Commentarii (Ptolemaeus I)

[thumb|[Ptolemaei I protome Luparensis]]
***Commentarii*** sive ***De rebus Alexandri*** fuit opus a rege Ptolemaeo scriptum in tres vel plures libros divisum, hodie deperditum, de rebus a se et ab Alexandro Macedoni gestis. Neque ratio neque tempus operis conscribendi cognoscuntur.

Multa ex hoc opere sumpsit Arrianus ad *Anabasin Alexandri* contextandam. Alii perpauci opus Ptolemaei aut legerunt aut citaverunt.

## De natura operis 
[thumb|Alexandri Magni imago ab eruditis [Pyrgoteles|Pyrgoteli, regis ipsius sculptori, adscripta, et fortasse circa annum 325 facta.]]
Sunt qui magnam partem narrationis Arriani in *Anabase* scriptae e *Commentariis* Ptolemaei demptam esse censentur; etiamsi haec res dubia sit, haud incertum est plurimas proeliorum descriptiones a Ptolemaeo scriptas, ab Arriano recitatas esse. Inter has enumerari debent pugna contra Triballos (cf. F 1 infra); proelium ad Granicum; proelium Issicum (cf. F 6), ad Gaugamelam (cf. F 10), ad Hydaspen contra Porum gestum (cf. F 20); proelium ad Acesinem factum (cf. F 22). Proeliorum autem priora, Ptolemaeo non iam dux exercituum fungente, curis minoribus describuntur; obsidio urbis Mallorum (cf. F 25-26) et proelium ad Polytimetum flumen, Ptolemaeo alibi militante, sine peritia narrantur; sed Ptolemaeo adeunte res minores, lectoribus gratas, Arrianus (Ptolemaeo certe utens) saepe inserere potuit.

De indole Alexandri, de Cleito, Philota, Parmenione, Callisthene occisis, de convivio novissimo et regis ipsius morte, Ptolemaeum pauca dixisse constat et nihil quod non iam aliter publici iuris esset; de talibus rebus "retentionem strictam praeceptive selectimque exercuit" (*practis[ed] a highly selective and purposeful reserve*).

De conspiratione (si talis sit) Philotae, quam Ptolemaeus et Leonnatus Alexandro revelaverint, Ptolemaeus de actis suis sed non Leonnati scripsisse videtur (F 13). Hoc casu sicut aliis, in narrationibus de coaevis aemulisque suis recognoscitur mixtura suppressionis veri suggestionisque rerum falsarum ("*the mixture of *suppressio ueri* and *suggestio falsi"). Praesertim Perdiccam aut in historiam ratione mala et contra alium fontem introduxit, e.g. de Thebarum obsidione (F 3),

Eo tempore quo Alexander per "" a Media in Persidem per  intrabat, Ptolemaeum virtutes suas praeter aliorum in *Commentariis* iactavisse constat: Arrianus enim, qui opus Ptolemaei in rebus militaribus sequi solebat, incursionem a Ptolemaeo adiutam narrat (*Anabasis Alexandri* 3.18.9, sine citatione fontis), Curtio in *Historiis* (5.4.30) res aliter describente.

Sunt qui Ptolemaeum senem et mox moriturum opus suum composuisse suadent. Nonnulli autem eum annis circiter 310 scribisse censent, quo tempore utile fuerit mythos de origine et virtute Ptolemaei regis futuri et de religione Aegyptia diffundere (e.g. F 8). sed haec opinio sustineri non potest.

## De fortuna operis 
An Aristobulus, qui iam senex post annum fere 295 vitam Alexandri scripserit, libros Ptolemaei cognovisset, incertum est: is Cleiti mors alio modo, quam Ptolemaeus, narraverit, Ptolemaeo heroë. Cleitarchus taliter obsidionem urbis Mallorum alio modo, quam Ptolemaeus (F 26), narravit, Ptolemaeo rursus heroë: an Ptolemaeum scienter contradixerit haud scimus. Curtius nihilominus, eandem rem describens, scripta Ptolemaei Cleitarchique comparavit; ille ergo opus Ptolemaei cognovit. Plutarchus bis et brevissime Ptolemaeum citavit (F 4, 28). Quibus exceptis geographi tantum legerunt et de rebus minimis citaverunt (Strabo [F 2], Stephanus Byzantinus [F 5]) nisi sit de urbe Alexandria Eschate ad flumen "Tanaim" (re vera ad Iaxartem) condita: de urbe et flumine idem Stephanus (F 31) et Anonymus Ravennas (F 32-33) Ptolemaeum citaverunt, Arrianusque descriptionem longam dedit sine nomine Ptolemaei (F 34-35). Libro VII *Anabasis* Arrianus tris tantum Ptolemaeum citavit (F 28-30), unde censetur eum ultimos menses Alexandri describentem multo rarius Ptolemaeo usum esse; eodem libro Aristobulum nonies citavit (videlicet *FGrHist* 139 F 52-56, 58, 60-62).

