Sisith

[thumb|Sisith, sive fimbria ex angulo [tallith maioris pendens.]]
**Sisith** *(indecl.)* sive **zizis** *(indecl.)* (Hebraice צִיצִית *ṣīṣīth*, appellatione Neohebraica [t͡siˈt͡sit], Aschenezica [ˈt͡sit͡sɪs], tempore Romano fere [sˀiːˈsˀiːθ]), Latine **fimbriae**, et, Aevo Novo **peniculamenta**, sunt praetexta vestitus sacri Iudaeorum, fila plexa et nodata quae de angulis vestimentorum pendent.

## De vocabulo 
Vox Hebraica quae est *sisith* videtur a ציץ *ṣīṣ* 'flore; petalo, lamina' deduci, quod ipsum ab efflorendi, sive latius effulgendi enitendive radice נצץ *nṣṣ* deductum est. Sensus similis est voci Latinae quae est cirrus, in eo quod cum fimbriam significare potest, tum floccum: in Prophetia Ezechielis 'cincinno' vertitur. In Thalmude Babylonico sensus verbi dicitur nihil esse nisi יוצא 'exiens', et ענף 'ramus, frondes, coma'. 

Cum "fimbrias" Vulgata, κράσπεδα Septuaginta pluraliter adhibeant, verbum *sisith* quod in textu Hebraico reperitur, ציצת, singulare est, ita ut nomen *innumerabile* esse videatur. Serioribus tamen in scriptis Hebraicis nonnumquam vidimus pluralem צִיצִיוֹת *ṣīṣīyōth*.

## Praecepta Biblica 
Fimbriae bis in Bibliis Sacris mandantur, primum in in Numerorum libro:

Verba "וּרְאִיתֶם אֹתֹו", quae Hieronymus 'quas cum viderint' vertit, accuratius reddi possunt 'et videbitis eum', (hoc *eum* masculino genere fortasse ob פתיל, Hieronymi 'vittas'). Discrimen inter *viderint* et *videbitis* interest, quia Iudaei hoc membrum habent pro mandato altero, de quo vide infra. פתיל *pǝthīl* alibi vertitur 'armilla' (Gen. 38:18 et 25), 'ligatura' (Num. 19:15), 'funiculus' (Ezech. 40:3), sed conlocatio פתיל תכלת 'vitta hyacinthina' reddi solet.

Dein in Deuteronomii libro:
 

Nota bene textum Hebraicum verbo *ṣīṣīth* hic carere, non obstante versione Latina. Verbum quod Hieronymus reddit 'funiculos', גדלים *gǝdhilīm* vim habet rei contortae vel plectilis (sed in libro Primo Regum 7:36 idem verbum "retis" vertitur).

Ambobus locis, vox Hebraica pro angulo est כנף, quod stricte 'alam' significat.

## Historia anterior 
thumb|left|Fimbriis succincti Asiatici.
thumb|Fimbriatis vestibus induti, Israelitae regis Hieu tributum ad Salmanassar III proferunt.
In Oriente Proximo antiquo, margines ornatae erant insignes et magni momenti. Itaque in imaginibus Aegyptiis, Asiatici (id est tribus plerique Semitici Palaestinam Syriamque habitantes, fere idem ac Bibliorum Chanaanitae) saepe vestibus fimbriatis succinguntur. Item in imaginibus Mesopotamenis, tam indigenae quam peregrini vestibus crebre fimbriatis induti saepe depinguntur. In Obelisco Nigro, in quo variae gentes tributum ad Salmanassar III regem portantes exhibentur, non solum Assyri cirros gerunt, sed etiam rex Hieu, et legati Israelitae. Hi quidem videntur aliquid pallio simile super humeros suos iactum gerere.

### Tempore Romano 
Fontes Rabbinici sisith fideliter inter Iudaeos et Gentiles decernere generatim praesumunt. Exempli causa, in Thalmude Babylonico, vir quidam maxime pius se Iudaeum esse celare potest depositis fimbriis, et, vice versa, in alia parte vetitur vestem fimbriatam emptori gentili vendere, ne possit mutata veste Iudaeum adoriri et necare. Item, in Aristeae epistula sisith subnutatur:

At, pagani inter auctores classicos, etiam qui alios mores Iudaeorum deridere solent, de fimbriis nihil dicunt. Immo, opera Classica paene semper indicant Iudaeos non posse vestitu distingui. Fieri potest ut plerique Iudaei sub Imperio Romano sisith omnino non gererent, primum quod, secundum Thalmudem Babylonicum, populus terrae, id est Iudaei qui decreta rabbinorum vel ignorant vel non respectant, sine fimbriis erant, dein quod multis vestibus Graecis Romanisve sisith non erat requisita:

[thumb|Fimbriae parvulae ab infimis angulis [pallium|pallii pendent in hac pictura, fortasse Moysis, in synagoga Durena Europaea (saeculi 3) reperta.]]
Toga evoluta sane formam habet ovalem, sine angulis (vel saltem semiovalem duobus tantum), ergo, per *Siphre ad Deuteronomium* non opus est fimbriis. Pallium, ab altera parte quadrangulum est, itaque sisith poscit. Qua de causa, in imaginibus in pariete synagogae Durae Europi pictis, Iudaei palliati saepe fimbrias parvulas gerunt.

