Soia (liquamen)

[thumb|Semina *[Glycine max|Glycinis max* *Aspergillo sojae* infecta]]
**Soia**, *shōyu*, unde invicem derivantur nomina tam Latinum *soia* (1704) Sed eodem fere tempore Cui Shi, in calendario agronomico cui titulus est *Praecepta plebis mensualia*, primus omnium in contextu seminum *Glycinis max* vocabulo *jiang* "ius" usus est, nomine condimenti dato 清醬 *qīngjiàng* "ius pellucidum": mense primo ineunte semina frigentur; medio mense elixentur; deinde concidantur, sale condiantur; septimo mense in condituras piscium, carnium, melonum, adhibeantur atque ad "ius pellucidum" conficiendum. Hoc "ius pellucidum" rem soiae nobis cognitae persimilem fuisse censetur.

[thumb|Soia recens sub sole maturatur apud officinam historicam in urbe [Wuzhen 乌镇 provinciae Cechianae in Sinis]]
Medio saeculo VI Jia Sixie opus de agricultura practicum elaboravit, titulum *Methodum vitae populi meliorandae* praefingens, ubi libro IX multo productius praecepit de paratione iuris crassi seminum fermentatorum *Glycinis max* (*chǐzhi*) et de illo iure pellucido, hinc proveniente, quod primus auctorum nobis cognitorum 醬油 *jiàngyóu* "iuris oleum, i.e. soiam" nuncupavit. Descriptione antiquae urbis capitalis Hanchei, a Wu Zimu saeculo XIII exeunte scripta, septem "res hominibus quotidie necessariae" enumerantur, quae sunt "ligna, oryza, oleum, sal, semina *Glycinis* fermentata" (quo certe comprehenditur soia), "acetum, thea".
Proprietates soiae aliarumque iurum fermentatorum in medicina Sinensi a pharmacologo  anno 1596 evolvuntur, verbis fontium anteriorum plene recitatis.

Confectio soiae medio aevo introductum esse tam in Coreanam paeninsulam quam in Iaponiam pro certo habemus. In Corea, culturá *Glycinis max* aevo praehistorico introducta, semina iam diu ad condimenta varia adhibita erant. In Iaponia ars coquinaria antiquior liquamine e piscibus sicut conditura salsa fermentata uti solebat, sed id liquamen, quod morte animalium provenit, ex alimentis castimonialibus Buddhistarum reiici necesse erat. Eruditi nonnulli soiam, condituram apud Sinas familiarem e legumine factam, a monachis Buddhistis missionariis Sinensibus in Iaponiam introduxisse censent. Soia iam antea in variis fontibus Iaponensibus relata, missionarii Portugallenses in lexico linguarum Iaponensis Lusitanaeque quod anno 1603 divulgaverunt nomen et naturam huius *xoyu* breviter exposuerunt: "*Xoyu*: liquor qui ad acetum respondet, sed valde salsum, et ad cibum temperandum servit".

[[Fasciculus:Vocabulario 1603 f 313r Xoyu.jpg|thumb|upright=1.5|"Xoyu: *hum licor que responde a vinagre, mas be[m] salgado, e serve pera temperar o comer*". *Vocabulario da lingoa de Japam* (Nagasaci, 1603) f. 313r]]
Ioannes Raius botanista anno 1704 primus auctorum Latinorum soiam refert, nomen litteris italicis monstrans: "Phaseolus Japonicus fructu albo, ex quo *soia* conficiunt". Ita compendiosissime scribere potuit quia collega  pharmacologus descriptionem paulo pleniorem parabat quae anno insequenti apud idem prelum prodit, verbis quae sequuntur:
:Soia offic., phaseolus Japonicus, ex quo Japonensium Soia, qui intinctús species est, conficitur ... Species phaseoli parvi albi ... e qua conficiunt condimentum *ketchup* dictum, duum generum, liquidum nimirum et solidum. Huius notitiam debemus botanico erudito D. Paulo Hermanno nuper defuncto, qui eam doctissimo amico nostro D. Gulielmo Sherrard LL.D. communicavit ...".

