Limon

[thumb|[Apis mellifera e flore limonis (varietatis *Meyer Lemon*) nectarem sugit]]

***Limon*** (-is *f.*) (a nomine Arabico لیمون līmūn / laimūn, a Persico لیمون līmūn) sive nomine botanico ***Citrus × limon*** est hybrida inter species in genere cui nomen est *Citrus*. Binomen *Citrus limon* statuit anno 1768 Nicolaus Laurentius Burmannus post Linnaeum, qui nomen subspeciale *Citrus medica* β *Limon* anno 1753 elegerat, Casparum Bauhinum secutus.

[thumb|Limones in hortis [Palatium Pfanner|Palatii Pfanner Lucae in urbe Italiae nondum maturae]]
[thumb|Limones in horto domestico urbis [Mentonum|Mentoni Franciae maturae]]
[thumb|Varietas olim Latine "[Limon Amalphitanus", Italice hodie *Sfusato Amalfitano* appellata]]
[thumb|Limones (*Citrus × limon*) et [malum paradisi|mala paradisi (*Citrus × paradisi*) in taberna urbis Hongcongi Sericae venundatae]]
Fructus huius arboris, fere ovatus, corio crasso fulvoque, saepe in arte coquinaria adhibetur. Sucus eius est suaveolens et acidus, propter acidum citricum, et ad varia condimenta dulcia salsaque additur. Potio ex suco limonis, aqua, saccharoque facta limonata appellatur. Caro et corium quoque in epulis aliquando adhibentur.

## Descriptiones botanicae 
thumb
Bauhinus enim in capitulo de arbore cui nomen "Malus citria" (i.e. *Citrus medica*) dedit, sic arborem nostram sub nomine "Malus limonia acida" cum nominibus anterioribus enumeravit:
:*Malus limonia*, Matth. Dod. Lon. Lugd. Cast. Tab. & Ind. occid. p. 3 & orient. par. 3. *Limones*, Dod. gal. Cord. in Dios. Bellon. Rauw. Tur. Ad. Lob. Caes. Clus. hist. & Ind. occid. p. 9 l. 4 c. 31. *Limon arbor ex citrii genere*, Cord. hist.
:Tum facie, tum facultate citria referunt: cuius plures differentiae, quaedam oblongiores, asperiores, cortice crassiore, cucumeris aut melonis effigie et limae Adversar. dicuntur: alii cortice laeviore tenuiore, succo acidiore. Cordo quadruplex genus, 1. anserini ovi forma et magnitudine: 2. minus, globosum, utroque capite veluti umbilico insigne: 3. ovi gallinarum figura et quantitate: 4. tertio aequale, globosum, superficie aequale.

## De origine et historia 
Species generis *Citri* spontaneae crescunt per regionem satis magnam Australasiaticam, occidentem versus ab India orientali incipientes, orientem versus ad Sericam et Iaponiam necnon Philippinas insulas, meridiem versus usque in Novam Guineam Australiamque. Inter species huius generis hybridae facillime et crebrissime gignuntur, quorum nonnulli fructús hominibus perutiles et valde gratos producunt. Iam Linnaeus limonem subspeciem esse *Citri medicae* (mali Medici antiquorum) censuit, quae species fructus colore flavo magnos, rugosos et aromaticos sed aegre esculentos profert. Paulo post eum Burmannus filius limonem in speciem erexit, sed apud botanicos recentiores satis constat hanc arborem neque singulam speciem esse neque subspeciem simplicem. Est enim hybrida *C. medicae* cum *Citro × aurantio* (aurantio Latinistarum recentiorum), quae ipse iam hybrida est inter *C. maximam* (*pompelmos* vernacularem) et *C. reticulatam* (vel tangerinam).

*C. maxima* fortasse ex Asia austro-orientali orta est, sed *C. reticulata* ut videtur e Serica orientali et fortasse Iaponia australi. Verisimile est igitur hybridam inter eas, q.e. *C. × aurantium*, in hortis Sinarum meridianorum genitum esse. Sed species *C. medica* Assamiae regionis in India boreo-orientali et fortasse Birmaniae indigena est. In aliqua Indiae regione, ab litoribus oceani Indici haud longe distans, hybrida *C. × limon* primum productus est. Vavilov sub frugibus ex India oriundis ordinavit (sed dubitanter).

