open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Peter Paul Rubens

**Syrra Peter Paul Rubens** Leveryans Iseldiryek: [ˈrybəns] (28 mis Metheven 1577 – 30 mis Me 1640) o lymner Baroque Flemek hag a avonsya gis Baroque a bosleva movyans, liw ha sensualyta. Awonnys yn ta yw ev alter-gweyth gorth-dasfurvyans ha lymnansow istori testennow mythologek hag allegorek
Flemek

**Flemek** po **Iseldiryek Beljek** (*Belgisch-Nederlands* [ˈbɛl̪ɣ̟is̪ ˈn̪eːd̪ərl̪ɑn̪t̪s̪] po *Vlaams*) yw an yeth Iseldiryek dell yw gewsys yn Flanders, kledhbarth Pow Belg.
Diego Velázquez

**Diego Rodríguez de Silva y Velázquez** (leveryans Spaynek: [ˈdjeɣo roˈðɾiɣeð ðe ˈsilβa i βeˈlaθkeθ]; 6 mis Metheven 1599 – 6 mis Est 1660) o lymner Spaynek neb o artydh a vri yn lys Myghtern Philip IV hag unn an posekka lymnoryon Oos Owr Spaynek.

Artydh an gis Baroque yth o ev, yn arbennik lymnansow portrayans. Ev a lymna lies a vri gonisogeth ha istorek, ha meur a bortrayansow a'n teylu ryal Spaynek, tus a vri Europek ha tus gemmyn ynwedh. Y lymnans aswonnys gwella yw *Las Meninas *('an Vaghtetyon Enor'; 1656).
Andy Warhol

**Andy Warhol** (/ˈwɔrhɒl/; 6 mis Est 1928 – 22 mis Hwevrer 1987) o artydh Amerikanek a vri yn movyans art-gweles, aswonnys avel *pop art*. Orth an mell yntra diskwedhyans, gonisogeth tus a vri, ha argemmynans y hwither y oberyansow. Wosa resegva sewen lymnans, Warhol a dheuth ha bos artydh a vri ha gorthargyadow ynwedh.
James Joyce

**James Augustine Aloysius Joyce** (2 mis Hwevrer 1882 - 13 mis Genver 1941) o bardh ha novelyer Iwerdhonek. Ev o skrifa yn avant-garde modernysek a'n gansvledhen ugensves. Aswonnys gwella yw Ulysses (1922), Oberyow erel yw *Dubliners* (1914), A Portrait of the Artist as a Young Man (1916) ha Finnegans Wake (1939). Y skrifav gwari, tri lyver bardhonieth ha lytherennow ynwedh.

## ''Ulysses ''(1922)
An lyver Joyce aswonnys gwella, Ulysses a dheskryf dydh (16ves a vis Metheven, 1904, solemnys gans aficionadoryon Joyce avel 'Bloomsday') yn bewnans a Leopold Bloom yn Dulynn. A lyver a worr rannow Odyssey a Homer keslinekhes yn gisyow varyes, yn arbennik gis 'fros prederyans'.
Albert Einstein

**Albert Einstein** (/ˈælbərt ˈaɪnstaɪn/; Almaynek: [ˈalbɐt ˈaɪnʃtaɪn]; 14 mis Meurth 1879 – 18 mis Ebryl 1955) o fisegydh tybiethel genys yn Almayn. Y tisplegyas tybieth gemmyn perthynekter, an pyth yw gans ken, jynnweyth quantum, onan an dew goloven fysegieth arnowydh. Aswonnys gwella yw ev yn gonisogeth werinek awos an furvel a vri, *E* = *mc*2 a lever bos gronnedh-nerth kehaval. Ev a dhegemeras Pewas Nobel Fysegieth yn 1922.

## Perthinekter arbennek ha kemmyn
A-varr yn y resegva, y brederi Einstein nag o jynnweyth Newtonek galosek lowr dhe wul bos unverhes mechanek klassek ha'n laghys park tennvenek. An kudyn a'n gwre displegya y tybieth perthynekter arbennik, may kevi dredho bos possybyl dhe weytha an pennrewl berthynekter orth gravedh, hag yn 1916, y tyllos tybieth gemmyn perthynekter.

## Devynnow
Gautama Buddha

**Gautama Buddha, **(aswonnys ynwedh avel** Siddhārtha Gautama**, **Shakyamuni**, po** **hepken an **Buddha; **c.563 KOK – c.483 KOK) o dyskador, a veu fondys orth y dhyski an kryjyans Bouddieth. Y krysir y feu genys yn Repoblek Shakya, kledhbarth Eynda, hag y triga ha dyski dre vras a-dro dhe'n pympes kansvledhen KOK.

Styryans ger Buddha yw 'an huni golowys'. Gautama a dhiski an Hyns Kres, yntra omvodhyans sensys hag ascetikieth movyans *Sramana* hag o kemmyn an dydhyow na.

Gautama yw person gerys-da Bouddieth, hag y dhyskansow a veu perthys kov gans y holyoryon, hag a veu wortalleth skrifys 1864 blydhen a-wosa.

## Devynnow
Harold Wilson

**James Harold Wilson, Baron Wilson of Rievaulx,** KG, OBE, FRS, FSS, PC (11 mis Meurth 1916 – 24 mis Me 1995) o politiger Parti Lavur Predennek, a sodha avel Pennmenyster Ruwvaneth Unys diwweyth; a 1964-70 ha 1974-76.
Tony Benn

**Anthony Neil Wedgewood "Tony" Benn** (3 mis Ebryl 1925 – 14 mis Meurth 2014) o politiger Lavur Predennek hag o Esel Senedh a 1950 ha 2001, hag menyster Cabinet yn governansow Harold Wilson ha James Callaghan yn 1960s ha 1970s.

Benn a waynyas is-etholans a'n 30 mis Du 1950, rag an esedh Brystow Soth-Est. Dres an 1950ow, y wel politek o kres-an-fordh, po tamm deghowbardh-medhel. Pan verwis y das yn 1960, Benn a heryas y ditel, mes ynwedh y teu ha bos difennys (avel esel Chi Arlydhi) a gemeres y esedh yn Chi Kemmynyon. Benn a gaskyrghas may fo bos chanjys an lagh, hag a veu chanjys gans Reyth Peerage 1963.

Yn governans (1964-1970)

Ev a sodhas avel Mester Post Kemmyn, may hworwelas igorans Tour Sodhva Post yn Loundres (y'n eur na an hirra drehevyans y'n RU), gwruthyl gonis Kyttrin Post ha *Girobank*. Ev a avonsyas dyllans stampow heb penn an sovren, mes y vetyas orth enebieth an myghternes. Benn a wari rann y'n displegyans Concorde hag ev ow sodha avel Menyster Teknelogieth.

Wosa bos Lavur fethys yn etholans 1970, Benn a gaskyrghis warbynn governans eseleth Kemeneth Erbysek Europa (a dho diwettha Unyans Europa).

Yn governans (1974-1979)
Yn governans Lavur 1974, Benn o Skrifennyas Stat Diwysyans.

## 1980s
Den a vri a'n dheghowbarth parti Lavur pan esa yn enebieth yn 1980s, ha'n hanow gwann 'Bennite' a dho ha bos usys avel nebonan gwreydhyel ha'n askel-dheghow y boliciow.

## Bewnans diwettha ha'y mernans
Ha'y wreg a godhas klav, ev a omdennas dhyworth Chi a'n Gemmynagoryon yn 2001. Ev a sodhas avel Lewydh Keskowethyans Hedhi an Vresel, ow kaskyrghes erbynn goryskynnans Afghanistan 2001 hag Irak 2003. Ev a vetyas gans Saddam Hussain nebes seythunyow kyns an goryskynnans. Ev a dheuth ha bos aswonnys a'y resegva areth. 

Ev a verwis 14 mis Meurth 2014.

## Devynnow
Edward Heath

**Syr Edward Richard George Heath**, KG, MBE (9 mis Gortheren 1916 – 17 mis Goretheren 2005) o Pennmenyster Ruwvaneth Unys a 1970 dhe 1974.
Nikita Khrushchev

**Nikita Sergeyevich Khrushchev** Russek: **Ники́та Серге́евич Хрущёв **(15 mis Ebryl [3 Ebryl] 1894 – 11 mis Ebryl 1971) o politeger Russek a sodhas avel hembronkyas Unyans Sovyetek a 1953 dhe 1964. Aswonnys yw Khrushschev rag an di-Stalinheans a'n Unyans Sovyetek, skoodhyans projekt efanvos sovyetek ha rag policiow moy livrel ages an re na a Stalin.

