open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jynn-rolya Ethen

**Jynn-rolya ethen** yw egehn a jynn-rolya - eghen a jynnweyth drehevyans poos eus devnydhyes dhe levenhe arenebow avel fordhow po hensi-tira - eus powerys gans jynn-ethen. Kowlwrys yw an levenhe dres kesunyans braster ha posow an karr ha'n rolyoryon: an rosow smodh ha'n hirgrennen vras po drom eus desedhys yn le rosow fordh.

Rann vrassa a'n jynnow-rolya ethen yw haval dhe jynnow-tenna ethen awos lower a wrioryon jynnow-tenna ethen a wrug jynnow-rolya a-dhywoth aga desinyow jynn-tenna. An penndhifrans ynter an dew garr yw yth asle an rolyor an rosow a-rag hag aksel a vies desedhys dhe jynn-tenna ethen.
Hyns-Horn Kernow North

An **Hyns-horn Kernow North** o linen hyns-horn a bonyas a-dhyworth Halwill yn Dewnens dhe Lannwedhenek yn Kernow dres Lannstefan, Ryskammel ha Ponsrys, pelder a 49 mildir 67 chaynys (80.21km). 

## Istori

### Byldyans
Ygerys veu an hyns-horn gans an Hyns-horn Loundres ha Soth West (HLSW) rag dhe wul karyans havysi dhe Gernow. Byldyans a dhalathas war 20ves mis Metheven 1884 dhe Halwill ha dos dhe Lannstefan yn 1886 gans an kensa trenow poblek ow talleth yn mis Gwynngala an unn vledhen. An linen a ygeris dhe Ryskammel ha Delyow Boll yn 1893 ha drehedhes dhe Fordh Porthysek yn 1894, mes nyns esa gonisyow bys ygerans an linen dhe Bonsrys yn 1895. An linen finek dhe Lannwedhenek a ygeris yn 1899 wosa problemys ow kavos tir.

### Oberyansow bys 1948
Yn 1922, rann vrassa a hensi-horn Breten veu kesunyes dhe wul peswar kompani. Yn junyans a wrians an Hyns-horn Soth, an HKN veu denys gans an HLSW. An HKN a stoppyas owth eksistya avel kompani y honan yn 1923.

Gonisyow an hyns-horn a besyas yn normal yn-dann oberyans an HS ha res o dhe nebes an loups passya bos ystynys dhe alowa rag an trenow havysi esa ow mos ha bos hirra. Penndhevedhyans a wober rag an linen veu an trenow havysi. Nyns esa lower a drenow gwara, mes yth esens i a lies sort. Yth esa legh dhyworth Delyow Boll, konines dhyworth Ryskammel ha puskes dhyworth Lannwedhenek. Y fia govenek rag traffik ammethek, mes ny dheuth hemma.

Yth esa lower a draffik lu, trethysi ha gwara, war an linen dres Nessa Bell an Bys, res o dhe'n hyns-horn provia an Selva Ayr yn Pluwdhewi hag yth esa junyans fisegel gans Hyns-horn an West Bras yn Lannstefan rag an kensa gweyth.

### Oberyansow wosa 1948

#### Kenedhlegans

An Hyns-horn Kernow North veu kesunyes yn Hensi-Horn Breten yn 1948. Yntra 1950 ha 1964, an HKN veu treusworrys yntra Powyow Soth ha West an HB bys owth eriva yn dewdhorn an Pow West ha bysi lowr veu an hyns-horn gans trenow havysi dres an 1950ow. 

Yn 1965, pub lokomotyv ha gonis ethen veu asleys gans unn karr-kledhren disel. Nyns esa saw tri po pesawr gonis pub tydh ha nyns esa gonisyow dydhyow Sul.

#### Degeans
An linen yntra Dibarthva Meldon ha Ponsrys a wrug degea yn mis Hedra 1966 hag an linen yntra Ponsrys ha Lannwedhenek yn mis Genver 1967.

## Y'n jydh hedhyw
Deges yw an hyns-horn hwath, mes rann verr re eylygeris yntra Lannstefan ha Melinnowyth avel an Hyns-horn Ethen Lannstefan.

An gweli-kledhren yntra Ponsrys ha Lannwedhenek re beu komprehendyes y'n Hyns Kammel, hyns-dewrosa a hol hyns an Hyns-horn Bosvena ha Ponsrys ha'n HKN.

## Kevrennow
http://www.northcornwallrailway.co.uk/ (Gwiasva a-dro dhe'n HKN, yn Sowsnek)
Kate Roberts

Awtoures gembrek a vri o **Kate Roberts** (13 mis Hwevrer 1891 - 4 mis Ebrel 1985) a skrifas y'n yeth Kembrek. Genys veu hi y'n wig Rhosgadfan y'n gonteth goth a Sir Karnarvon (yn Gwynedh y'n jydh hedhyw) ha merwis yn Dinbych. Aswonnys yw Kate Roberts avel "Myghternes an drolla berr" *(Brenhines y stori fer)*.

## Bewskrif

Genys veu Kate Roberts yn krowji hy theylu *Cae'r Gors (Gwel an Hal)*  yn Rhosgadfan war runyow Mool Trevan. Mengleudhyer o hy thas. Hy bewnans yn Cae'r Gors ha'n wig o pur bosek yn hy gweythyow liennek a-varr. Hy auto-vewskrif *Y Lôn Wen* yw deskrifans a berth kov a's bewnans y'n arenebedh dhe'n pols na. An krowji Cae'r Gors re beu eylvyldyes avel gwithti a'n awtoures.

Hi eth dhe Ysgol y Cyngor (Skol an Konsel) yn Rhosgadfan ha dhe Ysgol Sir (Skol an Sir) yn Karnarvon wosa henna.

Hi a studhyas Kembrek yn Kolji Pennskol Kembra Bangor. Yth esa hi dyskadores yn Ystalyfera yn Kembraa Dyghow rag spys.

Hi a venystras an Gwasg Gee yn Dinbych gans hy gour Morris Williams. Hy gour a verwis yn 1946 ha hi a venystras an bysnis rag deg bledhen hy honan. Yn y lyver, *Kate: Cofiant Kate Roberts 1891 - 1985 (Kate: Bewskrif Kate Roberts 1891 - 1985)*, Alun Llwyd a brofyas bos plegyansow kethreydhel dhe Roberts.

## Hy gweyth liennek
Hi a skrifas novelys ha drollow berr a-dro dhe voghosogneth ha kalester arenebedh an mengleudhyow yn Kembra North yn hy bewnans a-varr avel awtoures. Hi a dhalathas skrifa novelys ha drollow moya brysoniethel wosa hi dhe janjya chi dhe Dhinbych ha demedha. Yma nebes a dreylyansow hy gweythyow yn Sowsnek ha yethow erel, mes nyns eus treylyansow Kernowek dhe'n pols ma.

## Rol a's lyvrow
* *O Gors y Bryniau (A Hal an Breow)* - 1925. Drollow berr.
* *Deian a Loli* - 1927.
* *Rhigolau Bywyd (Kleudhigow Bewnans)* - 1929. Drollow berr.
* *Laura Jones* - 1930. Novel berr.
* *Traed Mewn Cyffion (Treys yn Chaynys)* - 1936. Novel.
* *Ffair Gaeaf a storïau eraill (Fer Gwav ha drollow erel)* - 1937. Drollow ber.
* *Stryd y Glep (Stretyn an Klapp)* - 1949. Novel ber.
* *Y Byw sy'n Cysgu (An Re Vyw a Gosk)* - 1956. Novel.
* *Te yn y Grug (Te y'n Grug) -* 1959. Drollow Berr.
* *Y Lôn Wen (An Vownder Wynn)* - 1960. Kovyow hy flogholeth.
* *Tywyll Heno (Tewal Haneth)* - 1962. Novel.
* *Hyn o Fyd (An Bys Ma)* - 1964. Drollow.
* *Tegwch y Bore (Tekter an Myttin)* - 1967.
* *Prynu Dol (Prena doll)* - 1969.
* *Dau Lenor o Ochr Moeltryfan (Dew Dhen Liennek a Amal Mool Trevan)* - Areth vledhynnyek Lyverva Penygroes 1970.
* *Gobaith (Govenek)* - 1972.
* *Y Wylan Deg (An Woolan Deg)* - 1976. Drollow Berr.
* *Haul a Drycin (Howl ha Hager-Awel)* - 1981.

