quam difficile esset illos Ionum qui in proelio navali ad Laden adversus Persas commisso fortiter pugnaverant a ceteris separare quia civitates Ioniae culpam cladis inter se reiciebant et aliae aliter rem narrabant.

## De aequitate iudicii inter Barbaros et Graecos 
Unum tamen pro Herodoto maxime facitː ut Homerus  inter Troianos et Achaeos medius steterat ita Herodotus barbaros non contemnebat, fortasse quia in imperio Persico natus erat atque postea longas peregrinationes confecit. Tum cum Cambysen ob deos Aegyptios profanatos reprehendebat egregiam sententiam addidit "si quis homines rogaret qui sint optimi mores unumquemque patrios responsurum esse". Nec dubitabat mores Lacedaemoniorum a ceteris Graecis aberrantes cum moribus Persarum et ceteris Asiae barbaris conferre. Fortasse nonnumquam Barbaris etiam plura quam aequum erat tribuebat cum Graecos calendarium solare et religionem et deos suos ab Aegyptiis, litteras a Phoenicis (quod verum est), vestes et aegidem deae Athenae a Libyis sumpsisse existimabat. Ex omnibus scriptoribus Graecis servatis Herodotum exterarum nationum maxime studiosum fuisse constat.

Certe non tantum victoria Graecorum adversus Persas gaudebat, etiamsi ut ceteris Graecis sic et ipsi in illis bellis libertas et democratia cum servitute et monarchia, virtus et frugalitas cum mollitia et luxuria certasse videbantur, non tantum victoria Graecorum, inquam, gaudebat quam calamitates et damna utrorumque deplorabat. Quocirca Histiaeum et Aristagoran, Mileti tyrannos et seditionis Ioniae auctores, vituperabat quod eorum incepta magno detrimento et Graecis et Persis fuissent. Bella narrabat, non amabat Herodotus.

## De causis historicis et fato 
Herodotus causas rerum gestarum in cupiditatibus singulorum hominum aut in voluntate deorum plerumque requirit. Ut in Atridis iniuria semel facta homines ad ultionum seriem movet, quae bella et caedes  multiplicant. Nonnumquam tamen ultio causa speciosa potius quam vera videtur esse ː ita Persae Arhenienses Sardium incensarum accusabant, revera dilatandi imperii cupiditas eos iamdiu ad bella vicinis gentibus inferenda incitabat.

Dii quoque aut somniis aut oraculis aut prodigiis rebus humanis intersunt dum invidiam suam erga homines nimis beatos aut nimis potentes manifestam faciuntː iam primo libro rex Croesus divitiis inflatus et admonitiones Solonis neglegens ipsis rebus docetur solos deos secure beatos esse posse. Mox illud praeceptum fabula Polycratis, Samii tyranni, confirmatur et ultimo opere rex Xerxes documento habetur quantum superbia deis invisa sit. Dei etiam provident ne magna scelera impunita maneant, nonnumquam ultionem usque ad quintam generationem differentes ut in Candaule a Gyge occiso cuius pronepos Croesus tandem poenas dedit. Postquam narravit quomodo rex Spartae Cleomenes furore raptus sese ipse atrociter cultro laniarit, quattuor causas furoris referebat alias ab aliis adlegatasː tres ad ultionem variorum scelerum spectabant, unam rationalem divulgabant ipsi Lacedaemonii dicentes vino mero Scytharum modo abuti solitum esse Cleomenem. Tum suam opinionem interponit Herodotus et rationali causae praevertit poenas Demarato datas ob insidias et Pythiam corruptam. Quia fatum esse credebat Herodotus causas rerum gestarum non ita sedulo requirebat ut moderni historici eas inquirendas  putant. Moralia non minus cordi Herodoto erant quam politica.

