Musica classica

[thumb|Compositores:
in **primo ordine** sunt [Antonius Vivaldi, Ioannes Sebastianus Bach, Georgius Fridericus Handel, Wolfgangus Amadeus Mozart, Ludovicus van Beethoven.
In **secundo**: Ioachim Rossini, Felix Mendelssohn-Bartholdy, Fridericus Chopin, Wilhelminus Richardus Wagner, Iosephus Verdi.
In **tertio**: Ioannes Strauss (iunior), Iohannes Brahms, Georgius Bizet, Petrus Ilyich Tchaikovski, Antoninus Dvořák.
In **ultimo**: Eduardus Grieg, Eduardus Elgar, Sergius Rachmaninov, Georgius Gershwin, Aram Khachaturian.]]

**Musica classica** est musica artis in moribus musicae liturgicae et saecularis Occidentalis producta, circa saeculum nonum nata et per aetatem latam ex eo tempore ad tempora praesentia exstans. Praecipuae huius memoriae normae inter circa 1550 et 1900 digestae sunt, quod aevum ergo tempus communis usus appellatur. Non confundendum est cum Aetate Classica.

Musica classica a musica non-Occidentali et musica vulgari usu notationis musicae distinguitur, itaque improvisatio, quae saepe in musica non-Occidentali et musica vulgari auditur, non sinitur solet, nisi in finiendae compositionis locis quibusdam. Musica classica a musica vulgari semper differt, quamquam compositores possunt locos e carminibus vulgaribus laudare; non autem multa differt a musica populari ante saeculum vicensimum.

Inter compositores maximi momenti in historia musicae post Aevum Medium sunt Perotinus, Gulielmus de Mascandio, Gulielmus Dufay, Iosquinus Pratensis, Claudius Mons Viridis, Ioannes Petrus Aloysius Praenestinus, Iohannes Sebastianus Bachius, Ludovicus van Beethoven, Ricardus Wagner, Ioannes Brahms, Arnoldus Schoenberg, Inguarus Strawiński.

Aetates musicae sunt Mediaevalis (ante annum 1400), Renascentia (saeculis 15 et 16), Baroca (inter annos 1600 et 1750), Classica (inter 1750 et 1820), Romantica (inter 1820 et 1920), hodierna.

Quamquam musica classica carmina et alias formas comprehendit quae in aliis musicae generibus composita sunt, aliquae formae sunt propriae musicae classicae: motetus, opera, symphonia, concentus, sonata, quadricinium nervorum. Musica pantomimi ballationis saepius est musica classica. Paene omnia instrumenta musicam classicam canunt, sed violina et tibia altisona rarius alia genera canunt; clavile quoque, quamquam saepe in rock et praecipue in jazz inventum, magnum thesaurum compositionum classicarum habet.

## Historia 
[thumb|left|175px|[Sancta Caecilia, patrona musicae.]]
Per aetates, a Medio Aevo usque ad tempus praesens, licentia melodiae, harmoniae, rhythmi ita auget, ut musica involutior et magis multiplex fiat. Nihilo minus, homines musicam aetatum anteriorum semper audiverunt: nunc, musica classica mille fere annos imprimitur, canitur, auditur.

### Medium Aevum 
Musica Mediaevalis veterrima erat monophonica; hoc est omnes voces et instrumenta eandem melodiam canunt. Cantus Gregorianus est musica ecclesiae illius temporis. Extra ecclesiae carmina popularia, et lyrica et epica, cantantur. Saeculo duodecimo, trobatores carmina scripserunt.

Circa autem annum 1000, usus polyphoniae crescere coepit. Genus organi organum purum appellatum est prima forma polyphonica, ubi altera vox melodiam canat, altera tonum singulum tenet (quare nominatur vox tenor). Saeculo duodecimo exeunte, compositores in ecclesia Nostrae Dominae Lutetiae (quae nondum cathedralis fuit) organa trium et adeo quattuor vocum cum melismatis iungerunt, quae iunctio erat initio polyphoniae (vide Scholam Nostrae Dominae). Compositores saeculis quarto decimo et quinto decimo carmina motetos dicta, et musicam Missae, componebant.