## Kevrennow
Canolfan Drefdaeth Kate Roberts (yn Kembrek/Sowsnek)
Linen Nans Tamar

Linen hyns-horn a-dhyworth Aberplymm, Dewnens dhe Dhowrgonna, Kernow yw an **Linen Nans Tamar**, eus keffrys aswonnys avel an Hyns-horn Skorenn Dowrgonna. An linen a hol an Dowr Tamar rag lower y hyns 14 mildir (23 km) hir. Andredanhes yw an hyns-horn ha oberys yw pub servis gans Unsesow Liesplek Disel. Unn lergh yw oll an hyns-horn wosa Dibarthva Sen Budeaux.

## Istori
An linen dhyworth Sen Budeaux dhe Bere Alston (an rann yn Dewnens) a ygeris dhe drethysi war nessa mis Metheven 1890 gans an Hyns-horn Diberth Aberplymm, Porthdhewnens ha Soth West () avel rann a'ga hyns-horn yntra Lydford ha Porthdhewnens, esa ystynnans penn-hyns-horn an Hyns-horn Loundres ha Soth West.

An skorenn dhe Dhowrgonna (an rann yn Kernow) veu ygerys yn mis Meurth 1908 war gweli-kledhrennow an Hyns-horn Moon Kernow Est.

Yth esa'n hyns-horn war rol a dhegeansow profyes ''Derivas Eyl-Shapya an Hensi-horn Breten'', mes ev o gwithys awos bos hedhas gans fordhow mar dhrog.

## Jynnow an hyns-horn

Klas O2 an HLSW veu devnydhyes war an hyns-horn kyn an 1950ow. Wosa henna jynnow LMS Ivatt Klas 2 2-6-2T veu devnydhyes. Bys 1964 jynnow-ethen via eyl-worrys gans UowLD a oberas avel settys dew gocha.

Gonisyow yw oberys gans Hyns-horn Bras an West y'n jydh hedhyw ow tevnydhya Unsesow Liesplek Diesel Klas 150 po Klas 153.

## Hyns
**Kemenethow servyes:** Aberplymm (ow komprehendya an ranndrevow a Borthdhewnens ha Sen Budeaux) - Bere Ferrers - Bere Alston - Kalstok - Dowrgonna.

Rann an hyns-horn yntra Bere Ferrers ha Kalstok yw war an konna tir Bere ynter an Dowrow Tamar (eus treusys gans an Bonsfordh Galstok) ha Tavy (eus treusys gans an Pons Tavy). An hyns-horn yw an snella fordh a vos dhe Aberplymm dhyworth an arenebedh Dowrgonna.

## Kledhrennow an gemeneth

An Linen Nans Tamar yw onan a'n hensi-horn eus skoodhyes gans Keskowethyans Kledhrennow Dewnens ha Kernow, keskowethyans esa grondyes an 1991 dhe avonsya gonisyow hyns-horn y'n arenebedh. Avonsyes yw an linen gans fordhow avel euryadoryow rewlys ha gidyoryow an linen.

Yn mis Medi 2005 an hyns-horn veu ordenys avel Linen Kledhrennow an Gemeneth. Amkan an plott ma yw dhe wellhe an hyns-horn grondyes war y gostys ha rentys gwir.

Yn mis Meurth 2008 Konsel Dewnens a skoodhyas ragdres dhe eyl-ygeri an hyns-horn gwreydhek dhe Davistock.

## Mirva

Restren:End_of_Tamar_Valley Line.jpg|Diwedh an hyns-horn yn Dowrgonna.
Restren:Tavy_Viaduct.jpg|Pons Tavy a dreus aber an Dowr Tavy.
Restren:Tamar bridge in Calstock.jpg|Tren ow treusi an Bonsfordh Galstok.
Restren:Bound_for_Gunnislake_-_geograph.org.uk_-_326265.jpg|Tren ow tiberth Bere Alston yn tu Dowrgonna.
Restren:Bere_Ferrers_Station_-_geograph.org.uk_-_1502690.jpg|Tren ow trehedhes Gorsav Bere Ferrers.


## Gwelewgh ynwedh
* Rol a Hensi-horn yn Kernow
* Keskowethyans Kledhrennow Dewnens ha Kernow
* Hyns-horn Moon Kernow Est
Keskowethyans Kledhrennow Dewnens ha Kernow

Brassa Keskowethyans Kledhrennow an Ruwvaneth Unys yw an **Keskowethyans Kledhrennow Dewnens ha Kernow** (). Grondyes veu ev yn 1991 dhe avonsya devnydhyans ha gwellheansow an hensi-horn powek yn Dewnens ha Kernow ha dhe avonsya an leow servyes rag dhe wellhe an ekonomieth leel. 

Sel an Keskowethyans yw yn Pennskol Aberplymm hag yw skoodhyes gans Konsel Konteth Dewnens, Konsel Kernow ha Konsel Cita Aberplymm. Skoodhyans gans an diwysyans hyns-horn a dheuth a-dhyworth Trenow Wesseks wortalleth, mes gans Hyns-horn Bras an West wosa an kens dhe dhenagha y franchis yn 2006.

## Hensi
Yma hwegh hyns-horn skorren powek eus avonsyes gans an Keskowethyans, pub onan gans skoodhyans a Barti Oberi ha konsels leel.
* '''Linen Arvordiryow Atlantek''' - Porth dhe Dewynblustri.
* **[[Linen Baya Porthia]]** - Lannudhno dhe Borthia.
* '''Linen a'n Mor''' - Truru dhe Aberfala.
* '''Linen Nans Logh''' - Lyskerrys dhe Logh.
* '''Linen Nans Tamar''' - Aberplymm dhe Dhowrgonna.
* '''Linen Tarka''' - Karesk dhe Barnstaple.
Yma dew linen aral a vos a-dhyworth Karesk - an Linen Avocet ha'n Linen  Trethvor - mes nyns yns i hensi-horn kemeneth, byttegyns yns i komprehendyes yn avonsyansow "Hyns-horn Teg" gans an Keskowethyans ha hensi-horn ertach an pow.

Yn keworrans, yma bagasow "Kothmans" dhe seul hyns-horn eus skoodhyes gans an Keskowethyans a wra avonsyans leel a wonisyow ha gul oberennow avel ober-lowarth ha kuntel-strol.

## Mirva

Restren:Carnon_Viaduct_-_FGW_150126_above_Mineral_Tramways_Trail.jpg|Linen a'n Mor.
Restren:150238_Looe_Valley.JPG|Linen Nans Logh.
Restren:Royal_Albert_Bridge_153382.jpg|Linen Nans Tamar.
Restren:St_Blazey_Bridge_150219.jpg|Linen Arvordiryow Atlantek.
Restren:Eggesford_-_FGW_143620_passing_150263.jpg|Linen Tarka.
Restren:St_Ives_Viaduct_-_FGW_150266_150108.jpg|Linen Kammas an Tewyn.


## Gweller ynwedh
* Rol a hensi-horn yn Kernow
* Penn-hyns-horn Kernow

## Kevrennow
Great Scenic Railways in Devon and Cornwall (yn Sowsnek).
Rol a hensi-horn war Enys Vanow

Yma ertach karyans rych dhe Enys Vanow ha'n brassa rosweyth a hensi-horn kledhrennow kul y'n Enesow Bretennek yw y'n enys gans lower a hensi-horn ha hensi-tram yn oberyans hwath. Lower a'n re ma a ober war "Geyj Savonnek Manowek" (3 tros-hys/914 mm) ha kesassoylya ogasti 65 mildir (105km) a linennow Viktoryek.

## Rol a linennow
* Hyns-horn Menydh Snaefell - a-ban 1895, 3 tros-hys 6 meusva (1,067 mm).
* Hyns-horn Glynn Groudel - a-ban 1896, 2 tros-hys (620 mm).
* Hyns-horn Tredanek Manow - a-ban 1893, 3 tros-hys (914 mm).
* Hyns-horn Enys Vanow - a-ban 1873, 3 tros-hys (914 mm).
* Hyns-tram Margh Baya Douglas - a-ban 1876, 3 tros-hys (914 mm).
* Hyns-horn Bal Laxey Bras - a-ban 1877, 19 meusva (483 mm).
* Linen an Tegyrinen - a-ban 1992, seul geyj.
* Hyns-tram Fun Douglas Gwartha - bys 1929, 3 tros-hys (914 mm).
* Hyns-tram Tredanek Douglas Soth - bys 1939, 4 tros-hys 8 meusva (1,422 mm).