## De compositione 
Opus in novem libros divisum ad grammaticum Aristarchum referri solet qui commentarium de Herodoto composuit. E modernis sunt qui credant Herodotum separatim dissertationes (λόγους) ethnographicas scripsisse quas postea tantum, cum Athenis moraretur, magno operi de bellis inter Graecos et Persas inseruisset. Ita saepe commentatores Herodoti de *logo* Scythico aut de *logo* Lydio scribunt, potius quam de libro aut capitulis. Econtra sunt qui persuasum habeant Herodotum iam ab initio opus suum ita disposuisse ut nobis traditum est. *Historiae* iam anno 424 a.C.n. divulgatae fuisse creduntur quia plures loci in Aristophanis *Acharnensibus* parodice imitati adgnoscuntur. Anno 430 a.C.n. nondum librum septimum perfecerat, quod liquet cum ad Bellum Peloponnesiacum alludit. Nonnulli eruditi dubitant an re vera nonum librum nonum perfecerit qui ex abrupto cum Sesto ab Atheniensibus capta desinit, addito apologo morali virtutem e paupertate nascentem docente.

## De genere dicendi. 
Herodotus dialecto Ionica, ut Homerus,  utebatur atque eius oratio sermoni familiari simillima erat. Multi sunt qui Herodotum cum altero Graecae magistro historiae Thucydide contulerunt, in primis Dionysius Halicarnassensis et Quintilianus. Haec sunt verba Quintilianiː 

:*Historiam multi scripsere praeclare, sed nemo dubitat longe duos ceteris praeferendos, quorum diversa virtus laudem paene est parem consecuta. Densus et brevis et semper instans sibi Thucydides, dulcis et candidus et fusus Herodotus: ille concitatis, hic remissis adfectibus melior, ille contionibus, hic sermonibus, ille vi, hic voluptate*

necnon de dialecto Ionica ː

:*In Herodoto vero cum omnia, ut ego quidem sentio, leniter fluunt, tum ipsa dialectos habet eam iucunditatem ut latentes in se numeros complexa videatur.*

Ciceronis iudicio Herodotus *sine ullis salebris quasi sedatus amnis fluit*. Item Dionysius Halicarnasseus magnificis verbis Herodotum laudabat quod prosam orationem usque ad poesis dignitatem protulisset. Unum tantum apud eum desiderabat ː vigorem ad contiones conscribendas necessariam. Lucianus quoque qui veracitatem Herodoti suspectam habebat virtutem scriptoris ita extollebat ut ita scribere se posse optaret. Nec moderni ab illis iudiciis dissenserunt qui Herodotum unum e maximis scriptoribus fuisse consentiunt.

## Synopsis 
### Liber 1 (Clio) – Croesus rex Lydorum cum Cyro rege agit: subiguntur Asia Minor, Babylonia et Massagetae 
thumb|right|Talem mundi figuram in animo habebat Herodotus.
* Propositum operis (1)
* Praefatio: Graeci et barbari aetatis antiquissimae (1–5)
* Lydi et Croesus (6–94)
** Primordia gentis Lydicae (7–25)
** Croesus (26–94)
*** Croesus et Solon (26–33)
*** Croesus et Adrastus (34–45)
*** Croesus et oracula (46–55)
*** Croesus et Graeci (56–70)
*** Croesus et Cyrus (71–94)
* Radices imperii Persarum regnante Cyro (95–216)

** Iuventus Cyri (95–122)
** Defectio Persarum a Medis (122–144)
*** Excursus: Mores Persarum (131–140)
** Quomodo Asia Minor subacta sit (141–176)
*** Oppida Graeca in Asia Minore (141–151)
*** Seditio atque devictio Lydorum (152–161)
*** Quomodo Harpagus Asiam Minorem subegerit (162–176)
** Quomodo Babylonia in potestatem Persarum redacta sit (177–200)
*** Babylon (178–187)
*** Expugnatio urbis Babylonis (188–191)
*** Babylon descripta et mores incolarum (192–200)
** Agmen adversus Massagetas (201–216)
*** Fines Massagetarum descripti (201–216)
*** Mors Cyri (205–214)
*** Mores Massagetarum (215–216)
[thumb|Fabula regis [Candaules|Candaulis primo libro *Historiarum* narrata. Qui formositate uxoris ultra modum inflatus eam nudam Gygi ostendit. Haec vanitas perniciei ei fuit. Pinxit William Etty secundum Herodotum.]]

