open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Luis Buñuel

**Luis Buñuel Portolés** (Spaynek: [ˈlwiz βuˈɲwel poɾtoˈles]; 22 mis Hwevrer 1900 – 29 mis Gortheren 1983) o gwrier fylm spaynek-meksikanek.

## Devynnow
Luís de Camões

**Luís Vaz de Camões** (gis-leveryans portyngalek: [luˈiʒ ˈvaʒ dɨ kaˈmõj̃ʃ]; c. 1524 po 1525 – 10 mis Metheven 1580) o prydydh portyngalek gerys da.
Louis MacNeice

**Frederick Louis MacNeice** CBE (12 mis Gwynngala 1907 – 3 mis Gwynngala 1963) o prydydh ha dramasydh iwerdhonek.
Martin McDonagh

**Martin Faranan McDonagh** (/məkˈdɒnə/; genys 26 mis Meurth 1970) yw dramasydh, *screenwriter*, askorrer ha kevarwodher bretennek-iwerdhonek.
Akira Yamaoka

**Akira Yamaoka** (山岡 晃, Yamaoka Akira, genys 6 mis Hwevrer 1968) yw komposydh hag askorrer ilow nihonek.
Thomas Middleton

**Thomas Middleton** (besydhys 18 mis Ebrel 1580 – mis Gortheren 1627; lytherennys ynwedh avel *Midleton*) o dramasydh ha prydydh sowsnek.
Keiichiro Toyama

**Keiichirō Toyama** (外山 圭一郎, Toyama Keiichirō, genys 1970) yw kevarwodher ha desiner gwariow gwydhyow nihonek.
Hiroyuki Owaku

**Hiroyuki Ōwaku** (大和久 宏之, Ōwaku Hiroyuki) (genys 1975) yw skrifer gwariow gwydhyow nihonek.
Pedro Almodóvar

**Pedro Almodóvar Caballero** (leveryans spaynek: [ˈpeðɾo almoˈðoβaɾ kaβaˈʝeɾo]; genys 25 mis Gwynngala 1949) yw kevarwodher fylm, skrinskrifer, askorrer ha gwarier kyns spaynek.

## Devynnow
Hweldro Dhiwysyansek

An **Hweldro Dhiwysyansek** o oos pan hwyris chanj dhe argerdhow askorra nowydh yn Kernow, an remenant a Vreten Veur, Europa brastirek hag an Statys Unys dres an spys a c.1760 bys yn 1820–1840. An tremenans ma a synsas ynno mos a fordhow ober askorra dre leuv dhe jynnys, argerdhow nowydh rag askorra horn ha kymygow, moy a dhevnydh a nerth ethen ha dowr, displegyans jynndoulys ha sordyans an kevreyth a weythvaow jynegys. An kevradh askorra a voghhas yn feur hag an sewyans o moghheans meur yn poblans ha kevradh tevi an poblans.

Troboynt meur o an Hweldro Dhiwysyansek yn diwysyans, mes ynwedh yn istori. Komparadow dhe'n dalleth a ammeth hepken ha ni ow konsidra avonsyans a vater, an Hweldro Dhiwysyansek o delanwes war bub gnas a vewnans pubdydhyek yn neb fordh.

Mes ynwedh wosa dalleth an Hweldro, denses a janjyas an Norvys yn fast. An effeythyow a yssyns chanjyow fast dhe hin, koswigow ha dor an Norvys, koll bras a vewdiwyrsedh ha kowlvernans routh.
Bresel Korea

**Bresel Korea** a veu batalyes yntra Korea Gledh ha Korea Dhyghow a 1950 dhe 1953. An vresel a dhallathas an 25es a vis Metheven 1950 pan wrug Korea Gledh omsettya orth Korea Dhyghow wosa kas a-hys an amal ha wosa rebellyansow yn Korea Dhyghow. Korea Gledh a veu skoodhys gans China ha'n Unyans Sovietek ha Korea Dhyghow a veu skoodhys gans an Statys Unys ha powyow keffrysys. 

An kas a worfennas gans arsav bresel an 27ves a vis Gortheren 1953. An Statys Unys a with luyow yn Korea Dhyghow rag own a omsettyans gans Korea Gledh arta. An dhew Korea yw diberthys gans Grugys Divreselegys Koreek hag a dremen an 38ves keslinen. Byttegyns, ny veu kevambos kres vyth sinys, ytho yma an dhew Korea ow kwerrya hwath herwydh an lytheren, yn kas rewys. Yn mis Ebrel 2018, ledyoryon Korea Gledh ha Korea Dhyghow a vetyas orth an GDK hag ervira kesoberi war-tu ha kevambos dhe dhiwedha Bresel Korea yn sodhogel. 

Y feu an vresel onan a'n kasow an moyha fell y'n oos arnowydh, gans a-dro dhe 3 milvil mernans ha toll mernans kemusur brassa es yn Nessa Bresel an Bys po es yn Bresel Vietnam.
Robert Burnard

**Robert Burnard** (1800 –13 Ebrel 1876) o lymner a Gernow. Ev a lymnas ha treven ha portrayansow. Genys veu yn 1800 (besydhys war an 12ves a vis Kevardhu 1800) yn Lanneyst ogas dhe Lannstefan, mab dhe Elizabeth Westlake Burnard ha Richard Parnell Burnard. An 8ves a vis Hedra 1822 ev a dhemedhis Jane (po Jenny) Chapman yn Alternonn. I a gavas peswar flogh, onan anedha a verwis yn yowynk. Jane a verwis seythen wosa genesigeth an peswora yn mis Du 1831. Ev a dhemedhis arta, dhe Elizabeth Stodden yn Gerens yn 1832, ow kavos deg flogh aral. 

Ev a dhivroas dhe Ostrali yn 1840 gans y deylu. Wosa triga yn Plympton, Ostrali Soth niver a vledhynnyow, ev a removas dhe Adelaide, le mayth esa owth oberi avel payntyer chi gans y vab, Robert. Ev a verwis a shora yn 1876. Disgrifys veu gans an paperow nowodhow avel lymner ha trevesigether koth gordhys. Ynkleudhys yw yn korflan West Terrace gans y wrek hag onan a’y vyrghes Lucy.

Y vab kottha, Robert Burnard an yowynkka (1825 – 31 Est 1874) a’n jeva a’n keth hanow ha resegva pur haval, ow lymna an kethsam sort a lymnansow hag oberi avel paynter chi magata. 

Y lymnans *John Gubbins Newton ha’y hwor, Mary Newton* yw an unnik lymnans gwrys ganso pan o trigys yn Kernow hwath, mar bell dell wodhon.
Domhwelans Russi

**Domhwelans Russi** o oos a dhomhwel politek ha sosyel a dhallathas y'n kyns Emperoureth Russi dres Kynsa Bresel an Bys. Y'n oos ma Russi a dhileas y vyghternses hag astewis furv socyalydhek a wovernans wosa dew dhomhwelans ha bresel vredereth gosek. An hwarvosow ma a dhistruis onanrewl an Tsar ha gweres gul an Unyans Sovietek a dhuryas a 1922 bys yn 1991.

An kynsa domhwelans o an 8ves a vis Meurth 1917, mes drefen Russi dhe usya dydhiador Julius yn le dydhiador Gregori rekordys veu avel an 28ves a vis Hwevrer 1917. Wosa Domwhelans Hwevrer, yth esa edhom dhe Tsar Nicholas II kildenna hag ev a veu asleys gans governans socyalydhek servadow. Sopposys veu an governans dhe rewlya rag tro byns pan ve an pow fast arta.

An studh brottel yn Russi a dheuth dh'y benn gans Domhwelans Hedra. Hemm o domhwelans ervys Bolshevik gans oberoryon ha soudoryon yn Petrograd hag a fethas an Governans Servadow ha treuskorra y awtorita dhe'n Bolsheviks. Yn-dann waskas a lu Almayn, an Bolsheviks a wayas an pennsita dhe Moskva. An teylu riel a veu kemerys avel prisners y'ga tre ha, diwettha, ledrys.

Parti Bolshevik a janjyas yn Parti Kemynegorek a'n Unyans Sovietek. I a rewlyas rag an nessa hwegh degvledhen.
Calon Lân

"Calon Lân" (Kolon Lan) yw hymna kembrek. Skrifys veu an geryow yn 1890 gans Daniel James ha'n ton gans John Hughes. Kan rugbi pur erys-da yw , yn arbennek gans skoodhyoryon para Kembra.

