open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Simone de Beauvoir

**Simone Lucie Ernestine Marie Bertrand de Beauvoir** (9 Genver 1908 – 14 Ebrel 1986) o skrifer, skiansek, benelegor, damkanydh sosyel, socyalydh, gweythresor politek ha filosofer hanvosek frynkek. Kyn na wrug hi omsynsi avel filosofer ha nag esa hi prederys dhe vos onan dhe dermyn hy mernans, hi o delanwes meur war dhamkanieth venelek ha hanvosegieth venelek.

De Beauvoir a skrifas romansow, assays, bewskrifow, ha skrifow erel ow tochya filosofieth, politegieth ha kudynnow sosyel. Hy ober an moyha aswonnys yw *The Second Sex* (An Nessa Reydh) a 1949, dielvennans gans meur a vanylyon yn kever arwask benenes hag oberen selvenel a venelogieth an oos. Hy romansow an moyha kerys yw *She Came to Stay* ha *The Mandarins*. Hi a waynyas Prix Goncourt 1954, Pewas Jerusalem 1975 ha Pewas Stat Ostri rag Lien Europek 1978. 

Diwreydhel o hi hag yth esa hi yn keskowethyans reydhel gans nebes hy studhyoresow. Aswonnys o hi ynwedh rag hy keskowethyans ygor gans filosofer frynkek Jean-Paul Sartre dres oll hy dedhyow. Hi a verwis a niwmonia an 14ves Ebrel 1986 yn Paris, 78 hy bloodh.
Avicenna

**Ibn Sina** (ابن سینا), aswonnys y'n West avel **Avicenna** (c. 980 – Metheven 1037), o liesdysker Persian. Yth aswonir avel onan a'n brederydhyon, skriforyon, steronydhyon ha medhogyon an moyha posek a'n Oos Owr Islamek. Tas a vedhegneth arnowydh a-varr yw ev. Y hanow Arabek formel o **Abū ʿAlī al-Ḥusayn bin ʿAbdullāh ibn al-Ḥasan bin ʿAlī bin Sīnā al-Balkhi al-Bukhari**.

Genys veu Avicenna yn ogas dhe Bukhara, lemmyn yn Pow Ousbek, rewlys y'n oos na gans an dernieth Samanid. Y das o sodhek an governans. Erbynn 10 bloodh ev a dhyskas an Koran dre gov. Ev a dhallathas dyski medhegneth 16 y vloodh. Erbynn 18 bloodh ev a dheuth ha bos mester a'n posekka oberennow a wodhonieth yn y oos.

Ev a skrifas a-dro dhe 450 oberen ow tochya lies testen dyffrans. A-dro dhe 240 re dreusvewas, y'ga mysk 150 a filosofieth ha 40 a vedhegneth. Y oberennow an moyha a vri yw *The Book of Healing*, godhoniador filosofek ha skiensek, ha *The Canon of Medicine*, godhoniador medhegel. Yn-mes a filosofieth ha medhegneth, Avicenna a skrifas ow tochya steronieth, alchemy, doronieth ha dororieth, brysonieth, theologieth Islamek, lojyk, awgrym, fysegieth ha bardhonieth.
Giordano Bruno

**Giordano Bruno** (Genver 1548 – 17 Hwevrer 1600) o broder du Italek, keffrys ha filosofer, prydydh ha kalkor. Aswonnys yw ev rag krysi yn didhiwedhter an ollvys. 

Y dhamkaniethow kosmologek a ystynnas patron Copernicus hag o nowydh y'n dedhyow na. Bruno a dybis nag o an Howl marnas onan a niver heb finweth a gorfow nevek ow kwaya yn anserghek. An kynsa den o ev dhe brederi bos an ster a welyn dhe nos kehaval orth an Howl. Ev a dybis bos possybyl bos bewnans war blanetys erel y'n ollvys.

Rag an tybyansow ma ha rag dyllo tybyansow konter dhe dhogma Katholik a-dro dhe dreussubstansegyans, an drynses ha taklow erel, leskys veu ev orth peul avel tebelgryjyek gans Gorhwithrans an Eglos Katholik Romanek.
Augustine a Hippo

**Augustine a Hippo** (13 Du 354 – 28 Est 430), aswonnys ynwedh avel **Sen Augustine**, o filosofer ha theologydh Kristyon a dhevedhyans Berber. Epskop o ev a Hippo Regius yn Numidia, Afrika Gledh Roman. Y skrif o delanwes war an displegyans a filosofieth a'n West hag y'n gwelir avel onan a Dasow Eglos an moyha posek  a'n Eglos Latin yn Oos Patristek. Yn mysk y lies oberen posek yw *The City of God*, *On Christian Doctrine* ha *Confessions*.

Pan o ev yowynk, yth esa bern dhodho yn kryjyans Manichaean ha, wosa henna, yn filosfieth grek a Neoplatonieth. Wosa y dreylva dhe Gristoneth yn 386, Augustine a dhisplegyas y vaner a weythres y honan yn filosofieth ha theologieth. Yn-dann grysi bos gras Krist res porres rag rydhses mab den, ev a weresas furvya an dhyskaseth a pegh derowel ha ri kevrohow posek dhe dybieth vresel ewnhynsek. Pan dhallathas an Emperoureth Roman a'n West dyfygya, Augustine a dhismygas an Eglos avel Cita Duw spyrysek, diblans an Cita y'n Bys.

Aswonnys yw Augustine avel sans y'n Eglos Katholik, Eglos Ewngryjyek a'n Est ha'n Gemeneth Anglican. Ynwedh yth yw ev Doktour an Eglos Katholik ha tasek an Augustinyon. Y'n solempnir an 28ves a vis Est, dydh y vernans. Tas sans yw Augustine a bryntyoryon, bragoryon, theologydhyon, keffrys ha lies cita.
René Descartes

**René Descartes** (31 Meurth 1596 – 11 Hwevrer 1650) o filosofer, kalkor, katholik leg ha godhonydh frynkek a dhevisyas mynsonieth dhielvennus yn-dann gelmi an testennow a vynsonieth hag aljebra. Descartes a skrifas a-dro dhe'n method godhoniethek ha resonegieth, keffrys hag optek ha keweronieth. Ev a dhisymgas fordh a dheskrifa rothow henwys lemmyn an kesweyth kesordnegyon Cartesian hag ynwedh damkanieth a bandr'yw kammneves. 

Ev a dhadhlas erbynn diskryjyans: an savla nag yw an bys gwir. Y argyans filosofek an moyha aswonnys yw "*cogito, ergo sum*" ("Y tybav, ytho yth ov"; Frynkek: *Je pense, donc je suis*). Ev a brederis y vos (eksystya), awos ev dhe dybi ha mars usi ev ow tybi, res yw dhodho bos gwir.

Descartes a dhallathas hwithra an junyans ynter an brys ha'n korf. Y dhamkanieth ow tochya dualieth an brys ha'n korf, henwys dualieth Cartesian po dualieth brys-korf. Hemm o y dybyans posekka dh'y dybyansow erel hag o selys war hemma.
Francis a Assisi

**Sen Francis a Assisi** (Gwynngala 26, 1181 – Hedra 3, 1226) yw sans Kristyon. Fondyer Ordyr an Breder Loos yw ev ha tas sans a enevales, an kerghynnedh, marchons hag Itali. Genys veu yn Assisi, Itali, le may ma basilica bras yn y enor. Y das o marchont golusek. 

Ev a dhallathas holya bewnans fest kryjyek hag ev yn Assissi wosa bresel ynter Assisi ha Perugia yn 1202. Ev a dhallathas pregoth kres ha purder. Ev a fondyas an Vreder Loos yn 1209. Francis yw onan an dus an moya gordhys yn Kristonedh. Dhe jydh y wool, an 4a mis Hedra, yma lies eglosyow gans solempnitys rag enevales.
Sigmund Freud

**Sigmund Freud** (6 Me 1856 – 23 Gwynngala 1939) o newrologydh ostrian ha fondyer psychoanalysis, method klynykel rag arvreusi ha dyghtya kudynnow y'n brys dre geskows yntra godhevyas ha psychoanalydh.

