open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dor du

**Dor du**, po **Chernozem** (dhort an Ukraynek: чорнозем, tr. chornozem, ow styrya "dor du" ewedh) ew sort a weres, liw du, ow komprehendya kansradn uhel a humus (4% dhe 16%) ha kansradnow uhel a drenken fosforik, fosforos hag ammonya. Pur frothus ew dor du. Anjei a ell askorra trevasow meur drefen ianjei dhe senji meur a dhowr ewedh. 

Aswonnys vons en kensa gen an skiensydh russek Vasily Dokuchaev en 1883 en gwastatiryow Russi europek. Doryow du a worher a-dro dhe 230 milvil hectar a dir. Maa dew rugys a dhoryow du e'n bes. Onan ew an gwastatir eurasek a-dreus fenndir Dowr Danaw hag Ukrayn dhe Russi kres. An eyl ew Meurbrasow Kanada ha'n Statys Unys. 

Maa lies tybyans a-dro dhe furvyans gwreydhek doryow du. En 1999 Michael W. I. Schmidt a gampollas dell wrug leski gen tus e'n Oos Men Nowydh aga furvya ha hebm ew an tybyans amyttys dre vras hedhyw.
Akord Paris

**Akord Paris** yw kevambos keswlasek a-dro dhe janj an hin adoptys yn 2015. An akord a gomprehend sewajyans, aswiwans hag arhas chanj an hin. Bargynnys yw ynter 196 partiow orth Keskussulyans Chanj an Hin an Kenedhlow Unys 2015 yn Paris, Pow Frynk.

Yn mis Du 2021, 193 esel an Akordyans Framweyth a-dro dhe Janj an Hin Kenedhlow Unys o unver gans an Akord. Nyns eus pedwar esel an Akordyans Framweyth yn Akord Paris: Iran, Eritrea, Libi ha Yemen. An SUA a kwytyas an Akord yn 2020, mes dasjunyas yn 2021.

Amkan an Akord yw finwetha ynkressyansow yn tempredh ollvysel kresek yn-dann dhew radh Celsius (mes yn-dann 1.5 gradh Celsius mars yw possybyl) yn kehevelyans gans nivelyow ragdiwysyansek. An partiow a assentyas ynwedh provia $100bn pub bledhen dhe weres powyow moy boghosek.

## Devynnow
Mark Drakeford

**Mark Drakeford** (genys 19 mis Gwynngala 1954 yn Karvyrdhin) yw politeger a Gembra. Ledyer Parti Lavur yn Kembra ha Kynsa Menyster Kembra o a-dhia 2018 bys 2024. Ev yw esel Senedh Kembra rag Kardydh West a-dhia 2011.

A-dhia 2013 dhe 2016, Drakeford o Menyster rag Yeghes ha Servisyow Socyal hag a-dhia 2016 bys yn 2018, ev o an Skrifennyas Kabinet rag Arhans yn-dann Carwyn Jones. Pan omdennas Jones yn 2018, Drakeford a veu etholys an ledyer ha Kynsa Menyster, ow fethas Vaughan Gething. Yn etholans Senedh Kembra 2021, Drakeford ha’n Parti Lavur yn Kembra a waynyas 30 esedh, rann vrassa y’n Senedh, ha remaynyas avel Kynsa Menyster. Drakeford a omdhisodhas avel ledyer ha Kynsa Menyster yn mis Meurth 2024; Vaughan Gething a'n spedyas an keth mis.

Drakeford a skoodhyas Jeremy Corbyn yn etholans Ledyer Parti Lavur yn 2015.

## Devynnow
Huda Kattan

**Huda Kattan** (genys 2 Hedra, 1983) ew artyst tremliw, scrolyer tecter hag aventurer americanek. Hei a fondyas cowethyans tremliw 'Huda Beauty'.

## Bownans a-varr
Huda a veu genys 2 Hedra, 1983, en Cita Oklahoma, Oklahoma, onan a bajar flogh. E teu hy herens a Irak en kensa. Woja dhe'n teylu remova dhe Cookeville, Tennessi, hag ena dhe Dartmouth, Massachusetts. Huda eth dhe Universita Michigan–Dearborn lebma hwrug gradhya en arhansereth. 

