Pestis Italica anni 1630

fuit epidemia pestis bubonicae quae Italiam afflixit. Ea pestilentia increbuit in tota Italia septentrionale, in Magno Ducatu Tusciae, in Re Publica Lucense et in Helvetia. Ducatus Mediolanensis cum capite suo gravissime percussi sunt. Pestis centum et deceies centum milia ex quadragies centum milia incolarum occidit.

Haec ipsa pestilentia in Italia etiam appellata "manzoniana" quoniam ab Alexandro Manzonio in "Promissi Sponsi" descripta est.

## Historia 
### Origo 
Medicus Mediolanensis Alexander Tadinus (1580-1661), testis pestis, urbem Lindaviam, magnum mercatum, ubi omnes merces Germanicae ad Mediolanum destinatae colligebantur, necnon locum congregationis militum Rambaldi XIII Collalti, ut centrum diffusionis pestis quae postea regionem Alpinam flagellaret, identificavit. Mense Septembri anni 1629, morbus ad alias urbes Germaniae meridionalis, Foederationis Helveticae, et Grisoniae diffusus erat.

Ulteriores nuntii de pestilentia iam Aprili ex regione circa Segusia perveniebant, ubi morbus copias Regni Franciae in pugna contra Sabaudiam versantes comitatus est.

#### Helvetia 
Dum ad Mediolanum iter faciebant, Landsknechti, iussu Gulielmi Cordubensis, in Grisonia retenti sunt, ubi morbus propagatus est perveniendum ad Curiam Raetorum. Territoria Helvetica iam aestate epidemia laborabat: exempli gratia, chronica de vico Bondo in Bregallia narrant mense Iunio pestem illum vicum alpinum percussisse, mortes magnas effecisse. Lucerna propagationem epidemiae vitare potuit, sed agri eius vexati sunt.

Exercitus Germanicus deinde versus Vallem Telinam progressus est, permissione impetrata ut Mediolanum per arcem Fuentes die 20 Septembris anni 1629 ingredi posset.

#### Ducatus Mediolanensis 
Praecipuae narrationes quae res gestas anni 1630 in Ducatu Mediolanensi descripserunt sunt chronicae supradicti Tadini et Canonici Iosephi Ripamonti (1573-1643), amborum testium directorum magnae pestis anni 1630, quam in duobus operibus descripserunt, quae ad intellegendum quid acciderit fundamentalia sunt: ​​Tadino anno 1648 edidit *Raguaglio dell'origine et giornali sui suoi della gran peste contagiosa, poisonosa, & malefica seguiva nella Città di Milano* (Relatio de Origine et Successibus Magnae Pestis Contagiosae, Venenosae et Maleficae in Urbe Mediolanensi); Ripamonti anno 1640 impressit *Chronicam Latinam Iosephi Ripamonti canonici Scalensis chronistae vrbis Mediolani De peste quae fuit anno 1630* (De Relatione Mortis Mediolanensis Anno 1630). Ambae chronicae mentionem primi casus mortis ex peste in urbe Mediolanensi continent, sed cum diversis detaliis: secundum Tadinum, Petrus Antonius Lovato, qui e regione Lecci venit et urbem die XXII Octobris ingressus est; secundum Ripamonti, Petrus Paulus Locato Chiavennae, urbe iam infecta, Mediolanum die XXII Novembris ingressus est. Ab amita ad Portam Orientalem hospitatus, aegrotavit et biduo post in Nosocomio Maiore mortuus est, iam aliis incolis domus infectis, qui etiam perierunt. Situatio stabilis mansit usque ad aestatem sequentem, cum pestis incredibili virulentia erupit, lazaretum aegrotis implens.

Pestedia Mediolani resurgentem theorias, iam tempore pestis anni MDXXVI eruperunt, secundum quas pestis consulto a propagatoribus causata esset: quae "pestis manufacta" appellantur, provocavit.

Iam die nono Februarii anni 1629, nuntius Mediolani diffusus est de captione complurium fratrum Gallicorum et etiam de viro qui "hic phialam pestis attulerat". Inventum est virum esse Hieronymum Buonincontro, fratrem apostatam Genevensem, et eum secum tantum medicamenta innocua pro doloribus stomachi portare.