Genys veu Freud dhe gerens Yedhowek yn Freiberg, y'n Emperoureth Ostri. Ev a gwalifias avel medhek yn 1881 orth Pennskol Wien ha dalleth y ober klynykel ena yn 1886. Yn 1938, Freud a dhiberthas Ostri rag skapya an Nazis. Ev a verwis yn Ruvaneth Unys yn 1939.

Freud a dhisplegyas fordhow ober therapewtyk kepar ha keffrysyans frank ha diskudha treusperthyans. Y dhasstyryans a reydholeth dhe yssynsi furvow yowynk a'n ledyas dhe furvya komplek Oedipus avel pennrewl a dhamkanieth psychoanalytek. Freud a dhisplegyas y dybieth a'n brys diswar kepar ha model an kesweyth brysel a id, ego hag ugh-ego. Kynth usi y dybyansow ow teklinya, yma meur a dhelanwes dhe psychoanalysis yn brysonieth.
Etholans Konsel Kernow 2021

Yth esa etholans war an 6ves a vis Me 2021 rag etholi 87 esel Konsel Kernow. An etholans o strivys gans pastellow bro nowydh ha'n nomber a eseli y'n Konsel iselhes a 123 dhe 87. An Parti Gwithadorek a gwaynyas rann vrassa an esedhow, gans 47 esel.
 
## Noten
Niger (avon)

**Dowr Niger** ew an ryvar hirra en Africa West gen hes a voy es 4180 km (2500 mildir). Hy shap ew crobmen, ow resek dhe'n noor-est dhort Gyni dre Mali ha Nijer, hag ena dhe'n soth-est dre Nijeria. Hy a dhrehedh an Mor Bras Atlantek avel delta meur ryb Morblek Gyni. Dowr Niger ew an treja ryvar hirra en Africa (woja an Nil ha Congo). An ragavon moyha ew an Benue.  

### Gerdardhyans
Nag eus den veth a wor dhort pele teuth an hanow Niger. Nag eus dustuny ev dhe dhos dhort an ger Latin rag "du", niger, ha possybyl ew dell wrussa whithroryon tiryow a Bortugal usya an ger "negro", en neb cas. Ewedh, nag ew an Niger ryvar gans dowr 'du' avel an Rio Negro en America Dhyhow. Etho an brassa radn a dus a breder an hanow dhe dhos dhort pobel enejek an pow ma feu usys an hanow "Quorra" war vappys . Possybylta aral ew an lavar Tuareg *gher n gheren*, berrheys dhe 'ngher' po "niger", rag radn an ryvar ogas dhe Timbuktu. 

Nijeria ha Nijer a gebmer aga henwyn dhort an ryvar. Ema dhe'n bobel a drig ryb an ryvar lies hanow ragty, pecara Jeliba ("ryvar bras" e'n yeth Manding), Isa ber ("ryvar bras" en Songhay), Oya (duwies an ryvar dhe'n dus Yoruba) ha Kworra po Quorra

### Doronieth
Cler ew dowr an ryvar gen saw 10% kebmys a wodhes avel an Dowr Nil. Hebm ew drefen bos pednfenten an Niger desedhys war garrygi pur goth ma nag eus meur a wodhes. Pecar ha'n Nil, ema an Niger ow kawas liv bledhydnyek tredh mis Gwydngala ha mis Me.  

Gnas coynt a'n ryvar ew delta en pervedh an pow. Hebm a furv lebma thew an ryvar le serth a-dhesempis. Etho furvyes ew radndir a woveryow junys, kenegy ha lydnow an keth myns ha Pow Belg. Da ew an liv bledhydnyek rag peskecha hag abmeth.
John Maynard Keynes

**John Maynard Keynes, kynsa Yurl Baron Keynes**, CB (5 Metheven 1883 – 21 Ebrel 1946) o erbysiethor Bretennek. Y dybyansow, gelwys erbysieth Keynesek, o delanwes meur war dhamkanieth arnowydh erbysek ha politek keffrys ha war bolisiow erbysek ha toll a lies governans. Ev a leveris y talvia dhe wovernans usya skantlyns toll ha arghanti dhe hedhi an effyethyow a kildro erbysek, difygow ha sewenow. Onan a'n tasow a gowrerbysieth dhamkaniethek arnowydh.

Genys veu John Maynard Keynes yn Kergront, Pow Sows. Y das o John Neville Keynes, arethor erbysieth orth Pennskol Kergront. Y vamm o Florence Ada Brown, awtour a vri ha dasformyer sosyel. Keynes eth dhe Golji an Myghtern, Kergront, yn 1902, dhe studhya awgrym.

Onan y garoryon dhrudh o an artydh Duncan Grant a wrug ev metya yn 1908. Keynes o maglys ynwedh gans an skrifer Lytton Strachey. Y hevel y hwrug Keynes hedhi sewya karoryon gethreydhel dres Kynsa Bresel an Bys. Yn 1918, ev a vetyas Lydia Lopokova, donsyer korol russek a vri. Keynes ha Lopokova a wrug demmedhi yn 1925.

Yn 1942, Keynes a veu stallys yn Chi an Arlydhi avel **Yurl Keynes** a Tilton yn konteth Sussex. Esel an Parti Livrel. Keynes a verwis a shora kolon yn y ji nessa yn Tilton, Sussex Est.
Georg Wilhelm Friedrich Hegel

**Georg Wilhelm Friedrich Hegel** (27 Est, 1770 – 14 Du, 1831) o filosofer almaynek. Aswonnys yw ev onan a'n posekka tus yn idealieth almaynek hag onan a'n fondyoryon a filosofieth a'n West. Y dhelanwes a ystyn dres an efander dien a destennow filosfoek a'n oos, a esthetek dhe ontologieth ha politegieth.

Genys veu Hegel yn Stuttgart, penncita Duketh Württemberg yn Almayn soth-west. Ev a verwis yn Berlin dres epidemek terthen skit (kolera) yn 1831, kyn hwrug ev merwel, dres lycklod a gleves gastryk aral.

Yma meur a dhelanwes dhodho war lies skrifer ha filosofer, y'ga mysk tus o unnver ganso (Bradley, Sartre, Küng, Bauer, Stirner, Marx) ha tus nag o unnver ganso (Kierkegaard, Schopenhauer, Nietzsche, Heidegger, Schelling). Ev a skrifa a istori, politegieth, kryjyans, art ha lojyk.
Immanuel Kant

**Immanuel Kant** (22 Ebrel 1724 – 12 Hwevrer 1804) o filosofer almaynek. Genys veu ev yn Königsberg, Prussi Est (lemmyn Kaliningrad, Russi) hag ena y ferwis ynwedh. Ny wrug Kant viajya moy es 70 mil a'n cita yn y vewnans. Ev a studhyas filosofieth orth an bennskol ena ha, wosa henna, dos ha bos professor a filosofieth ha Kaderyer a Lojyk ha Metafysek. 

Kant a vynni dyski an gnas a brevyans denel: fatel yll tus godhvos neppyth ha pyth o selyans an godhvos na. Ev a dhallathas assaya trovya fordh a-der dyskryjyieth ha dogmategieth. Ev a elwis an kevreyth filosofek ma "idealieth treuskynnus".

Skrifa Kant dien a-dro dhe epistemologieth, metafysek, maseth hag esthetek a'n gwrug onan a'n dus gans an moyha delanwes yn istori filosofieth. Y'n 19ves kansvledhen, filosofers almaynek kepar ha Fichte, Schelling, Hegel ha Schopenhauer, ha skriforyon kepar ha Herder, Schiller ha Goethe a dhegemeres meur a dhelanwes a Kant.
John Locke

**John Locke** (29 Est 1632 – 28 Hedra 1704) o filosofer ha medhek sowsnek. Y skrifa a'n dhamkanieth a gevambos kowethasek o delanwes meur war Voltaire, Rousseau, lies prederydh albanek ha'n hweldroegyon amerikanek. Y dybyansow yw menegys yn Derivas Distakter Amerika.

