open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lien

**Lien** yw bagas a oberow art gwrys a eryow. An rann vrassa yw skrifys, mes re anedha yw hwedhlys der anow. Yma lies eghen a lien, yn aga mysk bardhonieth, gwariow ha romansow. Herwydh usadow, lien a styr oberow hag yw skrifys fest yn ta. 

Ni a yll gorra lien yn bagasow dyffrans der aga yeth, oos, devedhyans, eghen ha testen. An ger lien a dheu dhyworth an ger Latinek "legendum", yn terowel "lego" a styr "redya". Kelmys yw dhe'n ger "lenna".

An kynsa lien o bardhonegow epyk, kepar ha Bewnans Gilgamesh. *Ramayana* ha *Mahabharta*, dew epygow Eyndek, yw redys y'n dydhyow ma.
Yeth Plen

**Yeth plen** yw furv kemmyn an yeth skrifys (po kewsys). Nyns ywa bardhonieth, keskomunyans keniver jorna yw. Yn skrifans, heb resyas arbennik yw. An ger Sowsnek yw "prose", dhyworth Latinek.

Dell yw usys, yeth plen yw devnydhys rag deskrifa fethow, kepar hag yn erthyglow Wikipedia, po derivas agas tybyansow. Y hyllir bos usys yn paperyow nowodhow, romansow, lyverow-termyn, godhoniadoryon, radyo, pellwolok, lytherow, hwedhlow, istori, filosofieth, bywskrif hag erel.

Herwydh usadow, nyns eus strethur formel dhe yeth plen, kepar ha gwerseth po rim. Yeth plen a dheskrif lien di-prydydhyek ha didramatek.
Ada Lovelace

**Augusta Ada King, Countess of Lovelace** (10ves Mis Kevardhu 1815 – 27ves Mis Du 1852) a skrifas an kynsa towlen jynn-amontya y'n bys.

## Kowlwriansow
Skrifer sowsnek o Lovelace. Hi a dheuth ha bos an kynsa towlenner jynn-amontya y'n bys. Hi a skrifas an dowlen rag jynn-amontya jynnweythek Charles Babbage, "The Analytical Engine" ("An Jynn Dielvennus"), yn 1844. Hi a skrifas an kynsa awgrym dhe vos argerdhys gans jynn. 

Yntra 1842 ha 1843, hi a dreylyas erthygel gans kalkor Italek Luigi Menabrea war an jynn. Hi a geworras hy notennow dhodho. Yma y'n notennow ma an kynsa towlen jynn-amontya, dell brederyn. Homm o awgrym kodennys rag bos argerdhys gans jynn. Kyn nag o gwrys jynn Babbage, notennow Lovelace yw posek yn istori a-varr jynnow-amontya. Hi a gonvedhas y halsa jynnow-amontya gul moy ages rekna po niver-densel hepken. Re erel, yn aga mysk Babbage y honan, a oberas gans an galladewderyow rekna hepken.

## Flogholeth
Hi a veu genys an 10ves Mis Kevardhu, 1815. Hi o an unnsel flogh herwydh lagha a Arlodh Byron hag Anne Isabella Milbanke. Ny aswonnis hi hy thas awos ev dhe verwel pan o hi naw bloodh. Prydydh o ev. Hy mamm o esel an vrentynyon. Dyskys o Lovelace tre. Ha hi benyn yowynk, awgrym o dhe les dhedhi, yn rann awos Babbage.

## Bewnans
Demedhys veu Lovelace gans William King yn 1835. Yth esa tri flogh dhedha. 

Yn skon, hi a godhas klav gans kolera, mes hi a dreusvewas an klavder. Yth esa asthma ha kudynnyow goi warnedhi ynwedh. Hi a usyas koskles avel paynladher hag, awos hemma, hi a dheuth ha bos keth dhedha. Hi a verwis a ganker an brys, yn Loundres, an 27ves Mis Du 1852.


Restren:Ada Lovelace portrait.jpg|alt=Portrayans Ada Lovelace|Portrayans Ada Lovelace
Restren:AdaLovelaceplaque.JPG|alt=Leghen las rag Lovelace yn Loundres|Leghen las rag Lovelace yn Loundres
Li Bai

Prydydh a Jina veu **Li Bai** (ynwedh **Li Bo** or **Li Po**, Chinek: 李白; pinyin: *Lǐ Bái / Lǐ Bó*; 701–762). Menegys veu gans prydydh aral, Du Fu, avel esel a vagas a skolheygyon gelwys ganso an "Eth Anvarwel an Wedren Win" yn bardhonek. Y hwelir Li Bai avel onan a'n dew brydydh an vrassa yn istori lien China, war-barth ha Du Fu. Hedhyw yth aswonir neb 1,100 a'y vardhonogow.

Dyllys veu an kensa treylyansow yn yeth a'n West yn 1862 gans Marquis d'Hervey de Saint-Denys yn y *Poésies de l'Époque des Thang*. Komendys veu an bys Sowsnek dhe ober Li Bai yn dyllans a *History of Chinese Literature* yn 1901 gans Herbert Allen Giles, ha der an treylyansow livrel, saw awedhyek yn bardhonieth, a versyons Japanek a'y vardhonogow gwrys gans Ezra Pound.

Moyha aswonys yw Li Bai rag an awen ha'n imajeri Taoist yn y vardhonieth. Viajya a wre dres brassa rann a'y vewnans. Y leverir ev dhe godha dhyworth y skath pan assayas byrla skeus an loor, ha beudhi y'n Dowr Yangtze.
Taj Mahal

**Taj Mahal** yw bedh gwynn drehevys y'n 17ves kansvledhen gans an emperour Mughal, Shah Jahan, dhe gov y wreg, Mumtaz Mahal. Desedhys yw ryb glann dowr Yamuna yn Agra. Yma an drehevyans yn sita Agra, Uttar Pradesh. Meurgerys yw gans tornysi. Tyller Ertach an Bys UNESCO yw, gans Ker Agra. Taj Mahal a veu gorrys war rol Seyth Marth an Bys yn 2007. 

## Drehevyans
Taj Mahal yw ensampel a bennserneth Islamek. Kemmysk a dybyansow desin a'n artys Hen-Eyndek, Eyndek, Persian ha Mughal yw. Gwrys veu gans devnydhyow a dres oll an bys. Moy ages 20,000 den a veu usys dhe vovya devnydhyow drehevel. Ustad Ahmad Lahauri a veu hembrynkyas an drehevyans, dell grysyn. Gorfennys veu yn 1648.

## Tornys
Dew vilvil godriger eth dhe Daj Mahal yn 2001 hag yth esa moy ages eth milvil godriger yntra 2014 ha 2017.
Liesdhuwieth

**Liesdhuwieth** a styr krysi yn lies duw. Den a grys yn liesdhuwieth yw henwys liesdhuwydh. Relyjyon gans moy ages onan duw yw kryjyans liesdhuwiethek. Konter a liesdhuwieth yw undhuwieth.

Liesdhuwieth yw aswonnys yn relyjyons istorek a hender klassek, yn aga mysk kryjyans hengrek ha henroman. Hen dus erel o liewsdhuwydhyon o pagans Almaynek, Henejyptyon, an Geltyon ha'n Norsek. 

Yma kryjyansow pals praktisys hedhyw, r.e. Shinto, kryjyans werinek Chinek, Thelma, Wicca, Drewydhyeth, Tao, Asatru ha Candomblé.

Herwydh usadow, yma hwedhlow a-dro dhe'n dhuwow dhe gryjyans liesdhuwiethek, gelwys mythologieth.
Daylekteth

Yn filosofieth, **daylekteth** yw argyans po dadhel yntra tus dyffrans. Yn Europa gresosel, daylekteth (po reson) o onan a'n tri art livrel henwys an *trivium,* gans skiens arethya (retorik) ha gramasek.

Amkan an argerdh daylektethek yw assaya digelmi an disakord dre gows resnel ha hwilas gwiryonedh y'n mater.

