open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Akira Kurosawa

**Akira Kurosawa** (23 Meurth, 1910 – 6 Gwydngala, 1998) o kevarwodher fylmow nihonek. Fest meurgerys ew fylmow Kurosawa en Nihon keffrys ha powyow erel. Ev a wrug 30 fylm dres 50 bledhen. Prederys ew y vos onan a'n kevarwodhoryon fylmow posekka besketh.

Ev a oberas gen an gwarier Toshiro Mifune en lies udn a'y fylmow, ow komprehendya 'Rashomon' ha 'An Seyth Samurai'. 

Kurosawa a dhallathas e'n diwysyans fylmow nihonek en 1936. Kens hedna ev a oberas avel lymner. Woja ev dhe oberi bledhydnyow avel iskevarwodher ha skrifer fylmow, ev a dheuth kevarwodher en 1943. Hebm o en kres Sekond Gwerryans an Bes. An fylm na o fylm gwrians 'Sanshiro Sugata' (po 'Saga Judo').

'Rashomon' o diskwedhys rag an kensa termyn en Tokyo en mis Est 1950. An 10ves a vis Gwynngala 1951, en revedh, ev o gwaynyer an Pewas Lew Owr en Gool Fylmow Venis. Diskwedhys o woja hedna en Europa hag Amerika Gledh. Drefen bos an fylm na mar veurgerys, thera hwans dhe dus e'n bes west gweles moy a fylmow nihonek. Etho kevarwodhoryon erel nihonek a dheuth a vri. E'n 1950ow ha 1960ow a-varr, Kurosawa a gevarwodhas fylm pub bledhen. 

En 1990, ev a dhegemeras an Pewas Akademi (*Oskar*) rag drehedhyans termyn bownans. Woja ev dhe verwel, enorys veu ev avel "Asian an Gansbledhen" en klass "Artys, Lien ha Gonisogeth" gen lyver-termyn AsianWeek ha CNN.

### Rol a'y fylmow avel kevarwodher
Menydh Erebus

**Menydh Erebus** ew mena tan (loskvenydh en Sowsnek) gweythresek, an sekond uhella en Antarktika (woja Menydh Sidley) ha'n mena tan pella dhe'n dhyhow war an planet. Y uhelder ew 3,794 meter (12,448 tr.), ha desedhys ew e'n Serghogethtir Ross {*Ross Dependency*) war Enys Ross. War an keth enys ema tri men tan anweythresek: Menedh Terror, Menedh Bird, ha Menedh Terra Nova.

Ma an mena tan gweythresek a-dhia 1.3 milvil vledhen. Desedhys ew ldnn lava hir y vownans e'n kowdoll downna war dopp an menedh. Gwelys veu an lydn a-dhia an 1970ow a-varr. 

## Droklam ayrplayn
Teller veu an menedh rag droklam ayrplayn, Air New Zealand Neyj 901, a hwarva en mis Du 1979. Ladhys veu pubonan war an ayrplayn, 259 anodhans. An neyj o rag porpos gweles an menedh, hebm ew rag tornyji. An tybyans ew nag wrug an lewyader gweles an menedh, drefen bos an howl a-dhelergh dhe'n ayrplayn. An menedh etho o golowys gen an howl, gwydn drefen an ergh ha rew, gen kommol gwydn a-dryv dhe ev. Gelwys ew an studh ma 'flat light'. Na ell neyjow haval orto mos dhe weles an menedh lebmyn.

## An mena tan
Marthys ew an mena tan rag skiens. Y dardhansow ew a'n ehen Strombolek (tardhansow bian ha hir y vownans), etho skiensydhyon a ell studhya an mena tan yn ogas. Desedhys ew an mena tan ogas (35km) dhe delleryow Gorsav McMurdo (Statys Unys) ha Gorsav Scott (Mordir Nowydh).

Klassys ew Menydh Erebus avel stratoloskvenydh liesfurvyek (*polygenetic stratovolcano*). Hanter a-woles an mena tan ew loskvenydh skoos ha'n hanter a-wartha ew stratopigorn.

## Mogdollow rew
Menedh Erebus ew a vri rag y lies mogdoll rew (*ice fumaroles*), touryow a rew a furv a-dro dhe'n gassys a dhienk dhort tollow war an enep. An fogowyow rew furvyes gen an mogdollow ew tewl, heb lower a daklow byw et anjei (bakteria ha fongow dre vras). Endelna gskiensydhyon a gar gul hwithrans et anjei, ow studhya oligotrofow (organedhow a ell treusvewa lebmath eus fowt a asnodhow). An chif ehennow a vakteria kevys ena ew Chloroflexi hag Acidobacteria.

## Diskudhans ha hanow
Menedh Erebus a veu diskudhys 27 Genver 1841 (pan veu tardhans volkanek), gen hwithrer tiryow pedneghlek Sir James Clark Ross. Ev a'n henwis ha Menedh Terror en ogas rag enora y worhelyon, HMS Erebus ha HMS Terror.

Antarctica-_Mt._Erebus.jpg|Menedh Erebus
Ross_Island_Map_USGS_250k.png|Mappa a Enys Ross
Mount_Erebus_craters,_Ross_Island,_Antarctica_(aerial_view,_18_December_2000).jpg|Kowdell Menedh Erebus
MountErebusNASA.jpg|Skeusen loren a Venedh Erebus ow tiskwedha golow a'y lydn lava
Air_New_Zealand_Flight_901.jpg|Skommow dhort Air New Zealand Neyj 901
Hippocrates

**Hippocrates** (c. 460 – c. 370 KOK) o medhek grek gelwys "tas medhegieth". Ev o an kensa den dhe dhyski bos tus ow kodha klav rag skilys skiensek. Kens, pobel a gryji bos kleves kawsys gen duwow serrys. 

Meur a skrifow Hippocrates ew posek dhe vedhogyon hedhyw. Rag ensampel, privetter klevyon, ow styrya dell alja medhogyon omgussulya klav saw gen an klav y honan. Onan aral a'y dybyansow ew na dal medhek nevra a'y wodhvos hebronk klav dh'y vernans. Radn ew tybyansow  pekar ha'n re ma a ethek medhegel. 

Henwys ew an "Ti Hippokratek" rag y enora. Sett a rewlys ew an ti medhogyon dhe assentya rag obaya. An rewlys a sew ew udn versyon a Di Hippokratek arnowydh usys en Skol Medhegieth, Universita Carolina North. 

## An Ti Hippkratek
My a di en sad gen oll a synjav dhe vos sanssa

*e fydhav lel dhe alwesigeth medhegieth hag ewnhynsek dh'y eseli 
*dell vynnav omdhoon ha gul ow hreft gen virtu hag enor    
*mar ylliv a-ji neb chei, y tal bos rag dader an glevyon ha'n yagh gen oll ow gallos hag omsynjav a-denewen rag drokter ha legras ha temptya erel dhe dhrogedh
*dell wrav usya ow skians rag les ow klevyon, difres godhevyans, lestans kleves hag avonsyans yeghes, ha na rov drogg na gul neppeth rag porpos anvas
*dell wrav perderi a-dro dhe les an glevyon ort aga dyghtya posekka ages aga gallos dhe astiveri ow servisyow
*dell synjav kevrinek en tien penagel dra e hwelav ha klewes ort dyghtya po en-mes dyghtyans ow tochya bownansow tus na dal bos kewsys
*dell omrov ow honan rag hes bownans dhe dhyski a-dro dhe art ha skiens medhegieth
*an taklow dell ambosav, hag en kemusurel dhe'm lelder dhe'n ti ma, re bo lowena ha bri dhybm, bes mar tylliv gwandra ha mos erbydn an ti ma, re bo an kontrari dhybm
Satyajit Ray

**Satyajit Ray** (  *Shottojit Rae*) (2 Me 1921–23 Ebrel 1992) o kevarwodher fylm Bengali a Eynda. Lies den a breder y vos onan a'n gwella gwrioryon fylmow e'n 20ves kansbledhen. 