Musica secundi dimidii saeculi duodecimi et totius saeculi tredecimi ars antiqua nunc appellatur, quia saeculo quarto decimo ineunte ars nova coepit. Philippus Vitriacensis librum hoc titulo anno fere 1325 scripsit, in quo nova ratio temporis mensurandi descripsit. Compositor princeps artis novae fuit Gulielmus de Mascandio (circa 1300–1377), qui motetos, alia carmina, et Missam Nostrae Dominae composuit (exemplum 1 supra). Suum carmen clarissimum fortasse est *Ma fin est mon commencement* ('Finis mea inceptio'), in quo vox altissima melodiam vocis tenoris retrorsum canit.

Gulielmus Dufay (1397–1474) praecipue in Ducatu Burgundiae carmina et missas composuit, cum aliis qui *schola Burgundia* nominantur. Missae horum compositorum primae fuerunt ubi omnes partes—Kyrie, Gloria, Credo, Sanctus, Agnus Dei—saepe uno tempore compositae, in polyphonia, et in unum opus congruentes. Saepius una melodia, cantus firmus dicta, in singulis partibus Missae adhibetur; exemplum notissimum est melodia ''L'Homme Armé'' ('Vir armatus'), qua permulti compositores usi sunt.

### Renascentia 
Compositores sicut Ioannes Ockeghem et Iosquinus Desprez Renascentiam circa annum 1440 introduxerunt. Polyphonia et contrapunctus maximi momenti fuerunt. Madrigales, carmina saeculares (generaliter) quae plures voces canunt, nunc componunt Claudius Monteverdi (exemplum 2 supra), Orlandus Lassus, Ioannes Dowland, Thomas Tallis (exemplum 3 supra), Gulielmus Byrd, necnon alii compositores. Musica sacra quoque floruit, cum Missis et motetis sacris, quorum clarissima composuit Ioannes Petrus Aloysius Praenestinus. De theoria musicae primi libri nunc apparebant.

Instrumenta nova, inter quae clavicymbalum, tibia altisona (praecipue genus "tibia amoris"), et viola curaris, inveniuntur; organa instrumenta, in ecclesiis aedificata, thesaurum compositionum nunc habuit.

Nova ars typographica musicam sicut litteras transmutavit. Notatio musica aetate Renascentiae formam quasi hodiernam cepit.

### Aetas Baroca 
Anno fere 1600, cum ornamenta et chromatismus magnopere adhibita sunt, musica baroca inceptum habuit. Primae operae hac aetate in scaena prolatae sunt; opera, cum oratorio et cantata, forma princeps musicae vocalis Barocae fuit. Musica instrumentalis autem novum pondus invenit (id quod iam priore saeculo coeperat); novae formae fuerunt sequentia cantuum ad saltationes aptorum et concertus grossus. Nulla alia aetas tantas formas, tantos compositores claros, virum tam magnum atque Bach habet.

[thumb|[Bassus figuratus: numeri intervalla supra tonum datum nominant. E.g., numerus 8 cum nota C octavum significat; 6 et 4 cum nota D significant B, sextum intervallum supra D, et G, quartum intervallum supra D.]]
Polyphonia in usu manet, praecipue in fuga, genus contrapuncti ubi duae, tres, aut plures voces eandem melodiam, non eodem tempore, canunt. Sed genus harmoniae proprium aetati Barocae basso figurato vel continuo usum est: melodia princeps, melodia bassa ei concinens, et harmonia inter eas quasi minoris momenti in clavicymbalo aut instrumentis intensis, fortasse improvisata.

Harmonia Baroca tonis tonico et dominante utitur, non modo in fine operis sed etiam in partibus melodiarum. Quamquam claves (una cum diagrammate maiore et minore) iam existabant, compositores ante hoc tempus melodias in unum tonicum non semper resoluerunt, nec progressionem harmoniae coluerunt. Nunc autem consonantiae I (tonicus), IV (subdominans), V (dominans) inter se cohaerere sentiuntur, et progressiones in fine melodiae usitatae sunt IV-I et V-I. Consonantiae septimo gradu clavis utentes, modulationes inter tonicos, et dissonantiae nunc adhibentur. In opere *Claviatura Bene Temperata* dicto, Bach omnes tonicos, maiores minoresque, demonstrat.