Yma tri thybyans chif yn daylekteth:

* 1: Yma nerthow/tuyow konter dhe bubtra.
* 2: Chanjyow gradhel a dhe droleow le may feth an eyl nerth y gila.
* 3: Chanj a wra movya yn troyllyow, a-der kylghow.
Molière

Gwarier, kevarwodher ha skrifer a Frynk a veu **Molière** (1622 – 17 mis Hwevrel 1673). **Jean-Baptiste Poquelin** o y hanow gwir, ha Molière o y hanow gwari. Ev a skrifas rann a'n komedis an moyha posek yn istori an bys.

Genys veu yn Paris may perghenna y das gwerthji leurlennow. Yn y yowynkneth yth erviras Molière bewa bewnans artydh. Orth 21 bloodh, ev a fondyas kowethyans gwariva, mes yn skon y feu bankskwattyes. Dhyworth 1645 dhe 1658, ev a wrug tour a Frynk gans nebes a'y gowetha.

Diwettha, an Myghtern Louis XIV a wrug Molière omgemeryansek rag an didhan yn lys Versailles ogas dhe Paris. Lowen o Molière dhe gavos an myghtern avel koweth, drefen yth esa lies eskar dhodho, yn arbennek tus posek y'n eglos Katholik Roman. Yma komedis Molière ow tochya gwanderyow mab-den: avi, anhwekter, fayntys, hag own a verwel. Dre worra tus y wariow yn plitys hwarthus, yma hwans dhe Molière didhana hag adhyski y weloryon.

*Tartuffe* yw onan a'y wariow an posekka, a dhiskwa drog den ow ladra y fordh yn teylu rych. Y wari diwettha a veu *Le Malade Imaginaire*. Kepar dell wrug yn lies komedi anodho, Molière a warias an bennran. Marow a veu war an wariva dres an peswara performans. Drefen y gudynnow yn kever an eglos, ny veu kummyas dh'y veudhi yn gorflan eglos.
Bethnal Green ha Bow

**Bethnal Green ha Bow** yw pastell vro yn Loundres Meur. Representys re beu gans Rushanara Ali (Parti Lavur) a-dhia 2010. 

## Eseli Senedh

## Devynnow
Yasmin Qureshi

**Yasmin Qureshi** (genys 5 Gortheren 1963 yn Punjab, Pakistan) yw politegores ha laghyades a Vreten hag esel an Senedh rag Bolton Soth ha Walkden a-dhia 2024, ha kyns rag Bolton Soth-Est a-dhia 2010 bys 2024. Hi yw esel a'n Parti Lavur.

War-barth ha Shabana Mahmood ha Rushanara Ali, Qureshi a veu onan a'n kynsa Moslemesow dhe vos esel a'n Senedh.

## Devynnow
Undhuwieth

**Undhuwieth** yw kryjyans yn unn duw hepken (a-der dew po moy, an pyth yw liesdhuwieth kepar hag yn Hengrek, Henrom, Henejyp hag erel). 

Relyjyon pals yw undhuwiethek, r.e. Yedhoweth, Kristoneth, Islam, Fay Baha'i  Sikieth, Eckankar, Zoroastrianeth ha Tenrikyo. Nebes relyjyons pagan ha neo-pagan yw undhuwiethek. Y tybir bos Yedhoweth ha Zoroastrianeth an relyjyons undhuwiethek an kottha y'n bys.
Naguib Mahfouz

**Naguib Mahfouz** (Arabek: نجيب محفوظ‎, romanekhes: *Najīb Maḥfūẓ*, IPA: [næˈɡiːb mɑħˈfuːzˤ]; 11 mis Kevardhu 1911 – 30 mis Est 2006) a veu skrifer a Ejyp a waynyas an Pewas Nobel rag Lien yn 1988. Y hwelir avel onan a'n kensa skriforyon gevos a lien Arabek, war-barth ha Taha Hussein, dhe brederi themas a vosvanieth. Ev a dhyllas 34 romans, moy es 350 hwedhel byghan, dewdhegow a skrifow fylm, kansow a golovennow op-ed dhe baperyow nowodhow yn Ejyp, ha pymp gwariow dres resegva a 70 bledhen. Gwrys re beu meur a'y ober yn fylmow yn Ejyp ha tramor.
Vladimir Nabokov

Skrifer a Russi hag an Statys Unys a veu **Vladimir Nabokov** (22 mis Ebrel 1899 – 2 mis Gortheren 1977). Ev a skrifas y gensa lyvrow yn Russek, ha wosa ev dhe vos trigys y'n Statys Unys, ev a skrifa yn Sowsnek. *Lolita* yw y lyver an moyha gerys da, mes gerys da yw re erel kepar ha *Pnin*, *Pale Fire*, hag *Ada or Ardor*.

Genys veu Nabokov yn Sen Pederburg, Russi, an kensa a bymp flogh. Yn 1919, ev hag y deylu eth dhe Europa. Yn 1945, ev a veu gwrys burjes a'n Statys Unys. Marow veu yn Montreux, Swistir.
Alexander Pushkin

Genys veu **Alexander Sergeyevich Pushkin** an 6 mis Metheven (26 mis Me y'n hen gis) 1799, yn Moskow, hag a veu marow an 10 mis Hwevrel 1837 (29 mis Genver y'n gis nowydh) yn Sen Pederburg. Prydydh, gwarier ha skrifer a romansow ha hwedhlow kott veu.

Yma lies ow tybi ev dhe vos an vrassa prydydh a Russi. Ev a dhallathas an hengov a lien Russek. Pushkin a skrifa yn fordh ma na wrussa Russ vyth kyns, yn unn usya an yeth russek dell o kowsys yn le a skrifa yn gis selyes war lyvrow koth a'n eglosyow. Bras dres eghen veu y awedhyans war skriforyon erel a Russi, ha niver a gomposydhyon a settyas y hwedhlow ha bardhonegow dhe ilow. Pur gales yw treylya yn ta y vardhonieth yn tavosow erel drefen bos an geryow leun a styryow arbennek yn gonisogeth Russi. Yth redir yn efan y lyvrow, yn arbennek *Eugene Onegin*.

Marow veu yn omladh yn 1837 orth 37 bloodh.
José Saramago

Skrifer, dramatydh, ha jornalyas a Bortyngal a veu **José de Sousa Saramago** (leverys /ʒuˈzɛ sɐɾɐˈmagu/); genys an 16 mis Du 1922, marow an 18 mis Metheven 2010).

Hwarvosow fantasiek a usya yn y ober. Yn y romans a 1986, *An Skath Kloos a Ven*, an konna tir Iberi a dorr dhe-ves a'n remnant a Europa ha golya a-dro dhe'n Keynvor Atlantek. Yn y romans a 1995, *Dellni*, pla kevrinek henwys "an dellni gwynn" a dheu war wlas kowal. Ev a recevas an Pewas Nobel rag Lien yn 1998. Trigys o yn Lanzarote y'n Enesow Kanari, Spayn.
Sappho

Prydydhes delynnek a Hen Gres a veu **Sappho**. Dre lycklod y feu genys a-dro dhe 630 KOK war an enys Lesbos. Y'n hen bys, yth esa meur a vri dhe ober Sappho, mes hedhyw yth yw an brassa rann kellys. Y krysir hi dhe skrifa neb 10,000 linen a vardhonieth, mes nyns eus marnas a-dro dhe 650 linen ow treusvewa hedhyw. Ny wodhor mes nebes yn certan a vewnans Sappho.

Yma bardhonieth Sappho ow tochya kerensa rag tus ha benenes an dhew. Hwedhloryon hy bardhonegow a gows a gerensa muskok rag benenes divers. Boghes ha ygor dhe dhadhla yw deskrifansow a aktys fisegel yntra benenes. Ny wodhir mars yw an bardhonegow ma sopposys dhe vos honan-vewskrifek, mes apperya a wra elvennow dhyworth rannow erel a vewnans Sappho yn hy ober.
Etholans ollgemmyn Ruvaneth Unys 2019

Yth esa dewisyans war 12ves mis Kevardhu 2019 rag etholi 650 Eseli Senedh an Ruwvaneth Unys. Boris Johnson hag an Parti Gwithadorek a gwaynyas gans 365 esel, brassa rann vrassa an parti a-dhia etholans 1987.

