Musa (fructus)

[thumb|Musae de [arbore *Musa* ×*paradisiaca* pendent.]]
[thumb|Quaedam maturescentium musarum [cultivarietas|cultivarietates (media imagine) rubrae purpureaeve fiunt. Varietates maiores et virides (ad sinistram partem), ad coquendum idoneae, "plantani" in commercio appellatur.]]
thumb|Varietas 'Cavendish', saepe in foris venumdata.
[thumb|upright=1.5|Productio musarum anno [2005.]]
**Ariena**, Latinitate mediaevali et recentiori **musa**, est fructus plantarum generis *Musae* qui speciei hybridae ***Musa × paradisiaca*** attribuuntur. Fructus est inter agriculturae tropicae praecipuos, sub aliis climatibus haud proveniens, commercio in omnes orbis terrarum partes advectus.

## Taxinomia; descriptiones antiquiores; nomina 
Genus *Musa* libro specierum plantarum anno 1753 constitutum est a Carolo Linnaeo, qui inter Polygamia monoecia ordinavit. Ille quinque species enumeravit, inter quas *M. paradisiaca* et *M. sapientum*. Origo horum nominum subter videbitur. Familia Musacearum ex hoc genere ab Jussieu in *Genera Plantarum* anno 1789 appellata est. Hodie satis constat plurimas varietates musarum cultarum, speciei *Musa x paradisiaca* attributas, hybridas esse *M. acuminatae* cum *M. balbisiana*.

Primus scriptorum Latinorum nobis servatorum Plinius maior in *Naturali historia* hanc plantam fructumque eius descripsit et nominavit: "Maior alia pomo et suavitate praecellentior, quo sapientes Indorum vivunt. Folium alas avium imitatur, longitudine trium cubitorum, latitudine duum. Fructum cortice emittit admirabilem suci dulcedine, ut uno quaternos satiet. Arbori nomen "palae", pomo "arierae". Inter medicos mediaevalibus, Avicenna (qui Latine in versionibus *Canonis* legitur) hunc fructum, apud Arabes bene cognitum, nomine *Musa* nuncupat proprietatesque medicas recapitulat: "Musa quid est, nota est. Nutrit velociter et est lenificativa. . . . Confert adustioni gutturis et pectoris. Membra nutrit. Stomacho conveniens est, et multitudo eius stomacho est gravis valde. . . . Augmentum efficit in spermate, et convenit renibus, et provocat urinam."

Garcias ab Horto, medicus Portugallensis qui Goae in India laboravit, Lusitanice anno 1563 libro *Colóquios dos simples e drogas he cousas medicinais da Índia* hunc fructum curiosissime descripsit sub nomine *fico da Índia*. Inde Carolus Clusius, eruditissimus huius operis interpres, saepe "musam" post auctoritates mediaevales sed et interdum ficum appellavit: de corymbis "centum, interdum ducentos aut plures ficos" sustinentibus loquitur, sed "Arabes hunc fructum *musa* aut *amusa* vocant: sic et Avicenna et Serapio et Rhases . . . Praescribunt medici Indi hunc fructum in febribus aliisque morbis." Classicam verbi *musae* etymologiam Carolus Clusius impatiens reiecit: "Ridiculum autem est quod scripsit quidam Franciscanus. Appellatur, inquit, hic laudabilis fructus Musa, quod dignus sit Musis, aut quod earum sit fructus. Addit praeterea eum esse fructum quem degustaverit Adam in paradiso terrestri." Re vera nomina *musa* et *amusa* originem Arabicum habent, *mauz* موز aut articulo addito *al-mauz*.

Erant etiam qui "pomum Paradisi" appellarent, si fides Georgio Everardo Rumphio reponenda sit, qui enim in *Herbario Amboinensi* anno 1741 scripsit: "Hodierni Christiani Syriam et Aegyptum inhabitantes hunc vocant Pomum Paradisi, atque unanimo consensu credunt ac putant esse illum fructum, cum quo primo genita omniumque Mater Eva primum commisit peccatum. Quum fructus refert membrum virile, cuius adspectu Eva in effrenam illam cupiditatem instigata fuit." Nomen *ficus Indica* interdum adhibetur, sed ambiguum est. Insuper apud nonnullos "plantanus" aut "platanus" nuncupatur.