Inter compositores magni momenti huius aetatis sunt Henricus Sagittarius, Marinus Marais, Theodoricus Buxtehude, Ludovicus Couperin (cum aliis suae familiae), Georgius Philippus Telemann, Antonius Vivaldi, Domenicus Scarlatti, Georgius Fridericus Handel. Sed compositor Barocus clarissimus est procul dubio Ioannes Sebastianus Bach (exemplum 4 supra), qui paene omnia genera praeter operam coluit. In *Arte Fugae,* Bach contrapunctum perficere habetur; Passio secundum Matthaeum est oratorium ubi Bach fidem pietatemque monstrat; permulta opera pro organo sunt artis huius instrumenti cor.

### Aetas Classica 
[thumb|[Quadricinium nervorum|Quadricinium Fitzwilliam meditatur.]]
Classicismus musicae contra ornamentatissimam musicam barocam egit, medio saeculo duodevicensimo. Nova forma sunt symphonia et quadricinium, quae forma sonatae classicae utuntur. Instrumenta formas novas capientes simillima sunt atque instrumenta hodierna. Clavile nunc in loco clavicymbali substituit.

Filii Sebastiani Bach—Gulielmus Fridericus, Emanuel, Ioannes Christianus, Ioannes Chrisophorus—compositores classici sunt. Alii sunt Christophorus Willibald Gluck, Mutius Clementi, et praecipue Franciscus Iosephus Haydn (exemplum 5 supra) et Wolfgangus Amadeus Mozart (exemplum 6 supra).

### Aetas Romantica 
Motus romanticus in musica tardior est quam in litteris; Ludovicus van Beethoven (qui 1770–1827 vixit, exemplum 7 supra) a nonnullis dicitur primus compositor romanticus esse, quamquam prima opera classica fuerunt. Compositores et musici motuum animi per musicam exprimere volunt. Genera eadem existant, sed mixtura generum nunc in usu fit: symphonia cum cantatoribus, ut scribunt Beethoven et Gustavus Mahler (exemplum 10 supra); melodiae e musica vulgaris inventae, ut utuntur Antoninus Dvořák; nova instrumenta, ut saxophonum. Dissonantia et inusitatae chordae in harmoniam intraverunt; propter nationalismum novum, aliqui compositores melodiis et rhythmis musicae vulgaris suarum patriarum usi sunt.

Opera scaenica romantica longiores et maius mirificae sunt. Iosephus Verdi et Ricardus Wagner artem scaenicam praecipue colebant; Wagner opus totius artis (Theodisce *Gesamtkunstwerk*) facere vult (exemplum 8 supra).

Pantomimus ballationis quoque in scaena fuit (nonnumquam in eisdem theatris atque opera), et compositores novam musicam saltationis scripserunt, quae potest etiam sine saltationibus in concentu cantari. Petrus Ilyich Tchaikovski plures clarissimos pantomimos fecit, ut *Romeo et Iulietta* (exemplum 9 supra), *Nucifrangibulus,* et *Lacus cycnorum.*

[thumb|Pagina manu [Franciscus Schubert|Schubert scripta; incipit carmen *Der Erlkönig* (h.e. *Rex Alforum*) cum verbis a Goethe scriptis.]]
Forma minoribus quoque compositores usi sunt. Carmina, praecipue in seriebus vel *cyclis,* Franciscus Schubert scripsit, insigniter *Die schöne Müllerin* (*Pulchra pistrix*) et *Winterreise* (*Iter hiemale*); carmina Ioannis Brahms et Hugi Wolf etiam clara sunt. Musica pro clavile floruit, dum instrumentum forma hodierna cepit; praeter sonatas et concentus (a Beethoven, Schubert, Friderico Chopin, Tchaikovski, Francisco Liszt scriptos), plures scripserunt carmina parva *habitus* dicta. Inter talia carmina sunt *Carmina sine verbis* a Felice Mendelssohn-Bartholdy, carmina lyrica ab Eduardo Grieg, *Novelette* (*Fabulae*) et alia a Roberto Schumann, carmina ad saltationem apta a Chopin, necnon alia ab aliis scripta.

### Musica recentior 
[thumb|[Leonardus Bernstein, compositor Civitatum Foederatarum musicae classicae saeculi vicensimi.]]
Bello Orbis Terrarum Primo confecto, usque ad nostrum tempus, musica cum aliis artibus aetatem hodiernam habet. Nova systemata tonorum et harmoniae inveniuntur; musica classica a musica jazz formas, melodias, rhythmos mutuatur, cum etiam a musica vulgari; nationalismus et idiomata musica populis propria persistent; plures compositores neoclassici formas et artes aetatis classicae redintegrant.