Anno 1630, varia genera unctionum revera evenerunt. Prima de qua nuntiamus inventa est nocte diei 17 Maii anni 1630 in Ecclesia Cathedrali Mediolanensi a canonicis Monsignore Visconti, Monsignore Alexandro Mazenta, et Monsignore Hieronymo Settala (fratre Ludovici Settala); Quamquam dubitarent an ad pestem propagandam factum esset, Marcum Antonium Monti, praesidem Tribunalis Salutis, certiorem fecerunt ut sellae inspicirentur, et re vera "signa cum quodam ontomate inventa sunt." Mane diei sequentis, XVIII Maii, plura loca "adipe contaminata, quarundam alba et quarundam flava," inventa sunt, et inspectiones ab auctoritatibus et medicis collegiatis factae sunt ut verificarent num "pestilentia" essent. Item XVIII Maii, subsellia ex ecclesia cathedrali ablata sunt, et rumores de unctoribus diffundi coeperunt.[34] Magistratus salutis putaverunt ea esse ioca maligna, sed edictum XIX Maii ad denuntiationem eorum qui unctionum rei erant locum ambiguum continebat qui periculum actuale et possibile horum unctorum admittebat.[35] Diebus sequentibus, unctiones iteratae sunt et usque ad Septembrem continuatae.

Magnitudo et frequentia unctionum populum ad varias coniurationes hypotheticas faciendas impulit ut actiones unctorum iustificaret.

Ab Maio deinceps, multi in carcerem coniecti et accusati sunt de unctionibus. Novae proclamationes diebus XIII Iunii et VII Augusti et praemia pro denuntiationibus et poenas pro iis qui unctionum rei erant auxerunt, quae iam pro realitate habebantur. Aestate anni MDCXXX, iudicium habitum est contra duos pestilentiae propagatores, qui pestem per substantias arcanas propagasse responsabiles habebantur, post accusationem mulieris vulgaris, Caterinae Rosae. Investigatio praeliminaris poenam capitalem duorum innocentium, Gulielmi Plateae (praefecti sanitatis) et Ioannis Iacobi Morae (tonsoris), qui ambo rota fracti sunt, et destructionem domus et tabernae huius duxit. Ad monitionem, infamis "columna infamiae" in ruinis domus Morae erecta est, nomen dans historiae postea a Manzoni in "Historia Columnae Infamis" narratae. Mora et Piazza, ante supplicium, ut conscientiam purgarent et animas servarent, se innocentes esse declaraverunt et falso accusavisse omnes alios qui ab ipsis in investigationem tracti essent, inter quos etiam nobilis Hispanus Ioannes de Padilla, filius castellani Mediolanensis (comprehensus et iudicatus, sed ab omnibus criminibus anno 1633 absolutus).

#### Ducatus Sabaudiae 
Chronica et documenta ostendunt inter annos 1600 et 1630 Taurinos et regiones circumjacentes multa bella politica et religiosa experta esse; bella inter Catholicos et Valdenses magnopere contulerunt ad aequilibrium sociale destabilizandum, cum inevitabilibus repercussionibus in oeconomiam localem.

Ad haec accessit series temporum adversorum, condicionibus tempestatum incommodis insignita, quae ad fames late diffusas et dramaticum detrimentum in commeatu ciborum primariorum duxerunt. Hac de re, edictum a Carolo Emmanuele I Sabaudiae ipso Duce editum, ad pretia coercenda et speculationem in productis agriculturae limitandam destinatum, necnon ulterius edictum ad renovationem et renovationem revocandam revocare possumus. Bellum et fames milia hominum coegerunt domos suas, interdum rura, relinquere et se in precarias condiciones mendicitatis coactos invenire. Ad urbes magnas migraverunt, inter quas Taurinos, quae anno 1630 circiter 25,000 incolas habebat.