*C. medica*, omnium specierum huius generis prima, in Asiam occidentalem temporibus classicis transmissa est ad Mediam, unde Theophrastus saec. IV a.C.n. exeunte de hac arbore curiose refert, et mox ad litora Mediterranei, ubi Iudaei in usu religioso cito acceperunt. Eruditi nonnulli fructum *C. × limon*, eodem colore pictum, forma et mensura paulo restrictiori, utilitate praestantiorem, iam sub imperio Romano ad Europam pervenisse dixerunt: in picturis muralibus domús 1.ix.5 Pompeiani viderunt, in dialogis Athenaei Plutarchique descriptionem audiverunt. Alii abnuunt; pro certo Romani, etsi talem arborem cognovissent, nomine nunquam a *C. medica* distinguerunt.

Auctorum omnium nobis cognitorum qui limonem nominatim descripserunt primus est al-Iṣṭaḫrī. Hic in opere geographico ''Kitāb al-masālik wa'l-mamālik* ("Viae regnorum descriptio") anno fere 951 confecto de castello Mansura regionis Sindiae loquitur: "Habent arundinem sacchariferam. In eorum terris gignitur fructus magnitudine malo similis, nomine *līmūnaḥ*, amarissimum et acidissimum." Saeculis XII exeunte et XIII ineunte fontes varii limonem iam melius et apud plures cognitam referunt. Hibat Allāh ibn Jamīʿ, Iudaeus Saladini medicus, libellum de proprietatibus lemonis composuit e quo fragmenta nobis servantur. Yāqūt auctor encyclopaedicus in *Kitāb muʾjam al-buldān* arbusta limonum vallis Jarmaq prope Sidonem laudavit. Ex eadem fere loco Iacobus Vitriacensis, primus Europaeorum, limones quas in Palaestina observaverat Latine descripsit:
:Sunt praeterea aliae arbores fructus acidos, pontici videlicet saporis, ex se procreantes, quos appellant Limones. Quorum succo in aestate cum carnibus et piscibus libentissime utuntur, eo quod sit frigidus et exsiccans palatum et provocans appetitum.

Iam orientem versus Hemacandra fortasse saeculo XII exeunte, primus Indorum, lemonem inter fructus enumeravit, si recte sub designatione *karuṇa*, una e quattuor varietatibus citrorum, recognoscenda est. Odoricus de Pordenone, qui de itinere suo Asiatico anno 1331 scripsit, sic refert:
:*De insula Sillan*: ... Profunditas huius aquae plena est lapidibus preciosis. Quae aqua multum est yrudinibus et sanguisugis plena. Hos lapides non accipit rex, sed pro anima sua semel vel bis in anno sub aquas ipsos pauperes ire permittit ... Et ut ipsi pauperes ire sub aquam possint accipiunt limonem et quemdam fructum quem bene pistant et illo bene se ungunt ... et cum sic sint uncti yrudines et sanguisugae illos offendere non valent.

In Europa meridiana cultura limonum medio aevo tardo sine dubio incepit. Ita Casparus Durante, auctor operis *Herbario nuovo*, limones crebriter cultas in Calabria Apuliaque et per regnum Neapolitanum refert; cui succedit Ioannes Baptista Ferrarius, auctor operis specialis de fructibus generis *Citri*, titulo *Hesperides*. Permultae limonum varietates ibi sub appellatione "Arethusa sive Malum limonium" describuntur et illustrantur. Inde cultura usque ad Angliam meridio-occidentalem pervenit, ubi in comitatu Devonia limones in hortis ad solem versis saeculo XVIII florebant.

Limones, iam diu trans Oceanum Indicum et usque ad insulam Sanctae Helenae dispersae, in Sericam paulo tardius introductae sunt. In opere Wu Zhenfang de geographia et frugibus provinciae Quantuniae, titulo *Ling nan za ji*, saeculo XVII conscripto, sub nomine *i-mu* ut videtur recognoscuntur; nomen autem hodiernum est *ning-meng*. A peregrinis Europaeis a saeculo XVIII medio observabantur, et ab Ioanne Baptista Du Halde inter primos, qui anno 1735 commentaria itineris divulgavit:
:Limonia et citromala in provinciis meridianis aliquibus communissima sunt et valde magna. Haud unquam comeduntur sed ad domos ornandas adhibentur: septem enim vel octo in patella Sinensi disponuntur ut visú et aromate placeant. Condita autem gratissima sunt.

