Guilielmus Turnerus

, Anglice *William Turner* (Morpitii in Northumbria inter annos 1508 et 1512 natus; die 7 Iulii 1568 mortuus), fuit botanista et rerum theologicarum disputator. E lectura libri *A new booke of spirituall physik* Ioannes Strype (Cranmeri biographus) Turnerum auctorem Protestantem compendiosius aestimavit: "Vir facundissimus, monita consiliaque sua sub sermone lepido et iucundo introducebat." A recentioribus, operis *A New Herbal* studentibus, pater artis botanicae Britannicae censetur.

## De iuventute 
Ioannes Balaeus iuventutem Turneri inter centuria de illustribus Britanniae Maioris scriptoribus descripsit aspectu Protestantium:
:Guilhelmus Turnerus, ex septentrionali insulae patria oriundus, Cantabrigiae omni bonarum litterarum literarum eruditione, Latinus et Graecus rhetor ac poeta clarissimus emicuit. Nusquam Antichristo characterizatus, hoc est nec rasus nec unctus (quod auditu fit rarissimum) evangelium regni ex puro Dei zelo per universam fere Angliam gratis praedicabat elegantissimus tunc iuvenis.
Filius coriarii ut videtur, in urbe nativa educatus est ubi linguam Latinam apud Ioannem Lange didicit habitudinesque avium et naturam plantarum observavit quas ab 1538 seriatim conscripserit.

Ab anno 1526 sub patronatu  apud aulam Pembrochiae Cantabrigiensem studebat. Cantabrigiae res naturales observavit, itidem per comitatum Cantabrigiensem et Angliam orientalem.

Opusculum primum de plantis eodem anno divulgatum est, titulo *Libellus de re herbaria novus*: ibi Turnerus herbas 144 Latine descripsit, nominibus Graecis Anglicisque appositis. Hoc opus Thomae Pattinson Northumbriensi dicavit, qui eandem aulam frequentabat. 

[thumb|upright=0.8|Turnerus de Ridleio Cantabrigiae linguam Graecam docente (epistula ad [Ioannes Foxe|Ioannem Foxe, MS. BL Harleianus 416 f. 132r).]]
[thumb|upright=0.8|Turnerus de Ridleio Cantabrigiae degente (epistula ad [Ioannes Foxe|Ioannem Foxe, MS. BL Harleianus 416 f. 132v)]]
Cantabrigiae etiam morans Nicolao Ridleio contubernalis fit: qui etiamsi decem annis maior natus "collega et in theologicis exercitationibus antagonista" erat, qui "multos annos nobiscum in collegio Pembrochiano vixit", qui "me primus Graecae linguae  instruebat", qui "arcu ... et pila palmaria saepissime se mecum exercuit". Sed eisdem annis in re theologica Hugo Latimerus praeter alios Turneri coaevos non paucos ad religionem Protestantium suadebat Turnerumque ipse, qui se Latimeri discipulum fuisse in praefatione opusculi *Against the Poison of Pelagius* ("contra venenum Pelagianum") anno 1551 confessus est. Ipse invicem  martyrem futurum cognoscens ad Protestantismum suadebat: ad eius usum libellum Latinum satis famosum, cuius titulus est *Unio dissidentium*, Hermano Bodio attributum, praebuit. Huius opusculi anno 1538 versionem Anglicam edidit et patrono Thomae Wentworth dicavit.

Cum ad diaconatum anno 1536 ordinatus esset et praedicandi licentiam ab aula mox concessam accepisset, a Cantabrigia decedens variis locis praedicavit. Thomam Elyot his annis ut videtur cognovit, iuxta Combe comitatus Oxoniensis visitabat, de nominibus usibusque plantarum disputavit: eaedem enim res in *Dictionario* ab Elyot, in *Herbal* a Turnero nonnumquam describuntur. Contra diaconatus regulas Ioannam Alder Cantabrigiensem in matrimonium mense Novembri 1540 duxit.

## De prima vagatione 
[thumb|upright=0.8|Turnerus de adiumento, quo exsul a Nicolao Ridleio fruebatur (epistula ad [Ioannes Foxe|Ioannem Foxe, MS. BL Harleianus 416 f. 132v).]]
Balaeus his verbis vitam Turneri iuvenis, tamquam alterius sui ipsius (nam paenultime vitarum omnium a se scriptorum ordinavit, loco ultimo autobiographiae suae reservato) concludit:
:Carcerariae inclusionis molestias . . . pertulit multas et longas: inde tandem magno Christi beneficio liber, Italiam accessit, et post experimenta suae doctrinae illic publica, medicae professionis insignia, Ferraria detulit domum. Validissimis scripturis suos Anglicos, tam regem ipsum quam subditos omnes, pie admonuit. . . . Claruit anno 1548 (quo haec exaravimus) optimi principis Edwardi ducis Somersetensis, Angliae protectoris, medicus, ut audio.