Dre vras, damkaniethow Locke o a-dro dhe honanieth ha'n honan. Locke a dybis ni dhe vos genys heb prederow ha bos godhvos kawsys gans prevyans hepken.

Tas Locke, henwys ynwedh John Locke, o laghyas. Y vamm, Agnes Keene, o myrgh a gyfeythyer kreghyn. An dhew o Puritanow. Genys veu Locke an 29 mis Est 1632, yn krowji ryb an eglos yn Wrington, Gwlas an Hav, a-dro dhe 12 mildir a Vryste. Ev a studhyas filosofieth orth kolji Eglos Krist, Rysoghen le may hwrug ev gwaynya bachelerieth yn mis Hwevrer 1656 ha mestronieth yn mis Metheven 1658.  Ynwedh y hwrug ev gwaynya bachelerieth a vedhegneth yn mis Hwevrer 1675.

Ev a verwis an 28 mis Hedra 1704 hag ynkleudhys yw ew yn lann eglos yn High Laver, yn Essex. Ny wrug ev bythkweth demmedhi po kavos fleghes.
Niccolò Machiavelli

**Niccolò Machiavelli** (3 Me 1469 – 21 Metheven 1527) o den an Dastinytheans a Florens, keffrys ha politeger, statydh ha skrifer. Kannas ha sodhek an governans o ev yn oos Medici a Repoblek Florens. Machiavelli yw an moyha aswonnys rag y skrifa a-dro dhe filosofieth politek. 

Ev a skrifa bardhonieth, gwariow, kanow karnival, lyvrow istori ha lyvrow skiens an lu, keffrys ha nebes an lytherow an moyha aswonnys yn yeth Italek. Y lyver an moyha aswonnys yw *Il Principe* (An Pennsevik) a 1513. Nyns o dyllys bys yn 1532, hag o pymp blydhen wosa y vernans.

Y perthir kov a Machiavelli rag bos damkanydh realieth posek. Y hanow a dhallathas styrya gwriansow heb keskians a'n par a wrug ev kussulya yn y ober *Il Principe.* Ev a leveris y hwrug y brevyans a redya istori a dhiskwedhas dhodho y hwre politegieth pupprys usya toll, falsuri ha drogober. Ev a leveris y talvia dhyn gava rewlyas usi ow fondya ruvaneth po repoblek ha neb yw kablys rag y wriansow, y'ga mysk freudh, pan yw an mynnas ha'n sewyans prowus.
Margven

**Margven** ew karrek displegys dhort **Marg** (ewedh **Marl**). Stoff dorek ew marg rych en monyow karbonat, pri ha leys. Dell ew usys, ma dhe vargven komprehendyans hanter for' tredh kalgh ha leysven. Furvyes ew en kerhydnedhow morek po dowr fresk, en venowgh drefen gwriansow algi. Gwres ew radnow isella Alsyow Dover dhorto, ha Kowfordh an Chanel a sew an gweliow marg tredh Frynk ha'n Ruvaneth Unys. Godhas pur gebmyn ew marg en lydnow woja rewlivans, pekar ha'n pollow marg en north-est an Statys Unys.

E feu marg usys avel ewner gweres ha mayner owth oberi erbydn trenkedh en gweresow, hag en gwrians lim ewedh. 


Piece_of_marl.JPG|Darn a varg
Scala_dei_Turchi_panorama.jpg|Furvyansow marg en Enys Sicily, Itali
Channel_Tunnel_geological_profile_1.svg|Profil Kowfordh an Chanel (an kowfordh, diskwedhys en gell, a dre levelyow marg)
Margven1.jpg|Komprehendyans kemegel margven
Friedrich Nietzsche

**Friedrich Wilhelm Nietzsche** (15 Hedra 1844 – 25 Est 1900) o filosofer ha skrifer almaynek. Professor o ev orth Pennskol Basel. Ev a oberi yn rann studhyans klassek henwys yethydhieth klassek. Wosa henna, ev a skrifas nebes lyvrow a filosofieth. Aswonnys yw ev lemmyn avel onan a'n posekka prederydhyon a'n oos arnowydh.

Skrifa Nietzsche a wra tochya polemek filosofek, arvreusyans gonisogethel, ha fugieth, gans kerensa rag poyntys a skians ha geseth. Elvennow a vri a'y filosofieth a yssyns: y arvreus gwreydhyel a wiryonedh a-barth perspektivieth; arvreus ahydhek a gryjyans ha maseth Kristyon ha damkanieth kelmys a vaseth mester–keth; an fastheans esthetek a vewnans avel gorthyp dhe "vernans Duw" ha'n terstuth a nihilieth; ha'n deskrifans a'n sojet denel avel diskwedhyans a vodhow ow kesstrifa, konvedhys war-barth avel an bodh rag nerth. Ev a dhisplegyas ynwedh tybyansow dhe les kepar ha'n *Übermensch* (ughwour) ha'n dyskaseth a dhehwelans didhiwedh.
Paul a Tarsus

**Paul a Tarsus**, (genys avel **Saul a Tarsus**) hag yn fenowgh henwys **Sen Paul** po **Paul an Abostel** (2KOK–67) o abostel Kristyon (kyn nag o ev onan an kynsa Dewdhek Abostel) a lesas an dyskansow Yesu dres bys an kynsa kansvledhen. Y'n gwelir avel onan a'n posekka tus an Oos Abostelek. Ev a fondyas nebes kemenethow Kristyon yn Asi Vyghan hag Europa a gres an 40s dhe gres an 50s KOK.

Herwydh lyver Oberow y'n Testament Nowydh, Farysi o Paul. Ev a gemeras rann y'n persekutyans a dhyskyblon a-varr Yesu a-dro dhe Jerusalem, kyns y dreylyans dhe Gristonedh. Peswardhek a'n 27 lyver y'n Testament Nowydh re beu askrifys dhe Paul. Yth yns i lytherow dhe eglosyow ha Kristonyon. Ev a skrifas an lytherow ma rag aga hennertha, aga gweres konvedhes dyskans Kristyon ha'ga gweres dhe vewa yn fordh Kristyon. Y'n jydh hedhyw, lytherow Paul a bes bos selyans res porres a theologieth, gordhyans ha bewnans bugelek yn hengovyow Latin ha Protestant an West, keffrys hag y'n hengovyow Katholik Est hag Ewngryjyek an Est.
Planetik

**Planetik** yw korf karrek y'n efanvos. An brassa niver a'n huni aswonnys dhyn yw desedhys y'n Kevreyth Howlek ow resek a-dro dhe'n Howl. Ymons i avel planettys mes le aga myns. I a wra varya yntra pur vyghan (le ages karr) ha meur 600 mildir (1,000 km) yn aga threuslinen. Nebes planetigow a's teves loryow. 

Planetigow a dhiskwedh avel ster byghan y'n ebron, mes i a wra gwaya y'n ebron drefen aga bos resek a-dro dhe'n Howl, ha ster ow heveli gwaya drefen an Nor dhe droyllya. Kepar ha planettys, ny wra planetigow aga golow aga honan mes dastewynna golow an Howl. Aga shap a yll bos avrewlys.

Giuseppe Piazzi a dhiskudhas an planetik kynsa, yn 1801. Ev a'n gelwis Ceres, ha Ceres yw an korf moyha y'n Grugys Planetik. Re erel, kepar ha Juno, Pallas, ha Vesta veu diskudhys awosa. Erbynn an 1850ow, diskudhys veu keniver bos res dh'aga nivera ow talleth gans Ceres avel niver 1. Hedhyw steronydhyon a us pellwelleryow ha jynnys-amontya dhe dhiskudha milyow a blanetigow pub mis. Onan a'ga forposow yw dargana plowghyansow planetigow.

Planetigow yw an karrygi ha stoffow erel yw gesys wosa furvyans an Kevreyth Howlek. An karrygi ma o re vyghan dhe guntel war-barth rag gul planet. Re anedha yw gwrys a karbon po alkan. Klassys ynsi ow krog war pypynag yw war an enep, hemm yw aga spektra, ow komprehendya Sort M (alkan), S (karrek) ha C (karbon). 