Genys veu en cita Kolkata. Y deylu Bengali o a vris en artys ha lien. Ray a studhyas en Kolji Presidency hag Universita Visva-Bharati. Ev a dhallathas y resegva avel artydh kenwerthel. Woja ev dhe vetya gwrier fylmow frynkek Jean Renoir ha gweles an fylm italek *Bicycle Thieves* ha vysytya Loundres, ev a erviras oberi en fylmow. 

Ray a gevarwodhas 37 a fylmow. Anjei a gomprehend fylmow gnas, fylmow dogvednek ha fylmow berr. Fylm kensa Ray, *Pather Panchali*, a waynyas udnek pewas kesgwlasek, ow komprehendya  Pewas "Gwella dogven denel" en Gool Fylmow Cannes. An fylm ma, keffrys ha *Aparajito* ha *Apur Sansar* a furv an *trias Apu*. Ray a skrifas an skript, gul rol an gwarioryon, komposya an musek, gul an cinematografi, kevarwodha art, golegi ha desina y ditlow credit ha stoff argebmydna y honan. Ev o skrifer fuglen, dyller, lymner, desiner grafek ha barner fylmow. 

En 1983 ev a wodhevis shora kolon. Ev a gawas moy a galetterow yeghes ye 1992. Mis kens y vernans, ev a waynyas Pewas Akademi Onourek, presentys gen Audrey Hepburn.
Gwerdhour Suez

**Gwerdhour Suez** (Arabek: قناة السويس, Qanā al-Suways, Frynkek: Le Canal de Suez) ew gwerdhour en Ejyp. Emava ow sevel dhe'n west a Gonna Tir Sinai. Y hes ew 163 km (101 mildir) ha'y les ew, lebma thew kulla, 200 m (656 tr). Ma ev owth ystydna tredh Port Said (Būr Sa'īd) war an Mor Kres, ha Suez (al-Suways) war an Mor Rudh. Derevys veu gen kowethyans frynkek. Derevel a dhallathas en 1859 ha gorfednas en 1869.

Gerys ew gorholyon rag viajya tredh Europa ha Asi en le mos oll an vor' a-dro dhe Afrika. Ma hebma owth erbysi termyn ha kunys. Derevys veu may halja Europeanyon viajya dhe hag a'n Mor Bras Eynda. 

## Istori
En 1859, derevys veu an Gwerdhour Suez gen Ferdinand de Lesseps a'n Kowethyans Gwerrdhour Suez Ollvesek. An derevel a gemeras 10 bledhen. An kensa gorhel a viajyas dre'n gwerdhour 17 Du, 1869; Giuseppe Verdi a skrifas an opera a vri Aida rag an solempnita.

Possybyl o dhe dreusporth gwara a-dreus an bes en esya woja derevyans an gwerdhour. Esya o Europeanyon dhe viajya dhe Afrika est, hag n skon an radn na a'n bes o rewlys gen powyow europek. Breten Veur a assayas aga lettya, thera own dhe anjei nerth frynkek dhe voghhe en Mor Bras Eynda. Woja hedna Breten Veur a brenas kevrednow e'n kowethyans. 

Sewenyans Gwerdhour Suez a gednerthas an Frynkyon dhe assaya derevel Gwerdhour Panama. Bettegens, na wrug anjei y worfedna.  Gorfennys veu an Gwerdhour Panama woja henda gen  kowethyans aral. 

An gwerdhour o onan a'n chif gwelyow batel e'n Gwerryans Hwegh Dedh en 1967. Ma dhe lu senji kres an Kenedhlow Unys bos desedhys en Konna Tir Sinai a-dhia 1974, rag avoydya gwerryans aral. An gwerdhour a dhasygoras en 1975.

Ma a-dro dhe 15,000 a worholyon ow mos dre'n gwerdhour pub bledhen (14% a wara an bes). Pub gorhel a gebmer bys dhe 16 our rag tremena an gwerdhour. En 2015 radn gres an gwerdhour a veu efanys rag gara moy a worholyon mos dredho ha mos skaffa. 

Lettys veu an gwerdhour rag radn a vis Meurth 2021 gen an 'Ever Given', lester kofednow.


Container_Ship_'Ever_Given'_stuck_in_the_Suez_Canal,_Egypt_-_March_24th,_2021_cropped.jpg|skeusennik|An dowrgleudh lettys gen an 'Ever Given'
Israeli_Tanks_Cross_the_Suez_Canal_-_Flickr_-_Israel_Defense_Forces.jpg|skeusennik|Tank Israeli ow tremena an gwerdhour e'n Gwerryans Hwegh Dydh
Открытие_Суэцкого_канала,_1869.jpg|skeusennik|Ygeryans an Gwerdhour en 1869
SuezCanal-EO.JPG|skeusennik|Skeusen loren a'n gwerdhour
Priweyth

**Priweyth** ew an stoff soled gwres a bri. Ehednow posek ew priweyth dor (*earthenware*), priweyth men (*stoneware*) ha priweyth China (*porcelain*). An teller lebma thew gwres priweyth ew gweythva lestri po priweythva. Priweyth a styr art po kreft an priweyther po gwrians priweyth. 

Taklow priweyth ew gwres a bri gleb kemyskys ha stoffow erel. Woja hedna anjei ew gorrys en forn arbednek (oden) en tempredhow uhel. Ma gorra tan e'n pri orth y galeshe. An priweythor a worr kedn gwedrek woja hedna kens gorra tan etto arta. An kedn gwedrek a wra enep an priweyth spladn, afinys ha stanch. 

Terweythyow priweythoryon a wra taklow nag eus devnydh dhe anjei, bes dell ew artek po gwavyansow hepken. Taklow priweyth heb kedn gwedrek ew henwys *bisque* po priweyth dor. An gwella taklow priweyth, gwres a briweyth China, ew krev bes boll.  

## Istori priweyth
Priweyth a dhallathas kens an oos Neolithek. An ensampel a-varra diskudhys ew a Europa est, dedhyes nanj ew 25,000 bledhen po a-varra. Figur benyn ew aswonys avel 'Gwener Dolní Věstonice', a deller paleolithek en Moravia, Pow Chek. Gwres veu martesen avel radn a dhevos frothuster. 

A-dhia devisyans abmeth, ha derevel citys, kofednow rag boos ha dewes ew kevys en ogas pub teller hendhyskansek. 

## An Priveythvaow
Styr an Priweythvaow ew tiredh Stoke-on-Trent en Pow an Sowson. Thera hwegh tre, Tunstall, Burslem, Hanley, Stoke, Fenton ha Longton, oll anodhans radn a Stoke-on-Trent lebmyn. 

An tiredh ma o kres an diwysyans priweyth sowsnek. Thera proviansow leel a bri, holan, plobm ha glow. Gwerdhouryow a veu usys rag treusperthi an askorras dhe remenat an pow. An tiredh a esperthas priweyth 200 bledhen, 1760 dhe 1960. Onan a briweythoryon moyha a vri a Stoke-on-Trent o Clarice Cliff. Lestri plastek woja Sekond Gwerryans an Bes hag askorrans priweyth isel y bris a dhistruis an diwysyans priweyth e'n Priweythvaow. 


Makingpottery.jpg|Den ow kul priweyth
Töpferscheibe.jpg|Ros goth priweyther en Erfurt, Almayn 
Töpfernpeng1.jpg|Benyn ow kul priweyth
Conner-prairie-pottery-rack.jpg|Seghi priweyth
Traditional pottery of Bengal.jpg|Gweythva priweyth hengovek,Bangladesh
ClariceCliffDoubleV.jpg|skeusennik|Ensampel a blat Clarice Cliff
Reggae

**Reggae** ew ehen a vusek a dheuth a Jamayka e'n 1960ow diwedhes. Usys ew an term ewedh rag kampolla musek gerysda arnowydh Jamayka ha'y *diaspora*. Sengel gen Toots and the Maytals, "Do the Reggay" en 1968 o an gan gensa dhe usya an ger "reggae", ow henwel an ehen ha'y gomendya dhe bobel an bes. Rag bos kewar poran, reggae ew ehen a vusek delenwys gen *mento* hengovek, jazz amerikanek ha 'resyas ha hireth' (*rhythm and blues*), hag esblegys dhort an ehednow kens a ska ha rocksteady. 
 