Barras fusen Kuba a hwarva hag ev hembronkyas, may feu devedhys an bys ogas dhe vresel an bys tressa. Khrushchev yn hudel a akordyas orth Kennedy degea selvaow yn Turki, yn le dilea fusennow re selsa ev yn Kuba.

Removys o Khrushchev gans y gowethysi yn 1964, ow korra Leonid Brezhnev yn y le.
Vladimir Lenin

**Vladimir Ilyich Ulyanov **(Russek: Влади́мир Ильи́ч Улья́нов; leverys: [vɫɐˈdʲimʲɪr ɪlʲˈjit͡ɕ]; po **Lenin**) (22 mis Ebryl  [10 mis Ebryl] 1870 – 21 mis Genver 1924) o domhweler kemynegorek Russek, politeger ha tybiether. Avel hembronkyas an Repoblek Socyaliethek Keffrysek Sovyetek Russek a 1917 hag a'n Unyans Sovyetek y sodha yntra 1922 ha'y vernans yn 1924.

Der y venystrans, Unyans Sovyetek a veu selys yn le Emperoureth Russek; ha tir, diwysyans ha negys oll a veu kedhlegys. Selys yn Marxydhieth, aswonnys yw y tybiethow avel Leninieth.
Leonid Brezhnev

**Leonid Ilyich Brezhnev** (Russek: Леони́д Ильи́ч Бре́жнев; Leveryans: [lʲɪɐˈnʲit ɪlʲˈjit͡ɕ ˈbrʲeʐnʲɪf]; Ukrankiek: Леоні́д Іллі́ч Бре́жнєв; 19 Mis Du 1906 (G.K. 6 mis Kevardhu 1906) – 10 mis Du 1982) o hembronkyas Unyans Sovyetek a 1964 dh'y vernans yn 1982. Hag ev bos hembronkyas, awedhyans y'n bys Unyans Sovyetek a devi, awos yn radn omlesans kasorek; mes merkys ynwedh y sodhans avel dalleth osweyth erbysek ha socyal.
Yuri Andropov

**Yuri Vladimirovich Andropov** (Russek: Ю́рий Влади́мирович Андро́пов, tr. *Yuriy Vladimirovich Andropov*; leverys: [ˈjʉrʲɪj vlɐˈdʲimʲɪrəvʲɪtɕ ɐnˈdropəf]; 15 mis Metheven [G.K. 2 mis Metheven] 1914 – 9 mis Hwevrer 1984) o politeger Sovyetek neb o hembronkyas Unyans Sovyetek pymthek mis a 1982 bys yn y vernans yn 1984.
Konstantin Chernenko

**Konstantin Ustinovich Chernenko**[1] (24 mis Gwydngala 1911 – 10 mis Meurth 1985) o politeger Sovyetek neb o hembronkyas Unyans Sovyetek tredhek mis, a 1984 dhe 1985.
Mikhail Gorbachev

**Mikhail Sergeyevich Gorbachev **(Russek: Михаи́л Серге́евич Горбачёв,  [mʲɪxɐˈil sʲɪrˈɡʲejɪvʲɪt͡ɕ ɡərbɐˈt͡ɕɵf]; genys 2 mis Meurth 1931) yw kyns-statydh sovyetek neb o etegves ha'n diwettha hembronkyas Unyans Sovyetek.
Joseph Stalin

**Joseph** (po **Iosif**) **Vissaionovich Stalin** (Russek: Ио́сиф Виссарио́нович Ста́лин, genys **Ioseb Besarionis Dze Jugashvili**; Georgian: იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი; 6/18 December 1878 – 5 March 1953), o hembrenkyas URSS a vernans Lenin yn 1922 bys yn mernans y honan yn 1952.
Martin Luther King, Jr.

**Martin Luther King, Jr**, (genys **Michael King**; 15 mis Genver 1929 – 4 mis Ebryl 1968) o pronter Amerikanek ha hembronkyas Movyans Gwiryow Gemmyn Amerikanek-Afrikek. Aswonnys gwella ywa awos ober avonsya gwiryow kemmyn dre dhisobayans civil kosel selys war y gryjyans Kristyon.

Ev a veu genys yn Atlanta, Georgi, Statys Unys yn 1929. Y chanjyas y das y hanow, warlergh dasformyer Almaynek, Martin Luther. 

## Mernans
Yn 1968, ha king ow towlhe protestyans yn Washington D.C., moldrys a veu yn 4 vis Ebryl, yn Memphis, Tennessee. Meur James Earl Ray a veu convictys rag moldrans King.

Gool Martin Luther King, Jr. a veu selys avel dy'gol SU y'n 1986.
Martin Luther

**Martin Luther** (10 mis Du 1483 – 18 mis Hwevrer 1546) o pronter Almaynek, professor duwonieth ha den a vri y'n movyans Kristyon hwetegves kansvledhen, o aswonnys avel Dasfurvyans Protestant.

Yn krev y tisakordya y hyllir prena rydhses a gessydhyans Duw rag peghosow a vona. Y *Bympthek Thesis ha Peswar Ugens* herwydh usadow a dhallathas an Dasfurvyans.

Pab Leo X yn 1520 hag Emperor Romanek Sans, Charlys V yn 1521, erghis denagha y skrifennow oll. Awos y nagha y wul, Luther a veu eskemunys gans Pab Leo yn 3 a vis Genver 1521, yn bollys Pabek *Decet Romanum Pontificem *(Latynek: y bleg Pab Romanek).

Yn y gen skrifennow, Luther a skrifa erbynn Yedhowon, yn unn dhadhla bos edhom distrui trevow ha synagys, ha dalghenna aga mona.Y awedhyans orth gorth-yedhowieth a'n gwrug den a gontroversita.

Luther a verwis yn 1546, ha bys yn y vernans yth o darbollys bos ewn y dhuwonieth Dasfurvyans.
Dasfurvyans Protestant

An **Dasfurvyans Protestant** (henwys yn sempel an **Dasfurvyans**) o fols yn Kristoneth a'n West, y tallathas gans Martin Luther, Yowan Calvin ha tus erel. Kynth esa assays dasfurvya Eglos Katholik Romanek, kyns an huni Luther, herwydh usadow an Dasfurvyans yw leverys bos dallethys wosa dyllans y *Bympthek Thesis ha Peswar Ugens* may tisakordyas yn krev y hyllir prena rydhses a gessydhyans Duw rag peghosow a vona.

Kynth o duwoniethek dre vras an movyans, yth esa faktoryow erel; omsevel kenedhlegieth, fols yntra West hag Est a'n Eglos Katholik, legras a'n Curia, ha dyskans nowydh an Dastineythyans a wovynna meur a dybyansow an eur na.

## Gorth-Dasfurvyans
An Eglos Katholik Romanek a worthybis gans Gorth-Dasfurvyans, y tallathas yn Konsel Trent. Dre vras, Europa Kledhbarth (a-der an brassa rann Iwerdhon) a veu awedhyas gans Protestantieth, ha Europa Soth a witha Katholigieth Romanek.
Budka Suflera

**Budka Suflera** o band rokk polonek. Y eseli o Krzysztof Cugowski, Romuald Lipko, Tomasz Zeliszewski, Łukasz Pilch ha Mirosław Stępień.

## Sidiow
* 1975: *Cień wielkiej góry*
* 1976: *Przechodniem byłem między wami*
* 1979: *Na brzegu światła*
* 1980: *Ona przyszła prosto z chmur*
* 1982: *Za ostatni grosz*
* 1984: *Czas czekania, czas olśnienia*
* 1986: *Giganci tańczą*
* 1988: *Ratujmy co się da!!*
* 1993: *Cisza*
* 1995: *Noc*
* 1997: *Nic nie boli, tak jak życie*
* 2000: *Bal wszystkich świętych*
* 2002: *Mokre oczy*
* 2004: *Jest*
* 2009: *Zawsze czegoś brak*
*2020: *10 lat samotności*
*2023: *Skaza*
Karl Marx

**Karl Heinrich Marx** (leveryans Almaynek: [ˈkaɐ̯l ˈhaɪnʀɪç ˈmaɐ̯ks]; 5 mis Me 1818 – 14 mis Meurth 1883) o filosofer, ekonomydh, socyologydh, istorior, jornalyas ha socyalydh domhwelus Almaynek. Oberow Marx yn erbysieth a ros an grond konvedhes lavur ha fatel yw junys orth chatel, hag yth awedh y ober tybyans erbysiek iskevresek.

Ev a dhyllo meur a lyvrow der y vewnans;  aswonnys yn arbenik yw *Derivadow an Gemynegoryon* (dyllys 1848) ha *Das Kapital* ('Chatal', dyllys 1867-1894).

