Publius Nigidius Figulus

**Publius Nigidius Figulus** (natus paulo ante 98 a.C.n., mortuus circa 45 a.C.n.), plebeio loco natus, fuit eruditus Romanus antiquus qui tam rerum naturae quam grammaticae operam dedit. Pythagorismum profitebatur et astrologiam contra detrectatores defendebat. Discipulus Posidonii et amicus Ciceronis erat qui eum in *Timaeo* suo conlocutorem induxit et his verbis laudavit: *acer investigator et diligens earum rerum quae a natura involutae videntur*. Quamquam enim eius opera hodie deperdita sunt, saepe a grammaticis et eruditis posterioribus citatur et cum Varrone comparatur. Pompei fautor in bello civili exsul obiit ante Idus Martias.

## De cursu honorum 
Anno 63 a.C.n. iam senator erat et iam magna auctoritate in republica fruebatur: ita in Catilinae coniuratione consulis Ciceronis consiliorum particeps  fuisse dicebatur. Anno 60  in Gai Antonii causa dicitur *minari in contione se iudicem qui non adfuerit compellaturum*, unde variae coniecturae ortae sunt: fortasse tribunus plebis eo anno fuit, aut iudex quaestionis. Anno 58 praetor creatus est. Anno 51 e legatione Asiatica redibat et Ephesi forte in Ciceronem iter facientem in provinciam Ciliciam incidit. Anno 49 pro Pompeio in Italia pugnavit bello civili ineunte et si poetae Lucano credimus astrologiae scientia fretus Romanis taetram luem praedixit. Utrum anno 48 in castris Pompeianis apud Pharsalum fuerit necne incertum est. Certe anno 46 Cicero in epistula ad Nigidium missa eum exsulem consolari conabatur.

## De scientia et operibus 
Astrologi figura in multorum hominum mentibus praevaluit. Ita apud Suetonium horoscopo Octavi nuper nati cognito Nigidius "dominum terrarum orbi natum" nuntiat. Item quinto libro *de civitate Dei* Augustinus cum fatum astrale refutare contendit post Posidonium etiam Nigidio Figulo capitulum dedicat in quo narrat quomodo ille, dum in adversariorum argumentis ex gemellis redarguendis imaginem figuli rotae adhibet, sibi cognomen Figuli meruerit. Ostendebat enim duas atramenti maculas in figuli rota, dum rota celerrime movetur, in uno eodemque loco esse videri, postquam vero motus constitit longe distantes inveniri. Ita rationem reddere putabat cur gemelli nascentes infimo temporis momento separatos tamen fata diversa accipere possint ob rapacitatem caelestium motuum. Poeta Lucanus quoque nobis Nigidium depingit e constitutione stellarum aerumnas futuras populi Romani conicientem et eis suadentem ut quam diutissime bellum trahant quia pax nisi cum tyranno non veniet. Ipsum civile bellum solam libertatem reliquam esse. Unde magiam quoque et carmina adhibuisse dicebatur et ad res amissas recuperandas consulebatur

In summa multam operam scientiis dedit quas hodie occultas appellamus sed tunc temporis 'divinae' rectius dicerentur, omnibus divinationis generibus atque etiam Etruscae disciplinae. Nam calendarium tonitruum e Tusco in Latinam linguam vertit, quam versionem nobis Graece servavit Iohannes Lydus in suo libro *de Ostentis.* Ad divinationem inter titulos operum quos novimus pertinent:  *De extis*,  *De augurio privato*, *De somniis*, *Sphaerae* duae, Graecanica et Barbarica (ad astrologiam) et saltem partim *De Dis*. Alia opera latius ad quaestiones naturales spectabant: *De hominum natura*, *De animalibus*, *De vento* quamquam in istis omnibus quae ad divinationem utilia erant non omittebat.

Grammaticos imprimis delectaverunt triginta libri *Commentariorum grammaticorum* quos libenter citabant Aulus Gellius, Nonius Marcellus, Macrobius... Pleraque fragmenta Nigidii servata ex Aulo Gellio et Nonio Marcello excerpta sunt. Inter alia docebat nomina naturalem, non ex convento vim habere de qua quaestione diu inter philosophos disputatum est. De rhetorica quoque nonnulla scripsit quoniam scriptum de gestu memorat Quintilianus. Ita, ut aequalis suus Varro, Nigidius eruditus encyclopaedicus fuit. Secundum Aulum Gellium Nigidius pauciores lectores quam Varro habuit ob obscuritatem et subtilitatem eius operum.