## Gweller ynwedh
* Enys Vanow
* Kledhrennow kul
* Rol a hensi-horn ertach
Hyns-horn Mengleudh Pennlegh

Hyns-horn diwysyansek kledhrennow kul 2 tros-hys (610 mm) o an **Hyns-horn Mengleudh Pennlegh** a servyas an Mengleudh Pennlegh yn Lulynn, Kernow. An hyns-horn mogha west yn Kernow hag onan a'n hensi-horn diwysyansek kledhrennow kul y'n Ruwvaneth Unys o va.

## Istori

An hyns-horn veu drehevys yn 1900 dhe junya an mengleudh gans kay soth an porth yn Lulynn, hanter mildir (0.8 km) dhe-ves. Jynn-ethen hyns-horn veu prenys dhyworth an kompani Köppel yn Almayn dhe bonya war an linen, esa eylworrys gans jynnow-motor y'n 1930ow.

Serth o an hyns-horn saw unn gornel war kay an soth yn Lulynn. Dew-gledhren o brassa rann an linen hag yth esa res dhe'n kompani devnydhya hwegh jynn dhe oberi an hyns-horn: peswar war an penn-hyns-horn ha dew rag ober-shuntya.

Deges veu an hyns-horn yn 1973 hag ev veu eylworrys gans kevreyth karyor tredanek war an unn hyns. An mengleudh veu deges yn 1989/1990.

## Gwelewgh ynwedh
Kledhrennow kul

Rol a hensi-horn yn Kernow
Hyns-horn Lostwydhyel ha Fowydh

Ygerys veu an **Hyns-horn Lostwydhyel ha Fowydh** yn 1869 avel hyns-horn geyj ledan a junyas an porth dhe Fowydh gans an Penn-Hyns-horn Kernow dhe Lostwydhyel. Penn-traffik an hyns.horn o pri China. Yth esa kaletterow arghansek dhe'n kompani hag ev a wrug degea yn 1880, mes prenys veu an hyns-horn gans an Hyns-horn Monow Kernow hag ev a eylygeris yn 1895.

Yth esa gonis trethysi war an hyns-horn, mes hemma veu stoppyes yn 1965, a-ban dhana an hyns-horn re beu devnydhyes rag an karyans a bri China yn-unnik. Gobrenys yw an hyns-horn gans an kompani Imerys ha mentenys yw gans Network Rail.

## Gorsavow

### Lostwydhyel
Yma tri kay omma, dew rag an penn-hyns-horn hag onan rag an skorren, a nyns yw devnydhyes y'n jydh hedhyw.

Yma loups war an penn-hyns-horn rag lokomotyvyow dhe bonya a-dro dh'aga threnow ha garth-shuntya byghan keffrys.

Dibarthva rag an skorren yw hepken wosa an ponsow a dreus an Dowr Fowydh.

Oberys yw an gorsav gans Hyns-horn Bras an West.

### Golnans
Savla hyns-horn byghan o Gorsav Golnans a servyas an wig gans an unn hanow. Kay sempel war lann an dowr o ev dhe soth an wig. Yth esa treusva a ros hedhas dhe hyns-slynkya. Deges veu an gorsav yn 1965.

### Fowydh
Ygerys veu an gorsav yn 1876 war an linen a-dhyworth Fowydh dhe Dewynblustri a wrussa drehevel gans an Hyns-horn Monow Kernow. 

Yth esa dew gay gans kayow-karga ha krow-gwara dhe'n gorsav.

Trenow trethysi dhe Dewynblustri a stoppyas yn 1929, mes yth esa trenow oberoryon bys diwedh 1934. Deges veu an gorsav yn 1965 ha trenow gwara dhyworth Porth a stoppyas yn 1968: An hyns-horn veu chynjyes dhe fordh dhe dhria pri China dhyowrth an porth dhe Borth.

## Y'n jydh hedhyw

Res yw dhe drenow pri China stoppya dhe Benn Karn, ogas dhe Fowydh, ple'ma kay-treusgorhelyans rag karga an pri China dhe worhelyon y'n Heyl Fowydh ha garth rag shuntya an kertys.

Yma dew dren a gertys kargyes ha dew dren a gertys gwag pub tydh, dydhyow Lun dhe Wener.

## An termyn a dheu
Ev re beu nebes assays dhe eylgomendya gonis trethysi war an hyns-horn, mes y fia res dhe'n kompani eyldhrehevel an gorsav yn Fowydh hag ughradha an kledhrennow kyn hemma dhe wallos hwarvos.

## Gweller ynwedh
* Rol a hensi-horn yn Kernow
* Hyns-horn Monow Kernow
* An diwysyans pri China yn Kernow
Penn-hyns-horn Kernow

An **Penn-hyns-horn Kernow** yw linen hyns-horn yn Kernow. Ev a bon a-dhyworth Pennsans dhe Aberplymm, ow treusi an Dowr Tamar gans an Pons Albert Riel dhyworth Essa yn Kernow dhe Aberplymm yn Dewnens. 

Ev a serv Truru, Sen Ostell, Bosvena ha Lyskerrys yn tidro ha gul askorn keyn a wonisyow-kledhren yn Kernow. Ev a wra provia linen dhidro dhe Loundres, Birmingham, Leeds ha Karedin. Yma linennow-skorren a serv Porthia, Aberfala, Tewynblustri, Dowrgonna ha Logh.

Oberys yw meur a'n gonisyow gans Hyns-horn Bras an West ha CrossCountry.

## Hyns

Yma gorsavow dhe: Aberplymm (ow komprehendya an ranndrevow a Borthdhewnens ha Sen Budeaux); Essa; Lannaled; Mahynyet; Lyskerrys; Bosvena; Lostwydhyel; Porth; Sen Ostell; Truru; Resrudh; Kammbronn; Heyl; Lannudhno; Pennsans.

Yma nebes linennow-skorren:
* Linen Baya Porthia (Lannudhno - Porthia)
* Linen a'n Mor (Truru - Aberfala)
* Linen Arvordiryow Atlantek (Porth - Tewynblustri)
* Linen Nans Logh (Lyskerrys - Logh)
* Linen Nans Tamar (Aberplymm - Dowrgonna)
An Hyns-horn Bosvena ha Reswynn a gevrenn gorsav an Penn-hyns-horn Kernow dhe Fordh Bosevna.

## Gweller ynwedh
* Rol a hensi-horn yn Kernow
* Keskowethyans Kledhrennow Dewnens ha Kernow
* Hyns-horn Bras an West
Linen Baya Porthia

An **Linen Baya Porthia** yw linen hyns-horn 4.25 mildir (6.84 km) a-dhyworth Lannudhno dhe Borthia yn Kernow. Hi a veu ygerys yn 1877 avel an hyns-horn 7 tros-hys (2,134 mm) kledhrennow ledan diwettha dhe vos drehevys yn Pow Sows. Treylyes a veu an linen dhe eyj savonek ym 1892 hag ev a bes dhe oberi avel hyns-horn an gemeneth a gar lower a drethysi ha havysi pub bledhen.

Rann a Geskowethyans Kledhrennow Dewnens ha Kernow yw an linen. 

## Istori

An *Hyns-horn Diberth Porthia* a ombrofyas rag Reyth an Senedh yn 1845. Mes an kompani a dhenaghas y blott wosa reyth an Hyns-horn Kernow West dhe fyllel. Reyth nowyth a veu kevys yn 1873 dhe vyldya'n linen avel ystynnans a Hyns-horn Kernow West, esa rann a Hyns-horn an West Bras dhe'n pols na. Byldyes a veu an linen avel 7 tros-hys (2,134 mm) hyns-horn kledhrennow ledan, tressa kledhren a veu addyes yn 1888 rag gallesogi trenow 4 tros-hys 81⁄2  meusva (1,435 mm) dhe dhrehedhes an borthva dhe Lannanta. An tren kledhrennow ledan diwettha a bonyas war an 20ves a vis Me 1892, a-ban dhana pub tren re beu geyj savonek.

Yth esa traffik puskes y'n bledhynnyow a-varr, mes ny besyas. Traffik gwara a bonyas dhe Lelant ha Porthreptor bys dhe vis Me 1956 ha dhe Borthia y honan bys dhe vis Medi 1963.

Pub lergh-gwitha dhe Borthia a veu kemerys dhe-ves yn 1966 ha pub tren war an skorren a veu oberys gans unsesow liesek disel. Yn 1973, an kay dhe Borthia a veu gwayes dhe asa spas rag park kerri. Gorsav nowyth a veu ygerys dhe Holanek Lannanta yn 1978 yntra Lannudhno ha Lannanta. Park kerri meur a veu drehevys ena ragdho dhe oberi avel Park ha Viaj rag Porthia.