Die 2 Ianuarii 1630, primus casus pestis Taurini nuntiatus est: sutor. Non casu accidit quod primae victimae saepe erant ii qui in directo contactu cum calceis vel rebus quotidianis prope solum, quod saepe etiam minima hygiena carebat, laborabant. Taurini, sicut maiores urbes Pedemontensium, crescentem diasporam e rure et regionibus circumstantibus viderunt, adeo ut peregrinis aditum prohiberent et portas urbis clauderent. Epidemia celeriter diffusa est, etiam alias urbes provinciales, ut Pinerolum, implicans, deinde ad regiones Cunienses Albam, Salutium et Saviglianum extensa. Taurini, res ad culmen pervenit adventu aestivi aestus, qui transmissionem morbi favebat.

Figurae archiatrae et medici primarii Domus Sabaudiae, Ioannis Francisci Fiochetto, et tum novi praetoris, Ioannis Francisci Bellezia, magni momenti fuerunt. Prior est clarissimus ex variis medicis qui in urbe tempore pestis manebant, et ideo "medicus pestis" appellatur propter interventum suum, inter annos 1630 et 1631, quo regimen sanitatis et hygienae rigorosum inter populum Taurinensem instituit, quod exemplum annis futuris futurum erat. Hic in urbe fere continuo mansit, dum urbs a personis institutionalibus gravissimis, inter quas ipsa Sabaudiae Domus, quae Cherasci se contulerunt, deseritur. Decurio anno 1628 electus, deinde primus urbis praetor anno fatali 1630, Bellezia audacter mandatum suum suscepit, fulcrum organizationis sanitariae ad hanc necessitatem tractandam activae factus. Etiam hysteriam popularem de rapinis casibus continere debuit.

Pandemia, quamquam cum cura conscientiosa tractata, solum circa Novembrem 1630, propter frigus, eradicata est. Ex populatione circiter 25,000 incolarum, Taurini 8,000 hominum iacturam passa est. Anno sequenti et anno altero, ingens numerus matrimoniorum relatus est.

Die 7 Aprilis eiusdem anni, Pax Cherasci finem belli pro successione Ducatus Mantuae decrevit, et sic relativa aequilibria restituta est; Ab Septembri, tabulae Taurinenses iterum novis nativitatibus impleri coeperunt.

Sicut Mediolani, Taurinenses etiam iustam partem causarum "unguentorum" a magistratibus urbanis accusatarum et accusatarum habuit.

#### Res Publica Venetiae 
Pestis in Lacuna Veneta anno 1630 apparuit, consequentia directa Belli Successionis Mantuae et Monferrati, quod Venetias directe implicavit.

Traditio est eum qui morbum ad lacunam intulit legatum Caroli I Gonzagae-Nivernensis, candidati a Venetis adiuti pro successione Mantuana. Legatus, iam morbo infectus, Venetias iter fecit ad munus suum exsequendum. Quamquam in quarantena inclusus, cautiones manifesto non efficaciter adhibitae sunt. Legatus Mantuanus quosdam Venetos, quibuscum in contactum venerat, infecit, qui vicissim, libero aditu ad urbem habitos, morbum inter populum disseminaverunt. Pestis igitur celeriter saevire coepit.

Peste anni 1630 praecipue virulenta erat: inter Iulium et Octobrem, urbs et aula Ducis circiter 150,000 mortes, aequales 40% incolarum, rettulerunt. Mense Iulio et Augusto anni 1630, tabulae Magistratus Supremi Salutis referunt in urbe Venetiis mortes XLVIII fuisse, culmen mense Novembri eiusdem anni attingentes, cum XIV milia quadringenti sexaginta quinque mortuis. Testimonium pestis in regione interiore est pictura dramatica a Iacobbatista Tiepolo facta, quae in ecclesia Paduana Sanctae Teclae Estense servatur, ubi sanctus extra muros urbis depingitur, dum inter cadavera relicta et scaenas desperationis Deum precatur. Pestis tandem victa declarata est die XXI mensis Novembris anni MDCXXXI. Votum pro fine terribilis pestilentiae, regimen Venetiarum decrevit basilicam Sanctae Mariae della Salute aedificandam, anno MDCLXXXVII perfectam. Similiter, Vicentiae, pestis finita, decretum est Basilicam Montis Berici amplificare. Magna pestis quae Venetias percussit accurate descripta est a Cecilio Folio, futuro medico et teste oculato pestilentiae, qui circa annum 1680 res gestas annorum 1630-1631 in opere a Ioanne Bianchi anno 1833 citato descripsit.

