Phosphorus

:*Si "stellam matutinam" quaeris, vide Luciferum et Venerem (planetam).*

|- 
! colspan="2" align=center bgcolor="#a0ffa0" | **Proprietates generales**
|- 
| Nomen, Symbolus, Numerus atomicus
| Phosporus, P, XV 
|- 
| Grex, Periodus, Glaeba
| XV, III , p
|- 
| Color 
| align="center" | 
100px|Phosphorus
|- 
| Massa atomica                                
| 30.973762 uam
|- 
| e-
| 2,8,5
|- 
! colspan="2" align="center" bgcolor="#a0ffa0" | **Proprietates physicae**
|- 
| Status                          
| Solidus
|- 
| Densitas    
| 1.823, 2.34 et 2.39 g/m-3
|- 
| Punctum liquefactionis                                
| 317.22 K (44.2 °C, 111.6 °F)
|- 
| Punctum fervoris                                
| 550 K (277 °C, 531 °F)
|- 
! colspan="2" align=center bgcolor="#a0ffa0" | **Proprietates atomicae**
|- 
| Structura crystallina                            
| Prisma
|- 
| Radius atomicus                        
| 100 pm
|-
| Radius atomicus (calc.)                        
| 98 pm
|- 
| Radius covalens                        
| 106 pm
|- 
| Radius van der Waals                         
| 180 pm
|- 
! colspan="2" align="center" bgcolor="#a0ffa0" | **Varietas**
|- 
| Duritas Mohs        
| --
|- 
! colspan="2" align="center" bgcolor="#a0ffa0" | **Isotopa stabila**
|- 
| colspan="3" | 

|}
**Phosphorus** (Graece ϕωσϕόρος 'lucifer') est elementum chemicum non-metallicum massae atomicae 31g/mol cum numero atomico **15**. Symbolo **P** notatur. In systemate periodico in gregem 15 et periodum tertiam ponitur. Eius configuratio electronica 3s23p3 scribitur.

Atomus phosphori usque ad sex vincula formare potest ut in . 

## De purificatione industriali 
Phosphorus purus ex calcii phosphate Ca3(PO4)2 (apatita) extrahitur quod cum carbonio et harena in fornace coquunt secundum infrascriptam reactionem:
: 2 Ca3(PO4)2(s)  + 6 SiO2(s) + 10 C(s) → P4(g) + 6 CaSiO2(l) + 10 CO(g)

Cum refrigescit phosphorus in 'phosphorum album' condensatur, materiam solidam, albam, mollem, toxicam quae e moleculis P4 constat. Haec substantia periculosa est quia aere praesente statim inflammatur. Itaque in aqua servatur. Eius usum in pyrobolis vetare conantur conventa internationalia sed non omnes civitates huic pacto subscripserunt. Nam pyroboli huius generis non tantum incendunt sed etiam vaporem toxicum diffundunt. Combustio phosphori lumen viride dimittit quia photones  dum oxidum stabilitur emittuntur. 

Cum sine aere phosphorum album calefaciunt in phosphorum rubrum mutatur minus inflammabilem (dispositio molecularum inter se paulum differre videtur). Sulphurata ut accendantur in materia aspera et phosphoro rubro imbuta fricantur.

## In biologia 
Phosphata in acidis nucleicis et osseo textu et in cellularum membranis inveniuntur. In primis magno usui sunt in energia chemica transferenda (ADP et ATP) quae in energiam cineticam mutatur.

Plantae posphoro egent. Quia earum incrementum suppeditatione nitrogenii et phosphori limitatur agricolae cultis virentibus phosphorum per laetamina praebent non sine magno damno et pollutione rerum naturae.