## Devynnow
Keynvor Arktek

An **Keynvor Arktek** yw korf a dhowr a gyrghyn Pennaghel an North. Yma dhe'n powyow Norgagh, Russi, Statys Unys (Alaska), Kanada, Glasenys ha Rewenys arvor y'n Keynvor Artek.
Pennaghel an North

**Pennaghel an North** aswonnys herwydh usadow avel **Pennaghel an North Doroniethek** yw poynt yn Hantergylgh Kledhbarth may tav aghel rosellans an Norvys y enep.
Ailuropoda

***Ailuropoda*** yw an genas gesys unnik yn isteylu **Ailuropodinae** a deylu Ursidae (arth). Yma unn eghen bew ha peswar eghen venhesen a panda bras.

Yma unn eghen—*[[Ailuropoda melanoleuca]]*—gesys unnik; kynsistorek yw an peswar ehen erel. An panda bras a dheber bambou dre vras yn despit dhe'n klassans taxonomek yn carnivora.

Hendas a'n panda bras yw *[[Ailurarctos]]*, hag y a vewa y'n Miocene diwedhes.

Yth esa diskudhans yn 2011 a dhens menhesen moy ages 11 milvil vloodh yn konna-tir Iberi. Henwys *Agriarctos beatrix* yw an ehen. 

## Klassans
* † *[[Ailuropoda baconi]]*
* † *[[Ailuropoda fovealis]]*
* *[[Panda bras|Ailuropoda melanoleuca]]*, Panda bras
** *[[Ailuropoda melanoleuca melanoleuca]]*, Panda bras kemmyn
** *[[Ailuropoda melanoleuca qinlingensis]]*, Panda Qinling
* † *[[Ailuropoda microta]]*
* † *[[Ailuropoda wulingshanensis]]*
(† - difeudhans)

## Pandas erel
Kyns, tus a brederi an panda rudh (*Ailurus fulgens*) o unwos klos gans an panda bras. Ny brederons arth yw lemmyn, hag yma klassans nowyth dhodho avel an ehen vew unnik y'n teylu Ailuridae.

## Kampollow
Ailurarctos

***Ailurarctos*** ("arth kath")  yw genas difeudhek a banda dhyworth an Miocene diwedhes yn China, nans yw 8 milvil vledhen.

## Kampollow
* http://www.kepu.net.cn/english/giantpanda/giantpanda_evolution/200409230025.html
James Callaghan

**Leonard James "Jim" Callaghan**, **Baron Callaghan a Gardydh**, KG, PC (27 mis Meurth 1912 – 26 mis Meurth 2005) o pennmenyster Ruwvaneth Unys.
William Shakespeare

**William Shakespeare** (besydhys 26 mis Ebryl 1564 - 23 mis Ebryl 1616) o bardh, dramatydh ha gwarier Sowsnek, aswonnys dre vras avel dramatydh meur y vri. Genys ha megys a veu yn Stratford-on-Avon, hag y temedhis Anne Hathaway (1555/6-1623).

## Oberow
Shakespere a skrifa a-dro 38 gwari, 154 sonnettys ha dew vardhonek hirra hwedhlek. Yn meur a yethow a veu y gwariow treylys, ha gwarys yns moy ages a re na skriforyon erel. An brassa rann y oberow  a veu skrifys yntra 1589 ha 1613. Y wariow a-varra dre-vras o komedis ha istorek, ha diwettha trajediow; Hamlet, King Lear, Othello ha Macbeth, aswonnys a vri y'n yeth.

## Diwettha ha mernans
Hwath yth esa Shakespeare owth oberi avel gwarier bys yn 1608. Ev a omdennas dhe Stratford hag a verwis yn 1616, 52 y vloodh.
Tremarctinae

**Tremarctinae** po **arthes enep berr** yw isteylu a Ursidae gans unn ehen vew, an arth Andes (*Tremarctos ornatus*) a Amerika Dheghow, ha neb ehennow difeudhek yn peswar genera: an arth Florida (*Tremarctos floridanus*), an arthes enep berr a Amerika Gledh yn genera *[[Plionarctos]]* (*P. edensis* ha *P. harroldorum*) hag *[[Arctodus]]* (*[[Arctodus pristinus|A. pristinus]]* hag *[[Arctodus simus|A. simus]]*), hag an arthes enep berr kowr a Amerika Dheghow yn *[[Arctotherium]]* (*A. latidens*, *A. brasilense*, *A. angustidens*, *A. vetustum*, *A. bonariense*, *A. tarijense*, hag *A. wingei*).

P. R. Bjork a ros *Tremarctinae* dhe'n teylu Ursidae yn 1970 hag unn a tri isteylu aswonys yn *[[Ursidae]]* yw.

## Kampollow
Ursinae

**Ursinae** yw isteylu a Ursidae (arthes) henwys gans Swainson (1835). P. R. Bjork a ros *Ursinae* dhe'n teylu Ursidae yn 1970, gans Hunt (1998) and Jin et al. (2007). Unn a tri isteylu aswonys yn *[[Ursidae]]* yw.

## Classification

Ursidae (teylu)
***Ursinae** (isteylu)
****[[Melursus]]* (genas)
*****[[Melursus ursinus]]* (Arth gweusek)
******[[Melursus ursinus inornatus]]* (Arth gweusek Sri Lanka)
******[[Melursus ursinus ursinus]]* (Arth gweusek eyndek)
****[[Helarctos]]* (genas)
*****[[Helarctos malayanus]]* (Arth mel)
******[[Helarctos malayanus euryspilus]]* (Arth mel Borneo)
**Ursini (kordh)
****[[Ursus (genus)|Ursus]]* (genas)
*****[[Ursus abstrusus]]*† (Arth du kynsehennek)
*****[[Ursus americanus]]* (Arth du Amerika)
******[[Ursus americanus cinnamomum]]* (Arth du kennel)
******[[Ursus americanus floridanus]]* (Arth du Florida)
******[[Ursus americanus luteolus]]* (Arth du Louisiana)
******[[Kermode Bear|Ursus americanus kermodei]]* (Arth Kermode)
*****[[Ursus arctos]]* (Arth gell)
******[[Syrian Brown Bear|Ursus arctos syriacus]]* (Arth gell Syri)
******[[Ursus arctos horribilis]]* (Arth gell Amerika)
******[[Ursus arctos middendorffi]]* (Arth Kodiak)
******[[Ursus arctos isabellinus]]* (Arth rudh Himalaya) 
******[[Ursus arctos piscator]]*†? (Arth Bergman)
******[[Ursus arctos pruinosus]]* (Arth glas Himalaya)
******[[Gobi bear|Ursus arctos gobiensis]]* (Arth Gobi)
******[[Ursus arctos crowtheri]]*† (Arth Atlas) 
*****[[MacFarlane's Bear|Ursus inopinatus]]*† (Arth MacFarlane) (dadhelek)
*****[[Ursus maritimus]]* (Arth gwynn)
*****[[Ursus minimus]]*†
*****[[Ursus spelaeus]]*† (Arth an mogowyow)
*****[[Ursus thibetanus]]* (Arth du Asi)
******[[Ursus thibetanus formosanus]]* (Arth du Formosa)
******[[Ursus thibetanus gedrosianus]]*
******[[Ursus thibetanus japonica]]*
******[[Ursus thibetanus laniger]]*
******[[Ursus thibetanus mupinensis]]*
******[[Ursus thibetanus thibetanus]]*
******[[Ursus thibetanus ussuricu]]*
*****[[Ursus etruscus]]*† (Arth Etruska)
**Ursavini† (kordh) 
****[[Agriotherium]]*†
*****[[Agriotherium inexpetans]]*† 
*****[[Agriotherium schneideri]]*† 
*****[[Agriotherium sivalensis]]*† (ehen ehennek) 
****[[Indarctos]]*† (genas)
*****[[Indarctos anthracitis]]*†
*****[[Indarctos arctoides]]*† 
*****[[Indarctos atticus]]*† 
*****[[Indarctos nevadensis]]*† 
*****[[Indarctos oregonensis]]*†
*****[[Indarctos salmontanus]]*†
*****[[Indarctos vireti]]*†
*****[[Indarctos zdanskyi]]*†
****[[Ursavus]]*† (genas)
*****[[Ursavus brevirhinus]]*† 
*****[[Ursavus elmensis]]*† 
*****[[Ursavus pawniensis]]*† 
*****[[Ursavus primaevus]]*†
(† - difeudhans)

Treweythyow tus a ros an genera *[[Melursus]]* ha *[[Helarctos]]* dhe *Ursus* ynwedh. Yth esa tus ow korra an arth du Asi ha'n arth gwynn gans aga genera aga honan, *Selenarctos* ha *Thalarctos* mes lemmyn settys yns yn renk isgenas.