Igael Iadin, archaeologus Israelenus, in Spelunca Epistularum fodiens, multas vestes invenit. Inter vestimenta, nullum fimbriis per angulos factum fuit. Iadin proposuit causam esse quod iam eo tempore ut hodie Iudaei fimbriis exsecatis sepulti essent. Invenit autem floccos lanae crudae nondum deductos, purpureo colore tinctos, lineis filis a medio ligatos, quos fimbrias esse credidit nondum alligatas, quia lex Iudaica vestimentum "quod ex lana linoque contextum est" vetit, nisi fimbrias. Religiosos proposuit floccos palliis suis affigere, digitis suis deducere et nectare ut ratas fimbrias fierent, neque necesse esset pietati alterius confidere. Tinctura autem, secundum analysin quam pro Iadin fecerunt David Abrahams et Sidoneus Edelstein, facta est ex indico coccoque. Contra expectationem est sisith ex indico tingi (vide Vittas hyacinthinas), atque nonnulli negant hos floccos ad eam usum destinatos esse.

Paene omnes fontes scripti qui nobis restant ex traditione Rabbinica sunt, sed nonnulla sciscitari possunt etiam a fontibus Christianis. Secundum Novum Testamentum, Iesus invectus est in Pharasaeos qui "dilatant . . . phylacteria sua et magnificant fimbrias," quod videtur indicare Iesum, et fortasse alios Iudaeos antea, fimbrias minores gessisse quam Pharisaeorum et postea Rabbinorum asseclas—hi, secundum Thalmudem, non accipiebant sisith minorem quam quattuor digitos longam.

Trecentis post annis, Epiphanius Pharisaeorum tempore Iesu vestitum describens haec de fimbriis dicit:

Nota bene fimbrias "ex ipso stamine" illigatas esse contra normas Rabbinicas. Sed Hieronymus, Epiphanio plus minus contemporaneus, et magis nova et insolita de Pharisaeorum fimbriis asseverat:

De hoc nihil invenitur in fontibus Iudaicis, et multo minus credibile videtur quam descriptio Epiphanii.

### Vittae Hyacinthinae 
Secundum praecepta Numerorum Libri in sisith ponendum est "פְּתִיל תְּכֵֽלֶת" *pǝthīl thǝkhelɛth*, quod Hieronymus 'vittas hyacinthinas' vertit. Secundum traditionem rabbinorum hoc significat cuique fimbriae addendum esse unum filum hyacintho tinctum. Hyacinthum est nomen tincturae cuiusdam tenacissimae quae tamquam purpura de "sanguine" cuiusdam mollusci (Hebraice et Aramaice חלזון *ḥillåzōn*, *ḥilzōn* quod fere 'cochleam' significat) fiebat, cuius tincturae color fuit caeruleus:

In operibus Rabbinicis Caesarum Sassanidarumque temporis hyacinthum, cum suppeteret, nihilominus magni pretii erat, neque omnibus locis importari emique semper poterat. Tincturae erant quae facilius et minoris pretii emi possent, velut indicum (קלא אילן *qǝlåˀ ˀillån* ) et isatis (איסטיס *ˀīsåṭīs*)—illa tinctura tam similis hyacintho genuino erat ut secundum rabbinos nemo nisi Deus ipse possit distinguere—sed per Rabbinos non licebat eis in loco hyacinthi uti. Ergo iam a tempore Rabbi Iohannis Nuri filii (qui saeculis primo et secundo vixit), mos erat ut absque hyacintho Iudaeus fimbrias omnino albas nectaret 

Praeter difficultates, erant fortasse discrimina, nam imperatores Romani saepe vetabant purpurae usum privatum, quae interdictiones fortasse et hyacintho pertinebant. Hyacinthum aperte vetatur in lege Theodosii, Valentiniani, et Arcadii (ergo inter annos 383 et 392 promulgatae):

Et legimus quidem in Thalmude Babylonico aliquos hyacinthum a Palaestina in Babyloniam saeculo tertio quartove importantes ab "aquila" (id est Romanis) captos esse.

Quodam tempore inter saecula sexta et octava, usus hyacinthi inter Iudaeos deperditus est. In Thalmude, mentio postrema est hyacinthum a Terra Israel in Babyloniam importari posse in diebus Rabbi Ahaei, anno fere 506. Utcumque, nulla mentio hyacinthi deperditi fit in toto Thalmude, ergo rationi constat Iudaeos Babylonios iam habuisse saeculo sexto medio. At in *Midras Thaneuma*, liber qui secundum doctos medio saeculo octavo compositus est, hyacinthum nunc deest:

Fortasse igitur Palaestina Romana anno 639 exercitui Muslimorum cadente, ars hyacinthi faciendi periit.