Amicis etenim Protestantibus nonnullis incarceratis, sicut interdum ipse, Turnerus mense Iulio 1540 exsilium petivit, quo mense Caleti morans  principem incurrit. hortum , procuratoris huius urbis, visitavit plantamque vulvariam observavit. Ad studia medica persequenda, gratia "subsidii" quod Nicolaus Ridleius (eodem anno magister aulae Pembrochiae promotus) "nobis in Germania exulantibus ex Anglia emiserit", Per vallem Rhenanam usque ad Italiam anno 1542 penetravit resque naturales in itinere observavit. Venetiis degens apothecas aromatum medicamentorumque admiratus est.

Ferrariae inter Protestantes habitabat Ioannemque Manardum auscultavit. Aut ibi, magistro Antonio Musa Brasavolo, aut Bononiae medicinae doctor factus est. Hic certe artem botanicam imbibit, Lucae Ghinii discipulus, e quo methodum horti sicci didicit. Oryzam in agris paludeis cultam et humulos silvaticos herbasque plures avesque per hos pagos et in valle Padana observavit. Inde per Clavennam, Spelucam, Curiam, Turicum in regiones septentrionales rediit.

thumb|upright=0.8|*Avium praecipuarum . . . historia* (1544): titulus.
Turici Conradum Gesnerum primum cognovit: Gesnerus Turnerum, Turnerus Gesnerum annis insequentibus saepe in operibus suis citabant; Gesnerus Turnero epistulam anno 1562 miserit, qua opera sua tam confecta quam conficienda enumeravit verbis "Vale Turnere doctissime, mei subinde memor, cum alias, tum in tuis erga Deum O.M. precibus, sicut ego etiam tui sum" conclusam. Deinde Basileae, Bonnae brevia temporis spatia, Coloniae aliquot menses moravit. Leonhartum Fuchsium et Valerium Cordum (mox in Italia moriturum) hoc tempore ut videtur incurrit. Basileae anno 1543, pseudonymo *William Wraghton*, librum controversialem *The Huntyng and Fyndyng out of the Romyshe Foxe* divulgari iussit contra Stephanum Gardiner episcopum cancellariumque quem mox verbatim "ne plus sine causa me haereticum nuncupes" monuerit "sicut olim superbissime in aula tua nuncupasti" (*not to call me heretike without a cause, as ye did once in your hall ryght proudly*). Anno insequenti librum historiae naturalis *Avium praecipuarum . . . brevem et succinctam historiam* Coloniae edidit et puerulo Eduardo, principi Walliae futuroque regi, dicavit. Etiam per vallem Rhenanam descendens plantas observabat et de medicamentis quaerebat.

Emdae ab anno fere 1543/1544 "ad integrum . . . quadrennium" (ut confitetur ipse) habitavit; phocoenas duas emit et dissecuit. Ibi medicus iuxta  que Frisiae Orientalis merebat aliosque plures medebatur. Scorbuticum morbum incolarum se curavisse refert, herbis *Veronica beccabunga* et *Persicaria bistorta* (sed hac per errorem!) bono successu utens. Aliis casibus *Tanacetum parthenium* et *Peucedanum ostruthium* necnon opium adhibuit. Plantas tam per terram continentem quam per insulis Frisicis quaerebat.

thumb|upright=0.8|*A Newe Dialogue, wherein is conteyned the examination of the messe* (1548): titulus. 
Emdae primum cognovit Ioannem a Lasco reformatorem Polonum, Erasmi amicum, qui Emdae ab anno fere 1541 moratus est. Turnerus anno 1545 suam controversiam pseudonymam prolongavit, libro cuius titulus est *The Rescuynge of the Romishe Fox* fortasse Bonnae edito (sed urbe editionis falsa Wintonia, sede episcopali Stephani Gardiner, nuntiata). Statim Balaeus, biographus Turneri et sui ipsius supra citatus, libellum contra Gardiner sicut sequelam, titulo *Yet a Course at the Romyshe Fox*, divulgavit.

