open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ivren

**Ivren**, Kembrek *rhygwellt parhaol* po *efryn*, Sowsnek *perennial ryegrass* yw eghen a wels pur gemmyn. Ivra a yll tevi yn ogas dhe bub tyller, ow komprehendya gleptiryow, koswigow ha tundra. Dovys hag aswiwys veu an plans ma gans tiogow dres an osow. Hwor yw dhe hwegys, gwaneth, ris ha barlys. 

Glas tewl yw an del, ha’n garrow a dyv yn-bann dhe 90 cm. Ivren yw teythyek dhe Europa soth, Afrika north, an Est Kres hag Asi kres. Avel eghen a wels dhe les yw rag peski ha peuri enevales bargen-tir, hag usys yw gans tiogow ow trevesigetha tiryow nowydh ow komprehenda Amerika north, Afrika Dhyghow hag Ostrali. Y hyllir hy usya rag lettya esknians ha fastya gweres, keffrys ha gwrythul kesen worthsavel rag glesynnow ha gwelyow golf. Usys yw war gortys tennis Wimbledon. 

Restren: Lolium_perenne_showing_ligule_and_ribbed_leaf.JPG |Golok ogas a’n dhelen
Restren: Engels_raaigras_vruchten_(Lolium_perenne_fruits).jpg |Hasow ivren
Restren: Perennial_Ryegrass_Nursery.jpg |Meythrinva ivren
Straylwelsen

**Straylwelsen**, Kembrek *cawnen ddu*, Sowsnek *matgrass* yw eghen a wels pur gemmyn. 
Kevys yw straylwels yn efan yn Eurasi a Rewenys dhe Vongoli, Afrika north hag Amerika north-est.  Hy bewva voyha kemmyn yw gonyow, breow ha menydhyow war weresow boghosek trenk. Kales ha divlas yw dhe dheves ha bughes. 


Restren: Uzytek_kotel_blizniczka.jpg|Straylwels
Restren: Plantarum_indigenarum_et_exoticarum_icones_ad_vivum_coloratae,_oder,_Sammlung_nach_der_Natur_gemalter_Abbildungen_inn-_und_ausländlischer_Pflanzen,_für_Liebhaber_und_Beflissene_der_Botanik_(14206847936).jpg|Delinyans a straylwels
Restren: Nardus.stricta.2.jpg|Bonni a *Nardus stricta*
Gwelsen an gonyow

**Gwelsen an gonyow**, Kembrek *glaswellt y gweunydd*, Sowsnek *purple moorgrass* yw eghen a wels pur gemmyn. Teythyek yw yn Europa, Asi west hag Afrika north.  Gwels an gonyow a dyv gwella yn gweresow trenk, y’n gwella kas, pH a ynter 3.5 ha 5. Kemmyn yw war halyow, gonyow ha gwern dres Breten hag Iwerdhon.

Hy bewva voyha kemmyn yw gonyow, breow ha menydhyow war weresow boghosek trenk. Kales ha divlas yw dhe dheves ha bughes. 

Gwels vledhynnyek yw gwels an gonyow a furv bonniow hag a tyv dhe ughelder a 120 cm (ughella pan vo klesys gans eythen po grug). Drefen an bonniow, gwels an gonyow a yll gorthsevel tanow gwyls. Hy a askorr bleujennow ynter mis Gortheren ha mis Gwynngala, moy holergh ages neb eghen gwels aral.  Usys yw avel boos gans nebes eghennow a dykkiow Duw.

Restren: Molinia_caerulea_blatt.jpeg |Gwels an gonyow
Restren: Molinia-caerulea-habitat.JPG |Bewva gwels an gonyow
Restren: Illustration_Molinia_caerulea0.jpg |Delinyans a wels an gonyow
Hokusai

**Katsushika Hokusai** (葛飾 北斎, c. 31a a vis Hedra 1760 – 10ves a vis Me 1849), aswonnys avel **Hokusai** yn sempel, o artydh Nihonek *[[ukiyo-e]]* a oos Edo yn furv lymnansow ha pryntys. Aswonnys an gwella yw ev rag kevres a bryntys stock prenn *Hwetek warn Ugens Gwel a Venydh Fuji (*Nihonek*:* 富嶽三十六景, Hepburn: *Fugaku Sanjūrokkei)*, hag a yssyns prynt a vri *Yn-Dann Donn ryb Kanagawa (*Nihonek*:* 神奈川沖浪裏, Hepburn*: Kanagawa-oki Nami Ura)*. Maynek o Hokusai yn displegya *ukiyo-e* a is portrayans fogellys war geisha, benenes ow kul ober reydhyel ha gwarioryon dhe is ledanna a art fogellys war tirwedhow, plansow hag enevales.

Hokusai a wrug *Hwetek warn Ugens Gwel a Venydh Fuji* avel gorthyp dhe dardh viajya a-bervedh yn Nihon hag avel rann a vern personek yn Menydh Fuji. Yth o an kevres ma, yn komparek *Yn-Dann Donn ryb Kanagawa* ha *Gwyns Soth, Myttin Kler* (Nihonek: 凱風快晴, Hepburn: Gaifū kaisei*)*, a surhas y vri yn Nihon ha pella dhe-ves.

Aswonnys an gwella yw Hokusai rag y bryntys *ukiyo-e*,  mes ev a wre oberi yn lies mayn, y'ga mysk lymna ha delinya lyvrow. Ev a dhallathas avel flogh yowynk, ha pesya dhe wellhe y is bys yn y vernans, 88 y vloodh. Hokusai a askorras moy es 30,000 lymnans, linennans, prynt stock prenn hag aven rag lyvrow. Nowedhyansek yn y formyans ha marthys y deknik, Hokusai yw gwelys avel onan a'n vestrysi an ughella yn istori art.


Restren:Tsunami by hokusai 19th century.jpg|Yn-Dann Donn ryb Kanagawa (Nihonek*:* 神奈川沖浪裏, Hepburn*: Kanagawa-oki Nami Ura*) gans Hokusai
Restren:Katsushika Hokusai, published by Nishimuraya Yohachi (Eijudō) - Fine Wind, Clear Weather (Gaifū kaisei), also known as Red Fuji, from the series Thirty-six Views o... - Google Art Project - Cropped.jpg|Gwyns Soth, Myttin Kler (Nihonek: 凱風快晴, Hepburn: *Gaifū kaisei)*  gans Hokusai
Restren:Dream of the fishermans wife hokusai.jpg|Hunros Gwreg an Pyskador (Nihonek: 蛸と海女, Hepburn: *Tako to Ama*, "Kollell-Lesa ha Sedhores Krogennow") gans Hokusai
Nematod

**Nematodes** po **kenoges kren** yw onan a'n fylums enevales moyha divers, rann a'n protostomes.

Semlant nemotodes yw pur haval an eyl y gila. Moy ages 80,000 eghen re beu deskrifys, ha dres 15,000 anedha yw parasitek. Estemys yw dell alsa an somma a genoges kren deskrifys hag heb aga deskrifans bos moy ages 500,000. 

Kesweyth aga horfow yw nebes haval. Kennen dew a ro defens, owth oberi avel eskern korf hydrostatek. Studhys veu a'n eghen *Caenorhabditis elegans* yn tour, ha dielvennys y genom yn 1998. Pur avonsys yw dielvennans TDN a nemotodes, owth aswon gwedh a berthynyans eghennow. 

Niver a gellow y'n organow yw sad a-ji eghen. Nemotodes a's teves niver a gellow yw stag ha determys gans genynnek. Aswonnys yw an fenomenon avel eutely. Gorow C. elegans a'n jeves 1031 kell, niver na wra chanjya wosa diwedh an spys larval pan wrello rannans kellow hedhi. Tevyans yw drefen ynkressyans yn myns kellow yn unnik.

Nematodes re aswiwas dhe bub ekosystem yn ogas: a dhowr sall dhe dhowr hweg, gweresow, a ranndiryow Arktek dhe'n trovannow, keffrys ha ughelderow ughel hag isel. Dell yw usys yma niverow moy anedha ages pub eneval aral warbarth. I re beu diskudhys yn town yn-dann enep an tir, yn balyow owr yn Afrika Dhyghow yn downder a 0.9–3.6 km (3,000–12,000 tr). I yw 90% a oll an enevales war leur an keynvor. Hys ha hys 4.4 × 1020 nematod yw trigys yn gweres an Norvys, 60 bilvil dhe bub den, an sommow moyha yn tundra ha koswigow sab. 