## Devynnow
Leo Tolstoy

Skrifer a Russi a welir avel onan a'n gwella awtours y'n istori yw an yurl **Lev Nikolayevich Tolstoy** (Russek: Лев Николаевич Толстой, tr. *Lev Nikoláyevich Tolstóy*; 9 mis Gwynngala [28 mis Est y'n hen gis] 1828 –  20 mis Du [7 mis Du y'n hen gis] 1910), menowgh aswonys avel **Leo Tolstoy**. Ev a recevas lies nominacyon rag an Pewas Nobel rag Lien pub bledhen a 1902 dhe 1906 ha nominacyons rag an Pewas Nobel a Gres yn 1901, 1902 ha 1910, ha hwath gorthargyadow yn kelghyow Nobel yw na waynyas bythkweth.

Genys dhe deylu ughel a Russi yn 1828, moyha aswonys yw rag an romansow *Kas ha Kres* (1869) hag *Anna Karenina* (1877), devynnys yn fenowgh avel pynaklys a fugieth realyst. Ev a hedhas gerda liennek yn kensa yn y vledhynnyow ugens gans y gevres a dri lyver hanter-awtobewskrifek, *Flogholeth, Mawneth,* ha *Yowynkneth* (1852–1856), ha *Linenansow a Sevastapol* (1855), selyes war y brevyansow y'n Vresel yn Krimea. Yma komprehendys yn fugieth Tolstoy dewdhegow a hwedhlow kott ha niver a romansigow kepar ha *Mernans Ivan Ilyich* (1886), *Lowena an Teylu* (1859), hag *Hadji Murad* (1912). Ev a skrifas ynwedh gwariow ha lies assay filosofek.

Y'n bledhynnyow 1870 y'n jeva Tolstoy krisis moral down, sewyes gans an pyth a weli avel difunans spyrysek down par, dell yw menegys yn y ober heb-fugieth *Avowans* (1882). Y styryans herwydh an lytheren a dhyskasow ethegel Jesu, ow kresenna war an Pregoth war an Menydh, a'n gwrug direwlyas ha kresydh Kristyon. Tybyansow Tolstoy war dhefens kosel, diskwedhys yn y oberow kepar ha *Yma Myghterneth Duw a-Berth Ynnowgh* (1894), a's teva effeyth down war figurys a'n 20ves kansvledhen kepar ha Mahatma Gandhi ha Martin Luther King Jr.
Jennifer Wexton

**Jennifer Lynn Wexton** (genys **Jennifer Lynn Tosini**; 27 Me 1968 yn Washington D.C.) yw politegores a Amerika hag esel Chi an Ganasedhoryon rag an 10ves ranndir kuntellesel yn Virjynni a-dhia 2019 bys 2025. Esel Parti an Dhemokratyon yw hi.

Y'n etholans 2018, Wexton a fethas an ombrofyores repoblikanek ha kanasedhores kyns Barbara Comstock gans 56.1% an vota. Hi a veu dasetholys yn 2020 ha 2022. Yn 2023, Wexton a dheklaryas hy diagnosans gans 'palsi supranuklerek a-gammow', dises ympynnyon tanow, ha  hy omdennans y'n etholans 2024.

## Devynnow
Boppard

**Boppard** (po kyns **Boppart**) yw cita yn Rheinland-Pfalz, Almayn. Yma poblans a 15,325 yn 2018. An cita yw  gevellys dhe Druru, cita yn Kernow, Ruwvaneth Unys.
Choklet

**Choklet** yw darbar has kakao rostys ha melys yn form lin, past po stock. Ev a yll bos usys yn boos aral awos y sawor. Yma usyow a-varr choklet keskelmys gans an bobel Olmek.
Theobroma cacao

***Theobroma cacao*** (po **gwydh cacao**) yw eghen gwydh byghan dhyworth Mesoamerika. An has a *T. cacao* yw usys gul choklet.
DeLand, Florida

}}, }]]
An sel DeLand
|-
| align="center" colspan="2" | 
|-
|Kenedhel || Statys Unys Amerika
|-
|Stat || Florida
|-
|Konteth || Konteth Volusia
|-
|Mayour || Robert Apgar
|-
|Poblans&nbsp;(2019) - Doesedh|| 34,851 a drigoryon  711.86 triger/km²
|-
|Amser - Hav (CST) || UTC -5  UTC -4
|}
**DeLand** yw cita ha se konteth Konteth Volusia, Florida. Henwys rag , an cita a veu ynkorforys yn 1882. 34,851 o hy foblans yn 2019.

## Devynnow
Loughborough (pastell vro Senedh an RU)

**Loughborough** yw pastell vro yn Leicestershire, Ruwvaneth Unys. Representys re beu gans Jane Hunt (Parti Gwithadorek) a-dhia 2019. 

## Eseli Senedh

## Devynnow
Maseth

**Maseth** yw an tybyans a aswon an dyffrans ynter gwriansow mas ha drog.

Lies den a skrifas yn kever fordhow a dhewis an fordh mas. Re a grys bos maseth objetus y'n bys (yn fenowgh y krysir hy bos settys gans Duw po ken kreatur), re erel a grys bos maseth sojetus (hag yw dewisys gans an gemeneth).

Tus a yll dyski maseth a-dhyworth aga theylu, kryjyans, kowetha, ysgol, lyvrow po hengovyow ethegel. Maseth a yll bos ynwedh dyskans dyskys yn lyver po hwedhel. Yn fenowgh yma maseth dyskys yn hwedhlow rag fleghes.

Taklow da dhe wul yw "mas". An konter a vas yw "anvas", taklow drog dhe wul.
Difyk howl a 11 mis Est 1999

Y feu difyk howl kowal an 11 mis Est 1999, pan dremenas an Loor ynter an Nor ha'n Howl, ow lettya golok a'n Howl rag gweloryon war an Nor. Hyns skeus an Loor a dhallathas y'n Keynvor Atlantek, ha kyns hanter-dydh, a bassyas dres an Ruvaneth Unys, Frynk, Pow Belg, Lushaborg, Almayn, Awstri, Sloveni, Kroati, Yougoslavi Kyns, Romani, Bulgari, Turki, Syri, Irak, Iran, Pakistan hag Eynda. An kensa difyk kowal gweladow dhyworth Europa a veu a-dhia 22 mis Gortheren 1990, ha'n kensa gweladow y'n Ruvaneth Unys a-dhia 29 mis Metheven 1927.

Drefen an dosedh poblans ughel yn ranndiryow war an hyns, y feu an difyk ma onan a'n difygow howl kowal an moyha gwelys yn istori mab-den; kynth esa drog gweladowder yn neb tylleryow drefen kewer anfeusik. An BBC a geskreunas y gudhans yn Kernow west a recevas niver bras dres eghen a wodrigoryon, mes an brassa rann a ebron Kernow a veu komolek, marnas niver byghan a drevow kepar ha Goon Helghi ha Porthperan may tiberthas an kommol kyns an difyk.

## Mirva

Restren:TSE 1999 08 11.gif|Hyns an difyk
Barbara Comstock

**Barbara Jean Comstock** (genys **Barbara Jean Burns**; 30 Metheven 1959 yn Springfield, Massachusetts) yw politegores a Amerika hag esel Chi an Ganasedhoryon rag an 10ves ranndir kuntellesel yn Virjynni a-dhia 2015 bys yn 2019. Esel an Parti Repoblikanek yw hi.

Hi a veu etholys yn 2015, ow spedya Frank Wolf, an kanasedher kyns. Comstock a veu fethys gans an ombrofyores demokrat Jennifer Wexton. Wexton a waynas gans 56.1% an vota.

## Devynnow
Jo Swinson

**Joanne Kate 'Jo' Swinson** (genys 5 Hwevrel 1980 yn Glasgow, Alban) yw politegores a Vreten, ledyores an Parti Livrel Werinel a-dhia Gortheren 2019 bys yn Kevardhu 2019 (war-lergh etholans RU 2019), hag an esel Senedh rag Dunbartonshire Est a-dhia 2005 bys yn 2015 hag arta a-dhia 2017 bys yn 2019.
Mark Twain

Skrifer a'n Statys Unys ha genys yn Florida, Missouri a veu **Samuel Langhorne Clemens** (30 mis Du 1835 – 21 mis Ebrel 1910), gwella aswonys avel **Mark Twain**.  Ev a oberi dre vras rag paperyow nowodhow hag avel lewyader gorhel tan war an Dowr Mississippi kyns es bos skrifer. Demedhys veu yn 1870, hag ev a vagas y deylu yn Hartford, Connecticut. Diwettha yn y vewnans, ev a gevarghewis ha kelli an mona o gwrys gans y skrifa, hag ev a wrug torn a'n bys ow ri arethyow a dhros dhodho mona lowr rag tyli y gendonow ha daskavos y fortun.