## Notae 
; Textus originales

## Bibliographia 
; Fontes antiquiores
* c. 1245 : Ebenbitar, "De limonibus"
* 1305/1308 : 
* 1583 : Andreas Alpagus, interpres. Venetiis: Oratius de Cobbis Citatio huius editionis Editio Parisiensis 1602 Editio Cremonensis 1758 cum commentariis Pauli Valcarenghi
* 1540 : Nicolaus Monardes, "De aurantiis", aliter "De citriis, aurantiis, ac limoniis". Textus 1540 sine titulo: vide imagines 40-48  Editio 1551 apud MDZ Editio 1605 apud GDZ
* 1552 :  "nec sugus cedri, nec acerbi musta naranci" (i.e. sucus limonum, sucus aurantiorum)
* 1578 : 
* 1597 : 
* 1601 : Carolus Clusius, *Rariorum plantarum historia* (Antverpiae) p. 6
* 1623 : 
* 1646 : 

; De origine
* Giovanni Dugo, Angelo Di Giacomo, edd., *Citrus: the genus Citrus*. Londinii: Taylor & Francis, 2002 
* O. Gulsen, M. L. Roose, "Lemons: Diversity and Relationships with Selected Citrus Genotypes as Measured with Nuclear Genome Markers" in *Journal of the American Society of Horticultural Science* vol. 126 (2001) pp. 309–317
* I. A. Khan, ed., *Citrus genetics, breeding, and biotechnology* (Wallingford: CAB International, 2007) pp. 24-25, 40 
* David J. Mabberley, *Citrus (Rutaceae): a review of recent advances in etymology, systematics and medical applications* in *Blumea* vol. 49 (2004) pp. 486-498
* M. N. Malik, R. W. Scora, R. K. Soost, "Studies on the origin of the lemon" in *Hilgardia* vol. 42 (1974) pp. 361-382
* Zhang Dianxiang, David J. Mabberley, "CITRUS. 9. Citrus ×limon (Linnaeus) Osbeck, Reis Ostindien China, 250. 1765 (“limonia”), pro sp." in *Flora of China* vol. 11 (2008) pp. 90–96

; De historia
* 
* 
* 
* 
* 
* 

; De cultu
* Robert Willard Hodgson, "Horticultural Varieties of Citrus: Common Acid Members—Citron, Lemon, and Lime" in Walter Reuther, Herbert John Webber, Leon Dexter Batchelor, edd., *The Citrus Industry, vol. 1: History, World Distribution, Botany, and Varieties* (2a ed. Riverside: University of California, Division of Agricultural Sciences, 1967 ~) cap. 4
* "Lemon" in Julia F. Morton, *Fruits of warm climates* (Miamiae, 1987) pp. 160-168
* Tong Kwee Lim, *Edible Medicinal and Non-Medicinal Plants*. Vol. 4: *Fruits'' (Berolini: Springer, 2012) pp. 849-865  

; De usu
* Elizabeth David, "I'll be with you in the squeezing of a lemon" in *Wine and Food* (Martio 1969); reimpressa in Elizabeth David, *An Omelette and a Glass of Wine* (1984)
* "Lemon" in 
* Giovanni Dugo, Luigi Mondello, edd., *Citrus Oils* (CRC Press, 2010) pp. 48-75 

; Onomastica
* 

* Limonia
* Lumia
* Sucus

## Nexus externi 
* *Citrus limon (L.) Burm.f., 1768* apud *Inventaire national du patrimoine naturel* (Museum Nationale Historiae Naturalis)
* *Citrus limon* apud *Plants for a Future*
* "Citrus" apud *Multilingual Multiscript Plant Name Database*

Categoria:Fructus
Categoria:Citrus
Categoria:Verba Arabica mutuata
Categoria:Verba Persica mutuata
Categoria:Plantae medicinales
Categoria:Fruges Asiae australis