## Iudaei Rabbinici 
### Tallith 
[thumb|Fimbriae sub vestibus viri [Iudaismus Orthodoxus|Iudaei Orthodoxi detrudunt, quae de "talith minore" dependent.]] 
Iudaei praecepta biblica de fimbriis gerendis spectare habent solum ad vestimenta quattuor angulorum, textilia (neque igitur coriacea), et satis magna ut truncum plerumque tegant (neque igitur focalia). Sed modus se in vesti quadrangulo involvendi tandem aliquando exstinctus est in regione Mediterranea, et cum eo mandatum fimbriarum. Inde a saeculo tertio decimo mos novus apparet pallii circa umeros et nonnumquam caput, amictorii instar, in oratione involvendi. Haec vestis טלית "tallith" dicitur, vox antiqua 'pallium' significans. Primum mos erat eum tallith gerere qui orationibus praeerat, sed mox translatus est ad alios participantes congregationis. Qui pallium fimbriatum orandi causa induit hanc benedictionem recitat:

Sed non est opus huius tallith nisi ad preces, et multi magis pii volebant saepius sisith gerere. Ergo novam vestem quatratam et fimbriatam excogitaverunt, quam possint sub camisia gerere, et ea totum diem possint voluntarii praeceptum fimbriarum sequi. Huius vestis nomen est טלית קטן (*ṭallīth qåṭån*) id est 'pallium minus', cum sit propinquius ad tunicam veterum. Nonnumquam etiam dicitur ארבע כנפות 'quattuor anguli' vel etiam per metonymiam ציצית 'sisith'. Prima mentio huius fit in opere Iacob Aser filii, qui vixit annis c. 1269 — c.1343, et in Ashchenez et in Sepharad. Hodie nemo nisi Orthodoxi gerere solent. Pallio minori est benedictio altera:

### Usus 
Versus *Num.* 15:39 incipit "וּרְאִיתֶם אֹתֹו", quod, ut supra dictum est, verbatim reddi potest "et videbitis eum," qua de causa Iudaei versum habent ut praeceptum alterum. Hanc ob rem fimbriae non nisi die geruntur, numquam noctu (exceptis vesperis Exordii Anni et Diei Expiationis, ob maximam sollemnitatem). 

Viri Iudaei defuncti sepeliuntur tallith involuti, sed fimbriis exsectis. Fimbriae enim sunt ut qui gerunt "recordentur omnium mandatorum Domini," et vivi solum mandata custodiunt. Item neque qui exsequiis intersunt sisith utuntur, quia simile esset mortuum deridendo.

In servitiis religiosis sisith nonnumquam adhibetur ad volumen Legis tangendum sine pollutione manus. Qui ad "bema" (id est pulpitum, suggestum) ad benedictiones Legis legendae invocantur, primum textum fimbria tangunt, quam osculant. Item, volumen Legis per synagogen processione circulatum participantes congregationis fimbria tangere solent (quam tum item osculant).

### Mulieres 
[thumb|Fimbriis palliisque eisdem tecti, mulieres virique simul in synagoga orant, in illuminatione e Codicis Rossiani 555 folio 12v, [Mantuae, anno 1453 depicta.]]
Apud Iudaeos Conservativos et Reformantes (nec non aliarum denominationum liberalium asseclas) nihil obstat quominus mulier pallio fimbriato utatur, et multae quidem tallith induunt. Inter Orthodoxos autem exstat magna controversia. Mulieres enim mandatis positivis non obligantur quae certo tempore facienda sunt, ergo quoniam fimbriae adhibendae sunt die tantum, non mandatae sunt mulieribus. Sed aliud est non oportere, aliud non licere. Ab altera parte, tallith (et itaque sisith) habetur a nonnullis auctoritatibus viris pertinere, neque (per Deut. 22:5) licet mulierem indui veste virili.

Iam tempore Romano, Rabbi Iudas Babae filius (qui Palaestinam saeculo 2 habitavit) cum dixerit vestes muliebres exemptas esse, censuit nihilominus fimbrias affigendas esse pallio mulieris, "quia interdum maritus eius se tegat eo." Ergo, secundum Rabbi Iudam non necesse est mulierem fimbrias gerere, sed neque dedecet. Item per Aevum Medium multi Rabbini permiserunt mulieres tallith gerrere, inter quos fuerunt Iudas Ibn-Ghijâth, Salomo Isaacides Iarchi, Iacobus ben Meier Tam, Zaraias Gerundinus, Moses Maimonides, Eliezer Ioelis filius, Salomo Adereth filius, Aaron Barcinonensis, et ita porro. Iohannes Buxtorfius, auctor Christianus qui de Iudaeis Latine scribebat, sic condicionem describit:

At motus etiam erat in annos crescens, praesertim in Aschenez mediaevali, mulieres a sisith prohibere, quem primus civit Rabbi Meir Mauritius Rotenburgensis. Rabbi Moses Iserles censuit strictissimo sensu licitum esse mulieri sisith uti, sed reapse audacia superbiave esse. Per Rabbi Iacob Mölin tallith cum fimbria est vestis virilis. Idem proclamat Thargum Pseudoionathan (incerti temporis, sed inter 8 saeculum et 15), in versione latissime elaborata versus Deut. 22:5 de vestibus alterius sexus non gerendis:

 
Haec opinio denique plerumque vicit, ut per plerosque Orthodoxos pallium fimbriatum vestis virilis esset. Sed in motu "Orthodoxiae Modernae" nonnullae auctoritates dissenserunt, exempli causa Rabbi Iosephus Soloveitchik, qui scripsit rem pendere de intensione cordis: utrum sit ad mandato perfungendum, ut propinquius se sentiat Deo, an ad finem politicum—nempe feministicum—quo melius statum mulierum reclamet. Etiam rabbinus haredaeus Moses Feinstein permisit mulieres fimbrias gerere, dummodo sint vesti quadrangulae femineae, neque pallio virili, affixae.
thumb|left|Fimbriis involutae, duae sociae Mulierum Muri comprehensae deducuntur.
Quae controversia annis recentioribus in medium provenit, quod participes societatis nomine Mulieres Muri (נשות הכותל, *Women of the Wall*), Iudaeae quae inde ab anno 1988 solent interdum (praesertim primo die mensis secundum calendarium Hebraicum) ante Murum Occidentalem congregari et servitia Iudaica praestare. Orthodoxi qui Muro incumbunt saepe invecti sunt in eas, et nonnumquam vi agressi, inter alias causas quod palliis fimbriatis se induant. Regimini Israeleno est tutamen locorum sanctorum custodire, et pacem eorum conservare, sed quoniam Murum habent pro sacro Iudaeorum Orthodoxorum, nonnumquam sociae comprehensae sunt—quae a iudicibus dimmitti solent ob "absentiam culpabilitatis." Nuperrime Anath Hoffman comprehensa est ob tallith, quam antea custos publica eam iusserat non tamquam pallium gerere sed focale potius.

### Quomodo fiant 
Sisith non rite fit nisi consulto et sui causa sola, ergo non licet ut cirros solitos facere veste de tela exsecta, immo fimbriae separatim abs thallith fiunt, filis per parvum foramen cuique quattuor angulorum affixis. Praeterea, texor debet primum elata voce nuntiare intentionem suam esse "לשם מיצות ציצית" 'in nomine mandati fimbriarum.'
[thumb|Sisith duae, illa alba more [Aschenezico, haec hyacinthina et alba more Sephardico nectata.]]
Fimbria fit ex quaternis filis, quae per foramen ducta reflectantur ita ut sint quasi octona pendentia. Dein fit series nodorum, inter quos sunt חוליות "vertebrae," id est spirae. Quomodo fiant nodi vertebraeque, quot sint, quo ordine variant inter nationes Iudaeorum et scholas Rabbinorum, sed debent esse inter 7 et 13 vertebrae. Ex ultimo nodo utraque parte, termini filorum bis quaterni tamquam cirri dependent.

### Hyacinthi quaesitus
Fere millennium Iudaei Rabbinici non poterant nisi albas fimbrias nectare. In memoria hyacinthi deperditi, tallith solebat virgis ornari, apud Aschenezicos nigris, apud Sephardicos candidis.
Dein saeculo 19, Radzinensium rabbi, Gerson Henoch Leiner captus est cupidine hyacinthi reciperandi. 

[thumb|upright=.75|Sepia, nempe *[Sepia officinalis*, quam proposuit Rabbi Leiner Radzinensis]]

Quo desiderio incensus, aquaria Italica invisebat, Vaticanum visitabat, et deinque tres libros scripsit de hyacintho, in quibus indicia Rabbinorum antiquorum collegit de hyacinthi fonte, mollusco nomine Hebraico-Aramaico חלזון *ḥillåzōn*, quibus melius cerneretur quid ista bestia fuisset. In fine conclusit *ḥillåzōn* illud fuisse sepiam, nempe illud quod *Sepia officinalis* nuncupatur, et "sanguinem" fuisse ipsius atramentum. Adiuvante chemico quodam Italico processum chemicum invenit quo atramentum sepiae caeruleum fieret. Sic tinctas Orthodoxi ex stirpe Radzinensi adhuc gerunt fimbrias suas.

Ineunte saeculo 20, Rabbi Isaac Herzog (qui postea magnam famam habiturus erat, Praefectus factus Rabbinorum Aschenezicorum in Israele, nunc autem iuvenis tantum), operibus Rabbi Leiner inspiratus, in Universitate Londiniensi gradum doctoralem petens, dissertationem suam inauguralem, *De Porphyrologia Hebraica*, anno 1913 scripsit de purpura et hyacintho in fontibus antiquis Iudaeorum. Fimbrias a Leiner factas inspexit, misitque ad laboratoria chemica, qui invenerunt tincturam Leinerianam nihil esse nisi caeruleum Berolinensem. Miratus et vix credulus, Herzog ad opifices Radzinenses scripsit rogans quomodo fieret tinctura Leineriana. Praefectus tinctorum litteras remisit, formulam exponens:
 