### Liber 2 (Euterpe) – Aegyptus et historia eius 
* Descriptio Aegypti (2–34)
* Mores Aegyptiorum (35–98)
* Historia Aegypti (99–182)
** Primi quinque reges (99–123)
** Quomodo Pyramidae exstructa sint (124–136)
** Aegyptus a peregrinis opprimitur (137–151)
** Psammetichus I et heredes eius (151–161)
** Amasis (162–182)

### Liber 3 (Thalia) – Cambyses: Agmina in Aegyptos. Exordium imperii Dareii 
[thumb|Praeclaram fabulam tyranni Samii [Polycrates Samius|Polycratis nobis tradidit Herodotus ː hic coquum anulum in pisce inventum domino reddentem vides. Imago Matthaei Merian aeri incisa.]]
* Expugnatio Aegypti per Cambysem II (1–16)
* Expeditio in Aethiopiam atque Ammonios (17–30)
* Nefas et dementia Cambysis (31–38)
* Bellum inter Lacedaemonios et Samios. Polycrates Samius (39–60)
* Magi. Mors Cambysis. Darius I rerum potitur post disputationem de optima constitutione (61–87)
* Restitutio administrationis (88–160)
** Quomodo imperium Persarum in Satrapias divisum sit (88–117)
** Intaphrenes et Oroites (118–128)
** Democedes (129–138)
** Syloson. Expugnatio insulae Samos (139–149)
** Seditio Babylonica (150–160)

### Liber 4 (Melpomene) – Darius: Expeditio in Scythiam et Libyam 
[thumb|300px|*Iudicium Cambysis* a pictore [Flandria|Flandrico Gerardo David circa 1488 pictum ex fabula iudicis Sisamnis libro quinto *Historiarum* ab Herodoto narrata. Hodie Brugis servatum in domo communi. Iudex Sisamnes iudicia sua vendiderat; Cambyses cutem ei detrahi iussit..]]
* Agmen in Scythiam (1–144)
** Causae expeditionis (1–4)
** Primordia Scythiae (5–15)
** Gentes a septentrione Scythorum (16–36)
** Qualis formae sit mundus (37–45)
** Flumina Scythiae (46–58)
** Expeditio Darii in Scythos (59–144)
* Aryandes Libyam et Cyrenen invasit (145–205)
** Exordium (145–156)
** Quomodo Cyrene condita sit (157–167)
** Descriptio Libyae (168–199)
** Expugnatio Barcae (200–205)

### Liber 5 (Terpsichore) – Darius et seditio Ionica 
[thumb|Columna serpentiformis [Apollo|Apollini Delphico a Graecis victoribus dedicata et ab Heodoto libro nono cap.81 descripta (a Constantino imperatore Constantinopolim postea translata est)]]
* Expeditio Megabyzi (senioris) in Thraciam et Macedoniam (1–22)
* Seditio Ionica (23–126)
** Causae seditionis. Histiaius et Aristagoras (23–38)
** Filii Anaxandridis (39–48)
** Anaxagoras Lacedaemonios visitat (49–51)
** Iter in Susam (52–54)
** Pactum Ioniae cum Atheniensibus (55–95)
*** Quomodo expulsi sint Peisistratidae (55–65)
*** Clisthenes et Isagoras (66–73)
*** Cleomenes I (74–76)
*** Athenae et Aegina (77–90)
*** Hippias in Lacedaemoniis. Tyrannis apud Corinthios (91–95)
** Controversia de Sigeio (96–97)
** Agmen foederatorum exercituum. Expugnatio Sardium (98–103)
** Seditio et recuperatio Cypri (104–115)
** Clades Ioniorum et mors Aristagorae (116–126)

### Liber 6 (Erato) - Darius et seditio Ionica (continuatio et finis) - Expeditiones contra Graeciam 
[thumb|300px|Rex [Leonidas I|Leonidas in proelio Thermopylarum a Iacobo Ludovico David pictus (1814). Hoc proelium libro septimo exeunte *Historiarum* narratur.]]
* Ionica seditio oppressa (1-45)
** Histiaeus (1-30)
*** Histiaei fuga (1-5)
*** Miletus obsessa et capta (6-25)
*** Histiaei mors (26-30)
** Insulae et civitates Hellesponti subactae (31-42)
* Mardonius in Europam adversus Graecos missus (43-45)
* Datis et Artaphrenes in Europam adversus Graecos missi (46-140)
** Thasos (46-47)
** Quomodo tunc res in Graecia sese habuerint (48-93)
** Classis Persarum in insulas et Eretriam adpellit - Eretria obsessa et capta (94-102)
** Persae proelio Marathone commisso victi in Asiam proficiscuntur (103sqq)