= Geryow =
Bresel Vredereth Amerika

An **Vresel Vredereth Amerika** (12ves a vis Ebrel, 1861 – 26 a vis Me, 1865) o bresel vredereth y'n Statys Unys. Batalyes veu ynter an Statys Unts, henwys an Unyans, a'n North ha'n Kefrysyans a'n Soth, pan wrug 11 stat a'n soth gasa an Statys Unys. Skila chyf an vresel o dalva yn kever mar pia kethneth alowys dhe lesa yn tiredhow a'n west, ow kul moy a statys kethneth, po mar pia lettys a'y wul hag a wrussa styrya, dres lycklod, diwedh a gethneth kemmyn yn Amerika.

Kethneth o anlaghel y'n brassa rann a'n North. Statys an Kefrysyans a assayas gasa an Unyans wosa bos Abraham Lincoln dewisys avel lewydh an Statys Unys. Nyns o ev unver gans kethneth sodhogel yn Amerika. An Unyans a grysas bos anlaghel an statys dhe asa an Unyans. Yth esa pymp stat a alowas kethneth hag a erviras pesya bos yn Unyans.

An vresel a dhallathas an 12ves a vis Ebrel, 1861, pan wrug luyow an Kefrysyans omsettya orth Fort Sumter, din yn Karolina Dhyghow synsys gans soudoryon an Unyans. An Kefrysyans a sesyas dinyow SU ha taklow erel a-ji dhe emlow an SU. An vresel a dhuryas peder bledhen ha kawsya meur a dhamach y'n Soth. Bys yn 1862, rann vrassa a'n kasow a hwyris yn statys an North ha wosa hemma, yth esens i yn statys an Soth. An vresel a veu gwaynys gans an Unyans.

An Vresel Vredereth Amerika o onan a'n kynsa dhe usya breselgreft diwysyk. Hensi horn, pellskrifa, gorholyon ethen, lestri hoberjon () hag arvow routhaskorrys a veu usys yn ledan dres an vresel. Yn somm, yth esa yntra 620,000 ha 750,000 soudor marow ha niver ankoth a vurjysi varow. Ytho, an vresel o kas an moyha marwel yn istori Amerika.

̺
Ternieth Qing

**Ternieth Qing** (Chinek: 清朝; pinyin: *Qīng cháo*) o ternieth rewlyoryon China a 1644 bys yn 1912. An dernieth a veu fondyes gans an Manchus, ytho hanow aral rygdhi yw **ternieth** **Manchu**. Hanow teylu an emperours Qing o Aisin Gioro. Y teuth ha bos Repoblek China yn 1912 wosa Domhwelans Xinhai yn 1911.

Yn 1644, luyow Manchu a fethas China north hag an pennsita a veu chanjys dhe Beijing. Domhwelys veu ternieth Ming, kyn hwrug kas pesya bys yn 1683. Topp a nerth ha glori Qing a veu drehedhys yn rewl Emperour Qianlong (1735–1796).

An dernieth a dhuryas bys yn 1912 pan veu domhwelys yn Domhwelans Xinhai. Emperoureth Qing a dhuryas ogas ha teyr kansvledhen hag y hwrug hi furvya an grond a diredh China arnowydh. Ternieth emperourethek an brassa o yn istori China.
Kerensa

**Kerensa** yw kemyskans a omglewansow ha gwriansow a dhiskwedh bos nebonan po neppyth orth aga flesya. Rann bosek a gerensa yw prederi a-dro dhe berson aral. Kerensa romansek a yll ledya dhe daklow kepar ha tanta, demedhyans ha kyjyans, mes den a yll omglewes rag kowetha, kepar ha kerensa platonek, po teylu ynwedh.
Dasoberyansow kymyk a hwer a-ji dhe’n ympynnyon, kawsys gans an eghennow dyffrans a gerensa. 

## Furvow a gerensa
Yma lies eghen a gerensa. Yma gooth (honan-gerensa), kerensa war-tu ha koweth (kerensa platonek), kerensa yn romans, kerensa war-tu ha teylu, war-tu ha Duw, po war-tu ha tybyans ha tra. 
Traweythyow, y hyllir kemyska kerensa hag omglewansow erel. Tennvos reydhek po fisegel yw omglewans lust. Konsidrys yw kerensa ha lust dhe vos dihaval. Felshyp normal yw eghen a gerensa a yll bos kammys gans lust po kammgemeryans.


Restren:Love heart.jpg|Kolon yw arwodh aswonnys a gerensa 
Restren:Heartin symbol in floral decoration.jpg|Afinans bleujennow a gerensa
Restren:El primer beso Salvador Viniegra y Lasso de la Vega (1891).jpg|Amm kynsa Adam hag Eva, Eden
Restren:Heartin symbol in tree of Yercaud.jpg| Arwodh kerensa war wedhen
Restren: Sri_Lankan_woman_and_child.jpg|Kerensa teylu


## Kerensa kynsa
Tus a dheskrif an person a gerir gansa yn romansek an termyn kynsa avel aga “herensa kynsa”.  Rag ensampel, yn *Romeo ha Juliet* gans William Shakespeare, Romeo yw karer kynsa Juliet. Y’n termyn na, hi o tredhek bloodh. Yn lyver *Belinda* gans Maria Edgeworth, Mr. Vincent a lever, "Taklow gocki yw karoryon kynsa."

## Dasoberyansow kymyk
Dyffrans yw patron bewonieth lust dhe batron kerensa drefen y vos moy haval dhe nown po seghes. Helen Fisher, arbeniger yn testen kerensa romansek, a’n rann yn tri, lust, tennvos ha syg. Lust a gaws pobel dhe gara an eyl dh’y gila, tennvos a gennerth pobel dhe fogella war barya, ha syg a weres pobel dhe wodhevel an prias (po flogh).

Lust yw an hwans reydhek meur a skoodh parya. Hemm a dhur nebes seythennow po misyow. Tennvos yw rag unn person yn arbennik dell yw usys. Ha pobel ow kodha yn kerensa, studhyansow a-dhiwedhes yn newrowodhonieth a lever dell wra an ympynnyon relesya kymygow, ow komprehendya dopamin. Y hwra an kymygow ma kawsya tus dhe vos le nownek ha hunek, ha keworra omglewans krev a vovyans. Hwithrans a dhiskwedh bos an termyn ma a dhur ynter etek mis ha teyr bledhen. 

Awos bos an termynnyow lust ha tennvos rag tro, tressa termyn a yll deskrifa kerensa termyn hir. Usys yw syg dhe dheskrifa an termyn a dhos warbarth yn amovyansek a yll gweres synsi gour ha gwrek warbarth lies bledhen. Syg a hwer termyn hir. 

## Kerensa ha yeghes
Kerensa a gaws chanjyow dhe yeghes ha les. Gweythresow lowen kepar ha kerensa a vewha rannow an ympynnyon omgemeryansek rag amovyans, attendyans, kentrynnans ha kov. Ev a yll ledya dhe leheans cortisol, a leha tenva.
Elektronegas

**Elektronieth** yw hanow studhyans tredan (an fros elektronys) ha fatel godh y usya dhe dhrehevel taklow kepar ha jynnow amontya. An daffar elektronek usys a-berth yn devisyow, gwrys gans godhvos elektronieth, yw **elektronegas**. Y hwra devnydh elektronegas a drogelghennow gwrys a elvennow ha funyow junyans dhe wul taklow dhe les. An skiens yn-dann elektronieth a dheu a studhyans fysegieth, hag y teu dhe vewnans gwir der an studhva ynjynorieth elektrek.

Y hyll lies den henwel elvennow elektronek sempel kepar ha treffendyellow, leskennow, torellow trogylgh, batriow, jynnow, treusfurvyellow, DiGow, ha lugern, mes dhe voy yth ynkress an niver elvennow, dhe voy weresek yw prederi dres kevreythyow po stockys byghanna, hag yw kelmys war-barth dhe wul neppyth dhe les.