## Resegva
En 2006, Huda a removas dhe Dubai war-barth ha'y thas drefen ev dhe receva ober avel dyscador ena. Nebes bledhydnyow woja hedna, Huda a removas dhe Los Angeles, lebma studhyas tremliw. Emesk hy fernoryon o benenes meur aga hanow pecara Eva Longoria ha Nicole Richie. En Ebrel 2010, woja cussulyans gen onan a'y wherydh, Huda a dhallathas scrol henwys 'Huda Beauty' gensy ma halja postya dyscansow tremliw ha cussul tecter warnodho. 

En 2013, Huda a fondyas cowethyans tremliw henwys 'Huda Beauty' maga ta. Hy ascorras kensa o kevres a vlew lagas fug gwerthys dre'n shoppys 'Sephora'. Sowena a sewyas woja dhe'n  blew lagas bos gwiskys gen Kim Kardashian.

Cowethyans Huda, selys en Dubai, a dhallathas profya ascorasow tecter erel, ow comprehendya liwvordow liw lagas, minliwyow linyel, pyncelyow linedna min, liwvordow golowboyntya, tremliw fondya ha cudha ha liw lagas linyel. 

Huda dheuth meur-gerys war Instagram, gen moy ages 47 milvil a holyoryon erbydn 2020. Hei ew renkys #1 war an "Rol Rych a Dhelanwesoryon Instagram", ow tendyl $18,000 rag pub post. Descrifys veu Huda avel "Kim Kardashian West a'n erbysieth delanwesor tecter". Dewisys veu avel onan a'n "25 person moyha awedhyansek der an Kesrosweyth" gen an paper-termyn 'Time' en 2017. 

En 2018, Huda a dhallathas kemeres radn en hy hevres gwirvos gwreydhek Facebook Watch henwys *Huda Boss*, war-barth hy theylu. 

En 2021, Huda a gemeras radn en caskergh rag provia boos ha rei milvil con der hy howethyans tremliw Huda Beauty.

## Cherita ha protestya
Der hy brand, Huda Beauty, ema dhe Kattan kemerys radn en niver a gaskerghow. En mis Efan 2020, Kattan a leveris dell wre Huda Beauty argevri $500,000 dollar dhe arhas adhyscansel ha ha defens laghel NAACP.

En 2021, Huda Kattan ha Huda Beauty a dhallathas petisyon rag ynia brandow tecter dhe leverel pan vo skeusen po gwydhyow golegys po amendys, rag gweres chanjya savonow tecter media socyal "gwenonek". Ewedh hei a skoodhyas an gemeneth asi-americanek, Médecins Sans Frontières (Medhogyon heb Oryon) ha *100 Million Meals*. Kattan a usyas hy media socyal dhe leverel a-dro dhe dhianethyansow yniys en Palestayn. En Me 2021, Kattan ha'y howethyans, Huda Beauty a ros $100,000 dollar rag scoodhya Help India Breathe, aluseneth rag gweres COVID-19 lonchys gen managh kens Jay Shetty ha'y wrek, Radhika Devlukia-Shetty.

## Bownans personel
Ha hei en scol uhel, Huda a vetyas hy gour, Christopher Goncalo, a dhevedhyans americanek-columbianek. An copel a vovyas dhe Dubai en 2006, demedhi en mis Efan 2009. Aga flogh kensa, Nour Gisele, a dheuth en 2011. Onan a wherydh Huda ew hy hescoweth negys, Mona, hag onan aral, Alya, a wra dyghtya hy media socyal.
Mesopotami

**Mesopotami** (Hen Reka: Μεσοποταμία; Arabek بِلَاد ٱلرَّافِدَيْن) yw ranndir istorek a Asi West desedhys yn kevreyth avonyow Tigris–Euphrates, y'n rann north a'n Grommen Fruthus. Hedhyw, Mesopotamia yw desedhys yn Irak arnowydh. An ranndir istorek a syns ynno penn an Morblek Persian, Turki soth-est, Iran west, Syri north-est ha Kuweyt north. An hanow Mesopotami a dheu a'n Hen Reka "tir yntra diw avon".