#### Emilia et Romagna 
Etiam magnae urbes Romagnae grave pretium pesti pertulerunt: Bononia et rura circumjacentia circiter quadraginta milia hominum morbo amiserunt anno 1630[45] (quindecim milia confirmata in sola urbe quae propagationem contagionis satis bene continere potuit)[3]; statistica ratione, res multo peiores processerunt Mutinae, quae plus quam dimidiam partem incolarum amisit[3] et se festinanter necropolis extra muros instruere debuit ad cadavera deponenda ; eadem tristis statistica Reggio Aemiliae affecit, quae quattuor milia incolarum amisit.

#### Magnus Ducatus Tusciae 
Prima signa pestis minae Tusciae magis magisque manifestae apparuerunt iam autumno anni 1629, cum custodes armati ad fines Magni Ducati collocati sunt. Hoc adhuc erat admonitio generalis, ad prohibendum homines ex Italia septentrionali ne regionem ingrediantur. Simul, edicta edita sunt, enumerantes regiones et urbes "interdictas", id est eas ex quibus ingressus in Tusciam prohibitus erat.

Deinde mensurae certiores factae sunt primo quadrante anni 1630: iussu Auctoritatis Sanitatis Florentinae, "schedulae sanitatis" obligatoriae factae sunt. Hae erant tesserae personales datae ad confirmandum aliquem venire ex regionibus non suspectae pestilentia afflictis et quae custodibus sanitatis per Tusciam collocatis vel ad portas urbis ostendendae erant.

Calidiam praevidentes, mense Iunio anni 1630 Magistratus Sanitatis Florentini constituerunt magnas copias frumenti Florentiam tradere, ad horrea Magistratuum Abundantiae tradendas, ut populum Tuscum in casu pestilentiae sustentarent. Haec profecto non erat directa actio contra pestem, sed nihilominus signum admonitionis: urbs se parabat ad eventum contagionis percussae, praesertim post annos malarum messis, ut inter annos 1627 et 1629. Hoc negotium vecturae navicellis, operatoribus navicularum fluvialium, commissum est, qui, per Arnum et eius rete tributariorum, Florentiam et Pisas cum Livorno, portu principali regionis, coniungebant.

Inter finem Maii et initium Iunii, pestis Bononiae erupit. Mensurae in Tuscia magis ac magis severae factae sunt: ​​etiam custodes personales Magni Ducis missi sunt ad fines septentrionales custodiendos. Sed pestis iam fines regionis transitura erat: primae victimae, mense Iulio anni 1630, erant sodales familiae ex Trespiano, quae gallinarium Bononiae habuisse dicitur. Domus obsignata est, supellex combusta, sed pestis iam viam inceperat quae necessario ad cor urbium circumstantium ducebat. Et inevitabiliter, initio Augusti, pestis Florentiam et Tavolam, in regione Pratensi, attigit.

Aestate autem summae temperaturae pulicum, morbi receptaculum, non erant ideales, itaque contagio tardior factus est, speciem quasi sub imperio teneri praebens. Sed cum autumno frigidiores temperaturae advenissent, pestilentia vires recuperavit et propagationem suam continuavit. Die nono Septembris, Auctoritas Sanitatis Pisanae interdictum in urbem et territorium Florentiae edidit (sed ante finem Septembris, urbs Turris etiam a morbo affecta est), transitum hominum, mercium et animalium prohibens, etiam cum valido testimonio sanitatis. Nihilominus, maximae mortalitatis rationes in urbe inter Octobrem et Novembrem anni 1630 (1631 Pisis) notatae sunt, cum media viginti quinque mortuum per diem; mense Octobri pestis Empoli nuntiata est; die vicesimo tertio Decembris eiusdem anni, quarantena generalis pro urbe Florentiae a decimo Ianuarii incipiens edicta est (cum permissione, iis qui possent, "ire et in villa habitare" extra urbem). Mensibus quibus in urbe saeviebat, morbus milia mortuum effecit, adeo ut census anni 1632 decem milia hominum pauciores (66 milia) quam anni 1622 numeraret, non omnes, ut patet, pestilentiae attribuibiles. Ea occasione, novae feretrae adhibitae sunt, "instar gondolae" panno oleato tectae. Idem pannus ad sanrocchinos (a Sancto Rocho, medico pestilentiae), parvas pallia quae humeros tegebant, necnon longiora pallia, quae ferraioli appellabantur, a baiulis, fratribus et sacerdotibus qui mortuos sepelire ibant gerebant, adhibitus est.