Y hyllir mires war gevreyth elektronek der y ranna yn tri:

# Ynworrans – sensors elektrek po jynnweythek a gemmer sinellow a'n bys korfel (gans furv tempredh, gwaskedh, h.e.) ha'ga hedreylya dhe fros tredanek ha sinellow voltedh.
# Trogelghennow argerdher sinell – an re ma yw gwrys a elvennow elektronek junys war-barth dhe handla, styrya, ha treusfurvya an kedhlow usi y'n sinellow.
# Eskorrans – hwimellow po devisyow erel a dreusfurv arta fros tredan ha sinellow voltedh dhe gedhlow redyadow.

Devis pellwolok, rag ensampel, y'n jeves sinell dharlesys kemerys a davell, po fun rag pellwolok fun, avel ynworrans. 

Trogelghennow argerdher sinell a-berth y'n devis pellwolok, yth us an kedhlow golewder, liw, ha son usi y'n sinell dhegemerys dhe gontrolya devisyow eskorrans an devis pellwolok. Martesen y fydh an devis eskorrans displetya piben dewyn kathod po displetva blasma po skrin linwrys. Y kedreyl an devisyow eskorrans an dhispletva kedhlow golewder ha liw sinell an drogelghennow argerdher sinell dhe skeusen displetys yn skrin. Y kedreyl an devis eskorrans sonadow an kedhlow son argerdhys dhe sonyow klewadow.

Res yw yn dielvennans trogylgh/rosweyth godhvos an trogelghennow ynworrans hag argerdher sinell, ha diskudha an eskorrva. Godhvos an ynworrva hag eskorrva ha diskudha po desinya an rann argerdhes sinellow yw henwys *kevlea*.
Bresel Vietnam

**Bresel Vietnam** (po, yn Vietnam, **Bresel Amerikan**) a dhuryas a'n 1a a vis Du 1955 bys yn 30ves a vis Ebrel 1975. Batalyes veu yntra Vietnam Gledh ha Vietnam Dhyghow, mes an vresel yw prederys yn ledan dhe vos bresel gannas a oos an Vresel Yeyn. Vietnam Gledh a veu skoodhys gans an Unyans Sovietek, China ha Korea Gledh ha Vietnam Dhyghow a veu skoodhys gans an Statys Unys, Korea Dhyghow, Pow Tay, Ostrali, Mordir Nowydh hag Enesow Felyp.

An Viet Cong, henwys ynwedh avel Front Rydhheans Kenedhlek ( po NLF), o lu kemynegoryon a Vietnam Dhyghow hag a veu res gweres gans Vietnam Gledh. I a vatalyas kudhvresel erbynn luyow Vietnam Dhyghow gorth-kemynegoryon. Lu Gwerin Vietnam (henwys ynwedh Lu Vietnam Gledh) a vatalyas yn fordh moy usys gans luyow bras yn kas.

Pur dhisputys o an vresel, yn arbennek y'n Statys Unys. An kynsa bresel o hag o darlesys war an bellwolok yn fyw hag an kynsa kas vras kellys gans an Statys Unys. An vresel a dheuth ha bos mar dhrog gans tus an Statys Unys dell wrug Lewydh Nixon danvon an soudoryon Amerikanek tre arta, wortiwedh, yn 1973. Lies tus, soudoryon ha burjysi y'ga mysk, a verwis y'n vresel.
Dorn

**Dorn** (liesplek – *dornow*, dewblek – *dewdhorn*) yw shap leuv pan yw an besies kammys war-ji erbynn an palv ha synsys ena yn tynn. Rag gul po degea dorn, res yw dhis plegya an besies yn tynn hag ena strotha an meus dres an mellow dorn kres: dhe’n kontrari a’n dorn “degeys” ma, y synsir an dorn “ygerys” dre synsi an meus erbynn tenewen an bys rag. Yth usir an dorn degeys rag dorna po hwaffa an mellow dorn nessa po tressa erbynn enep, po brewi an dorn gans tenewen an bys byghan yn kynsa; yth usir an dorn ygerys dhe gnoukya gans mell dorn kres an bys kres. 

## Fisiologieth ha newrologieth
Ny wra apys erel gul dorn vytholl. Hemm yw awos bos an brassa rann a dhiwla apys gans palvow ha besies hir ha meusi kott, an kontrari yw gwir rag korfow diwla denel. 

Unn studhyans re leveris y hyllir perthi kov kedhlow dre dhegea dorn.

Nebes studhyansow re dhiskwedhas bos gul dornow dhe les orth ardyghtya tennva po ahwer. Hemm yw drefen an vreus dhe usya tynnhe an keherow dhe fogella war daklow. 

Restren:LGBT_Gay_Trans_Pride_BLM_Fist_Flag.png|Baner ow komprehendya dorn
Restren:GM_José_Bravin.jpg|Gwarier taekwondo
Restren:Włocławek-fight_during_boxing_tournament_(7).jpg|Boksusoryon ow hwaffa
Restren:Fist_S_in_Heroes%27_Cemetery,_Eger,_2016_Hungary.jpg|Gravyans yn furv dorn
Restren:Fist_Bump_for_Equality.png|Dornvonk

## Boksusi
Furvyans dorn rag hwaffa po dorna yw an sleyghneth moyha selvenek dyskys yn sport boksusi. Dyskys yw dornow yn kreftow breselek kepar ha karate, kung fu ha taekwondo rag hwaffa ha gweskel. Fight 100% a lever “na yll moy es 90% a bobel godhvos fatel wra dorn yn ewn”, ow keworra bos furvyans ewn a styr na wra an devnydhyer terri aga leuv, tenna konna bregh re, gallos gul hwaffys gallosek ha gallos klamdera nebonan gans unn hwaff.

Furvyans anwiw a’n dorn orth hwaffa po gweskel tra a yll brewi po terri eskern munys y’n leuv (kudyn gelwys “torr boksuser”).   

## Devnydhyow erel
Dorn sevys yw arwodh a rebellyans, kasoryans, defens hag unyans, 

An ger ‘dorn’ yw usys y’n termow dorngyjya, gul devnydh a’n dorn yn daromres karnal, ha’n dynnargh dornvonk.

## Lavar gwerin
*Ny re'ta trehy ‘mes dha dhorn drefen na ra an manek servya - *To cut off your nose to spite your face*
Marcus Valerius Martialis

**Martial** (c.40-c.104 OK), o bardh romanek a vri drefen y epigrammow.  

## Bewnans
Genys veu Martial yn trev romanek Augusta Bilbilis (Catalayud, ogas dhe Zaragoza, hedhyw) yn Nans Jalon, rannvro Hispania Tarraconensis (Spayn north-est), a-dro dhe'n vledhen 40 OK. Burjes romanek o, mes ev a gonsidras y honan avel Kelt-Iberian magata, hemm yw den a Spayn a linyeth keltek. Y studhyas an lagha y'n drev may feu genys, hag eth yn rag dhe Rom rag gorfenna y studhyansow. Hemm o yn ternieth emperour Nero. Ena Martial a omros dhe brydydhieth ow kavos skoodhyans gans tus bosek avel Titus ha Domitian. Ev a besyas triga y'n penncita 34 bledhen. 

Y tehwelas dhe Bilbilis yn bledhen 98, dres ternieth Trajan, mes erbynn an eur na ev re gollas niver a skodhyoryon yn Rom, ha res o Pliny Yowynk ri mona dhodho rag an viaj tre. Dynnerghys veu yn trev y enesigeth, mes kyn hwrug receva skoodh gans Marcella hag erel yn Spayn, y hunros o dhe dhehweles dhe'n cita veur war lannow Dowr Tiber. Ev a verwis yn Bilbilis po yn 104 OK po 120 OK herwydh an bennfenten. 

## Y oberyow
Martial a ros genesigeth dhe'n epigram arnowdyh. Ev o an kynsa a'n prydydhyon klassek dhe omri yn leun dhe'n epigram avel furv lienek ynno y honan. Y merkir y ober gans skeusennow a vanerow legrys y oos ha sens lym ges a'n jydh. Yn fenowgh kablys yw rag y fowt a sevureth ha decernyans isel (y ober a gomprehend bardhonieth erotek pur "rudh"). Yma tuedh dhodho ynwedh dhe seboni y skodhyoryon, yn arbennik Domitian. Yn despit dhe henna, y epigrammow a dhiskwedh dhyn skeusen vewek a usadow ha maner Rom y'n oos na. Y tal dhedha bos redys rag aga skeusennow liwek ha deskrivansow hwarthus. 