[thumb|Varietates tres soiae [Iaponia|Iaponensis apud officinam Marunaka Shoyu in urbe Aishō productae]]
Engelbertus Kaempfer in *Amoenitatibus Exoticis* anno 1712 pultemque miso liquamenque *sooju*, ex eadem specie provenientes, Latine longius relatus est:
:*Daídsu* ... Hoc legumen in coquina Iaponica utramque replet paginam; ex eo namque conficitur tum puls *miso* dicta, quae ferculis pro consistentia et butyro loco additur, butyrum enim hoc coelo res ignota est; tum *sooju* dictum celebre embamma, quod nisi ferculis, certe frictis et asatis, omnibus affunditur.

Ioannes de Loureiro in *Flora Cochinchinensi* de confectione tam soiae quam casei soiae scripsit:
:Haec semina elixa aut leviter tosta tam stomacho quam palato accepta sunt. Ex illis fit celebris muria Iaponiensis, soia dicta, qua Chinenses et Cochinchinenses frequenter utuntur ad condiendos cibos et appetitum excitandum. Fit etiam pulmentum candidum, lactis coagulati simile, Sinensibus dictum *téu hú* vel *táu hu*, quo nullus cibus est illis familiarior, et, quamvis ex se insipidum, propriis condimentis adhibitis, dat ferculum nec iniucundum nec insalubre.

## Confectio 
Saeculo XIV praeceptum confectionis brevissimum dat artifex Ni zan ad initium libelli sui de re coquinaria: "Quomodo soiam (*jiang you*) facias: ad singulum *tou* seminum soiae recipe decem *cattie* sel, viginti *cattie* aquae, mensuris summa cura captis; in ollam magnam sub caelo aestivo repone". Primus Europaeorum confectionem soiae Iaponensem Engelbertus Kaempfer, iam supra citatus, curiose anno 1712 evoluit:
:Pro *sooju* conficiendo recipiunt eosdem phaseolos ad aliqualem mollitiem coctos: *muggi*, i. e. frumenti, perinde hordei an tritici (a tritico productum magis nigricat) crasse contriti, et salis communis partes aequales, sive singulorum mensuram unam. Phaseolos cum frumento contrito miscent, et in loco calido mixturam uno die ac nocte reponunt coopertam, ut efferbeat. Tum massam ollae fictili immissam sale praedicto obruunt, affundendo aquae communis mensuras duas cum dimidia: quo facto, massam probe operculatam postridie ac sequentibus diebus singulis ad minimum semel (satius bis vel ter) rutabulo agitant. Labore duobus vel tribus mensibus continuato, massam filtrant et exprimunt, liquorem vasis ligneis asservantes; qui quo antiquior fuerit, eo clarior est et melioris notae. Massam ita emulsam, affusa aqua, denuo irrigant et ab agitatione aliquot dierum exprimunt.

## Notae 
## Bibliographia 
[thumb|[Cibus viarius Iaponicus: Copadia piscis cum ampullula liquaminis e soia potionemque saccharosam: epulum peregrinatoribus in statione ferriviaria Kushiro propositum]]
[thumb|[Ars coquinaria Philippinarum: embamma *Toyomansi* e soia in Philippinis confecta sucoque *Citri × microcarpae*, capsico *siling labuyo* ornatum]]
[thumb|upright=1.5|[Gastronomia Iavanensis: *Ayam kecap panggang*, videlicet offulae pullinae aromatibus accommodatae e *kecap manis* (soia dulci) frictae, ascalonico conciso praefricto insperso, in folio musae Iacartae in urbe inlatae]]
; Opera antiquiora
* saec. II medio : 
* c. 160 : 
* saec. VI medio : 
* saec. XII medio : 
* c. 1250 : Lin Hong, *Simplicia montani victualia* (Françoise Sabban, "La diète parfaite d'un lettré retiré sous les Song du Sud" in *Études chinoises* vol. 16 (1997) pp. 7-57; vide et  pp. 31-32)
* saec. XIII exeunte : 
* 1330 : 
* ante 1374 : 
* 1596 : 
* 1603 : 
* 1705 : 
* 1712 : 
* 1781 : Isaac Titsing, "Bereiding van de soya" in *Verhandelingen van het Bataviaasch genootschap van kunsten en wetenschappen* vol. 3 (1781) pp. 245-246
* 1790 : 
* 1798 : [Johann?] Beckmann, "Account of the methods employed in Japan and China to prepare soy, with some observations on the bean from which it is produced" in *Philosophical Magazine* vol. 1 (1798) pp. 342-345
* 1803 : Michael af Grubbens, "Chinesiska soyans berednings-sätt" in *Kongliga Vetenskaps Akademiens nya handlingar* vol. 24 (1803) pp. 1-7 (versionem Anglicam habes in  pp. 151-152)
* 1804 : "Soy" in A. F. M. Willich; James Mease, ed., *The Domestic Encyclopedia* (Philadelphiae: Birch & Small) vol. 5 pp. 12-13 (fide  pp. 154-155)
* 1848 : "Da dou" in , *Tractatus nominum naturaeque plantarum* [植物名實圖攷] (Taiyuan, 1848) (fide  pp. 220-221)
* 1849 : "Soya" in Isidore Hedde et al., ''Étude pratique du commerce d'exportation de la Chine* (Lutetiae: Librairie du Commerce, 1849) pp. 188-190

