Lakota (yeth)

Yeth Siouek a gowsir gans tus Lakghota an kordhow Siou yw **Lakota** / **Lakghotek** (*Lakȟótiyapi*), yth aswonir keffrys avel **Teton** po **Teton Siou**. Kyn prederir ha dyskir avel yeth dhiblans gans kowsoryon, Lakghotek yw kesonderstondadow gans yethow Siouek erel kepar ha Dakghotek. Yth yw prederys gans yethoryon avel onan a deyr brassa eghen an yeth Siouek.

Lakghotegoryon a form onan a vrassa kemenethow yeth an Amerikanyon Enesik y'n Statys Unys, hag yma ogas dhe 2,000 lakghotegor usi trigys dre vras yn statys gwastas an north a Dhakota North ha Dakota Soth. Yma towlen Lakghotek warlinen rag devnydh gans fleghes. Yma klassys Lakghotek dhe  yn Wazíbló (Pine Ridge), Pow Lakghotek Oglala, Dakota Soth.

Furv skrifys an yeth a veu displegyes gans kanasethoryon Europek-Amerikanek yn a-dro dhe 1840. A-dhia dhana ev re esplegyas rag dastewynnya odhommow ha devnydh an jydh hedhyw.

## Fonologieth

### Bogalennow
Yma pymp bogalen der anow dhe Lakghotek, /i e a o u/, ha teyr bogalen dre dron, /ĩ ã ũ/ (yn fonetek [ɪ̃ ə̃ ʊ̃]). Yth yw leverys bos an /e/ hag /o/ yn Lakghotek moy yger ages an bogalennow kardinal a omdhesedh orta, martesen ogassa dhe [ɛ] hag [ɔ]. Orth skrifa yma'n bogalennow dre dron skrifys gans ⟨ƞ⟩, ⟨ŋ⟩, po ⟨n⟩ ow sewya; yn istorek y feu an re ma skrifys gans ogonegow yn-danna, ⟨į ą ų⟩. Ny dheu an /n/ kessonennel orth diwedh sylabennow.

Bogalen dhiduel (schwa) yw gorrys yn awtomatek yntra kessonennow certan, r.e. y'n koplow (gl), (bl) ha (gm). Ytho an hanow teyluyek a skrifir yn fonemek avel (Oglala) re wrug dones ha bones an hanow le *[[Ogallala]].*

### Kessonennow

### Orgraf
Brassa rann a'n kresennow adhyskansel a-dreus dhe wlas Lakghota a asvabas system lytherenna an *New Lakota Dictionary* (Gerlyver Lakghotek Nowyth) avel an orgraf savonek. Orgrafow erel a eksist mes nyns esons devnydhyes meur.

A-is y presentir system lytherenna an *New Lakota Dictionary*:

An bogalennow yw *a, e, i, o, u;* bogalennow dre dron yw *aŋ, iŋ, uŋ.* Ton-lev yw merkyes gans ton-lev lymm: *á, é, í, ó, ú, áŋ, íŋ, úŋ* war vogalennow posys (a recev ton ughella es an re anbosys). 

Yth omdhesedh an kessonennow a sew orth aga styryow y'n Lytherennans Fonetek Keswlasek (LFK): *b, g, h, k, l, m, n, p, s, t, w, z*. *Y* yw kepar hag yn Sowsnek, henn yw /j/. Y tevnydhir kollverk, ’, rag stopp glottel.

Y tevnydhir karon rag sonyow nag usi skrifys gan lytherennow Latin y'n LFK: *č* /tʃ/, *ǧ* /ʁ/, *ȟ* /χ/, *š* /ʃ/, *ž* /ʒ/. Y skrifir hwythsonyow gans *h*: *čh, kh, ph, th,* ha rutsonheans velar gans *ȟ*: *kȟ, pȟ, tȟ.* Estowlegow yw skrifys gans kollverk: *č’, ȟ’, k’, p’, s’, š’, t’‌*.

An lytherennans a dhevnydhir yn tekstyow gerys-da an jydh hedhyw yw skrifys heb ughverkow yn fenowgh.Hemm a fyll dhe verkya poos hag y hembronk dhe sowdhan yntra lies kessonen: /s/ ha /ʃ/ yw skrifys *s*; /h/ ha /χ/ yw skrifys *h*, ha hwythstoppow yw skrifys kepar ha'n anhwythstoppow, avel *p, t, c, k*.

### Abecedari
Orgraf Lakghotek Savonek, avel devnydhyes gans brassa rann skolyow, yw fonemek herwydh an bennrewl, hemma a styr y represent pub lytheren (grafem) unn son diblans (fonem), marnas an dyffrans yntra hwythsonyow glottel ha velar usi dyghtyes yn fonetek.

#### Abecedari Lakghotek

## Gramasek

### Ordenans geryow
Ordenans elvennek geryow yn Lakghotek yw sojeta-objeta-verb, kyn hyll bos chnajyes an ordenans rag posleva, rag ensampel: ow korra an objeta kyns an sojeta rag dri an objeta dhe fog; po ow korra an sojeta wosa an verb rag posleva y savla avel kedhlow selyes. Yeth woserek yw, gans adle ow tarovs wosa penn-henwyn: *mas'óphiye él,* "dhe'n gwerthji" (yn lytherennek 'gwerthji dhe'); *thípi=kiŋ ókšaŋ*, "a-dro dhe'n chi" (yn lytherennek 'chi=an a-dro').

### Awedhyansow Lakghotek yn Sowsnek
Yma dhe Amerikanyon Enesik Lakghota a gows Sowsnek nebes patronyow diblans. An patronyow ma yw diskwedhys y'ga holyansow gramasek hag y hyllons bos klowys yn nebes dyffransow fonologiethel. Yth avisir an gnasennow dibarow ma yn yonkers Lakghota ynwedh, hogen an re a dhyskas Sowsnek.

## Dynnargh
"*Háu kȟolá*", yn lytherennek "Yow, koweth". hemm yw an dynnargh kemmynna. Hemm a veu treusfurvyes dhe'n "How!" a dhevnydhir gans Amerikanyon Enesik yn fylmyow, kepar ha gwisk-penn pluvennek hengovek an dus Teton a veu "res" dhe bub Eyndek yn fylmyow. Awos bos *háu* an unsel ger yn Lakghotek a gontayn an dhiwvogalen, /au/, yma chons y vos ger chevisyes a-dhyworth yeth an-Siouek.

Y tevnydhir *Háu* gans tus yn-unnik; benynes a dhevnydh an dynnargh *Háŋ* po *Háŋ kȟolá*.

## Pennfentenyow