## Hyns

Unn hyns yw an linen rag y hirder oll heb leow-passya. Ev a bon a-hys an Dowr Heyl ha'n arvordiryow wosa henna. 

### Kemenethow a servir gans an hyns-horn:

* Lannudhno - An linen a dhiberth a-dhyworth an Penn-Hyns-horn Kernow omma.
* Lannanta
* Porthreptor
* Porthia

## Gonisyow

Pan esa'n hyns-horn oberys gans Trenow Wesseks (Wessex Trains), yth esa 26 trenow pub dydh. Hyns-horn Bras an West a dhallathas oberi'n linen yn 2006 hag y hwrussons lehe niver an gonisyow y'n gwav dhe 16 pub dydh, mes yth oberas an 26 tren pub dydh y'n hav hwath.

Trenow y'n hav yw oberys gans settys klas 150 dew-gocha hag y'n gwav gans unn-kocha klas 153. Nebes trenow a ober dhe ha dhyworth Pennsans rag gallesogi chanj an mayni.

## Gweller ynwedh
* Rol a hensi-horn yn Kernow
* Keskowethyans Kledhrennow Dewnens ha Kernow
Yvynnen vian

**Yvyn bian**, ***Ammodytes tobianus***, yw eghen a bysk yn teylu yvyn Ammodytidae. 20cm yw aga brassa hys.

## References
Yvynnen vras

**Yvyn bras'', Hyperoplus lanceolatus, **''yw eghen a bysk yn teylu yvyn Ammodytidae. 35&nbsp;cm yw aga brassa hys.

## References
Keynek

**Keynogow,** ***Trachurus***, yw genas a byskes mor y'n teylu Carangidae. An hanow genas yw dyworth an geryow Grew  *trachys* ("garow") hag *oura* ("lost"). 

## Eghennow
* *[[Trachurus capensis]]* Castelnau, 1861 (Keynek Cape)
* *[[Trachurus declivis]]* (Jenyns, 1841) (Keynek keyn glas)
* *[[Trachurus delagoa]]* Nekrasov, 1970 (Keynek Afrika)
* *[[Trachurus indicus]]* Nekrasov, 1966 (Keynek Arabi)
* *[[Trachurus japonicus]]* (Temminck & Schlegel, 1844) (Keynek Nihon)
* *[[Trachurus lathami]]* Nichols, 1920 (Keynek garow)
* *[[Trachurus longimanus]]* (Norman, 1935) (Keynek Crozet)
* *[[Trachurus mediterraneus]]* (Steindachner, 1868) (Keynek Mor Kres)
* *[[Trachurus murphyi]]* Nichols, 1920 (Keynek Chile)
* *[[Trachurus novaezelandiae]]* J. Richardson, 1843 (Keynek lost melyn)
* *[[Trachurus picturatus]]* (S. Bowdich, 1825) (Keynek glas)
* *[[Trachurus symmetricus]]* (Ayres, 1855) (Keynek Hebask)
* *[[Trachurus trachurus]]* (Linnaeus, 1758) (Keynek Atlantek) - an eghen tipek rag keynogow
* *[[Trachurus trecae]]* Cadenat, 1950 (Keynek Kunene)
Keynek Atlantek

**Keynogow Atlantek** (*Trachurus trachurus*) yw eghen a keynek y'n teylu Carangidae. An eghen dipek rag keynogow yw keynek Atlantek.

Keynogow Atlantek a dheber krestennogyon, stifoges, ha puskes erel.

Dybradow yw keynogow hag y hyllir aga megi, fria, pobas po salla.
Lavyn europek

**Lavynnyon europek** (*Engraulis encrasicolus*) yw puskes preydh y'n teylu Engraulidae. 21 cm yw aga brassa hys.
Yvynnen

**Yvyn**, ***Ammodytidae,*** yw teylu a buskes mor bian.

Tewes yw aga bewva. Boos posek rag lies eghen a buskes erel, morviles hag ydhyn mor yw yvyn.

Yn rannyeth Sowsnek a Gernow yvyn o henwys *vidnans* hag yn Bretonek *ivinenn* yw.

## Eghennow
Yma seyth genera ha lies eghen yn teylu *Ammodytidae*. Neb eghennow yw:
*Yvynnen vras (*Hyperoplus lanceolatus*)
*Yvynnen vian (*Ammodytes tobianus*)
Lavyn

**Lavynnyon**, ***engraulidae***, yw teylu a buskes mor.

Yma 144 eghen gorrys yn 17 genas ow triga y'n keinvoryow Atlantek,Eyndek ha
Hebask, hag y'n Mor Du ha'n Mor Kres. Lavynnyon yw puskes blonegek yn bagas henwys puskes preydh gans hern, hern-gwynn, hern bian ha damyow an hern.

## Genera
Theresa May

**Theresa May** yw politegores bretennek, hag o Pennvenystres an Rywvaneth Unys, a-dhiworth an Parti Gwithadorek. Hi a veu genys an 1 a vis Hedra, 1956, orth Eastbourne. Hi o Ledyer an Parti Gwithadorek a-dhia 2016 bys 2019, ha Pennvenystres a-dhia 13ves a vis Gortheren 2016 bys 23ves mis Gortheren 2019.

## Gweler ynwedh
*Dewisyans ollgemmyn Ruwvaneth Unys, 2017

## Devynnow
Jennifer Lawrence

**Jennifer Shrader Lawrence** (15 Est 1990) o gwarier amerikan geryes da.

## Fylmow
* 2013: The Hunger Games: Catching Fire
* 2014: X-Men: Days of Future Past
* 2014: The Hunger Games: Mockingjay – Part 1
* 2015: The Hunger Games: Mockingjay – Part 2
* 2015: Joy
* 2016: X-Men: Apocalypse
John Wayne

**John Wayne** (26 Me 1907 – 11 Metheven 1979) o gwarier amerikan geryes da.

## Fylmow
* 1965: The Sons of Katie Elder
* 1966: Cast a Giant Shadow
* 1966: El Dorado
* 1967: The War Wagon
* 1968: The Green Berets
* 1968: Hellfighters
* 1969: True Grit
* 1969: The Undefeated
* 1970: Chisum
* 1970: Rio Lobo
Keanu Reeves

**Keanu Reeves** (2 Gwynngala 1964) o gwarier Kanadian geryes da.

## Fylmow
* 1988: The Prince of Pennsylvania
* 1991: Point Break
* 1993: Little Buddha
* 1994: Speed
* 1997: The Devil's Advocate
* 1999: The Matrix
* 2003: The Matrix Reloaded
* 2003: The Animatrix
* 2013: 47 Ronin
Nicolas Cage

**Nicolas Cage** (7 Genver 1964) o gwarier amerikan geryes da.

## Fylmow
* *Best of Times* (1981)
* *Fast Times at Ridgemont High* (1982)
* *Rumble Fish* (1983)
* *Vampire's Kiss* (1989)
* *Face/Off* (1997)
* *City of Angels* (1998)
* *The Family Man* (2000)
* *Captain Corelli's Mandolin* (2001)
* *National Treasure* (2004)
* *Lord of War* (2005)
* *Stolen* (2012)
Max Weber

**Karl Emil Maximilian "Max" Weber** (21 Mis Ebrel 1864 - 14 Mis Metheven 1920) o socyologydh, filisofer, erbysiethydh politek, Alman hag y dybyans a awedhyas yn meur tybieth socyal. Yn fenowgh, Weber yw deskrifys hag, gans Émile Durkheim ha Karl Marx, onan an tri tasow fondya a Socyologieth.
Genghis Khan

**Genghis Khan, **(c. 1162 - 18 Mis Est, 1227) genys **Temüjin, **o an kynsa khan meur an emproureth Mongol hag eth ha bos an vrassa emproureth omjunys der istori oll wosa y vernans.
Elisha Cuthbert

**Elisha Cuthbert** (November 30 1982) o gwarier kanadian geryes da.

## Fylmow
* *Who Gets the House?* (2000)
* *Love Actually*(2003)
* *Old School* (2003)
* *The Girl Next Door* (2004)
* *House of Wax* (2005)
* *The Quiet* (2005)
* *Captivity* (2007)
* *He Was a Quiet Man* (2008)
* *My Sassy Girl (2008)
* *Just Before I Go* (2014)
* *Goon: Last of the Enforcers'' (2016)
Émile Durkheim

David Émile Durkheim (15 Mis Ebrel, 1858 - 15 Mis Du 15, 1917) o socyologydh ha filosofer Frynk. Gans Karl Marx ha Max Weber, Durkheim yw aswonnys ha tas-fondya a Socyologieth.

