Nitrogenium

|}

**Nitrogenium** est elementum septimum in systemate periodico inventum a Daniel Rutherford octavo decimo saeculo; in grege quindecimo et periodo secunda ponitur. Cui symbolum **N**, massa atomica 14.01g et configuratio electronica 2s22p3. Eius electronegativitas maxima est

Et elementum principale atmosphaerae telluris est (76% massae). Sed gas paene iners est sine colore et sine odore quod vix reagit et ex moleculis diazoti (**N2**) constat. Econtra in Telluris cortice satis rarum est.

## De nominibus 
Nomen nitrogenium e duobus verbis Graecis compositum est: νίτρον 'nitrum' hoc est kalii nitras KNO3, et γεννᾶν 'gignere' tamquam corpus e quo nitrum gignitur. Nomen azotum a chemico Francogallo Lavoisier huic gasi inditum est e praefixo negante ἀ- et verbo ζάω 'vivo' tamquam 'in quo vivi non potest' quia oxygenium ex aere si substraxeris animalia non iam respirant et pereunt. Quod igitur reliquum est vitae non accomodatum est.

## De purificatione industriali 
Nitrogenium purificatur dum aer usque ad statum liquidum refrigeratur: deinde calefit et cum temperatura -196 gradus Celsianos superat nitrogenium ebullit atque a ceteris gasis separatur. Nitrogenium liquidum refrigerandi causa adhibetur sed nitrogenio purificato praecipue ad ammoniam (NH3) fabricandam utuntur secundum methodum  Haber-Bosch: CH4(g) + N2(g) + 2 H2O(l)   → 2 NH3(g) + H2(g) + CO2(g).

## In biologia 
[thumb|Structura generalis α-[aminoacidum|aminoacidorum]]
Atomi nitrogeni in moleculis maximi momenti biologici inveniuntur ut in in grege amino NH2 aminoacidorum, hoc est in proteinis,  et in acidis nucleicis. Ob magnam electronegativitatem azoti atomi hydrogenium cum azoto iunctum vincula hydrogenica formare potest quae exempli gratia duos ramos moleculae ADN coniungunt.  Praeterea oxidum nitrogenii (NO) est neurotransmissor et vasorum dilatator: etenim nuntii chemici brevissimi partes agit quia haec molecula celeriter reagit et perit (nam radicale est).

Plantae nitrogenio egent sed azoto aereo uti non possunt quia vis cohaerentiae in triplici vinculo (N≡N) quo atomi moleculae diazoti inter se colligantur 944kJ/mol aequiperat. Fulgura illas moleculas secare possunt unde cum oxygenio aeris oxida nitrogenii formantur quae in aqua pluviarum soluta intra solum penetrant. Nonnulla bacteria quoque in radicibus plantarum generum Medicaginis, Trifolii, Pisi... viventia azotum in moleculas utiles includere sciunt quas plantis praebent. Hodie agricolae azoti supplementum cultis virentibus per laetamina praebent quod non sine quadam pollutione naturae rerum fit.

Nitrogenium in uraea aut acido urico ab animalibus excernitur. Sunt etiam bacteria quae ammoniam in diazotum N2 transmutant atque ita azotum atmosphaerae reddunt: sic concluditur quod "azoti cyclum" appellare solemus.

## De oxidis 
Omnia nitrogenii oxida acida sunt. Aëroplanorum et autocinetorum motoria oxidum azoti (NO) ex azoto atmosphaerico producunt quod celeriter in NO2  convertitur, gasium fuscum et toxicum quod in *smog* Anglorum (mixtis nebula fumisque toxicis) invenitur, secundum reactionem infrascriptam:
: 2 NO(g) + O2(g)   → 2 NO2(g)
Dioxidum in aquam solutus acidum nitricum HNO3  fit quae causa est pluviarum acidarum secundum reactionem infrascriptam:
: 3 NO2(g) + H2O(l)   → 2 HNO3(aq) + NO(g)

Oxidum diazoti (N2O) est gas iners, non toxicum, in adipe solubile quo in coquina utuntur ad spumas efficiendas. Gas hilaritatis aut protoxidum azoti quoque vocatur et in anaesthesia adhibetur ob analgesicas proprietates. Hodie a quibusdam tamquam psychotropicum spiritu ducitur qui novum genus addictionis disseminant. Cum magna quantitas inhalatur toxicum fit (vitaminum B12 delet).
 