An ranndir yw henwys "an kowel lesk a hwarheans". Mesopotami a veu fethys lies prys gans meur a dus dhyffrans. Kres an emperourethow sumerian, akkadian, babylonian hag assyrian. An hen skrifa gennek (Sowsnek: cuneiform) a veu usys y'n kynsa le yn a-dro dhe 3000 KOK gans an dus sumerian. Citys a vri yn istori hag esa yn Mesopotami yw Uruk, Ur, Nippur, Nineveh, ha Babylon. Nebes an ledyoryon bosek a Mesopotami yn istori o Ur-Nammu (myghtern Ur), Sargon a Akkad (fondyer an ruvaneth akkadian), Hammurabi (neb a fondyas an stat Hen Babylon) ha Tiglath-Pileser I (neb a dhallathas an Emperoureth Assyrian). Myrgh Sargon, Enheduanna, yw aswonnys avel an prydydh kynsa hag onan a’n benenes henwys kynsa. 

Meur a avonsyansow yn teknegieth a veu gwrys gans an hen tus Sumerians, kepar ha dowrheans, kenwerth der avon ha kontrol livyow. Yth esa ammeth dhe'n dus sumerian, keffrys ha bestes dofhes, a'n kynsa kovadhow. Y krysir bos Babylon an kynsa cita drehevys gans tus trevesigys. Ynwedh yth o Mesopotami an le may feu an ros usys kynsa. Y'n kynsa le yth esa ros priweythor usys dhe wruthyl pottys pri, ena an dus sumerian a wrug hy aswiwa rag treusporth.
Guadalajara

**Guadalajara** (IPA  ɡwaðalaˈxaɾa, ) yw cita ha bujestra yn Spayn, desedhys yn kemeneth honanrewlys Castilla–La Mancha. Penn-cita rannvro Guadalajara yw.

Desedhys yw yn rann gres Gorenys Iberi war lannow Dowr Henares. Y ughelder yw 685 m a-ugh niver an mor. 

Aswonnys veu avel Madīnat al-Faraŷ y'n 9ves ha 10ves kansvledhen. Wosa henna y hanow o an Arabek وادي الحجارة, ow styrya "Nans meyn" (hemm yw grow avon). Dres an Ooos Islamek drehevys veu Alcázar (kastell) yn kres an 9ves kansvledhen, ha pons a-dreus an avon (erbynn 1000 OK). Fosow a veu drehevys ow kylghya an cita. Distruys veu meur a'n cita yn Bresel Vredereth Spayn. Y'n 1950ow, y feu war dowl an awtoritas yn Madrid dhe dhasleegi gweythvaow a'n benncita, ytho Guadalajara a devis yn feur a-dhia an termyn na. 

### Hin

Guadalajara a'n jeves hin gresvorek. Havow yw tomm gans nosow goyeyn, ha gwavow goyeyn gans nosow yeyn. An tempredh yeynna rekordys bythkweth yw -12.5C 12 Genver 2009, ha'n tomma bythkweth 43.5C 10 Est 2012.
Scawen dhu

Plans bleujyowa a deylu an gaja ha bleujen an howl ew **scawen dhu** (**skawen dhu** en FSS (C)). Hy hanow Kembrek ew *byddon chwerw* ha Sowsnek *hemp agrimony*. An hanow Sowsnek ew drefen semlant hy del dhe dhel 'hemp' po cowargh. Kelmys ew dhe'n teylu Asteraceae. 

Pubvledhydnyek nerthek ew hag ew genejek dhe lies radn a Europa. Tevys ew en lowarthow e'n Statys Unys. Canada ha China. Pur dha ew an bleujednow dhe dykkiow Duw, pecara buddleia. Emava ow tevi bys dhe uhelder a 1.5 meter ha les a 1.2 meter en telleryow isel ha gleb.  Hy flourys ew rudhlas. Ema an plans ow comprehendya alkaloydow gwenonek. Usys veu en medhegneth hengovek europek rag gwellhe disesys anella.
Medhoges an gors

**Medhoges an gors**, ewedh **goth Lafenak**, (*Valeriana officinalis*, Caprifoliaceae) ew plans pubvledhydnyek genejek dhe Europa hag Asi.  An hanow Sowsnek ew *valerian* ha'n hanow Kembrek *llysiau Cadogan*. E'n hav pan vo'n plans adhves ow tevi dhe uhelder a 1.5 meter, possybyl ew dhe weles flourys rudhwyn po gwydn gen saworn wheg. Ema an flourys ow tedna lies ehen a gelyon. Debrys ew an plans gen preves tykkiow Duw po godhanes. 