Dell ew usys, testednow kanow reggae ew nowodhow, kyhwedhlow ha kampollow politek. Aswonys ew en es drefen an gorthboynt tredh isbols an gitar faborden ha'n tabour, ha'n radn rythym treusakenek. Ma dhe'n musek *chops* rewlys war an dreusaken (gelwys "skank”) gwariys gen gitarydh rythym. An tabour faborden a skwatt war an nessa ha peswora pols e'n barr (gelwys an “drop”). Dalleth reggae o en ska ha rocksteady, ha dhort an diwettha reggae a gawas devnydh an gitar faborden avel daffar frappyans.    

Ma kevren ogas tredh reggae ha Rastafari, kryjyans Afrokresek a dhisplegyas en Jamayka e'n 1930ow, ow skoodhya Pan-Afrikanieth. Woja devedhyans reggae, Rastafarieth ewedh a dheuth moy gerysda en ollvesek. Kebmyn ew kanoryon reggae dhe usya Sowsnek Jamayka po radnyeth Jamayka en aga hanow, gen niver a eryow/themow dhort Rastafari, pekar ha Babylon, sinsemilla/ganja (kanabys ew sakrys dhe holyoryon an kryjyans), Jah (Duw) ha kethneth. Bettegens, kenys ew reggae en lies tavas, ow komprehendya Kembrek (Geraint Jarman ha'n Cynganeddwyr), Wordhonek (Breag), Rewenysek (Hjálmar) ha Kernewek (Bagas Degol).

Erbydn hedhyw ema lies versyon a reggae, ow komprehendya:
* Reggae Roots - gwres meurgerys gen artydhyon pekar ha Bob Marley and the Wailers ha Peter Tosh, an geryow a wra mencyon a dybyansow Rastafari a 'Dhehweles dhe Afrika', komparya kethneth ha trevesigoleth dhe gethneth biblek en Babylon, ha kryjans en udn Duw (Jah) diskwedhys en person Emperour Haile Selassie a Ethiopi.
* Dub - ehen a reggae a wra devnydh a eylkemyska darnow a ganow erel gen moy a boslev war an gitar faborden ha tabour. Sly ha Robbie, Mikey Dread hag Augustus Pablo o posek e'n ehen ma.
* Rokk karoryon/Lover's Rock - an kanow a wra ,mencyon a gerenja. E teuth an ehen ma dhort Loundres e'n 1970ow gen artydhyon pekar ha Janet Kay.
* Hip Hop - *toasting*, hebm ew kewsel dres an musek a veu devisys gen DJow en Jamayka e'n 1950ow. Pan eth DJ a Jamayka (Kool Herc) dhe Evrek Nowydh e'n 1960ow diwedhes, hebm a ledyas dhe dhisplegyans hip hop gen Amerikanyon.
* Dancehall - displegys gen artydhyon pekar ha Yellowman hag erel. An geryow o pur reydhek ha freydhek. Raggamuffin o versyon elektronek a'n ehen ma.
* Reggaeton - ew versyon o reggae a gemyskas reggae hengovek ha musek Latin-Amerikanek.

UB40in2010.jpg|An bagas sowsnek, UB40
Coachella Toots and the Maytals.jpg|Toots and the Maytals
SlyDunbar1979.png|Sly Dunbar a Sly ha Robbie
Yellowman_backed_by_Sagittarius_Band,_Bersenbrueck_2007_-1_(cropped).jpg|Yellowman
Kool_Herc.jpg|Kool Herc
GeraintJarman.jpg|Geraint Jarman
Brys

An **brys** yw an sett a deythi omgemeryansek rag an fordh prederi, resna, percevya, mynnes, tybi hag omglewes. Yn godhonieth, an brys yw kawsys yn tien gans oberyans an ympynnyon. An filosofer Gilbert Ryle a elwis an brys "Spyrys y'n Jynn" ha leverel bos kamm an tybyans a vrys diblans a'n ympynnyon. Byttegyns, nebes tus a breder bos an brys diblans a'n korf hag yw gelwys enev.

Yma dadhel vras ow tochya pandra a styr an brys ha pyth yw yn poran. Nebes a lever nag yw saw reson ha kov rann an brys, awos aga bos war. Gans an savla ma, an omglewansow a gerensa, kas, own, lowena hag erel yw diblans a'n brys. Nebes gans an wel ma a lever bos an omglewansow rann an brys. Re erel a lever na yll agan studhow resnel hag omglewansek bos divaglys hag y kodh bos oll anedha rann an brys.

Unn govyn a-dro dhe'n brys yw py eghennow a groadur a yll kavos brys. Rag ensampel, ni a wovyn mars eus brys marnas gan tus, gans nebes enevales po enevales oll, gans kroaduryon oll po gans puptra bew ha mars eus brys dhe nebes eghennow a jynn gwrys gans tus. Brysoniethoryon avel Sigmund Freud ha William James ha godhoniethoryon jynn-amontya kepar hag Alan Turing a dhisplegyas tybyansow meur aga bri a-dro dhe'n brys.
Dowr Volga

**Dowr Volga** ew an ryvr hirra en Europa. E'n yeth Russek henwys ew *Волга*, hag e'n yeth Tatarek y hanow ew *İdel*. 

Lies den a'n gwel avel ryver kenedhlek Russi. Hy a fros dre barth west an pow gen hes kowal a 3,530 kilometer, an system ryver moyha en Europa. 

Ma y bednfenten e'n breow Valdai, 225m a-ugh level an mor dhe'n north-west a Moscow. Y jif ragavonow ew an Kama, Oka, Vetluga ha'n Sura. An Volga ha'n ragavonow a furv kreungylgh Dowr Volga, a gebmer dowr dhort myns a 1.35 milvil km2 en Russi. Ema dhe  dhelta an Volga hes a-dro dhe 160km. Ev a gomprehend 555 kanel ha gover. Hebm ew an heyl moyha en Europa oll. An delta ew an udnik teller lebma thew kevys pelikanes, flameges ha skudellow dowr. Ma an Volga ow rewi rag an brassa radn a'y hes tri mis an vledhen. Possybyl ew dhe weles rnebes a'n kreunyow moyha e'n bys a-hes an avon. 


Rzhev.jpg|Rzev ew an dre gensa war ladnow an Volga (skeusen dhort an 20ves kansbledhen a-varr)  
Volga Ulyanovsk-oliv.jpg|An Volga, ogas dhe Ulyanovsk
Russia.A2003147.0750.721.500m.jpg|Skeusen loren a'n Volga
Russia River Volga.jpg|An Volga en Yaroslavl
Rybinsk_Reservoir._Cruise_ship_Maksim_Litvinov_P5213234_2200.jpg|Lester tornyji war an ryver
Volgarivermap.png|Mappa an kreungelgh
Brysonieth

**Brysonieth** yw studhyans an brys yn unn yssynsi happyansow war ha diswar, omglewansow ha fara y'ga mysk. Testen akademek pur vras yw hag a dreus an emlow yntra an godhoniethow naturel ha sosyel. Brysoniethoryon a assay konvedhes an teythi sordek a ympynnyon, ha hemm a gevren an desten dhe newroskiens. Avel godhonieth sosyel, i a assay konvedhes an fara a unigyon ha bagasow.

Brysoniethoryon a wra hwithrans war warneth, attendyans, amovyans, poll, prevyansow sojetus, movyans, gweythres an ympynnyon ha personoleth. Bernyow brysoniethoryon a ystynn dhe keskowethyansow kespersonel, stoutneth brysoniethel, stoutneth an teylu hag rannow erel yn brysonieth kowethasek.

Kyn fe godhvos brysoniethel gweythys war an assayans ha dyghtyans a gudynnow yeghes brysel, usys yw ynwedh rag konvedhes hag assoylya kudynnow yn nebes rannow a wrians denel. Brysonieth a assay ri prow dhe gowethas. Lies brysoniethor yw yn neb eghen a rol therapewtek yn leow medhegvael, kussulya po skol. Brysoniethoryon erel a wra hwithrans godhoniethek ow tochya efander ledan a destennow kevrennys orth fara hag argerdhow brysel. Dre vras, an diwettha bagas a vrysoniethoryon a ober yn leow akademek (r.e., pennskolyow, skolyow medhogyon, klavjiow). Bagas aral a vrysoniethoryon yw arvethys yn leow diwysyansek hag a restrans. Re erel a wra ober ow tochya displegyans denel, kothheans, sportys, yeghes, forensyk, ha'n media.
Kardhana

**Kardhana** po **Doncaster** ew tre veur en parth Gogledh Pow an Sowson. Desedhys ew en Konteth Evrek soth ogas dhe Sheffield ha Leeds. Y boblans en niveryans 2011 o 109,205. 

