Chanj an Hin

: *Rag chanj an hin a-dhiwedhes kawsys gans den, y hweler: [[tommheans ollvysel]].*
Chanj yn patronyow kewer an Norvys yw **chanj an hin**, dres oos hir - a dhegow dhe vilvilyow a vledhynnyow. Y hyll an term "chanj an hin" kampolla chanj kresek y'n gewer po an sort a gewer, r.e. moy po le a gewer bella. Niver a'n elvennow a gaws an chanj ma yw chanj yn dewynnyans an Howl, argerdhow bewotek, gwayansow plattys tektonek ha tardhansow loskvenydhyek. Nebes gwriansow denel ynwedh a yll kawsya chanj y'n hin a-dhiwedhes, ha hemm yw gelwys "tommheans ollvysel".

## Skilys naturel chanj y'n hin
### Chanjyow nerth howlek
Myns dewynnyans an Howl a wra varya herwydh mynsonieth resegva an Norvys, hemm yw y bellder a'n Howl, kylghekter an resegva, stumm an Norvys ha happyans pellder nessa an resegva dhe'n Howl y'n vledhen. Gelwys yw an mynsonieth ma  "Tro Milankovitch".

An kevreyth hin a dhegemmer oll y nerth yn ogas a'n Howl, ha'n kevreyth hin a yll danvon nerth dhe'n efanvos. Yma kespos nerth ynter an huni a enter ha mos yn mes a'n ayrgylgh, ha'n nerth a dreyl dre'n kevreyth hin. Hemm a ervir bojet nerth an Norvys. Pan vo'n nerth a enter moy ages an nerth a yn-mes, bojet nerth an Norvys yw posedhek ha'n hin a dommha. Mar kwrello moy a nerth gasa, an bojeth nerth yw negedhek ha'n Norvys a yeynha.

### Dryftyans brastiryel
Yn studhyansow a garrygi yn Kernow ha'n Ruvaneth Unys, apert yw bos karrygi kepar ha kragen goth rudh ha glow furvyes yn kerghynnedhow trovannel. Hemm yw displegys der amyttya dryftyans brastiryel dhe hwarvos. 

### Effeyth albedo
Gallos dhe dhastewynnya tonnow golow ha tommder yw albedo. Yma dhe rew albedo a 80% ha dhe beurva 25%. Ynkressyans yn arenebedh an Norvys gorherys gans rew a wra kesstudhyow a faver furvyans moy a ergh. 

### Frosow mor hag effeyth Nino
Effeythys yw hinow an bys gans frosow mor. Hin klor Europa west a greg war frosow tomm Dryft Gogledh an Iwerydh. Hemm a hwer yn stag a vledhen dhe vledhen. Effeyth El Niño a dhsikwedh an pyth a hwer pan vo an patron usadow chanjys. Patronyow morek y'n Keynvor Hebask a janj a-dro dhe bub naw bledhen. Hemm a wra effeyth war Ostrali est ha Perou west. 

### Gwrians loskvenydhyek
Niver a dardhansow loskvenydhyek re hwarva a-dhia 1980 a wrug effeythya an ayrgylgh. Pan dardhas Menydh Sen Helen yn 1980, danvonys veu meur a lusw ha sulfatow munys dhe'n ayrgylgh. Henn a janjyas albedo an Norvys yn unn dastewynnya golow an howl. Effeyth hemm o iselheans yn tempredh an Norvys a 0.1&nbsp;°C. Yn 1991 y tardhas Menydh Pinatubo yn Filipinys, an hwarvedhyans moyha a'y sort a-dhia dalleth an gansvledhen. Yth eth a-dro dhe 5-6 kilometer kubek a lusw dhe'n ayr owth ystynna bys dhe 24&nbsp;km a-ugh an nor. Dres an dedhyow nessa, an lusw a lesas dres oll an planet. Tempredh an bys a yeynhas a-dro dhe 1&nbsp;°C bys dhe 5 bledhen. Y hrysir gans godhonydhyon y hyll tardhans loskvenydhyek kawsya Oos Rew aral. 

## Skilys denel chanj y'n hin
 
### Chanj losowedh

Yma dhe wydh talvosogeth erbysek da, yn arbennik yn gwlasow le aga tisplegyans erbysek. Ytho yth yns yn-dann godros, ha ymons i ow mos dhe goll. 

Essensek yw gwydh, heb mar, drefen aga bos gweres dhe witha nivelyow gassys (*karbon dewoksid* hag *[[oksyjen]]*) stag y'n ayrgylgh. Gwydh a omdhon avel new karbon dewoksid, ow frynkhe oksyjen avel is-askorras. Ha ni ow treghi gwydh, ni a leha an niver a dhasoberyansow lughwrians a hwer war an dor, hag ytho an tempredh a a-ugh. 

War an leuv aral, y hyll treghi gwydh effeythya tommheans ollvysel. Gwydh yw essensek drefen i dhe witha tempredh an bys stag. Mar eus chanj yn niver ha gwandrans an koswigow, ena tempredh an bys a wra aswiwa dhe'n kesstudhyow nowydh. Yma dhe wydh albedo isel, hag ytho i a sugen moy a nerth an howl owth ynkressya tempredh an nor. Ha ni ow treghi koswigow Boreal (ranndiryow yeyn), ena moy a olow yw dastewynnys gans an ergh, ytho lehys yr tempredh an nor. 

### Legrans
Gelwys yw an effeyth a'n jeves legrans (CO2 dre vras) war agan planet "Effeyth chi gweder".  Ha ni ow stifegi mynsow fest meur a legrans dhe'n ayrgylgh, gwrys yw lenn 
a enysha agan planet. Ytho tempredh kresek agan bys a ynkress tamm ha tamm. 

## Effeythyow leel
A-dhia 1941 dedhyans ergh kynsa an vledhen war venydhyow Kembra north a hwer diwettha ha'n ergh diwettha a wra mos a wel skonna. 


Graff yn dangos newid yn nyddiad yr eira cyntaf ar y Carneddau ers 1942 (data Les Larsen gyda chaniatad).jpg|Tresen ow tiskwedhes dedhyow ergh kynsa an vledhen war venydhyow an Karnedhow a-dhia 1942 (kedhlow Les Larsen - gans kummyas)

Graff yn dangos newid yn niflaniad eira olaf y Carneddau ers 1941 (data Leslie Larsen).jpg|Tresen ow tiskwedhes dedhyow ergh diwettha an vledhen war venydhyow an Karnedhow