Caril

[thumb|[Gastronomia Malabarensis: Caril de nuce indica e squillis mangisque cum oryza foliisque *Murrayae koenigii* inlatum]]
**Caril** seu **karri** est categoria iurum in gastronomia Indiae meridianae et Srilancae iam diu recognita, quibus typica sunt folia aromatica *Murrayae koenigii*, lac cocois, curcuma. Categoria "caril" recentius alibi in Asia australi et orientali recepta est, variis autem definitionibus. Eodem nomine etiam appellantur fercula, iura, embammata in aliis regionibus parata quibus sapores coloresque artis coquinariae Indicae typici imitantur, ope curcumae, capsici, gingiberis, cumini, coriandri.

[thumb|[Ars coquinaria Indonesia: *Kari kambing* ("caril caprinum") cum pane *roti kanai* in folio musae posito, Palembang in urbe inlatum]]
Nomen textibus Latinus repertum a Lusitano *caril* demitur, quod e Malabarico *karil* mutuatum est. Vocabula tam Anglicum *curry* quam Francogallicum *kari* potius e Tamulico *kari* proveniunt.

## Caril Indiae meridianae et Srilancae 
[thumb|[Ars coquinaria Iaponica: *Katsukarē* ("costae porcinae e caril") cum oryza et iure e *miso* inlatae]]
Scriptorum, qui fercula huius generis nomine proprio appellaverint, primus omnium fuit Garcias ab Horto medicus Portugallensis in Goa refugus in dialogo de speciebus condimentisque hac in urbe anno 1563 divulgato.
:*Deste coquo pisado e tirado ho leite fazem (que assi parece) e cozem arroz com elle, e he como arroz de leite de cabras, fazem comeres das aves e carnes, a que chamam caril*.
Quae verba mox Latine a Carolo Clusio sic versa sunt; "... aut ex eo trito lac exprimitur cum quo coquitur oriza non minus suavis quam si cum lacte caprino decocta esset: aut ex eo et avium quadrupedumve carnibus edulia parantur *caril* illis nuncupata". Hic autem, antithesi ita creata, sententiam Garciae male interpretavit, qui edulia nomine "caril" non e nucis medulla, potius e lacte (*leite*) medullae tritae parata esse dicere voluit.

Hunc coquendi modum etiam Ioannes Huygen van Linschoten Batavus in insula Srilanca post triginta annos observavit, aliis autem impensis. Ille enim pisces loco avium quadrupedumque, fructus immaturos loco lactis nucum indicarum praescripsit:
:''Die meeste visch wort ghegeten met rijs, welck zy koken met sop dat zy over 't rijs gieten, ende is wat suerachtigh ghelijck oftet met kruys-besien ofte onrype druyven gekoockt waer; is seer smakelijck, wort ghenaempt *carrijl*, 't welcke is hare dagelijcksche kost ende onder-hout, ende het rijs dient haer inde plaets van broodt*.
(Maior pars piscium cum oryza comedunt, ex iusculo coctorum quod super oryzam infundent admodum amaro, sicut e grossulariis sive uvis immaturis factum esset, saporosissimum, *carryl* nuncupatum. Hic cottidianus eis est cibus in quo oryza locum panis tenet.)

Eodem modo, quo verba Garciae, asseverationes Petri della Valle interpretari debent, qui medio saeculo XVII his verbis Italianis suam descriptionem caril incepit: *Caril chiamano in India certi brodetti fatti con butirro, con midollo di noci indiane, in luogo de' quali nei nostri paesi si può usar latte di mandorle*: nam lac amygdalinum non pro carne nucis indicae, sed pro lacte huius carnis, stare potest. Sic fere naturam horum ferculorum evolvit, primo loco de cibo castimoniali Hinduico vel Buddhistico, altero de cibo Christianorum Sancti Thomae:
:"Rex mihi cenare instanter urgebat, se plures *caril* aliosque cibos saporosiores varios paraturum praetendens si de adventu meo certior factus esset. Caril in India iuscula quaedam appellant e butyro, medulla nucum indicarum (cuius loco regionibus nostris lac amygdalinum adhiberi potest), speciebus omnis generis inter quas cardamomo et gingibere (a nobis insipientibus rarius in cibos receptis), herbis, fructibus, aliorum condimentorum mille, Christiani insuper, nullo cibo abhorrentes, carnes seu pisces omnis generis immittunt, praesertim gallinarum frustula. Quae iuscula in oryzam, ex aqua saleque simplici modo coctam, magna copia infundunt. Ita mixtura gustosissima, valde nutritiva, minime dyspeptica, cito cocta, pruducitur quae panem pulmentumque gratissimum, per me optimum, eodem tempore constituit".