Y hanow a dheu dhort hanow an ryver (Dowr Don), *Dānā* e'n Hen Vrythonek. An keth ger ew kevys en hanow Dowr Danaw, ow styrya dowr ha kevys en Sanskrytek *dānu* ow styrya 'glaw'. Displegys veu Kardhana e'n dalleth a-dro dhe gastel romanek henwys Danum. E'n osow kres thera fosow ha yettys dhe'n dre. Woja devisyans for'ow kledhren, Kardhana o a vri drefen y vos gorsav posek ma halja trenow gortos. Gweythva veur ow kul trenow tan a veu desedhys en Kardhana. 

Tednvos posek ew an resegva. Senjys ew dew resek meur, Hanaf Doncaster, an resek mergh kottha e'n bes, ha'n St Leger, onan a'n pymp resek klassek. 
Emesk an dus a vri a Gardhana, ema 
* Dave Allen (gesyer)
* Billy Bremner (peldrosyer)
* Brian Blessed (gwarier)
* Diana Rigg (gwariores)
* Jeremy Clarkson (komendyer pellwolok)
* Kevon Keegan (peldrosyer)
* Tony Christie (kaner)


Doncaster_Racecourse_1.jpg|Resegva Kardhana
Frenchgate_south_entrance.jpg|Kresen Shoppys Frenchgate
Doncaster_station_geograph-3849456-by-Ben-Brooksbank.jpg|Gorsav for' kledhren Kardhana
Doncaster_-_Don_Footbridge_&_View_to_Newton.jpg|Dowr Don
Fysegieth

**Fysegieth** yw onan a'n moyha selvenel rannow a wodhonieth. An amkan a fysegieth yw displegya fatel wra taklow movya yn spas ha termyn, ha konvedhes fatel far an ollvys. Yth yw an studhyans a vater, nerth ha forsedh. An ger fysegieth a dheu a'n hen Reka ἡ φύσις, henn yw "ta physika" a styr "an taklow naturel". 

Onan a'n kottha testennow akademek yw fysegieth ha, dre gomprehendya steronieth, martesen an kottha oll. Dres meur a'n diwettha dew vilveldhen, fysegieth, kymygieth, bewonieth ha rannow a awgrym o rann a filosofieth naturel, mes dres an Hweldro Wodhoniethek y'n 17ves kansvledhen an skiensow naturel ma a dhallathas bos arenebedhow hwithra aga honan.

Fysegieth a wra krowsegi gans lies eghen a hwithrans, kepar ha bewfysegieth ha kymygieth kwantum, ha nyns yw an emlow a fysegieth delinys yn tiwedhyn. Pur bosek yw fysegieth y'n displegyans a deknegiethow nowydh, kepar ha jynnys ebron, pellwologow, jynnys-amontya hag arvow sprusek. Fysegieth arnowydh a jun tybyansow a-dro dhe'n peswar lagha a gesmusureth ha'n mentenans a nerth, herdhyans, karg ha kehavalder.
Kargyrn

Tre varhas istorek ha pluw civil en Konteth Karlywi, Pow an Sowson ew **Kargyrn**, po **Cirencester**.  En niveryans 2011 thera 19,076 ow triga e'n dre. An cita nessa ew Karlywi 25km dhe'n north-west. 

*Corinium* o hanow romanek dhe'n dre, hag e'n termyn na, an dre o an sekond moyha en Breten oll. Ptolemy a wrug mencyon a'n dre avel *Korinion* c.150 OK hag e'n 4a kansvledhen y hanow o *Durocornovium*. Perderys ew bos an hanow ow tos dhort hanow an trib *Cornovii*. Hanow an trib a veu res dhe'n ryver leel, Dowr Curne, ewedh. 

## Istori
E feu derevys cita e'n teller ma gen an Romanas, "Corinium Dobunnorum" hy hanow. Ma hy amfiwariva ena hwath, en tiredh Querns. Woja an Romanas dhe ara Breten Veur e'n 5ves kansbledhen, Kargyrn a dhuryas avel kresen dhe'n Brythonyon. Woja Batel Dyrham en 577 OK, hei a godhas dhe'n Sowson. 

E'n osos kres, an dre o posek e'n diwysyans gwlan. 
## Pobel a vri
Emesk an dus a vri a Gargyrn ema:
* Pam Ayres - prydydh
* Elizabeth Brown - steronydh
* Sir Peter Maxwell Davies - musicianer
* Dom Joly - darleser
* Cozy Powell - tabourer
Ober rewi-teudhi

**Ober rewi-teudhi** ew term rag niver a brocessys tewedha kawsys gen gwaskow gwres pan wrug dowr rewi dhe rew. Ma an process owth oberi en skeulyow meur ha bian . En termyn ev a ell oberi a vynysednow dhe vledhydnyow, hag en myns, a derri perthyglow dhe derri meyn meur. Posek ew en tiredhow uhel (Alpek) ha dorlesow uhel (Arktik hag Antarktika). Ma othem dhe ober rewi-teudhi a dempredhow tredh -3°C dhe -8°C ha presens dowr. 

## Diberthans rew
Nebes gweresow a ell efani po herdhya woja rewi drefen dowr dhe waya e'n gweres rag furvya lensow rew ort an greuv rewi. An keth process a hwer a-ji tell munys en karrygi. Ma an lensow rew ow tedna dowr linyel dhort an tell ogas. Tevyans an gwrisow rew a wadnha an karrygi hag a derr dres termyn. Dalghedh rew ew 9% moy ages dowr, etho yma meur a waskans war an garrek. Ma an process ow hwarvos en arbednek en karrygi pekar ha kragen hag ew tellek.

## Efani dalghedhek
Ma efani dvolumetrek (*volumetric expansion*) ow hwarvos pan vo tell moy en karrygi ew leun a dhowr. Heb ayr, pan wra an dowr rewi, an gwaskans ew fest nerthek. Ort tempredh a -22 °C, tevyans rew a wra gwaskedh bys dhe 207MPa, moy ages lowr ra terri neb karrek. 


Abiskorock.JPG|Sewyans ober rewi-teudhi en Sweden
Hilton_Fell_-_geograph.org.uk_-_1250531.jpg|Gweli a garrek war enep an tir terrys gen ober rewi-teudhi
Copa%27r_Glyder_Fach_06.JPG|Meyn meur terrys gen ober rewi-teudhi, Glyder Fawr, Kembra
Podnegieth

**Podnegieth** () ew studhyans podn, ha hebm ew styr dien an ger Sowsnek (dhort an Greka: *παλύνω*, palynō, "skollya" hag -logy). Ma podnegydhyon ow tielvedna samplow a berthyglow dhort an ayr, dowr po godhasow a neb oos. Ma studh ha klassans an perthyglow, organek hag anorganek, ow rei gidyansow dhe vewnans, kerhydnedh ha studhyow nerthedh a's askorras. 

Ma dhe gorrvantedhednow a bodn bos studhyes a-dhia an 1870ow. Mikroskopow a wellheas tybyansow a-dro dhe wiskansieth a veu profyes. Robert Kidston ha P. Reinsch a alsa studhya sporow mantedhek en gweliow Glowek ha Dewnek, ha's keheveli gen sporow bew. 

Palynologie-exemple.jpg|Ponn saben en-dadn an mikroskop
Trilete_spores.png|Sporow trilete
Pollen_core_sampling.jpg|Ow sampla rag kolodnen podn
Menydh rew

**Menedh rew**, (*iceberg* en Sowsnek hag a styr an keth tra en ger chevisys dhort Iseldiryek), ew darn a rew dowr fresk gen hes moy ages 15m terrys dhort rewliv po estyllen rew hag a wra neyja war dhowr sall. Darnow le a rew hag uji ow neyja ew gelwys *growlers* ha *bergy bits* en Sowsnek.  Woja kodhans an RMS Titanic en 1912, an Patrol Rew Kesgwlasek a veu furvyes en 1914. 90% a venedh rew ew en-dan=dn enep an dowr, etho godros morek sevur enjei. 