Dres oll, Durkheim a vynnis dhe gonvedhes fatell kemenethow a wra sostena aga honan y'n oos arnowydh; oos may ma disliwys an kevrennow hengovek ha kryjyk hag oos may ma lies kresen socyal nowydh. Y kynsa ober socyologiethek brassa o *The Division of Labour in Society* (1893). Yn 1895, ev a wrug dyllo *The rules of Sociological Method* ha fondya an kynsa asran a socyologieth yn Europa ha dheuth ha bos an kynsa profesor a socyologyieth yn pow Frynk. Ev a fondyas an jornal *L'Année Sociologique y*n 1898. Yn 1897 *Suicide* a veu dyllys. Yn *Suicide,* Durkheim a wrug hwithra niverans omladhans yn kemeneth Katholik ha protestant. An ober ma eth ha bos an fondyans a hwithrans socyal arnowydh. Yn 1912, *The Elementary Forms of the Religious Life* a veu dyllys. Ynno, Durkheim a wrug ri y tybieth a kryjyans.

## Devynnow
Adam Smith

Adam Smith (16 Mis Metheven 1723 - 17 Mis Gortheren 1790) o filosofer, erbysiethydh politek a-varr ha rann posek an golowyans albanek.

Smith yw aswonnys yn arbennek rag diw ober: *The Theory of Moral Sentiments *(1759)*, *hag *An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations *(1776). An diwettha, berrheys dhe *The Wealth of Nations, *yw prederys ha'n kynsa ober arnowydh a erbysieth. Yma arwedhyans gans Smith yn erbrysieth yn eur ma hwath. 

## Notes

## Citations
Daniel Day-Lewis

Sir **Daniel Michael Blake Day-Lewis** (Loundres, 29 Ebrel 1957) yw gwarier sowsnek geryes da.

## Fylmow
* *[[Empire of the Sun (film)|Empire of the Sun]]* (1987)
* *[[Treasure Island (1990 film)|Treasure Island]]* (1990)
* *[[Little Women (1994 film)|Little Women]]* (1994)
* *[[Pocahontas (1995 film)|Pocahontas]]* (1995)
* *[[American Psycho (film)|American Psycho]]* (2000)
* *[[Shaft (2000 film)|Shaft]]* (2000)
* *[[The Machinist]]* (2004)
* *[[Batman Begins]]* (2005) 
**[[Harsh Times]]* (2005)
* *[[Rescue Dawn]]* (2006)
* *[[The Dark Knight (film)|The Dark Knight]]* (2008)
* *[[Terminator Salvation]]* (2009)
* *[[Public Enemies (2009 film)|Public Enemies]]* (2009)
* *[[The Fighter]]* (2010)
* *[[The Flowers of War]]* (2011)
* *[[The Dark Knight Rises]]* (2012)
* *[[Out of the Furnace]]* (2013)
* *[[American Hustle]]* (2013)
* ** (2014)
Penélope Cruz

**Penélope Cruz Sánchez** (Alcobendas, 28 Ebrel 1974) yw gwarier Spaynek geryes da.

## Fylmow
* 1992 - Jamón Jamón
* 1993 - Greek Labyrinth
* 1997 - Open your Eyes
* 1998 - Girl of Your Dreams
* 2001 - Blow
* 2004 - Don't Move
* 2006 - Volver
* 2009 - Broken Embraces
Windsor ha Maidenhead

An **Burjestra Riel Windsor ha Maidenhead** yw Burjestra Riel Berkshire, yn Soth Est Pow Sows. Yma an Kastel Windsor, an Kolji Eton, Legoland hag an trogelgh resek margh Ascot.

An burjestra ve formys avel 'non-metropolitan district' Berkshire,war'n kensa Mes Ebrel 1974 gans an Local Government Act 1972, ow komprehendya parthow an konethow kyns Berkshire ha Buckinghamshire. Ev ve aswonnys avel Burjestra Riel drefenn a wrig komprehendya an dre Windsor hag an Kastel Riel Windsor.

An awtorita lemmyn yw Windsor and Maidenhead Borough Council. Ev a wrig bos awtorita udnek war'n kensa Mes Ebrel, 1998 gen an dileans Seneth Koneth Berkshire.

## Devynnow
Clupeidae

**Clupeidae** yw teylu a buskes mor henwys **teylu hern.** Yma lies bagas a buskes yn teylu ma: hern, hern gwynn, hern byghan, damyow an hern hag erel. Yma lies puskes boos an moyha posek dres oll an bys y'n teylu ma, hag ynwedh usys rag pyskoyl ha bleus pysk yth yns. Lies pysk y'n teylu a's teves korf difresys gans skans kelghek lentrus (skans pur leven hag unform), unn askell geynel, gans korf furv werthys esplegys rag neuvyans uskis ha helghi enyvales planktonek byghan. Yma le beryl a posnans merkur pan yns dybrys awos bos aga braster byghan ha'ga le isel y'n gwiow boos morek.

Yma 54 genas y'n teylu hag adro dhe 200 eghen.

## Genera
* *[[Alosa]]*
* *[[Amblygaster]]*
* *[[Anodontostoma]]*
* *[[Brevoortia]]*
* *[[Chirocentrodon]]*
* *[[Clupanodon]]*
* *[[Clupea]]*
* *[[Clupeichthys]]*
* *[[Clupeoides]]*
* *[[Clupeonella]]*
* *[[Congothrissa]]*
* *[[Corica (genas)|Corica]]*
* *[[Dayella (genas)|Dayella]]*
* *[[Dorosoma]]*
* *[[Ehirava]]*
* *[[Escualosa]]*
* *[[Ethmalosa]]*
* *[[Ethmidium]]*
* *[[Gilchristella]]*
* *[[Gonialosa]]*
* *[[Gudusia]]*
* *[[Harengula]]*
* *[[Herklotsichthys]]*
* *[[Hilsa (genas)|Hilsa]]*
* *[[Hyperlophus]]*
* *[[Ilisha (genas)|Ilisha]]*
* *[[Jenkinsia]]*
* *[[Knightia]]*
* *[[Konosirus]]*
* *[[Laeviscutella]]*
* *[[Limnothrissa]]*
* *[[Lile]]*
* *[[Microthrissa]]*
* *[[Minyclupeoides]]*
* *[[Nannothrissa]]*
* *[[Nematalosa]]*
* *[[Neoopisthopterus]]*
* *[[Odaxothrissa]]*
* *[[Odontognathus]]*
* *[[Opisthonema]]*
* *[[Opisthopterus]]*
* *[[Pellonula]]*
* *[[Platanichthys]]*
* *[[Pliosteostoma]]*
* *[[Poecilothrissa]]*
* *[[Potamalosa]]*
* *[[Potamothrissa]]*
* *[[Raconda]]*
* *[[Ramnogaster]]*
* *[[Rhinosardinia]]*
* *[[Sardina]]*
* *[[Sardinella]]*
* *[[Sardinops]]*
* *[[Sauvagella]]*
* *[[Sierrathrissa]]*
* *[[Spratelloides]]*
* *[[Spratellomorpha]]*
* *[[Sprattus]]*
* *[[Stolothrissa]]*
* *[[Sundasalanx]]
* *Tenualosa*
* *Thrattidion''

## References
"Weird Al" Yankovic

**Alfred Matthew** "**Weird Al**" **Yankovic** genys (23 Hedra, 1959 yn Downey, Kaliforni) yw ilewydh ha gwarier amerikan geryes da.
Nina Hagen

**Catharina "Nina" Hagen** (genys 11a mis Meurth 1955) yw kanores, komposydhes ha gwariores Almaynek. Aswonnys yw hi rag hy lev hag yw henwys yn fenow avel an "Vamm Vesydh a Bunk" awos hy bri y'n movyansow punk ha tonn-nowyth y'n 1970ow diwedhes ha'n 1980ow a-varr.

Genys veu hi y'n Berlin Est, Republik Demokratek Almayn. Hi a dhalathas hy resegva avel gwariores, pan esa hi yn meur a fylmow Almaynek ryb tenewen hy mamm Eva-Maria Hagen. Dhe'n unn spys hi a junyas an bagas Automobil ha dhyllo'n gan unnik "Du hast den Farbfilm vergessen". Hi a janjyas chi dhe Hamburg yn 1976, wosa burjeseth an RDA hy lysdas dhe vos kemeres dhe-ves. Hi veu offrys bargen-rekord gans CBS records ha gul an Nina Hagen Band; aga hensa album a werthas dres 250,000 kopi.

