Hindoueth

**Hindoueth** (aswonnys ynwedh avel **सनातन धर्म** *Sanātana Dharma*, po "an fydh ow turya bynari") yw kryjyans dharmek ow talleth yn Eynda. Yma a-dro dhe 940 milyon a dhyskyblon y'n nor, gelwys **Hindouyon**, ha 94 kansrann anedha yn Eynda hag Asi Soth. Gnas arbennik a Hindoueth yw dyversita kryjyansow, praktisyow ha skryptors. Byttegyns, yma unnses yn mysk an dyffransow ma, dell dheriv an linenn ma a'n *Ryg Veda* (Lyver I, Hymna CLXIV, Gwers 46):

:Sanskrit: एकम् सत् विप्राः बहुधा वदन्ति
:Treuslytherennans: *Ekam Sat Viprāḥ Bahudhā Vadanti*
:Kernewek: *Onan yw an Gwir, mes an Dhoethyon a's aswonn avel Lies.*

An *Vedas* yw hen skryptors an wonisogeth Eyndo-Aryanek. Yth yns i kuntelles hymnys ha dyskansow gwrys a-dro dhe'n vlydhen 1000 kyns an Oes Kemmyn, hag i holys hwath gans Hindouyon. Mes skryptors pals re devis a-dhia an oes Vedek, y'ga mysk kampoellasow skyansek (r.e. an *Upanishads* ha *Brahmanas*) ha dew vardhonek meur mythologiek, *Mahabharata* ha *Ramayana*. Rann boesek an *Mahabharata* yw an *Bhagavad Gita*, yn le'ma Kryshna ow tisplegya dhe Arjuna lies poynt selvenek a dybyans Hindou.

## Kryjyans

War-lergh moyha Hindouyon, Dywses yw onan. **Vayshnavydhyon** a aswonn Dywses avel Kryshna, Rama, po ken enep a Vishnou. **Shayvydhyon** ha **Shaktydhyon** a'n aswonn avel Shiva warbarth gans y gowethes ha “galloes” Shakti. Yma **Smartydhyon** ow tyski bos Dywses yn puptra ha pubonan. Yma leun a hwedhlow sans a-dro dhe dhywow hag a yw enebow an Dywses. Ganesha, Sarasvati, Skanda, Hanuman, ha Lakshmi yw dywow erell a vri arbennik. 

Herwydh Hindouyon, mernans yw sywys gans dasvywnans dres troweyth a bes, gelwys *samsara*. Rag diank an droweyth ma hag omgesunya y'n gwynnvys a Dhywses (studh gelwys *moksha*), res yw dhe dus obaya aga devar spyrysek (*dharma*) rag drehedhes keweras tamm ha tamm. Yma'n ober gwrys y'n bys ma (*karma*) ow ri delys y'n nessa bywnans.

A-ban wra puptra rann a spyrys kemmyn an bys oll (*atman* po *[[Brahma]]*), yma Hindouyon ow talvos *ahimsa*, po anfreudh. *Ahimsa* yw omassayys der berthyans, skonya a gig, h.e.

Yma'n Drynses Hindou ow konsystya a'n Gwrier Brahma, an Gwithyas Vishnu, ha'n Distruyer Shiva. 

## Devos

Y fydh Hindouyon ow kordhya Dywses yn nebes furvyow, mes an moyha niver a wordh Vishnou, yn arbennik y omdhiskwedhyans (*avatar*) avel an arloedh Kryshna. A-dhia an 6ves kansblydhen, an movyans omriadow (*bhakti*) re boeslevas kerensa ynter an gordhyer ha'n dyw dewisys (*Ishtadeva*).

