Caminus

**Caminus** est structura foci et canalis fumarii, qua fumus e conclavi educitur et calor in aedibus distribuitur. Pars inferior est **focus** (area in qua ignis alitur), pars media est **cavum camini** seu **concha** supra focum, pars superior est **canalis fumarius** per parietem aut tectum emissus.

## Etymologia 
*camīnus* < Graece  ‘fornax, clibanus’; in Latinitate classica saepe de **fornace** vel **clibano** (ad lateres coquendos, metalla excoquenda) dicitur; Latinitate posteriori et mediaevali vox ad focum domesticum cum **fumario** translata est.

Ex eadem radice oriuntur voces Romanicae: Francogallice *cheminée*, Italice *camino*, Hispanice *chimenea*; Anglice *chimney* (per Francogallicum).

## Terminologia et species 
**Caminus muralis** – focus in pariete insertus cum cappa (**cappa camini**) et canali fumario.

**Focus centralis** – focus in medio aulae; fumus per apertionem tecti (*louvre*) exit.

**Caminus coquinarius** – focus ad coquinam instrumentis suspensis (cremarii, verua, catenae) aptatus.

**Caminus hypocausti** – pars systematis calefactionis Romanae: fornacula (*praefurnium*) calorem per suspensuras et canales sub pavimento tradit.

Distinguendum: **fornax/clibanus** (opus industriale/coctura laterum) ≠ **caminus domesticus** (calefactio/cultura domestica).

## Forma et partes 
**Focus / area ignis** (solum latericium aut lapideum).

**Labra** sive **parietes laterales** camini; **paries posterior**.

**Epistylium** (limes superior fornicis); **mantellum** (supercilium camini, mensa frontalis).

**Cappa** (conus seu tegmen ad fumum colligendum).

**Canalis fumarius** (**fumarium**, **canna fumaria**) per parietem vel tectum; in summitate saepe **capitellum** seu tegmen contra pluvias atque ventos.

Accessoria: **craticula** prunarum, **forceps**, **follis**, **asser scintillarum** (defensor a scintillis), **cinerarium**.

## Usus 
**Calefactio** conclavium, praesertim aularum et cubiculi.

**Coquinaria** et decoctio ciborum.

**Lux** domestica ante late diffusionem lampadum.

**Ritus domestici** (exempli gratia apud Romanos **lararium** iuxta focum).

## Historia brevis 
Antiquitas. Graeci et Romani magis focos et **foculos** (brasaria) adhibebant; vera **fumaria** structa in domibus antiquis rara sunt, quamquam systemata hypocausti late nota erant. Fumus e culina per compluvium vel foramina effluebat.

Aetas media. A saeculis XII–XIV camini murales cum canalibus fumariis in Europa latius propagantur; aulae cum foco centrali paulatim reponuntur a caminis parietinis; in monasteriis conclavia calefactoria instituuntur.

Aetas recentior. Formae camini diversificatae (Renascentia, Barocum, Neoclassicum); saeculo XIX adhibentur etiam camini metallici, fumaria latericia alta, postea pegnia, fornacula gasaria vel electrica.

## Securitas et salubritas 
Pericula: incendia e scintillis, fuligo et creosotum in canali, noxiae emanationes si fumarium impeditur.

Praesidia: saepimenta ferrea (retia scintillarum), purgatio periodica fumarii (**purgator fumarii**), parietes ignifugi circa focum et solum lapideum ante caminum (*hearth-stone*).

## In litteris et iure 
In fontibus mediaevalibus occurrit tributum **focale** (*focagium*) seu vectigal pro foci numero.

In Latinitate Christiana saepe **focus** cum vita domestica et hospitalitate iungitur; **camīnus** in sensu *fornacis* etiam in scriptis technicis et alchemicis adhibetur.

## Iconographia 
**Caminus muralis Gothicus** cum cappa conica in castello medi aevali (ex. Anglia sive Gallia).

**Aula mediaevalis** cum foco centrali et apertura fumaria in tecto.

**Praefurnium hypocausti** in thermis Romanis (ostendens relationem inter **fornacem** et canales caloris).

## Caminus in figuris apud auctores classicos 
**Horatius**, *Epistulae* 1, 11, 19:
: *per brumam Tiberis, Sextili mense caminus* — metonymice/antithetice ponitur: hieme Tiberis (natandi/frigeris), Augusto caminus (ardoris). 

**Plinius Minor**, *Epistulae* 2, 17, 20:
: *In hac *heliocaminus* quidem alia xystum, alia mare, utraque solem…* — compositum Graecolatinum (ἡλιοκάμινος) ad diaetam describendam; imago caloris solis ad caminum translata (metaphora technica).

## Caminus apud auctores biblicos et christianos (matrix et derivationes) 
**Vulgata, Daniel** 3 (v. 23, alii):
: *ceciderunt in medio **camino ignis ardentis**…* — locus classicus: matrix imaginis camini in traditione christiana (exemplum probationis/fidei). 

**Vulgata, Malachias** 4, 1:
: *ecce enim dies veniet succensa **quasi caminus**…* — dies iudicii igneus (comparatio eschatologica). 

**Sulpicius Severus**, *Chronica* II (de tribus pueris):
: alludit ad *camini* historiam Danielis ad constantiam martyrum; usus vocabuli in narratione exemplari. 

**Beda Venerabilis**, *Historia ecclesiastica* IV, 9:
: *…totum hoc **caminus diutinae tribulationis** excoqueret.* — metaphora purgationis (tribulatio velut caminus coquens vitia). 

### Notae de figuris 
Metonymia/antithesis urbana: Hor. *Ep.* 1,11,19 (*Tiberis* ↔ *caminus*). 

Metaphora technica (solis calor ut caminus): Plin. *Ep.* 2,17,20. 

Comparatio eschatologica: Mal. 4,1 (*quasi caminus*). 

Exemplar probationis: Dan. 3 (*camini ignis ardentis*). 

Metaphora purgatoria ascetica: Beda, *HE* IV,9.

## Vide etiam 
Focus – Foculus – Fornax – Hypocaustum – Lararium – Culina – Fumus – Architectura domestica

## Notae selectae 
Vitruvius, *De Architectura*.

E.-E. Viollet-le-Duc, *Dictionnaire raisonné…* (art. *Cheminée*).

De terminologia: Ernout–Meillet, *Dictionnaire étymologique de la langue latine* (s.v. *camīnus*).

## Nexus externi 
 – imagines variae camini et fumariorum.

Categoria:Instrumenta domestica
Categoria:Architectura domestica
Categoria:Elementa architecturae
Categoria:Calefactio