## Proventus fructuum; varietates 
Arbor, ait Clusius, "nullis constat ramis, sed e germine flores quosdam coniunctum profert, subrufos, ovi effigie, et palmi longitudine, e quibus circumeminent pediculi, centum, interdum ducentos aut plures ficos sustinentes." Pergit Rumphius:
:Isti digiti coacervatim sibi invicem oblique inpositi eriguntur, uti gradus in cochlea, ac quaevis collectio seu ordo ex duodecim, quindecim, immo viginti componitur fructibus, talesque compages tredecim, quatuordecim, ac sexdecim uni incident corumbo [sic], ita ut hic centum, centum et viginti, immo ducentos sustineat fructus, qui sensim crassescunt et elongantur, seseque erigunt, quidam ad latera, alii sursum, excrescentes ad longitudinem cucumeris, sed multo tenuiores, ex rotundo angulosi, quidam enim trigoni, alii pentagoni sunt."

Clusius post Garciam de varietatibus saeculo sexto decimo in Asia meridiana notis ita narrat:
:Commendantur ii fructus qui in Martaban proveniunt: primum enim e Bengala eo delati sunt, deinde sati ut gratiores evaderent: vocantur nunc ficus Martabanis. Alii adhuc inveniuntur meo palato gratiores et odorati, *Cenorins* appellant: sunt laeves, flavi et pleni. In Malavar sunt *Chincapalones* dicti, suaves et palato grati, pleni, colore virescentes. Laudantur etiam in Sofala nati, Aethiopibus *Iminga* dicti. Invenitur etiam in Baçaim aliisque provinciis genus quoddam amplum, plenum, palmi longitudine.
Rumphius varietatem *Pisang Medji* saeculo duodevicensimo in insulis Indiarum orientalium provenientem describit: "Fructus sunt septem et octo pollices longi, binos digitos crassi, in tres notabiles ac binos obscuriores angulos notati, unde quodammodo trigoni sunt, plerumque recti vel parum inflexi instar cornuum damae; externe obducti sunt crassa sed fragili pellicula, quae tamen facile ab ipsa separari potest carne, suntque externe glabri et pallide flavescentes."

Andreas Thevetus medio saeculo 16, Ioannes Lerius anno 1556 arbores musarum cultas in Brasilia observaverunt eis pagis ubi hodie stat urbs Fluminensis. Fructus ab indigenis Tupinambá *paco* appellabantur (cf. lingua Lusitana hodierna *pacobeira* "arbor musarum"), arbores autem *paco-aire* i.e. "palma musarum". De quibus fructibus Lerius: "Ad pomi vero istius bonitatem quod attinet, ubi maturuit, calyce ad modum recentis ficus avulso, grumosum apparet: quo fit ut mandentibus ficum referat, unde a nobis ficus nominabatur: sapore vero vel delicatissimas Massilienses ficus superat." Job Hortop nauta Anglus in regione montis Leonini anno 1567 fructus musarum (*plantaines*) admiravit.

Distinguuntur hodie in commercio musae sive bananae proprius dictae, molles dulcesque quae crudae ad mensas secundas inferuntur, a plantanis saepe maioribus, carne durioribus et amylaceis, colore viridescentibus, ad coquendum idoneis.

## Usus 
Clusius coquinam varietatis cuiusdam saeculo sexto decimo cognitae describit: "genus quoddam amplum, plenum, palmi longitudine. Id assum et vino deinde maceratum, inspersa canella, multo melius sapit quam malum cydonium assum. Idem fructus per medium sectus et in sartagine cum saccharo probe frictus, insperso postea cinnamomo, gratissimus est cibus."

Musae secari siccarique possunt et forma frustulorum assorum edi. Musae siccatae possunt in farinam moli.

thumb|Placenta musarum.
[thumb|upright=1|Dona musarum et [Nux Indica|nucum Indicarum in aedicula spiritús Nat in Birmania.]]

## Musae in culturá populari 
Musae in Donkey Kong corpore operum res magna est. Donkey Kong eius persona prima collectionem musae habet quam saepe Gregis Kremling furatur iussu eorum principis King. K. Rool. Donkey, saepe, et alius populus Familiae Kong musas recolligunt dum Grex Kremling et aliae creaturae malae pugnant.