[thumb|[Ars coquinaria Iaponica: "Caril Asakusa" i.e. isicium Hamburgense cum iure caril oryzaque safrano tincta, in popina regionis urbanae Asakusa Tokii inlatum]]
Quos scriptores antiquissimos secutus Georgius Eberhardus Rumphius, rerum naturalium insularum Indonesiarum eruditus Batavus, caril rem Indicam esse accepit atque, primus fortasse, curcumam inter impensa principalia Latine mandavit: "Curcuma in India tam ad cibum quam ad medecinam adhibetur. Indi enim ... adeo ipsi adsueti sunt ut cum cunctis admiscent condimentis et piscibus, praesertim autem isti quod *karri* ipsis vocatur."

Europaei nihilominus plures, qui melius Srilancamque cognoscebant, iam saeculo anteriore accipere coeperant hanc insulam veram originem ferculorum caril fuisse. Ita Robertus Knox ante alios brevissime de insulanis scripserat:
[thumb|[Gastronomia Californiensis: *Chicken tikka masala*, quod inter carila enumerari solet, iuxta oryzam, cum pane *nān* potionemque *lassī* iure mangarum temperatam, Irvine in urbe Californiae in popina *Masala Bowl* inlatum]]
:*They have all fruits that grow in India. Most sorts of these delicious fruits they gather before they be ripe, and boyl them to make *carrees*, to use the Portuguez word, that is somewhat to eat with and relish their rice*
("Fructus omnes habent qui in India crescunt, quorum autem species plures ante maturitatem carpunt elixantque ut *carree* (sic Lusitane nuncupatum), pulmentum scilicet cum oryza edendum, sibi conficiant"). Favorabilius medio saeculo XIX Iacobus Emerson Tennant "alimenta cerealia attractiviora", ait, "redduntur arte praecellenti Singhalensium in innumerabilium caril generum parandorum, quae delicato suco e medulla nucis indicae contrita expresso temperantur. Indicorum talis generis ferculorum neque unum ad sapidissimam caril Singhalensis deliciositatem, e condimentis virentibus summa arte manu indigena concoctam, assimilari potest".

## A pipere nigro ad capsicum 
Indiae pars iam magna sub imperio Britannico reducta, Georgius Colman auctor scaenicus Londiniensis ad adventum habitudinum orientalium in Angliam anno 1787 allusit:
::*Methinks I hear some Alderman, all hurry,*
::*Cry, where's the pellow? Bring me out the curry!*
::*Be quiet, says his lady; silence, man!*
::*Where's the Old China? Show me the Japan!''
("Nonne decemvirum, 'ubi nobis pilau?' urgenter clamare et 'infer mihi caril!' audeo? Cui domina 'Tace!' dicet, 'sile, vir! ubi fictilia Sinensia? opus Iaponicum ostende!'") His verbis ad res veras allusit: versiones enim Anglicae ferculorum orientalium pilau et caril iam ante quadraginta annos descriptae erant in libro culinario Annae Glasse, apud quam condimenta caril typica piper nigrum coriandrumque esse videntur.

Saeculo XVIII exeunte illi qui de paratione caril in Anglia praecipiebant pulvis caril mandare coeperunt, qua tritura comprehendu solent coriandrum, curcuma, cuminum, foenum graecum, capsicum. Hoc ergo aevo, in Anglia primum, locum quem antea piper nigrum tenuerat capsicum capiebat. Ergo in opere Mariae Rundell, in Britannia Civitatibusque Foederatis anno 1806 divulgato, ad caril pullinum (*chicken curry*) pulvis caril pulvisque cayennae recepti sunt, pipere nigro omisso.

Eadem mutatio in India aut eodem tempore, aut paulo postea, accidebat. Robertus Riddell medio saeculo XIX methodum caril sicut a Britannis in India intellectam est compendiose descripsit, carne vel pisce vel holeribus ad teneritatem praecoctis, speciebus capsicisque et sale additis, lacte nucis indicae (*the juice of the cocoa-nut*) non omisso, condimentis tam carnium quam iusculorum bene temperatis, quibus calor gingibere et capsico (minime pipere) datus erit.