Gwella aswonys yw rag y ober yn fugieth, hag yn arbennek rag y dhevnydh a hwarthuster. Dyllys veu y gensa hwedhel yn 1865, henwys *The Celebrated Jumping Frog of Calaveras County.* Lies a breder bos *Adventures of Huckleberry Finn* ober gwella Twain. Godhvedhys yw an hwedhel a vaw gwynn a weres den du ow skapya kethneth yn soth an Statys Unys rag y dhenses.

Gis Twain a longya dhe vos anfurvus ha hwarthus, a'n gwrug dihaval orth lies skrifer posek a'n 19ves kansvledhen ma nag o da aga lyvrow ganso. Rag ensampel, drog o ganso ober Jane Austen kepar ha *Sense and Sensibility* ha *Pride and Prejudice*, hag ev a gampollas, "Hi a wra dhymm kasa oll hy fobel, heb omwith".

Komet Halley a omdhiskwedhas y'n ebron dres an vledhen may feu Twain genys hag ynwedh an vledhen may feu marow.

## Rol a lyvrow

* *The Adventures of Tom Sawyer* (1876)
* *The Prince and the Pauper* (1882)
* *Adventures of Huckleberry Finn* (1884)
* *A Connecticut Yankee in King Arthur's Court* (1889)
Losonieth

**Losonieth** yw skiens plans. Rann a vewonieth yw. Henwys yw ynwedh 'losowieth'. Godhonydh a wra studhya losonieth yw henwys losonydh. I a studh fatel wra oberi plansow.

## Rannow a Losonieth

* Agronomieth - Omrians a skiens plans dhe askorrans trevas
* Ekologieth losow - Plansow y'n kyrghynnedh
* Furvyans losow - Strethur ha kylghow bewnans
* Fisiologieth losow - Gwithresow bewnans a blansow
* Fytokymygieth - Argerdhow kymyk yn plansow
* Fytopathologieth - Klevesow plans
* Genynnegieth losow - Eretons genynnek yn losow
* Gommonieth - Gommon ha plans an mor
* Kewnieth - Kewni, hag erel
* Korfonieth losow - Strethur gwias ha gogell
* Korrpaleontologieth - Bleus bleujow ha sporow
* Koswigieth - Menystrans koswik
* Lowarthorieth - Plansow gonedhys
* Paleolosonieth - Plansow omgarregys
* Skiens fongow - Skavellow gronek ha fongow
* Systemegieth - Klassyans ha henwyn plans

## Losonydhyon a Vri

* Theophrastus, filosofer Hellenist, skrifer, ev a gevreythyas deskrifansow losoniethek.
* Ibn al-Baitar (m. 1248), godhonydh andalusi-arabek, skrifer godhoniador losonieth.
* Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon (1707–1788) naturor frynkek, menystrer *Jardin du Roi* ('Lowarth an Myghtern'). Ev a dhyllas 35 lyver a'y *Histoire naturelle* dres y vewnans ha 9 moy o dyllys wosa y vernans.
* Luther Burbank (1849–1926), losonydh amerikanek, lowarther ha ragresor skiens ammeth.
* Charles Darwin (1809–1882), skrifer a eth lyver losoniethek wosa dyllans *Origin of Species* (kw: An Sordyans a Eghennow).
* Al-Dinawari (828–896), losonydh kurdek, istoryor, doronydh, steronydh, mathemategydh, selyer losonieth Arabek.
* Conrad Gessner (1516–1565) naturor ha lyvergrafydh a Swistir.
* Joseph Dalton Hooker (1817–1911), losonydh ha hwithrer tiryow sowsnek.
* Carl Linnaeus (1707–1778), losonydh, medhek ha studhyor miles swedek. Ev a fondyas a'n rester arnowydh a gevreyth hanow dewhenwek.
* Gregor Mendel (1822–1884), pronter austinek ha godhonydh. Ev a studhyas eretons noswedhyow yn pys.
* John Ray (1627–1705), naturor sowsnek, tas godhvewnans sowsnek.
* G. Ledyard Stebbins (1906–2000), losonydh ha genynneger amerikanek.
* Eduard Strasburger (1844–1912), professor polak-almaynek ha losonydh a vri a'n 19ves kansvledhen.
* Nikolai Vavilov (1887–1943) losonydh ha genynneger russek. Ev a studhyas gwaneth, ys ha trevasow greunek erel.
Eghen beryllys

**Eghen beryllys** yw eghen a eneval, plans po organeth yn peryl a dhos ha bos kowlvarow awos bos nivel isel a'n mil na gesys y'n bys. Martesen yma niver ughel a'y bredhoryon, po yma y hin ow chanjya, po y gerghynnedh yw distruys. Kesunyans Keswlasek rag Gwithans Natur (, IUCN) a leveris bos eghennow peryllys 40% a organedhow oll. 

Yma laghys dhe lies pow dhe dhifresya an losow ha'n miles ma. Mars obayir an laghys ma, y hyllir sawya an eghennow ma dre hedhi helghi ha displegyans tir po dre wul parkow ha gwithvaow. Gwriansow anlaghel, kepar ha ladra helgik, a yll aga distrui yn neb kas. 

Saw losow ha miles boghes yn peryll a gowlvernans yw gorrys war rol dhe waynya difres y'n lagha, Lies eghennow a dheu ha bos kowlvarow heb aswon tus.

Nebes mil merkys avel peryllys yw:  

* Lew asiek
* Morwennek
* Morvil glas
* Lewpard wynn
* Tiger
* Trongornvil du
Gwerinieth

**Gwerinieth** a styr *rewl gans an [[Tus|werin]]*. Yth usir an hanow ma rag furvow dyffrans a wovernans, may hyll an werin kemmeres rann a dhewisyow a yll menni an fordh mayth ober aga hemmynieth. Y'n dydhyow hedhyw, y hyllir gul hemma yn lies fordh:

# Yth omvet an werin dhe dhewis laghys nowydh, ha chanjyow dhe laghys selys. Y helwir hemma **gwerinieth dhidro** dell yw usys.
# An werin a ethol aga hembrenkysi. An hembrenkysi ma a wra an dewis yn-kever laghys. Y helwir hemma **gwerinieth kanasedhus** yn kemmyn. Hanow an argerdh dewis yw etholans. Etholansow a hwer po yn periodek po pan varwo soedhek.
# Treweythyow y hyll tus profya laghys nowydh, po chanjyow dhe laghys selys. Dell yw usys, y hwrer hemma dre werinraglev, mayth yw res dhodho kavoes niver komparek a skoedhyoryon.
# Yth ervirir y hwra tus an dewisyow moy po le yn chonsus. Kemmyn yw hemma, rag ensampel ow tewis dewdhek den rag trial.
Hyldreth

Dowr yn cita Truru yw an **Hyldreth**. Sewyans yw a geskeveryans an dowryow Ydhi hag Alan a res yn-dann an cita, ha frosa a wra bys y'n dowr Fala, heyl mayth eus meur a vewnans gwyls, ha pella dhe Vorlynn an Garrek. Lewyadow yw an dowr bys yn Truru. Yma lett liv war an dowr, ogas dhe Bark Bosskawen.

Menegys yw an dowr y'n gwari meur *[[Bewnans Ke]]*, avel *Hildrech*.
The Beatles

Bagas rock a Bow Sows veu **The Beatles**, dallethys yn Liverpool yn 1960. Eseli an bagas o John Lennon, Paul McCartney, George Harrison, ha Ringo Starr. Y leverir aga bos an bagas an moyha sewen hag awedhyek yn istori ilow gerys-da. Rann vras ens a worthwonisogeth y'n bledhynnyow 1960.
Ned Maddrell

Pyskador a Vanow veu **Edward "Ned" Maddrell** (c. 1877/8 – 27 mis Kevardhu 1974), hag orth termyn y vernans, diwettha kowser genesik a'n yeth manowek o.