Turnerus his annis filium Petrum filiasque Winifredam et Elisabetham genuit. Anno 1548 glossarium praesertim Anglicum titulo *The Names of Herbes in Greke, Latin, Englishe, Duch and Frenche* divulgari curavit, explicationibus brevissimis, sed haud inutilibus additis.

thumb|upright=0.8|Decanatus cathedralis Wellensis ubi Turnerus anno fere 1550 et ab anno 1560 habitavit.
Wellis breviter habitabat, titulo decani episcopalis nuper concesso.

## De exsilio Maria I regnante 
Ab 1548 usque in 1553 legatus est parlamento Anglico pro burgo Ludgershall, sed iam anno 1551 ineunte exsilium rursus petiverat, regente Maria Protestantibus inimica. Deinde Coloniae Wormatiaeque morabatur atque Weissenburgi in Bavaria ubi artem medicam exercuit.

Anno circiter 1551, Ioannes a Lasco exemplar Erasmianum operum Aristotelis et Theophrasti, quinque voluminibus Venetiis ab Aldo annis 1495-1498 impressum, Turnero aut vendidit aut dono dedit. De piscibus et nominibus eorum Anglicis epistulam ad Gesnerum anno 1557 misit, quod Gesnerus in appendice suis *Historiis animalium* anno insequenti divulgaverit. Opuscula etiam de balneis (praecipue Bathoniensibus; anno 1562) et de theriacis edidit.

## De secundo reditu 
[thumb|upright=0.8|[Inscriptio ad murum quo celatur situs horti botanici Wellis olim a Turnero creati.]]
Anno 1558, Elizabetha regnante, Wellas revenit (titulo autem decani non ante annum 1561 reddito). Hortus plantarum medicinalium ibi creavisse dicitur; herbas silvestres prope Wellas virentes observavit. Londinium magis magisque aegrotans anno 1566 petivit, ibique anno 1568 mortem obiit.

## De lectionibus historiae naturalis 
E scriptis eius admiratio auctorum classicorum, tam Latinorum quam Graecorum, videtur: e quibus veram verborum significationem accuratissime extrahere studebat. Aristotelem Theophrastumque e versione Latina Theodori Gazae (Venetiis, 1503/1513) a principio cognovit, sed, ante divulgationem secundi voluminis *Herball*, exemplar Erasmianum editionis Graecae ab Aldo editae (Venetiis, 1495/1498) adquisiverat Theophrastique *Historiam plantarum* in hac editione fortasse perlegerat, si ille fuerit qui in hunc textum sublineationes modestas addidisset. Dioscoridis *Materia medica* in versione Latina Ruellii (Parisiis, 1516) et editione Graeca Marcelli Vergilii (Coloniae Agrippinae, 1529) cognovit; commentarium Latinum Petri Andreae Matthioli perlegerat. Galeni *De alimentorum facultatibus* libros crebriter citavit; Aetium medicum Latine legebat in editione (Basileae, 1542) ab Iano Cornario curatam, quem lingua Graeca doctissimum artisque grammaticae Graecae peritissimum censebat.

Theocritum Graece et e Latina Eobani Hessi versione (Francofurti, 1545), Athenaeum e versione Natalis de Comitibus Latina (Venetiis alibique, 1556), Vergilii *Georgica* et *Eclogae* Latine citavit. Nicandri *Alexipharmaca* non ex editione bilingui Parisiensi (1549) cognovit, sed e Graeca anno 1530 et Latina anno 1531 separatim divulgatis, scholiis subiunctis. Omnium saepissime Plinii *Naturalem historiam* ex illa editione (Basileae, 1525) quam "Plinium meum ab Erasmo correctum, a Frobenio editum" nuncupare solebat (*mi Plini corrected by Erasmus and prynted by Frobenius*).

Ioannis filii Mesue libros *De re medica* in versione Latina (Parisiis, 1542; Lugduni, 1548) et Symeonem Sethi ex editione bilingui Gyraldi Ferrariensi (Basileae, 1538) interdum laudavit; *Serapionem de simplici medicina* Rhazemque et Averroëm nonnumquam citavit. Rarissime Europaeos mediaevales laudavit, inter quos auctores *Regiminis Salernitani* atque bis Arnaldum de Villa Nova. Recentium se Nicolai Leoniceni, Ioannis Manardi, Antonii Musae Brasavoli, Othonis Brunfelsii, Leonharti Fuchsii, Conradi Gesneri, Hieronymi Tragi, Ioannis Ruellii sectatorem fuisse confessus est, omissis ex ista enumeratione Matthiolo, Remberto (Dodonaeo), Amato Lusitano, Petro Bellonio.

