Kumbrek

**Cumbric** po **Kumbrek** (treweythyow **Kelesonek**) o varyans a’n yeth Vrythonek kowsys y’n ‘Hen Ogledh’, hemm yw, an ranndir hag yw Pow Sows North hag Alban Dyghow lemmyn y’n Kresosow A-varr.  Yeth ogas dhe Gembrek Koth ha’n yethow Brythonek erel o. Dustuni dhyworth henwyn tylleryow a brof may fe kowsys Kumbrek mar bell dhe'n dyghow avel Pendle ha’n  Nansow Konteth Evrek.

*Cumbri* o an hanow usys gans an dus a gowsas Kumbrek dh’aga gelwel aga honan, dhyworth Brythonek **kom-brogī*, ow styrya "kestrevesigyon". Kembroyon ha’n dus a gowsas Kumbrek a brederas aga bos a’n keth bagas ethnik. Kowsoryon a Iwerdhonek Koth a’s gelwas Brythonyon, *Bretnach*, po *Bretain*. An Vykingas a’s gelwel *Brettar*. Yn Latin, an termow  *Cymry* ha *Cumbri* o eylskrifys avel Cambria ha Cumbria a-gettep. Y’n yeth Lallansek, gelwys veu kowser Kumbrek avel *Wallace* – dhyworth an ger Albanek *Wallis/Wellis* po "Welsh" yn Sowsnek.

Usys veu an term Cambria rag deskrifa Kembra yn fenowgh: byttegyns, an lyver *Life of St Kentigern* (dyllys yn 1200  OK gans Jocelyn a Furness) a’n jevo an lavar ma:

:::Pan glewas Myghtern Rederech *(Rhydderch Hael)* ha’y bobel bos Kentigern devedhys dhyworth Wallia (*h.y Kembra*) yn Cambria (*h.y. Cumbria*), dh’y wlas y honan dhyworth divres, gans lowena meur ha kres ha myghtern ha tus eth dh’y vetya.

John T. Koch a leveris bos ranndir Kumbrek desedhys yntra Dowr Mersey ha’n Dowrow Forth ha Clyde. Kenneth H. Jackson a geworras Keyn an Pennines avel or est dhe’n ranndir a gowsoryon Kumbrek.

## Dustuni kavadow

An brassa rann a’n dustuni a-dro dhe’n yeth a dheu dhyworth henwyn tylleryow. Ynwedh yma henwyn personel a Vretonyon Strathclyde yn pennfentonyow albanek, gwydhalek hag anglo-saxon ha nebes geryow Kumbrek a dreusvewas dhe’n Kresosow yn Alban southwest avel termow laghel.  Y hyllir dadhla dell dheu an hengov bugeledh a rekna yn ugensow dhyworth Kumbrek ynwedh.  

Pan veu skrifys an gan *Y Gododdin*, a-dro dhe 600 KK, yth esa Brythonek ow chanjya dhe vos an yethow Kumbrek, Kembrek Koth (yn Kembra) ha Brythonek Sothwest (hendas Kernewek ha Bretonek). Y Gododdin a venek pobel ha tylleryow y'n Hen Ogledh. Kenneth Jackson a brederas dell hwarvsa an brassa rann an chanjyow a dreusfurvyas Brythonek dhe Gembrek Koth ynter 450 ha 600 KK. Ytho hevelep yw dell veu skrifys Y Gododdin y’n yeth Gumbrek a der Kembrek. Studhoryon erel a lever y vos skrifys ynter an 7ves ha’n 11ves kansvledhen. 
### Henwyn tylleryow
Henwyn tylleryow Kumbrek a hwer yn Alban dhe’n dyghow a Dowrow Forth ha Clyde. Henwyn Brythonek dhe’n gogledh a'n Forth ha Clyde yw Piktek.  Henwyn tylleryow Kumbrek yw kemmyn ynwedh y’n kontethow istorek a Cumberland ha Northumberland west. Le kemmyn yns i yn  Westmorland, Northumberland est, ha Durham, gans nebes anedha yn Lancashire ha Yorkshire north. Ogas dhe Cheshire, henwyn tylleryow Brythonek Diwedhes yw moy hevelep dhe Gembrek ages Kumbrek. 