An brassa niver a'n planetigow yn agan Kevreyth Howlek yw desedhys y'n Grugys Planetik yntra Meurth ha Yow, mes yma lies unn nag yw y'n Grugys Planetigow ynwedh, kepar ha an planetigow Trojan yn resegva Yow. An re na a dheu ogas dhe'n Nor yw gelwys Planetigow Ogas-Norvys. Lies godhonydh a breder planetigow ow plowghya an Norvys dhe ladha an arghpedrevanes ha hwarvansow difeudha erel.  


Ceres_-_RC3_-_Haulani_Crater_(22381131691).jpg|Ceres, an planetik moyha (appoyntys avel plant korr lemmyn)
Asteroid_Belt.svg|Tyller an Grugys Planetigow y'n Kevreyth Howlek
PIA21597_-_New_Radar_Images_of_Asteroid_2014_JO25_(cropped).gif|Planetik 2014 JO25
Vesta_Cratered_terrain_with_hills_and_ridges.jpg|Kowdell, breow ha mujovennow war blanetik Vesta (niver 2)
Moon_and_Asteroids_1_to_10.svg|Myns an planetigow moyha kehevelys ha'n Loor
Eros_rotation_Dec._3-4_2000.gif|Eros ow troyllya
243_ida.jpg|Planetik 243, henwys Ida
(253)_mathilde_crop.jpg|Skeusen a blanetiik (253) Mathilde
951_Gaspra.jpg|An kynsa planetik godrigys gans lorell, Gaspra yn 1981
Plato

**Plato** (Greka: Πλάτων *Plátōn*; 428/427 po 424/423 – 348/347 OK) o filosofer grek genys yn Athina dres an oos Klassek yn Hen Rew, fondyer an skol Platonek a dybyans ha fondyer an Akademi, an kynsa fundyans a adhyskans ughella y'n West. Den pur bosek yw ev yn istori filosofieth Hen Grek ha'n West, keffrys ha'y dhyskador, Socrates, hag y studhyor a vri, Aristotle.

Plato o nowedher a'n furvow daylekteth ha keskows skrifys yn filosofieth. An method a wovyn y'n keskowsow ma, henwys an method Socratek, yw mar bosek avel an dalgh. 

Konsidrys yw Plato avel an fondyer a filosofieth politek an West. Y gevro an moyha aswonnys yw an dhamkanieth a Furvow godhvedhys dre reson pur, may hwra Plato diskwedhes assoylyans dhe'n kudyn a bennrewlys, aswonnys avel Platonieth. Kerensa Platonek ha soledow Platonek yw henwys herwydh y hanow ynwedh.

Onan a'n moyha aswonnys oberennow Plato yw *The Republic* (yn Greka, *Politeia,* 'sita'). Y'n oberen na, ev a deskrif gorweles Socrates a stat "delvrysek". Y krysir y hwrug oberennow Plato oll treusvewa moy es 2,400 bledhen, hag yw pur danow.
Tunicata

**Tunicata** (**skîtviles**) ew fylum a'n Chordata. 

Debroryon morek enjei a wra devnydh a sidhel rag tedna plankton en mes a'n dowr. Henwys enjei "tunicata" drefen bos an furv tevesyk gorherys gen pows ("tunic") ledhrek. Ema an pows ow skoodhya ha gwitha an eneval. Kelmys ew an tevesygyon dhe garrek. Ago hanow Sowsnek ew *sea squirts* ha'n Kembrek, *tiwnigog* (liesplek - tiwnigogion) po *chwistrell* (liesplek - chwistrellau).

Ema lies skîtvil ow pewa avel trevesigeth pan vo tevesygyon. Ema a-dro dhe 3,000 ehen e'n fylum. Ema an tevesygyon ow triga war leur an mor, dell ew usys, e'n parth ogas dhe'n tir. 

## Debry
Ema dhe'n skîtvil dew volgh en y gorf bian. Udn anodhans, gelwys an seyfon war anow, a wra sugna dowr e'n eneval; an aral, gelwys an seyfon a'n gwen, a skît dowr dhe ves. A-bervedh ema cawel bian pecara rider hag a ell magledna boos; etho debroryon sidhla ew skîtviles. An skîtvil a ell degea an tell en y seyfonow, pecara tedngorden ow tegea bolgh en sagh. 

## Kelgh bownans
Pan vo en y studh pryvednek ('larval'), y semlant ew pecara pednyn. Pecara lies eneval an mor, y semlant ew pur dhyffrans dhe'n skîtvil cowldevys. Ema an pednyn ow neyja rag termyn cott hag ena omgelmi dhe neppeth war leur an mor, pecara carrek. Ena treusfurvya a wrava dhe'n form cowltevys ha gortos rag remenans y vownans. 

## Colmow goos
Skîtviles ew kelmys nessa dhe'n Craniata (gwraghbuskes) es  guwigow, sortes mor, preves mor, po divellkeynoges erel.

## Diskudhyansow
Diskudhys veu stoffow kemyk a alja gweres batalyas ort klevesow pecara canker po virusow en nebes ehednow. 

Ewedh ema dhe skiensydhyon diskudhys nebes ehednow dhe yaghhe damach gwres dhodhans dres nebes henedhow. Possybyl via process haval rag tus e'n termyn a dheu.
Dowr Mississippi

**Dowr Mississippi** yw avon y'n Statys Unys. Onan a'n avonow hirra y'n bys yw. An cita vrassa war y lannow yw Memphis, Tennessi. Y hanow a dheu dhyworth hanow teythyek amerikanek a styr "avon vras". Desedhys yw pennfenten an avon yn Lynn Itasca yn stat Minnesota, ogas dhe or Kanada. An Mississippi a res dhe'n soth dre statys Minnesota, Wisconsin, Iowa, Illinois, Missouri, Kentucky, Tennessi, Arkansas, ha Mississippi. Desedhys yw  aber an Mississippi yn stat Louisiana, dhe'n soth a cita New Orleans. An Mississippi a res dhe Vorblek Meksiko. 

An Mississippi a wra parth yn Morblek Meksiko le may hallo saw boghes enevales treusvewa drefen bos kemmys godeyl ha kymygow erel a res dhe'n avon dhyworth bargenyow-tir. 

## Treusporth

Pur bosek veu an Mississippi rag treusperthi taklow yn istori an Statys Unys. Y'n 19ves kansvledhen, y hwre lies gorhel tan viajya war an avon. St. Louis, Missouri, Memphis, Tennessi, hag Orleans Nowydh o porthow posek.  

## Ragavonow

An Mississippi a'n jeves lies ragavon meur, hemm yw, avonow a res dhodho. Kreungylgh an Mississippi a worher meur a'n Statys Unys (41% a'y arenebedh). 

Rol a nebes ragavonow posek an Mississippi- (restrys dhyworth an pennfenten dhe'n aber):

## An Mississippi yn lyvrow, fylmow ha kanow
Rann veur a'n lyver *Huckleberry Finn* gans Mark Twain yw settys war Dhowr Mississippi. Twain a skrifas lyver ynwedh gelwys *Life on the Mississippi*, gans hwedhlow ynno a-dro dhe'y govyow owth oberi war worhel tan. 

An avon a wari rann yn lies fylm ynwedh, kepar ha *Pretty Baby* gans Jodie Foster ha'n ilowari *Showboat* keffrys ha'n ilowari *Mississippi* gans an ster W C Fields ha Bing Crosby. 

Lies kan a gampoll an avon. *Mississippi* gans Pussycat veu Niver 1 y'n rolyow yn lies gwlas. *When the levee breaks* gans Led Zeppelin a dheskriv liv euthyk, *Proud Mary* gans Creedence Clearwater Revival a dheskriv viaj war worhel tan, ha *Louisiana Woman, Mississippi Man* gans Loretta Lynn ha Conway Twitty yw hwedhel a-dro dhe gopel a drig war lannow a-dal y gila.