Ma varyans meur en myns ha shap mendhyow rew. Menedhyow rew a dheu dhort rewlivow en Greunland en tipek ew shap avrewlys. Menedhyow rew dhort estyll rew ew shap bord dell ew usys. An menedh rew moyha en istori, dhort Antarktika, a vusuryas 31,000 km2 (335km gen 97km)  gwelys 240 km dhe'n west a Enys Scott e'n Mor Bras Kosel gen USS Glacier 12 mis Du, 1956. An menedh rew ma o moy ages Pow Belg.


Iceberg_in_the_Arctic_with_its_underside_exposed.jpg|Menedh rew e'n Arktik ow tiskwedhes y du en-dadno
Iceberg.jpg|Menedh rew
Glaciers_and_Icebergs_at_Cape_York.jpg|Rewlivow ha menedhyow rew en Cape York, Greunland
Mernans

**Mernans** yw an diwedh a vewnans yn organedh. Pub aktivita byw ha bewoniethel a'n organedh a hedh, y'ga mysk an brys ha'n sensys. Yma bewnans finwethys dhe bub tra a vew hag y hwra puptra merwel wortiwedh. Herwydh usadow, remenans an organedh hag o byw a dhalleth pedri yn skon wosa mernans. Marow yw an hanow gwann rag taklow a verwis.

Yn tus hag yn lies eneval aral, an sinell gemmyn rag mernans yw an golon dhe hedhi lamma ha ny yll bos dastallethys, po aktivita an ympynnyon dhe hedhi. Yn medhegneth, mernans yw pan hedh an golon lamma moy es nebes mynysennow. Treweythyow, tus a yaghha kyn hwrug an golon hedhi 30 mynysen, kepar hag yn kasys a veudhi yn dowr oor.

Yn fenowgh, y hwithrir an mernans a dus rag an skila, yn arbennik gans drogoberow (kepar ha moldrans), gwall po kleves a yll pesya ladha tus erel. Hwilas an skila a mernans yw arbennekter medhegel henwys pathologieth. Y'n 21a kansvledhen, a-dro dhe 150,000 den a verow pub dydh dres oll an bys. Dew dressa rann anedha yw awos kothni. Pan wra tus kewsel a-dro dhe daklow, klevesow po hwarvosow a gawsyas mernans, an re na yw gelwys marwel po mortal.

Nebes a grys bos enev dhe dus (ha martesen miles erel) avel keworrans dhe'n korf fysegel ha krysi y hyll an enev pesya heb korf y'n neb bys a dheu, gwaya yn korf nowydh genys (dasynkarnatya) po hedhi bos. Yma kryjyansow dyffrans dhe relyjyons ow tochya an mater ma. Yma devosow arbennik dhe lies gonisogeth rag kofhe, solempnya ha gul revrons dhe'n re marow.
Kowrdhowrgi an avon

Pteronura brasiliensis, an **kowrdhowrgi** po **kowrdhowrgi an ryver** (), ew ehen a dhowrgi kevys en Amerika Dhyhow. 
Ev ew an esel hirra a'n teylu Mustelidae, po lovennanes. Y hes a ell drehedhes 1.7 meter (5.6 troshes). Dihaval ort erel e'n teylu, an kowrdhowrgi ew eneval kowethasek, ow pewa en teyluyow a drei dhe eth esel. Kres an teylu ew kopel gwarthevyek a wra parya. Fest kesoberus enjei. Hebask dell ew usys, an ehen ew tiredhek hag e feu argas gwelys terweythyow erbydn teyluyow erel. An kowrdhowrgi ew gweythresek e'n jydh en udnik. Ev ew an ehen drosekka a dhowrgeun gen sonyow a styr godros, argas ha konfort. Gell po gellrudh ew y liw, herwydh usadow. 

Y wandrans ew efan a-dreus parth north Amerika Dhyhow. Dre vras ev ew trigys a-hes Dowr Amazon hag e'n Pantanal. Degvledhydnyow a helghya rag y grohen (en arbednek e'n 1950ow ha 1960ow) a styr bos y efander le ages agynsow. Peryllys ew an ehen a-lebmyn, hag estemyes ew bos an poblans le ages 5,000. 
 
Fest gwiw ew an kowrdhowrgi rag bewa e'n dowr. Y vlew ew tew, y lost krev ha'y dreys troswiek. Gwell ew gen an ehen ma ryvers ha goverow dowr fresk. Ev a dheber saw puskes dell ew usys, en arbednek characins ha kathesti (*catfish*), bes ev a ell debri kankres, morgrobanes, serf ha kaimanes bian (ehen a grokodil). Den ew an udnik preydhyer ganjo. 

An venynreydh a wra parya dres an vledhen, ha hes degyans ew 65-70 dedh, ow tinythi tredh onan ha pymp a yonkers (dew ew an niver kresek). An gorreydh a weres gwitha an yonkers. An yonkers a dhiberth an teylu woja diw po teyr bledhen. Hes bownans ew bys dhe eth bledhen e'n gwels, bys dhe 17 bledhen en milva. 


Pteronura_brasiliensis_MG_9021.jpg|Pedn an kowrdhowrgi
Giant_Otter_Anjo.JPG|Kowrdhowrgi hag omdhegyans ‘periskop’
Pteronura_brasiliensis_02_MWNH_837.jpg|Krogen bedn a’n denewen, ow tiskwedhes an tron berr ha’n grib sethek meur (dustuni a vrath krev)
Giant_otter_3.jpg|Kowrdhowrgeun en milva Philadelphia, enevales kowethasek enjei
Nutria_from_Venezuela.jpg|Kowrdhowrgi en Veneswela
Piranha1.jpg|Eghen a bysk *characin*, an piranha
Tan

**Tan** yw an oksyjennans uskis a dhevnydh (an keunys) y'n argerdh kymyk mesthermek a loskvan hag a wra dyllo tommder, golow hag askorrasow dasoberyans dyffrans. Tomm yw tan awos an omdreylyans a'n kolm dewblek gwann a oksyjen molekulek dhe'n kreffa kolmow y'n askorrasow loskvan a dhowr ha karbon dioksid dhe dhyllo nerth. Orth unn poynt y'n dasoberyans loskvan, henwys an poynt enowians, flammow yw askorrys. Flamm yw an rann weladow a'n tan hag yw, dre vras, karbon dioksid, ethen dowr, oksyjen ha nitrojen. Tan a yll bos gwrys yn lies fordh, y'ga mysk rutya gwelynni war-barth, usya kelester ha dur po usya tanbrennyer.

Argerdh posek yw tan a nas kevreythyow ekologiethel a-dro dhe'n bys. An effeythyow posedhek a dan a yssyns kentrynna tevyans ha gwitha kevreythyow ekologiethel dyffrans. An effeythyow negedhek a yssyns peryll dhe vewnans ha kerth, defolyans an ayrgylgh ha defolyans an dowr. Tanyow koswik yw pur dhregynnus ha gallos distrui ranndir bras yn mynysennow. Pub bledhen y hwra tus merwel dre dan dre wall.

Tan re beu usys gans tus yn devosow, yn ammeth rag klerhe tir, yn kegina, rag dinythi tommder ha golow, rag sinella, rag rakherdhyans, teudhi, gevelya, leski atal, korflosk hag avel arv. Yma dustuni bos possybyl tan dhe vos usys yn gis rewlys nans yw unn milvil bledhen, mes dres lycklod hemma a dhallathas nans yw a-dro dhe 400,000 vledhen.
Duwses

**Duwses**, **duw** po **duwes** yw kroadur gornaturek gwelys avel sans, sakrys po duwel. Kryjyansow a yll bos gorrys yn klassys dre by lies duwses a wrons i gordhya. Yma saw unn duwses dhe gryjyansow undhuwydhek (dre vras, henwys "Duw"), mes yma lies duwses dhe gryjyansow liesdhuwydhek. An brassa dew gryjyans war an Nor, Kristonedh hag Islam, a grys yn marnas unn duw.