Yma neb myskreydhyow ynter arthes gwynn, gell hag Amerika du (gwelewgh Myskreydhyow arth.

## Kampollow
Kigdebrer

**Kigdebroryon** po **Carnivores** (dhyworth Latin *carō* (ben *carn-*) "kig", + *vorāre* "devorya") yw debroryon a gig. Moyha yw enyvales mes neb yw plansow ha fongow.

## Gwelowgh ynwedh
*Olldhebrer
*Gwelsdebrer
Kig

**Kig** yw keher dybrys rag boos. Kigdebroryon ha neb olldhebroryon a dheber kig ha res yw dhe neb kigdebroryon dybri kig hepken. Kig yar, kig davas po on, puskes, boos trig, kig mogh ha kig bewin yw kigyow dybrys kemmyn gans tus.
Olldhebrer

**Olldhebroryon** po **omnivores** (dhyworth Latin *omnes*, *omnia* "oll" po "puptra", + *vorare* "devorya") yw enyvales a yll kavos aga megyans a lies eghen a voos hag aga boos a yll komprehendya plansow, enyvales, algae, fongow ha bakteria.

Chonsydhek ha ollgemmynydhek debroryon yw olldhebroryon yn fenowgh. Heb arbenigansow Kigdebrer po Gwelsdebrer rag kavos, dybri po tretha yns i byttegyns i a dheber kig ha glasneth.

## Gwelowgh ynwedh
*Kigdebrer
*Gwelsdebrer
Gwelsdebrer

**Gwelsdebroryon** po **herbivores** yw enyvales gans korfonieth ha gnasonieth aswiwys dhe dhybri pyth plans, rag ensampel del, rag pennran a'ga boos. Enevales gwelsdebrek a'n jeves rannow ganow rag ratha po mala awos aga boos plansek. Mergh ha gwelsdebroryon erel a'n jeves dens plat ha ledan hag aswiwys yns mala hesk, rusk ha pyth plans kales erel.

## Gwelowgh ynwedh
*Olldhebrer
*Kigdebrer
Korrgarow ergh

**Korrgerwys ergh** (*Rangifer tarandus platyrhynchus*) yw iseghen a garow ergh a'n Enesek Svalbard a Norgagh. An iseghen karow ergh lyha yns. 65-90 kg yn poos yw an kerwys ha 53-70 kg yn poos yw an ewigow (mes rag kewys ergh dre vras 159–182 kg yn poos yw an kerwys ha 80–120 kg yn poos yw an ewigow). I a's teves garrow berr ha penn byghan.
Korfonieth

**Korfonieth**, po **Anatomy** (dhyworth Grew ἀνατέμνω *anatemnō* "my a dhivyn" dhyworth ἀνά *ana* "yn-bann", ha τέμνω *temnō* "my a dregh"), yw skorren a vewonieth ha studhyans a'n strethur a enyvales ha'ga rannow yw.
Gnasonieth

**Gnasonieth**, po **fysiologi** (dhyworth Grew φύσις *physis* "gnas, dalleth" + -λογία *-logia* "studhyans a") yw skorren a vewonieth ha studhyans a nasweyth yn bewennow.
Kint vs Lancashire at Canterbury

**Kint vs Lancashire at Canterbury** yw ensampel a lymnans gans . Onan a lymnoryon Skol Lulyn o.

## Gwelewgh Ynwedh
An tri arth

**An tri arth** yw drolla po hwedhel a'n dus vyhan a-dro dhe tri arth hag yma benyn ow kammdremena yn aga thre. Yth esa lies versyon mes lemmyn yma unn versyon kemmyn ha henn yw *Blewowrek ha'n tri arth*.

Y'n versyon gans an vowes, Blewowrek, yma tri arth, bras yw an kynsa, kresek yw an nessa ha byghan yw an tressa, hag i a dheuth tre ha kavos dybrys yw aga yos kergh, terrys yw kador arth byghan hag yma mowes ow koska hwath yn gweli arth byghan.

Yma trelyans dhe Gernowek gans Marjorie Trevanion yn An Gannas niver 60 (mis Kevardhu 1981).
Hyns-horn dhe'n Enesow

**Hyns-horn dhe’n Enesow** (treylyans a'n Albanek: **Rathas Iarainn nan Eilean**, ) yw hyns-horn a jun an perthi yn Mallaig hag Oban y’n Ugheldiryow Alban gans Glasgow yn kres Alban. Servisyow an hyns-horn yw oberys gans First ScotRail. Dres seson an hav yma servis dedhyek eus oberys
gans jynnow-ethen yntra Fort William ha Mallaig henwys “The Jacobite”. Oberys yw an trenow-ma gans West Coast Railways. An hyns-horn mogha west yn Breten Veur yw an Hyns-horn dhe’n Enesow.

An hyns-horn re beu yn fylmow, rag ensampel: y'n kevres fylmow Harry Potter avel tyller rag an Hogwarts Express, y'n fylm dogvennek prydydhyek *A Line for All Seasons* (1970) gans Eddie McConnell hag y'n fylm Trainspotting (1996) gans Danny Boyle.
Dowrgleudh Porth

Dowrgleudh yn Porth, Kernow o'n **Dowrgleudh Porth.** Ev a veu byldyes gans Joseph Treffry hag a ygeris yn 1829. An dowrgleudh a veu byldyes dhe junya Porth gans ben Bre Bennpellik ha Melin Pont. An dowrgleudh a gemeras kober a-dhyworth Konsolyow Fowydh rag Porth dhe vos rann bosek an chayn karyans leel. Y feu byldyes an dowrgleudh ow tevnydhya avon avel y sel hag ev a veu junyes gans an balyow dre hyns-horn goleder y’n Nans Logsulyan. Asleys a veu'n dowrgleudh gans hyns-tram, a'y worbassyas.
Abu Nuwas

**Abu-Nuwas al-Hasan ben Hani al-Hakami** (750–810), po **Abū-Nuwās**, o prydydh Arabek meur. Genys veu ev yn Persi. Yma ev yn Lyver a Vil Nos ha Nos.
The God of Abraham Praise

**The God of Abraham Praise** yw versyon Kristyon a hymna gerysda Yedhowek, treylyesha Kristyonhes gans an awaylor, Thomas Olivers. Ev a vysytyas Synaga Meur Loundres yn 1770. Titel an hymna yw selyes war vers yn Lyver Eksodus, hemm yw "I am the God of thy Father, the God of Abraham".
Dowrgleudh Tavistock

Dowrgleudh yn Dewnens, Pow Sows yw an Dowrgleudh Tavistock. Byldyes veu y’n 19ves kansvledhen dhe junya’n dre yn Tavistock gans Kay Morwellham war an Dowr Tamar, le may feu karg kergys yn gorholyon. Y’n jydh hedhyw an dowrgleudh yw devnydhyes dhe brovia dowr rag an dredanva hydro-tredanek dhe Gay Morwellham. Rann a Ertachva an Bys Tirwedh Balweyth Kernow ha Dewnens West yw an dowrgleudh.

Dihaval orth dowrgleudhyow erel, yma leder voghes dhe’n Dowrgleudh Tavistock dre’y hirder a styr bos fros mynsek a dhowr.

## Hyns an Dowrgleudh.
An dowrgleudh a dhalleth dhe Abbey Weir yn Tavistock, le mayth yw dowr kemerys dhyworth an Dowr Tavy. An dowrgleudh a dremen an porthvaow yn Tavistock hag entra park an dre, the Meadows. Hyns an dowrgleudh a rabal dhe’n run yn Crowndale Woods kyns ev dhe bassya Corwndale Farm; leverys yw bos an bargen tir-ma tyller genesigeth Syr Francis Drake. An dowrgleudh a dremen yn-dann bonsfordh hyns-horn Lumburn hag ev ow trehedhes kammas horn margh dhe Nans an Dowr Lumburn, hag yw treusys gans pons dowr ha tommen ughel. An skorren dhe Mill Hill a dreyl dhe’n dyghow a-dhesempis wosa’n pons, mes y'n jydh hedhyw lettyes yw an skorren ha nyns eus dowr ynni. Wosa 3 mildir (4.8 kilometer) penn-hyns an dowrgleudh a dhrehedh portal a-gledhbarth an gowfordh Morwell Down. 1.5 mildir (2.4 kilometer) yw an gowfordh a dheu yn-mes a-ugh dhe'n kay dhe Morwellham. Rann verr a dhowrgleudh wosa’n gowfordh a dhros skathow dhe dopp goleder an hyns-horn.
Matsuo Bashō

**Matsuo Munefusa**, moy aswonys gans an hanow **Matsuo Bashō** (Nihonek: 松尾芭蕉, 1644 - 28 mis Du, 1694) o prydydh Nihon. Godhvedhys yn ta rag bos an gwella prydydh haiku yw ev. Eghen a vardhonieth gans 17 sylaben yw haiku.
Jorge Luis Borges

**Jorge Luis Borges** (24 mis Est, 1899 – 14 mis Metheven, 1986) o skrifyas arghantinek. Genys yn Buenos Aires, Arghantina o ev hag ev a verwis yn Geneva, Swistir. Godhvedhys yn ta yn Sowsnek o ev rag y hwedhlow ber hag y assays fugiethek. Borges o prydydh, barner liennek, treylyer ha den skentel. 