Mississippiriver-new-01.png|Kreungylgh an Mississippi
Lake_Itasca_Mississippi_Source.jpg|Pennfenten an Mississippi
Dubois_n_Mississippi_River_P7280468_Missouri_n_Mississippi_River.JPG|Kemper an avonow Mississippi ha Missouri
The_Steamboat_Natchez_1998.jpg|Gorhel tan 'Natchez'
Mississippi_River_-_New_Orleans.jpg|Dowr Mississippi ogas dhe Orleans Nowydh
Socrates

**Socrates** (Greka: Σωκράτης; c. 470–399 KOK) o filosofer grek a Athenas neb yw gwelys avel onan a'n fondyoryon a filosofieth an West. Ny wren ni godhvos meur yn y gever drefen na wrug Socrates skrifa tekstow. Aswonnys yw ev der akontys gans skriforyon erel, yn arbennik y studhyoryon Plato ha Xenophon. Skrifys yw an akontys ma avel keskowsow may hwra Socrates hag erel hwithra testen yn furv govyn ha gorthyp. 

Akontys dyffrans a Socrates a wra konvedhes y filosofieth yn perfeyth ogas hag anpossybyl, studh henwys an kudyn Socratek. Socrates o den disputys y'n kowethas a Athenas. Yn 399 KOK, ev a veu kablys rag fowt revrons ha legri an yonkers. Wosa trial unn jydh y hirder, ev a veu res sentens a vernans der eva kegis (gwenon losowek).
Liwans

**Liwans** (ynwedh **liwyans** po **lymnans**) yw usya liwyow dhe wul art gwelesek. Hemm yw an ger ynwedh rag ober lymnys a art. Lies sort a liw po paynt yw usys dhe wruthyl art, ow komprehendya dowrliwyow, liwyow akrylik, ha paynt oyl. Da yw gans artydhyon erel oberi gans pluvennow plomm, krey po glowbren. 

Liwansow meur aga hanow yw gwithys yn fenowgh yn mirvaow art, kepar ha'n Mirva Genedhlek yn Loundres ha'n Louvre yn Paris. Gwithys yw onan a'n liwansow moyha y hanow y'n bys y'n Louvre, h.y. an  *[[Mona Lisa]]*, lymnys gans Leonardo da Vinci.  Yma mirvaow privedh ha poblek yn lies cita a-derdro'n bys. 

Yma dyffrans elvennek yntra delinya ha lymna. Yn delinya, unn nivel yw an imaj dien, mes yn lymna, unn nivel yw lymnys dres unn aral dhe dhrehedh an imaj diwettha. Avel sewyans, an brassa rann a'n termyn, ny vydh an imaj diwettha kler bys dhe'n kamm diwettha. 

Yma peswar kamm elvennek yn lymna: pareusi, ranna, nivela ha gorfenna.
#Pareusi: an brassa niver artydhyon a wra pareusi  kanvas po enep aral. Gorher tanow unform po "golgh" a wynn po liw aral yw gorrys war an enep dien. Hemm a weres nivelyor diwettha kavos an unn dyghtyans. Ynwedh, an golgh a weres dastewynnya golow dhyworth an enep, hag ytho gwellhe an effeyth dhe'n miror. Rag enebow digompes po garow, yma edhom a neppyth moy. Hemm yw *gesso*, yn hengovek, kemyskans a grey ha gelatin, mes kavadow lemmyn avel akrylik tew. Yma edhom a deknek arbennik rag lymna war nebes enebow, r.e. lymna war blaster a us an method *fresco* po fosliwans.  
#Ranna: rynnys yw an kanvas dhe niver a ranndiryow posek (ow krog war an imaj lymnys), ha kilvaow an ranndiryow na yw plottys. 
#Nivela: y'n kamm ma, plottys yw unn nivel dres nivel aral rag kavos an shapys yw hwensys yn pub nivel. Erbynn diwdh an kamm ma, pub taklen y'n imaj vydh aswonnadow. 
#Gorfenna: Res yw strivya moy y'n kamm ma. Amkan an kamm ma yw dhe ri neppyth arbennik y'n imaj, kepar hag emlow poran, kesunya nivelyow hag effeythyow gwelesek erel.

Dres istori, lies lymner re beu rann a vovyansow dyffrans, gans tybyansow dyffrans a-dro dhe destennow po teknegow. Ottomma rol a ensamplow:


Marianne_von_Werefkin_-_Police_Post_in_Wilna.jpg|*Sodhva greslu yn Vilnius* gans Marianne von Werefkin
Who’s_Afraid_of_Red,_Yellow_and_Blue_II.svg|*Who’s Afraid of Red, Yellow and Blue II* gans Barnett Newman 
Tsunami_by_hokusai_19th_century.jpg|*Tonn Veur Kanagawa*, gans Katsushika Hokusai
Nicolas_Poussin_-_The_Empire_of_Flora_-_Google_Art_Project.jpg|*Emperoureth Flora* gans Nicolas Poussin
Sophia_Lady_Burrell_as_Hebe_-_Henry_Bone,_R.A._(1804).jpg|*Sophia, Arlodhes Burrell* gans Henry Bone
Amelia_Opie_by_John_Opie.jpg|*Amelia Opie* gans John Opie
Sun Tzu

**Sun Tzu** (544 KOK – 496 KOK) o pennhembrenkyas, konnyk an lu ha filosofer hen chinek. Y krysir ev dhe skrifa an posekka oberen a strateji ha dhamkanieth vreselek, *an Art a Vresel*. Y hanow teylu yw Sun ha Tzu yw titel a revrons a styr 'mester'yn Chinek.

An brassa rann a'n pyth a wonn yn y gever a dheu a *Shih chi* gans Ssu-ma Ch'ien, hewnys ynwedh Kovadhow an Istorior Meur. Herwydh an Istorior Meur, Sun Tzu a vewa dres oos henwys 'Oos Gwenton ha Kynnyav China'. An oos ma yw a 770 KOK dhe 476 KOK.

Sun Tzu a waynyas kasow dre vos heb batalyas y eskar pan nag o res. Ev a gussulyas aspioryon, gil hag an soudoryon dhe vos yn-dann vaystri dien aga  hembrenkyas. Pan wre ev batalyas, ev a gonvedha breselyans gwell es brassa rann y erbynoryon.
Ludwig Wittgenstein

**Ludwig Josef Johann Wittgenstein** (26 Ebrel 1889 – 29 Ebrel 1951) o filosofer ostrian-bretennek a oberi dre vras yn lojyk, filosofieth awgrym, filosofieth an brys ha filosofieth yethow. Y'n aswonir avel onan a'n posekka filosofers gans meur a dhelanwes war an oos arnowydh.

Ludwig Wittgenstein a veu genys y'n Wien an 26ves Ebrel 1889, y gerens Karl ha Leopoldine Wittgenstein. An yowynka a eth flogh o ev hag ev a veu genys dhe onan a'n teyluyow an moyha golusek y'n emperoureth Ostro-Hungarian. Kethreydhel o ev. Ev a verwis a ganker an ragwagren yn Kergront.

Kyns y vernans dhe 62 bloodh, ny wrug Wittgenstein dyllo marnas unn lyver: *Tractatus Logico-Philosophicus*. Y nessa lyver, *Philosophical Investigations*, o dyllys hware wosa y vernans. An dhew oberen yw aswonnys avel pur bosek rag filosofieth dielvennus.
Penneglos Sen Peder

Eglos yn Cita an Vatikan yw **Penneglos Sen Pedr** po **Basilika Sen Peder** (yn Italek *Basilica Sancti Petri*, po *Basilica di San Pietro in Vaticano*). Konsidrys yw hy bos onan a dhrehevyansow posekka Kristonedh. Herwydh hengov, drehevys veu a-ugh an tyller may feu ynkleudhys Sen Peder.

Y feu eglos y'n tyller ma a-dhia an 4a kansvledhen. Dallethys veu ober drehevel an drehevyans a-lemmyn, a gemeras le drehevyans Kostentin Veur, 18 Ebrel, 1506, ha gorfennys veu yn 1626.

Ynkleudhys veu lower a Babow y'n eglos, ha tennvos gerys-da yw rag pergherinyow. Kevys yw ober lower a bennseri ha lymnoryon a vri warnodho hag a-ji dhe'n drehevyans, kepar ha Michelangelo. An penneglos a syns 60,000 o bobel.