Quod quidem modus est ipse quo fit caeruleum Berolinense. Itaque atramentum sepiarum nihil addit nisi nitrogenium, idem fieri possit ex paene omni materie organica (saepissime quidem fit ex sanguine bubulo). Repudians igitur interpratationem Rabbi Leiner, negavit "cochleam" hyacinthi fuisse saepiam.
[thumb|upright=.75|Ianthina (nempe *[Janthina janthina*) quam proposuit Rabbi Herzog.]]
Herzog, perscrutans fontes antiquos, suspiciebat "cochleam" hyacinthi fuisse aliquem ex familia Muricidarum, sicut murex (*Hexaplex trunculus*), purpura (*Bolinus brandaris*), et bucinum (*Stramonita haemastoma*), quorum "sanguine" (id est secretione) antiqui faciebant purpuram. At huic propostio fuit difficultas, quia tincturae his conchyliis effectae semper purpureae essent, neque "instar maris," "firmamenti," "sapphiri." Ergo alterum molluscum proposuit, ianthinam (*Janthina janthina*), cochleam aquaticam paulo minorem, quae caeruleam saniem exsudit. Cum huic aequivalentiae denique faverit, nihilominus non potuit ex ianthina tincturam efficere tenacem, ut fuit hyacinthum. 
[thumb|left|Fimbria hyacinthina, [murex|murice tincta.]]
Mirabile dictu, post Holocaustum, officinis opificibusque a Nazistis pessime perditis, Radzinenses scientiam tincturae faciendi amiserant. Formulam reperire cupientes, scripserunt ad Rabbi Herzog, rogans ut ad se mitteret totum commercium epistularum suum cum praefecto tinctorum. Ille libenter litteras ad eos reddidit, et mox Radzinenses novas officinas in Israele de novo condiderant, quae usque ad hunc diem ibi florent. Sic Rabbi Herzog eo ipso facto tincturam Radzinensem cum falsam esse exposuit, tum de morte suscitavit.
[thumb|upright=.75|Testa muricis (nempe *[Hexaplex trunculus*), quem proposuerunt Edelstein et alii.]]
Sed semper erant qui murici crederent, in quo numero erat Sidoneus Edelstein, chemicus qui Iadin adiuverat. Ille, annis 80 gregem composuit doctorum, inter quos erant Otho Elsner et Ahoth Spanier. Elsner identidem apud se lanam secretionibus muricis tingere conabatur. Fortasse propter foetorem, lanam immersam solebat prope fenestram apertam relinquire. Ex quibus experimentis didicit (anno 1983) lanam murice tinctam fieri purpuream, sed diebus nubilosis tantum; sin autem die sudo hyacinthinam. Lumen enim ultraviolaceum solis purpureum chemicum, nempe 6,6′-dibromindicum, in indicum convertit. Quam colorum mutationem non poterant ignorare purpurarii antiqui, quippe qui saepe in apricis regionibus operabantur. Praeterea, tinctura caerulea muricis quod ad chemica pertinet idem est ac indicum de herbis extractum, et ut supra vidimus, rabbini antiqui negaverunt quicquam nisi Deum decernere posse. Hodie societas Israelena nomine פתיל תכלת sive *Ptil Tekhelet* (id est 'Vitta Hyacinthina') hanc agnitionem, nempe *cochleam* hyacinthi muricem fuisse, laudant, et ex officino suo vittas hyacinthinas fimbriasque efficiunt et vendunt. 

Multi nunc aequationem hyacinthi et muricis accipiunt, sed controversia iam exstat, aliis (plerisque Radzinensibus) adhuc sepiae faventibus aliis ianthinae aliis ullam aequationem certam exstare negantibus.

## Caraitae 
thumb|Sisith Caraitica.
Caraitae etiam sisith gerunt, sed auctoritatem rabbinorum negantes, aliquanto diverse faciunt. Mores habent fimbrias plectandi, sed non firmas regulas. Vittas caeruleas imponendas esse habent, sed cuiuslibet pigmenti: credunt enim colorem magis quam pigmentum interesse. Quod magis est, negant hyacinthum umquam ex murice factum esse, immo contra Legem esse (Lev. 11:10—11 "Quicquid autem pinnulas et squamas non habet eorum quae in aquis moventur et vivunt abominabile vobis / et execrandum erit carnes eorum non comedetis **et morticina vitabitis**"), asseverantes potius hyacinthum fuisse ex isate, indicove. Neque habent sisith ab lege de vestimentis adulteris (*Deut.* 22:11) immunem, itaque semper ex una materie faciunt.

Exstat inter Rabbinicos Iudaeos rumor Caraitas tam stricte interpretari verba versus Num. 15:39 "et videbitis eas" ut fimbrias parietibus domicilii sui affigant ornamenta, quo facilius aspiciantur. Nihil autem omnino huic rumori inest.

## Betha Israel 
thumb|left|Fimbriarum usum iam perdiderunt Betha Israel, sed multi gerunt cirrata pallia, ut hic sacerdos.
Betha Israel, id est gens Aethiopica Iudaeorum, cum non habuerint traditionem Rabbinicam, habent quidem Legem, in sermonem suum versam. Nihilominus, post aevum longum separationis ab aliis Iudaeis, morem fimbriarum gerendarum perdiderunt. Sed in habitu tralaticio est iam pallii genus, saepe cirrati, *neṭela* dictum, quod tam mulieres quam viri induunt. Omnes quidem Ethiopiae gentes, cuiuslibet religionis, hac veste untuntur, sed sunt nihilominus qui cum tallith Iudaeorum conferunt.