Treweythyow ev a yll skrifa war noten dhihaval, kepar hag y'n kevres berr a vardhonegow rag kov y vyrgh vyghan Erotion, a verwis hwegh dydh wosa hy hweghves pennbloodh:
:*Gorwedh yn skav warnedhi, Dor, drefen hi dhe gerdhes yn skav warnas Ji*. 

Ev a skrifas dew lyver a epigrammow ha gwariow meur poblek yn Rom aga testen, an *Liber Spectaculorum*. Kuntellys veu y epigrammow erel yn 12 lyver, an *Epigramaton libri xii*. Le posek yw an dhiw desten aral ganso, hemm yw *Xenia* hag *Apophoreta*.

Restren:Martialis.jpg|Portrayans Martial
Restren:Martialis_szatíráinak_1698-as_velencei_népszerű_kiadása.jpg|Dyllans a ober Martial dhyworth Hungari
Restren:Martialis_-_Bust_-_by_Melero01.jpg|Gravyans a benn Martial gans an gravyer Melero, o ynwedh a'n keth trev
Restren:Martial,_Vat._lat._2823.jpg|Dornskrif a epigrammow Martial gwithys yn Lyverva Vatikan
Kynsa Bresel an Bys

**Kynsa Bresel an Bys**, henwys ynwedh an **Vresel Meur**, o kas ollvysel a'n 28ves a vis Gortheren 1914 bys yn 11ves a vis Du 1918 hag a asas distruyans ha mernans na welsyn bythkweth kyns, gans milvilyow a dus ledrys. An vreseloryon a yssynsas meur a Europa, Emperoureth Russi, an Statys Unys hag Emperoureth Ottoman. Kas a hwyris dres Europa, an Est Kres, Afrika, an Mor Hebask ha rannow Asi. 

Teknegieth nowydh, yn hy mysk dismygyans a-gynsow an jynn-ebron, gwerryans yn kaskleudhyow hag, yn arbennik, gwerryans kymyk a wrug dhedhi bos onan a'n marwella kasow yn istori. An dismygriv yw 9 milvil a soudoryon ledrys yn kas ha 5 milvil a vernansow burjysi drefen gwriansow an luyow, nown ha kleves. Milvilyow moy a verwis yn hil-ladhansow yn Emperoureth Ottoman hag yn pandemek influenza a 1918, gwethhes gans gwayans a soudoryon dres an vresel.

Erbynn 1914, kyns dalleth an vresel, a nerthow meur europek o rynnys yntra an Triple Entente a Bow Frynk, Russi ha Breten Veur, ha'n Triple Alliance a Almayn, Ostri-Hungari hag Itali. Tynder yn Balkans a dardhas an 28ves a vis Metheven 1914 wosa moldrans Arghduk Franz Ferdinand, er ostri-hungarek, gans Gavrilo Princip, serb bosnek. Ostri-Hungari a vlamyas Serbi hag, an 28ves a vis Gortheren 1914, Ostri-Hungari a dheklaryas bresel war Serbi. Russi a dheuth dhe dhefens Serbi hware. Erbynn an 4a a vis Est, an kevreyth a gevambosow a dennas Almayn, Pow Frynk, Breten Veur ha'ga gwlasvaow y'n vresel. Yn mis Du 1914, an Emperoureth Ottoman, Almayn ha Ostri-Hungari a furvyas an Nerthow Kresek. Yn mis Ebrel 1915, Itali a junyas Breten Veur, Pow Frynk, Russi ha Serbi avel an Keffrysi a Gynsa Bresel an Bys.

Hag ev owth enebi bresel war dew front, strateji Almayn yn 1914 a veu fogella y luyow war fetha Pow Frynk yn hwegh seythen kyns aga gwaya dhe'n Front Est ha gul an keth gans Russi. Byttegyns, omsettyans Almayn yn Pow Frynk a fyllis kowlwul hemma ha, erbynn diwedh 1914, a dew du a enebas an eyl y gila a-hys an Front West, linen dhidorr a gaskleudhyow a'n Mor Bretannek dhe Swedherwyk. Methardak hager a sewyas ha ny wrug an frontys chanjya meur bys yn 1917.

Dhe benn 1918, an Nerthow Kresek a dhallathas fyllel. Bulgari a sinyas arsav vresel an 29ves a vis Gwynngala, sewyes gans an Ottomans an 31a a vis Hedra, hag ena Ostri-Hungari an 3a a vis Du. Enesegys hag owth enebi Domhwel Almaynek tre ha lu ogas dhe rebellyans, Kaiser Wilhelm a asas an tron an 9ves a vis Du. Governans Almayn nowydh a sinyas Arsav Vresel an 11ves a vis Du 1918, ow korfenna an kas. Keskussulyans Kres Paris a 1919–1920 a gonstryna an nerthow fethys dhe akordya dhe nebes taklow, gans Kevamvos Kres Versailles avel huni an moyha aswonnys. 

Kodh Emperoureth Russi yn 1917, Emperoureth Almayn yn 1918, Emperoureth Ostri-Hungari yn 1920 hag Emperoureth Ottoman yn 1922 a ledyas dhe lies sordyans ha domhwel ha gwrians a statys anserghek, y'ga mysk Poloni, Czechoslovaki (lemmyn Pow Chek) ha Yougoslavi. Fall menystra an anfaster a sewyas Kynsa Bresel an Bys a dhiwedhas gans dalleth Nessa Bresel an Bys yn mis Gwynngala 1939.
Frosedh tredanek

Frosedh tredan yw resegyans kargedh tredanek. Kehavalen fros tredan yw:

I = \frac{\Delta Q}{\Delta t}

: mayth yw
: I an fros ow resek
: \Delta Q chanj an kargedh
: \Delta t chanj a-dreus termyn

Yth yw unes SI (an Kevreyth Keswlasek Unesow) rag fros tredan an amper (A). Henn yw par orth unn koulomb an eylen. Y hyllir kavos frosedh yn funyow, batriow, ha lughes.

## Fenten frosedh
Yn devnydh kendegus nyns yw nebes elektronys saw kelmys yn hwann dhe atomow an devnydh. Pan vo myns bras an atomow na ow tos war-barth y fydh neb sort a gomolen elektronys usi ow "ternija" ogas dhe atomow an devnydh. Mar kwrellys eksamnya treustrogh an daffar kendegus y fia an elektronys ow kwaya pur uskis dredhi. Skila an movyans ma yw tempredh, ha dell yw usys y fydh elektronys ow resek trohag unn tu par orth an elektronys or resek a'n tu aral, ytho nyns yw henna an pyth a wra dhe frosedh resek. Y fydh elektronys ow resek a unn atom dh'y gila; y hevelis an argerdh ma dhe bassya dowr a gelorn dhe gelorn.

Pan vo gorrys mesen dredanek war fun y fydh an elektronys ow korthebi ogas a-dhistowgh dre slynkya tamm a-dal an vesen. Y fydhons ow kwaynya nerth a'n vesen, hag a vydh kellys pur uskis pan vonkyons orth elektronys erel y'n devnydh. Byttegyns, kettel vo les fast an vesen y  fydh an elektronys ow taswaynya an nerth a gollsons, hag y pes an argerdh. Yth yw an jagg na a recev an elektronys fenten an frosedh, a-der resegyans an elektronys aga honan. Alena y hyllir gweles an taklow nag yw frosedh:

* Nyns yw "fros" ewn a elektronys dell y'n godhvies yn kemmyn: mar eksamnyer an tooth res dhe'n elektronys gans an vesen yth yw pur vyghan dell yw usys, a vyns milimetrow an eylen. Y spensa elektronys hanter our ow tremena dre stevel 10 troos-hys (3 meter) orth an tooth na. A-ban vo lugarn owth enowi ogas a-dhistowgh wosa gwaska an skwych yth yw res bos neppyth aral orth y wul.
* Ynwedh nyns yw "effeyth domino" kyn fo moy gwiw an geheveleth ma es an fros. Drefen bos elektronys mar vunys, hwath hag i ow kwaya pur uskis nyns esons ow pos rakherdhys gans forsedh bras.

## Frosedh yn trogelghennow
Pan vo frosedh ow resek yn trogelghen fun, ha pan na vo spralledh, yth uskisha. Y hwrer devydh a spralellow dhe ynkressya spralledh y'n drogelghen may lenthaho an frosedh. An perthynekter ma yntra spralledh, frosedh, ha voltedh (parth aral an drogelghen) yw prevys gans lagha Ohm.
Wassily Kandinsky

**Wassily  Kandinsky** (Russek: Василий Кандинский) (16 Kevardhu 1866 – 13 Kevardhu 1944) o lymner, gwrier printow ha tybier art russek. 