Delenwys o ev gans Homer, Dante, Cervantes, Swift, Berkeley, David Hume, Søren Kierkegaard, Arthur Schopenhauer, Heinrich Heine, Edgar Allan Poe, Walt Whitman,  Thomas De Quincey, Robert Louis Stevenson, Rudyard Kipling, Thomas Carlyle, James Joyce, Léon Bloy, Paul Valéry, H.G. Wells, Franz Kafka, G.K. Chesterton, Alfonso Reyes ha Macedonio Fernández.

Ev re dhelenwis Gabriel García Márquez, Carlos Fuentes, Julio Cortázar, Stanisław Lem, Danilo Kiš, Georges Perec, Thomas Pynchon, Umberto Eco, Italo Calvino, Orhan Pamuk, César Aira, Roberto Bolaño, Ricardo Piglia, Adolfo Bioy Casares ha Philip K. Dick.

## Penn oberennow

* 1923 - Fervor de Buenos Aires
* 1925 - Luna de enfrente 
* 1925 - Inquisiciones 
* 1929 - Cuaderno San Martín 
* 1930 - Evaristo Carriego 
* 1932 - Discusión
* 1935 - Historia universal de la infamia
* 1936 - Historia de la eternidad
* 1944 - Ficciones
* 1949/1952 - El Aleph 
* 1952 - Otras inquisiciones
* 1960 - El hacedor
* 1964 - El otro, el mismo
* 1965 - Para las seis cuerdas
* 1967 - El libro de los seres imaginarios (în colaborare cu Margarita Guerrero)
* 1969 - Elogio de la sombra
* 1970 - El informe de Brodie
* 1970 - An autobiographical essay (Jorge Luis Borges & Norman Thomas Di Giovanni)
* 1972 - El oro de los tigres
* 1975 - Prólogos con un prólogo de prólogos
* 1975 - El libro de arena
* 1975 - La rosa profunda
* 1976 - La moneda de hierro
* 1976 - Libro de sueños 
* 1976 - Qué es el budismo?
* 1977 - Historia de la noche
* 1980 - Siete noches
* 1981 - La Cifra
* 1982 - Nueve ensayos dantescos
* 1984 - Atlas 
* 1985 - Los conjurados
* 1996 - Dialogos Jorge Luis Borges Ernesto Sábato
George Gordon Byron

**George Gordon Byron, 6ves Arlodh Byron** (22 mis Genver 1788 – 19 mis Ebrel 1824) o  arlodh ha prydydh sowsnek.

Ada Lovelace o y vergh.

## Oberennow
### Penn oberennow

* *[[Hours of Idleness]]* (1806)
* *[[English Bards and Scotch Reviewers]]* (1809) https://web.archive.org/web/20080705033439/http://readytogoebooks.com/LB-Eng-P1.html
* *[[Childe Harold's Pilgrimage]]* (1812–1818) http://www.geocities.com/~bblair/chpindex.htm
* *[[The Giaour]]* (1813) http://www.photoaspects.com/chesil/byron/giaour.html
* *[[The Bride of Abydos]]* (1813)
* *[[The Corsair]]* (1814) http://www.photoaspects.com/chesil/byron/corsair1.html
* *[[Lara (Byron)|Lara]]* (1814)
* *[[Hebrew Melodies]]* (1815)
* *[[The Siege of Corinth (poem)]]* (1816)
* *[[Parisina]]* (1816)
* *[[The Prisoner Of Chillon]]* (1816) ()
* *[[The Dream (Lord Byron poem)|The Dream]]* (1816)
* *[[Prometheus (poem)|Prometheus]]* (1816)
* *[[Darkness (poem)|Darkness]]* (1816)
* *[[Manfred]]* (1817) ()
* *[[The Lament of Tasso]]* (1817)
* *[[Beppo (poem by Byron)|Beppo]]* (1818)
* *[[Mazeppa (Byron)|Mazeppa]]* (1819)
* *[[The Prophecy of Dante]]* (1819)
* *[[Marino Faliero (drama)|Marino Faliero]]* (1820)
* *[[Sardanapalus]]* (1821)
* *[[The Two Foscari]]* (1821)
* *[[Cain (poem by Byron)|Cain]]* (1821)
* *[[The Vision of Judgement]]* (1821)
* *[[Heaven and Earth (drama)|Heaven and Earth]]* (1821)
* *[[Werner (Byron)|Werner]]* (1822)
* *[[The Deformed Transformed]]* (1822)
* *[[The Age of Bronze (poem)|The Age of Bronze]]* (1823)
* *[[The Island (Byron)|The Island]]* (1823)
* *[[Don Juan (Byron)|Don Juan]]* (1819–1824; incomplete on Byron's death in 1824)

### Oberennow erel
* *[[So, we'll go no more a roving]]* ()
* *[[The First Kiss of Love]]* (1806) ()
* *[[Thoughts Suggested by a College Examination]]* (1806) ()
* *[[To a Beautiful Quaker]]* (1807) ()
* *[[The Cornelian]]* (1807) ()
* *[[Lines Addressed to a Young Lady]]* (1807) ()
* *Lachin y Garr* (1807) ()
* *[[Epitaph to a Dog]]* (1808) ()
* *[[She Walks in Beauty]]* (1814) ()
* *[[When We Two Parted]]* ()
Miguel de Cervantes

**Miguel de Cervantes Saavedra** (29 mis Gwynngala, 1547 – 23 mis Ebrel, 1616) o skrifyas spaynek. *[[Don Quijote de la Mancha]]* yw an lyver moyha godhvedhys yn ta gans Cervantes.
Dante Alighieri

**Dante Alighieri**, po **Dante** (14 mis Me / 13 mis Metheven, 1265 – 14 mis Gwynngala, 1321), o prydydh italek a Florens. *[[Divina Commedia]]* (*Komedi Duwek*) yw an oberen gans Dante moyha godhvedhys yn ta.  Henwys "Tas a Italek" yw Dante.
Geoffrey Chaucer

**Geoffrey Chaucer** (c. 1343–25 mis Hedra 1400) o skrifyas, prydydh ha filosofer Sows. Canterbury Tales yw an oberen gans Chaucer moyha godhvedhys yn ta.
Anton Chekhov

**Anton Pavlovich Chekhov** (Russek: Анто́н Па́влович Че́хов; 29 mis Genver, 1860 - 15 mis Gortheren, 1904) o skrifyas russek a hwedhlow ber ha gwariow.

## Oberennow
Charles Dickens

**Charles Dickens** (7 mis Hwevrer 1812—9 mis Metheven 1870) o skrifyas sowsnek. 

## Oberennow

### Romansow ha romansigow

### Hwedhlow ber

### Penn oberennow erel

## Treylyansow Kernewek
Yma dew dreylyans a'n lyver *[[A Christmas Carol]]* dhe Gernowek:

*Karol Nadelik, treylys gans Stephen Harris. Dyller: Kowethas an Yeth Kernewek, mis Du 2011.
*Carol Nadelek, treylys gans Ray Chubb. Dyller: Gwask an Orlewen, mis Kevardhu 2011.
Fyodor Dostoevsky

**Fyodor Mikhailovich Dostoevsky** (Russek: Фёдор Миха́йлович Достое́вский11; mis Du 1821 – 9 Hwevrer 1881) o skrifyas russek.