Acidum nitrosum (HNO2) et acidum nitricum (HNO3) in aqua soluta protones dimittunt et ionta fiunt. Corpora  cum anionte  composita nitrites dicuntur (e.g. KNO2), cum anionte  nitrates (e.g. KNO3). Inter nitrites porcinarii natrii nitrite  (NaNO2, hoc est additamentum E250 in industria chemica)  utuntur ad carnem servandam quamquam vulgo accusatur quod ad cancrum gignendum idoneus sit. Etenim bacteria in carne coercet et hemoglobino adhaeret carni roseum colorem servans. Nitrates in laetaminibus et in materiis displosivis praecipue inveniuntur (NH4NO3: ammonii nitras, KNO3: kalii nitras, NaNO3: natrii nitras).

## De aliis compositis 
thumb|Ion azidum  .
In industria chemica maximum compositorum e nitrogenio est ammonia NH3, gas sine colore sed toxicum et acri odore. Perfacile in aquam solvitur ammonia ubi sales format ut NH4NO3, ammonii nitratem, qui in plerisque laetaminibus invenitur.

E compositis azoti cum halogenis NF3 (trifluoridum) satis stabile est sed NCl3 (trichloridum) cum aqua reagit et solvitur in ammoniam et acidum hypochlorosum (HClO). NI3 (triiodidum) tam displosivum est ut statim tetigeris dissiliat. NBr3 (tribromidum) est solidum rubrum tam insconstans ut nisi in laboratoriis non inveniatur. Omnes illae moleculae e quattuor atomis constantes structuram pyramidalem praebent.

Nitrida sunt corpora solida quae anion nitridum  N3- incorporant ut nitridum magnesii  Mg3N2 quod formatur tum cum magnesium in aere comburitur, aut nitridum bori NB quae est ceramica. Nitrida cum in aquam merguntur ammoniam cum hydroxido elementi coniuncti efficiunt.
Exempli gratia:
:  Mg3N2(s) + 6 H2O(l)   → 2 NH3(g) + 3 Mg(OH)2(s)

Ion azidum   sales format ut azidum natrii (NaN3(s)) quod ad ictum reagit atque  in saccis inflatilibus (*airbags*) invenitur. Cum protonem accipit  acidum sibi coniugatum fit HN3.

## Notae 
## Plura legere si cupis 
*Madhavi Apte, Nishigandha Nadavade, Sohail Shakeel Sheikh. "A review on nitrates’ health benefits and disease prevention", *Nitric Oxide*, 2024: 1-15
*Pierre Cellier, "De la fertilisation des cultures à la cascade de l'azote", *Agronomie, Environnement & Sociétés*, 2019: 13-17
*J.L. Hatfield, R.F. Follett (curatores). *Nitrogen in the Environment: : Sources, Problems, and Management*, Elsevier, 2008 Nonnullae paginae apud Guglum librorum
*INRA, *Les flux d’azote liés aux élevages. Réduire les pertes, rétablir les équilibres*, 2012. (Expertises collectives)
*Simranjeet Singh, Amith G. Anil, Vijay Kumar, Dhriti Kapoor, S. Subramanian, Joginder Singh, Praveen C. Ramamurthy. "Nitrates in the environment: A critical review of their distribution, sensing techniques, ecological effects and remediation", *Chemosphere*, 2022: 131996

*Laetamen
*Pluvia acida

## Nexus externi 
* Vicimedia communia plura habent quae ad nitrogenium spectant.
* Hoc elementum apud *Patreon: periodic videos*
* De azoti cyclo

Categoria:Dielectrica
Categoria:Elementa chemica
Categoria:Nitrogenium
Categoria:Non metalla