Numeri Romani

[thumb|300px|Numeri romani [Iohannes Thomas Freigius|Iohanni Thomas Freigii anno 1582.]]
[thumb|Annis [1584 et 1585 Petri Bungi.]]

**Numeri Romani** dicuntur notae illae scriptae (imprimis certae litterae), quibus Romani numeros significabant.

## Historia 
### Origo numerorum Romanorum 
Romani in antiquitate, uti aiunt, rationem numeros scribendi ab Etruscis receperunt. Utrique quibusdam litteris ad numeros significandos utebantur, quae sunt: **I**, **V**, **X**, **L**, **C**, **D**, **M**. Medio aevo ad notandos numeros plura signa addita sunt. In praesentia numeri Romani in usu esse paene desierunt.

### Etymologia numerorum 
Isidorus Hispalensis dixit de origine nominum numerorum Latinorum haec:

Scimus hodie numeros et Latinos et Graecos parentem communem habuisse in lingua Protoindoeuropaea. Recte notavit similitudinem inter nomina Latina et Graeca 1-3 et 6-10, phonologiae obscurioris causa non potuit videre quoque numeros Graecos τέτταρες et πέντε habere parentem communem cum Latinis *quattuor* et *quinque*.

*Viginti* venit de *duo+decem*, non *bis+decem*. *Centum* et ἑκατόν sunt cognata verba, *mille* et *multus* autem non sunt. *Μille* est cognatum cum Graeco χίλιοι, *multus* cum μάλα.

## Usus numerorum Romanorum 
Sunt litteris, ut supra dictum est, quibus suus quisque numerus attribuitur. Quae litterae aut copiam alicuius rei aut locum, quem res inter alias obtinet, indicare possunt. Itaque littera *I * unum numero aut primum locum indicat; littera *V* quinque aut quintum; littera *X * decem aut decimum; littera *L* quinquaginta aut quinquagesimum; littera *C* centum aut centesimum; littera *D* quingenta aut quingentesimum; et littera *M* mille aut millesimum. Notae CIX, exempli gratia, prout res postulat, aut centum novem numero aut centesimum nonum locum significat. Qui Numeri Romani cum quibus Numeris Arabicis consentiant in hac tabula monstratur:

In praesentia Numeri Romani hoc in usu habentur:

* Nulla littera saepius quam ter iterari potest;
* Cum litterae I aut X aut C litteram numero maiorem antecedunt, earum numerus a numero maiore deducitur;
* Non plus quam una littera I ante V aut X poni potest;
* Littera X nullas nisi litteras L aut C antecedit;
* Littera C litterae D aut M praeponitur.

Nota bene: Romani hunc usum non semper observabant, sed haud raro scribebant numeros velut IIII, VIIII, XXXX et similes.

Litterae XM numerum 10 000 denotare potuerunt notaeque CM numerum 100 000.

Olim Romani M scribebant: ↀ vel ⅭⅠↃ; D scribebant ⅠↃ; 10 000 et 5 000 erat ⅭⅭⅠↃↃ et ⅠↃↃ.

Linea poni poterat super littera numerali ut numeri (nec litterae) indicarentur. Linea autem super numeris a numero 1000 multiplicationem indicare poterat.

[thumb|[Horologium quattuor et viginti horarum Grenovici.]]

## Numeri Romani in Unicodice 
Unicodex nunc hos characteres differentes a litteris pro Numeris Romanis habet:Ⅰ, Ⅱ, Ⅲ, Ⅳ, Ⅴ, Ⅵ, Ⅶ, Ⅷ, Ⅸ, Ⅹ, Ⅺ, Ⅻ, Ⅼ, Ⅽ, Ⅾ, Ⅿ, ↀ, ↁ, ↂ, ↇ et ↈ,formas minusculas ⅰ, ⅱ, ⅲ, ⅳ, ⅴ, ⅵ, ⅶ, ⅷ, ⅸ, ⅹ, ⅺ, ⅻ, ⅼ, ⅽ, ⅾ et ⅿatque ↅ (forma sera numeri 6), ↆ (forma vetus numeri 50) et Ↄ (C inversus - ad finem compositionis numerorum).