Musici docti modum musicae aetatum veterrimarum canendae student ut melius intellegatur: quamquam saeculo undevicensimo musica Baroca instrumentis hodiernis, modis hodiernis, canebatur, nunc modus historicus colitur. Instrumenta veterrima, ut clavicymbalum et viola, nunc iterum faciuntur.

Primum novum systema tonorum est impressionismus, ita dictum quod compositores musicam picturarum impressionisticarum similem facere voluerunt. Princeps inter compositores impressionisticos est Claudius Debussy, cui Mauricius Ravel et alii secuti sunt. Musica impressionistica tonico et dominante non utitur, sed harmonia pentatonica aut modo; notae chromaticae vel semitoni saepius adhibentur. Sequentia chordarum differt ab eis quae per aetates praecedentes praetulerunt, nec cum una clave cohaerent, etiamsi musica impressionistica tonalis est.

thumb|Dodecaphonum, exempli gratia.
Aliud systema est musica dodecaphonica, ubi dodecaphonum in loco scalae adhibetur. Hoc est, nullus tonus est tonicus, sed omnes scalae gradus pondus aequum habent. Dodecaphonum est quasi melodia, omnes duodecim tonos continens, quae fundamentum compositionis est; sensu strictissimo, nullus tonus iterum antequam alius audiuntur. Compositor potest dodecaphonum invertere aut retroagere aut aliis modis variare. Arnoldus Schoenberg musicam dodecaphonicam invenit; Albanus Berg et Antonius Webern a Schoenberg artem didicerunt; alii ut Americani Milton Babbitt, David Del Tredici, La Monte Young quoque dodecaphonis usi sunt.

Sunt autem qui musicam scriberent omnino sine clave, vel atonalem. Carolus Ives musica vulgari Civitatum Foederatarum usus est in symphoniis et aliis compositionibus, ubi chordae dissonantiae et plures melodiae inter se quasi pugnantes sonum Americanum faciunt. Dixit "Quare tonalitas ipsa eiicienda sit, non video; quare semper praesens sit, non video."

Minimalismus est schola musicae atonalis cuius compositores principes sunt La Monte Young, Stephanus Reich, Philippus Glass. Haec musica fragmentis melodiarum, vel chordis quae quam lentissime mutantur, vel sonis simplicissimis utitur. Compositio minimalistica prima fortasse fuit ''4' 33"* a Ioanne Cage facta, quam clavilista David Tudor anno 1952 Woodstock primus egit. Tudor ad clavilem sedit et, ut videtur, nihil cecinit per quattuor minutas et triginta-tres secundas.

Contra compositores qui dodecaphonia aut atonalitatem coluerunt sunt compositores neoclassici. Inter eos sunt Inguarus Strawiński, Emmanuel de Falla, Adalbertus Bartók, Leo Janáček, Aaron Copland, Leonardus Bernstein. Musica neoclassica harmoniis chromaticis et modalibus utitur, ut faciebant compositores Romantici. Opus illius Strawiński clarissimum quod aetatem hodiernum quasi solum incohavit est *Ritus Vernalis,* musica pantomimi ballationis anno 1913 Lutetiae primi acti.

### Tabula compositorum 
Hoc schema tempora compositorum clariorium monstrat, per aetates digesta.

Preset = TimeHorizontal_AutoPlaceBars_UnitYear
ImageSize = width:800 height:auto

Colors =
 id:lightGray value:gray(0.7)
 id:gray value:gray(0.4)
 id:darkGray value:gray(0.2)

 id:med value:rgb(0.75,0.75,0) legend:Mediaevalis
 id:ren value:rgb(0.75,1,1) legend:Renascentia
 id:bar value:rgb(0.75,1,0.75) legend:Baroca
 id:cla value:rgb(1,1,0.75) legend:Classica
 id:rom value:rgb(1,0.75,0.75) legend:Romantica
 id:mod value:rgb(1,0.75,0) legend:Hodierna
 id:ava value:rgb(1,0.5,0) legend:Avant-garde

BackgroundColors = canvas:lightGray

Period = from:1350 till:2025
ScaleMajor = unit:year increment:25 start:1350 gridcolor:gray
Legend = orientation:vertical left:49 top:150

LineData =
 at:1400 color:darkGray layer:back
 at:1500 color:darkGray layer:back
 at:1600 color:darkGray layer:back
 at:1700 color:darkGray layer:back
 at:1800 color:darkGray layer:back
 at:1900 color:darkGray layer:back

