Taumali

[thumb|[Gastronomia Gaditana: *Carabinero en su jugo* ("*Aristaeopsis* e suo iure"), iure scilicet e *taumali* cocta, cum acetaria lycopersicorum Gadibus in urbe inlata]]
**Taumali** (aut sic aut *taumalin* Francogallice loquentes; Anglice *tomalley*; nomen origine Arawakense) est res rubea sive et cremosa quae ex organis interioribus cancrariorum locustariorumque et astaculorum constituitur; e quibus saeculo XVII populus Taino ius condimentarium facere solebant, nomine *tomáli* appellatum. Quae habitudo primum a servis Africanis, deinde a dominis eorum tam Britannis quam Francicis discebatur.

Eo tempore, quo Europaei de arte coquinaria populorum Antillensium quaerebant, illi ipsi iecora et ova cancrariorum locustariorumque minimo pretio aestimabant. Observaverunt autem homines Taino has partes ad ius deliciosum faciendum adhiberi. Carolus de Rochefort anno 1667 de usu cancrariorum ait:
:Modus usualior cancrorum apparandorum idem est quo cammari in Francia apparantur. Delicatissimi autem, quibus tempus necessarium non caret ut gustum optimum eis redderent, cancris iam elixatis omne, quod bonum sit, e pedibus extrahere materiemque oleosam in corpore latentem, *taumaly* appellatam, demere curant: id omne cum ovis feminarum fricassant, pigmento pagano generosius insperso, suco aurantiorum infuso. Hoc ferculum inter optima est, quae in Antillis inferuntur.
Verbum Arawak *tomali* ille hic inter primos notat. Embamma vel ius in hac forma non ante adventum Hispanorum exsistit: hi enim primi anno 1493 aurantia in insulam Hispaniolam introduxerunt. Ioannes Baptista Labat, de anno 1695 scribens, res haud dissimiles referens, verum embammatis praeceptum dat:
:Cancri masculi, praeter hanc materiem albam quae eorum pinguedo sit, aliam materiem viridicantem loco ovorum habent, *taumalin* appellatam, quae ius constituit e quo comeduntur. Omne taumalin pinguedinemque masculorum congeritur, immixta modice aqua sucoque limonum, insperso sale et pipere contuso. Dum corpora cancrorum in aqua bulliantur, taumalin elixatur continuoque quatitur. Omnibus ita coctis, pulpa cancrorum e taumalin comeditur sicut carnes e sinape.

Verbum praecipue nostro tempore in creolis Caribicis dialectisque Ludovicianis adhibetur. Usque ad saeculum XIX iniens in Anglia intellegebatur, ubi eo anno Eduardus Griffith de carne venenosa aliquorum cancrariorum scripsit: "*The black colour of the *taumalin* should indicate, according to the report of some writers, that these crustacea are poisoned.*" Verbo iam diu oblito, res ipsa coquis Francicis bene cognoscitur. Hi enim ad fercula creanda e.g. *civet de langouste* et ''homard à l'américaine* ius ex organis locustariorum conficiunt sicut olim populi Caribaei.

## Notae 
## Bibliographia 
* Anthony F. Buccini, "A l’Américaine or à l’Armoricaine? A New World Dish in French Regional Cookery and Haute Cuisine" in *Dublin Gastronomy Symposium 2018: Food and Power* alibi (fons principalis huius commentarii)
* Guillaume Coppier, *Histoire et voyage des Indes occidentales, et de plusieurs autres regions maritimes et esloignées*. Lugduni: Jean Huguetan, 1645  ("Toumarin")
* 
* Jacques Médecin, *Cuisine niçoise'' (Harmondsworth: Penguin, 1983) pp. 43-44, 116-117
* 

Categoria:Cibus marinus
Categoria:Ars coquinaria Caribica
Categoria:Embammata
Categoria:Ars coquinaria Francica
Categoria:Verba Arawakensia