San pietro in vaticano (con numeri) (nero).png|Tenn a'n benneglos
St._Peter_and_the_Apostles.jpg|Sen Peder ha'n Abesteli
Базилика_Светог_Петра,_Ватикан.jpg|Dewynnow tewlwolow yn Basilika Sen Peder
St_Peter%27s_Square,_Vatican_City_-_April_2007.jpg|Plen Sen Peder
Akbar

**Abu'l-Fath Jalal-ud-din Muhammad Akbar** (25 Hedra 1542 – 27 Hedra 1605), aswonnys avel **Akbar Veur**, hag ynwedh avel **Akbar I**, o an tressa emperour Mughal neb a reynya a 1556 dhe 1605. Personoleth krev ha pennhembrenkyas sewen, Akbar a vrashas Emperoureth Mughal dhe synsi ynni meur a'n isvrastir Eyndek. Byttegyns, y gallos ha delanwes a ystynna dres an isvrastir dien awos maystri Mughal breselek, politek, gonisogethel hag erbysek.

Akbar a dheuth wosa y das, Humayun, dhe 13 bloodh yn 1556 pan wrug y das merwel. Ev a rewlya yn-dann lesruw, Bairam Khan, neb a'n gweresa dhe lesa ha fasthe arlottes Mughal yn Eynda. Islamek o ev. An 3a mis Hedra 1605, gyllys klav a veu gans dysenteri. Ny wrug ev gwellhe. Dewdhek dydh wosa y bennbloodh 63ves, ev a verwis. Ynkleudhys yw y gorf yn bedhros yn Sikandra (Agra).

Rag kesunya an stat Mughal kowrek, Akbar a fondyas kevreyth kresennys a venystrans dres y emperoureth ha degemeres polisi a goselhe rewlyoryon fethys dre dhemedhyans ha lyskannaseth. Rag gwitha kres hag aray yn emperoureth hag o pur dhiwyrs yn maner kryjyek ha gonisogethel. Ynwedh, ev a dhegemeras polisiow a waynyas skoodhyans y sojets di-Islamek. Yn-dann woheles kolmow leythek hag honanieth stat Islamek, Akbar a strivyas dhe gesunya tiryow pell y wlaskor dre lelder, diskwedhys dre wonisogeth Eynda-Persian, dhodho avel an emperour.
Men pumys

**Men pumys** ew term rag karrek volkanek skav.

Lava ewonek kaleshes ew men pumys, gwres pan vo karrek deudh pur booth hag en-dadn gwaskedh gorrys en-mes a venedh tan. Y boster skav ew drefen tell ayr, kawsys awos yeynhe uskis ha koll a waskedh. Poynt bryjyon an lava ew lehes (pekar ha gwrians hwethednow pan vo diwes pik-pik ygerys). Ma an yeynhe ow rewi an hwethednow e'n matriks.

## Usadow
Meur y hanow ew men pumys avel kravell krohen. Usys ew en dyghtyans treys rag remova remenat krohen dhort goles an troos, hag war dharnow kalish a grohen. 

Usys veu rag gul bryckys skav rag derevel, hag avel polter en polsya.
Furvyans horn bondys

**Furvyans horn bondys** yw furv arbennik a garrek kevys yn fenowgh yn karrygi godhosek a'n Amser Kyns-Kembrek. 

I a gonsist a nivelyow tanow a oksidow horn daswrys arta hag arta yntra nivelyow a gyllas po kelester. An oksidow yw po magnetit (Fe3O4) po hematit (Fe2O3).

Niver a'n furvyansow karrek kottha, furvyes nans yw dres 3,700 milvil vledhen, a gomprehend furvyansow horn bondys. Nas gemmyn a istori a-varr an Norvys ens i. 

## Perthynyans dhe dhevedhyans oksyjen y'n ayrgylgh

Pals yw an furvyansow kettermyn an Hwarvos Meur Oksyjenyans, nans yw 2,400 milvil vledhen. Y teuth dhe vos le kemmyn wosa nans yw 1,800 mb. 

Sommen myns an oksyjen komprehendys y'n furvyansow horn bondys yw estemys dhe vos ugenkweyth dalghedh an okjyjen y'n ayrgylgh arnowydh. Posek ynsi rag bos pennfenten genwerthel a voon horn, kepar ha ranndir Pilbara yn Ostrali, Animikie yn Minnesota ha Carajás yn Brasil.

## Devedhyans
Furvyes vons yn dowr holanek an mor avel sewyans dhe cyanobakteria worra yn-mes oksyjen. An oksyjen a gesunyas gans horn omdeudhys dhe furvya oksidow horn na yll bos omdeudhys. An re ma a godh dhe woles an mor dhe furvya nivel danow dres an leys (hag a furvyas kyllas ha kelester). Pub bond yw hevelep orth godhen vledhynnyek wosa varyansow kylghek y'n oksyjen gavadow. 

Prederys yw an Norvys dhe dhalleth gans mynsow meur a horn omdeudhys yn morow trenk an bys. Horn yw moy omdeudhadow ages y oksidow. 

Wortiwedh an horn kavadow yn morow an Norvys a veu kodhys avel oksidow horn.
Jean-Jacques Rousseau

**Jean-Jacques Rousseau** (28 Metheven 1712 – 2 Gortheren 1778) o filosofer, skrifer ha komposydh a Jeneva. Y filosofieth politek o delanwes war avonsyans an Golowyans dres Europa, keffrys ha tremmynnow an Domhwelans Frynkek ha'n displegyans a breder erbysek, adhyskansel ha politek arnowydh.

Y oberen *The Social Contract* (An Kevambos Kowethasek) yw pur bosek yn preder sosyel ha politek arnowydh. Y romans amovyansek *Julie ou la Nouvelle Héloïse* (Julie, po an Heloise nowydh) a 1761 o posek rag an displegyans a gynsromantegieth ha romantegieth yn fugieth. *Emile, or On Education* (Emile, po War Adhyskans) a 1762 yw assay adhyskansel ow tochya le an unigyn yn kowethas. Y skrifa honanvewskrifek —*Les Confessions* (An Avowansow), skrifys yn 1769 ha dyllys wosa y vernans, a dhallathas an honanvewskrif arnowydh, ha *Les Rêveries du promeneur solitaire* (Hunrosow Jorna an Kerdher Digoweth) hanter kollenwys mes skrifys 1776–1778—a ros ensampel a'n Oos Finder a'n 18ves kansvledhen dhiwedhes. I a dhiskwedhas moy a fog war sojetuster hag omhwithrans a dheskrifas skrifa arnowydh wosa henna.
Mustafa Kemal Atatürk

**Mustafa Kemal Atatürk** (**Mustafa Kemal Pasha** bys yn 1934; c. 1881 – 10 Du 1938) o kaslewydh, gwlaseger domhwelek hag awtour turkek, keffrys ha fondyer an Repoblek a Durki. 

Atatürk a servyas avel kynsa lewydh Turki a 1923 bys yn y vernans. Ev a wrug amendyansow ledan avonsus hag a arnowydhhas  Turki yn kenedhel leg hag ow tiwysyansegi. Kenedhlegor ha sekularydh o ev. Awos y kowlwriansow breselek ha politek, yth aswonir Atatürk avel onan a'n posekka ledyoryon bolitek a'n 20ves kansvledhen.

Atatürk a veu genys gans an hanow Mustafa yn 1881. Tyller y enesigeth o Salonika, Makedoni (lemmyn Thessaloniki, Pow Grek). Ev a gemeras an hanow Kemal avel mab skol hag Atatürk (hag a styr Tas an Durkys) pan dheuth ev lewydh. Y das o Ali Rıza Efendi hag y vamm o Zübeyde Hanım. Ev a verwis a freudh avi (kyrrosys) an 10ves a vis Du 1938, 57 y vloodh, yn Palys Dolmabahçe.
An Skrij

Ober art gen Edvard Munch ew **An Scrij**, (FSS (K) **An Skrij**), (norgaghek: *Skrik*). Munch a wrug dew liwans ha dew dhelinyans pastel ha lithograf nodho tredh 1893 ha 1910. Ken fe Norgaghyas, ev a ros hanow almaynek *Der Schrei der Natur* (Scrij Natur) dhe'n ober ma.