## De Pythagorismo 
De pythagorismo Nigidii fontes antiqui consentiunt a Cicerone usque ad Hieronymum. E modernis tamen sunt qui nihil aut parum Pythagorei in doctrina nobis tradita inveniant. Fortasse igitur ad doctrinam esotericam et coetus secretos et omnino genus vitae illa appellatio spectabat. Fons alioqui et ipse dubius hanc interpretationem confirmare videtur, *Invectiva in Sallustium* falso Ciceroni attributa, ubi haec verba leguntur: "abiit in sodalicium sacrilegi Nigidiani". Unde Hieronymus Carcopino coniecit Nigidium parvam ut ita dicam ecclesiam condidisse ubi magiae et arcanae religioni  sodales sese dicabant. Alii hypothesi Hieronymi Carcopino obiecerunt hanc invectivam multo posteriorem velut exercitationem rhetoricam e schola quadam provenisse videri; sed imprimis in exercitatione auctorem ad rem alioqui ignotam aut parum notam alludere verisimile non est; econtra rem late volgatam et omnibus notam adlegare debet etiamsi si in peius aut in maius eam plerumque interpretatur. Revera tamen Carcopino longius progessus est quam fontes prudenter usurpati permittebant.

## Praecipui fontes antiqui 
*Augustinus Hipponensis *de civitate Dei* V.1.
*Cicero, *Timaeus* et *Ad Familiares* IV.13.
*Dio Cassius, *Historia Romana* XLV.1
*Aulus Gellius, *Noctes Atticae*
*Lucanus, *Pharsalia* I.639-672

## Notae
## Editio 
*Antonius Swoboda, *P. Nigidii Figuli operum reliquiae, collegit emendavit enarravit quaestiones Nigidianas praemisit...*, Amstaelodami, Hakkert, 1964 (editio anni 1889 instaurata).

## Plura legere si cupis 
* Klaus Bottler, *Die Bedeutung der altrömischen Grammatiker P. Nigidius Figulus und M. Terentius Varro für die Bildungsidee des Aulus Gellius*, Aachen, 2015 
*Alfredus Breysig, *De P. Nigidii Figuli fragmentis apud scholiasten Germanici servatis : dissertatio inauguralis*, Berolini, 1854   **LATINE**
*	 Nuccio D'Anna, *Publio Nigidio Figulo : un pitagorico a Roma nel 1° secolo a. C.*, Mediolani, Arche, 2008
** "Le dottrine astrali di Publio Nigidio Figulo", *Latomus*, 2010: 685-701 
*Adriana Della Casa, *Nigidio Figulo*, Romae, 1962 Recensio critica
* Alessandro Garcea, "Nigidius Figulus’ Naturalism: Between Grammar and Philosophy", in *Language and Nature in the Classical Roman World*, Cambridge University Press, 2019: 79-102
* Josephus Klein, *Quaestiones Nigidianae : dissertatio*, Bonnae, 1861                  **LATINE**
* Dora Liuzzi (cur.), *Nigidio Figulo, "astrologo e mago" : testimonianze e frammenti*, Lecce, 1983 
*Danuta Musial, "« Sodalicium Nigidiani  » Les pythagoriciens à Rome à la fin de la République", ''Revue de l'histoire des religions*, 2001: 339-367
*Armin Roehrig, *De P. Nigidio Figulo. Capita duo*, Coburgi, 1887  **LATINE**
* Pierre Vesperini, "Entre disciplina, sodalicium et magia : Nigidius Figulus et le mythe du « néopythagorisme romain » in C. Macris (cur.), *From the Pseudopythagorica to the Neopythagoreans: Further Studies on the Texts Attributed to Pythagoras and the Pythagoreans*, Academia Verlag, 2025: 653-698 Textus ante publicationem vulgatus
* Katharina Volk, *Nigidius Figulus : Roman polymath'', Brill, 2024 Nonnullae paginae apud Guglum librorum Recensio critica

 

Categoria:Auctores Latini antiqui
Categoria:Praetores
Categoria:Participes Belli Civilis (49-45 a.C.n.)
Categoria:Eruditi Romani antiqui
Categoria:Philosophi Pythagorei
Categoria:Philosophi Italiae Romanae
Categoria:Philologi Romani antiqui
Categoria:Astrologi