### Liber 7 (Polyhymnia) Xerxes magnum exercitum adversus Graecos ducit 
thumb|300px|Iter  pedestre et maritimum Persarum exercitus secundum ea quae narravit Herodotus libro septimo et octavo.
[thumb|300px|[Pugna Salaminia a Gulielmo de Kaulbach picta. Octavo libro *Historiarum* narratur.]]
* Mors Darei cui succedit Xerxes (1-4)
* Expeditio Xerxis (prima pars) (5-239)
**  In consilio belli Artabanus Mardonio adversatur (5-11)
** De somnio divino regem ad bellum incitante (12-19)
** Praeparatio ː mons Athos circumfossus et pontes fabricati (20-25)
** Xerxes et Pythius (26-29)
** Exercitus Sardes convenit (30-31)
** Quomodo novos pontes in Hellesponto effecerint postquam primus mari sublatus est (33-39)
** Recensio exercitus et sermo cum Artabano (40-100)
** Sermo Xerxis cum Demarato (101-105)
** Exercitus per Thraciam et Macedoniam ad Thermen iter facit (106-127)
** Xerxes ad ostium Penei (128-130)
** Quid Graecae civitates adversus Xerxen incedentem paraverint (131-178)
** Dum Xerxes per Thessaliam iter facit tempestas eius classem male mulcat (179-200)
** Prima proelia ad Thermopylas et Artemision (201-239)

### Liber 8 (Urania) Bellum inter Xerxen et Graecos 
* Expeditio Xerxis (continuatio)
** Proelium navale ad Artemision (1-27)
** Thessalis ducibus Barbari Phocidem ab incolis desertam vastant. Ipse deus eos e templo Delphico depellit (28-39)
** Naves Graecae petentibus Atheniensibus  ad Salaminem coeunt (40-49)
** Xerxes Acropoli potitur atque eam incendit (50-56)
** Instigante Themistocle Graeci proelium navale ad insulam Salaminem committunt et magnam victoriam referunt (57-96)
** Xerxes classem ad Hellesponti pontes remittit et Mardonio exercitum 300 000 hominum relinquit ad Peloponnesum adgrediendam (97-129)
** Athenienses societatem a Mardonio per Macedonum regem Alexandrum sibi propositam aspernantur (130-144)
### Liber 9 (Calliope) Persae repulsi et Graeci victores 
* Mardonios Atticam iterum occupat antequam in Boeotiam rediret cum Lacedaemonii Pausaniam adversus eum miserunt (1-18)
* Pugna Plataeensis (19-85)
* Thebani obsessi duces qui Persis favebant Pausaniae tradunt. Artabazus cum reliquiis exercitus in Asiam properat (86-89)
* Pugna Mycalensis (90-106)
* Quomodo Xerxes et uxorem et filiam Masistis amaverit. Amestris, uxoris eius, crudelis ultio (107-113)
* Athenienses Sestum in Chersoneso obsidunt et capiunt (114-121)
* Cur Cyrus Persas monuerit ne pauperem terram suam beatiore mutarent (122)

## De primis editionibus typographicis 
Editio princeps *Historiarum* ex officina Aldi Manutii Venetiis anno 1502 in lucem prodiit, eodem anno quo Thucydides. Secunda editio magni momenti Genavae ab Henrico Stephano curata est (1570) qui iam anno 1566 intrepretationem Latinam Laurentii Vallae a se emendatam publicaverat cui longam praefationem *Apologia pro Herodoto sive Herodoti historia fabulositatis accusata* inscriptam addidit  ː nam quinto decimo saeculo atque etiam plerumque sexto decimo Herodotus Latine legebatur a Laurentio Valla versus. Cuius interpretationis innumerae sunt editiones. Item texto Graeco dissertationem Ioachimi Camerarii de dialecto et vocabulis Ionicis praeposuit. Secundam editionem Graecolatinam anno 1592 ibidem dedit.