Leverys ew bos devyn a wreydh medhoges an gors ow kawas effeyth avel calmydh, bes nag ew an dustuny rag hebma pur grev. Gwerthys ew en kebmyn avel pellenigow rag cosca. Descrifys veu hy gnasow gen Hippocrates, ha usys veu en kembyn en termynyow Hen Grek ha'n Empir Romanek. An hanow Sowsnek a dheu dhort an Latin *valere* (bos krev, po yagh).
Bleujen wens

**Anemonoides nemorosa** (syn. Anemone nemorosa), **bleujen wens** (FSS (C) **bleujen an gwyns**), Kembrek - *blodyn y gwynt* ha Sowsnek *wood anemone*, ew bleujen gwelys a-varr e'n gwenton. Ehen ew e'n teylu paw bran, Ranunculaceae, genejek dhe Europa. Plans pubvledhydnyek ew, hag uji ow tevy dhe uhelder a 5–15 cm. Ema an bleujen wens ow pleujyowa tredh mis Meurth ha mis Me en Breten Veur, en kebmyn en-dadn cosow skeusek. Ema an bleujen wens ow lesa pur lent, etho menek ew a hen gosow.
Losow eledh

**Angelica sylvestris** po losow an el (FSS (C) **losow eledh**), Kembrek - *llysiau'r angel*, Sowsnek - *wild angelica*, ew ehen a blans bleujyowa, genejek dhe Europa hag Asi kres. Emava ow tevy dhe uhelder a 2.5 meter. An garrow ew plebmyk ha rudhlas hag an bleujyow ew shap glawlen composys a lies bleujen bian, gwydn po gwydnrudh. Anjei a omdhiskwedh diwedhes e'n hav. 

An hanow Latin *sylvestris* a styr "ow tevy en cosow". Bettegens, anjei a ell bewa en efander a studhyow ow comprehendya parkow, keow, cosow ygor, kenegi ha gwernednow, en gweresow tewesek, lomek po priek.
Troos an colom

**Troos an colom**, (e'n FSS (C) **Kough damawynn**), Kembrek *troed y golomen*, Sowsnek *granny's bonnet* po *columbine*, hanow tacsonomek **Aquilegia** ew genus a a-dro dhe 60-70 ehen a blansow pubvledhydnyek kevys en prasow, cosow ha menedhyow dres Hanterkelgh an Noor.

Hanow an genus Aquilegia a dheu dhort an ger Latin rag er (aquila), drefen shap petalys an vleujen (haval dhe ewin er). An hanow Sowsnek "columbine" a dheu dhort an Latin rag "colom", drefen hevelepter an vleujen dhe bemp colom war-barth pan ew an vleujen treylyes a-wartha-dhe-woles. 

Usys enjei avel boos gen preves del nebes Lepidoptera (tykkiow Duw ha godhones). Plansow e'n genus Aquilegia ew pednfenten boos a bris rag Bombus hortorum, ehen a wenenen wels. Pubvledhydnyek nerthek ew troos an colom, lesys dre has. Ema ow tevy dhe uhelder a 40–50 cm. Ev a ell tevy en telleryow howlek, bes gwell ew ganjo telleryow skeusek en radn ha gweresow deseghys en ta. An ehen voyha kebmyn en Breten Veur ew Aquilegia vulgaris - troos kebmyn an colom.


Schwarzviolette_Akelei_(Aquilegia_atrata)_02.jpg|Troos tewl an colom *<br>(Aquilegia atrata)*
Aquilegia_alpina1JUSA.jpg|Troos colom an Alpow  *(Aquilegia alpina)*
Aquilegia_flabellata1.jpg|Troos colom gwynsell *(Aquilegia flabellata)*
Aquilegia_fragrans_2.jpg|Troos wheg an colom *(Aquilegia fragrans)*
Marine Le Pen

**Marion Anne Perrine "Marine" Le Pen** (genys 5 mis Est 1968 yn Neuilly-sur-Seine, Pow Frynk) yw politeger frynkek. Hi yw lewydh an Ralli Kenedhlek (an Greuv Kenedhlek dhe 2018) a-dhia 2011 bys yn 2021, h'an esel Kuntelles Kenedhlek rag an 11ves pastell-vro yn Pas-de-Calais a-dhia 2017. A-dhia 2004 dhe 2017, hi o esel Eurosenedh rag Île-de-France (bys yn 2004) ha Pow Frynk North-West (a-dhia 2004). Le Pen yw prederys war an askel dhyghow pell.