An enep e'n skeusen ew onan a'n imajys moyha ajwonys en art. Pur a bris o an liwans rag aweni an gwayans Menegesydhel dalleth an 20ves kansvledhen. 

Munch a borthas cov y vos en-mes ow kerdhes e'n mo pan wrug golow an howl treylya an komol "liw goos". Ev a omglewas "scrij didhiwedh ow tremena dre natur". Studhyoryon a dhiskudhas bos an teller neb fyord ogas dhe Oslo. Anjei a gomplas skilys rag an ebron rudhvelyn, pecara tardhans mena tan ha dasoberyans bresek gen Munch woja removans y whor dhe folji.

En mis Me 2012, gwerthys veu onan a'n liwansow rag £74 milvil en strifwerth, an sommen voyha besketh bys dhe'n termyn na rag darn a art. 

## Mirva

Restren:Skrik 1893.jpg|1893, pastel war basbord. Versyon kensa *An Scrij*, hebm ew an versyon lebma whrug Munch delinya radnow essensek an composyans. 
Restren:The Scream by Edvard Munch, 1893 - Nasjonalgalleriet.png|1893, oyl, tempera ha pastel war basbord. An kensa versyon displegys, ha'n versyon moyha ajwonys, desedhys ew en Mirva Kenedhlek Norgagh en Oslo. 
Restren:"The scream". Wellcome L0011212.jpg|1895, printyans lithograf an men lithograf. Nebes anodhans a veu liwys ges Munch. 
Restren:The Scream Pastel.jpg|1895, pastel war basbord. Hebm o an versyon gwerthys rag US$120 milvil (£74) en Sotheby's en 2012. Lebmyn radn a guntel privedh Leon Black ew.
Restren:Edvard Munch - The Scream - Google Art Project.jpg|1910, tempera war basbord. Ladrys veu an versyon ma dhort Gwithti Munch en 2004, bes daskevys veu en 2006. 
Restren:'The Scream', undated drawing Edvard Munch, Bergen Kunstmuseum.JPG|Heb dedhyas, delinyans ink. Ema'n composyans ma, gen figur cres dhort *An Scrij* en Gwithti Universita Bergen.
Barnett Newman

**Barnett Newman** (Genver 29, 1905; Gortheren 4, 1970) o lymner americanek. Ev ew onan a'n chif artydhyon en Menegesydhieth Tybel ha lymner "parkow liw" a vri.

Genys veu Newman en cita Evrek Nowydh, mab dhe dhivresow Ebrow a Boloni. Ev a studhyas filosofy en Colji Cita Evrek Nowydh, hag oberi en negys y das ow kul dillas. Woja hedna, ev a dhendylas gober avel dyscador, scrifer ha crytik. A-dhia an 1930ow ev a wrug liwyansow en gis argrafydhel. Ev a dhistruis oll an oberyow ma en diwettha. 

Dres an 1940ow, ev a oberas en gis surrealydh kens diplegya gis adhves. Hebm a dhiskwedh radndiryow a liw pur diberthys gen linednow tanow plebmyk, po "zyppys" (an hanow res dhodhans gen Newman y honan). En y oberyow a-varr gen zyppys, an parkyow liw ew liesliw, bes woja hedna an liwyow ew pur ha gwastas. Newman y honan a berderis ev dhe dhrehedhes  gis adhves leun gen y gevres 'Onement' (a-dhia 1948). An zyppys a wra form spasek an liwans, ow radna ha unya an composyans en kettermyn. 

Newman a verwis a shora colon en cita Evrek Nowydh. Rag an brassa radn a'y vownans na veu gwerthveurhes. Artydhyon pecara Jackson Pollock o moy ewonek aga semlant hag omdhegyans. Na gawas breusyans da marnas en diwedh y vownans , bes ev o delanwes a bris war lymnoryon yonk.  

En 2013 y liwans "Anna's Light" a veu gwerthys rag $117 milvil dhe brener privedh.
Kreungylgh

Ema dhe bub ryvar y radndir y honan henwys **[[Kreungylgh|kreungelgh]]** (**kreungylgh** e'n FSS (C)), hag a dhegebmer dowr gen glaw hag ergh. Hanow an or tredh dew greungelgh ew keyn dewdhowr, hag a sew tir uhel a-dro dhe’n kreungelgh. Ema an dowr a guntel en kreungelgh ow resek dhe dardhell, pecara ryvar, kabmas po lydn.
TDN

Molekulen (polymer) yw **TDN** po **DNA**, hemm yw **trenken dhioksiribonukleyek**, a gomprehend kedhlow eritys pub tra byw, an kod genynnek. Gwrys yw TDN a'n elvennow karbon, hidrojen, oksyjen, fosforos ha nitrojen. War-barth ha RNA, onan yw a'n trenkennow nukleyek. 

## Kesweyth DNA
Diskudhys veu TDN gans Friedrisch Miescher yn 1869 heb ev dhe gonvedhes hy forpos. Kesweyth TDN a veu diskudhys gans James Watson ha Francis Crick, war-barth ha Maurice Wilkins yn 1953. 
Yma diw gadon a nukleyotid gans an TDN. Nukleyotid yw molekulen le gwrys a sugra dioksiribos, sel nitrojenus ha bagas fosfat. An dhiw gadon a nukleyotidow a furv troyll dhewblek, ha synsys yw an dhiw war-barth gans kevrennow hidrojen a jun selyow an dhiw gadon yn koplow. Adenin (A), Thymin (T), Gwanin (G) ha Cytosin (C) yw peder sel an TDN. Adenin a jun pub tro gans Thymin dre dhiw gevren hidrojen, ha Gwanin pub tro gans Cytosin dre deyr kevren hidrojen. Rynnys yw an selyow dhe dhew vagas, pyramidinow (thymin ha cytosin) ha purinow (Adenin ha Gwanin).

Koplow an selyow a dheu yn bagasow a dri (kod tryflek) dhe furvya trenken amino. Kemmys ha 20 trenken amino dyffrans a yll furvya, trenkennow yw komprehendys yn protinyow.  Hemm a styr bos kedhlow drehevel protinyow komprehendys yn TDN. An TDN a yll treusskrifa an kedhlow ma rag gul protinyow yn ribosomow an kell. 

### Dewblekheans TDN
An TDN a yll dewblekhe (*duplicate*) hy honan der usya ensaymow ha molekulennow treusperthi arbennik. Rag gul henna, an ensaym a wra ranna an TDN dhe'n dhew nukleyotid ha kettermyn pub nukleyotid a dhalleth askorra nukleyotid nowydh. Wosa gorfenna an argerdh ma, yma diw TDN nowydh, pubonan gans unn nukleyotid koth hag unn nukleyotid nowydh. 

Kammgemeryansow dewblekhe a gaws treylyansow.
Augustus

**Caesar Augustus** (23 Gwynngala 63 KOK – 19 Est 14 OK), aswonnys ynwedh yn-dann y hanow genesigeth **Octavian**, o an kynsa emperour a Rom. Ev a rewlyas a  27 KOK bys yn y vernans yn 14 OK. Y studh avel fondyer an Prinsipat Roman, kynsa agwedh an Emperoureth Roman, a fasthas kemynro avel onan a'n moyha effeythus ledyoryon yn istori denel. 

Rewl Augustus a dhallathas oos a gres aswonnys avel *Pax Romana*. Dre vras an bys roman o rydh a gas vras rag moy es dew kansvledhen, yn dhespit a vreselyow parhus a omlesans emperourethek war emlow an Emperoureth ha bresel vredereth a vledhen gelwys "an Vledhen a Beswar Emperour" yn kever holyans emperourethek.