Eruditi olim Ptolemaeum rerum gestarum scriptorem praecellentem fuisse adseveraverunt, qui librum suum praesertim ad honorem Alexandri destinaverit conquisitorem ducemque quem secutus erat. Recentiores nonnulli commentarios Ptolemaei ad potestatem suam corroborandam virtutesque aemulorum deminuendas divulgatos esse proposuerunt.

## Fragmenta nobis servata 
Haec enumeratio fragmentorum ex editione Felici Jacoby demitur:
*  138 F 1: de numero militum a Triballis occisorum: Arrianus, *Anabasis Alexandri* 1.2.1-1.3.4
* 2: de Celtis caelum in eos cadentem timentibus:  7.3.8
* 3: de incursu a Perdicca facto contra Thebas, Alexandro nesciente: Arrianus, *Anabasis Alexandri* 1.8 
* 4: de numero militum, expeditione Asiatica nuper incepta: Plutarchus, *De Alexandri Magni fortuna aut virtute* 327D
* 5: Stephanus Byzantinus, *Ethnica* s.v. Ἀγχιάλη
* 6: Macedones post proelium Issicum convallem transiisse super corpora Persarum mortuorum: Arrianus, *Anabasis Alexandri* 2.11.8 
* 7: de mulieribus familiae Achaemenidarum captis et consolatis: Arrianus, *Anabasis Alexandri* 2.12.3-6
* 8: de serpentibus viam ad oraculum Ammonis monstrantibus: Arrianus, *Anabasis Alexandri* 3.3.5 
* 9: de reditu ab oraculo Memphitem, non per Paraetonium: Arrianus, *Anabasis Alexandri* 3.4.5 
* 10: de proelio ad Gaugamelam, non Arbelam, factum: Arrianus, *Anabasis Alexandri* 6.11.5 
* 11: de barbis militum: Synesius, *Encomium calvitiei* 15-16
* 12: de Uxiis: Arrianus, *Anabasis Alexandri* 3.17.6 
* 13: de Philota: Arrianus, *Anabasis Alexandri* 3.26 
* 14: de Bessi supplicio: Arrianus, *Anabasis Alexandri* 3.29.6-3.30.5
* 15: de urbe quadam Sogdianae capta: Arrianus, *Anabasis Alexandri* 4.3.5 
* 16: de conspiratione regiorum puerorum: Arrianus, *Anabasis Alexandri* 4.14.1 
* 17: de Callisthenis morte: Arrianus, *Anabasis Alexandri* 4.14.3 
* 18: de pugna ab ipso Ptolemaeo directa: Arrianus, *Anabasis Alexandri* 4.24.1-4.25.4 
* 19: nihil a Ptolemaeo scriptum de ponte trans Indum iacto: Arrianus, *Anabasis Alexandri* 5.7.1 
* 20: de proelio contra Porum gesto: Arrianus, *Anabasis Alexandri* 5.14.5-5.15.2 
* 21: de nomine populi Glausarum: Arrianus, *Anabasis Alexandri* 5.20.2 
* 22: de proelio fluminis Acesinae: Arrianus, *Anabasis Alexandri* 5.20.8-9 
* 23: de sacrificio: Arrianus, *Anabasis Alexandri* 5.28.3-5 
* 24: de navibus Indum flumen descendentibus: Arrianus, *Anabasis Alexandri* 6.2.4
* 25: de vulnere Alexandri apud Mallos passo: Arrianus, *Anabasis Alexandri* 6.10.1
* 26: Ptolemaeum alibi militantem quo tempore Alexander apud Mallos graviter vulneratus sit: Arrianus, *Anabasis Alexandri* 6.11.7-8; Curtius, *Historiae Alexandri Magni* 9.5.21
* 27: comissationem in Carmania neque ab Aristobulo neque a Ptolemaeo narratam: Arrianus, *Anabasis Alexandri* 6.28.2 
* 28: Ptolemaeum Aristobulumque Alexandri cum Thalestride Amazonum regina amores fictas esse scripsisse: Plutarchus, *Vita Alexandri* 46; Arrianus, *Anabasis Alexandri* 7.13.2-3; *Ravennatis Anonymi Cosmographia* 4.4
* 29: Ptolemaeum Aristobulumque nihil de legatione Romanorum dixisse: Arrianus, *Anabasis Alexandri* 7.15.5-6 
* 30: Ptolemaeum Aristobulumque de morte Alexandri nihil, quod in *Ephemeridibus* non reperiatur, dixisse: Arrianus, *Anabasis Alexandri* 7.26.3