## Bewnans
War-lergh mernans Sage Kinvig (c. 1870–1962), yth o Maddrell an unn den hwath bew a ylli leverel ev dhe gewsel Manowek dhyworth y flogholeth, kynth esa tus erel yn kettermyn a'n kewsi avel yeth nessa, wosa y dhyski diwettha y'ga bewnansow. Herwydh unn bennfenten, y'n jevo Maddrell nebes godhvos a Sowsnek kyns es dyski Manowek, hag ev a dhyskas Manowek gans y worvodrep.

Maddrell a rekordyas nebes a'y gows a-barth gwithans yethonieth; rag ensampel, yn 1948 y rekordyas an pyth a sew a-dro dhe byskessa (yn Manowek, gans treylyans yn Kernowek):

: *Dooyrt "Ballooilley" rish*:
:: Yn-medh "Ballooilley" dhodho:
: *"Vel ny partanyn snaue, Joe?"*
:: "Usi an kankres ow kramyas, a Joe?"
: *"Cha nel monney, cha nel monney", dooyrt Joe. "T'ad feer ghoan".*
:: "Nameur, nameur", yn-medh Joe. "Pur skant yns".

Yma erthygel paper nowodhow a-dro dhe dheklinyans Manowek dhyworth 1960 (Res yw bloodh Maddrell avel 82) orth y venegi hag y dhevynna, awos nag o y'n termyn na marnas unn a dhew gowser genesik:Ned Maddrell, a veu dhe vor orth 13 bloodh, a drovyas y hallas gwitha "bew" y Vanowek dre gewsel gans marners a wodhya Godhalek war lestri bretennek. Megys veu y'n drev bell a Cregneash, mayth os "den bodhar ha gocki ha vas dhe dhen vyth, marnas yth esa an Manowek dhodho". Nyns o hemma an kas y'n trevow brassa. "Nyns esa den vyth ena a vynni kewsel Manowek, kyn fe an re a'n jevo yn ta. Meth a berthi. 'Ny dhendyl nevra dinas dhis,' a leverens." Den koth ha bewek yw Ned, nebes bodhar mes pur brout a'y rol avel onan a'n diwettha kowsoryon genesik. "Yma rekordyansow tapa ahanav ow hwedhla yn Manowek", yn-medh ev, "yn Wordhen hag yn Amerika hag yn tylleryow na glewsys anedha".Yth hevel bos da gans Maddrell y studh meur y hanow, hag ev a vynni yn fras dyski dhe dus yowynka yn dasserghyans an yeth kepar ha Leslie Quirk ha Brian Stowell. Pan visityas Taoiseach Wordhen Éamon de Valera an enys, ev a elwis Ned yn personek. Serrys re bia De Valera nebes bledhynnyow kyns orth an fowt a wrians a-barth governansow Breten ha Manow yn kever koll an yeth, ha danvon para a Gessedhek Lien Gwerin Wordhen gans kertik rekordya son rag gwitha an pyth o gesys.

Manowek re welas dasserghyans wosa y vernans, gras yn rann dhe'n skoodhyans a ros Ned Maddrell dhe dhyskadoryon yowynkka kyns gorfen y vewnans. Hedhyw y perthir kov anodho der areth vledhynnyek war an treusvewnans a yethow keltek, ostyes gans Gonisogeth Vanow hag Yn Çheshaght Ghailckagh.

## Kevrennow a-ves

* An rekordyansow a Ned Maddrell gwrys yn 1964 gans Brian Stowell RBV
* Rekordyans a Ned Maddrell war YouTube
Bledhen wolow

**Bledhen wolow** yw an pelder a viaj golow yn gwagva yn unn bledhen. Bledhen wolow, nyns yw  unnses termyn. Awos bos an tooth a wolow a-dro dhe 300,000 km an sekond (a-dro dhe 186,000 mildir an sekond), bledhen wolow yw a-dro dhe 10 trilvil kilometer (a-dro dhe 6 trilvil mildir).

Bledhen wolow ys usys yn steronieth awos bos an ollvys hujes. Taklow yn efanvos, kepar ha ster ha galethow, a yll bos kansow, milyow po milvilyow a vledhennow golow yn-kerdh.

## Ensampel
Preder a steren 100 bledhen wolow ahanan omma war an Nor. Golow a dhiberth an steren ha kemeres 100 bledhen dhe dhrehedhes dhyn. Pan welyn golow an steren, ni a wel an steren na kepar ha dell o nans yw 100 bledhen.

## Musuransow Haval

* *Mynysen wolow*  - Pelder a viaj golow yn unn mynysen (a-dro dhe 18,000,000 km/m po 11,160,000 mildir/m).

: Rag ensampel, an Howl yw a-dro dhe 8 mynysen wolow a'n Norvys.

* *Sekond golow*  - Pelder a viaj golow yn unn sekond (a-dro dhe 300,000 km/s po 186,000 mildir/s)

: Rag ensampel, an Loor yw a-dro dhe 1&#xBC; sekond golow a'n Norvys.
Menja Tiz Kernuak buz gasowas

**Menja Tiz Kernuak buz gasowas** (A menja Kernowyon bes goslowes) ew vers Kernowek skrifys gen an tregher John Tonkin a Lannust a-dro dhe'n vledhen 1695. Skrifys ew en Kernowek an 17ves kansvledhen dhiwedhes. Ma an gan ow tochya war an strif entra an Meternyow Jamys II ha Wella III ha'n Domhwelans Gloryus, hag yth heveli dhe Henry Jenner a wrug hy menegi et y lever, bos Tonkin skoodhyer a'n bagas Whig "en nacyon a Jakobitys, dell o an Kernowyon en certan". Lebmyn ma mabmskrif an gan ma et an Gwithti Bretednek.

## Geryow

## Kevrednow a-ves

* Te ha Tesednow http://nebesgeryow.blogspot.co.uk/2015/05/kanna-kernuak-cana-kernowek.html
Amy Callaghan

**Amy Callaghan** (genys 21 Me 1992) yw politegores a Alban hag an esel Senedh rag Dunbartonshire Est a-dhia 2019. Esel a'n Parti Kenedhlek Alban yw hi.

Callaghan a veu etholys yn etholans 2019, ow fetha esel kyns Jo Swinson, an leydores a'n Parti Livrel Werinel gans 149 vota.

## Devynnow
Dunbartonshire Est

**Dunbartonshire Est** yw pastell vro yn Dunbartonshire, Alban. Representys re beu gans Amy Callaghan (Parti Kenedhlek Alban) a-dhia 2019. 

## Eseli Senedh

## Devynnow
Margaret Ewing

**Margaret Anne Ewing** (genys **McAdam**, seulabrys **Bain**; 1 Gwynngala 1945 yn Lanark, Lanarkshire - 21 Meurth 2006 yn Lossiemouth, Morayshire) o dyskadores, jornalyades ha politegores a Alban. Hi a servas a esel Senedh PKA rag Dunbartonshire Est a-dhia 1974 bys yn 1979 ha Moray a-dhia 1987 bys yn 2001. Hi o esel Senedh Alban rag Moray a-dhia 1999 bys yn hy mernans yn 2006 ynwedh.
Bolton Soth-Est

**Bolton Soth-Est** yw pastell vro yn Bolton, Manchester, Pow Sows. Representys re beu gans Yasmin Qureshi (Parti Lavur) a-dhia 2010. 

## Eseli Senedh

## Devynnow
Manchester

**Manchester** (po Mankeynyon yn Kernewek) yw cita ha burjestra gorcitek yn Pow Sows, Ruwvaneth Unys. 547,627 o poblans a cita yn 2018.

## Devynnow
Aldershot (pastell vro Senedh an RU)

**Aldershot** yw pastell vro yn Hampshire, Pow Sows. Representys re beu gans Leo Docherty (Parti Gwithadorek) a-dhia 2017. 

## Eseli Senedh

## Devynnow
Brighton Pavilion (pastell vro Senedh an RU)

**Brighton Pavilion** yw pastell vro yn Brighton, Sussex, Pow Sows. Representys re beu gans Siân Berry (Parti Gwyrdh) a-dhia 2024. 