## Notae 
## Bibliographia 
; Fontes antiquiores
* ante 1240 : 
* 1523 : Ludovico di Varthema, *Itinerario* (Mediolani, 1523) f. 24r
* 1527 : 
* 1530 : Petrus Martyr ab Angleria, *De orbe novo decades* f. 100r-v
* 1526/1557 : 
* 1558 : 
* 1561 : 
* 1578 : Jean de Léry, ''Histoire d'un voyage fait en la terre du Bresil* (Rupellae: Antoine Chuppin) pp. 205-206
* 1582 : 
* 1586 : 
* 1590 : 
* 1591 : 
* 1592 : Prosper Alpinus, *De plantis Aegypti* ff. 32v-33r
* 1597 : 
* 1605 : 
* 1741 : 
* 1762 : 

; Opera recentiora
* Roger Blench, "Bananas and Plantains in Africa: Re-interpreting the linguistic evidence" in *Ethnobotany Research and Applications* vol. 7 (2009)
* Cristina Castillo, Dorian Q. Fuller, "Bananas: The Spread of a Tropical Forest Fruit as an Agricultural Staple" in Julia Lee-Thorp, M. Anne Katzenberg, edd., *The Oxford Handbook of the Archaeology of Diet* (Oxonii, 2015)
* Edmond De Langhe, Pierre de Maret, "Tracking the Banana: its significance in early agriculture" in Chris Gosden, Jon G. Hather, edd., *The Prehistory of Food: Appetites for Change* (Abingdoniae: Routledge, 1999) pp. 377-396 
* Edmond De Langhe, Luc Vrydaghs, Pierre de Maret, Xavier Perrier and Tim Denham, "Why Bananas Matter: An introduction to the history of banana domestication" in *Ethnobotany Research and Applications* vol. 7 (2009) pp. 165-177
* T. Denham, S. G. Haberle, C. Lentfer, R. Fullagar, J. Field, N. Porch, M. Therin, B. Winsborough, J. Golson, "Multi-disciplinary Evidence for the Origins of Agriculture from 6950-6440 Cal BP at Kuk Swamp in the Highlands of New Guinea" in *Science* (Iun. 2003)
* Dorian Q. Fuller, Nicole Boivin, Cristina Cobo Castillo, Tom Hoogervorst, Robin G. Allaby, "The archaeobiology of Indian Ocean translocations: Current outlines of cultural exchanges by proto-historic seafarers" in Sila Tripati, ed., *Maritime Contacts of the Past. Deciphering Connection Amongst Communities* (2017) pp. 1-23
* Jean Kennedy, "Pacific Bananas: Complex Origins, Multiple Dispersals?" in *Asian Perspectives* vol. 47 (2008) pp. 75-94
* Dan Koeppel, *Banana: the fate of the fruit that changed the world*. Hudson Street Press, 2008. ISBN 978-1-59463-038-5
* Dan Koeppel, "Yes, We Will Have No Bananas" in *New York Times* (18 Iun. 2008)
* Harriet Lamb, *Fighting The Banana Wars and Other Fairtrade Battles*. ISBN 978-1-84604-083-2
* Christophe M. Mbida, "Evidence for Banana Cultivation and Animal Husbandry During the First Millennium BC in the Forest of Southern Cameroon" in *Journal of Archaeological Science* vol. 27 (2000) pp. 151–162
* Katharina Neumann, Elisabeth Hildebrand, "Early Bananas in Africa: The state of the art" in *Ethnobotany Research and Applications* vol. 7 (2009) pp. 353-362
* Xavier Perrier et al., "Multidisciplinary perspectives on banana (Musa spp.) domestication" in *PNAS* vol. 108 (2011) pp. 11311–11318
* Philip K. Reynolds, "The Banana in Chinese Literature" in *Harvard Journal of Asiatic Studies* vol. 5 (1940) pp. 165-181 JSTOR
* Andrew Watson, *Agricultural innovation in the early Islamic world*. Cantabrigiae: Cambridge University Press, 1983

## Nexus externi 
* "*Musa* L." apud *Tropicos* (Hortus botanicus Missouriensis)
* *Banana overview,'' ab IITA factum
* Organisation de Coopération et de Développement Economiques, "Consensus Document of the Biology of Bananas and Plantains"

Categoria:Agricultura tropica
Categoria:Fructus
Categoria:Musaceae