## Epidemionieth
Studhyansow re dhiskudhas dell yll niver a nemotodes an golydhyon kawsya klevesow a effeyth tus, ow komprehendya ascariasis, trichuriasis, ha kleves baghkennak. Nemotodes filaryel a gaws klevesow kepar ha dellni an avon hag elephantiasis. 


Restren:Caenorhabditis_elegans_hermaphrodite_adult-en.svg|Delinyans a Caenorhabditis elegans
Restren:Adult_Caenorhabditis_elegans.jpg|Skeusen a Caenorhabditis elegans
Restren:Ascaris_lumbricoides.jpeg|Ascaris lumbricoides - hys ynter 15 - 35 cm
Restren:Elephantiasis.jpg|Den effeythys gans elephantiasis
Mimar Sinan

**Mimar Sinan** (Turkek: معمار سينان, genys c. 1488–1490, marow 17ves a vis Gortheren, 1588), aswonnys ynwedh avel **Koca Mi'mâr Sinân Âğâ**, ("Sinan Agha an Pennser Meur") o pennser (Turkek: *mimar*) chyf an Ottomans ha ynjynor sivil rag an sultans Suleiman Varthys, Selim II ha Murad III. Ev a oberi a-dro dhe hanterkans bledhen rag Emperoureth Ottoman.

Ev o omgemeryansek rag drehevel moy ages 300 strethur meur ha lies ragdres byghanna, kepar ha skolyow. Y bennobereth o Mosk Selimiye yn Edirne, kyn fe y ober an moyha aswonnys Moks Suleiman yn Istanbul.  Y gynsoryon a dhesinyas Mosk Sultan Ahmed yn Istanbul ha Stari Most yn Mostar.
Restren:Şehzade Mosque.jpg|Şehzade Mosque yn Istanbul
Restren:Istanbul asv2020-02 img49 Süleymaniye Mosque.jpg|Süleymaniye Mosque yn Istanbul
Restren:Mimar Sinan tomb February 2013.jpg|Bedh Mimar Sinan
Powswelsen rudh

**Powswelsen rudh**, Kembrek *peiswellt coch*, Sowsnek *red fescue* yw eghen a wels pur gemmyn. Hi a yll tevi yn ogas dhe bub tyller, ow komprehendya gleptiryow, koswigow ha tundra. Aswiwys  yw gwella rag tevi yn gweresow deseghys yn ta yn hinyow goyeyn. Gwell yw gensi skeusow. Hy feuri a wra enevales gwyls, mes nyns yw tevys rag enevales bargen-tir awos hy askorruster isel. 

Pubvledhynnyek yw, ow tevi dhyworth gwreydhgefow y’n gweres. Hy a dyv dhe ughelder ynter 2 ha 20 cm.

Restren: Festuca.rubra.2.jpg|Powswelsen rudh
Restren: Festuca_rubra_—_Flora_Batava_—_Volume_v15.jpg|Skeusen dhyworth Flora Batava
Paliwelsen an pras

**Paliwelsen an pras**, Kembrek *maswellt penwyn*, Sowsnek *Yorkshire fog* yw eghen a wels pur gemmyn. An hanow skiansek ‘lanatus’ a styr gwlanek yn Latin, ow kampolla gwiasedh blewek an plans. Yn Europa north usys yw rag peuri drefen hy bos gorthsavel. 

Paliwelsen an pras a’s teves del looslas. Hi a askorr mynsow meur a has, ow trevesigetha tiryow mool yn uskis. Yth yw pennfenten boos da rag tykkiow Duw.

Restren: Holcus_lanatus_kz02.jpg |Paliwelsen an pras
Restren: Gestreepte_witbol_bloei_Holcus_lanatus.jpg |Pennow has paliwelsen an pras
Fonem

**Fonemow** yw unsesow a son (leveryans) a wra decernya ynter unn ger hag unn aral yn yeth arbennek. Y'n brassa rann a rannyethow Sowsnek leverys yw a-dro dhe 24 fonem a gessonennow hag 20 fonem a vogalennow (hys ha hys 44 fonem). Mes Sowsnek a wra devnydh saw a 26 lytheren orth y skrifa. An IPA (Lytherennek Fonetek Kesgwlasek) a yll decernya ynter oll an fonemow, pur dhyffrans dhe'n lytherennek Sowsnek. Displegyans representyansow fonolegel rag geryow ha'ga rannow yw kamm posek orth dyski yeth kowsys. 

Fordh dha dhe dhyski fonemow yn yeth yw dhe dhyski koplow ispoyntel. Kopel ispoyntel yw kopel (po bagas) a eryow dyffrans yth yw dyffrans gans unn son yn unnik. Ensampel a goplow ispoyntel yn Kernowek yw an geryow *di*, *fi*, *ki*, *li*, *mi*, *ni*, *ri* ha *ti*. Unn lytheren yw dihaval pub tro mes pub ger a styr neppyth dyffrans yn tien. Ensampel aral le mayth hwra an vogalen chanjya yn unnik yw an geryow *mar*, *mer*, *mir* ha *mor*.
Drolla Genji

**Drolla Genji** (源氏物語 - Genji Monogatari) yw ober klassek a lien Nihonek. 

Skrifys veu Drolla Genji gans an venen nobyl nihonek Murasaki Shikibu, dell grysir, orth ughelboynt an Oos Heian. Furv Nihonek a veu usys y'n oos ma o Nihonek koth diwedhes. Gelwys yw Drolla Genji avel romans kynsa an bys, novel arnowydh kynsa bythkweth po an novel kynsa konsidrys hwath dhe vos klassek, mes nyns eus akordyans yn-mysk arvreusysi. 

Skolheyg gonisogethel nihonek Motoori Norinaga a usyas an term 'Mono no aware' ("truedh taklow" po "sensytyvita tro'ha taklow") rag an kynsa tro orth breusi an lyver. An term yw pur bosek lemmyn orth konvedhes lies nihonek. 

Treylyans kynsa rann o *Genji Monogatari* dhe Sowsnek o gans Suematsu Kencho. Unn treylyans notys o gans an lenes nihonek Jakucho Setouchi yn 1998. Arthur Waley a wrug treylyans rydh a'n ober, a-der unn chaptra. Edward Seidensticker a wrug an treylyans kowal kynsa dhe Sowsnek, owth usya fordh moy 'ger rag ger' ages Waley.  An treylyans moyha a-dhiwedhes, gans Royall Tyler yn 2002, a assayas gwitha dhe'n tekst derowel. 


Restren:Ilustration of The Tale of Genji.jpg|Delinyans a rann 20 – 朝顔 **Asagao** ("Bleujen an Gog"), gans Tosa Mitsuoki (1617–1691)
Restren:Ch5_wakamurasaki.jpg|Delinyans a rann 5 "Lavant"
Restren:Genji_emaki_YADORIGI_2.JPG|Delinyans a rann "Ughelwydh"
Restren:Ch42_nioumiya.jpg|Delinyans a rann 42 "An Pennsevik Hweg y Sawor"
Shahnameh

**Shahnameh** po **Shāhnāma** (*Lyver Myghternedh*, (Persek شاهنامه) yw ober bardhonieth skrifys gans an prydydh iranek Ferdowsi yn lys Mahmud o Ghazni. Skrifys veu an lyver ynter 977 ha 1010 OK. Testen an lyver yw istori ha mythologieth Iran y'n termyn usi passyes. Hemm yw epyk kenedhlek Iran, hag onan a'n oberyow lien moyha y'n yeth Persek (Farsi). 

Gans a-dro dhe 60,000 gwers, an Shahnameh yw yn-mysk an kanow hirra gwithys hwath. Y rann gynsa yw mythologiethel, ow tythya istori displegyans kowethas denel, dova enevales, an batel ynter da ha drog ha devedhyans Kaveh ha Fereidoen warbarth ha'ga mebyon Iraj, Tur ha Salm. Y'n rann gres, kevys yw istori an gorour Rostam ha'y deylu ha'n vresel ynter Iran ha Turan. An tressa rann a dhalleth gans omsettyans Aleksander Veur war Iran, ow  ri istori an Emperoureth Sassanid hag erel, ow korfenna gans Batel Qadissiyya, pan veu konkwerys an Persianes gans an Arabyon. 