; Dubia
* 31 (e libro tertio): De Alexandria "ad Tanaim": Stephanus Byzantinus, *Ethnica* s.v. Alexandreia
* 32: De partibus borealibus: *Ravennatis Anonymi Cosmographia* 1.9
* 33: De partibus borealibus: *Ravennatis Anonymi Cosmographia* 4.11

; Fragmentis 32-33 hi textus (sine nomine Ptolemaei servati) fortasse relevant:
* 34: Arrianus, *Anabasis Alexandri* 4.3.6-4.6.5
* 35: Arrianus, *Anabasis Alexandri* 5.21-24

Editores papyrorum Oxyrhynchi suggesserunt papyrum 679, parvum et lacunosum, verba e commentariis Ptolemaei servare de bello in Cilicia gesto; editor papyri Cairensis inv. 49653, de bello ab Alexandro in India gesto disserentis, talem identificationem proponit. Abnuente autem Pearson, dubitante Denuzzo, res incertae manent.

## Notae 
## Bibliographia 
; Editiones fragmentorum
* 
* 
*  
* 
*  vol. 4 pp. 127-129 
* C. A. Robinson Jr, *Alexander the Great* (Novi Eboraci, 1947) 

; Eruditio
* 
* 
* 
* A. Brian Bosworth, "Aristotle, India and the Alexander Historians" in *Topoi. Orient-Occident* vol. 3 no. 2 (1993) pp. 407-424
* A. B. Bosworth, E. J. Baynham, edd., *Alexander the Great in fact and fiction* (Oxonii: Oxford University Press, 2000) 
* Ivana Denuzzo, "Le storie di Alessandro Magno nei papiri" in *Papyrologica Lupiensia* no. 12 (2003)
* 
* Robertus Geier, *De Ptolemaei Lagidae vita et commentariorum fragmentis commentatio*. Halae Saxonum: formis Orphanotrophei, 1838 (*Ad scholae Latinae in Orphanotropheo Halensi examen sollemne ...* 5 Apr. 1838)  
* 
* 
* Timothy Howe, "Kings Don't Lie: Truthtelling, Historiography and Ptolemy I Soter" in T. Howe, ed., *Ptolemy I Soter: a self-made man* (Oxoniae: Oxbow Books, 2018) pp. 155-184 
* 
* 
* Paul Pédech, ''Historiens compagnons d'Alexandre* (Lutetiae: Les Belles Lettres, 1984) pp. 215-330
* Frances Pownall, "Arrian’s Propinquity to Ptolemy and Aristobulus: A Reassessment" in Robert Rollinger, Julian Degen, edd., *The world of Alexander in perspective: contextualizing Arrian* (Wiesbaden: Harrassowitz, 2022) 
* 
* 
* H. Strasburger, *Ptolemaios und Alexander*. Lipsiae: Teubner, 1934
* 
* C. Bradford Welles, "The reliability of Ptolemy as an historian" in *Miscellanea di studi alessandrini in memoria di A. Rostagni'' (Augustae Taurinorum: Chiantore, 1963) pp. 101-116
* 

* Fontes rerum gestarum Alexandri Magni

Categoria:Aegypti scripta
Categoria:Libri autobiographici
Categoria:Libri deperditi
Categoria:Libri de Alexandro Magno
Categoria:Litterae Graecae antiquae
Categoria:Scripta saeculo 3 a.C.n.