;Eruditio
* "Soy Sauce" in Zeki Berk, *Technology of Production of Edible Flours and Protein Products from Soybeans* (Romae: Food and Agriculture Organization of the United Nations, 1992)
* Taosheng Chen, "Past, Present and Future of Chinese Fermented Food Products" in *Food Reviews International* vol. 5 (1989) pp. 177-208
* Fuchsia Dunlop, "The Rise (and Potential Fall) of Soy Sauce" in *Saveur* no. 82 (2016)
* "Soy Sauce" in Edward R. Farnworth, ed., *Handbook of Fermented Functional Foods* (2a ed. CRC Press, 2008) pp. 17-18, 442-448 
* 
* T. C. Huang, D. F. Teng, "29: Soy Sauce" in *Handbook of Food and Beverage Fermentation Technology* (2004. ISBN 978-0-8247-4780-0)
* "Fermented Foods of the Far East" in Robert W. Hutkins, *Microbiology and Technology of Fermented Foods* (2a ed. Wiley, 2018) pp. 513-554 
* Stefanie Kremer, Jozina Mojet, Ryo Shimojo, "Salt Reduction in Foods Using Naturally Brewed Soy Sauce" in *Journal of Food Science* vol. 74 (2009)
* Chung-Yung J. Lee et al., "Cautions in the use of biomarkers of oxidative damage; the vascularand antioxidant eﬀects of dark soy sauce in humans" in *Biochemical and Biophysical Research Communications* vol. 344 (2006) pp. 906–911
* Hanifah Nuryani Lioe, Jinap Selamat, Masaaki Yasuda, "Soy Sauce and Its Umami Taste: A Link from the Past to Current Situation" in *Journal of Food Science* vol. 75 (2010)
* Hanifah Nuryani Lioe et al., "Low Molecular Weight Compounds Responsible for Savory Taste of Indonesian Soy Sauce" in *Journal of Agricultural and Food Chemistry* (2004)
* Hanifah Nuryani Lioe et al., "Chemical and sensory characteristics of low molecular weight fractions obtained from three types of Japanese soy sauce (shoyu) – Koikuchi, tamari and shiro shoyu" in *Food Chemistry* vol. 100 (2007) pp. 1669–1677
* Wilfred F. M. Röling, Anton Apriyantono, Henk W. van Verseveld, "Comparison between Traditional and Industrial Soy Sauce (Kecap) Fermentation in Indonesia" in *Journal of Fermentation and Bioengineering* vol. 81 (1996) pp. 275-278
* Françoise Sabban, "Insights into the problem of preservation by fermentation in 6th century China" in A. Riddervold, A. Ropeid, edd., *Food conservation* (Londinii: Prospect Books, 1988) pp. 45-55
* Ryo Shimojo et al., "Optimally accepted salt reduction across cultures: naturally brewed soy sauce used in three countries with different food cultures" in *Agro FOOD Industry Hi Tech* vol. 25 fasc. 3 (Maio 2014)
* 
* Huanson Wang et al., "The identification of antioxidants in dark soy sauce" in *Free Radical Research'' vol. 41 (2007) pp. 479–488

Categoria:Conditurae
Categoria:Glycine max
Categoria:Ars coquinaria Sinensis
Categoria:Ars coquinaria Iaponica
Categoria:Ars coquinaria Coreana
Categoria:Alimenta e leguminibus
Categoria:Liquamina