Hi a ober avel gwariores-dubbya ha gwariores, ha re sterennas yn fylmow a gomprehend *Die Sieben Zwerge: Männer allein im Wald* (2004). My re skrifas tri honan-bewskrif: *Ich bin ein Berliner* (1988), *Nina Hagen: That's Why the Lady Is a Punk* (2003), ha *Bekenntnisse* (2010). Merkyes yw hi rag hy rann vel aktivydh reythyow tus hag enevales.

## Kevrennow a-ves
* Gwiasva Sodhogel (yn Almaynek)
* Nina Hagen orth AllMovie
* Nina Hagen orth AllMusic
*  war an Internet Movie Database
Bal Crofty Soth

Bal monow metol yn Poll, Kernow yw **Bal Crofty Soth** (), aswonnys yw an bal rag an balyans a sten ha kober. Bal koth yw ha'n tyller re welas askorrans rag dres 400 bledhen. Ev a ystyn 2.5 mildir (4 kilometer) a-dreus ha 3,000 tros-hys (910 meter) yn-nans, ha dres 40 begh. Dustuni a valweyth dhe Grofty Soth re beu dedhyas delergh dhe 1592 ha balweyth skeul veur a dhalathas y'n 1700ow. An bal a dheklinyas wosa 1985 ha degea yn 1998. Ev o an bal finek dhe dhegea yn Kernow.

Trigys yw an bal y'n Tirwedh Balweyth Kernow ha Dewnens West, esa ordenys avel Ertachva an Bys gans UNESCO y 2006.

## An termyn a dheu

Termyn a dheu an bal re beu ancertan a-dhia y dhegeans y'n 1990ow. Lower a gompanis res assayas eyl-ygeri an tyller, mes awos an kost a bompya'n dowr a-dhyworth downderow an bal, i re beu heb sewena.

Yn mis Meurth 2016 an kompani kanadek *Strongbow ecploration inc.* a brenas 100% a lesow y'n Ragdres Sten Crofty Soth (*South Crofty Tin Project*) ha reythyow kemmyn an monow yn Kernow.

## Gweller ynwedh
* Diwysyans Balweyth yn Kernow
* Balweyth Sten
* Bal Sten Gever
* Bal Dorkoth
* Bal Levant

## Kevrennow a-ves
Tirwedh Balweyth Kernow ha Dewnens West (yn Sowsnek)

Ertachva an Bys Balweyth Kernow (yn Kernowek)

Bal Crofty Soth war wiasva Strongbow Exploration (yn Sowsnek)
Tirwedh Balweyth Kernow ha Dewnens West

An **Dirwedh Balweyth Kernow ha Dewnens West** () yw Ertachva an Bys UNESCO a gomprehend nebes tirwedhow balweyth yn Kernow ha Dewnens West yn Breten. Ev veu aswonnys gans Kessedhek Ertach an Bys UNESCO yn mis Gwynngala 2006.

## Arenebedhow

Ertachva an Bys a gomprehend arenebedhow yn Kernow ha Dewnens West usi junyes gans thema. Ottomma rol a'n arenebedhow (gans an kodys-arenebedh an tylleryow):
* A1 - Ranndir Balweyth Lannust
* A2 - Heyl
* A3i - Ranndir Balweyth Tregonan ha Gwynnyer
* A3ii - Trewavos
* A4 - Ranndir Balweyth Gwendron
* A5i - Ranndir Balweyth Kammbron ha Resrudh 
* A5ii - Hwel Pever
* A5iii - Porthtreth
* A6i - Ranndir Balweyth Gwenep
* A6ii - Teudhla Peran
* A6iii - Nans Kenyel
* A7 - Ranndir Balweyth Breanek 
* A8i - Nans Logsulyan
* A8ii - Porthmeur
* A9 - Ranndir Balweyth Bre Garn
* A10i - Nans Tamar
* A10ii - Tavistock

## Gweller ynwedh
* Balweyth Sten
* Balweyth yn Kernow
* Bal Sten Gever
* Bal Crofty Soth
* Bal Levant
* Bal Dorkoth

## Kevrennow a-ves
Tirwedh Balweyth Kernow ha Dewnens West (yn Kernowek)

Rolyans UNESCO (yn Sowsnek)
Dowr Seythyn

Avon yn Kernow est yw an **Dowr Seythyn** ha frosa dhe'n soth dhe'n Mor Bretannek. Ev a sev war amlow Bre Garn war Woon Brenn ha frosa dres Darit, Mahynyet ha Rys an Gwraghes dhe'n dre Seythyn, usi henwys rag an avon.

## Mirva

Restren:River Seaton.jpg|Aber an Dowr Seythyn. Y hyllir gweles Enys Lannvanagh y'n pelder.
Restren:River Seaton and boardwalk in Countryside Park.jpg|An Dowr Seythyn y'n Park Gwlasek Nans Seythyn.
Restren:River Seaton on Seaton Beach (9951).jpg|An Dowr Seythyn ow treusi Treth Seythyn.
Restren:Seaton River Valley Floor - geograph.org.uk - 549637.jpg|An Dowr Seythyn a dreus an Ranndir Balweyth Bre Garn.
Restren:Stream below Rosecraddoc - geograph.org.uk - 364606.jpg|An Dowr Seythyn dhe Reskarasek.
Restren:River Seaton on Seaton Beach (3011).jpg|Aber an avon dhe Dreth Seythyn.
Bal Bre Garn Soth

Bal deges y'n Ranndir Balweyth Bre Garn yn Kernow Est yw an **Bal Bre Garn Soth** (). Trigys yw an bal war amalow soth Bre Garn a-dro dhe hanter mildir (804 meter) dhe-ves a dopp an vrenn. Yth esa va brassa bal y'n ranndir hag ev o onan a'n penn-balyow kober yn Kernow gans eskorrans a 217,820 tonnas a voon kober.

Gwithys yw an bal gan UNESCO avel rann an Dirwedh Balweyth Kernow ha Dewnens West.

## Istori

An istori a valweyth war amalow Bre Garn a dhedh delergh dhe'n osow kres ha remenans a hwelyow stremya-sten a-varr a dhur ogas dhe fenten an Dowr Seythyn war amal Bre Garn. Yn 1836 begh golusek a gober veu trovyes war amalow soth an vrenn. 

An bal Bre Garn Soth re dhalathsa owth oberi yn 1833 ha veu oberys tan a-dro dhe 1870. Yn 1864, gwella bledhen an bal, 5,144 tonnas a gober veu balyes ha £57,040.40 veu dendylys. Yntra 1874 ha 1979, Bal Bre Garn Soth o tressa brassa askorrer a gober y'n soth-west. Ev o an brassa ha golusekka bal a'n bagas balyow Bre Garn ha gul dres 202,000 tonnas a voon kober gradh ughel (10.25%) yntra 1838 ha 1885.

## Degeans
Res o dhe'n bal degea a-dro dhe 1880, mes godhvedhys yw bos an bal eyl-ygerys yntra 1883 ha 1886. Acheson rag degeans an bal o an pris a voon kober, esa ow kodha.

Res o dhe veur a valyow erel y'n arenebedh degea, pan dhegas an Bal Bre Garn Soth, awos bos kowfordhow yn-dann dhor an balyow junyes gans an eyl y gila. Pan skwychyas pompyow an Bal Bre Garn Soth yn farow, ny yllas an hwelyow erel batalyas orth an nivelyow dowr esa ow sevel.

## Oberyans

Oberys veu an bal yn dew bagas a veghow. Rann an north a oberas an pennvegh a-dhyworth shaftys Pearce ha Jynn, rann an soth a gomprehendas meur a veghow a veu oberys a-dhyworth Shaftys Jope, Klemmo, Rule, Jynn Nowyth ha Kytto.

Dell o usys, nyns esa'n beghow ledanna es dew tros-hys (61 centimeter), mes treweythyow yth esa'n pennvegh ogas ha 12 tros-hys (3.6 meter).

An bal veu pywys hag oberys gans an vreder Klemmo ha Tomas Kytto. Awos ny vynnas kevarghewysi yn Loundres arghansa an bal, ev veu tybys nag esa kober dhe'n est a Druru, res o dhe'n berghennow oberi an hwel aga honan. 

An Hyns-horn Lyskerrys ha Karn veu byldyes rag karga askorras an bal dhe Lsykerrys ha diwettha dhe Logh.