Restren:Page_from_the_manuscript_of_Florence_Shahnama.jpg|Folen dhyworth dornkrif Florens, an dasskrif kottha gesys a'n Shahnameh, dedhyes 1217 OK
Restren:Beaker_illustrating_tale_of_Bizhan_and_Manizha_from_the_Shahnama,_Iran,_early_13th_century,_composite_body_painted_over_glaze_with_enamel_-_Freer_Gallery_of_Art_-_DSC04677_(cropped).jpg|Hanf ow telinya hwedhel Bizhan ha Manizha, dedhyes 13ves kansvledhen
Restren:Bahram_Gur_kills_a_dragon_in_India._From_the_Book_of_Kings_(Shahnama)_(CBL_Per_104.60v).jpg|Bahram Gur ow ladha dragon
Restren:Firdawsi_-_Folio_from_a_Shahnama_(Book_of_Kings)_-_Google_Art_Project.jpg|Geler Iskander
Restren:Georgian_manuscript_(Shahname).jpg|Dornskrif Shahnameh a Bow Grouzi
Restren:Shahnameh3-1.jpg|Delinyans a'n *Shahnameh*
Vegas Vickie

Vegas Vickie yw arwodh neon a vughvowes ow potya desedhys yn Las Vegas, Nevada. Vickie a wisk gwiskas kentrynner a’n para pel droos amerikanek Dallas Cowboys dhyworth an 1970 ow gans hatt deg gallon. Kregys veu y’n kynsa le a-ugh darras kasino Glitter Gulch yn 1980. Hi hanow gwreydhek o “Sassy Sally” bys dh’y “demedhyans” dhe arwodh neon bughwas yn ogas, , yn 1994. Removys veu Vegas Vickie dhe dremenva Tyller Havi ha Casino Circa. Hi a dhallathas potya arta 12.01 am, dy'Mergher, 28ns a vis Hedra, 2020.
Hafez

**Khwajeh Shams al-Din Muhammad Hafez-e Shirazi** (genys yntra 1310 ha 1337, krysys marow 69 y vloodh) (Persek: خواجه شمس الدین محمد حافظ شیرازی) po **Hafez** o prydydh persek. Genys veu Hafez yn Shiraz, Iran. 

Y vardhonogow yw kuntellys yn lyver henwys *Divan e Hafez*. Gwelys yns i gans meur a dus a Iran avel pennaghel lien persek. Kevys yw y skrifow yn fenowgh yn chiow a dus yn bys Persegoryon. Yn fenowgh, i a dhysk y vardhonogow dre golon ha'ga usya avel lavarow y'n yeth pubdedhyek. 

Yma y vedh yn Shiraz le may feu ev genys.
Phoenicopteridae

**Phoenicopteridae** yw teylu a ydhyn hirgam, an **flameges**. Yma hwegh eghen y'n teylu, peder anedha yn Amerika, ha diw yn Europa, Afrika hag Asi.

## Gerdardhyans
An hanow Sowsnek flamingo a dheu dhyworth an Spaynek *flamengo*, yn y dro dhyworth an yeth Provansalek (Oksitanek) *flamenc*, kesunyans a *flama* (flamm) ha losten *ing*. Gerdardhans an hanow Kernowek **flamek** yw *flamm* dhyworth an Latin *flamma*. Gerdardhans hanow an teylu *Phoenicopteridae* yw an yeth Grek φοινικόπτερος phoinikopteros (gans pluv rudh).

## Fylogeni

Aswonnys yw hwegh eghen, restrys yn tri hinda. Deg eghen kynsistorek re beu henwys:
*Phoeniconaias siamensis 
*Phoenicopterus floridanus (Pliocen a-varr yn Florida)
*Phoenicopterus stocki  (Pliocen kres yn Meksiko)
*Phoenicopterus gracilis (Pleistocene a-varr yn Ostrali)
*Phoenicopterus copei (Pleistocen diwedhes yn Amerika north ha Meksiko)
*Phoenicopterus minutus (Pleistocen diwedhes yn Kaliforni)
*Phoenicopterus croizeti (Oligocen ha Miocen yn Europa kres)
*Phoenicopterus aethiopicus
*Phoenicopterus eyrensis (Oligocen yn Ostrali)
*Phoenicopterus novaehollandiae (Oligocen yn Ostrali)

## Deskrifans
Ydhyn meur rudhwynn po gwynnrudh yw flameges. Yn fenowgh flameges a sav war unn arr. Prederys yw gul henna dhe witha'n devnydh a nerth ha gweres kespos. Treweythyow flameges a stank an leys war woles an lynn rag diskudha boos. Flameges a yll neyja yn ta.

An liw rudh a dheu dhyworth bakteria y'n dowr ha beta-karotin dhyworth aga boos. Ydhyn yagh a's teves moy a liw, dell yw usys. 

An flamek bras yw an eghen hirra, gans ughelder a 3.9 dhe 4.7 tros-hys(1.2 dhe 1.4 m) ha poos bys dhe 7.7 peuns (3.5 kg), ha'n berra yw an flamek byghan gans hirder a 2.6 tros-hys (0.8 m) ow poosa 5.5 peuns (2.5 kg). Varyans yn les aga eskelli yw ynter 37 meusva (94 cm) ha 59 meusva (150 cm).

## Omdhegyans
Flameges a dheber bibynes bubyn dowr sall hag algi gwyrdhlas, keffrys ha hwesker byghan, kregynegyon ha krestenegyon. Konsidrys yw bos flameges ydhyn pur drosek. I yw ydhyn fest kowethasek, ow triga yn trevesigethow meur a lies mil edhen. 

## Keginieth romanek
Konsidrys veu flameges avel an edhen gans an blas gwella. Pliny Gottha a skrifas yn y *Istori gnasek*:
Pennduen

**Pennduen** ha **pennrudh**, yw eghen a wels y'n urdh Poales y'n teylu Typhaceae. An hanow Sowsnek yw *bulrush* po *reedmace*. Kevys yw an hanow ***lost an gath*** treweythyow yn Kernewek, mes usys yw lost an gath rag *[[Lost an gath|Phleum pratense]]* ynwedh.  Plans pubvledhynnyek yw kevys yn lies rann a'n bys ow komprehendya Amerika north ha soth, Europa, Asi hag Afrika yn lies hin. Ev a dyv dhe ughelder a 1.5-3 m, ow tevi yn 0.75-1 meter a dhowr hweg. Dhe les yw drefen ev dhe remova defolyansow dhyworth an dowr, ytho usys yw rag ewnhe ekosystemow. Nebes lothow teythyek yn Kanada west a wra devnydh a rannow pennduen rag boos, yn arbennik an gweythgefow ha garrow. 


Restren: Grote_lisdoddes_aan_het_water.jpg|Skeusen dipek a bennduen war lannow avon
Restren: Typha_with-without_cotton_like_seeds.jpg|Pennduen ow tiskwedhes pennow gans ha heb an hasow hevelep dhe goton
Restren: Typha_latifolia_Finland.jpg|Typha latifolia yn Pow Finn
Restren: Rohrkolben_Typha_1.JPG|Penn has pennduen
Hans Christian Andersen

**Hans Christian Andersen** (2a a vis Ebrel 1805 – 4a a vis Est 1875) o awtour danek. Kynth o ev skrifer askorrus a wariow, romansow, bardhonieth ha viajskrifow, aswonnys an gwella yw ev rag hwedhlow liennek rag fleghes.

Hwedhlow Andersen, 156 anedha dres naw lyver ha treylys yn moy es 125 yeth, a dheuth ha bos rann vras gonisogeth hag omwodhvos kemmyn an West. Hedhadow dhe fleghes yns i, mes ynwedh i a dhiskwedh dyskansow vertu erbynn kaletter rag redyoryon adhves maga ta. Y hwedhlow an moyha a vri yw "Dillas Nowydh an Emperour", "An Vorvoren Vyghan", "An Eos", "An Soudor Sten Len", "An Eskisyow Rudh", "An Bennseviges war an Bysen", "Myghternes an Ergh", "An Heyjik Hager" ha "Mowes Vyghan an Tanbrennyer". Y hwedhlow a wrug aweni ballets, gwariow ha fylmow bew ha bewhes.