Mab asvabys o ev a rewlyer dien Repoblek Rom, Julius Caesar. Octavian a dhallathas rewlya y'n Nessa Drigourieth. Hemm o tri gour a relya Repoblek Rom: Mark Antony, Lepidus hag Octavian. An drigourieth a dorras yn 33 KOK ha disakord a dreylyas dhe vresel vredereth yn 31 KOK. Wosa gwaynya an strif nerth, Octavian a veu votyes dhe vos Emperour gans an Senedh Roman yn 31 KOK. Ev a gemeras an hanow "Augustus" (a styr 'eksaltys'). Ev a rewlyas bys yn 14 OK, pan dheuth y lesvab ha deuv Tiberius dhe vos Emperour yn y le.
Protin

Stoff organek yw **protin** (gelwys ynwedh **polypeptidow**) gwrys a drenkennow amino restrys yn kadon blegys. Polymer yw an trenkennow amino junys war-barth gans kevren peptid ynter an karboksil ha'n bagas amino. An hanow rag an kevres a drenkennow amino yn protin yw kevres TDN an genyn. Y hyllir aga aswon avel unigynnow der aga kod genynnek.

Dre vras, 20 trenken amino yw omvyskys y'n kod genynnek, mes yn nebes organedhow, an kod genynnek a yll komprehendya selenocystin ().
David Ben-Gurion

**David Ben-Gurion** (genys **David Grün;** 16 Hedra 1886 - 1 Kevardhu 1973) o an kynsa Pennvenyster a Israel. Ev a dheuth lewydh posek an gemeneth yedhowek a 1935 yn Palestin an Mandat rewlys gans Breten Veur. 

Genys veu Ben-Gurion yn Płońsk yn Poloni, rann Emperoureth Russi y'n oos na. Ev a dhallathas usya an hanow Ben-Gurion yn 1909. Ev a dheuth dhe Balestin hag oberi ena avel tiek bys may feu ev tewlys 'mes y'n Kynsa Bresel an Bys. Tan y golon rag Zionieth, hag a dhallathas yn y vewnans a-varr, a'n ledyas dhe dhos ha bos ledyer meur zionydhek ha kaderyer Kowethyans Zionydhek an Bys yn 1946.  Ben-Gurion a ledyas Israel dres an vresel Arab-Israel a 1948 ha kesunya an trevluyow  divers yn Lu Defens Israel ( - IDF).

Ben-Gurion a omdennas a bolitegieth yn 1970 hag y hwre ev bewa wosa henna yn kibbutz. An 18ves a vis Du 1973, Ben-Gurion a wodhevis gosliv yn y ympynnyon. Ev a verwis wosa nebes seythenyow.
Natur

An geryow **natur** ha **naturel** yw usys rag oll an taklow nag yw gwrys gans tus. Taklow kepar ha kewer, organedhow, tirfurvow, korfow an efanvos ha lies moy yw rann a natur. Godhonydhyon a studh an fordh rannow natur dhe oberi. Taklow gwrys gans tus yw gelwys kreftus po artefaktow.  

Skiensow naturel divers a studh rannow dyffrans a natur, rag ensampel ekologieth a studh rannow plansow hag enevales y'n kerghynnedh, ha bewonieth a studh pub eghen byw. 

Tus yw rann a natur, herwydh unn welva, hag i yw an drigoryon moyha studhys war an planet. I a gesvyw an eyl gans y gila yn aga herghynnedh naturel pub dydh. Pub rann a natur, dhyworth an ayr dhe'n tir yw kesserghek. Medhegneth a studh tus yn yeghes ha kleves.  

Herwydh gwelva aral, yma tus ha natur ow batalya. Natur yw gwelys gans tus avel asnodhow naturel. Tus a dregh gwydh, palas rag monyow ha tevi trevasow. Tanow, kerri tan ha gweythvaow a gaws defolyans. Tus yw da gansa gasa natur dibystik ha tus a vynn gul moy a dhevnydh a natur yn fenowgh a dhisakord, hag y'n bys arnowydh, gans moy a dus ha citys, an kudynnow a dheu ha bos moy sevur. 

Natur, yn y styr moyha efan, a styr an bys fisegel dre vras. Hemm yw styr an ger herwydh fysegieth. 

Styr dhe les a *naturel* yw
"Ow hwarvos po oberi yn akord gans fordh ollgemmyn natur". An gerlyver *Oxford Shorter English Dictionary* a lever bos an ger usys y'n styr ma rag an kynsa tro yn 1477.


Bachalpsee_reflection.jpg|Lynn y'n Alpow
Expn7398_(39695069782).jpg|Bewnans y'n mor
Lightnings_sequence_2_animation-wcag.gif|Lughes
44_-_Iguazu_-_Décembre_2007.jpg|Dowrlam Iguazu
Biogradska_suma.jpg|Koswik
Organedh

**Organedh** yw unigyn tra vyw. Es yw dhe aswon tra vyw, mes nyns yw mar es dhe'y styrya. Enevales ha plansow yw organedhow, yn apert. Organedhow yw rann vyw (*biotic* yn Sowsnek) a'n kerghynnedh. Kerrygi ha howlsplann yw rann a'n kerghynnedh anvyw. 

Dell yw usys, yma dhe organedhow pymp edhom selyek may pessyo aga metaboledh. Yma edhom dhedha a ayr, dowr, megyans, nerthedh ha tyller bewa. Byttegyns, nyns eus edhom dhe bub tra vyw a bubonan anedha kettermyn. Nyns eus edhom dhe lies organedh a hedhas dhe ayr vytholl. 

Nyns eus akord a-dro dhe virusys po yns i byw po anvyw. Gwrys yns i a brotin ha trenken nukleyek, hag i a espleg. Mes i a eksist yn diw wedh pur dhyffrans. Unn wedh yw yn kosk, anweythresek. An aral yw a-ji kell byw organedh aral. Ena an virus yw pur weythresek pan wrello dinythi y honan. Hevelep yw dhe dowlen jynn-amontya. Pan vo usys, gweythresek yw, mes pan na vo usys, anweythresek yw. Towlen yw yn neb kas. Ensampel aral dhyworth bewonieth yw an spor, hag yw gwedh lesrannans a vakteria, fong po nebes plansow. Nyns yns i gweythresek bys pan vons y'n studh ewn. Yma dhe pub tra vyw an rannow oberi rag drehevel organedh dien, mes rag tro skwychys yn farow yns i. 

Nebes organedhow yw gwrys a vilvilyow a gellow, hemm yw organedhow lieskell. Y hyllir gweles lies unn heb devnydh korrwellell.

An brassa niver a organedhow yw mar vyghan dell na yllir aga gweles gans an lagas. Yma edhom dhywgh a gorrwellell dh'aga gweles. Gelwys yns i korrorganedhow, gans nebes anedha gwrys a unn kell (gelwys organedhow unnkell). Ensamplow yw bakteria ha protozoa, kepar ha'n amoeba ha paramecium.

## Devedhyans
An ragdres gwedhen bewnans a assay deskrifa kolmow goos yntra taklow byw. Onan a'n chif amkanow yw aswon LUCA (*last universal common ancestor* po hendas kemmyn ollvysel diwettha). Prederys yw bos LUCA ow pewa nans yw a-dro dhe 3.8 bilvil bledhen (neb termyn y'n Paleoargheek). Hendas kemmyn ollvysel yw a lyha 102860 moy gwirhaval ages kavos lies hendas. Model gans hendas kemmyn sengel, mes gasa nebes chevisya genynnow yw 103489 gweyth mor gwirhaval ages an model lieshendas gwella. An tybyans a dheuth dhyworth *On the Origin of Species* gans Charles Darwin, "ytho... gwirhaval yw bos pub kroadur organek a vewa bythkweth war an bys ma diyskynnys dhyworth neb fuv kynosel..."


E. coli Bacteria (7316101966).jpg|skeusennik|*Escherichia coli* yw organedh unnkell korrwelek, ha prokaryot maga ta.
Amoeba (Amöbe) 01.jpg|skeusennik|Amoebae yw eukaryotes unnkell
Fungi in Borneo.jpg|skeusennik|Fongow polypor ha gwydh angiosperm yw eukaryotes meur lieskell.
PhylogeneticTree, Woese 1990.PNG|skeusennik|400px|Gwydhen bewnans. Ny wra virusys omdhiskwedhes omma drefen nag eus dustuni fatell wrons keskelmi dhe'n teyr arlotteth aral a vewnans