BarData=
 barset:Compositores

PlotData=
# set defaults
 width:15 fontsize:M textcolor:black align:left anchor:from shift:(4,-6)
 barset:Compositores
 from:1350 till:1377 color:med text:Machaut
 from:1397 till:1474 color:Med text:Dufay
 from:1430 till:1495 color:Med text:Ockeghem
 from:1440 till:1521 color:Med text:Des Prez
 from:1490 till:1545 color:Ren text:Taverner
 from:1525 till:1585 color:Ren text:Tallis
 from:1525 till:1594 color:Ren text:Palestrina
 from:1532 till:1594 color:Ren text:Lassus
 from:1543 till:1623 color:Ren text:Byrd
 from:1562 till:1621 color:Bar text:Sweelinck 
 from:1563 till:1621 color:Bar text:Harant
 from:1567 till:1643 color:Bar text:Monteverdi
 from:1583 till:1643 color:Bar text:Frescobaldi
 from:1585 till:1672 color:Bar text:Schütz
 from:1626 till:1661 color:Bar text:L Couperin
 from:1632 till:1687 color:Bar text:Lully
 from:1637 till:1707 color:Bar text:Buxtehude
 from:1644 till:1704 color:Bar text:Biber
 from:1653 till:1713 color:Bar text:Corelli
 from:1656 till:1728 color:Bar text:Marais
 from:1658 till:1709 color:Bar text:Torelli
 from:1659 till:1695 color:Bar text:Purcell
 from:1660 till:1725 color:Bar text:A Scarlatti
 from:1674 till:1754 color:Bar text:Albinoni
 from:1678 till:1741 color:Bar text:Vivaldi
 from:1681 till:1767 color:Bar text:Telemann
 from:1683 till:1764 color:Bar text:Rameau
 from:1685 till:1750 color:Bar text:JS Bach
 from:1685 till:1757 color:Bar text:D. Scarlatti
 from:1685 till:1759 color:Bar text:Händel
 from:1710 till:1736 color:Bar text:Pergolesi
 from:1714 till:1798 color:Cla text:Gluck
 from:1714 till:1788 color:Cla text:CPE Bach
 from:1732 till:1809 color:Cla text:Haydn
 from:1735 till:1782 color:Cla text:JC Bach
 from:1750 till:1825 color:Cla text:Salieri
 barset:break
 from:1751 till:1825 color:Cla text:Bortniansky
 from:1752 till:1832 color:Cla text:Clementi
 from:1756 till:1791 color:Cla text:Mozart
 from:1770 till:1827 color:cla text:Beethoven
 from:1782 till:1840 color:Rom text:N Paganini
 from:1786 till:1826 color:Rom text:von Weber
 from:1791 till:1857 color:Rom text:Czerny
 from:1792 till:1868 color:Rom text:Rossini
 from:1796 till:1869 color:Rom text:Loewe
 from:1797 till:1828 color:Rom text:Schubert
 from:1797 till:1848 color:Rom text:Donizetti
 from:1803 till:1869 color:Rom text:Berlioz
 from:1804 till:1849 color:Rom text:J Strauss sen.
 from:1809 till:1847 color:Rom text:Mendelssohn
 from:1810 till:1849 color:Rom text:Chopin
 from:1810 till:1856 color:Rom text:Schumann
 from:1811 till:1886 color:Rom text:Liszt
 from:1813 till:1883 color:Rom text:Wagner
 from:1813 till:1901 color:Rom text:Verdi
 from:1819 till:1880 color:Rom text:Offenbach
 from:1822 till:1890 color:Rom text:Franck
 from:1824 till:1884 color:Rom text:Smetana
 from:1824 till:1896 color:Rom text:Bruckner
 from:1825 till:1899 color:Rom text:J Strauss iun.
 from:1831 till:1906 color:Rom text:Palm
 from:1833 till:1897 color:Rom text:Brahms
 from:1835 till:1921 color:Rom text:Saint-Saëns
 from:1838 till:1875 color:Rom text:Bizet
 from:1838 till:1920 color:Rom text:Bruch
 from:1839 till:1881 color:Rom text:Mussorgski
 from:1840 till:1893 color:Rom text:Tchaikovski
 from:1841 till:1904 color:Rom text:Dvořák
 from:1843 till:1907 color:Rom text:Grieg
 from:1844 till:1908 color:Rom text:Rimsky-Korsakov
 from:1845 till:1924 color:Rom text:Fauré
 from:1858 till:1924 color:Rom text:Puccini
 barset:break
 from:1860 till:1911 color:Rom text:Mahler
 from:1862 till:1918 color:Rom text:Debussy
 from:1866 till:1925 color:Rom text:Satie
 from:1867 till:1944 color:Rom text:Beach
 from:1870 till:1937 color:Rom text:Vierne
 from:1872 till:1958 color:Rom text:Vaughan Williams
 from:1873 till:1943 color:Rom text:Rachmaninov
 from:1874 till:1951 color:Mod text:Schönberg
 from:1875 till:1937 color:Mod text:Ravel
 from:1881 till:1945 color:Mod text:Bartók
 from:1882 till:1971 color:Mod text:Strawiński
 from:1883 till:1965 color:Mod text:Varèse
 from:1891 till:1953 color:Mod text:Prokofiev
 from:1892 till:1974 color:Mod text:Milhaud
 from:1901 till:1974 color:Ava text:Partch
 from:1907 till:1987 color:Ava text:Badings
 from:1908 till:1992 color:Ava text:Messiaen
 from:1910 till:1981 color:Ava text:Barber
 from:1912 till:1992 color:Ava text:Cage
 from:1913 till:1976 color:Ava text:Britten
 from:1923 till:2006 color:Ava text:Ligeti
 from:1925 till:2014 color:Ava text:Boulez
 from:1928 till:2007 color:Ava text:Stockhausen
 from:1935 till:2014 color:Ava text:Riley
 from:1935 till:2014 color:Ava text:La Monte Young
 from:1935 till:2014 color:Ava text:Pärt
 from:1936 till:2014 color:Ava text:Reich
 from:1937 till:2014 color:Ava text:Glass
 from:1939 till:2014 color:Ava text:Andriessen
 from:1952 till:2014 color:Ava text:Rihm
 