Ob morbum diffusum, magistratus variarum urbium affectarum deinde seriem mensurarum, ubique similium, ediderunt: praedicti "custodes sanitatis" ad compita viarum et angustias montium; prohibitio nundinarum et mercatuum; diligens vigilantia ad portas urbanas; constitutio commissariorum cum variis muneribus hygienae publicae; constitutio lazarettarum ad afflictos segregandos; sepultura mortuorum in fossis communibus, deinde calce tectis; Combustio rerum infectarum (vestimentorum, linteorum, et etiam supellectilis); designatio medicorum specialium, chirurgorum, et fossorum ad curandos aegros; et proclamatio quarantenarum ad pestilentiam eradicandam. Canes errantes etiam necabantur, et cubicula odoranda vel fumiganda erant sulphure, praesertim si homo infectus ibi mansisset. Homines cum manifestis morbi symptomatibus ad lazaretta transportabantur, quae magno numero prope areas residentiales exorta sunt; familiae infectorum in domibus suis claudebantur et per fenestras pascebantur.

Vere anni 1631, temperaturis post hiemis declinationem crescentibus, contagio imperturbatus resumpsit, plerasque urbes Arni iuxta attingens, omnibus interdictis, cautionibus, et restrictionibus in motu terrestri hominum, mercium et animalium. Certum tamen est commeatum fluvialem in axe Livorno-Pisa-Florentia non omnino interruptum esse eo tempore, data vitali necessitate caput Tusciae cibo supplendi, et ideo non contemnendum est periculum nautas, quodammodo, ad propagationem morbi in variis oppidis fluminis contulisse. Quod, pestis paulatim ab Arno recedente, paulatim virulentiam amisit (Arretium, Grossetum et Senae ab epidemia non affectae sunt), etiam indicare potest flumen, tum principalem vectorem commeatus aquatici, quasi rudem limitem meridionalem in geographia contagionis constituisse. Hic limes, quamquam certe non ut inexpugnabilis intelligendus est (pestis etiam in locis multo ulterius ad meridiem Arni, ut Campiglia Marittima, notata est), tamen progressionem quandam et limitem contagionis indicat.

Mense Septembri-Octobri anni 1631, phasis acuta discriminis in Tuscia (ad tempus Iunii-Augusti pertinentis) finita erat, et rete mercatorium paulatim iterum aperiri coepit, ad normalitatem magis magisque optatam revertens. Quamquam pestis in pluribus locis vere anni 1632 recurrit, cum episodiis localibus sed etiam numero magno casuum et mortuum insignita, numquam iterum ad gradus virulentiae et diffusionis annorum 1630-1631 pervenit.

Difficile, si non impossibile, est numerum mortuorum in Tuscia aestimare, propter inopiam inquisitionum systematicorum: hypothetice fieri potest mortalitatem inter locos variasse, fretus factoribus quos difficulter generalizare licet (densitas incolarum, mobilitas hominum, propinquitas viarum communicationis), sed cum percentatibus a 40 ad 10 centesimas mortuorum totius incolarum. Certum est classes pauperiores maiorem mortalitatis ratem passas esse, quod etiam a chronicis contemporaneis notatum est.

## Demographica 
Absentibus datis accuratis, aestimatur 1,100,000 homines peste in Italia Septentrionali inter annos 1630 et 1631 periisse, ex summa populationis circiter quattuor milionum.