## Eseli Senedh

## Gweler ynwedh
* Brighton Kemptown (pastell vro Senedh an RU)

## Devynnow
Twickenham (pastell vro Senedh an RU)

**Twickenham** yw pastell vro yn Loundres, Ruwvaneth Unys. Representys re beu gans Munira Wilson (Parti Livrel Werinel) a-dhia 2019. 

## Eseli Senedh

## Etholansow
### Etholansow y'n 2010ow

 
 
 
 
 

 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 

## Devynnow
Keltia Rok

Rekord keskorrys ew ***Keltia Rok***, war label Kembrek Recordiau Sain.  An rekord kensa, ha’n udnik rekord (bys dhe 2020), gans kanow pop ha rock en oll an yethow Keltek ew. Warnedhi ema’n kanow rock kensa en Kernowek ha Manowek.  Dyllys veu an rekord dres an Esedhvos Kenedhlek Kembra en Porthmadog en Mis Est 1987. Lesrynnys veu avel rekord vinyl (Sain 1412M) hag avel songist (Sain C612N) gans Revolver / The Cartel a Bristow.

## Kilva ha rekordya

Ordenys veu an blasen gans Davyth Fear, skrifednyas an Kesunyans Keltek e’n termyn na. Thera argemydnow rag kowethyansow yethow keltek war gil an gudhlen. Thera imach a vagas rap Kembrek Llwybr Llaethog war an greuv.

## Daswelyow
Daswelys veu an blasen gans levrow termyn. En ‘Y Faner’, Dulais Rhys a berderis y vos dewis didheurek gans kudhlen gooth. E'n NME, Adrian Tierney-Jones a leveris y vos rekord arnowydh gans nebes kanow “warming the cockles of the Celtic heart” (styr an lavar na ew ‘ow trei lowena dhe’n golon geltek’). Styr gwir an rekord ew, en-medh ev, bos an yethow na byw.’ 

## Rol an kanow

## Kevrennow gans bagasow erel / notennow
# Askorrys veu Glawogydd gans Gorwel Owen, gour Fiona Owen, an benn-ganores. Ema dhe ev askorrys rekordys rag an Super Furry Animals ha Gorky's Zygotic Mynci.
# Den posek en movyans yeth Kernowek o Brian Webb. Ev a verwis en 1986. 
# Skrifys veu an gan ma gans Colin Muinzer ha James Clenaghan, eseli bagas rock Wordhonek Cruella de Ville kens es hemma.
# Esel gwreydhek bagas posek Bretenek Storlok o Mona Jaouen.
# Kan an moyha a-vri gans Na Fíréin ew versyon Wordhonek a gan ditel Kembrek an opera-rock Nia Ben Aur.
# Kan ‘An Wrannen’ gans Ragamuffin a waynyas an Gool Pan-Geltek en 1984.
# Eseli Dazont o rann a’n keskar Bretonek en Paris.
# An bagas kensa dhe gana rokk en Manowek o Ny Slommaghyn.
# Dew esel bagas E.V., an dhew vroder Jari ha Harri Perche, o dhyworth Pow Fynn. An bagas a wre kana en Bretonek, Frenkek ha Fynnek.
# Esel a Lavolta Latoka (bagas post-punk Bretennek) o Davyth Hicks. Woja henna ev a omjunyas Revenge gans Peter Hook, gitarydh faborden New Order.
# Esel gwreydhek bagas posek Bretenek Storlok o Bernez Tangi ewedh.
# Fyller Blasket Sound, Maire Breatnach, a wre skrifa ha performya versyon Keltek an musik a Final Fantasy IV.
# Noel Eadie, gitarydh faborden an bagas, o esel kensa bagas pop Albanek, Na h’Oganaich, hag a waynyas an PanKeltek en 1972. 
# Kaner Yr Anhrefn, Rhys Mwyn, o dyghtyer an bagas Catatonia ynter 1992 ha 1994. Da o gans an DJ John Peel an bagas.

## Dustuniow
Tania Mathias

**Tania Wyn Mathias** (genys 21 Metheven 1964 yn Kensington, Loundres) yw medhoges lagasow () ha politegores a Vreten. Hi a servas a esel Senedh gwithadorek rag Twickenham a-dhia 2015 bys yn 2017.

Mathias a fethas Vince Cable yn etholans 2015, ow kwaynya 25,580 vota erbynn an 23,563 gans Cable. Hi a veu fethys gans Cable yn etholans 2017.

## Devynnow
Vince Cable

**Syr John Vincent 'Vince' Cable** (genys 9 Me 1943 yn Evrek, Pow Sows) yw politeger a Vreten, leydor a'n Parti Livrel Werinel a-dhia 2017 dhe 2019, hag an esel Senedh rag Twickenham a-dhia 1997 dhe 2015 ha 2017 dhe 2019.
Worthing

**Worthing** yw tre drethvor vras yn Sussex, Pow Sows. 10 mildiryow west a Vrighton ha 18 mildiryow est a Jichester yw. Yma an poblans a-ugh dhe 110,000.

An cita yw representys gans diw pastellow vro: Worthing West, ha Worthing Est ha Shoreham. Representys yw Worthing West gans Syr Peter Bottomley (Parti Gwithadorek) a-dhia hy framyans yn 1997. Worthing Est ha Shoreham re beu representys gans Tim Loughton (Parti Gwithadorek) a-dhia 1997 ynwedh.

## Devynnow
Etholans ollgemmyn Ruvaneth Unys 2001

Yth esa dewisyans war 7ves mis Metheven 2001 dhe etholi 659 Esel Senedh an Ruwvaneth Unys. Tony Blair hag an Parti Lavur a gwaynyas gans 413 esel, an rann vrassa a esedhow byghanys.

## Devynnow
Brighton Kemptown ha Peacehaven (pastell vro Senedh an RU)

**Brighton Kemptown ha Peacehaven** yw pastell vro yn Sussex Est, Pow Sows. Representys re beu gans Chris Ward (Parti Lavur) a-dhia 2024.

An pastell vro o henwys **Brighton Kemptown** bys dhe'n etholans 2024.

## Eseli Senedh

## Gweler ynwedh
* Brighton Pavilion (pastell vro Senedh an RU)

## Devynnow
Fareham (pastell vro Senedh an RU)

**Fareham** o pastell vro yn Hampshire, Pow Sows a-dhia 1885 bys 1950 hag a-dhia 1974 dhe 2024. An diwettha esel ow representya an pastell vro o Suella Braverman (Parti Gwithadorek); hi a veu etholys yn 2015. 

## Eseli Senedh

## Devynnow
Chichester

}}, }]]An kota arvow Chichester
|-
|Kenedhel || Ruwvaneth Unys
|-
|Konteth || Sussex West
|-
|Mayour || Richard Plowman (LivWer)
|-
|Poblans&nbsp;(2011) - Doesedh|| 26,795 a drigoryon  2,225 triger/km²
|}

Cita vyghan ha pluw civil yw **Kargisi**, yn Sussex west. Y hanow yw **Chichester** yn Sowsnek ha Caerfuddai yn Kembrek. Hi yw trev konteth Sussex west. Desedhys yw an cita ogas dhe'n mor, le mayth yw porth rag lestri-gwari.  

Yn niveryans 2011 poblans an cita o 26,795.
An cita yw representys gans unn pastell vro: Chichester. Chichester yw representys gans Gillian Keegan (Parti Gwithadorek) a-dhia 2017.

## Istori
Kargisi o trevesigeth bosek y'n oos romanek. Yn treveglos Fishbourne, ogas dhe Gargisi, hendhyskonydhyon re diskudhas drehevyans meur romanek. Y krysir bos plas myghtern Togidubnus. Ynwedh yma magoryon amfiwariva po kelhenva romanek may feu synsys kesstrifow sport. Yn-dann leur an penneglos yma remenans a vrithweyth romanek. Hanow an cita romanek o Noviomagus Reginorum, mes wosa omsettyans gans an myghtern Anglo-Sakson, Ælle, henwys veu dhyworth y vab Cissa. 

## Drehevyansow
Fondys veu an benneglos y'n 11ves kansvledhen. Res o dhe'n peul bos dastrehevys y'n 19ves kansvledhen wosa ev dhe dhiskara. Gwithti yw plas romanek Fishbourne lemmyn. Yn kres an cita yw desedhys Krows Marghas Kargisi, dedhyes a'n 16ves kansvledhen. 