## Oberennow
### Romansow ha Romansigow
*1846 - *Bednye lyudi* (Бедные люди); *[[Tus Voghosek]]*
*1846 - *Dvojnik* (Двойник. Петербургская поэма); *[[An Dobyl: Bardhonek Pederburg]]*
*1847 - *Hozyajka* (Хозяйка); *[[An Ostes]]*
*1849 - *Netochka Nezvanova* (Неточка Незванова); *[[Netochka Nezvanova]]* (didheu)
*1859 - *Dyadushkin son* (Дядюшкин сон); *[[Hunros an Ewnter]]*
*1859 - *Selo Steanchikovo i ego obitateli* (Село Степанчиково и его обитатели); *[[Trev Stepanchikovo]]*
*1861 - *Unizhennye i oskorblennye* (Униженные и оскорбленные); *[[Arvedhys ha Hodys]]*
*1862 - *Zapiski iz mertvogo doma* (Записки из мертвого дома); *[[Notennow a Ji an Re Marow]]*
*1864 - *Zapiski iz podpolya* (Записки из подполья); *[[Notennow a yn-Dann Dhor]]*
*1866 - *Prestuplenie i nakazanie* (Преступление и наказание); *[[Drogober ha Kessydhyans]]*
*1867 - *Igrok* (Игрок); *[[An Gwarier]]*
*1869 - *Idiot* (Идиот); *[[An Ydyot]]*
*1870 - *Vechnyj muzh* (Вечный муж); *[[An Gour heb Diwedh]]*
*1872 - *Besy* (Бесы); *[[Dyowlow]]*
*1875 - *Podrostok* (Подросток); *[[An Yonker]]*
*1881 - *Brat'ya Karamazovy* (Братья Карамазовы); *[[An Vreder Karamazov]]*

### Hwedhlow ber
*1846 - *Gospodin Prokharchin* (Господин Прохарчин); *[[Mester Prokharchin]]*
*1847 - *Roman v devyati pis'mah* (Роман в девяти письмах); *[[Romans yn Naw Lyther]]*
*1848 - *Polzunkov* (Ползунков); *[[Polzunkov]]*
*1848 - *Slaboe serdze* (Слабое сердце); *[[An Golon Wann]]*
*1848 - *Chestnyj vor* (Честный вор); *[[An Lader Onest]]*
*1848 - *Elka i svad'ba* (Елка и свадьба); *[[Gwedhen Nadelik ha Demedhyans]]*
*1848 - *Chuzhaya zhena i muzh pod krovat'yu* (Чужая жена и муж под кроватью); *[[Gwreg Dhen Aral ha'n Gour yn-dann an Gweli]]*
*1848 - *Belye nochi* (Белые ночи); *[[Nosweythyow Gwynn]]*
*1849 - *Malen'kij geroj* (Маленький герой); *[[Gorour Byghan]]*
*1862 - *Skvernyj anekdot* (Скверный анекдот); *[[Hager Hwedhel]]*
*1865 - *Krokodil* (Крокодил); *[[An Krokodil]]*
*1873 - *Bobok* (Бобок); *[[Bobok]]*
*1876 - *Krotkaja* (Кроткая); *[[Kroadur Jentyl]]*
*1876 - *Muzhik Marej* (Мужик Марей); *[[An Gwerinor Marey]]*
*1876 - *Mal'chik u Hrista na elke* (Мальчик у Христа на ёлке); *[[An Wedhen Nadelik Nevek]]*
*1877 - *Son smeshnogo cheloveka* (Сон смешного человека); *[[Hunros an Den Hwarthus]]*
Yma'n pymp hwedhel diwettha (1873-1877) y'n lyver *[[Dydhlyver Skrifyas]]*.
An Dobyl: Bardhonek Pederburg

**An Dobyl: Bardhonek Pederburg** (Russek: Двойник. Петербургская поэма, Dvojnik) yw romansik gans Fyodor Dostoevsky. Dyllys veu an lyver ma yn 1846 kynsa.
Netochka Nezvanova

**Netochka Nezvanova** (Russek: Неточка Незванова) yw an kynsa romans gans Fyodor Dostoevsky mes didheu yw. Dyllys veu an kynsa rann yn 1849.
Hunros an Ewnter

**Hunros an Ewnter** (Russek: Дядюшкин сон,  Dyadushkin son) yw romansik gans Fyodor Dostoevsky. Dyllys veu an lyver ma yn 1859 kynsa.
Trev Stepanchikovo

**Trev Stepanchikovo** (Russek: Село Степанчиково и его обитатели, Selo Steanchikovo i ego obitateli) yw romans gans Fyodor Dostoevsky. Dyllys veu an lyver ma yn 1859 kynsa.
Arvedhys ha Hodys

**Arvedhys ha Hodys** (Russek: Униженные и оскорбленные, Unizhennye i oskorblennye) yw romans gans Fyodor Dostoevsky. Dyllys veu an lyver ma yn 1861 kynsa.
Notennow a Ji an Re Marow

**Notennow a Ji an Re Marow** (Russek: Записки из мертвого дома, Zapiski iz mertvogo doma) y romans hanter omvewskrifek gans Fyodor Dostoevsky. Dyllys veu an lyver ma yn 1862 kynsa.
Notennow a yn-Dann Dhor

**Notennow a yn-Dann Dhor** (Russek: Записки из подполья, Zapiski iz podpolya) yw romansik gans Fyodor Dostoevsky. Dyllys veu an lyver ma yn 1864 kynsa.
Drogober ha Kessydhyans

**Drogober ha Kessydhyans** (Russek: Преступление и наказание, Prestuplenie i nakazanie) yw romans gans Fyodor Dostoevsky. Dyllys veu an lyver ma yn 1866 kynsa.
An Gwarier

**An Gwarier** (Russek: Игрок, Igrok) yw romansik gans Fyodor Dostoevsky. Dyllys veu an lyver ma yn 1867 kynsa.
Romansik

**Romansik** yw hwedhel yeth plen fugiethek skrifys, hirra ages hwedhel berr mes berra ages romans del yw usys.
An Gour heb Diwedh

**An Gour heb Diwedh** (Russek: Вечный муж, Vechnyj muzh) yw romansik gans Fyodor Dostoevsky. Dyllys veu an lyver ma yn 1870 kynsa.
An Ostes

**An Ostes** (Russek: Хозяйка, Hozyajka) yw romansik gans Fyodor Dostoevsky. Dyllys veu an lyver ma yn 1847 kynsa.
Mester Prokharchin

**Mester Prokharchin** (Russek: Господин Прохарчин, Gospodin Prokharchin) yw hwedhel berr gans Fyodor Dostoevsky. Dyllys veu an lyver ma yn 1846 kynsa.
An Vreder Karamazov

**An Vreder Karamazov** (Russek: Братья Карамазовы, Brat'ya Karamazovy) yw romans gans Fyodor Dostoevsky. Dyllys veu an lyver ma yn 1880 kynsa.
An Golon Wann

**An Golon Wann** (Russek: Слабое сердце, Slaboe serdze) yw hwedhel berr gans Fyodor Dostoevsky. Dyllys veu an lyver ma yn 1848 kynsa.
Romans yn Naw Lyther

**Romans yn Naw Lyther** (Russek: Роман в девяти письмах, Roman v devyati pis'mah) yw hwedhel berr gans Fyodor Dostoevsky. Dyllys veu an lyver ma yn 1847 kynsa.
Polzunkov

**Polzunkov** (Russek: Ползунков) yw hwedhel berr gans Fyodor Dostoevsky. Dyllys veu an lyver ma yn 1848 kynsa.
Gorour Byghan

**Gorour Byghan** (Russek: Маленький герой, Malen'kij geroj) yw hwedhel berr gans Fyodor Dostoevsky. Dyllys veu an lyver ma yn 1849 kynsa.
Hager Hwedhel

**Hager Hwedhel** (Russek: Скверный анекдот, Skvernyj anekdot) yw hwedhel berr gans Fyodor Dostoevsky. Dyllys veu an lyver ma yn 1862 kynsa.
Kroadur Jentyl

**Kroadur Jentyl** (Russek: Кроткая, Krotkaja) yw hwedhel berr gans Fyodor Dostoevsky. Dyllys veu an lyver ma yn 1876 kynsa.
An Gwerinor Marey

**An Gwerinor Marey** (Russek: Мужик Марей, Muzhik Marej) yw hwedhel berr gans Fyodor Dostoevsky. Dyllys veu an lyver ma yn 1876 kynsa.
Hunros an Den Hwarthus

**Hunros an Den Hwarthus** (Russek: Сон смешного человека, Son smeshnogo cheloveka) yw hwedhel berr gans Fyodor Dostoevsky. Dyllys veu an lyver ma yn 1877 kynsa.
Dydhlyver Skrifyas

**Dydhlyver Skrifyas** (Russek: Дневник писателя, Dnevnik pisatelya) yw kuntel a skrifow anfugiethek ha fugiethek gans Fyodor Dostoevsky.
An Paperyow Pickwick

***An Paperyow Pickwick***, po ***The Posthumous Papers of the Pickwick Club***, yw an kynsa romans gans Charles Dickens. Dyllys veu an lyver ma yn 1836 kynsa.
Oliver Twist

***Oliver Twist***, po ***Oliver Twist or the The Parish Boy's Progress***, yw an nessa romans gans Charles Dickens. Dyllys veu an lyver ma yn 1837 kynsa.
Nicholas Nickleby

***Nicholas Nickleby***, po ***The Life and Adventures of Nicholas Nickleby***, yw an tressa romans gans Charles Dickens. Dyllys veu an lyver ma yn 1839 kynsa.
The Old Curiosity Shop

***The Old Curiosity Shop*** (Kernowek: *An Hendaklowji*) yw an peswara romans gans Charles Dickens. Dyllys veu an lyver ma yn 1841 kynsa.
Barnaby Rudge

***Barnaby Rudge*** () yw romans istorek gans Charles Dickens. Dyllys veu an lyver ma yn 1841 kynsa hag an pympes romans gans Dickens o.
Karol Nadelik

***A Christmas Carol*** (Kernowek: *Karol Nadelik*) yw an kynsa romansik Nadelik gans Charles Dickens. Dyllys veu an lyver ma yn 1843 kynsa. 