Andersen a veu genys yn Odense, Danmark. Y das o gwrier eskisyow hag y vamm a wolghas dillas. Pur voghosek yns i. Y das  a verwis, pan o Andersen 11 bloodh. 14 y vloodh, Andersen a asas y dre ha'y vamm ha mos dhe Kopenhavn dhe driga. Ev a verwis a ganker an avi.
Kalidasa

**Kālidāsa** o awtour a skrifa yn Sanskrit klassek yw gwelys avel prydhydh ha skrifer gwariow an gwella a hen Eynda. Y wariow ha bardhonieth yw selys, dre vras, war hwedhlow mythologieth eyndek: an Vedas, an Rāmāyaṇa, an Mahābhārata ha'n Purāṇas. Y oberennow hag yw gesys dhyn yw tri gwari, dew vardhonek epik ha dew vardhonek berra.

Ny wodhir meur yn kever y vewnans marnas an taklow a yll bos dismygys der y ober. Ny wodhir na hwath oos y ober poran, mes dres lycklod i a veu skrifys kyns an 5es kansvledhen OK.

Yma meur a delanwes dhe Kālidāsa war lien Sanskrit ha lien eyndek yn ollgemmyn, keffrys ha war Rabindranath Tagore yn komparek.
Fagel kolodhyonen

Fagel an kanel tretha  ow komprehendya an sagh boos ha kolodhyonen vyghan yw **fagel kolodhyonen** po **gastroenteristis**. Arwodhyon a gomprehend kesunyans a skit, hwyja ha torr drog (galar). Y hyllir bos terthen, fowt nerth ha didhowrans ynwedh. Klevesans a dhur le ages diw seythen dell yw usys. 

Virusow a gaws an brassa rann a drevethow a fagel kolonydhyon, mes bakteria, teurogow ha fong a yll bos omgemeryansek ynwedh. Yn fleghes, rotavirus yw an skila moyha kemmyn a gleves drog; yn tevesigyon, norovirus ha Campylobacter yw kemmyn. Possybyl yw dhe'y gavos dre dhybri neppyth heb y bareusi'n ewn, der eva dowr stronk, po kestava nebonan klevesys gans an fagel. Dell yw usys, nyns yw res gul provow rag gul diagnosans. 

Y hyllir avoydya kavos fagel kolodhyonen dre wolghi diwla gans sebon, eva dowr glan, avoydya atal denel yn fur ha ri an vronn dhe vabiow yn le gul devnydh a leth formula. Y hentrynnir dhe fleghes kavos bryghlin erbynn rotavirus. Dyghtyans a styr ri lin lowr dhe'n perthyer, avel diwes yn achesonyow le sad, dre *drip* distowgh dhe wythien goos yn achesonyow drog. 

Y hrysir bos neb tri dhe bymp bilvil a drevethow a fagel kolodhyonen pub bledhen, ha 1.4 milvil ow merwel dre'y reson. An brassa niver anedha yw yn gwlasow moy voghosek. Y'n gwlasow ma, fleghes yn-dann diw vloodh a gyv hwegh po moy a glevesow pub bledhen. Le kemmyn yw an kleves ma yn tevesigyon,drefen displegyans an kevreyth imiwnedh.
Louis Armstrong

**Louis Armstrong** (4 Est, 1901 – 6 Gortheren, 1971) leshanow **Satchmo** po **Pops** o ilewydh trompa jazz amerikanek ha kaner a Orleans Nowydh, Louisiana. Ev a gana kanow blous ha seni an trompa ha kornet. Meur a vri yn lies gwlas, aswonnys o rag y lev da. Ev a gomendyas gis 'skat' dhe'n bys jazz. Armstrong a waynyas lies pewas dres y resegva. 

Louis Armstrong a omdhiskwedhas yn moy ages dewdhek a fylmow Hollywood, dell yw usys ow kwari hembronkyer bagas po ilewydh. 

Ev a verwis a shora kolon 6ves a vis Gortheren 1971 yn Corona, Ranndir Queens, Cita Evrek Nowydh.
Park Kenedhlek Serengeti

**Park Kenedhlek Serengeti**  yw park kenedhlek meur a vri yn Tanzani, Afrika est. Rann yw a ranndir naturel (an Gwastasow Serengeti) a ystyn  dhyworth Tanzani north dhe Kenya soth. Y arenebedh yw 14,763 km² (5,700 mildir pedrek) - arenebedh oll an gwastas yw 30,000 km². A-ji dhe'n park yma Kownans Olduvai, tyller may feu diskudhys remenans a venhes tus a-varr. 

An hanow Serengeti a dheu dhyworth an ger Maasai *siringet*, ow styrya gwastasow didhiwedh. Ekosystem an Serengeti yw onan a'n huni kottha ha gwithys an gwella y'n bys. Moy ages 80% a'n Gwastasow yw rann a ranndiryow gwithys - Park Kenedhelek Serengeti ha Gwithva Ngorongoro yn Tanzani, Gwithva Masai Mara hag erel yn Kenya. Desedhys yw unn loskvenydh gweythresek war an Gwastas (Ol Doinyo Lengai). Hin an Serengeti yw segh ha tomm, dell ys usys. An seson glaw a dhur a-dhi mis Meurth dhe vis Me, gans nebes glaw yn misyow Hedra ha Du.  

Moy ages 4.5 milvil a enevales gwyls yw trigys y'n Serengeti. An Serengeti yw an tyller rag onan a'n dyvroans godhvewnans moyha y'n bys pub bledhen, moy ages milvil ha hanter a garnviles (bualgerwys ha zebres herwydh usadow). Yn mis Hedra i a viaj wor tu ha'n soth dres an Dowr Mara dhe Danzania. Yn mis Ebrel ha Me i a dhehwel dres an avon arta dhe Genya.

A-der mayni an park po ostelyow, ny yll tus bos trigys y'n park. 

## Ranndiryow
An park a'n jeves tri ranndir:
Gwastasow Serengeti: gwelsdir didhiwedh an soth heb gwydh. Omma, parys wra an bualgerwys ynter mis Kevardhu ha Me. Karnviles erel, zebres, gavrewiges, impalas, buales Afrika a hwer yn niveryow meur y'n seson glaw. Kopjes a ven growan yw tylleryow da rag preydhyoryon kepar ha lewes ha harber dhe hyrakses ha serf.

Tremenva an west: gweres pri du a worher savanna gwernek an ranndir ma. Tre yw Dowr Grumeti dhe grokodiles an Nil, simes kolobus ha'n er breselek. An divroans a dremen yntra mis Me ha Gortheren. 

Serengeti a'n north: gwarthevys yw an tirwedh gans argosow ygor ha breow. Omma yw an tyller gwella dhe gavos olifanses, jiraff ha dik-dik (gavrewik byghan). An divroans meur a dremen yn mis Gortheren hag Est.

## Ertachva an Bys UNESCO
Gwrys veu Park Kenedhlek Serengeti avel Ertachva an Bys UNESCO yn 1981, onan a seyth anedha yn Tanzani.


Serengeti_sunset-1001.jpg|Howlsedhes y'n Serengeti gans gwedhen Vachellia tortilis (Dren Glawlen)
Wildebeest-during-Great-Migration.JPG|An divroans meur a vualgerwys
Wildebeest_crossing_river_-_Stefan_Swanepoel.jpg|Bualgerwys ow tremena avon
Eastern_Serengeti_2012_05_31_2866_(7522635772).jpg|Jirafes yn est an Serengeti
Lioness-in-the-Serengeti.JPG|Lewes war benn kopje
Prymat

**Prymatys** yw urdh a vronnviles. Hi a gomprehend pub lemur, sim hag apa, ow komprehendya den. An brassa rann a brymatys (marnas tus)  yw trigys yn koswigow dre vras po yn tien. 

Yma a-dro dhe 400 eghen a brymatys. Pub prymat yw haval dhe dhen yn lies fordh, mes yeth yw les posek a'n jeves saw den. Prymatys erel a's teves patron a alwansow ha movyansow, mes nyns usi yeth dhedha dell yw aswonnys dhyn. 

Prymatys a's teves diwla gans pymp bys hag ewines plat (yma dhe'n brassa rann a enevales krabanow po karnow). Gorherys yw pub prymat gans blew (milvlew), mes kevys yw an blew saw yn dew dyller: war an penn hag yn kerghyn an lygyon (kedhor). 