Yn devosow Hindou, yth enor gordhyoryon an dhywow yn chi po orth tempel owth aga hynnik boes, kosta, tan, po bleujennow hag ow kana hymnys. Yma lies hymna a dhevedhyans an *Vedas*; mes yma par arall a gan sans, *bhajan*, skrifys dre vras y'n 14ves-17ves kansblydhynyow ha kevrennys dhe'n movyans *bhakti*. Milyonow a Hindouyon a wra pergherinses dhe leow sans – rag ensampel, Varanasi, Rameshwaram, Ayodhya, Haridwar, Nashik, Ujjayn, Allahabad ha Somnath. Dowr Ganga yw pur sans, war-lergh Hindoueth. Yma Hindouyon owth enora bughes, awos aga bos “mammethow” tus. Ny dhyber Hindouyon pals bewin – hemm yw elvenn boesek a *ahimsa* (anfreudh). Sans yw simys ynwedh, awos an gweres res gans Hanuman ha'y lu a simys dhe Rama rag fetha an jevan Ravana (ha re ravnas Sita, gwreg Rama, war-lergh an *Ramayana*). 

*Yoga* yw sort a braktis spyrysek Hindou, ow kesunya manerow omdhoen, keurganow (*mantras*), preder, omrians, h.e. An geurgan geryes gwella yw an *Gayatri Mantra*, dhiworth an *Ryg-Veda* (Lyver III, Hymna LXII, Gwers 10):

:Sanskrit: ॐ भूर्भुवस्वः | तत् सवितूर्वरेण्यम् | भर्गो देवस्य धीमहि | धियो यो नः प्रचोदयात् 
:Treuslytherennans: *Om bhūr bhuva svaḥ / tat savitūr vareṇyam / bhargo devasya dhīmahi / dhiyo yo naḥ pra-codayāt *
:Kernewek: *Om yn-dann an nor, y'n nor, hag y'n nev. / Golowder bryntin an dyw Savitar / a'n drehethyn / may hentrynno agan gologhas.*

## ''Varna'' ha ''jati''
War-lergh an *Bhagavad Gita*, yma *dharma* (devar spyrysek) a bubonan ow tyffra herwydh agh (*varna*) an person. Ytho, devar an *shudras* (tiogyon) yw ammetha; devar an *vayshyas* (marchons) yw kenwertha; devar an *kshatriyas* (breselysi) yw omgasa; ha devar an *brahmanas* (oferysi) yw gordhya. Yth esa tus heb *varna* byth – gelwys *dalits* hedhyw – a esa arweskys gans remenant an poblans avel *achouta* (andochyadow, na allo bos tevys).

Y'n eur ma, pub *varna* yw kevrennys yn lies *jati*. Yn hengovek, nyns o eseli a *jatis* dihaval ow tybri warbarth na demmedhi y gila. A-dhia anserghogeth Eynda, an dyffransow ma reth omwannhes, mes yma arwodhvos *jati* ha *varna* ow pesya. Lies dasfurvyer Hindou – y'ga mysk Rammohan Roy, Ramakryshna, hag M.K. Gandhi – re hwilas distrui kammhynsethow *jati* hag andochyadowder.

## Istori ha kryjyansow erell
Bouddhisteth ha Jayneth a dhallathas avel vershyons dasfurvys a Hindoueth nebes kansblydhynyow kyns an Oes Kemmyn. Ynsi a naghas dihevelepterow *jati* ha *varna* hag awtorita an *Vedas*, mes a besya ow koela orth *samsara* (an droweyth a vywnans ha dasvywnans), an *Upanishads*, hag elvennow erell a'n hengov Hindou. Ytho, Hindoueth vrahmanek y's tevo le rowedh es Bouddhisteth yn Eynda glasek dres nebes kansblydhynyow. An movyans *bhakti* a nowydhhas bywder an hengov Hindou, ha'n woedh skyansek *Vedanta* a dhisplegya tybyansow an *Vedas* yn lies furv. Hindoueth a omlesas a-dreus Asi Soth-Est, le may fes an kryjyans hwath (yn arbennik yn Bali ha howldrevel Java).

Wosa tevyans Islam yn Asi Soth, yth esa lies urdh ha doeth ow kesunya spyrysogeth Hindou ha Muslim – rag ensampel, Kabir ha Gourou Nanak (an fondyer a Sikheth).