## Pobel a vri
Tim Peake, an stervarner o genys yn Kargisi yn 1972.

## Gevelldrevow
Gevellys yw Kargisi gans:
*  Chartres Pow Frynk
*  Ravenna, Itali


Fishbourne_model.JPG|Model a blas romanek Fishbourne
Fishbourne_palace_north_wing.JPG|Brithweyth romanek yn Fishbourne
View_Across_Chichester_Marina_-_geograph.org.uk_-_405351.jpg|Porth lestri-gwari Kargisi
Chichester_Cathedral,_south-west_aspect.jpg|Penneglos Kargisi
Chichester_market_cross_2002-07-15.jpg|Krows marghas Kargisi
Timothy_Peake,_official_portrait.jpg|Tim Peake, stervarner


## Devynnow
Fife North-Est (pastell vro Senedh an RU)

**Fife North-Est** yw pastell vro yn Fife, Alban. Representys re beu gans Wendy Chamberlain (Parti Livrel Werinel) a-dhia 2019. 

## Eseli Senedh

## Gweler ynwedh
*Fife North-Est (pastell vro Senedh Alban)

## Devynnow
Fife North-Est

**Fife North-Est** a yll bos po referya dhe:
*Fife North-Est (pastell vro Senedhek RU)
*Fife North-Est (pastell vro Senedhek Alban)
Fife North-Est (pastell vro Senedh Alban)

**Fife North-Est** yw pastell vro a'n Senedh Alban yn Fife, Alban. Representys re beu gans Willie Rennie (Parti Livrel Werinel) a-dhia 2016. 

## Eseli Senedh Alban

## Gweler ynwedh
*Fife North-Est (pastell vro Senedhek RU)

## Devynnow
Wera Hobhouse

**Wera Benedicta Hobhouse** (genys **von Reden**; 8 Hwevrel 1960 yn Hanover, Almayn West) yw politegores a Vreten hag an Esel Senedh rag Karvadhyn () a-dhia 2017. Esel an Parti Livrel Werinel yw hi.

Yn derowel, Hobhouse o esel an Parti Gwithadorek ha konselores withadorek mes hi a wrug defektya dhe'n Parti Livrel Werinel gans hy gour yn 2005.

Hi a veu etholys yn etholans 2017 rag Karvydhyn, ow fethas an ombrofyer gwithadorek gans 5694 vota moy. Hi a veu dasetholys yn 2019 gans rann vrassa a 12,322 vota.

## Devynnow
Etholans lewydhek Statys Unys 2016

**Etholans lewydhek an Statys Unys 2016** o an 58ves etholans lewydhek, synsys a'n 8 Du 2016. Donald Trump, an ombrofyer repoblikanek fethys an ombrofyores dhemokrat Hillary Clinton, ow kwaynya 304 a 538 esedh Kolji an Etholoryon.

## Sewyansow
### Vota poblek

### Kolji Etholoryon (avel arwostlys)

### Kolji Etholoryon (vota gwir)

## Devynnow
Metaboledh

**Metaboledh** yw an dasoberyansow kymyk a wra synsi agan bewnans. Y hwer y'n gogellow a organedhow byw.

Dasoberyansow katalysys gans ensayms a wra gasa organedhow dhe devi, lieshe, mentena aga strethurow ha gorthebi aga kerghynnedh. An ger 'metaboledh' a yll styrya ynwedh goans ha treusporth a substansow yntra gogellow dyffrans.

Herwydh usadow, metaboledh yw rynnys yn dew klass. Kataboledh a wra terri mater organek ha trevasa nerth dre anellans gogellek. Anaboledh a us nerth dhe dhrehevel molekoulow kepar ha protenow ha trenkennow genynnek.

An dasoberyansow kymyk a vetaboledh yw restrys dhe trulerhow metabolek, po troweythyow, kepar ha'n troweyth Krebs. Unn kymygen yw treylys dhe gymygen aral dre gevres a gammow gans kevres a ensayms.

An kevreyth metabolek a organedh a wra ervira py par substans yw leun a vegyans ha py par yw gwenynek. Rag ensampel, neb prokaryotes a us hidrojen loskvennek avel substans a vag, mes an ethen ma yw gwenynek dhe enevales. Tooth metaboledh, kevradh metabolek, a wra awedhya pygemmys boos yw res dhe organedh ha fatel wra kavos an boos ma.
Elizabeth Warren

**Elizabeth Ann Warren** (genys **Herring**; 22 Metheven 1949) yw politegores dhemokrat a Amerika ha professores lagha kyns. Hi a serv avel esel Senedh henavek rag Massachusetts a-dhia 2013. Avel professores, arbenigores yn lagha bankskwattyans yw hi.

Warren a veu etholys yn 2013, ow fetha an esel Senedh kyns hag ombrofyer repoblikanek Scott Brown. Hi yw an kyns esel Senedh benow rag Massachusetts ha hi a veu dasetholys yn 2018 gans amal bras. Warren o ombrofyores dhemokrat yn etholans lewydhek 2020 mes hi a omdennas yn mis Meurth 2020, ow skoodhya an ombrofyer demokrat diwettha Joe Biden.
Trethans

**Trethans**, po goans, yw an argerdh rag terri boos bras dhe vegyans.

Y hwer yn teyr agwedh. Trethans jynnweythek yw an dorva fisegel a dharnow bras a voos dhe demmyn byghanna a yll bos usys gans ensayms trethus. Yn trethans kymyk, ensayms a wra terri boos dhe volekoulys byghan a yll bos usys gans an korf. War an diwedh, an sosten yw lenkys yn liv goos. Pan eus yn liv goos, an sosten yw dres dhe'n avi, gweythva gymygiethek an korf.

Wosa ni dhe gollenki boos, an boos a viaj dres piben geherek dhe'n dorr, po sagh boos. Ena, skwattys yw yn kemyskans kepar ha kowl. An kemyskans a wra tremena y'n golodhyonen vyghan le may tremen temmyn munys boos dhe'n liv goos. An boos gesys hwath a dhe'n golodhyonen veur. Wortiwedh,  skoll a dhiberth an korf. Dell yw usys, trethans a lenow a-dro dhe 18 our. Boos a wort y'n dorr a-dro dhe tri our.

Boos a enter an golodhyonen vyghan a'n dorr, Omma, y kemerir sosten dhe'n goos. Ena, boos a enter an golodhyonen veur. Dowr yw lenkys dhe-ves anodho. An boos gesys yw henwys kawgh. An kawgh yw gwithys y'n rever bys pan dhiberth an skoll dres an gwenn.
Komol noswolow

Kloudys tanow glaswydn po diliw a spladn dres an nos ew **kloudys noswolow** (), **komol noswolow** e'n FSS Kres).  Devedhyans an ger Sowsnek *noctilucent* ew a’n yeth Latin hag an styryans ew ‘spladna e’n nos’. An keth devedhyans yw dhe’n geryow Kernewek ha Kembrek, henn ew nos ha golow (*gloyw* en Kembrek). 

Furvyes enjei gen gwrysow rew en-dadn 100nm a dreuslinen. An kommol  a spladn e’n hav woja an howlsedhes bes pan ell an kommol dastewynnya golow an Howl hwath. 
An ughella komolennow e’n ayrgylgh ew kommol noswolow, kevys e’n mesosfer orth ughelder a 76-85km (47-53 mildir).  An moyha apert enjei yntra lesresow 50° ha 65° drefen bos an ebron re wolow en ogas dhe’n Pennow-aghel. 

Gwres mencyon veu kommol noswolow gans den vyth kens 1885, pan dhallathas skiensydhyon Almaynek aga studhya.  Ethen dowr ha perthyglow polter yw res dh’aga furvya. E krysir bos an polter a dheu a gorrveyn kowas po loskvenedhyow.  Ema hwithrans a-dhiwedhes ow lawl aga bos moy kemmyn  awos tobmheans ollvysel ha moy a ethen dowr e’n ayrgylgh.
An Spektrum Elektrotennvenek

Efander an menowghedhyow a dhewynnyans elektrotenveynek ew **an spektrum elektrotenveynek** (**an spektrum elektrotennvenek** e'n FSS (Kres)). An menowghedhyow a wra varya yntra le ages udn herts hag a-ugh dhe 1025 herts (kebmys ha todnhysow a vilyow a gilometrow dhe le ages treuslinen nuklesen atomek).
Rynnys ew an spektrum dhe vondow, pub onen gen hanow dyffrans. Ema dhe bub bond teythi dyffrans, pekara'n fordh mayth enjei askorrys, an fordh a effeythons mater ha fatel enjei usys.