## Kernow
Dickens a skrifas an lyver ma war-lergh viaj dhe Gernow. Yma'n Golowji Eddystone ha teylu a dhen bal yn aga dyji yn Karol Nadelik. Jacob Marley, an keskoweth marow a Ebenezer Scrooge, yw henwys rag Dr Marley a Lannwedhenek. Dickens o koweth a Dr Marley hag ev a drigas gans an medhek hag yth esa ev ow tornya Kernow.

## Treylyansow
Yma dew dreylyans a'n lyver ma dhe Gernowek: 

**Karol Nadelik*, treylys gans Stephen Harris. Dyller: Kowethas an Yeth Kernewek, mis Du 2011.
**Carol Nadelek*, treylys gans Ray Chubb. Dyller: Gwask an Orlewen, mis Kevardhu 2011.
The Battle of Life

***The Battle of Life*** (Kernowek: *An Gas a Vewnans*) yw an peswara romansik Nadelik gans Charles Dickens. Dyllys veu an lyver ma yn 1846 kynsa.
An Kleghigow

***An Kleghigow***, po ***The Chimes: A Goblin Story of Some Bells that Rang an Old Year Out and a New Year In***, yw an nessa romansik Nadelik gans Charles Dickens. Dyllys veu an lyver ma yn 1844 kynsa.
The Cricket on the Hearth

***The Cricket on the Hearth*** (Kernowek: *An Gryll war an Oles*) yw an tressa romansik Nadelik gans Charles Dickens. Dyllys veu an lyver ma yn 1845 kynsa.
An Den Tarosys

***An Den Tarosys ha Bargen an Tarosvann***, rag berr ***An Den Tarosys***, po ***The Haunted Man and the Ghost's Bargain, A Fancy for Christmas-Time***, yw an pympes romansik Nadelik gans Charles Dickens. Dyllys veu an lyver ma yn 1848 kynsa.
Martin Chuzzlewit

***Martin Chuzzlewit*** () yw an hweghves romans gans Charles Dickens. Dyllys veu an lyver ma yn 1844 kynsa.
David Copperfield

***David Copperfield***, po ***The Personal History, Adventures, Experience and Observation of David Copperfield the Younger of Blunderstone Rookery (Which He Never Meant to Publish on Any Account)***, yw an ethves romans gans Charles Dickens. Dyllys veu an lyver ma yn 1850 kynsa.
Little Dorrit

***Little Dorrit*** (Kernowek:*Dorrit Vian*) yw an unnegves romans gans Charles Dickens. Dyllys veu an lyver ma yn 1857 kynsa.
A Tale of Two Cities

***A Tale of Two Cities*** (Kernowek:*Hwedhel a Dhiw Cita*) yw an dewdhegves romans gans Charles Dickens. Dyllys veu an lyver ma yn 1859 kynsa.
Our Mutual Friend

***Our Mutual Friend*** (Kernowek:*Agan Kenkoweth*) yw an peswardhegves ha diwettha romans dien gans Charles Dickens. Dyllys veu an lyver ma yn 1865 kynsa.
No Thoroughfare

***No Thoroughfare*** (Kernowek:*Heb Gwir Tremen*) yw gwari ha romansik gans Charles Dickens ha . Dyllys veu an lyver ha'n gwari yn 1867 kynsa.
The Mystery of Edwin Drood

***The Mystery of Edwin Drood*** (Kernowek:*An Kevrin a Edwin Drood*) yw an romans finek gans Charles Dickens mes didheu yw. Dyllys veu kynsa rannow an lyver ma yn 1870.
Bleak House

***Bleak House*** (Kernowek: *Chi Ynyal*) yw an nawves romans gans Charles Dickens. Dyllys veu an lyver ma yn 1853 kynsa.
Termynyow Kales

***Termynyow Kales***, po ***Hard Times - For These Times***, yw an degves romans gans Charles Dickens. Dyllys veu an lyver ma yn 1854 kynsa.
Charlie Hebdo

***Charlie Hebdo*** (Kernowek: *Charlie Seythennyek*) yw paper nowodhow seythennyek gesel frynkek. Ev a gomprehend komigow, derivasow, predhegow ha gesyow. Kledhek, gorthkryjyk, anvriek ha dissentyek yw. An paper yw henwys rag an paper *[[Charlie Mensuel]]* (*Charlie Misek*) ha henwys veu rag Charlie Brown a'n bond delinys *[[Peanuts]]* mes ges a-dro Charles de Gaulle ynwedh.

Yth esa omsettyans broweghereth yn sodhva an paper 7ves mis Genver 2015 gans 12 den marow hag 11 den hodys.
Winston Churchill

**Syr Winston Leonard Spencer-Churchill**, KG, OM, PC, FRS (30 mis Du 1874 – 24 mis Genver 1965) o pennvenyster Ruvaneth Unys a 1940 dhe 1945, hag arta a 1951 dhe 1955. Churchill o pennmenyster Ruwvaneth Unys dres an brassa rann a Nessa Bresel an Bys.
Anthony Eden

**Robert Anthony Eden, 1a Yurl Avon**, KG, MC, PC (12 mis Metheven 1897 – 14 mis Genver 1977) o Pennmenyster Ruwvaneth Unys a 1955 dhe 1957.
Harold Macmillan

**Harold Macmillan**, OM, PC, FRS (10 mis Hwevrer 1894 – 29 mis Kevardhu 1986) o Pennmenyster Ruwvaneth Unys a 1957 dhe 1963.
Alec Douglas-Home

**Alexander Frederick Douglas-Home, Baron Home of the Hirsel**, KT, PC (2 mis Gortheren 1903 – 9 mis Hedra 1995) o Pennmenyster Ruwvaneth Unys a 1963 dhe 1964.
Clement Attlee

**Clement Richard Attlee, 1a Yurl Atlee**, KG, OM, CH, PC, FRS (3 mis Genver 1883 - 8 mis Hedra 1967) o Pennmenyster Ruwvaneth Unys a 1945 dhe 1951.
Apartheid

**Apartheid** (leveryans Afrikaans: [ɐˈpartɦɛit]; ger a styr 'studh a vos diberth') o system diberthyans herwydh hil yn Afrika Soth, ordenys gans governansow Parti Kenedhlek, neb a rewlya an pow a 1948 bys dhe 1994. An system a fronnas gwiryow, keskowethyansow ha movyansow tus dhu (neb o an brassa radn a'n poblans) rag may kwitha rewl minoryta Afrikaners. 

## Istori
Diberthyans hil yn Afrika Soth re dhallathsa y'n oos koloniek, pan o rewlys gans kowethyans Eynda Est Iseldiryek, bys dhe dhallethvos rewl Predennek Cape of Good Hope. Displegys o Apartheid avel polici sodhogel ha drehevys wosa Nessa Bresel an Bys gans an Parti Kenedhlek afrikaner-gwarthevys.

Lagh a glassas tus a-ji dhe beswar bagas, "du", "gwynn", "kolorys" hag "eyndek". A 1960 bys dhe 1983, 3.5 milvil di-wynn a veu mevys a'ga threvow ha gorrys yn kentrevethow diberthys. Kanasedhyans di-wynn a veu dileys yn 1970. Wosa henna, nyns o tus dhu namoy burjysi, herwydh lagh, yth ens burjysi unn a dheg mammvro, henwys bantustanow owth omwoverna, ordenys herwydh kordh. Peswar anedha a dheuth ha bos (yn hanow) anserghek. Governans a dhibertha adhyskans, servisyow yagh, trethow ha servisyow poblek erel, hag o yn fenowgh gwetth ages an re na usys gans tus wynn.