Awos bos lies kryjyans y'n bys, yma lies tybyans dyffrans yn kever pes duwses eus, pyth yns ha pandra yllons gul. Y'n brassa rann a relyjyons, kryjygyon a breder bos duwsesow anvarwel ha bos gallosow dhedha lies gweyth dres nerth tus. Deistieth yw an kryjyans bos duwses na wra chanjya taklow y'n ollvys, olldhuwieth yw an kryjyans bos an ollvys y honan an duwses ha didhuwieth yw an kryjyans nag eus duwsesow.

Nebes ensamplow a'n duwsesow a gryjyansow dyffrans yw Zeus a'n relyjyon hen rek, Thor a'n relyjyon hen norsek, Meurth (Mars) a'n relyjyon hen roman, Isis a'n relyjyon hen ejypek, Duw a Gristonedh, Allah a Islam, Ganesha a Hindoueth, Amaterasu a vythologieth nihonek, Brigid a vythologieth iwerdhonek hag Epona a vythologieth galek.
Trihorn

**Trihorn** yw furv gans tri amal kompes ha tri elin.  An tri elin a drihorn a wra kans ha peswar ugens degre pub prys.  
Mars yw an emlow oll an keth hirder, an trihorn yw keslinek.  Mars eus dew amal gans an keth hirder dhe'n trihorn, an trihorn yw kesgarrow.  Mars yw trihorn gans unn kornel a dheg degre ha peswar ugens, an trihorn yw elin pedrek.
Mamba du

An **mamba du** (*Dendroaspis polylepis*) ew esel a'n teylu Elapidae a serf. Ev ew an nessa moyha sarf gwenonek e'n bys. Mamba du kowldevesik a ell tevi kebmys ha 4.3 meter en y hes. Nag ew krohen du dhe'n mamba du, an hanow a dheu dhort liw to y anow. 

Trigys ew an mamba du en Afrika soth hag est. Kevys enjei mar bell dhe'n north hag Eritrea, ha mar bell dhe'n west hag Namibi. Aswonys ew a-dreus an bes rag y wenon peryllus. Pur uskis ew (tooth kebmys ha 12 mildir an our) ha da ew ort yskydna. Y hes bownans ew 10-11 bledhen.

## Bewva
Da ew gen mambas du breow karnek, savanna gwydhyel ha gwedhenegi gen meyn ha gwydh kodhys rag harber. Kevys enjei en gwydh kow ha tobmednow termitow. Mar nag ew an mamba du ankresyes, ev a dhehweles dhe'n keth fow hes y vownans.

## Preydh
Ma mambas du ow tebri bronoges munys pekar ha kramviles ha gwiweres, ha terweythyow ydhyn. Anjei a vrath unweyth po diwweyth hag ena gortos dhe'n preydh palsa ha merwel. Ena ma anjei ort y dhebri. 

## Predhoryon
Ma dhe serf lies preydhyer. Nebes anodhans ew ydhyn preydh (pekar ha sarferes), krokodiles, mongooses, monitors, owrgeun ha tus. Nei a's ladh drefen bos own dhen nei drefen aga gwenon. Oyow serf ew debrys gen skolldhebroryon. 

## Omdhegyans
Gohelus hag ownus enjei ha na wra anjei bratha marnas enjei godrosys.  Mars ew an mamba godrosys, emava ow terevel y bedn, ygeri y anow, efani y gugol, flykkya y daves ha tythya. Y vrathow ew uskis, ha ev a vrath liesgweyth. Y wenon a ell bos marwel dhen ni. Da ew gen an mamba du omhowla. Haval ort lies sarf aral, anjei a us aga dewlagas rag helerghi gwayansow, ha mars ew an gwayans uskis, ima anjei ow bratha. Anjei a 'wel' gen aga thavosow gen kuntel perthyglow ayr war organ e'n ganow. Nag eus skovarnow dhe anjei, bes anjei a ell helerghi krenansow e'n tir. 

## Gwenon
Brath mamba du ew lowr dhe ladha lies den kowldevesik, hag a gebmer 30 mynysen dhe 2 our rag ladha. Anhaval ew dhe'n brassa niver a serf, ma gwenon lowr dhe'n mamba rag bratha liesgweyth en spys berr. An mamba a wra omsettya pedn an preydh mars ew possybyl rag ladha en esya. Rag an reson ma, an mamba a ell omsevel dhe uhelder a veter.

## Parya
Woja parya, an gorreydh ha benynreydh a dhehwel tre. Woja deu vis po tri, an venynreydh a dhedhow 6-17 oy, hag a wra gori en 2-3 mis. Na wra mambas kesvewa marnas rag parya. Na wra anjei maga aga yonkers. Pan wra an venynreydh gori hy oyow, ma hei ort aga gorra en teller salow ha'ga gara. Res ew an serf yonk omdhifresya dhort dinythyans. Ma anjei ow kortos e'n oy rag 2-3 mis, ha nena terri dre'n blesken oy gen 'dans oy'. Ma dhe anjei gwagren wenon solabres. 


Dendroaspis_polylepis_striking.JPG|Mamba du ow bratha
Black_Mamba_(Dendroaspis_polylepis)_juvenile_(under_2m...)_on_top_of_a_tree_..._(30397328144).jpg|Yonker (2m) en gwedhen
Black_mamba,_male-male_combat.jpg|Dew worreydh owth omladha
Dendroaspis_polylepis_eating.JPG|Mamba du ow tebri
Morvugh

**Sirenia** ew urdh a vronoges losowdebrus. E'n urdh ma ma morvugh an est (*dugong* en Sowsnek) ha teyr egen aral (*manatees* en Sowsnek). Morvughes ew klassys e'n 'clade' Paenungulata, war-barth ha'n olifanses ha'n hyrakses (konines an garrek). Anjei a wrug esplegya e'n oos Eocen nanj ew 50 milvil vledhen.  An Dugongidae a folsas dhort an Trichechidaee e'n Eocen diwedhes po Oligocen a-varr (nanj ew 30-35 mb).

Hanow Sirenia a dheu dhort an siren a vythologieth grek. Hwedhel a-dro dhe'y dhiskudhans o dell wrug morvarners aga hamgemeres rag morvoronyon. 

## Taksonomieth

* Urdh **Sirenia**
** Teylu **Dugongidae**
*** Morvugh an Est, *Dugong dugon* (Sowsnek - *dugong*)
*** †Morvugh Steller, *Hydrodamlis gigas* (Sowsnek - *Steller's sea cow*)
** Teylu **Trichechidae**
*** Morvugh an Karib, *Trichechus manatus* (Sowsnek - *West Indian manatee*)
*** Morvugh Afrika, *Trichechus senegalensis* (Sowsnek - *African manatee*)
*** Morvugh an Amazon, *Trichechus inunguis* (Sowsnek - *Amazonian manatee*)

## Deskrivans
Trigys ew morvughes en gwern, ryvers, heylyow, glebtiryow arvorek ha moryow bas. Ma anjei ow tevi dhe hes a 2.5 - 4 meter ha poos a 1,500 kg. Morvugh Steller (difeudhys a-dhia 1768) o an vorvugh foyha, gen hes a 10 meter ha poos a tredh 5 - 11 tonnas. 

Korf morvugh ew shap gwersyn meur rag bos stremlinys. Ma ganja eskern poos avel laster rag oberi warbydn skavder aga blonek. Aga level a vlonek ew tanow, ha drefen hedna  krohendanow enjei dhe janjyow tempredh. Pan ello an tempredh re isel, morvughes a dhivro dhe diredh aral. Ma anjei ow kwaya en lent, en tipek a-dro dhe 8 km/our, bes anjei a ell drehedhes 24 km/our rag termyn berr. Ma anjei ow tebri morgwels, owth usya aga diwvreus krev, kebmys ha 10-15% poos aga korfow pub dedh, bes terweythyow ma anjei ow tebri ydhyn po morgowles.

Pan wra anjei anella, anjei a senj aga dewfrik a-ugh enep an dowr hepken, terwyeythyow ow sevel war aga lostow ort y wul. 