Hos omnes de plantis, sed de avibus insuper Varronem et Columellam, Martialem, Paulum Aeginetam, Giraldum Cambrensem, et coaevum Petrum Gyllium citavit.

## De inquisitionibus botanicis et zoologicis 
Se Cantabrigiae studentem de herbis arboribusque medicamentisque Anglice scripta nulla, Latine perpauca reperire potuisse meminit: ergo Anglice scribere et praeter alias res de rebus naturalibus Angliae quaerere statuisse. Anglos coaevos eruditiores commendavit, sed, ut qui nihil Anglice in re herbaria scripsissent, obiurgavit, videlicet doctores , , , , magistrumque Falconerium (contubernalem olim suum Ferrariae in urbe). Nomina plantarum animaliumque Anglica iam scholaris Cantabrigiensis assidue quaerebat ut ad nomina Latina appropinquabat:
:Narcissus: diu hic apud nos sub peregrinis nominibus delituit. Nec erat ulla herba que me magis narcisso torsit, nam postquam vigesies eius picturam et delineationem vidissem, et quam potui diligentissime perpendissem, nusquam tamen potuit inveniri qui hanc mihi herbam potuit exhibere, multo minus eius Anglicum nomen indicare. Tandem quum animi recreandi gratia in Northfolcia rusticarer, ambulanti commodum puella nondum septennis in vico mihi obviam venit, dextera manu alborum florum manipulum gestans: continuo conspectis herbis mecum ita cogitatbam, Hi sunt narcissi (nam descriptionis illius herbae adhuc recens erat lectio) aliquotque ab illa precibus emendicabam. Caeterum rogantem nomen herbae nullo responso dignabatur. Percontabar autem ab illis qui proximos pagos et castella habitarent, quodnam esset huic herbe nomen inditum. Respondebant omnes herbam vocari *Laus tibi*, nec aliud nomen potui ab illis expiscari. Caeterum domum reversus asphodelum multis etiam vocari *Laus tibi* didici. Seniculus quidam cui nomen est Guarinus Asshe,  canonicus, rei herbariae pulchre gnarus, hanc herbam *Frenche gelofer* vocari affirmabat: hiis licebit uti nominibus donec aptiora occurrerint.

Usus medicinales cibariosque et nomina Anglica ex ore populi describebat:
:Alsine dicta est quia lucos (quos Greci ἀλσὴ vocant) umbrosaque et nemorosa amet loca. Myosotis etiam hec dicitur, Latine auricula muris, sed non est nostra *Mouseare* que in asperis et incultis locis crescit. Caeterum herba illa est quam nostrates mulieres vocant *chykwede* aut *chykenwede*. Qui alunt aviculas caveis inclusas, hac solent illas (si quando cibos fastidiant) recreare.

Ipse observator primus nonnumquam habitudines avium pisciumque denotavit aliosque relationem suam augere incitavit:
:Rubecula, quae non secus aestate quam hyeme rubrum habet pectus, quam possit longissime ab oppidis et urbibus in densissimis vepretis et fruticetis ad hunc modum nidulatur. Ubi multa querna reperit folia, aut quernis similia, ad radices veprium, aut densiorum fruticum, inter ipsa folia nidum construit: et iam constructum, opere veluti topiario foliis contegit. Nec ad nidum ubique patet aditus, sed una tantum uia ad nidum itur. Ea quoque parte, qua nidum ingreditur, longum struit ex foliis ante hostium nidi uestibulum, cuius extremam partem pastum exiens, foliis claudit. Haec, quae nunc scribo, admodum puer observavi, non tamen inficias iverim, quin aliter nidulari possit. Si qui alium nidulandi modum observaverint, edant, et huiusmodi rerum studiosis, et mihi cum primis non parum gratificabuntur. Ego, quod uidi, aliis candide sum impertitus.

## Fortuna 
thumb|upright=0.8|Donatio Aristotelis Erasmiani ad bibliothecam cathedralem Wellensem a Guilielmo Turnero epigrammate Latino commemorata
Exemplar Aristotelis Erasmianum, quod ab Ioanne a Lasco acceperat, ultimis vitae annis Bibliothecae cathedrali Wellensi dono dedit, teste epigrammate quod primo volumine superscripsit:
::Haec ego dona dedi Wellensi bibliothecae
:::Turnerus nomen cui Guilielmus erat.
Ibidem hodie usque servatur. recenter apud bibliothecam municipalem Bathoniensem repertus est.

