Rhotacismus

**Rhotacismus** est, si quis consonantem quemlibet [r] appellat. Itaque alias loquendi vitium hominis alias mutationem historicam structuram sonorum linguae cuiusdam afficientem rhotacismo significamus. Si de loquendi vitiis agitur, dignum est memoratu rhotacismum etiam esse, si quis [r] sonum aut mance aut vitiose dicit. Saepissime tamen rhotacismo significamus mutationem historicam, qua /r/ phonema ex /s/ phonemate factum est. 

## De rhotacismo Latino 
Rhotacismus Latinus mutationem phonologicam significat, qua facta /s/ phonema inter vocales /r/ phonemate repositum est. Itaque rhotacismus Latinus hac formula describi potest: 

:::**s > r / V_V** cuius instar est **VsV > VrV**.

Haec formula diachronica differentiam inter duos status linguae notatam exponit. Antea Romani antiqui se **floses amase** dicebant, cum postea se **flores amare** dicerent. Articulus temporis anterioris et posterioris circa annum 350 a.C.n. vulgo positus est.

Interdum formula rhotacismi Latini duobus passibus describitur, utpote 
:::**s > z / V_V** et deinde **z > r / V_V**.
Hic modus intelligendi rem phonologicam re phonetica miscet. Nam mutatio diachronica in redistributione /s/ et /r/ phonematum consistit: antea /s/ phonema inter vocales licitum erat, postea illicitum (exceptis aliquot speciebus, de quibus infra) et /r/ phonemate repositum. Constat consonantem sibilantem semper sonorum vel semisonorum exstitisse, cum vocalibus utrimque contingitur. Itaque etiam /s/ phonema, unitas mentalis, semper [z] sonora ex ore latine loquentium exiebat. 

### Testimonia 
*In multis verbis, in quo antiqui dicebant *s*, postea dicunt *r*... ***foedesum foederum, plusima plurima, meliorem meliosem, asenam arenam, ianitos ianitor* (Marcus Terentius Varro *De lingua Latina*, VII, 26). 

### Exempla 
Ecce aliquot exempla nominum tertiae declinationis (stirpes nominales in **-s** desinentes): 

Etiam in coniugatione verborum multa sunt exempla rhotacismi: *-re* infinitivus praesentis activi originem ducit antiquam ex *-se* forma, vide *amare, delere, legere, audire, capere* sed *esse, velle* (< **wel-se*).

### De exceptionibus rhotacismi 
Mutationes phoneticae non aliter inter loquentes propagantur quam alii quoque usus moresque se gerendi conventionales in societate hominum stabiliri solent. Sed semper residua supersunt: 
***dēsunt** (non *dērunt*): Verbum simplex **sunt** menti loquentium ita haesit, ut /s/ in /r/ non veniret; hoc etiam vocibus talibus quales sunt *dēsinō* (*sinō*), *nisī* (*sī*), *bisulcus* (*sulcus*), etc. usu venit. 
***miser** (non *mirer*): fortasse /r/ phonematis vicinitate /s/ impeditum est, quominus /r/ phonemate reponeretur. Haec quidem explanatio non multum valet, nam vicinitas sonorum non impedivit, quin *mīrārī* *mīrāsī* formam anteriorem superaret; voces comparabiles sunt *Caesar, caesaries, rosa*. 
***asinus** (non *arinus*): causa exceptionis latet. Sunt qui dicant hoc vocabulum ex aliqua lingua Asiatica post saeculum quartum mutuatum esse; quod vix fidem facit, nam quamquam certe vox viatrix ex Anatolia vel fortasse potius ex regno Sumerico iter fecit, vocabulum priscum esse videtur. Neque vero **casa** liquet. Sunt qui dicant hanc vocem ex aliqua dialecto Italica mutuatam esse, sed nihilo minus vox prisca esse videtur. 
***basis** (non *baris*): vocabulum e lingua Graeca post saeculum quartum mutuatum; item dici potest de vocabulis *Mūsa, nausea, pausa*; e lingua Gallorum *cisium, gaesum* saeculo primo a.C.n.
***causa** (non *caura*): exceptio commenticia, nam **caussa** adhuc a Cicerone scribebatur et dicebatur (quamquam textuum editores philologi scriptione postea stabilita utuntur). Hac ratione multae exceptiones commenticiae definiuntur (*cāsus* < *cāssus*, *vīsus* < *vīssus*, etc.

### De rhotacismo analogico 
Vocabulis **arbōs, colōs, honōs, labōs, lepōs, vapōs** disyllabis formae in **-ŏr** desinentes paullatim geminabantur: formae *arbōs|arbŏr, colōs|colŏr, honōs|honŏr*, etc. diu geminae in usu habebantur. Constat nominativum singularem in *-ŏr* desinentem vocabulorum rhotacismo affectorum formatum esse ex analogia vocum a prima origine in *-or* desinentium. Ad formulam igitur facti sunt vocum talium quales sunt **dolor, livor** et nomen agentis **dator**, etc.

Forma **ianitōs** a Varrone allata ex analogia quadam inversa exstitisse videtur. Forsitan alicubi reppererit hoc specimen hypercorrectionis. 

## De rhotacismo Germanico 
## De rhotacismo Indo-Arico 
*Betacismus

## Quin de rhotacismo legas? 
*Max Niedermann, *Elementi di fonetica storica del latino*, Bergomi, Istituto italiano d'Arti Grafiche, 1948.
*Safarewicz, Jan (1932) *Le rhotacisme latin*. Wilno, Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Wilnie. 
*Touratier, Christian (1975) Rhotacisme synchronique du latin classique et rhotacisme diachronique. *Glotta* 53, 246-281. [Specimen phonologiae ut dicitur generativae.]

Categoria:Ars grammatica