## Notae 
## Bibliographia 
### Editiones selectae 
* 1502 : editio Aldina (Venetiis)
* 1715 : Iacobus Gronovius, ed., *Herodoti Halicarnassei Historiarum libri IX* (Lugduni Batavorum) Graece et Latine
* 1830 : *Herodoti Musae sive Historiarum libri IX  ex ultima recensione  Joannis Schweighaeuseri cum notitia literaria, argumentis, et indice locupletissimo*, Londini, 1830. 5 volumina. Editio Graeca cum commentariis Latinis.
* 1887 : Guilelmus Dindorfius, ed., *Herodoti Historiarum libri IX* (Lutetiae: Didot) Graece et Latine Textus
* 1930-1954 : *Collection des universités de France*, editio a Philippo Ernesto Legrand curata, in decem volumina digesta, cum volumine introductorio, textu Graeco et versione Francica, apparatu critico et adnotationibus.
* 1948 : A. H. R. Ε. Paap,  *De Herodoti reliquiis in papyris et membranis Aegyptiis servatis*, Lugduni Batavorum, Brill, 1948. (Papyrologica Lugduno-Batava, vol. IV). Recensio critica
* 1963 : *Historien : Griechisch-deutsch*, curante Josef Feix. München, Heimeran, 1963ː duo volumina.
* 1977-2017 : Fondazione Lorenzo Valla in collectione *Scrittori greci e latini*, Mondadori.
* 1987-1997 : Bibliotheca scriptorum Graecorum et Romanorum Teubnerianaː duo volumina, Lipsiae, 1987-1997, curante H. Rosen.
* 2006 : *Le Storie. Erodoto ; a cura di Aristide Colonna e Fiorenza Bevilacqua*, Augustae Taurinorum: Unione Tipografico-Editrice Torinese, 2006. Textus Graecus, versio et adnotatio Italiana.

### Lexica et grammatica 
* Haiim B. Rosén, *Eine Laut- und Formenlehre der herodotischen Sprachform*, Heidelbergae, 1962 Recensio critica
* Iohannes Schweighaeuser, *Lexicon Herodoteum quo et styli Herodotei universa ratio enucleate explicatur et quam plurimi Musarum loci ex professo illustrantur. Passim etiam partim Graeca lectio partim versio latina quas offert Argentoratensis editio vel vindicatur vel emendatur... Adjecta est appendix tractatus quosdam complectens de dialecto ionica*. Secunda editio. Londini, 1830 Editio 1824 apud Guglum librorum

### Commentarii 
* David Asheri, Alan Lloyd, Aldo Corcella, *A commentary on Herodotus : books I-IV*, Oxford University Press, 2011 Nonnullae paginae apud Guglum librorum
* W. W. How, J. Wells, *A Commentary on Herodotus*. 2 voll. Oxonii: Clarendon Press.
* A. B. Lloyd, *Herodotus Book II*, Lugduni Batavorum, 1975-1988ː tria volumina. Nonnullae paginae apud Guglum librorum