Niver a’n citys ha trevow posekka y’n ranndir ma a’s teves henwyn a dheu dhyworth Kumbrek, ow komprehendya:
***Bathgate**, West Lothian. An styr yw  'badh koos' (Kembrek, *baedd* (badh) + *coed* (koos)).
*'''Carlisle''' Cumbria. Rekordys avel an Latin *Luguvalium* y’n Oos Romanek; keworrys o an ger 'car', caer yn Kembrek po ker yn Kernewek, awosa. An furv Kembrek yw Caerliwelydd hag a dheu dhyworth an hanow Romanek dre chanjyow sonyow rewlys.
***[[Glasgow]]**, Alban. Y krysir dell dheu an hanow  dhyworth geryow hevelep dhe’n Kembrek *glas gau*, (glas kow)
***Lanark**, Lanarkshire. Dhyworth an ger hevelep dhe’n Kembrek *llannerch* (lannergh)
***Penicuik**, Midlothian. Dhyworth geryow hevelep dhe’n Kembrek *pen y gog* (penn an gog)
***Penrith**, Cumbria. . Dhyworth geryow hevelep dhe’n Kembrek *pen y rhyd*  (penn an rys)

Bathgate_-_geograph.org.uk_-_2228424.jpg|skeusennik|Bathgate
Carlisle_Castle_-_geograph.org.uk_-_2530174.jpg|skeusennik|Carlisle
Glasgow_and_the_Clyde_from_the_air_(geograph_4665720).jpg|skeusennik|Glasgow
High Street, Lanark (2006).jpg|skeusennik|Lanark
Bridge_Street,_Penicuik_-_geograph.org.uk_-_2630927.jpg|skeusennik|Penicuik
Market_Square,_Penrith.jpg|skeusennik|Penrith


Nebes geryow Kumbrek a hwer yn fenowgh yn henwyn tylleryow y’n ranndir. 

Asleys veu nebes henwyn Kumbrek yn istorek gans henwyn hevelep yn Albannek, Sowsnek Kres po Lallansek.
*Karedin a hwer yn tekstow Kembrek a-varr avel ‘Din Eidyn’ hag yn rekordow Lallansek kresosel avel ‘Dunedene’ po Albanek ‘Dùn Èideann', oll ow styrya 'ker Eidyn' (Eidyn o hanow an ranndir a-dro dhe Garedin).
*Falkirk  a’n jeves lies furv kresosel ow styrya ‘eglos vrygh’': Eglesbreth (Sownek Kres) dhyworth Kumbrek (*eglwys fraith* yn Kembrek), Eiglesbrec (Sowsnek Kres) dhyworth Albannek (*eaglais bhreac*) ha Faukirk (Lallansek dhyworth Sowsnek Koth *fāg cirice*). 
*Kirkintilloch a dhallathas avel ger Kumbrek rekordys avel *Caerpentaloch* y’n 10ves kansvledhen, mes asleys veu yn rann gans an geryow Albannek *ceann* (penn) ha *tulach* (krug) awosa. 
*Kinneil a dheu dhyworth an Albannek *ceann fhàil* ow styrya penn an fos (Antonine), mes rekordys veu gans Nennius avel ‘Penguaul’ (Kembrek – *pen gwawl*) ha gans Bede avel ‘Peanfahel’, kesunyans a Kumbrek ha Albannek, dell hevel. 

### Systemow nivera
Rann a’n dustini dell dhelenwis Kumbrek war rannyethow Sowsnek leel yw bagas a systemow nivera rekordys yn lies tyller (dres 100 anedha) yn Pow Sows north. An brassa rann anedha o usys yn gwariow fleghes, ow kwia po yn gwersiow fleghes (yn despit dhe’n hwedhel dell esens usys dhe nivera deves). 

Kumbrek, avel Kernewek ha’n yethow Brythonek erel a us system nivera yn ugensow. Yma lies varyans y’n niverow a-dreus an ranndir.  

### Erthyglen stroth

An yethow Brythonek arnowydh an jeves furvow dyffrans a’n erthyglen stroth: Kembrek  *yr, -'r, y*, Kernewek *an*, ha Bretoekn *an, ar, al*. An re ma oll a dheu dhyworth furv diboslevys a’n Brythonek Kemmyn **sindos*. An furv Kembrek Koth yw  *ir* (po *-r* wosa bogalen), mes yma dustini yn Kumbrek rag erthyglen yn *-n* keffrys ha  *-r*. Rag ensampel an re a sew:

*Tallentire, Cumbria (*Talentir* 1200–25): 'tal an tir' (Kembrek *tal y tir*)
*Triermain, Cumbria (*Trewermain, Treverman* c 1200): 'trev an men' (Kembrek *tre(f) y maen*)
*Treales, Lancashire (*Treueles* 1086): 'trev an lys' (Kembrek *tre(f) y llys*). (mes nyns eus erthyglen dhe Treflys, Powys).
*Pen-y-Ghent, Yorkshire (*Penegent* 1307):  'penn pow an or' (Kembrek *pen y gaint*). Hanow konteth ‘Kent’ a gomprehend an keth rann diwettha (Kembrek *cant* 'amal, or'.
*Traquair, Borders (*Treverquyrd* 1124):  'trev war Dhowr Quair' (Kembrek *tre(f) y Quair*).
*Penicuik, Midlothian (*Penicok* 1250):  'penn an gog' (Kembrek *pen y cog*)
*Liscard, Wirral  (*Lisenecark* 1260): 'lys an garrek' (Kembrek *llys y garreg*),

## Dedhyas mernans
Anpossybyl yw dhe ri dedhyas kewar dhe vernans Kumbrek. Yn kres an 11ves kansvledhen nebes perghennow tir a’s teva henwyn Kumbrek, rag ensampel Dunegal (*Dyfnwal*), arlodh  Strathnith , Moryn (*Morien*), arlodh Cardew ha Cumdivock; hag Eilifr (*Eliffer*), arlodh Penrith.