* Compositio
* Iaz
*Musica classica saeculi 20
* Notatio musica
* Opera
* Partitura

## Notae 
## Bibliographia 
* Aldwell, Edward. 2011. *Harmony and Voice Leading,* editio quarta. Bostoniae: Schirmer. ISBN 978-0-495-18975-6.
* Apel, Willi. 1969. *The Harvard Dictionary of Music.* Cantabrigiae: Harvard University Press. ISBN 0-674-37501-7.
* Bailie, John. 2000. *Klassische Musik. Epochen, Werke, Komponisten.* Knesebeck. ISBN 978-3-89660-060-8.
* Bernstein, Leonardus. 1959. *The Joy of Music,* reeditio 2004. Pompton Plains: Amadeus Press. ISBN 1-57467-104-9.
* Burkholder, J. Peter, Donald Jay Grout, Claude V. Palisca. 2010. *A History of Western Music.* Novi Eboraci: Norton. ISBN 978-0-393-93125-9.
* Burrows, John, et Charles Wiffen. 2006. *La Musique classique.* Gründ, Collection Le Spécialiste. ISBN 978-2-7000-1347-4.
* Dreyfus, Lawrence. 1996. *Bach and the Patterns of Invention.* Cantabrigiae: Harvard University Press. ISBN 0-674-06005-9.
* Hindley, Geoffrey, ed. 1971. *Larousse Encyclopedia of Music.* Secaucus: Chartwell Books. ISBN 0-89009-059-9.
* Kramer, Lawrence. 2011. *Interpreting Music.* Berkeley: University of California Press. ISBN 978-0-520-26705-3.
* Piston, Walter. 1978. *Harmony,* editio quarta a Marco DeVoto revista. Novi Eboraci: W. W. Norton. ISBN 0-393-09034-5.
* Ross, Alex. 2007. *The Rest is Noise: Listening to the Twentieth Century.* Novi Eboraci: Farrar, Straus, et Giroux. ISBN 978-0-374-24939-7.
* Schaub, Stefan. 1988. *Ewig fernes Paradies. Eine Einführung in klassische Musik.* SV International. ISBN 978-3-7263-6527-1.
* Schuller, Gunther. 1997. *The Compleat Conductor.'' Novi Eboraci: Oxford University Press. ISBN 0-19-506377-5.

Categoria:Musica