## Samaritani 
thumb|Cirrato pallio involutus, Samaritanorum Sacerdos Magnus Paschati praeest.
Samaritani non generatim fimbriis utuntur. Pallium sacerdotis, quod *ṭaylasān* nominant, cirris nunc ornatur, sed hi videntur esse innovatio satis recens. Habet autem virgas caeruleas, quae fortasse, ut virgas in Iudaeorum tallith, hyacinthum repraesentant.

Samaritani quando "tallith" dicunt, non pallium quadrangulum sibi volunt, sed vestimentum talare candidum, et sunt qui dicunt huius vestis orbiculas ocellosque pro fimbriis esse.

## Christiani 
thumb|Fimbria Iesu tacta, mulier "quae sanguinis fluxum patiebatur duodecim annis" sanatur.
Post humanum memoriam Christiani rarissime praecepta biblica de fimbriis gerendis secuti sunt, fortasse quod Iesus Pharasaeorum fimbrias magnificatas reprobaverat. Nihilominus, vestes sanctae sacerdotum et episcoporum saepe oram cirratam habent, in memoriam fimbriarum biblicarum. Item, Iesus ipse verisimiliter alicuius generis sisith gerebat, nam variis locis Novi Testamenti fit ut homines "fimbriam" Iesu tangentes salvi fiant:

thumb|Sisith gerere non est mos Christianus, sed sunt qui versiones Christianas proponunt. Quae hic depingitur non hyacinthinam habet vittam sed rubram, in memoriam sanguinis Christi.

Quorum locorum sunt Christiani qui legunt versum *Profetiae Malachi* 4:2 "et orietur vobis timentibus nomen meum sol iustitiae et sanitas in pinnis eius ... " tamquam praefigurationem, nam vox hic "pinna" versa idem est ac ea quae "angulus" in Vetere Testamento (nempe variae figurae vocabuli כנף). 

Sunt etiam qui credant Sindonem Taurinensem non solum genuinum esse, sed etiam pallium Iudaicum antiquum fuisse (quo involutus Iesus sane sepultus erat), itaque olim fimbriatum. Nullae sisith restant, sed duo ex angulis sindonis desunt, fortasse fimbriis exsectis ut in sepultura Iudaica—duo autem tantum, nam duo anguli salvi sunt, et absque sisith.