Rennys yw prymatys dhe dhew vagas: Strepsirrhini ha Haplorhini. Haplorrhini a gomprehend simes moy kepar ha tarsiers hag apys, ow komprehendya tus. Strepsirrhini a gomprehend simes le kepar ha'n loris, galago hag aye-aye.

Prymatys yw onan a'n nebes bagasow a vronnviles a eyl-esplegyas golok liw leun. Yn despit dhe henna, golok liw yn ydhyn  yw gwell. Kellys veu golok liw yn bronnviles dres an osow hir pan o an bys gwarthevys gans arghpedrevanes ha bronnviles o munys hag a'n nos. 

Kestava ogas yntra tus ha prymatys erel a wra chonsys rag klevesow simes effeythya tus magata. Klevesow kawsys gans virusow re beu treusperthys dhe dus a gomprehend ereras, brygh rudh, ebola, koner ha kleves avi. 

## Klassans
*Urdh Prymatys
**Isurdh Strepsirrhini
***Lemurs
***Lorises
**Isurdh Haplorhini
***Tarsiers
***Platyrrhini: Simes an Bys Nowydh
***Catarrhini:
**** Simes an Bys Koth
**** Apys ha tus


Restren:31_gorilla.jpg|Gorylla an menydh
Restren:Tsimpansi.jpg|Tsimpansi
Restren:Orang_utan_brwynog.jpg|Orang utan
Restren:Papio_cynocephalus02.jpg|Boban melyn
Restren:Coucang.jpg|Loris lent java
Restren:Greater_Bush_Baby.jpg|Galago
Restren:Tarsier-GG.jpg|Tarsier
Restren:Alouatta_guariba.jpg|Sim oulya
Bual Afrika

**Bual Afrika** (**Syncerus caffer**) yw eneval meur yn Afrika soth a'n Sahara y'n teylu Bovidae (an bughes). Syncerus caffer caffer, bual Afrika an penntir () yw an iseghen dipek, ha'n brassa, kevys yn Afrika soth hag est. S. c. nanus (*bual Afrika an goswik*) yw an lyha, kemmyn yn ranndiryow a goswik yn Afrika kres ha west. Kevys yw S. c. brachyceros yn Afrika west ha S. c. aequinoctialis war savannas Afrika est. Y nas tipek yw kern an tevesik: yma dhedha sel junys, ow furvya skoos kowal a askorn a-dreus topp an penn, gelwys *knoppen*. Konsidrys yw y vos onan a'n enevales moyha peryllus war vrastir Afrika, ow ladha dre wana ha stankya dres 200 den pub bledhen. 

## Myns
Eneval meur yw bual Afrika. Y ughelder a yll bos kemmys ha 1.7 m (5.6 tros-hys) ha'y hys 3.4m (11.2 tr.). Hys an lost a yll bos 110 cm (43 meusva). Orth komparya hag eseli erel an teylu Bovidae, y gorf yw hir ha tew (bual an dowr yw poosa hag ughella) gans garrow berr, tew. Poos kresek bual Afrika an penntir a yll bos 870kg. An gorow a boos 100kg moy ages an venow.  

## Omdhegyans
Preydhoryon gnasek buales tevesik a gomprehend lewyon, usviles ha krokodiles. Avel onan a'n "Pymp Meur", posek yw an bual y'n diwysyans helghya avel "*trophy*". 

An bual yw onan a'n peuroryon moyha sewenus yn Afrika. Ev a drig yn savannas, gwernow ha fennvaow, keffrys ha argosow mopane ha koswigow menydhyow meur Afrika. Gwell yw gans an bual bewva gans skovvaow tew, kepar ha bronnek ha prysk, mes i a yll bewa yn argosow ygor. Res yw dhedha kavos dowr pub dydh. I a dheber gwels ughel garow, kepar ha'n zebra. Stankya gwels garow a wra greow buales, ow kul spas dhe enevales a dheber gwelsow moy fin.

A-der tus, nyns eus lower a breydhyoryon a yll ladha buales. Lewyon a ladh buales yn rewlys mes, res yw niver anedha kesoberi rag y wul. Krokodiles ha usviles a yll ladha buales yowynk. 

## Klevesow
Bual Afrika a yll kavos lies kleves, ow komprehendya an re na kevrennys gans bughes dov, kepar ha pla gwynn bugh, kleves tremenva ha kleves tros ha ganow. 

## Parya
Buales a bar ha dinythi saw y'n seson glaw. Buales benow a dhinyth yn pymp bloodh rag an kynsa tro. 


African_Buffalo_Resting_(Gregg_Yan).jpg|Buales ow powes yn Kowdoll Ngorongoro
Syncerus_caffer_african_buffalo_skull_MNHN.jpg|Krogen benn bual Afrika
Afrikanische_Büffel_(Syncerus_caffer)_1.jpg|Gre a vuales Afrika
African_buffalo_(Syncerus_caffer)_calf_2_weeks_suckling.jpg|Leugh bual ow bronna
Anthraks

**Anthraks** yw kleves kawsys gans an bakteriom *bacillus anthracis*. Ha tus hag enevales erel a yll y gavos. Kemmyn yw gans karnviles besies troos parow kepar ha kowrvergh ha jirafes. Sporow an bakteriom a yll bewa rag kansow a vledhynnyow. Tus a gyv an dises dhyworth enevales dell yw usys, yn le dhyworth den aral.  Y hyllir dyghtya anthraks gans gorthviotigow. Bryghlin er y bynn a eksist ynwedh. Heb dyghtyans, anthraks a yll ladha. Godhonydh prussek  o an kynsa dhe aswon Bacillus anthracis avel an bakteriom a gaws anthraks, ha Louis Pasteur o an kynsa dhe dhisplegya bryghlin er y bynn. 

An ger anthraks a dheu dhyworth an Grek ἄνθραξ, an ger Grek rag glow, drefen liw du yn kres goliow kneus. 

## Arwodhow
Anthraks a yll hwarvos yn peswar furv: kneus, skevens, kolonydhyel ha skityans. Dalleth an arwodhow a hwer ynter unn jydh ha dew vis wosa klevesans. 
* An furv kneus a dhalleth gans bothel vyghan ha hwedh a-derdro a dreyl dhe goli byw dibayn gans kres du. 
* An furv anellans a dhiskwedh terthen, payn brest ha berr-anellans.
* An furv kolonydhyel a dheu gans skit (a yll komprehendya goos), drog torr ha hwyja.
* An furv skityans a dhiskwedh terthen ha goli byw le mayth esa tyller an skityans drogg. 

## Sortow anthraks
Aswonnys yw 89 eghen dhyffrans a anthraks. 

## Tardhow
Usys veu sporow anthraks avel arv bresel vewoniethel. An kynsa tro o pan wrug rebels, proviys gans an luyow almaynek, usya anthraks erbynn Lu Emperourethek Russi yn Pow Finn yn 1916. Prevys o anthraks gans Unses 731 a Lu Kwantung Nihon yn Manchuria dres an 1930ow, treweythyow ow klevesa prisners bresel a-borpos, ow ladha milyow. Hwithrys veu anthraks gans luyow an Keffrysysi ynwedh. Yn 1942, klevesys veu Enys Gruinard yn Alban gans sporow anthraks gans an Lu Bretennek. Difennys o mos dhe'n enys bys dhe 1990 wosa glanheans an gweres mostys. 

An 2a a vis Ebrel, 1979, dyllys veu sporow dhyworth onan a'n gweythvaow dhe ves a Sverdlovsk yn Russi a wrug anthraks dres an Vresel Yeyn. Klevesys veu 94 den ha 64 a verwis. An Unyans Sovyetek a wrug blamya eghen aral a anthraks ow leverel dell wrussons dybri kig klevesys. Byttegyns, wosa henna diskudhys veu bos an tardh kawsys gans dyllans a'n bakteriom dre wall dhyworth gweythva ogas a dhisplegas arvow bewoniethel rag an Unyans Sovyetek. 

Yn mis Gwynngala 2001, danvonys veu niver a lytherow ow komprehendya anthraks dhe nebes kowethyansow media ha politegoryon an Statys Unys. Kevrennys veu an hwarveansow dhe omsettyansow Gwynngala 11 a hwarvsa nebes dedhyow a-gynsow. 