## Y'n jydh hedhyw

Yma meur a remenans a Val Bre Garn Soth a bes dhe vos gweladow hedhyw. Yma ensamplys a jymblys, atalvaow, jynnjiow ha drehevyansow balweyth erel a-dro dhe'n arenebedh. Meyn-kobbel ha fondacyons a dhur war a leuryow-gwiska y'n Nans Seythyn dhe Wonnamena yn-mysk remenans balyow erel an ranndir.

Pub remenant an bal re beu gwithys yn y blit diswrys gans skoodhyans bagasow leel.

## Gweller ynwedh
* Tirwedh Balweyth Kernow ha Dewnens West
* Diwysyans Balweyth yn Kernow
* Balweyth Kober
* Bal Sten Gever (Gwithti Balweyth Kernewek)
* Dowrgleudh Kesunyans Lyskerrys ha Logh

## Kevennow a-ves
Ragdres Ertach Arenebedh Bre Garn (yn Sowsnek) 

Skeusennow a Val Bre Garn Soth dhe aditnow.co.uk (yn Sowsnek)
Balweyth yn Kernow

**Balweyth yn Kernow** a dhallathas y'n Oos Brons a-varr yn ogas ha 2150 K.O.K ha gorfenna gans degeans bal sten Crofty Soth yn 1998. Sten ha kober o an metols kemmynna, mes y hyllir trobya 90% a vetols ha monow an bys yn Kernow. Yn 2016 nyns esa unn bal moon metol owth oberi y'n pow, mes yth esa kows a-dro dhe eyl-ygerans a Crofty Soth y'n termyn a dheu.

Meur a gerrek ha meyn re beu mengleudhyes yn Kernow ynwedh, ow komprehendya growan.

## Istori

Kernow, yn kesoberyans a Dhewnens, a askorras brassa rann a sten, kober hag arsenik dhe'n Ruvaneth Unys. Yn hwreydhek, an sten veu stremyes dhyworth goverow, mes wortiwedh hwelyow yn-dann dhor veu ygerys mar a-varr avel an 16ves kansvledhen.

## Penn arenebedhow balweyth yn Kernow
* Pennwydh
** Lannust yn Pennwydh ha Pluwsenar
* Kammbron, Resrudh hag Yllogan
* Pluwwenep
* Gwendron
* Breanek ha Porth Tewyn
* Kernow North
* Sen Ostell
* Goon Brenn, Lyskerrys, Kelliwik ha'n Nans Tamar

## Ertachva an Bys
Yn 1999 an Dirwedh Balweyth Kernow ha Dewnens West veu addyes dhe rol governans an RU rag dannvon dhe'n rol Ertach an Bys. Yn mis Gwynngala 2006, ev veu deklaryes dhe vos sewen.

## Rol a nebes balyow Kernewek
Rag moy a valyow yn Kernow, gweller an folen: Tirwedh Balweyth Kernow ha Dewnens West ha'n rann 'Gweller Ynwedh'

## Gwelewgh ynwedh
* Balweyth
*Bal Sten Gever
* Bal Crofty Soth
* Bal Levant
* Bal Dorkoth
*Ranndir Balweyth Bre Garn
*Odyt Meur an Gonteth

## Kevrennow a-ves
Tirwedh Balweyth Kernow ha Dewnens West (yn Kernowek)

Rolyans UNESCO (yn Sowsnek)
Bal Sten Mena Wellington

An **Bal Sten Mena Wellington** () yw bal sten deges usi trigys dew vildir (3.2 kilometer) dhe'n est a Sen Dey yn Kernow. Ev veu ygerys yn 1976 avel an kensa bal nowyth y'n ranndir rag meur a vledhennyow.

An bal a dhegas yn 1991 wosa dhe'n pris a sten kodha ha kemerys dhe-ves veu an arghasans gweresek rag pompya. Yth esa assay dhe dhasserghi an bal ha'y dreylya dhe dennvos rag godrigoryon, mes hemm a fyllas.

Tyller an bal veu prenys gans Mount Wellington Mine Ltd yn 2007 a-varr, a removyas stomp an penndhaffar ha dasserghi an tyller. Ym niver a gompanis y'n sektoryow nerth nowedhadow avel Kensa Heat Pumps ha R-Eco.

## Istori
Y'n 1920ow tri broder henwys Wellington a oberas beghow an Hwel Andrew koth, esa ogas dhe'n arenep. 

Yn 1935 Mount Wellington Ltd, skoodhyes gans British Non-ferrous Mining Corp Ltd, a brenas an reythyow dhe Valyow Unys ha Kesunyes, Hwel Clifford ha Hwel Andrew. Kevrennow yn Mount Wellington Ltd veu argemynnys war an 5ves mis Hwevrer.

Moy a vyldyansow ha shaftys veu drehevys y'n 30ow war an tyller ha'n bal a brenas reythyow dhe valyow yn ogas. Ober a stoppyas dhe Vena Wellington war an 16ves mis Kepardhu 1939 awos fyllel a arghasans.

Yn 1967 tardrans arbrevek a dhalathas dhe Val Mena Wellington wosa kompani a Ganada a brenas an tyller yn 1963. Yn 1969 ober dhe sedhi shafta nowyth, Shafta Wellington Niver 1, veu dallethys. An Bal Mena Wellington a dhalathas y askorrans yn 1974 avel an tressa bal sten nowyth yn Kernow yn teyr bledhen. Ev veu rewlyes gans an Korforeth Gernewek Balweyth ha Sten (*Cornwall Tin and Mining Corporation*).

Bal Mena Wellington veu deges yn 1978, mes shafta Niver 1 veu gwithys rag hedhas rag tus ha jynnweyth.

Yn mis Metheven 1980 askorrans dhe Hwel Jenna a eyl-dhalathas, wosa an bal dhe vos prenys gans Carnon Consolidated yn 1979, ha nebes moon a dheuth a-dhyworth Mena Wellington. An kompani Thyssens a wobrenas an tyller dhe Wellington a-dhyworth Billiton Minerals Ltd, an kompani a brenas nebes byldyansow ha tiryow an tyller yn 1979 ynwedh.

Wellington veu devnydhyes avel pennplas rag ober Thyessens dhe Hwel Jenna, Crofty Soth ha Bal Gever.

Yth esa'n 1980ow termyn a boyntys ughel hag isel rag Bal Mena Wellington ha'y valyow-hwor. Mes, awos gas metheyn esa ow tos a skollvaow Konsel Kernow dhe Wonow Unys, an chons a dardhow yn-dann dhor a gressyas. Yn mis Meurth 1991 Hwel Jenna, ow komprehendya Bal Mena Wellington ha'n balyow-hwor, veu deges.

War 16ves mis Genver 1992 320 milyon liter a dhowr ha loub trenkek andhyghtyes a dardhas a-dhyworth adyt Nangiles dhe Hwel Jenna y'n Dowr Karnon. Nivelyow ughel a Cd ha Zn veu gesys y'n dowr ha dasliwyes an heyl.

## Gweller ynwedh
Balweyth yn Kernow

Tirwedh Balweyth Kernow ha Dewnens West

Bal Sten Gever

Bal Crofty Soth
Donald Trump

**Donald John Trump** (genys 14 mis Metheven 1946) yw negysydh, personalita pellwolok gwiryonedh, politeger, hag a-dhia 20ves a vis Genver 2017 bys y'n 20ves a vis Genver 2021, Lywydh an Statys Unys.

## [[Etholans lewydhek Statys Unys, 2016|Etholans Lewydh SU 2016]]
Trump a dheklaryas y ombrofyans rag Lywydh an Statys Unys, dhe Dour Trump yn Cita Evrok Nowydh. Ev a gesstriva avel gwithyasel honan-deskrifys. Y gaskyrgh a boslevas gwlaskerensa Amerikanek, yn-unn fia tybyans kepar ha ewnder politek, ha ragvreus vedia. Yn rann awos y vri, kaskyrgh Trump a dhegemeras pals attendyans heb par.

Wortalleth, nyns o hwansek hembronkysi Repoblicanek kepar ha Kowser an Chi Paul Ryan dh'y skoodhya. Yth esa dout dhedha y vos sewen, keffrys ev dhe bystiga imach Parti Repoblicanek. Movyans 'ken-deghow' a guntellas a-dro dh'y ombrofyans, awos y enebieth orth liesgonisogeth hag omynvroans. Akusys veu Trump a banderya orth kenethlogoryon wydn. Nammys veu nebes y hwarvosow kaskyrgh a freudh. Kowethansow fethcheckya re isdheklaryas Trump a wul niver a leveryansow fals kehevelys orth ombroforyon erel.