Yma gwig ogas dhe Carlisle gelwys Cumwhitton (a-gynsow Cumquinton). Hemm a gomprehend, dell hevel, an ger Kumbrek ‘cum’ (komm) ha’n hanow Norman ‘Quinton’. Nyns o Normanow y’n ranndir na kyns 1069.  

Yn Batel an Standard yn 1138, kampollys veu Kumbroryon avel bagas ethnik diblans. Kyn fe aga gonisogeth pur hevelep dh’aga hentrevogyon Albanek ha Sowsnek, aga yeth o an dyffrans martesen. An kastell yn Castle Carrock (Kastell Karnek - Castell Caerog yn Kembrek) veu drehevys a-dro dhe 1160–1170. Barmulloch, (*Badermonoc* a-gynsow, dhyworth an Kumbrek  *bos menegh* veu presentys dhe’n eglos gans Myghtern Malcolm IV a Alban ynter 11.53 ha 1165.

An hanow teylu Wallace a styr "Kembro" po "Kumbro" yn Lallansek. Possybyl yw dell dheuth re a’n Wallaces y’n ranndir Clyde dhyworth Kembra, mes moy gwirhaval yw dell veu usys dhe dheskrifa pobel a brederys aga bos "Welsh" drefen aga yeth Kumbrek. Ny usys veu henwyn teylu kyns 1200. William Wallace, aswonys yn Albanek avel Uilleam Breatnach;– hemm yw Wella Brython po Kembro), a dheuth dhyworth ranndir Renfrew, hanow Kumbrek y honan. Wallace a ladhas sheryff  Lanark (hanow Kumbrek ynwedh) yn 1297. Ha kyn kavsa an hanow dhyworth y das, possybyl yw dell gowsas an teylu Kumbrek may fe henwys yndella. 

Yn ranndiryow erel dell hepkoras yethow Keltek, an renkasow ughella veu Sowsnekheys kyns an werin. Dhyworth 1262 yma rol a henwyn tus o trigys yn ranndir Peebles. Yn aga mysk yma henwyn Kumbrek kepar ha Gospatrick: (gwas Sen Padrik), Gosmungo: (gwas Sen Mungo), Guososwald: (gwas Sen Oswald a Northumbria) ha Goscubrycht: (gwas Cuthbert). Dew sans (Oswald ha Cuthbert) a dheuth dhyworth Northumbria], ow tiskwedhes delanwes war Gumbrek na gevys yn Kembrek. 

Yth hevel dell allsa Kumbrek treusvewa dhe gres an 12ves kansvledhen avel yeth an werin, ha’n 13ves kansvledhen gans an diwettha kowsoryon. Yma dhe dhew ranndir yn arbennek niver meur a henwyn Kumbrek, hemm yw Lanercost, dhe’n est a Carlisle hag a-dro dhe Torquhan, soth a Garedin. Gwirhaval yw dell verwis Kumbrek ynter 1250 ha 1300. 

## Dasserghyans arnowydh

A-dhia 2000, y feu assay dhe astiveri an yeth Kumbrek, owth usya furvyansow an yeth dhyworth an 12ves kansvledhen. Hanow an yeth yw Cwmbraic. 

Ottomma nebes lavarow yn Kernewek ha Kumbrek Dasserghys

*Pyth yw? - *Peth yw*?
*Morwenna ov vy - *Morwenn wym* 
*Piw os'ta? - *Pfi/pwi wyt ti?*
*Pyth yw dha hanow? - *Peth yw ty eno?*
*Ow hanow yw... *Eno mi yw...*
*My a gar - *Mi y(n) gar*
*Yth esov vy ow kerdhes war an treth - *Wym yn carddeth er y traíth*
*My a dhyski kernewek - *My y(n) ddysci Carnowec *
*Piw yw an den-na? - *Pwi yw yn den-na?*
*Kales yw an ober skol - *Caleth yw gwaíth/obair y scol*
*Pyth yw an Kumbryk rak...? - *Peth yw y cwmbraíc am...?*
*Ema an logh war an menydh - *Ymaí'r loch er y mynydd*
*n'eus pobl y'n chy hedhyw - *Nid aís/n'aís pobal y'n ti hethy*
*An chy - *yn ti*
*an mor - *y mor*
*an den - *yn den*