### Defians
Movyans bras a dhefians erbyn apartheid a devis a-ji dhe Afrika-Soth. Yn keswlasek, yth esa embargo arvow ha kenwerth. A-dhia an 1950ow, protestyansow hag omsavow gwerinek a veu gorthebys gans difennans enebieth ha kargharans hembrenkysi gorth-apartheid. Hag ow lesa defians hag ow tos ha bos kreffa ha moy effeythus, y tevi freudhow.

## Dileans
In 1990, Lewydh F. W. de Klerk a dhallathas negysyans rag dilea Apartheid bys may feu synsys an kynsa etholansow lies-hil yn 1994, hag a veu gwaynyes gans Kuntelles Kenedhlek Afrikek ledyes gans Nelson Mandela.

## Devynnow
Emperoureth Breten Veur

An **Emperoureth Vretenek** () o emperoureth, gwrys a'n dominions, koloniow, protectorates, mandates ha ranndiryow erel, rewlys po menystrys gans an Ruvaneth Unys.

Hy devedhyans o dre'n kerthow kenwerth dres mor, fondys gans Pow Sows yntra an kansvlydhennyow hwetek dhe etek. Yth o an brassa Emperoureth yn istori neb termyn, ha dres moy ages kansvledhen, o an kynsa gallos yn bys. Yn 1922, an Emperoureth a rewlya a-dro dhe 458 milvil a dus.

## Devynnow
Johann Sebastian Bach

**Johann Sebastian Bach** (31 [dydhyas koth] mis Meurth 1685 – 28 mis Gortheren 1750) o komposydh Almaynek hag ilewydh oos Baroque.

Genys veu yn Eisenach, Saxe-Eisenach yn teylu ilowek. Fest konnyk yn kreft gorthpoynt, ordenans harmonek ha motivek, devnydh furvow dhyworth rannow erel a Europ (Italy ha Pow Frynk yn arbennek) may tisplegya dredha gis Almaynek, ha tu ilow classek dre vras. 

## Oberow
Oberow aswonnys arbennek yn ta yw Concertys Brandenberg, Varyansow Goldberg, Oferen B minor, dew Bascon, ha kansow a gantata.

## Mernans
Bach a verwis 28 mis Gortheren 1750, 65 y vloodh.
Tremarctos

***Tremarctos*** yw an genas gesys unnik y'n isteylu *[[Tremarctinae]]* a'n teylu Ursidae (arth). Yma unn ehen bew hag unn ehen venhesen a arth diwweder.

Yma unn ehen—*[[Arth Andes]]*—gesys unnik; kynsistorek yw an ehen aral (difeudhys veu nans yw 11,000 bledhen).

## Klassans
* † *[[Tremarctos floridanus]]*
* *[[Arth Andes|Tremarctos ornatus]]* (Arth Andes)
(† - difeudhans)

## Kampollow
Mao Zedong

**Mao Zedong** (毛泽东; lytherennys ynwedh **Mao Tse Tung**) (26 mis Kevardhu 1893 – 9 mis Gwydngala 1976), o domhweler kemynegorek Chinek, ha hembrenkyas Repoblek Werin China, a 1949 bys yn y vernans yn 1976.

## Genesigeth ha bewnans a-varr
Genys veu yn Shaoshan, Hunan, dhe diek golusek, ev a gavas gwelva Chinek kenedhlek ha gorthemperourethek a-varr yn y vewnans, awedhys yn arbennik gans domhwelans Xinhai yn 1911. Ev a dreylyas orth Marxydhieth-Leninydhieth hag ev owth oberi yn Pednskol Peking (Beijing), hag y feu esel derowel a Barti Kemynieth China (PKC)

## Bresel Civil Chinek
Der an Vresel Civil Chinek ynter an Kuomintang (KMT) ha'n PKC, Mao a weresas fondya an Lu Rudh, ha wor'tiwedh ev a veu hembronkyas PKC y'n Keskerdh Hir. Kynth esa keffrysyans gans an KMT yn Nessa Bresel Chinek-Nihonek, wosa fethyans Nihon, an Lu Rudh a fethas an Genedhlegoryon neb a fias dhe Daiwan.

## Repoblek Werin China
1a mis Hedra, 1949, Mao a dheklaryas fondyans Repoblek Werin China (RWC), stat unn-parti, kontrolys gans PKC.

### [[Lamm Meur A-Rag|Lamm Bras Yn-rag]]
Yn 1957, Mao a lonchyas kaskergh, aswonys avel Lamm Bras Yn-rag, dresto may trelyas ekonomieth China dhyworth ammeth dhe dhiwysyans. An kaskerdh ma a wrug an euthekka divotter yn istori.

### [[Domhwelans Gonisogethel]]
Yn 1966, Mao a ordenas Domhwelans Gonisogethel Gwerinek Meur, rag may tilea elevennegow gorth-domhwelans yn China. An domhwelans Gonisogethel a besya deg bledhen ha dres henna, meur a daklow ertach istorek a veu distruys. Mao y honan o kres a gult-gnas. Yn 1972, Mao a dhynerghis Lewydh Statys Unys, Richard Nixon, may tallathas polici Chinek moy igor, hag a veu displegys yn pella gans Deng Xiaoping.

## Mernans

Megi hag eva yn krev a wrug Mao. Borr o hag yth esa klevesow an kolon ha'n skevens dhodho ynwedh y'n diwettha radn a'y vewnans. Yma derivasow heb fydhyans mayth esa dhodho kleves Parkinson ha kleves Lou Gehrig. Gwelys diwettha veu 27ves mis Me 1976 hag ev ow metya Pennmenyster Pakistan, Zulfikar Ali Bhutto. Dew shora kolon a godhas warnodho mis Meurth ha mis Gortheren. Wosa tressa, ev a verwis 9ves mis Gwydngala 1976, 82 y vloodh.

Korf Mao a veu embalmys, ha hwath y hyllir y weles yn Mausoleum, drehevys yn kres Pedrek Tiananmen, Beijing.
Arth Andes

An **arth Andes** (*Tremarctos ornatus*; Aymarek: *jukumari*; Kechwaek: *ukumari* po *ukuku*), po **Arth diwweder**, yw arth genesik yn Amerika Dheghow. An diwettha ehen a Dremarctinae bew yns.

## Kampollow
Benito Mussolini

**Benito Amilcare Andrea Mussolini** (29 mis Gortheren 1883 – 28 mis Ebryl 1945) o politeger, journalyas a hembrenkyas Parti Facistek Kenedhlek, ow rewlya Itali avel Pennmenyster a  1922 dhe 1943. Aswonnys ynwedh avel Il Duce ('an hembrenkyas').
Hirohito

**Emperor Shōwa** (昭和天皇 *Shōwa-tennō; *29 mis Ebryl 1901 – 7 mis Genver 1989) o 124a Emperour Nihon, herwydh holyans hengovek. Y reynya a 25es mis Kevardhu 1926 bys yn y vernans 7 mis Genver 1989. Aswonnys yw ev der y hanow personalek **Hirohito** (裕仁?) yn-mes a Nihon. Lemmyn yn Nihon Emperour Shōwa yw y hanow wosa-mernans. Ynwedh, *Shōwa*** **yw hanow y reyn.

## Reyn
Orth dalleth y reyn, hwath o Nihon onan a'n gallosow meur. Hirohito o penn an stat dre'n Korf- Lagha Emperoureth Nihon, yn termyn omlesans, kasorekheans, ha radn yn Nessa Bresel an Bys

## Mernans
Hirohito a verwis dre ganker duodenal yn Lys Emperourethek 7 a vis Genver, 1989. Avel Emperour y feu holyes gans y vab, Akihito.

## Devynnow
Mor Kaspi

**Mor Kaspi**  (Russek: Каспийское море, Azerbaijani: *Xəzər dənizi*, Kazakh: Каспий теңізі, Persian: دریای خزر *Daryā-i Xazar*, دریای مازندران *Daryā-i Māzandarān*‎, Turkmen: *Hazar deňizi*, Georgian: კასპიის ზღვა) yw mor hag yw an brassa korf a dhowr yn Norvys degys yn tien dre dir. Klassys yw po mor gwir po an brassa lynn y'n norvys. Y arenebedh yw 371,000 km2 hag 78,200 km3 y dhalghedh. Yma pymp pow gans arvor a-hys an Mor Kaspi; Russi, Kazakhstan, Azerbayjan, Iran ha Turkmenistan.