Konsidrys ywa avel onan a’n lymnoryon posekka a’n 20ves kansvledhen. Den a vri o yn art arnowydh, ow lymna nebes a’n oberyow arnowydh tybel kynsa. Y gor a janjyas moy ages unnweyth dres y vewnans. Yth o, yn aray, fauvek, tybel, mynegesydhel ha drehevyansel.

## Bewnans
Genys veu yn Moskva, Kandinsky a spena y yowynkneth yn Odessa. Ev eth dhe Bennskol Moskva ow studhya an lagha hag erbysieth. Pur sewenus o, ev a gavas galwans dhe vos professor lagha yn Pennskol Dorpat (Tartu lemmyn). Ev a dhallathas studhya lymna (delinya, linenna hag anatomi) pan veu 30 bloodh. 

Yn 1896 ev eth dhe driga yn  Munich ow studhya y’n kynsa le yn skol brivedh, ena yn Akademi Artys Fin, Munich. Ev o dallathor an Bagas Art “Der Blaue Reiter" (Marghek Glas), henwys dhyworth onan a’y lymnansow y honan. Wosa dalleth Kynsa Bresel an Bys yn 1914 ev a dhehwelas dhe Russi. Nyns ova lowen gans tybyansow sodhogel ow tochya art yn Moskva, ytho ev a dhehwelas dhe Almayn yn 1921. Ena, ev a dhyskas yn skol art ha pensernieth Bauhaus a-dhia 1922 bys dhe dhegeans an skol gans an Naziow yn 1933. Ev a removas dhe Bow Frynk le mayth o trigys rag remenant y vewnans. Ev a dheuth ha bos burjes frynkek yn 1939. Y ferwis yn Neuilly-sur-Seine yn 1944.

## Delanwesow
Yn y gothni ev a wrussa perthi kov bos dynys ha kentrynnys gans liw avel flogh. Y vern gans symbolieth liw ha brysonieth a besyas dres y vewnans. Yn 1889, ev o rann a vagas hwithrans ethnograffek a viajyas dhe ranndir Vologda, dhe’n gledhbarth a Moskva. Yn *Looks on the Past*, ev a lever fatel veu an treven hag eglosow afinys gans keniver liw terlentrys dell, orth aga engtra, wrug ev omglewes y vos ow kwaya a-ji dhe lymnans. An prevyans ma, ha’y studhyans a art gwerin an ranndir (yn arbennik an devnydh a liwyow bryntin war geyndir du)  a yll bos gwelys yn lower a’y oberyow a-varr. 

Yth esa bern dhodho ow tochya mynsonieth yn art ha filosofieth. Tremmyn awenek furv yw menegys gans kevresow leheys a gylghow, trihern ha pedrogow. 

## Termynyow artydhek
*1 Yowynkneth hag awen (1866–1896)
*2 Metamorphosis
*3 Termyn Marghek Glas (1911–1914)
*4 Dehwelans dhe Russi (1914–1921)
*5 Bauhaus (1922–1933)
*6 An Synthesis Meur (1934–1944)


Restren:Kandinsky-Blue_Rider.jpg|”An Marghek Glas”, 1903
Restren:Kandinsky,_La_vie_mélangée.jpg|Bewnans liwus, 1907
Restren:A Riding Amazon.jpg|* Amason ow marghogeth*, 1911
Restren:Vassily_Kandinsky,_1911_-_Composition_No_4.jpg|Komposyans Niver 4, 1911
Restren:Fugue.JPG|*Fugue*, 1914
Restren:P1010981copyv Abbemuseum.jpg|Golokva a Murnau gans eglos, 1920 
Restren:Kandinsky_-_Jaune_Rouge_Bleu.jpg|Melyn, Rudh, Glas, 1925
Restren: Kandinsky_-_Yellow_Painting,_1938.jpg|Lymnans melyn , 1938
Restren:RR5217-0009R В. В. Кандинский.gif|Bath kovheansek, Russi 1994
Bauhaus

An **Bauhaus** o skol dhesinya o gweythresek ynter 1919 ha 1933 yn Almayn. Konsidrys yw yn efan dhe vos an skol art moyha delanwasek y’n 20ns kansvledhen. Hi a skoodhas arnowydhieth. Yth yw moyha aswonnys rag dyski lymna, skeusenna, argemynna, gwia, pensernieth, desin mebel hag askorrasow chi. An ober askorrys ha’y methodys dyski re’s teva delanwes ollvysel war art, desin, skeusenieth, pensernieth hag adhysk art. 

Hy hanow formel o an "Staatliches Bauhaus" a-dhia 1919 dhe 1932 drefen hy bos arghasys gans an wlas y’n termyn na. A-dhia 1919 dhe 1925, hy thyller o yn Weimar, yn rannvro Thuringia, hag ynter 1926 ha 1932 esa yn Dessau, yn rannvro Sachsen-Anhalt. Hy a oberas avel skol arghasys yn privedh yn Berlin a-dhia diwedh 1932 bys dhe mis Ebrel 1933. 

Hy mayni a gomprehendas nebes a’n artydhyon ha pennseri moyha a vri y’n 20ves kansvledhen, ow komprehendya: Walter Gropius, a fondyas an skol, Ludwig Mies van der Rohe, Wassily Kandinsky, Lyonel Feininge], Paul Klee, László Moholy-Nagy, Marcel Breuer, Josef Albers, Anni Albers, Oskar Schlemmer ha Hannes Meyer.  

Hy drehevyansow kyns yn Weimar ha Dessau a veu gwrys avel Ertachva an Bys UNESCO yn 1996.
Pan-Geltieth

Movyans ha fordh a brederi a-barth kentrynna keschanj gonisogethel ha politek ynter an hwegh gwlas keltek yw **Pan-Geltieth**. A-dhia diwedh an 18ves kansvledhen, pan-geltieth a dhisplegyas kettermyn ha romansieth ha’n Dasserghyans Keltek. 

Kyn na fe unn “genedhel” an Geltyon y’n dedhyow koth, erbynn hedhyw Iwerdhon, Alban, Kembra, Kernow, Breten Vyghan ha Manow a gonsider aga honan diskynysi dhe’n Geltyon. 

## Ensamplow a-lemmyn
Kevys yw lies ensampel a-lemmyn a omdhalgh pan-geltieth yn gonisogeth ha yeth. 
* Carn – lyver-termyn an Kesunyans Keltek
* Gool Keskeltek an Oriant – gool ilow ha dons gans kevranoryon a’n hwegh gwlas geltek (ha Galisi hag Asturya). 
* Gool Pan-Geltek – gool bledhynnyek synsys yn Iwerdhon. Gwaynoryon Kan rag Kernow a represent Kernow pub bledhen y’n gool ma. 
* An Guntelles Geltek – fondys yn 1902; movyans akademek ha gonisogethel
* Kesunyans Keltek – fondys yn 1961, movyans politek ha gonisogethel
* Gool Media Keltek
Gorsedh Kembra

Kowethas a verdh, lenoryon, ilewydhyon ha pobel erel a vri yn gonisogeth Kembrek yw **Gorsedh Kembra** (**Gorsedd Cymru** po **Yr Orsedd**. Fondys veu avel **Gorsedd Beirdd Ynys Prydain** gans Iolo Morganwg yn Loundres yn 1792. Y hanow leun a bes avel hanow solempyel. Yn mis Est 2019 ervirys veu gul devnydh a hanow Gorsedd Cymru a-der Gorsedd y Beirdd.

Tri bagas a eseli yw rann a’n orsedh, pub bagas gans y liw y honan. An Archdderwydd (Bardh Meur Kembra) a dheu pub termyn dhyworth an huni a wisk gwynn. Y hyllir dos ha bos esel dre seweni yn apposyans, bos dewisys dhe vos esel po gwaynya an Gader, Koron po Medal Yeth Plen (Medal Ryddiaith) y’n Eisteddfod Genedlaethol (Esedhvos Kenedhlek Kembra). An Orsedh a syns kuntellesow yn Kylgh an Orsedh keffrys ha war wariva an Esedhvos. Unnweyth synsys veu kuntelles yn Breten Vyghan. 