Gorreydhow en tipek a bar gen moy ages udn venynreydh (lieswregieth). An kerens a spena meur a dermyn rag gwitha an yonker. Morvughes a dhrehedh adhvetter reydhek mar a-varr ha diw dhe bymp bloodh. Hes degyans ew bledhen hag anjei a wra brodna rag bledhen po dhiw. Morvughes an Karib hag Afrika a ell parya dres an vledhen, bes ma dhe vorvughes an Amazon  seson parya.


Dugong_skeleton_displayed_at_Philippine_National_Museum.jpg|Korf eskern morvugh an est
Manatee_Florida.jpg|Morvugh an Karib
Dugong_Marsa_Alam.jpg|Morvugh an est ow tybri morgwels
FL_fig04.jpg|Lost krobm morvugh an Karib
Dugong_dugon_fin_egypt.jpg|Lost forghek morvugh an est


## Helghya
Kig, blonek, eskern ha krohednow morvughes ew stoffow a bris gwerthys en marghasow. Mernans ew kawsys en venowgh gen helghya gen tus, ha terweythyow gen skilys kowethyes dhe dhen, pekar ha kelli bewvaow, kelmi en taklow peskecha ha droklabmow gen skathow. Morvugh Steller eth dhe dhifeudhyans drefen helghya e'n 18ves kansbledhen.
Impala

An **impala** (Aepyceros melampus) ew gavrewik myns kres a Afrika. An hanow "impala" a dheu dhort an yeth Tswana, ow styrya "gavrewik rudh". Y hanow skiensek Aepyceros a dheu dhort an Hen Greka, αἰπύς (aipus, 'uhel') + κέρας (keras, 'korn'); ha melampus dhort μελάς (melas, 'du') + πούς (pous, 'troos').

## Deskrifans
Liw an impala ew gellrudh gen blew gwydn e'n skovarnow, a-ugh pub lagas ha war an elgeth, briansen, torr ha diwbedren. Ma linen gul desedhys war gres an keyn dhe'n lost ha linen du plobmwedhek war geyn pub mordhos. Ma toos a vlew du a worheri gwagren sawern a-ugh an seudhel a bub garr keyn. 

An impala a ell labma moy ages 10 meter en hes ha 3 meter a uhelder, ha drehedhes tothter a voy ages 80 km/h, ma hallo skeusi rag preydhyoryon..

Nag eus kern dhe'n venynreydh, bes ema dhe'n gorreydh kern krobm gen semlant stubmys. An kern ew du uji ow teva mar bell ages meter en aga hes. 
## Omdhegyans
Gweythresek dres an jydh ew impalas, bes ma anjei ow powesa en tobmder hanterdedh hag e'n nos. Tiredhek ew an gorreydhow gwarthevyek. Ma anjei ow merkya aga thiredhow gen urin ha kawgh ha senji greow benynreydhow po "*harem*". Gorreydhow yonk a furv greow bachelers. Preydh posek ew an impala rag chitrakys, lewpardes ha lewyon. Teurek a ell bos kebmyn war impalas, hag etho gwel kebmyn ew ydhyn war geyn impala ow tebri an teurek.

## Bewva ha boos
Impalas ew kevys en gwelstiryow ha emlow gwedhenegi, ogas dhe dhowr. Ma anjei ow tebri gwelsow ha del.

## Parya
Gorreydhow ew kowldevesik en reydhek woja bledhen, bes skant likli ew aga bos ow parya kens peder bloodh. Benynreydhow a ell degi woja etek mis. Frothus enjei rag dew dhedh pub mis. Hes degyans ew hwegh mis. Dinythyans a hwer ogas dhe hanterdedh, dell ew usys. Brodnys ew an leughi pymp mis.

## Status
Kebmyn ew an impala, gen moy ages 2 vilvil anodhans a-dreus Afrika soth hag est. 

ImpalaSerengetiNationalParkMar2011.jpg|Gorreydh ow tiskwedhes an kern stubmys, lost gwydn ha merkyow du
Impala_AdeFrias.jpg|Impala ow labma
Red-billed_oxpecker_(Buphagus_erythrorhynchus)_on_impala_(Aepyceros_melampus).jpg|Impala ha pyger teurek pigrudh (Buphagus erythrorhynchus)
Banana

**Banana** ew hanow kebmyn plans losowek ha'n ehen a frutys hag ujio ow tevi warnodho. An plans a long dhe'n kinda *Musa*. Teythyek enjei dhe diredhow trovadnek Asi soth-est. 

Perderys ew bos bananas tevys rag an kensa termyn en Papoua Gyni Nowydh. Hedhyw tevys enjei en tiredhow trovadnek a-dreus an bes. An brassa radn a blansow banana ew tevys rag aga frutys, bes tevys enjei rag aga fibrow hag avel plans afinys ewedh. 

Ma a-dro dhe 110 ehen a vanana, nebes anodhans medhel ha melys, hebm ew *bananas sant melys*, ha nebes anodhans fyrv ha starchus *plantains po bananas gwer*. Possybyl ew dhe usya bananas rag gul korev. Usys ew aga lusow rag gul sebon. 

## An plans banana
Plans an banana ew an brassa plans losowek. Ema dhe'n plans garen fug, po *pseudostem* en Sowsnek, furvyes gen radn isella an del, a ell tevi mar uhel avel 8 meter. Ma pub garen fug ow tevi udn toos a vananas. Bananas ew gwyrdh e'n dalleth, bes woja anjei dhe adhvesi, melyn enjei. 

## An frutys
Ma bananas ow tevi en toos, en gwiskasow henwys leuvyow. Kevys ew kebmys ha ugens frut dhe'n leuv ha kebmys ha ugens leuv dhe'n toos. Ema tosow ow poosa tredh 30 ha 50 kg dell ew usys. 

Poos kresek frut sengel ew a-dro dhe 125 g, bes a-dro dhe tri hwarter nodho ew dowr. 

Ema dhe bub banana po *bes* gwiskas difresus henwys rusken. Bananas a gomprehend meur a vitamyn B6, vitamyn C ha potassiom. 

## Tevi ha kenwertha bananas

Bananas ew tevys en 107 gwlas dhe'n lyha. Klassys ew bananas avel ehednow sant melys po bananas kegina, bes an brassa radn a vananas esperthys ew a'n ehen sant melys, mes saw 10-15% a askorrans ollvesek ew hedna. 

An powyow a askorr an moyha ew Eynda, Brasil, China, Pow Ekwadorel ha'n Filipinys, ha'n ynporthoryon moyha ew an Statys Unys, Unyans Europek ha Nihon. 

## Allergedhow
Ma dhe nebes tus allergedh dhe vananas. Ma dew furv a allergedh. An kensa a wra effeythya an ganow ha briansen. An sekond a wra kawsya *urticaria* po brehi krohen.  

## Usys erel rag bananas

### Padnweyth
Usys ew an fiber kevys dhort an plans banana nanj ew termyn hir. En Nihon, e feu bananas usys rag gul gwiskow a-dhia an 13ves kansvledhen. En Nepal, usys ew garen an plans rag gul strelyow. 

### Paper
Usys ew fiber banana rag gul paper banana ewedh. 


Bananier-Jardin-Etat-1.jpg|Bleujen plans banana (Skeusen tednys en lowarthow losoniethek La Reunion)
Banana.plant.kewgardens.arp.jpg|Plans banana en Kew Gardens en Loundres
Bananas - Morocco.jpg|Bananas en gwydhladn en Marokk
Inside a wild-type banana.jpg|Ma dhe frut a vananas gwels lies hasen gales meur.
An Gan Na Worfen Bythkweth

## Geryow

Homm yw an gan na worfen bythkweth.
Ea, hi a bes hag a bes, ow howeth(a).
Nebes tus a dhallathas hy hana, heb godhvos an pyth o,
hag i a wra pesya hy hana bys vykken saw drefen…

(An gan a dhassen heb worfen.)
Edhen an kwyllednow

**Edhen an kwyllednow** (*Sagittarius serpentarius*) ew edhen breydhus meur hag a vyw war an tir rag an brassa radn a'n termyn.  Endemek ew dhe Afrika, kevys e'n gwelstiryow gwastas ha savanna en Afrika dhe'n dhyhow a'n Sahara. Esel a'n Accipitriformes, hag a gomprehend lies edhen breydhus aral pekar ha skowles, hokys, vulturys ha helghyoryon, desedhys ew en hy theylu hy honan, Sagittariidae.