### Hanwesigeth Repoblicanek
Trump a entras bagas bras a 16 ombrofyer aral ow kesstriva rag hanwesigeth Repoblicanek. Hebm o an brassa yn istori Statys Unys. Dadhlansow a veu gwelys gans goslowysi bras yn-istorek, y hwra y kaskyrgh moy anweladow. Wosa dorslynk yn Indiana yn mis Me 2016, ombroforyon a remaynya, Ted Cruz ha John Kasich a hedhas aga haskyrghow. Trump a dheuth ha bos hanwesik yn-sodhogel dhe'n Kuntelles Kenedhlek Repoblikanek 2016 yn Cleveland, Ohio.

### Etholans kemmyn
Trump a waynyas an etholans kemmyn a 6ves a vis Du 2016, ow fetha ombrofyores Dhemokrat, Hillary Clinton. Ev a waynyas raglev Kollji an Etholans, kyn waynyas Clinton kansrann nebes ughella a'n raglev popular. Y hwrava kemeres y soodh avel 45es Lywydh an Statys Unys dhe'n 20ves a vis Genver 2017.

## Lywydh
Dhe 18 a vis Kevardhu 2019, Trump a veu ympechys gans Chi an Ganasedhoryon, yndella ow tos ha bos an tressa lywydh dhe vos ympechys (wosa Andrew Johnson yn 1868 ha Bill Clinton yn 1998).
Bal Feniks Unys

Bal sten ha kober deges dhyworth an 19ves kansvledhen yw **Bal Feniks Unys** (). Trigys yw an bal 0.6 mildir (965 meter) dhe'n north-est a Venyon yn Kernow Est.

## Isotri
Balweyth a dhalathas war an tyller yn 1824 yn-dann an hanow Bal Komm Klini (*Clinicombe Mine*). Ev a wrug mos ha bos rann an Balyow Unys Kernow (*Cornwall United Mine*) yn 1836, mes an aventur hemm a fyllas. Prenys veu an bal yn 1842 gans Balgapten Jago Seccombe a'n eyl-henwis avel Bal Feniks.

An bal a oberas deposyts kober an Bal Bre Log koth ha'n moon o kavadow dhe wertha dhe dhiwedh an dhegvledhen. Askorrans a besyas erna drovyas an dus-bal begh kober rych yn 1852. Dres an nessa degvledhen, an bal a askorras meur a gober a jalenjyas eskorrans an Bal Bre Garn Soth yn ogas.

Erbynn 1865 an kreunyow kober re dhalathsa difygya ha Wella West, ynjynor balweyth hag entreprenour, a brenas les-kontrollya y'n kompani. Samplow a dhiskwedhas yth esa kreunyow krev a sten yn-dann an kober. Ytho Hwel Feniks veu treylyes dhe dhaskavos sten.

Yn le es vledhen an obernerth a efanas a 130 yn 1851 dhe 460. Hwel Feniks a dhuryas dhe efani ha'n obernerth a devas yn fast dhe dhres 600 erbynn an 1870ow a-varr. Yn 1875 Feniks West veu komprehendyes y'n sett ha'n moon wiskys veu dannvenys yn-nans an Hyns-horn Lyskerrys ha Karn nowyth, gans glow rag a jynnow-pren ow tos yn y vann.

Askorrans a sten a dhrehedhas y ughelboynt yn 1877 gans eskorrans a 34,000 tonnas, mes erbynn 1897 ev re godhsa dhe 22,000 tonnas. An bal a oberas bys 1898.

### Shafta Pennsevik Kembra
Jynnji nowyth veu byldyes dre benn an shafta Pennsevik Kembra yn 1907, a via sedhys dhe dhownder a 1200 tros-hys (365 meter). An jynnji o chi dhe jynn-prenn pompya 80" - an onan finek dhe vos byldyes gans an Vreder Holman a vri a Gammbron.

Ev o assay dhe eyl-oberi an begh rych koth, mes ev a fyllas. Dres y seyth bledhen a ober, an bal a wrug daskavos 95 tonnas a sten du yn-unnik. An bal a dhegas wortiwedh yn mis Gwynngala 1914.

## Remenans

Byldyansow an shafta Pennsevik Kembra a dhur avel remenant mogha aswonnadow an oberans Bagas Balyow Feniks Unys. Yma meur a vagoryow war an tyller bras. Dhe'n north a shafta Pennsevik Kembra, yma remenans Hwel Feniks, jynnji-pompya Seccombe, jynnji-hwym, gevel-stamp ha leuryow-gwiska Hwel Feniks ha Hwel Feniks, byldyansow erel an bal avel an chi-nivera, chi an ynjynor, jynn-krushya ha remenans a wovji koth.

## Bewnans-gwyls hag ekologieth
Gwarthevyes yw gweres an tyller gans an lok a vetols-poos dhyworth an aktivita balweyth. Hemm re asas kewni ha lichenyow dhe adhvesi. Posek yw Bal Feniks Unyw rag y lesyow lichenek tanow. Eskelli kroghen a dhevnydh hen adytow an bal dhe neythya y'n gwav ha boosa dhe'n tyller.

## Gweller ynwedh
* Ranndir Balweyth Bre Garn
* Tirwedh Balweyth Kernow ha Dewnens West
* Bal Sten Gever
* Balweyth yn Kernow
Bal Levant

**Bal Levant** () yw bal deges y'n Arenebedh Balweyth Lannust yn Kernow West. Yma gwithti yn byldyansow koth war an tyller usi pywys gans an Trest Kenedhlek hag yma jynn-prenn Kernewek dhe'n tyller, usi an unsel y'n bys usi oberys gans ethen hwath yn y le gwreydhek.

## Istori
Y'n 19ves kansvledhen yth esa Kernow an askorrer posekka a gober y'n bys oll ha dhe'n pols ma yth esa Levant onan an balyow a hembronkas an erel yn-mysk an balyow Kernewek. A-dhia 1820, kober veu balyes dhe Levant ha sten a dheuth diwettha. Dhe dopp y askorrons yth esa 500 a dus owth oberi rag an bal. Yn 1857 jynn-den veu ynstallyes esa oberys gans ethen rag kotthe viaj an dus-bal yn hag a-dhyworth an bal down. Yth esa pymp jynn-ethen owth oberi war an tyller yn 1873 rag pompya ayr yn ha dowr a-dhyworth an bal ha rag oberi an jynn war arenep an dor.

An bal a dhrehedhas downder a 1,968.5 tros-hys (600 meter) hag ev eth a-dro dhe 1.5 mildir (2.5 kilometer) yn-dann gweli an mor. Ev veu gwannhenwys "an bal yn-dann an mor". Wosa an bal dhe dhegea yn 1930, ev a leunhas gans dowr.

Yn 1959 an Bal Sten Gever, usi 400 meter dhe'n north-est a Levant, a dhalathas ow hwilas rag monow y'n bal koth. Dowr veu pompyes a-dhyworth an bal ha mordhowr veu trovyes ow frosa yndho; hemma a dhiskwedhas yth o an dus-bal owth oberi pur ogas dhe weli an mor. Yn 1962 ha 1963 an bal veu selyes ha krefhes gans kestevyn. Dhe'n unn pols, kowfordh veu kleudhyes a-dhyworth Bal Gever dhe Val Levant, mes ny veu lower a vonow trovyes, ytho an bal Levant veu deges arta ha skorennow erel an bal Gever veu hwithrys y'ga le.

## Droglamm

War 20ves mis Hedra 1919 yth esa droglam y'n bal. 31 den-bal a verwis ha meur a dus erel veu shyndyes. Dhe bols an droglam yth esa 100 a dus war an jynn-den, pan derras korbel-staga an prenn. An prenn plommwedhek meur a godhas y'n shafta ha skwardya grisys an jynn-den ganso. Wosa hemma, ny veu an jynn-den ewnhes, hag isella nivelyow an bal veu forsakyes.

Yma CD kavadow henwys "Voices from Levant" (*Levow a-dhyworth Levant*) a gomprehend duryoryon an droglam ow kowsel a-dro dhodho hag ow leverel drolla an bal.

## Gweller ynwedh
* Diwysyans Balweyth yn Kernow
* Balweyth Sten
* Bal Crofty Soth
* Bal Sten Gever
* Bal Dorkoth

## Kevrennow
Levant Mine and Beam Engine - Trest Kenedhlek (yn Sowsnek)

Levant Mine and Beam Engine- Balweyth Kernewek: Ertach an Bys (yn Sowsnek)

Levant Mine - Cornwall Calling (yn Sowsnek)

"Voices from Levant" - gwerthji war-linen Chough Digital (yn Sowsnek)