Pub bledhen enorys yw Kembrion a vri re worras kevrann dhe Gembra rag bos eseli a’n Orsedh. 

Synsys veu Esedhvos Karvyrdhin 1819 yn Ostel Bush Idhyow (po’n *Ivy Bush*) le may feu ervirys komprehendya an Orsedh avel rann a’n devosow. A-dhia an termyn na an Orsedh re dheuth ha bos kesstyr ha solempnitys an Esedhvos Kenedhlek, yn arbennik solempnitys an Kaderya, Kurunya ha’n Medal Yeth Plen. Nebes Berdh Meur re usyas aga savla dhe wul diskleryansow politek. 

Ober dismygyans Iolo Morganwg yw an Orsedh. Arwodhik an Orsedh yw an Nod Cyfrin (Awen) yw kevys war oll regalia an Orsedh. Ynmysk an re yw gwiskys gans an Archdderwydd yw kurun, diwvronnek ha ternwelen. Ow longya dhe’n Orsedh ynwedh yma Baner an Orsedh, Kledha an Orsed ha’n Hanterkledha. Kledha an Orsedh yw usys rag ygeri ha dega an Orsedh dres solempnitys an esedhvos. Kledha kres yw hi hag otta prag na vydh ev nevra tennys yn kowal dhyworth an woon. 

Komendys yw an Korn Hirlas dhe’n Archdderwydd gans onan a vammau an vro dhe ystyn dynnargh dhe’n huni gelwys dhe’n esedhvos. Yn istorek, korn eva koth yn lys an pennsevigion a ystynnas  dynnargh dhe’n dus gelwys dhe’n lys. Onan a’n maghtethyon a gynnik ro dhe’n Archdderwydd, hemm yw toos a ys, gwels ha blejennow avel arwodh a rohow Duw dhe’n vro.

Gorsedh Kembra a wrug gweres fondya Gorsedh Breten Vyghan yn 1900 ha Gorsedh Kernow yn 1928.
Governans Kembra

**Governans Kembra** (Kembrek: *Llywodraeth Cymru*) yw an governans rag Kembra a gomprehend Pennmynyster ha’y Gabinet. Bys dhe mis Me 2011, an hanow o “'Governans Kuntelles Kembra” (*Llywodraeth Cynulliad Cymru*). Chanjys veu an hanow rag avoydya kemyskans yntra’n governans y honan, yw korf gweythresek,  kepar ha pob governans, ha Senedh Kembra, yw korf reythyansel. 
Fondys veu yn-dann Akt Governans Kembra 2006: Senedh Kembra ha Governans Kembra yw dew gorf diblans. An korf demokratek, etholys, a omgemmer lesow Kembra ha’y bobel, ha’n gwrythul laghys  Kembra ha synsi Governans Kembra dhe akont yw Senedh Kembra. 

## Eseli an Kabinet ha Menystroryon
Ottomma eseli Governans Kembra a-lemmyn (a-dhia 13 mis Me 2021): 

### Ismenystroryon

## Asrannow
Ottomma asrannow Governans Kembra

*Sodhva an Pennmynyster 
**Isasran Materyow Korf Lagha ha Kevrennow Kesgwlasek    
**Asran Servisyow Laghel    
* Asran an Erbysiedh, Sleyghneth ha Ryches Naturel     
*Asran Adhysk ha Servisyow Poblek    
*Asran Governans Leel ha Kemenethow 
*Asran an Skrifenyas Fast 
*Asran Yeghes ha Servisyow Kowethasek
Demedhyans

**Demedhyans**, po ynwedh **maryach** po **priosoleth**, yw unyans yntra tus (gelwys priosow) hag yw aswonnys gans gonisogeth hag, yn fenowgh, gans an lagha. Yn Kernewek an ger demedhyans a yll styrya ynwedh an solempnita rag dalleth priosoleth. Demedhyans a fond gwiryow hag ambosow yntredha ha keffrys yntra an priosow ha'ga fleghes. 

Styryans poran a dhemedhyans yw dyffrans yntra gonisogethow ha kryjyansow dres termyn. Herwydh usadow, demedhyans yw neppyth may hwren aswon po alowa karderow, yn fenowgh reydhyel, ynno. Yn nebes gonisogethow, demedhyans yw res porres kyns sewya aktivita reydhyel.

Tus a wra demedhi rag lies acheson, y'ga mysk laghel, sosyel, reydhyel, amovyansek, arghansek, kryjyek ha spyrysek. Aga fries a yll bos strothys gans genedh, rewlys sosyel yn kever loskagh, dewis kerens, rewlys gorhemynek rag maryach ha hwans. 

Yn nebes ranndiryow, demedhyans restrys, demedhyans fleghes, liesprieseth ha demedhyans konstrynys yw gwrys. Yn ranndiryow erel, taklow a'n par na yw erbynn an lagha rag gwitha gwiryow benenes, gwiryow fleghes po drefen lagha keswlasek. Yn nebes rannow a'n bys, demedhyans a wra hag a wrug strotha gwiryow benenes. I a veu (po yth yns i) gwelys avel kerth an gour. A-dro dhe'n bys, dre vras yn demokratiethow displegys, re beu tuedh ollgemmyn war-tu ha surhe gwiryow kehaval rag benenes yn priosoleth (y'ga mysk surhe anserghogeth an gwreg, rydhhe laghys didhemedhyans ha gwellhe gwiryow dinythiansek ha reydhyel) hag ynwedh war-tu hag aswon der an lagha demedhyansow a gesparow a'n keth genedh ha kesparow kemyskys aga kryjyans, hil, bagas ethnek po dosbarth.

Demedhyans a yll bos aswonnys gans an stat, kowethyans, awtorita kryjyek, bagas tribal, kemeneth leel, po parow. Gwelys yw yn fenowgh avel kevambos. Demedhyans kryjyek yw gwrys gans fondyans kryjyek rag aswon ha gwruthyl an gwiryow hag ambosow essensek dhe dhemedhyans y'n kryjyans na.
Karlow

**Karlow**, ynwedh **Kerlew**, po **Carlywi**, yw cita yn Pow Sows west. Hy hanow a dheu dhyworth Bretonek koth, **kag-râ* - ker (caer yn Kembrek lemmyn) ha *gloeu* - glow po splann (loyw yn Kembrek). Kevys yw an eyl rann yn hanow Latin an cita, Glevum, ha'n hanow Sowsnek, Gloucester.

Kresen venystrek Konteth Karlow ha tyller penneglos yw an cita. Hy foblans yw a-dro dhe 150,000. Porth yw, junys dhe'n Mor Havren gans dowrgleudh Karlow-Sharpness. 

Fondys veu y'n vledhen 87 avel Glevum gans an Emperour romanek Nerva, cita bosek ha tyller trevesigeth dhedha. Hy a dhegemeras chartour yn 1155 gans Henri II. 

### Hin

## Gonisogeth
Gool an Tri Keur, a dhallathas y'n 18ves kansvledhen hag yw onan a'n golyow ilow kottha yn Europa, yw synsys yn Karlow pub teyr bledhen. Nebes rannow a'n kevres fylmow Harry Potter a veu fylmys yn penneglos Karlow. Para Rugby Karlow, fondys yn 1873, a wari yn sportva Kingsholm. An para a wari y'n Pennwroweth Guinness, nivel ughella rugby Pow Sows. Karlow yw tyller lyver Beatrix Potter *Tregher Kerlew*.

## Treusporth
Gorfordh M5 a dres an cita. Fordhow erel dell a dre'n cita yw an A38, A40 hag A417. Yma gorsaf trenow yn kres an cita. 

## Erbysieth
An cita a's teves kevrennow dhe'n diwysyans ayrspas a-dhia dalleth an 20ves kansvledhen. Displegys veu an stifjyn y'n cita, hag yma nebes gweythvaow ayrspas yn Karlow hwath. Selys yw niver a gowethyansow surheans hag arghantti yn oryon an cita. 