## Notae 
## Bibliographia 
thumb|upright=1.5|Praeceptum Anglicum ()
; Fontes antiquiores
* 1563 : 
* 1596 : 
* 1663 : 
* 1747 : 
* 1757 : 
* 1860 : 
* 1883 : 
* 1903 : "Curry" in  pp. 281-283

; Eruditio
* Shrabani Basu, ''Curry: The Story of the Nation's Favourite Dish*. Stroud: Sutton Publishing, 2003
* Jennifer Brennan, *Curries and Bugles: a memoir and cookbook of the British Raj*. Novi Eboraci: Harper, 1990; Ruth Reichl, recensio huius operis
* 
* David Burton, *The Raj at Table*. Londinii: Faber and Faber, 1993
* Lizzie Collingham, *Curry: A Tale of Cooks and Conquerors*. Oxoniae: Oxford University Press, 2006. ISBN 978-0195320015 (editio anterior titulo *Curry: A Biography*. Londinii: Chatto & Windus, 2005)
* "The Colonial Appropriation of Curry" in Cecilia Leong-Salobir, *Food Culture in Colonial Asia: a taste of empire* (Londinii: Routledge, 2011. ISBN 978-0-415-60632-5) pp. 39-59
* Cecilia Leong-Salobir, "Mem y Cookie: la cocina colonial en Malasia y Singapur" in *Estudios de Asia y Africa* vol. 50 (2015) pp. 621-650 JSTOR
* Keiko Ohnuma, "Curry Rice: Gaijin Gold: how the British version of an Indian dish turned Japanese" in *Petits propos culinaires* no. 52; reimpressum in Alan Davidson, Helen Saberi, edd., *The Wilder Shores of Gastronomy* (Berkeleiae: Ten Speed Press, 2002) pp. 160-167
* 
* Colleen Taylor Sen, *Curry: A Global History*. Londinii: Reaktion Books, 2009. ISBN 978-1-86189-704-6

; Praecepta
* 1747 : 
* 1806 : 
* 1822 : 
* 1827 : William Kitchiner, *The Cook's Oracle* (Nova ed. Londinii: Bagster, 1827) no. 97 et alibi ("Curries")
* 1831 : Sandford Arnot, interpr., "Indian Cookery, as practised and described by the natives of the East" in *Miscellaneous Translations from Oriental Languages* vol. 1 (Londinii) fasc. 5 pp. 20-21 ("Vegetable curries")
* 1833 : 
* 1845 : 
* 1852 : 
* 1869 : 
* 1888 : "Curries" in *Dainty Dishes for Indian Tables* (2a ed. Calcuttae: Newman, 1888) pp. 151-157
* 1891 : 
* 1894 : *Spons' Household Manual: a treasury of domestic receipts and guide for home management* (Londinii: Spon) pp. 497-502 ("Chicken curry; Curries; Dhall curry; Malay chicken (Doopiazeh curry); Quoormah (Persian curry)")
* 1900 : P. O. P., *The Nabob's Cookery Book: a manual of East and West Indian recipes* (Londinii: Warne) no. 1-24
* 1906 : 
* 1911 : Robert H. Christie, *Banquets of the Nations: eighty-six dinners characteristic and typical each of its own country* (Edinburgi: Gray) pp. 9, 13, 428-429 ("South Africa: Kerrie soep; Kwartel kerrie en patatas; Java: Kerrie oedang, Kerrie dagan dan ikan")
* 1975 : 
* 1999 : *Pat Chapman's Curry Bible*. Londinii: Hodder & Stoughton. ISBN 0-340-68037-7

; Aliae encyclopaediae
* 
* 

* Biryānī
* Milagutanni
* Dūpiāza
* Kormā
* Vineum de alliis

## Nexus externi 
* "Curry" apud *Foods of England''
* Marissa Nicosia, "To make India Curry" (14 Octobris 2019) e manuscripto praeceptorum aviae Frankland (1750/1825)


Categoria:Ars coquinaria Indica
Categoria:Fercula
Categoria:Ars coquinaria Srilankensis
Categoria:Gastronomia Anglo-Indica