Skin_reaction_to_anthrax.jpg|Klevesans kneus drefen anthraks
Bacillus_anthracis_Gram.jpg|Bacillus anthracis, an bakteriom a gaws anthraks
Anthrax_-_inhalational.jpg|Skeusen skens klevesys gans anthraks
Pasteur_inoculating_sheep_against_anthrax._Wellcome_L0003758.jpg|Louis Pasteur ow bryghi daves erbynn anthraks
Muzeum_Roberta_Kocha.jpg|Gwithti Robert Koch yn Wolsztyn Poloni
Knivil

**Knivil**  yw eneval a'n urdh Rodentia (dhyworth an Latin *rodere*, 'knias'). Bagas pur sewenus yns i, a's teves dew dhans a-rag. An dens a dyv heb hedhi ha res yw an knivil aga gwiska orth knias po rbylsmala war neppyth kales. Hemm yw pennfenten aga hanow. 

An brassa rann a gniviles yw byghan. Ensamplow a gniviles kemmyn yw logos, rathes, gwiweres dor ha gwiweres. Erel gwithys avel enevales dov yw hghes Gyni, hamsters ha jerbyls. Kniviles moy a gomprehend ballaskes, lostledanes ha'n knivil moyha, an kapybara, hag a dyv dhe hys a 135cm ha poos a 65kg. 

Hanter pub eghen a vronnvil yw kniviles. 

Suposys yw konines ha skovarnogyon dhe vos kniviles gans nebes tus, mes yn 1912 bewonydhyon a erviras gwrythul urdh nowydh ragdha henwys Lagomorpha drefen bos dew dhans a-rag moy dhedha war aga gen a-ugh. Gelwys yw hwistles kniviles treweythyow, mes nyns yw hemma ewn. I yw y'n urdh Eulipotyphla (Insectivora kyns).

## Taksonomieth
Yma moy a deyluyow ages an re ma. An rol a gomprehend an teyluyow moyha kemmyn. 

* Urdh **Rodentia**
** Isurdh  Anumaluromorpha
*** Teylu  Anomaluridae
*** Teylu  Pedetidae (*lammskovarnogyon*)
** Isurdh  Castorimorpha
*** Teylu  Castoridae (*lostledanes*)
*** Teylu  Geomyoidea (*goferes* ha *rathes kangarou*)
** Isurdh  Hystricomorpha
*** Teylu  Ctenodactylidae
*** Teylu  Hystricidae (*ballaskes*)
*** Teylu  Myocastoridae (*koypou*)
*** Teylu  Caviidae (*hoghes Gyni*)
*** Teylu  Chinchillidae (*chinchilles*)
*** teylu  Cuniculidae
** Isurdh  Sciuromorpha
*** Teylu  Aplodontiidae (*lostledan an menydh*)
*** Teylu  Gliridae (*hunek*)
*** Teylu  Sciuridae (*gwiweres ow komprehendya gwiweres dor, logos an meurbras ha marmotes*) 
** Isurdh  Myomorpha
*** Ugheldeylu Muroidea
*** Ugheldeylu Dipodoidea
**** Teylu Dipodidae

Spring_Hare_(Pedetes_capensis)_(6042009463).jpg|Lammskovarnek
Ялтинский_зоопарк_079.jpg|Ballask Afrika
Myocastor_coypus_02.jpg|Koypou
Gliridae_-_Muscardinus_avellanarius_(Dormouse)-001.JPG|Hunegen an koll
Squirrel_(17026400639).jpg|Gwiwer rudh
Umm Kulthum

Kanores veur an bys arabek o **Umm Kulthum**. Spellyans aral war hy hanow  yw **Oum Kalsoum** (ynwedh **Om Kalthoum**). (Herwydh an Arabek أم كلثوم an leveryans yw *"ym kulthoom"*). Hy hanow leun o **Umm Kulthum Ibrahim al-Sayyid al-Baltaji**. Genys veu hi yn Tamay-az-Zahayra, neb 100km. (60 mildir) dhe'n north a Cairo yn Ejyp. Nyns yw dedhyas hy genesigeth godhvedhys yn certan, martesen an 4a a vis Me, 1904. Hi a verwis yn Cairo an 3 a a vis Hwevror, 1975. 

Hy lenhanow yn Arabek yw *"as-sit"*, "An Arlodhes". Re beu gelwys "An Peswora Pyramid", "Steren an Est" ha "Duwes an Gan Arabek" ynwedh. Hi re werthas moy ages 120 milvil a rekordyow. Hy hanow yw aswonnys dhe bobel yowynk ha koth dres an bys arabek ow kesunya elvennow klassek ha delanwesow nowydh yn kettermyn. 

## Plasenskrif dewisys
Kepar ha acheson hy hanow, merkyewgh dell wra treuslytherennans an titlow Arabek y'n rol ma varya. An kanow re beu dyllys gans lies kowethyans dres an bledhynnyow, ha dyllys yw kuntellow hwath.

* Amal Hayati ("Govennek ow bewnans")
* Enta Omri ("Ti yw ow harer")
* Fat el Mead ("Re holergh") 
* Hagartek ("My a'th hasas")
* Alif Leila wa Leila ("Mil hag onan a nosow")
* Sirat el Hob ("Kân kerensa")
* Arouh li Meen ("Dhe biw y tal dhymm treylya?")
* Raq il Habeeb ("Ow harer a worthebis")
* Lessa Faker ("Ti a berth kov hwath")
* Hathehe Laylati ("Ottomma ow nos")
* Al Atlal ("An magoryow")
* Betfaker fi Meen ("A-dro dhe biw esos ta ow prederi?")
* Hayarti Qalbi Ma'ak ("Ti re gemyskas ow holon")
* El Hobb Kolloh ("Oll an kerensa")
* Ental Hobb ("Ti yw Kerensa")
* Leilet Hobb ("Nos a gara")
* Othkorene ("Porth kov ahanav")
* Yali Kan Yashqiq Anini
* Es'al Rouhak ("Govyn dha honan")
* Enta Fein Well Hobbi Fein ("Ple'th esos ta ha ple'ma kerensa?")
* Dhikrayatun 
* Lel Sabr Hedod ("Yma diwedh dhe berthyans")
* Baeed Anak ("Hebos ji")
* Hadeeth el Rouh ("Keskows an Enev")
* Gharibun Ala Bab el Raga
* Fakarouni ("Kovheys ov vy")
* Zalamna El Hob ("Pegh erbynn kerensa")
* Ya Zalemny
* We Maret El-Ayam ("Y tremenas an dedhyow")
* Hobb Eih ("Py kerensa?")
* Rubaiyat Al-Khayyam ("Gwersyow Omar Khayyam")
* Ya Msaharny ("Ti a'm syns difun y'n nos")
Ibn Battuta

**Abu Abdullah Muhammad ibn Battutah** (أَبُو عَبْد الله مُحَمَّد اِبْن عَبْد الله اللَّوَاتِيّ الطَّنْجِيّ اِبْن بَطُّوطَة - ʾAbū ʿAbd Allāh Muḥammad ibn ʿAbd Allāh al-Lawātiyy aṭ-Ṭanjiyy ibn Baṭṭūṭah), 24 Hwevrer 1304 - 1368/1369, aswonnys dell yw usys avel **Ibn Battuta**, o skolheyk ha hwithrer tiryow Berber. Ev a viajyas yn efan a-dreus Afrika ha Asi, dre vras y'n bys Moslem. 

## An viaj kynsa

Genys veu yn Tangier, yn Marokk hedhyw. Esel o a looth Berber an Luwata. 

Yn 1325, Ibn Battuta a asas cita Tangier war bergherinses dhe Vekka. Ev a sewyas arvow Afrika north dhe Cairo, ha viajya yn-bann an Nil kyns tremena an Mor Rudh. Ny alsa drehedhes Mekka awos rebellyans, ow tehweles dhe Cairo. Alena ev a viajyas dhe cita Damask, hag ena dhe Medina ha Mekka. Wosa an pergherinses ev a besyas viajya. 

Ev a vysytyas ranndiryow Irak hag Iran, ow viajya dre Najaf, Basra, Isfahan ha Shiraz dhe Valdak (Baghdad), le may metyas an khan Abu Sa'id. Ena y vysytyas Mosul, Diyarbakır ha Tabriz kyns dehweles dhe Mekka yn 1328.