Hae omnes mortes, cum effectibus subsequentis epidemiae quae populationem Italiae Meridionalis decimavit, ad magnum demographicum detrimentum in Paeninsula duxerunt, cum multis effectibus: gradus urbanizationis incolarum imminutus est, dum rura, non bene repopulata, laborabant ad producendum superfluum necessarium ad progressionem oeconomicam alendam. Hic processus ultimum ictum significavit prosperitati et potentiae politicae urbium Italicarum, iam in genua adductarum Bellis Italicis quae fine Renascentiae coeperunt.

## Pestis anni 1630 ex prospectu medico-scientifico 
Sicut Mors Nigra saeculi XIV, pestis anni 1630 etiam causata est ab infectione a Yersinia pesti effecta, bacteria anno 1894 segregata et plerumque a muribus ad homines per pulices transmissa. Nisi rite curatur, morbus letalis est in 50% ad fere omnes casus, pro forma sua: bubonica, septicemica, vel pneumonica.

### Causae et remedia temporis 
Post pandemiam saeculi XIV, medici Europaei pestem pluries tractare debuerunt. Quamquam progressus medicinae per tria saecula inter Pestem Nigram et pestem Manzonianam non admodum significans fuerat, morbus, saltem ex ratione therapeutica, penitus investigatus erat. Mediolani, medicus Ludovicus Settala (1550-1633), auctor (1622) libri *De peste, & pestiferis affectibus. Libri quinque*, vera compendio consuetudinum medicarum illius temporis de curatione pestilentiae, adhuc tempore epidemiae activus erat. Praeventio morbi adhuc res disputationis acriter agebatur: utilitates quarantenae ab aliquibus medicis agnoscebantur, sed ab aliis, ut supradictus luminare Settala, vehementer negabantur. Similiter, causae naturales morbi adhuc ignotae erant et eius propagatio cum phaenomenis metaphysicis coniuncta erat: Tadino propagationem pestis astrologice interpretatus est quasi a coniunctione Iovis et Saturni causatam, quasi praenuntium poenae divinae ad peccata contemporaneorum punienda venientis. In genere, Italia, comparata cum aliis nationibus Europaeis, in administratione politica epidemiae excelluit. In omni urbe maiori, ab saeculo quarto decimo, tribunalia sanitatis constituta sunt, quibus plenae potestates in casu necessitatis datae sunt (Tadino, re vera, medicus nomine tribunalis sanitatis Mediolanensis laboravit, una cum luminare Settala).

Ut iam tempore Pestis Nigrae acciderat, diebus epidemiae systematicae medicorum defectiones, morbo perterritorum, fiebant: Ripamonti refert Mediolani "paucos medicos fuisse, se occultantes aut se medicos non esse simulantes".

#### Pestis anni 1630 in arte et litteris 
Sicut ac Mors Nigra, pestis anni 1630 etiam magnas repercussiones culturales in Italia contemporanea habuit.

Plura aedificia religiosa annis statim post pestilentiam constructa sunt ad eius extinctionem celebrandam: templum notissimum probabiliter est Basilica Sanctae Mariae della Salute ab architecto Baldassarre Longhena, Venetiis inter 1631 et 1687 erecta. Praesertim in Septentrione, multae sacella votiva in locis rusticis orta sunt ubi victimae pestilentiae festinanter sepultae erant. Numerosae etiam fuerunt devotiones statuarum vel aliarum iconum quae vires sanatrices habere credebantur tempore magnae pestilentiae, ut puta "Madonna dell'Aiuto" in Busto Arsizio.

In litteris Italicis, pestis saeculi XVII locum eminentem obtinet, late descripta ab Alexandro Manzoni in mythistoria sua "Sponsorum" et in commentario historico "Historia Columnae Infamis", adeo ut "pestis Manzoni" memoria teneatur. Auctor opus Ripamonti ut fontem primarium usus est.

Nuper, cantrix La Lupa carmina ad pestem Venetiarum alludentia egit.

## Notae 
## Bibliographia