### Plura legere si cupis 
*''Brill's companion to the reception of Herodotus in Antiquity and beyond*, curantibus  Jessica Priestley et  Vasiliki Zali, Lugduni Batavorum, 2016 Nonnullae paginae apud Guglum librorum
*Reinhold Bichler, *Herodots Welt : der Aufbau der Historie am Bild der fremden Länder und Völker, ihrer Zivilisation und ihrer Geschichte*, 	Berolini, Akademie Verlag, 2001 Nonnullae paginae apud Guglum librorum Recensio critica
***Herodot*, G. Olms, 2014 (quarta editio emendata). Nonnullae paginae apud Guglum librorum
*Justus Cobet, *Herodots Exkurse und die Frage der Einheit seines Werkes*, Franz Steiner, 1971 Recensio critica
*Aldo Corcella, *Erodoto e l'analogia'', Palermo, 1984 Recensio critica Altera recensio critica
* Alfred Croiset, "La véracité d'Hérodote", *Revue des Études Grecques*, 1888ː 154-162
*Marcus Dorati, *Le Storie di Erodoto: Etnografia e racconto*, Pisae, 2000 ̪Recensio critica Altera recensio critica
* Hartmut Erbse, *Studien zum Verständnis Herodots*; De Gruyter, 1992 ̪Nonnullae paginae apud Guglum librorum
*J. A. S. Evans, *Herodotus, explorer of the past : three essays*, Princeton University Press, 1991 Nonnullae paginae apud Guglum librorum
** *The beginnings of history : Herodotus and the Persian Wars*, E. Kent, 2006 Recensio critica
* Kurt von Fritz, *Die griechische Geschichtsschreibung, Band I. Von den Anfängen bis Thukydides*. Berolini, 1967 Recensio critica
* John Gould, *Herodotus*, Bristol Classical Press, 2000
** "Herodotus and Religion", in S. Hornblower (curator), *Greek Historiography*, 1994ː 91-106
* Amédée Hauvette, *Hérodote : historien des guerres médiques*, Paris, Hachette, 1894̈
**̪Hérodote et l’Égypte. Regards croisés sur le Livre II de l’Enquête d’Hérodote.* Actes de la journée d’étude organisée à la Maison de l’Orient et de la Méditerranée – Lyon, le 10 mai 2010, Lugduni, 2013
**Herodots Wege des Erzählens : Logos und Topos in den Historien*, Peter Lang, 2013
**Herodotus and the invention of history*, Novi Eboraci, 1987 (= Arethusa XX)
* Virginia Hunter, *Past and process in Herodotus and Thucydides*, Princeton University Press, 1982 Nonnullae paginae apud Guglum librorum
* Henricus Immerwahr, *Form and Thought in Herodotus*, Cleveland, 1966 Recensio critica
* Mabel L. Lang, *Herodotean narrative and discourse*,  Harvard University Press, 1984 Nonnullae paginae apud Guglum librorum Recensio critica
*Donald Lateiner, *The historical method of Herodotus*, University of Toronto press, 1989 Nonnullae paginae apud Guglum librorum Recensio critica
*Dominique Lenfant, "Ctésias et Hérodote ou les réécritures de l’histoire dans la Perse achéménide", *Revue des études grecques*, 1996(109) ː 348-380
*Arnaldo Momigliano,  "The Place of Herodotus in the History of Historiography", *History*, 1958(43)ː 1-13
** "Erodoto e la Storiografia moderna", *Aevum*, 1957(31)ː 74-84.
*Hugo Panofsky,	*Quaestionum de historiae Herodoteae fontibus pars prima*, Berolini, 1885
*Walter Marg, *Herodot : eine Auswahl aus der neueren Forschung* (tertia editio), Darmstadt, Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 1982
* Dietram Muller, *Topographischer Bildkommentar zu den Historien Herodots* I Griechenland II Kleinasien, Tübingen, Ernst Wasmuth Verlag, 1987-1997, duo volumina.
*Jacqueline de Romilly, "La vengeance comme explication historique dans l'œuvre d'Hérodote", *Revue des Études Grecques*  1971 ː 314-337
*Suzanne Said, "Hérodote et Thucydide lecteurs d'Homère" in *Troïka. Parcours antiques*, 2012ː 65-79
*Sean Sheehan, ''A guide to reading Herodotus' histories*, Bloomsbury Academic, 2018 Nonnullae paginae apud Guglum librorum
* Binyamin Shimron, *Politics and belief in Herodotus*, Steiner Verlag 1986.
*Herman Verdin, "Hérodote historien ? Quelques interprétations récentes", *L'Antiquité Classique*, 1975 ː 668-685
***De historisch-kritische Methode van Herodotus*, Bruxellis, 1971 Recensio critica
*Henry Wood, *The histories of Herodotus : an analysis of the formal structure*, Hagae comitum, 1972
*Fridericus Augustus Zander, *De imperfecti atque aoristi apud Herodotum usu'', Halis Saxonum, formis E. Karras, 1882

## Nexus externi 
*Encyclopaedia Iranica; Darius secundum Herodotum
*Bibliographia selecta
*Textus Graecus apud Vicifontem

Categoria:Litterae Graecae antiquae
Categoria:Libri historici
Categoria:Libri geographici
Categoria:Libri ethnographici
Categoria:Scripta saeculo 5 a.C.n.
Categoria:Anatoliae scripta
Categoria:Libri de bellis Graeco-Persicis