Pur aswonadow ew edhen an kwyllednow avel edhen veur gen korf pekar hag er war dhiwar pekar ha garan. Uhelder an edhen ew kebmys ha 1.3 m. An gorreydh ha benynreydh ew haval en aga semlant. Ma dhe'n kowldevesik enep dibluven rudh/rudhvelyn ha pluv loos, gen krib dowl ha diwvordhos du. 

Parya a hwer neb termyn an vledhen, bes holergh e'n seson segh dell ew usys. Derevys ew neyth war bedn gwedhen dhreynek, akasya en venowgh, ha dedhwys ew tredh onan ha tri oy. Gorys ew an oyow woja 45 dedh. Mars eus boos luck, an tri a ell treusvewa, hag anjei a wra gara an neyth woja 3 mis. Ma edhen an kwyllednow ow helghya ha kachya preydh war an tir, en venowgh ow stankya war fethesigow rag aga ladha. Hwesker ha mellkeynogyon bian ew hy boos dell ew usys. En despit dhe'n hwedhlow, serf ew debrys marnas terweythyow, kyn hwrelha aga preydh komprehendya kobraow ha nadres.

Nag enjei ydhyn kowethasek marnas kesparow ha'ga flehes. En venowgh ma kesparow ow helghya war-barth. An brassa radn a'n jedh ew spenys war an tir, owth helghya. Hes bownans e'n gwels ew 10 - 15 bledhen. Ydhyn an kwyllednow a furv parow tiredhek, gen tiredh efan a 50km2.

Kyn fo edhen a kwyllednow ow hwarvos dres gwandrans efan, hy foblans a wra kodha, dell hevel, martesen drefen chanj en hy bewva. Klassys ew an ehen avel peryllys etho.


Secretary_Bird_with_open_beak.jpg|Pedn edhen an kwyllednow
Secretary_bird_(Sagittarius_serpentarius)_-_Flickr_-_Lip_Kee.jpg|Lost hir edhen an kwyllednow
Sagittarius_serpentarius_(31035947287).jpg|Edhen an kwyllednow ow neyja
Sagittarius_serpentarius_-Namib-Naukluft_National_Park,_Namibia_-eating-8.jpg|Edhen a kwyllednow ow tebri pedrevan
Landtag Bavaria

**Landtag Bavaria** (yn Almaynek, ***Bayerischer Landtag***) yw senedh reythyansel Stat Bavaria yn Almayn. Unnchambourek yw an Landtag hag yma 205 esel, etholys gans termys pymp bledhen. Desedhys yw y'n Maximilianeum, drehevyans yn Munich.

An governans stat Bavaria a-lemmyn (a-dhia etholans 2018) yw formys a'n Unyans Socyal Kristyon (gans 85 esel) ha'n Votoryon Rydh (gans 27 esel). Partiow erel an Landtag yw An Re Wer (gans 38 esel), an Parti Demokratek Socyal (gans 22 esel), Hyns Aral rag Almayn (gans 19 esel), an Parti Demokratek Rydh (gans 11 esel). Yma ynwedh tri esel anserghek.

## Devynnow
Jean-Paul Sartre

**Jean-Paul Charles Aymard Sartre** (21 mis Metheven 1905 – 15 mis Ebrel 1980) o filosofer Frynkek -  flosofer existentialist, skrifer, skrifer gwariow, ha skrifer fylmow. Ev a waynyas an Pewas Nobel rag Lien yn 1964, mes ev a'n naghas, ow leverel "na dal skrifer gasa y honan dhe vos ha bos fondyans". Ev o Marxist ha didhuwydh.
Haile Selassie

**Haile Selassie I** (genys **Tafari Makonnen**; 23 Gortheren 1892 – 27 Est 1975) o Emperour Ethiopi a 1930 dhe 1974. Den pur bosek yw ev yn istori Ethiopi arnowydh hag yn Rastafarieth, kryjyans a Jameka a dhallathas wosa ev dhe dhos ha bos emperour. Esel o ev an dernieth Solomonek a wra perghenegi sewya hy linen dhe Emperour Menelik I, sopposys dhe vos mab Myghtern Solomon ha Makeda, Myghternes Sheba.

Haile Selassie a assayas arnowydhhe an pow der amendyansow politek ha sosyel, y'ga mysk an selreyth skrifys Ethiopi a 1931 ha dileans kethneth. Vu keswlasek Haile Selassie a ledyas Ethiopi dhe dhos ha bos esel an Kenedhlow Unys. Yn 1974, ev a veu domhwelys yn *coup* an lu gans junta Marksydh–Leninydh, an Derg. Selassie a veu moldrys an 27ves a vis Est 1975.

Yn mysk nebes eseli an kryjyans Rastafari, Haile Selassie yw aswonnys avel messyas dehwelys an Bibel, Duw gwrys kig.
Dama Teresa

**Dama Teresa** (26 mis Est 1910 – 5 mis Gwynngala 1997), o lenes Katholik Romanek neb a dhallathas Missionaries of Charity ha gwaynya an Piwas Kres Nobel yn 1979 rag hy ober gans tus  Rag moy ages dew ugens bledhen, hi a withas an re heb arghans, an re klav, an re heb kerens hag an re ow merwel yn Kolkata.  Gidys o hi yn rann gans tybyansow Sen Francis Assisi. Genys veu hi yn Skopje, Makedoni, ha hi a verwis yn Kolkata.
Colosseum

An **Colosseum**, aswonnys ynwedh avel an **Amfiwariva Flavius**, yw drehevyans bras sita Rom. Drehevyans an Colosseum a veu dallethys a-dro dhe 70–72 AD ha gorfennys yn 80 AD. Emperour Vespasian a dhallathas oll an hwel, hag Emperour Titus a worfennas an colosseum. Emperour Domitian a wrug nebes chanjyow dhe'n drehevyans ynter 81–96 AD.Yth esa spas rag 50,000 person. An brassa amfiwariva a veu drehevys gans an Emperoureth Romanek.o.
Towl Marshall

An **Towl Marshall** (henwys yn sodhogel **Towlen Europek Yaghheans** [ERP]) o towl Statys Unys rag dastrehevel Europa wosa an Eyl Bresel an Bys. Onan an brassa acheson rag gul hemma o rag lettya kemynegoreth ha'n URSS.
Raoul Wallenberg

**Raoul Gustaf Wallenberg** (4 mis Est 1912 – kellys 17 mis Genver 1945) o den negys Swedek ha diplomat. Ev a weresas a-dro dhe 100,000 Edhow Hungarian aga sawya a-dhyworth an Nazis yn 1944, dres an Loskaberth yn Bresel an Bys II.
To Krom

**To krom** yw nas pennserneth gans semlant penn pel war benn drehevyans.
Restren:Petersdom von Engelsburg gesehen.jpg|Basilika Sen Peder yn Cita Vatikanek, gans to krom, gwelys a-ves.
Restren:Wnetrze kopuly watykan.jpg|An keth to krom, gwelys a-ji.
Restren:Fatima Masuma Qum Dome.jpg|To Krom Owrek a-ugh an mausoleum Fatima Masumah yn Qom
Restren:Onion domes of Cathedral of the Annunciation.JPG|Toyow krom owrek Penneglos an Annunciation, Moscow Kremlin
Restren:California-dome-house.jpg| Pennti to krom fiberglass yn Davis, California. An to krom a veu drehevys yn 1972 ha rann Baggin's End kesoverek anedhow studhyoryon yw.
Restren:US Capitol dome Jan 2006.jpg|To krom Capitol Statys Unys yn Washington, D.C.
Diwros

**Diwros** (po margh horn) yw jynn byghan nerthys gans tus  gans esedh, diw ros, dew drosla, ha chayn kevrennys dhe'n trosleow ha ros a-dryv. 

Yn 1817, deviser Almaynek, Baron Karl von Drais, a wrug drehevel an kynsa diwros gans diw ros. Gwrys a brenn o.  Mes nyns esa trosleow ha res o movya gans dewdros war an dor.