A-dro dhe 1331, yth eth war viaj tro'ha'n soth, ow vysytya Aden, ena a-hys arvor est Afrika dhe Mogadishu, Mombassa, Zanzibar, Kilwa ha citys erel. Ev eth a-dreus gorenys Arabi rag dehweles dhe Mekka. 

## An nessa viaj
War y nessa viaj, yth eth der Ejyp, Surri hag Anatoli rag drehedhes an Mor Du, kyns sewya an Dowrow Dnieper ha Volga. Wosa drehedhes Bulgari ev eth yn-rag dhe cita Kargostentin, genesigva y hwrek, a-hys arvor north Mor Kaspi dhe Asi kres. Ena ev a vysytyas Buchara, Samarkand, Balkh, Kunduz ha Kabul ow trehedhes Dowr Indus. 

Gwrys veu avel (qadi) breusyas gans Sodon Delhi, hag ena ev a spena eth bledhen (a-dro dhe 1334-1342). Apoyntys veu avel kannas dhe China. War an fordh di, ev a vysytyas an Maldivys, le mayth oberas avel qadi naw mis, vysytya Malabar, Sri Lanka ha Bengal, ena dhe Sumatra ha Kamboji kyns drehedhes Quanzhou yn 1346. Y viaj war-dhelergh a China eth dre Calicut, Hormuz, Baghdad ha Caïro, vysyt dhe Mekka arta, ena dhe enys Sardayn kyns dehweles dhe Varokk yn 1349, wosa ogas dhe 25 bledhen a viajya.  

## An tressa viaj
Yn 1350, ev eth dhe Andalousi, ow vysytya Valensi ha Granada. Yn 1352-1354 ev a dhallathas war y viaj diwettha, ow tremena an difeythdir Sahara dhe Dhowr Niger, ha cita Timbuktu. Ev a dhehwelas dhe Fez yn Marok, le mayth oberas avel qadi arta. Ev a verwis a-dro dhe 1368 po 1369. Istori y viajow a veu skrifys ganso yn lyver gans an titel *Rihla* ("Viajow").


Restren: Ibn_Battuta_1325-1332.png|skeusennik|600px|left|Viaj kynsa Ibn Battuta
Restren: Ibn_Battuta_1332-1346.png|Nessa viaj Ibn Battuta
Restren: Ibn_Battuta_1349-1354.png|Tressa viaj Ibn Battuta
Rabindranath Tagore

**Rabindranath Tagore** (Bengalek: রবীন্দ্রনাথ ঠাকুর; 7ves a vis Me 1861 – 7ves a vis Est 1941) o lieskonnyk bengalek a oberi avel prydydh, skrifer, komposydh, skrifer gwariow, filosofer, dasfurvyer sosyel ha lymner. Ev a janjyas lien bengalek, ilow bengalek hag art eyndek y'n 19ves kansvledhen diwedhes ha'n 20ves kansvledhen a-varr. Y'n gelwir "Bardh Bengal", hag ynwedh an leshenwyn **Gurudev**, **Kobiguru** ha **Biswakobi**.

Brahmin bengalek a Kolkata, Tagore a skrifa bardhonieth hag ev eth bloodh. Hwetek y vloodh, ev a dhyllas y gynsa bardhonogow meur yn-dann fughanow *Bhānusiṃha* ("Lew an Howl"). An re ma a veu gwelys avel klassogow kellys gans tus liennek. Erbynn 1877 ev a dhallathas skrifa hwedhlow berr ha dramas, dyllys yn-dann y hanow gwir. Skrifer bardhonieth henwys *Gitanjali*, ev a waynyas Pewas Nobel yn Lien yn 1913, a kynsa skrifer telynek ha'n kynsa den di-europek dh'y wul.

Avel mabdenydh, ollkemynydh, keswlaseger ha krytyk kenedlegieth, ev a guhudhas Raj Bretennek ha skoodhya anserghogeth a Vreten Veur. 

Y oberow ilow a veu dewisys gans dew genedhel avel antempnys kenedhlek: "Jana Gana Mana" gans Eynda ha "Amar Shonar Bangla" gans Bangladesh. Ynwedh, antempna Shri Lanka a veu awenys gans y ober.
Galen

Medhek ha skrifer grek o **Galen a Pergamon**, Grek: Γαληνός, *Galēnos*; Latin: *Claudius Galenus*) (130 - 200). Yth esa ganso bern arbennik yn korfonieth po anatomy, ow kavos delanwes meur war vedhegieth bys dhe'n Osow Kres.

Genys veu yn cita Pergamon, Turki hedhyw yn 129 po 130 OK. Esel o a deylu rych; y das, Aeulius Nicon, o pennser ha perghennek tir. Pan veu 20 bloodh, ev a dhallathas studhya medhegieth yn tempel Asklepios, duw yeghes ha medhegieth. Ev a viajyas dhe Izmir ha Korinth rag studhya pella, ena yth eth dhe cita Alexandria yn Ejyp. 

Ev a dhehwelas dhe Pergamon yn 157, wosa mernans y das. Ev a oberas ena avel medhek yn skol kledhevoryon teyr po peder bledhen, ow gwaynya prevyans a dhyghtya shyndyansow. A-dhia 162 a-rag, trigys o yn Rom, may skrifas niver a lyvrow ow tochya medhegieth, ow tos ha bos a vri rag medhek. Wosa termyn apoyntys veu avel medhek lys dhe Emperour Marcus Aurelius. Y tehwelas dhe Pergamon ynter 166 ha 169, kyns bos gelwys war-dhelergh dhe Rom gans Comodus, mab Marcus Aurelius.

Galen a dhevisas 'Tybieth Konters' selys war dybieth Hippocrates an 'Peswar Glybor'. Tybieth Konters a weresas displegya medhegieth y'n Oos Romanek hag arta y'n Osow Kres dhe gomprehendya medhegneth gnasek (a-der medhegneth kryjek).
 
Nebes a'y aspiansow yn y lyvrow o kamm, awos ev dhe allos divynya saw enevales (mogh hag apys dre vras) ha'ga homparya dhe dus, drefen na veu gesys dhe dhivynya korfow denel. Wosa henna y'n Dastinythyans, tus kepar hag Andreas Vesalius a skrifas lyvrow ow tiskwedhes dell o nebes menegyansow Galen kamm. Vesalius a brofyas dell wra an gwythi bras  karya goos. Y dhivynyans a hogh a brofyas dell wra nervow an aval briansen rewlya an lev, ha profya dell wra an ympynnyon rewlya an korf, a-der an golon.
Joseph Haydn

**Franz Joseph Haydn** (/ˈhaɪdən/; 31a a vis Meurth 1732 – 31a a vis Me 1809) o komposydh a Estrych y'n oos Klassek. Pur bosek o ev yn displegyans ilow chambour kepar ha peswarden gerdyn ha triden piano. Y gevrohow dhe ilow a ros dhodho an leshenwyn "Tas Symfoni" ha "Tas Peswarden Gerdyn".

Haydn o iluwydh an lys rag brassa rann y resegva gans telyu rych henwys Esterházy orth Kastel Eszterháza. Hemma a wrug y enyshe a gomposydhyon erel ha'ga thuedhow, ytho y ilow a dheuth ha bos pur wreydhyel. Byttegyns, y ilow a veu lesys yn ledan ha rag brassa rann a'y resegva, ev o komposydh an moyha a vri yn Europa.
Giovanni da Palestrina

**Giovanni Pierluigi da Palestrina** (c. 1525 – 2a a vis Hwevrer 1594) o komposydh italek a ilow an Dastinythians diwedhes. Esel chyf Skol Roman, gans Orlande de Lassus ha Tomás Luis de Victoria, Palestrina yw gwelys avel komposydh an moyha y vri a Europa a'n 16ves kansvledhen diwedhes. Ev a gemeras y hanow a'n dre may feu ev genys ynni.