## Fontes Latini 
* (**Saeculo 1**): Pseudophilonis *Antiquitatum Biblicarum* liber 16.50:
:In illo tempore precipit illis de fimbriis et tunc restitit Chore, et ducenti viri cum eo, et locuti sunt dicentes: "Quid si ponitur nobis lex intolerabis?"
* **Inter saecula 4 et 5**: Hieronymi *Commentarii in Matthaeum*, ad 4:23,
:*(§7):* Iusserat quoque aliud Moyses ut in quatuor angulis palliorum hyacinthinas fimbrias facerent, ad Israelis populum dignoscendum, ut quomodo in corporibus circumcisio signum Iudaicae gentis daret, ita et vestis haberet aliquam differentiam. Superstitiosi magistri captantes auram popularem, atque ex mulierculis sectantes lucra, faciebant grandes fimbrias, et acutissimas in eis spinas ligabant, ut videlicet ambulantes et sedentes interdum pungerentur, et quasi hac admonitione retraherentur ad officia Domini, et ministeria servitutis eius.
:*(§9):* Istiusmodi erat fimbria parva et brevis ex Lege praecepta, quam et mulier illa quae sanguine fluebat, tetigit in pallio Domini sed non est compuncta superstitiosis sentibus Pharisaeorum; magisque sanata ad tactum eius.
* **Saeculo 13**: Thomae Aquinatis *Epistola ad Ducissam Brabantiae*:
:*(Art. 8):* Ultimo quaeritis, si bonum est ut per provinciam vestram Iudaei signum distinctivum a Christianis deportare cogantur. Ad quod plana est responsio, et secundum statutum Concilii generalis, Iudaei utriusque sexus in omni Christianorum provincia et in omni tempore aliquo habitu ab aliis populis debent distingui. Hoc eis etiam in lege eorum mandatur, ut scilicet faciant fimbrias per quatuor angulos palliorum, per quos ab aliis discernantur. 
* **1639**: Buxtorfii *Lexicon Chaldaicum Talmudicum et Rabbinicum*, pp. 1908—9, s.v.:
:*(p. 1908):* VI. צִיצִית *Cincinnus, Villus, pili contorti in ſe & in longum dependentes: Peniculamentum, Extremitas veſtis in fila exiens: *item* Fila in telæ extremitate redundantia... 
:... Hoc pręceptum in miram ſuperſtitionem apud poſteros converſum eſt, quam vel magno libro hodiè ſatis explicare nequeunt....
* **1641**: Buxtorfii *Synagoga Iudaica*, pp. 128—134, 175—6
:*(p. 128):* A ſingulis angulis longa fimbria, octo filis albis & laneis conſtans, per nodum deorſum pendet, interdum quatuor, interdum octo vel duodecim digitos lata. Ejuſmodi *Fimbrias* ציצית *Zizis* appellant, & mira de illis ſcribunt, è quibus pauca duntaxat attingam...
:*(p. 176):* ... Non ſecus ac, quis rei alicujus oblivioni obviam iturus, nodum in cingulo connectit, ut ſubinde menti obverſetur: ſic etiam illi fimbrias illas, quinque nodis inſignes, geſtant, tamquam totidem à peccato dehortationes & avocationes. Et hæc eſt cauſa, cur & tam pii ſint Judæi, & tam accuratè Dei mandata cuſtodiant, ſi modò credere fas eſt.
* **1644**: Werenfelsii *De Velamine Iudaeorum Cordibus Impendente* pars 3:
:De velo altero, quod Judæi in capite geſtant, vel quo caput obvolvunt, quando legitur lex, vel quando precantur in Synagogis ſuis cap.9. Synagogæ Judaicæ de ציצית ſeu *peniculamentis*, & תפלין ſeu *Phylacteriis*, ceu Precum & Pietatis adminiculis, ut & in Lexico Talmudico ad Rad. טלל *tegere*, *operire*, &c ita nos docent Celeberrimi Buxtorfij; Præter טלית קתון[SIC] *talles* ſeu veſtem parvam, quam qui cæteris ſanctitate & pietate antecedere volunt, quotidie ſimul ac ſurgant, cùm cæteris veſtibus induant, & ſub toga circumferant, ita tamen ut fimbriæ paululum emineant, & illas intueri atque in oculis habere poſſint, præter, inquam, hoc *talles parvum*, quotidianum & vulgare, eos habere quoque תלית גדול *talles magnum*: hoc *talles magnum* eſſe velum ex lana ovilla & agnina confectum ad inſtar mappæ quadratæ formatum, quatuor fimbrias ſeu peniculamenta habens, quod non corpori applicent, ut *talles parvum*, ſed quo caput & collum obvolvant, vel circumvolvant in Synagoga tempore precum & aliorum ſacrorum.
* **1648**: Antonii de Escobar *Ad Evangelia Temporis Commentarii Panegyricis*, vol. 3:
:*Et magnificant fimbrias.* ] Quænam autem Iudæorum fimbriæ? Fila quædam non texta, quæ ex infima ora vestis dependebant, quæ ab Hebræis vocantur, עיצת[SIC] *iſitſish.*[SIC] Num.15.&c. Dauid authore. Fimbrias hyacintino colore Iudæos geſtare Deus præceperat, vt legis recordarentur. Num.15. Deut.22. Eas ergo Scribæ, & Phariſæi præ cæteris Iudæis magnificabant, id eſt, maiores quam cæteri faciebant. Addit Hieronymus, *Phariſæi has fimbrias dilatabant, quibus acutiſſimas ſpinas inſerebant, ut eis ambilantes pungerentur, & ad memoriam cultum Dei reuocarent.* Dubitat Maldonatus num certum hoc ſit? Credendum Hieronymo, qui non aſſereret, ſi ab Hebræis, aut graui aliquo Auctore non didiciſſet. 
* **1701**: Hilleri *הלכות ציצית sive Dissertatio Philologico-Theologica de Hebraeorum Vestibus Fimbriatis*