## De oxidis 
thumb|Phosphorus ruber.
thumb|Structura phosphinae moleculae.
Cum phosphorus in aere comburitur duo oxida formantur: in aere rariore oxidum phosphori(III) P4O6(s), in maiore oxygenii copia oxidum phosphori(V)   P4O10(s). Cum trioxidum phosphori in aquam mergitur fit acidum phosphorosum H3PO3 secundum reactionem infrascriptam:
:  P4O6(s)  + 6 H2O(l)  →  4 H3PO3(aq)
Cum pentoxidum phosphori in aquam mergitur fit acidum phosphoricum H3PO4, corpus solidum et album aquam absorbens, secundum reactionem infrascriptam:
:  P4O10(s)  + 6 H2O(l)  →  4 H3PO4(aq)
Acidum phosphoricum et eius sales (qui phosphates dicuntur) in laetaminibus et smegmatibus adhibetur necnon ut additamentum alimentare (in potionibus gaseosis). Calcii phosphas in Maroco et Florida magna ex parte effoditur. Una cum acido sulphurico laetamen usitatissimum et "superphosphatum" nuncupatum praebet per reactionem infrascriptam fabricatum:
:  Ca3(PO4)2(s)  + 2 H2SO4(l)  →  2 CaSO4(s) +  Ca(H2PO4)2(s)

In omnibus phosphori oxidis unitas structuralis tetraedrica PO4 cognoscitur. Cum acidum phosphoricum calefaciunt condensatio fit substracta molecula aquae et concatenatur series gregum PO4: illa polymera polyphosphata dicuntur. Notissimum est adenosinum triphosphoricum quae molecula intra cellulas energiam distribuit.

## De aliis compositis 
Phosphorus hydrogenatus PH3,  vulgo phosphina appellata, est gas toxicum (inter biocidas ponitur) et inflammabile. In aqua solutum paene neutrum invenitur (de acido debilissimo agitur). Itaque phosphina efficitur cum anion  P3-, basis validissima, in aquam mergitur secundum reactionem infrascriptam:
: 2 P3-(s)  + 6 H2O(l)  → 2 PH3(g) + 6 OH-

Cum halogenis trichloratem phosphori PCl3 format et si chlorum addere perstiteris pentachloratem phospori PCl5. Trichloras est corpus liquidum in insecticidiorum fabricatione adhibitum vel etiam ad flammas tardandas. Cum in aquam mergitur fit acidum phosphorosum et acidum hydrochloricum secundum reactionem infrascriptam:
:  PCl3(l)  + 3 H2O(l)  → H3PO3(s) + 3 HCl(g)

Pentachloras phosphori est corpus solidum quod in industria chemica ad chlorum aliis substantiis addendum usitatur. Quod si pentachloratem in aquam merseris fiet acidum phosphoricum et acidum hydrochloricum secundum reactionem infrascriptam:
:  PCl5(l)  + 4 H2O(l)  → H3PO4(l) + 5 HCl(g)

## Notae 
thumb|Phosphorus in aere lumen emittit.

## Plura legere si cupis 
thumb|Adenosinum triphosphoricum cum phosphato triplici.
*Mona S Calvo, Jaime Uribarr (2025). "Phosphorus", *Advances in Nutrition*: 100555
* T. S. George, C. D. Giles, D. Menezes-Blackburn, L. M. Condron, A. C. Gama-Rodrigues, et al. (2018). "Organic phosphorus in the terrestrial environment: a perspective on the state of the art and future priorities", *Plant and Soil*: 191-208
*Robert W. Howarth (2023). "Phosphorus in all its forms. Limited availability and unwanted effects render the mineral’s future uncertain, despite its agricultural importance", *Science*, 6637: 1096
*Emileigh R. Lucas, Nhiem D. Nguyen, Luisella Celi, Leo M. Condron, Tandra D. Fraser, Timothy S. George, María de La Luz Mora & Nelly S. Raymond. (2025).  "Organic Phosphorus in the Terrestrial Environment: an Update on Current Research and Future Directions", *Journal of Soil Science and Plant Nutrition*: 393-408

* Acidum phosphoricum
* Oxidum phosphori
* Phosphatum

## Nexus externi 
* Vicimedia communia plura habent quae ad phosphorum spectant
* Hoc elementum apud *Patreon: periodic videos*

Categoria:Non metalla
Categoria:Elementa chemica