## Gevel-drevow
Gevellys yw Karlow gans

* Trier Almayn
* Metz, Pow Frynk


Restren:Roman_Britain_410.jpg|Mappa a Vreten romanek, ow tiskwedhes tyller Karlow (Glevum)
Restren:Gloucester_Docks_at_Night.jpeg|Kayys Karlow gorthugherweyth
Restren:Gloucester_Cathedral_exterior_front.jpg|Penneglos Karlow
Restren:Gloucester_and_its_cathedral_-_geograph.org.uk_-_1454853.jpg|Skeusen a Garlow dhyworth an ayr
Restren:ST_vs_Gloucester_-_Match_-_23.JPG|Para rugby Karlow
Tristan hag Isolt

Hwedhel a’n Osow Kres kevrennys dhe Arthur Gernow yw **Trystan hag Isolt**.

Kevys yw versyons dyffrans a’n hwedhel, mes yn y versyon an moyha kemmyn, Trystan o noy Arthur. Yth esa Trystan ow tanvon Isolt, myrgh Howel mab Emyr Ledaw yn nebes versyons, a Iwerdhon dhe Gernow, le may fynna demedhi an myghtern Margh. Dres an morviaj, Trystan hag Isolt a evas diwes pareusys gans mamm Isolt rag an demedhyans, hag i a godhas yn kerensa an eyl dhe’y gila. 

Wosa myghtern Margh dhe dhiskudha henna, an garoryon a fias dhe’n fo dhe Goswik Broseliand yn Breten Vyghan. Wosa henna, goliys veu Trystan yn farwel owth omladh orth Margh. Ev a dhanvonas rag Isolt dhe’y yeghhe, mes erbynn hi dhe dhrehedhes, ev re vawrsa seulabrys. 

Y’n 12ves kansvledhen, komposys veu an gan *Trystan* gans an bardh normanek Béroul. Hemm o versyon anglo-normanek a hwedhel Trystan hag Isolt re dreusvewas avel tekst andhien a-dro dhe 3,000 linen. Hemm yw versyon kynsa an gan yn lien an Frynkyon ha’n Anglo-Normanes. Niver a versyons a’n hwedhel a veu skrifys y’n bledhynnyow a-wosa yn niver a yethow europek, kepar ha versyon Almaynek  Eilhart von Oberge. 

Kampollys yw an hwedhel lieskweyth yn hwedhlow Kembrek, rag ensampel yn Trioedd Ynys Prydain hag yn oberow an Gogynfeirdd. Y’n gwettha prys ny dreusvewas versyon Kembrek a’n hwedhel. 

Testen fest gerys-da yw an hwedhel yn art ha lien a-dhia an Oos Viktorya. Richard Wagner a gomposas opera *Tristan und Isolde*. Arthur Quiller-Couch a skrifas *Castle Dor*, ow selya y hwedhel war hwedhel Trystan hag Isolt. Rosemary Sutcliff re skrifas novelow rag fleghes y’n keth maner. Yn 1832, Gaetano Donizetti a gampollas an hwedhel yn y opera *L'elisir d'amore* yn Milan. 

A.S.D. Smith a skrifas versyon Kernewek a'n hwedhel, mes y'n gwettha prys kowlwul saw tri hwarter anodho kyns y vernans yn 1950. Y ober a veu kowlwrys gans D.H. Watkins ha dyllys yn 1973 gans An Lef Kernewek. 


Restren:Edmund Blair Leighton - The End of the Song (1902).jpg|Trystan hag Isolt, gans Edmund Blair Leighton.
Restren:Herbert_James_Draper_-_Tristan_%26_Isolde.jpg|Trystan hag Isolt gans Herbert James Draper
Restren: BUSSIERE_Gaston_-_Yseult_la_blonde.jpg|Isolt gans Gaston Bussiere
Restren: John_Duncan_(1912)_Tristan_%26_Isolde.jpg|Tristan hag Isolt gans John Duncan
Restren: Rogelio_de_Egusquiza_-_Tristan_and_Isolt_(Death)_-_Google_Art_Project.jpg|Mernans Trstan hag Isolt gand Rogelio de Egusquiza
Cathartidae

**Vultures an Bys Nowydh** yw an bagas a vultures kevys yn brastir Amerika. I a furv an teylu  **Cathartidae**.  Yma seyth eghen, restrys yn pymp kinda. Peswar a’n kindas a gomprehend saw unn eghen ytho monotipek yns i. 

Ydhyn preydhus meur yns i a dheber kig enevales marow. An hanow "Cathartidae" a dheu dhyworth an hanow Grek *katharsis* ow styrya kartha po glanhe. 

Yn dhihaval dhe ydhyn preydhus erel, i a’s teves sens da a vlasa. Yma toll yn ygerans aga diwfrik a unn tu dhe’n aral. Nebes vultures a lamm rag gwaya war an tir, mes vultures an Bys Nowydh a gerdh. 

An dhiw eghen moyha yw gelwys kondores.
Ilulissat

**Ilulissat** (poblans 4,000) yw an tressa cita yn Greunlond herwydh poblans. Desedhys yw an drev hanter fordh a-bann arvor west an wlas, war lin dorles 69° north, 200 kilometer north a’n Kylgh Arktik. Aswonnys yw Ilulissat ynwedh gans y hanow Danek **Jakobshavn** (po Porth Jakob). Styr Ilulissat yn Greunlondek yw ‘An Menydhyow Rew. Ilulissat yw an drev bosekka yn Greunlond rag tornyasieth, drefen y vos ogas dhe Fyord Rew Ilulissat. Tyller genesigeth an hwithrer tiryow a vri Knud Rasmussen yw Ilulissat. Tre y yowynkneth yw gwithti a-dro dhodho ha’y vewnans lemmyn. 

## Istori

Gwikow Inuit re ekistyas yn ranndir an fyord rew a-dhia teyr mil bledhen po moy. Un termyn , trevesigeth esys **Sermermiut** dew gilometer dhe’n soth a Ilulissat o ynmysk an trevesigethow moyha yn Greunlond, gans 250 den. An drev arnowydh a veu fondys yn 1741 gans kannas eglos ha gwikor pelour. 

## Fyord rew Ilulissat
Y res an fyord rew Ilulissat 40 kilometer a gappa rew Greunland dhe Vaya Disko, ogas dhe’n drev. An rewliv Jakobshavn Isbrae, an moyha askorrus yn Hanterkylgh an Ogledh, a fros 20-35 meter pub dydh dhe’n fyord. Sewyans hemma yw 20 bilvil tonnell a venydhyow rew ow terri dhe ves ha gasa an fyord pub bledhen. I a viaj dhe’n soth wosa henna, owth entra an Keynvor Iwerydh. Y leverir an menydh rew a skwattyas gorhel an Titanic dhe dhos dhyworth Fyord Rew Ilulissat. 

Gwrys veu Fyord Rew Ilulissat Ertachva an Bys UNESCO yn 2004. 

## Treusporth
Air Greenland a’n jeves servisyow ayr dhe Ilulissat.


Restren:Greenland 1, Harbour of Ilulissat.jpg|Porth Ilulissat
Restren:Coat of arms Ilulissat.svg|Kota arvow Ilullissat
Restren:Fyord_rew_Ilulissat.jpg|Fyord rew Ilulissat
Enys

Darn a dir kerghynnys gans dowr yw **enys** (a-der an brastiryow). Y hyllons bos yn an mor po yn kres lynnow. An enys voyha y'n bys yw Greunland (2.2 milvil km² / 840,000 mildir pedrek).

Enesow brastiryel, kepar ha Breten, yw desedhys war estyllennow bratiryel gans marnas kanel tanow a dhowr yntredha ha'n tir meur, dell yw usys. Enesow keynvoryek orogenek a sev herwydh usadow le may hwra dew blat lithosferek metya. Ensampel da yw enesow Nihon. Yn rannow downna an keyvoryow kevys yw enesow keyvoryek loskvenydhyek, kepar ha enesow Hawaii. Pur gemmyn yns i y'n Keynvor Hebask. Yma dhe lies enys gwylar selyow loskvenydhyek ynwedh.

Enesow a dhiskwedh lies tirfurv arvorel. Yma an mor owth usya esknians ha godhesans dhe janjya shap ha furv an arvor. 