:*(p. 9):* ציצת] *Peniculamentum, fimbrias:* Eſt enim שם כלל nomen collectivum, Lutherus  Belgæ. . Illud, quod Zizis poſterioribus ſeculis Hebræi vocarunt, peniculus fuit ex nodis & ligamentis, quorum quidem Rabbini mentionem faciunt, Scriptura nullam. *Distinguunt* enim inte גדילים & ציצית putantes, illud quod ציצית nominatur, eſſe retorta ad oram veſtium, h.e. quod relinquitur in tela; fila autem aſſuta, nec texta vocari גדילים.
* **1732**: Ikenii *Antiquitates Hebraicae*:
:*(20.18, p. 286—285):* Precum matutinarum tempus propriè eſt ab ortu ſolis, usque ad horam tertiam ſeu nostram nonam matutinam, quo antequam quicquam guſtârunt, aut ulla negotia tractarunt, ſummo ſtudio purgati, loti, benè compoſiti & ציצית ſeu *fimbriis* instructi ad Synagogas cum ſtrepitu currunt...
:*(3.5.26, p. 540)*: Tam fimbrias quàm lora *divina inſtitutionis* eſſe ſatis certum eſt, Num. XV.37 Deut. XXII.12. unde & vix dubitari poteſt Servatorem utraque geſtaſſe v. Matth. IX 20,21. XIV. 36. & Luc. VIII.44. quamvis tamen & vix ambigi queat, quoad formam & alias circumſtantias multa a Magiſtris propius determinata eſſe, quemadmodum & Phariſæi fimbrias ſolito longiores fecerunt & Phylacteria dilatarunt, quem hypocriticum faſtum taxat Servator Matth.XXIII.5.
* **1737**: Cottae *הלכות ציצית sive De Peniculamentis Iudaeorum Dissertatio Philologica*:
:*(§2, p. 2)* Talium ueſtium fimbriatarum originem ſi inquirere uolumus, frequentem iam earum uſum apud ueteres quasdam gentes fuiſſe deprehendemus. Aegyptios enim iam indutos fuiſſe uesſtibus fimbriatis Herodotus Lib. II c. 81 his uerbis docet: Ενδεδυκασι κιθωνας λινεους, περι τα σκελεα θυσσανωτους, ους καλεουσι καλασιρις: *induti ſunt (Aegyptii) tunicis lineis circa crura fimbriatis, quas uocant Calaſiris.* Inferre inde illi poſſent qui plurimos ritus loquendique formulas Iudaeos ab Aegyptiis retinuiſſe ſtatuunt, hunc ritum, praecepto diuino confirmatum, Iudaeos ab Aegyptiis accepiſſe. Sed ex re ipſa accurate conſiderata, quandum diſcrimen inter ueſtes fimbriatas Aegyptiorum ac Iudaeorum intercedat, facile patet. Herodotus enim Aegyptios indutos eſſe ueſtibus περι τα σκελεα fimbriatis affirmat, eo fortaſſis ueſtium genere, quibus his temporibus homines ſplendidiores utuntur: Iudaei uero fimbrias cuilibet tantum ueſtis addunt extremitati.
* **1740**: Reckenbergeri *Sacri Iudaeorum Ritus Antiqui*
:*(§458 p. 555): Duas* veſtes *religioſas* habent, nempe *peniculamenta* & *phylacteria*. *Peniculamenta*, vel ציצית i.e. *fimbriae* in *quatuor* angulis veſtimenti ſunt. Vnumquoduis hyacintinis *quatuor* filis conſtat, quae per *foramen* mittuntur, *complicanatur*, *nodisque* inſtruuntur. Hodie illa in extremitate ſui טלית gerunt, quod *duplex* habent, *alterum* maius & *alterum* minus. *Maius* conſtat duabus *quadratis* partibus, in *medio* conſutis, quo ſi precantur, *caput* operiunt. *Minus* טלית *duas* tantum *plagulas* habet, quo vtuntur ſub reliquis veſtibus, vt *peniculamenta* pauliſper appareant. *Plagulae* iſtae super humeris colligantur, cuius per medium *caput* exerunt....
:*(§459, pp. 556—7):* Quando *Phariſaei* tangebant veſtes *plebeiorum* polluebantur, aeque ac ſi calcationem feminiflui tetegissent, & lotione indigebant. Vid. *comment.* maimonidis ad *Chagiga* cap.II.th.7.(a) Hunc in finem *fimbrias* longiores facere quam ordinarie ſolebant, iuſſerunt, & *phylacteria dilatarunt*. Matth. XIII,5....
:*(§460, p. 557):* Qui haec *phylacteria* & ציצית vel *fimbrias*, ex diuina *inſtitutione* deriuant, Num. XV, 37 & Deut. XXII, 12. illi non verentur aſſere, quod & *Chriſtus* inter orandum, tam *fimbriis*, quam *phylacteriis*, ſit vſus. Matth.IX,20.21 XIV,36. Luc. VIII, 44. Quod *Chriſtus* in oratione vſus ſit *phylacteriis* iosephus scaliger affirmat, ſed negat schoettgenivs in *horis hebr. & talm.* p. 195. Olim forte cum *fimbriis* & *phylacteriis* inter homines verſati ſunt, *ſequiori* vero *aetate* phylacteria & טלית *maius* ſolummodo tempore *precum* geſtant, & טלית *minus* non induunt, niſi quando vigilant. Namque putant omnes has veſtes *religioſas* in *ſomno* pollui. Potiſſimum viris *phylacteria* conueniunt, quae tamen & *feminis'' non negantur.

## Notae
## Bibliographia
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* van der Hoeven, A. A. M. 2012. "The Seam and Missing Corners of the Turin Shroud as Characterstics of John Mark's Temple Garment."
* 
* Kaplan, S.W. 2001. "Tekhelet Rediscovered גילוי התכלת מחדש&lrm;."
* 
* 
* 
*  
* Milgrom, J. 1983. Of Hems and Tassels. *BAR* 9:03, Mai/Iun. 
* 
* Miller, Rabbi S. "The Search for Techeiles" in *Halacha Berurah הלךה ברורה 9.2*, pp. 1—6.
* 
*  
*   
*  
* Singer, M. E. 2001. Understanding the Criteria for the Chilazon, *Journal of Halacha and Contemporary Society* 42, Sukkot.
* 
* Twerski, Rabbi C. E. 1997. Identifying the Chilazon, *Journal of Halacha and Contemporary Society* 34:77—102.
* Wein, Rabbi B. et al. 2003. *Topics in Perek HaTecheiles: Daf Yomi Menachos Perek 4* = *נושאים בפרק התכלת: דף יומי מנחות פרק ד&lrm;*.
* 
*  

Categoria:Vestitus Iudaicus