## Numeri cardinales et ordinales Latini 
 arab. rom.  nomen                  ordo
    0        nihil vel zerus       nullus nulla nullum
    1  I     unus una unum         primus prima primum
    2  II    duo duae duo          secundus secunda secundum
    3  III   tres tria             tertius
    4  IV seu IIII    quattuor              quartus
    5  V     quinque               quintus
    6  VI    sex                   sextus
    7  VII   septem                septimus
    8  VIII  octo                  octavus
    9  IX seu VIIII    novem                 nonus
   10  X     decem                 decimus
   11  XI    undecim               undecimus
   11  O     undecim               (O rarum scriptum)
   12  XII   duodecim              duodecimus
   13  XIII  tredecim              tertius decimus
   14  XIV seu XIIII   quattuordecim         quartus decimus
   15  XV    quindecim             quintus decimus
   16  XVI   sedecim               sextus decimus
   17  XVII  septendecim           septimus decimus
   18  XVIII duodeviginti          duodevicesimus
   19  XIX   undeviginti           undevicesimus
   20  XX    viginti               vicesimus
   21  XXI   unus et viginti       unus et vicesimus
   21        viginti unus          vicesimus primus
   22  XXII  duo et viginti        alter et vicesimus
   22        viginti duo           vicesimus alter
   30  XXX   triginta              tricesimus
   40  XL    quadraginta           quadragesimus
   40  F     quadraginta           (F rarum scriptum)
   50  L     quinquaginta          quinquagesimus
   50  K     quinquaginta          (K rarum scriptum)
   60  LX    sexaginta             sexagesimus
   70  LXX   septuaginta           septuagesimus
   70  S     septuaginta           (S rarum scriptum)
   80  LXXX  octoginta             octogesimus
   80  R     octoginta             (R rarum scriptum)
   90  XC    nonaginta             nonagesimus
   90  N     nonaginta             (N rarum scriptum)
  100  C     centum                centesimus
  150  CL    centum quinquaginta
  150  Y     centum quinquaginta   (Y rarum scriptum)
  160  CLX   centum sexaginta
  160  T     centum sexaginta      (T rarum scriptum)
  200  CC    ducenti, -ae, -a      ducentesimus
  200  H     ducenti               (H rarum scriptum)
  250  CCL
  250  E                               (E rarum scriptum)
  300  CCC   trecenti, -ae, -a     trecentesimus
  300  B     trecenti              (B rarum scriptum)
  400  CCCC seu CD  quadringenti, -ae, -a  quadringentesimus
  400  G  vel P
  500  D     quingenti, -ae, -a     quingentesimus
  500  A vel Q
  600  DC    sescenti, -ae, -a      sescentesimus
  700  DCC   septingenti, -ae, -a   septingentesimus
  800  DCCC  octingenti, -ae, -a    octingentesimus
  900  CM    nongenti, -ae, -a      nongentesimus
 1000  M     mille                  millesimus
 2000  MM    duo milia              bis millesimus
 2000  Z     duo milia             (Z rarum scriptum)
 3000  MMM   tria milia             ter millesimus    ter milliens
 4000  MMMM  quattuor milia         quater millesimus
 5000       quinque milia
 10000      decies milia, decem milia
 100000     centies milia, centum milia
 1000000   milies milia, decies centena milia

## Numeri qui quotiens aliquid fit dicunt 
    1 x = semel
    2 x = bis
    3 x = ter
    4 x = quater
    5 x = quinquiens (etiam quinquies, sed non saepe)
    6 x = sexiens (etiam sexies)
    7 x = septiens (etiam septies)
    8 x = octiens (etiam octies)
    9 x = noniens
   10 x = deciens
  100 x = centiens
  500 x = quingentiens
 1000 x = miliens

 sexiens milia exprimit sex multiplicari mille partibus, arabicis notis 6 x 1000 = 6 000.
 miliens sena exprimit mille multiplicari sex partibus, arabicis notis 1000 x 6 = 6 000.
                          
 Linea super littera numerali indicat miliens:    
 
 ____
 CLXI  = miliens CLXI = 161 x 1000 = 161 000

 Linea super littera numerali una cum lineis verticalibus indicat centiens milia:
 _____
 |LVI| = centiens milia LVI = 56 x 100 x 1000 = 5 600 000 (lege: quinquagiens sexiens centena milia)

## Exempla numerorum magnorum pecuniae 
Exempla numerorum magnorum pecuniae sequuntur ea methodo quae valde ab aliis rebus numerandis differt siquidem formas peculiaris "sestertia" et "sestertium" adhibet (Res gestae divi Augusti): 
* Sestertium = centiens mille sestertiorum (100 000)
* Sestertium quater miliens = 4 x 1 000 x 100 000 = 400 000 000 sestertii singuli
* Sestertium miliens et quingentiens = 1 000 x 100 000 + 500 x 100 000 = 150 000 000 sestertii singuli
* Denarium sexiens miliens. = 6 x 1 000 x 100 000 denarii = 600 000 000 denarii singuli 

## Nexus interni
* Vide etiam Tcl per algorithmos
* Chronogramma
* Formula:Roman
* Numeri Graeci

## Nexus externi 
* Vicipaedia:Numeri Romani

Categoria:Roma antiqua
Categoria:Lingua Latina
Categoria:Notatio mathematica
Categoria:Numeri