Lingua Hetthaea

**Lingua Hetthaea** nobis e tabulis signis cuneiformibus insculptis nota est, quae tabulae Hattusae, iuxta *Boğazkale* vicum hodiernum sitae, inventae sunt. Hattusas caput imperii Hetthaeorum erat quod circiter annis ab 1650 ad 1200 a.C.n. florebat. Hetthaei ipsi linguam *nešili* vel *nešumnili* appellabant e pristino oppido principali *Neša* (ubi hodie Kültepe est).  

## Historia 
Huius linguae historia tres aetates complectitur: 
:antiquam, *saeculum 17. a.C.n. usque ad annum 1500 a.C.n.*
:mediam, *annum 1500 a.C.n. usque ad annum* 1375 *a.C.n.* et 
:novam, *annum* 1375 *a.C.n. usque ad annum* 1200 *a.C.n*.

## De natura linguae 
thumb|Exemplum linguae Hetthaeae:  regulae feriae quaedam, saeculo fere 14 a.C.n.
Lingua Hetthaea antiquissima linguarum Indoeuropaearum adhuc notarum est. Quae adhuc omnis octo casus linguae pristinae servat, praeterea et consonantem pharyngalem *ḫ* iam dudum a viris doctis postulatam (quae consonans vulgo, sed minus recte *laryngalis* vocatur). Temporalium autem verborum formae minutae sunt, multa tempora verbis auxiliaribus formantur: e.g. tempus perfectum verbo *ḫarkanzi* (id est *habunt*) cum participio.  Duae coniugationes verborum sunt, quarum prima formas similes aliarum linguarum Indoeuropaearum habet (ut *ēp-mi* = "capio") et altera formas alias habet (ut *ār-ḫi* = "sto");  haec altera coniugatio fortasse similis est perfecto Graeco, secundum Jasanoff.

Linguae Hetthaeae cognatae sunt linguae Luvia, Lycia, Carica, Lydia aliaeque ab eruditis hodiernis in subfamiliam vel divisionem Anatolicam congessae.

## De investigatione 
Anno 1902, duae litterae Hethaeae in Aegypto effossae sunt. Quas Jorgen Knudtzon Indoeuropaeas habuit. Sed ei parum cediderunt. Quattuor post annos decem mille tabulae in Boğazköy (hodie: Boğazkale) effossae sunt. Bedřich Hrozný eas investigavit et Indoeuropaeas iudicavit. Anno 1917, primam grammaticam Linguae Hetthaeae conscripsit. Inter exempla duae sententiae sunt: 

:nu NINDA-an ezzateni, wadar-ma ekuteni.

Iam signum Sumericum ''NINDA 'panis' significare scivit. Terminationem *–an* acussativum indicare coniecit. Et *ed-/-ezza* verbum esse putavit. Cum verbum *panis* in eadem sententia esset et speciem verbi Theodisci *essen* haberet, *edere* vertit.

Iterum *watar* aqua esse coniecit. In verbo *eku-* peccavit: id verbo *aqua* cognatum habet, sed falsum est. Nihilominus significationem rectam *bibere* invenit.

Ita hae litterae in linguam Latinam converti potuit: 'Nunc panem edetis, aquam praeterea bibetis'.

## De ratione scribendi 
Hetthaei scriptura cuniformi Mesopotamena, c. 3500 a.C.n. a Sumeriis inventa, uti sunt. Primo mercatores cuneos cum stilis in lutum imprimentes unum signum merci assignabant, sed per saecula unum quidque signum sonum notabat. Eo modo carmina, deorum supplicia et res gestae velut annales vitaeque traduntur. 

## Hetthaea vox 
Hetthaea non lingua satem, sed lingua centi est. Igitur *kāš* ‚quod‘ litteram *k* habet.

vocales              a             e             i               o 

resonantes        l, r, n, m, u̯, i̯ 

fricativae           š, ḫ 

plosivae            p, t, k 

                         b, d, g, 

## Bibliographia 
* Jasanoff, Jay. *Hittite and the Indo-European Verb.* Oxonii: Oxford University Press, 2005. ISBN  978-0199281985
* Van den Hout, Theo. *The Elements of Hittite.* Cantabrigiae: Cambridge University Press, 2012. ISBN 978-0521133005
* Kimball, Sara (2017). "The Phonology of Anatolian." In *Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics,* ed. Jared Klein, Brian Joseph et Matthias Fritz. HSK 41.1 Berolini: de Gruyter, 249-256.
* Buck, C. D. (1920). "Hittite an Indo-European Language?" *Classical Philology* 15 (2): 189–190. 
* Fortson, Benjamin W. (2004). *Indo-European Language and Culture: An Introduction.* Blackwell Publishing: Malden.

!