Restren:MODIS_-_Great_Britain_and_Ireland_-_2012-06-04_during_heat_wave.jpg|Skeusen lorell a Vreten hag Iwerdhon
Restren:Isles_of_Scilly_NASA.jpg|Skeusen a Syllan dhyworth Gorsav Kesgwlasek an Efanvos
Restren:Mauritius.png|Panorama a Enys Morrys
Restren:Seychelles_outer_islands_25.08.2009_10-20-09.jpg|Ensampel a atol po enys gwrys a wylar  y'n Seychellys
Restren:Aerial_image_of_Stromboli_(view_from_the_northeast).jpg|Enys gwrys gans loskvenydh, Stromboli yn Itali
Fritz Lang

**Friedrich Christian Anton Lang** (Almaynek: [fʁɪt͡s ˈkʁɪsti̯an ˈantɔn laŋ]; 5 mis Kevardhu 1890 – 2 mis Est 1976), aswonys avel **Fritz Lang**, o kevardowher fylm, *screenwriter* hag askorrer ostrek.
Hesken an tewes

**Hesken an tewes**, Kembrek *môr-hesgen*, Bretonek *morhesk*, Sowsnek *marram* yw eghen a wels pur gemmyn plepynag yw kevys tewynnow ha tewes noth. Hy gwandrans yw arvor Europa hag Afrika north, mes re beu komendys dhe dylleryow erel a-derdro’n bys, kepar hag Ostrali hag Aotearoa.  Pubvledhynnek yw, ow furvya bonniow a arrow smat a’ga sav. I a dyv a rosweyth a wreydhgefow (Sowsnek *rhizomes*) tew. I a’s gas dhe lesa yn-bann pan wrello tewes kreuni.  An gwreydhgefow a yll tevi yn tenwennel kemmys ha 2 meter yn hwegh mis. Unn bonni a yll askorra 100 egin nowydh pub bledhen.

An gwreydhefow a wodhev dowr an mor, ha treweythyow ow terri dhe ves ha neuvella dhe dyller nowydh le may kyllons tevi arta. 

Y’n termyn usi passyes, usys veu hesken an tewes rag gwrythul kanstellow po sowlenna.

Restren: Ammophila_arenaria_kz06.jpg|Bonni a hesk an tewes ow tiskwedhes an bleujennow
Restren: Merlod a moresg Llanddwyn.jpg|Hobas ow peuri hesk an tewes war Enys Llanddwyn, Kembra
Restren: European_Marram_Grass_(Ammophila_arenaria)_rolled_leaf_close-up.jpg|Unn dhelen a hesken an tewes ow tiskwedhes fatel wra plegya rag lehe kelli dowr
Yoko Taro

**Yoko Taro** (横尾 太郎, Yokoo Tarō, genys 6 mis Metheven 1970) yw kevarwodher ha skrifer gwariow gwydhyow nihonek.
Auguste ha Louis Lumière

An **Vreder Lumière** (Frynkek: [lymjɛːʁ]), Auguste Marie Louis Nicolas Lumière (19 mis Hedra 1862 – 10 mis Ebrel 1954) ha Louis Jean Lumière (5 mis Hedra 1864 – 6 mis Metheven 1948), o ragresoryon fylm frynkek.
Georges Méliès

**Marie-Georges-Jean Méliès** (/meɪˈljɛs/; Frynkek: [meljɛs]; 8 mis Kevardhu 1861 – 21 mis Genver 1938) o *illusionist*, gwarier ha kevarwodher fylm frynkek.
Preder

**Preder** yw oberyans an ympynnyon yn aktivita war. An furvow chyf yw breusi, resna, furvya tybyans, assoylya kudyn ha dewis ervirans. Mes argerdhow brysel erel, kepar ha konsidra tybyans, kov, po awen yw synsys ynno yn fenowgh ynwedh.

Y hyll bos po na vos settys war-tu hag amkan hag assoylya kudynnow komparek. Nyns yw an unsel fordh may hwra an brys oberi. Fara a yll bos sewyans a anyen hag an brys diswar a yll assoylya kudynnow heb an den dhe vos war anodho.

Enevales erel a yll usya aga ympynnyon dhe assoylya kudynnow, mes nyns eus fordh dhe wodhvos mar kwrons i hemma yn war. Preder yw studhys gans nebes rannow a dhyskans, y'ga mysk brysonieth, filosofieth, bewonieth, fysyologieth ha socyologieth.
OPEC

**Kowethyans Kenedhlow a Esperth Menoyl**, **OPEC**, po **Organization of the Petroleum Exporting Countries**  yw kowethyans kesgwlasek. A-dhia 1965 yma pennplas OPEC yn Wien, Ostri. Fondys veu OPEC yn Baldak, Irak yn mis Gwynngala 1960. 

Y ober yw dhe “gesordena ha unya policis menoyl” y eseli, hag ynwedh dhe “surhe faster marghasow menoyl rag diogeli provians effeythadow, erbysek ha rewlys a venoyl dhe gonsumyoryon, gober fast dhe askorroryon, ha gwaynyans teg dhe’n huni a gevarghew y’n diwysyans menoyl”. 

Herwydh Menystrans Kedhlow Nerth Asran Nerth an Statys Unys, askorrans oyl kriv OPEC yw elven bosek a effeyth prisyow oyl ollvysel. OPEC a sett kostennow askorra dh’e eseli, ha dell yw usys, pan vo kostennow askorra OPEC leheys, prisyow oyl a wra ynkressya. 

Pan veu OPEC furvys yn 1960, marghas oyl kesgwlasek o gwarthevys gans kowethyansow lieskenedhlek aswonnys avel an Seyth Hwor. Furvyans OPEC o troboynt yn rewlyans an stat dres asnodhow naturel. Y’n 1960ow OPEC a surheas na alsa kowethyansow menoyl terri prisyow yn untu. 

## Eseli
OPEC a’n jeves 21 esel.  Henwyn an eseli ma yw: 
#  Aljeri
# Angola
#  Ostri
# Bahreyn
# Benin
# Bruney
# Kameroun
# Repoblek Kongo
# Pow an Ekwador
# Gyni Ekwadoriel
# Gabon
# Iran
# Irak
# Koweyt
# Libi
# Nijeri
# Oman
# Arabi Saoudek
# Syri
# Pennternasedh Unys Arabek
# Veneswela. 
Indonesi ha Katar yw eseli kyns.  

## Amkanow

Powyow esel a OPEC a dheuth warbarth dhe furvya an kowethyans kesgwlasek ma gans niver a amkanow. Nebes amkanow yw:
* Difres lesow an powyow esel.
* Surhe na wra pris askorrasow menoyl chanjya yn feur. 
* Surhe provians rewlys a venoyl dhe bowyow erel.
* Surhe dell wra powyow esel degemeres an somma ewn orth gwertha askorrasow oyl. 
* Gwrythul policis ow longya dhe askorrans ha gwerthans menoyl. 

Byttegyns, ny yll OPEC kollenwel an amkanow pub tro.
Yukito Kishiro

**Yukito Kishiro** (木城 ゆきと, Kishiro Yukito, genys 20 mis Meurth 1967) yw artydh manga nihonek.
Ann Radcliffe

**Ann Radcliffe** (*née* **Ward**; 9 mis Gortheren 1764 – 7 mis Hwevrer 1823) o romansores sowsnek gerys da.
Guillermo del Toro

**Guillermo del Toro Gómez** (Spaynek: [ɡiˈʝeɾmo ðel ˈtoɾo]; genys 9 mis Hedra 1964) yw gwrier fylm, awtour ha gwarier meksikanek.
Lymwelsen

**Lymwelsen**, Kembrek *clymwellt*, Sowsnek *lymegrass* yw eghen a wels pur gemmyn. Hi a yll tevi yn ogas dhe bub tyller, ow komprehendya gleptiryow, koswigow ha tundra. Dovys hag aswiwys veu an plans ma gans tiogow dres an osow. Hwor yw dhe hwegys, gwaneth, ris ha barlys. 

Lymwels a dyv war arvorow Europa north ha west. Fest da yw lymwels orth tenna nitrojen dhyworth a ayr , orth hy usya rag tevi ha fastya tewennow. Aswiwys yw rag tevi mayth yw dowr sall. An plans a’n jeves immunedh ughel erbynn pathogenow. Usys yw yn rannow Arktik Kanada hag Alaska gans an Inuit teythyek rag gwrythul kanstellow. Usys veu yn Europa rag sowlenna tohow.

Restren: Leymus_arenarius_kz10.jpg|Penn hasow lymwelsen
Restren: Leymus_arenarius_105667346.jpg|Golok ogas a’n garrow
Restren: Leymus_arenarius_52990831.jpg|Penn hasow