## Scripta 
; De rebus naturalibus
thumb|upright=0.8|*The Seconde Parte of William Turners Herball* (coloniae, 1562): titulus.
thumb|upright=0.8|*A New Boke of the Natures and Properties of all Wines* (1568): titulus.
* 1538 : 
* 1544 : 
* 1548 : 
* 1551 : 
* 1558 : 
* 1562 : 
* 1562 : 
* 1568 : 
* 1568 : 

; De religione
* 1543 (pseudonymo William Wraghton) : 
* 1545 (pseudonymo William Wraghton) : 
* 1548 : 
* 1551 : 
* 1555 : 
* 1555 : 
* 1841 : 

; Versiones et editio
* 1534 (auctore Ioachim Vadiano) : *A worke entytled Of ye Olde God & the Newe* Recensio Michiganensium
* 1537 (auctore Urbano Rhegio) : *A Comparison betwene the Olde Lernynge & the Newe*:
** 2a ed., 1548 : *The Olde Learnyng and the New, compared together*. Londinii: Robert Stoughton 
* 1538 (auctore Hermano Bodio) : *An Abridgement of Unio Dissidentium*. Londinii
* 1544 (auctore ) : *Dialogus de avibus et earum nominibus*. Coloniae: Ioannes Gymnicus 

## Notae 
## Bibliographia 
; Fontes fere coaevi
* 
* 

; Editiones operum recentiores
* 1641 : *Ad nobilem Britannium, or An abstract for Englands royall peeres* Recensio Michiganensium
* 1851 : Robert Potts, ed., *The Huntyng and Fynding Out of the Romish Fox, by Wyllyam Turner*. Londinii: Parker, 1851  Recensio
* 1877 : 
* 1881 : James Britten, ed., *The Names of Herbes, by William Turner*. Londinii: English Dialect Society, 1881 Textus
* 1903 : A. H. Evans, ed. et interpr., *Turner on Birds: A Short and Succinct History of the Principal Birds Noticed by Pliny and Aristotle*. Cantabrigiae, 1903 Textus
* 1941 : Sanford V. Larkey, Philip M. Wagner, edd., *A Book of Wines, by William Turner*. Novi Eboraci: Scholars' Facsimiles & Reprints, 1941
* 1965 : James Britten, B. C. Jackson, W. R. Stearns, edd., *William Turner: Libellus de re herbaria, 1538; The Names of Herbs, 1548*. Londinii, 1965
* 1986 : 
* 1989-1995 : George T. L. Chapman, Marilyn N. Tweddle, edd., *William Turner, A New Herball*. 3 partes in 2 voll. Ashington Northumbriae, 1989; Cantabrigiae: Cambridge University Press, 1995
* 1999 : Mats Rydén, Hans Helander, Kerstin Olsson, edd., *Libellus de re herbaria novus, 1538: William Turner*. Holmiae: Almqvist & Wiksell

; Eruditio
* 
* Marie Addyman, ''The Natural History of the North in Tudor England: A Gazetteer of William Turner's References to Birds, Fishes and Plants*. Morpeth, 2017
* Marie Addyman, *William and Peter Turner: A Family of English Renaissance Physicians*. Morpeth, 2017
* 
* T. F. T. Baker, A. D. K. Hawkyard, "Turner, William (by 1512-68), of Kew, Surr., Wells, Som. and London" in S. T. Bindoff, ed., *The History of Parliament: the House of Commons 1509-1558'' (1982)
* 
* 
* Andrew Dalby, "‘Every man knoweth wel inough where strawberies growe’: William Turner on food" in *Petits propos culinaires* no. 126 (2023) pp. 94-112
* Celia Hughes, "John Bradford and William Turner" in *Bulletin of the John Rylands University Library* vol. 66 (1983/1984) pp. 104–138
* William Hunt, "Turner, William (d.1568)" (1899) in 
* 
* 
* 
* 

## Nexus externi 
* Harley MS 416 apud Bibliothecam Britannicam: catalogus et series imaginum (vide f. 132r)
* Paul Hunneyball, "William Turner and the reformation of gardening" (2022) apud *The History of Parliament: Blog*
* Caroline M. Murray, "William Turner, Naturalist" (2018) apud ''Professor Hedgehog's Journal*
* Richard S. Westfall, "Turner, William" apud *The Galileo Project''

Categoria:Auctores Anglici
Categoria:Auctores Latini Renascentiae
Categoria:Botanistae Britanniae
Categoria:Clerici Angliae
Categoria:Medici Britanniae
Categoria:Protestantes
Categoria:Scriptores Angliae
Categoria:Scriptores de vino
Categoria:Zoologi Britanniae