## Devnydh dewynnow elektrotenveynek
*Dewynnow radyo  -  E hwrer devnydh a dhewynnow radyo dhe dhanon towlennow radyo ha pellwolok.

*Korrdonnow  -  Devnydh korrdonnow ew kegina boos dre amovya molekulennow dowr.

*Dewynnyans isrudh  -  An dewynnow ma a wra movya tobmder a’n Howl dhe’n Norvys.

*Golow gweladow  -  Hebm ew an golow a alloseg dhe nei gweles.

*Dewynnyans ughviolet  -  Dewynnow a howllesk agas kroghen ew dewynnyans ughviolet.

*Dewynnow-X  -  E hwrer devnydh a dhewynnow-X en klavjiow dhe jeckya studh eskern.

*Dewynnow gamma  -  E hwrer devnydh a dhewynnow gamma dhe dhisynklevya frooth.

## Fatel helerghir dewynnow elektrotenveynek
Marnas golow gweladow, an kensa diskudhans a dhewynnans elektrotenveynek a veu en 1800 pan dhiskudhas William Herschel dewynnyans isrudh. Kens pedn bledhen, e tiskudhas Johann Ritter dewynnow ughviolet. Erbynn lebmyn, ema skiensydhyon owth usya pellweloryow en pub bond an spektrum.
An Wodhva

Menedh an ughella Kembra ew **an Wodhva** (1085m/3560t). E sev yn gogledh Park Kenedhlek Eryri, en Kembra North. Menedh moyha bysi an Ruvaneth Unys ew. En 2018 e kerdhas 500,000 a dus dhe’n pedn, gen 140,000 ow mos war hyns-horn an Wodhva. Gwithva natur kenedhlek ew awos hy bestes ha plansow.

## Formyans
Gwres gen loskvenedhyow e’n Oos Ordowek veu karrygi an Wodhva. Woja hedna, furvyes gen rewlyvans veu e’n Oos Rew, hag a wrug kribow serth Crib Goch (Krib Rudh) ha Lliwedd. Usyes vedha an Wodhva gen krambloryon pekara Edmund Hillary kens krambla Everest en 1953.

## Hensyow dhe'n topp
Ema hwegh hyns kerdhes dhe’n topp, ha Hyns-horn an Wodhva maga ta, h.y. hyns-horn rak ha pynyon hag onan a'n bednfentynnyow chif a dornyaseth en Gwynedh. Ema koffiji e’n orsav war bedn an menedh a’n hanow Hafod Eryri.

## Styr an hanow
Styr an hanow Kembrek, yr Wyddfa, ew tron po enkleudhva (enkleudhva an kowr Rhita Gawr woja y fethans gen Arthur Gernow herwydh an henhwedhel). Styr y hanow Sowsnek, Snowdon, ew Bre Ergh.

Pur lawek ew an Wodhva; y lawgodh bledhennek kresek ew moy es 5,000mm pub bledhen. Bleujen danow Lili’r Wyddfa (Gagea serotina) a dyv war ledrow an menedh ha menedhyow yn ogas dhodho. E trig marghvrini ha paloresow war an menydh ewedh.
Aldridge-Brownhills (pastell vro Senedh an RU)

**Aldridge-Brownhills** yw pastell vro yn West Midlands, Pow Sows. Representys re beu gans Wendy Morton (Parti Gwithadorek) a-dhia 2015. 

## Eseli Senedh

## Devynnow
Tim Kaine

**Timothy Michael „Tim“ Kaine** (genys 26 Hwevrel 1958 yn Saint Paul, Minnesota) yw laghyas ha politeger demokrat a Amerika. Kaine o Isgovernour Virjynni a-dhia 2002 bys yn 2006, Governour Virjynni a-dhia 2006 bys yn 2010 ha kaderyer Kessedhek Kenedhlek an Dhemokratyon a-dhia 2009 bys yn 2011. A-dhia 2013, Kaine yw esel Senedh Virjynni. Ev o ombrofyer demokrat rag Is-Lewydh yn etholans lewydhek 2016.
Wendy Morton

**Wendy Morton** (genys 9 Du 1967 yn Konteth Evrek, Pow Sows) yw politegores a Vreten hag an esel Senedh rag Aldridge-Brownhills a-dhia 2015. Esel a'n Parti Gwithadorek yw.

Y'n etholans 2015, Morton a veu etholys gans 52% a'n vota. Yn 2017, hi a wrug ynkressya hy rann a'n vota dhe 65.4% hag yn 2019 dhe 70.8%. Hi o dasetholys yn 2024 gans 39% a'n vota. Morton a veu henwys avel Menystres a Stat Skeus rag Sodhva Estren gans Kemi Badenoch.

## Devynnow
Alison Abbiss

**Alison Abbiss** yw bardh Gorsedh Kernow. Hi a dheuth ha bos bardh yn 2009, avel **Alison Weeks**. Hy hanow bardhek yw  (), wosa hy hanow teylu.
Usvil

Teylu a gigdebroryon ew an **ujviles** (**usvil** e'n FSS (Kres)), gwres a beder eghen. Haval ort kathes en filogenynnek, bes ort keun hag a radn aga semlant hag omdhegyans, ujviles a drig war an nor, ow ponya rag kachya aga boos. Esplegya a wrug ujviles nanj ew 22 milvil vledhen. Nanj ew 15 milvil vledhen, radna a wrug ujviles dhe dhew isteylu, *Protelinae*, haval dhe geun byghan, a dheber termytow (ha terweythyow hwesker erel), ha'n *Hyaeninae*, a dheber eskern, karyn ladhys gen enevales erel pekara lewyon ha lewpardes, po ladhys ganja aga honan. An ujvil breghys en arbednek ew helghor da, hag anjei a wra helghya avel unigyn, po en bagasow byghan ha meur.

## Ujvil dor

An ujvil dor ew an udnik esel a'n isteylu Protelinae. Ma anjei ow triga en Afrika Dhyghow hag Est. Termytow ew y voos, herwydh usadow, bes terweythyow hwesker erel. Nag uji ujviles dor ow tebri kig nevra. Gwell ew ganja pryskdir ha gwelstir, a-der menedhyow. Y hanow en Sowsnek, *aardwolf* a styr 'dor-vleydh' e'n yeth Afrikaans

## Ujvil breghys

Ema adro dhe 45,000 a ujviles breghys en Afrika. Ev ew an brassa esel a'n teylu. Kigdebror pur sewen ew an ujvil breghys, hag anjei a ell kesstrivya gen lewyon rag aga freydh. Ma anjei ow triga en gwandrans efan a vewvaow, koswigow, gwelstiryow ha menedhyow, nebes citys hwath.

## Ujvil brith

Ema en-dadn 10,000 a ujviles brith ow triga hwath en Afrika Gledh hag Asia West. Ma anjei ow kudha en kovva dydhweyth, ha dos en-mes rag boosa nosweyth. Ma anjei ow tebri karyn, bes ewedh, frooth ha hwesker pan vo chons.

## Ujvil gell

Ottobma an eghen moyha terweythus a usvil. Ma anjei ow triga en Afrika Dhyghow. Aga bewva ew difeythtiryow.


Restren: Proteles cristatus1.jpg|Ujvil dor
Restren: Spotted hyena (Crocuta crocuta).jpg|Ujvil breghys
Restren: Striped hyena (Hyaena hyaena) - cropped.jpg|Ujvil brith
Restren: Brown Hyena (Parahyaena brunnea) (6472926331).jpg|Ujvil gell


## Mappow gwandrans

Restren: Aardwolf area.png|Gwandrans an ujvil dor
Restren: Spotted Hyaena area.png|Gwandrans an ujvil breghys
Restren: Striped Hyaena area.png|Gwandrans an ujvil brith
Restren: Brown Hyaena area.png|Gwandrans an ujvil gell