Aswonnys dre vras rag y ilow oferen ha motettys, gans moy es 105 a'n eyl ha moy es 250 a'y gila, yth esa meur a delanwes Palestrina war dhisplegyans ilow an eglos hag ilow leg yn Europa, yn arbennik war dhisplegyans konterpoynt. An brassa rann a'y ilow a veu skrifys rag keur ha pur liesfonek yw. Hemm a styr bos an levow dyffrans ow kana, yn fenowgh, geryow ha rannow dyffrans a'n ton yn kettermyn.
Kymygieth anorganek

Studhyans synthesis hag omdhegyans kesstoffow anorganek hag organovetelyek yw **kymygieth anorganek**. An desten ma a gomprehend pub kesstoff kymygiethel a-der an niver meur a gesstoffow organek (kesstoffow selys war garbon, dell yw usys ow komprehendya kevrennow C-H), yw studhyes yn kymygieth organek. Nyns eus meur a dhyffrans ynter an dhiw dhyskybeleth, ha kevys yw lower a worgudhans, ha'n posekka anedha yw an isdhyskybeleth gelwys 'kymygieth organovetelyek'. Usys yw kymygieth organek yn pub agwedh a'n diwysyans kymygiethel, ow komprehendya: catalysis, godhonieth devnydhyow, liwyow, lownyansow, gwiskasow, medhegnethow, keunys hag ammeth.
Dowr Melyn

Avon sekond hirra Repoblek China yw an **Huang He** (黃河, *Huánghé*), an **Dowr Melyn**; Dowr Yangtze yw an hirra. Hy hys yw 5464km (3,395 mildir), an hweghves a oll avonow an bys. 

Tyller pennfenten an avon yw desedhys yn menydhyow Bayankera yn rannvro Qinghai, 4500 meter a-ugh nivel an mor. Hy a fros tro'ha'n est dre seyth rannvro ha dew rannvro honanrewlys: Qinghai, Sichuan, Gansu, Ningxia, Mongoli Nessa, Shaanxi, Shanxi, Henan ha Shandong. Yma hy aber yn Dongying, Shandong, le mayth usi ow frosa dhe'n Mor Melyn (Mor Bohai). Chif citys war lannow an avon yw Lanzhou, Wuhai, Baotou, Kaifeng, Luoyang, Zhengzhou ha Jinan.

Myns hy kreungylgh yw 944,970 km pedrek, mes drefen bos an brassa rann a'n kreyngylgh mar segh, a-der an rann est yn Henan ha Shandong, yma le a dhowr ynni ages niver a avonow meur China. An hanow "Dowr Melyn" a dheu dhyworth liw an dowrow. 

Hy hyns dres an gwastasow yw troyllek. Hi re janjyas hy hyns lies torn dres an kansvledhynnyow. Y'n termyn usi passyes, lanwesow an avon o omgemeryansek war radhva hujys. Usys yw dowrow an avon yn efan rag dowrhe.

Kreungylgh an Dowr Melyn o genesigva hwarheans Chinek, ha hemm o an rannvro voyha sewenus yn istori China a-varr. Lanwesow distrowus ha chanjyow hyns an avon yn fenowgh a janj gweli an avon, yth yw treweythyow ughella ages nivel an parkyow amethel dhe bub tu. 


Ma_Yuan_-_Water_Album_-_The_Yellow_River_Breaches_its_Course.jpg|Delinyans chinek - 'Dowr Melyn ow janjya hy hyns'
Yellow_River_watercourse_changes_en.png|Hensyow Dowr Melyn dres istori
Yellow_River_course_changes.gif|Bewheans a janjyow dhe hyns an Dowr Melyn
Yellow_river_-_A._Holdrinet.jpg|Dowr Melyn yn Qinghai
Landzhou_07-2005.jpg|Dowr Melyn ow tremena dre Landzhou
Yellow_River_Delta_Animation.gif|Bewheans a voghheans myns delta Dowr Melyn dres termyn
Yellow_River_Delta.jpeg|Delta Dowr Melyn
Brahmagupta

**Brahmagupta** (c. 598 – c. 668 OK) o kalkor ha steronydh eyndek. Awtour a dhew ober a-varr a-dro dhe awgrym ha steronieth: *Brāhmasphuṭasiddhānta* ("dyskaseth a Brahma selys yn ewn", dedhys avel 628), skrif tybiethek, ha *Khaṇḍakhādyaka* ("brathas debradow", dedhys avel 665), tekst moy hewul. Ev a skrifas y dekstow yn Sanskryt.

Brahmagupta a veu genys yn 598 OK herwydh y lavar y dekst y honan. Trigys o ev yn *Bhillamāla* yn Gurjaradesa (lemmyn Bhinmal yn Rajasthan, Eynda) yn oos rewlyer ternieth Chavda henwys Vyagrahamukha. Hindou o ev.

Brahmagupta o an kynsa dhe ri rewlys rag rekna gans mann. Drefen na ros ev provow vyth, ny wodhir fael wrug Brahmagupta drehedhes y sewyansow. Yn 628 OK, Brahmagupta a deskrifas gravedh avel fors tennvosek.
David Hilbert

**David Hilbert** (23a a vis Genver 1862 – 14ves a vis Hwevrer 1943) o kalkor almaynek hag onan a'n galkoryon gans an moyha delanwes y'n 19ves kansvledhen hag 20ves kansvledhen a-varr. Hilbert a dhiskudhas ha displegya lies tybyans posek, y'ga mysk tybieth andhyffrans, an kalkulus a varyansow, aljebra chanjyadow, tybieth niverow aljebrayek, fondyansow a vysonieth, fysegieth awgrymek, ha fondyansow awgrym.

Hilbert a astewisas ha difres niverow treusfinwethek ha tybieth settys Georg Cantor. Yn 1900, ev a dhiskwedhas kuntel a gudynnow hag a erviras hyns hwilas awgrym an 20ves kansvledhen.

Hilbert hag y studhoryon a wrug meur a gevrohow dhe awgrym ha displegya toulys posek usys yn fysegieth awgrymek. Hilbert yw aswonnys avel onan a'n fundyoryon a dybieth prof ha lojyk awgrymek.
Martin Heidegger

**Martin Heidegger** (26 Gwynngala 1889 – 26 Me 1976) (leverys: ˈmaɐ̯tiːn ˈhaɪ̯dɛgɐ) o filosofer almaynek. 

Konsidrys yw y lyver moyha aswonnys, *Bos ha Termyn (Sein und Zeit)*, avel onan a'n oberyow filosofiethel posekka y'n 20ves kansvledhen. Lyver pur gales yw dhe redya, dhe'n redyer Almaynek hogen. 

## Oberyow
Yn *Bos ha Termyn*, hag yn oberyow moy diwedhes, Heidegger a leveris agan fordh a wovyn govynnow dhe styrya agan natur. Mes, herwydh ev, filosofieth, chif fordh hwarheans an west a wovyn govynnow, re gollas hy fordh. Drefen agan bos yn bys a "ragtybyansow" (Sowsnek - *presuppositions*), ni re gollas an gevren dhe byth o bos kyns gwiryonedh dhe dhos ha bos kemyskys. Avel remedi dhe'n kudyn ma, Heidegger a gampoll dehweles dhe vewnans hewul y'n bys, ow kasa an bys dhe dhiskwedhes po "digudha" y honan. 

Breusys veu Heidegger drefen yev dhe omjunya an Parti Nazi yn 1933. Difennys veu rag dyski wosa Nessa Bresel an Bys yntra 1945 - 1951.
Kalligrafieth

**Kalligrafieth** po **finskrifa** yw an art a skrifa. An term a dheu dhyworth an yeth Grek *καλλιγραφία*, ow styrya skrifa teg. Y'n west, hyth esa bern ow tochya afina geryow war an folen. Y'n west konsidrys veu kalligrafieth dhe vos art le posek. Dhe'n kontrari yn Asi est, kalligrafieth o furv a art meur y hanow kyns an Ternieth Tang. Hi a's teves gre po status ughel hwath yn-mysk an artys. Lies den a'n praktys hedhyw, ow komprehendya fleghes skol. 

Restren:Dip pen.svg|Pluven usys rag kalligrafieth a'n west. Gorrys yw y'n ynk rag gallos skrifa ganso     
Restren:The Calligraphy Lesson LACMA M.80.219.43.jpg |An dyskans kalligrafieth: 18ves kansvledhen Nihon
Restren:Aristotle latin manuscript.jpg|Aristotle yn Latin ha Grek
Restren:YaMawlana-calligraphy.jpg|Kalligrafieth a-ugh darras Gwithti Mevlâna, Turki
Restren:Manuscript ns989.jpg|Dornskrif Bouddhisteth, Nepal, 1869
Restren:Kalligrafieth_stret.jpg|Den ow praktisya kalligrafieth y'n stret - Beijing, 2007