Hi a veu ombrofyer yn etholans Lewydh Pow Frynk yn 2012, 2017 ha 2022. Yn 2017 ha 2022, hi a avonsyas dhe nessa hanter an etholans mes o fethys gans Emmanuel Macron. Hi a gwaynyas 34.2% a'n votys yn 2017, ha 41.5% yn 2022.

## Devynnow
Pop Art

**Pop Art** ew gwayans art arnowydh a dhisplegyas e'n 1950ow ha 1960ow. Gwres veu gen an gravyer hag artyst Albanek Eduardo Paolozzi en Loundres, 1952. Andy Warhol, Robert Indiana hag Roy Lichtenstein ew ensamplow a artysts pop.  
Ema dhe Pop Art themys ha teknegow kemerys dhort gonisogeth bush, pecara argemydnans ha levrow bondys comyk. Emava owth usya skeusednow a wonisogeth gwerinek en le gonisogeth gorbryvelejys en art. 

## Dalleth
Gwelys ew an , fondys en Loundres en 1951 avel dalleth an gwayans 'Pop Art'.  Cuntel a lymners, gravyoryon, pennsery, scriforyon ha crityks en jei era ow chalenjya breusys arnowydh dhe wonisogeth keffrys ha gwelyow hengovek a "art fin". Omgussulyansow an bagas a viras ort wonisogeth gwerinek pecara argemydnans bush, fylmow, delinya ascorasow, bondys comyk, fugieth sciensek ha teknologieth. 

En cuntelles kensa an bagas en 1952, Eduardo Paolozzi a wrug areth owth usya kevres a 'collages' titlys *Bunk!* cuntellys ganjo dres y dermyn en Paris tredh 1947–1949. An collages a wrug consistya a 'draow diskudhys' pecara argemydnans, tus dhort levrow bondys comyk, cudhlednow levrow-termyn ha grafigow bush-ascorrys dhort gonisogeth gerys-da Americanek. Onan a'n skeusednow en y areth o collage Paolozzi a 1947, *I was a Rich Man's Plaything*, a gomprehendas us kensa an ger 'pop' ow tiskwedhes en cloud a vog ow tos a-dhyworth godn.  Woja areth Paolozzi en 1952, an bagas a fogellas war skeusednow gonisogeth gerys-da Americanek, en arbednek argemydnans bush. 

## Methodys
An artysts a usas for'ow jynnweythek a dhasscrifa po teknegow nag wrug posleva us diwla an artyst.

Artysts pop a venja clerder pur. An brassa radn a formys a gomprehendas amal linen dhu pecar hag en lever bondys comyk. An taklow ew plen pecara skrisel heb gwel gemusur. An liwyow ew cler, akromatek ha sempel.

En nebes collages, chanjyes po dyghtys ew taklow bownans pubdedhyek. Kevren ew Pop Art tredh gwiryonedh hag art, usys en for'ow anvaterial. Nebes geryow rag aga descrifa ew: gerys-da, consumadow, a bris isel, wharthus ha meur aga bri. 

Meur a 'Pop Art' ew academek y nas ha kalish y gonvedhes. Considrys ew bos Pop Art hag ispoyntegieth an gwayansow arnowydh diwettha, hag etho dallethoryon art woja-arnowydh. 

## Artysts pop art a vri
* Peter Blake 
* Jim Dine
* James Gill
* Red Grooms
* Richard Hamilton 
* Keith Haring
* David Hockney
* Robert Indiana
* Jasper Johns
* Roy Lichtenstein
* John McHale 
* Claes Oldenburg
* Julian Opie
* Eduardo Paolozzi
* Peter Phillips 
* Pietro Psaier
* Robert Rauschenberg
* Larry Rivers
* James Rizzi
* James Rosenquist
* George Segal 
* Wayne Thiebaud
* Andy Warhol
* John Wesley
* Tom Wesselmann

## Devynnow
Surrealydhieth

**Surrealydhieth** o gwayans art ha gonisogeth a dhallathas e'n 1920ow.

Usys veu an hanow rag an kensa pres en 1917. Guillaume Apollinaire a scrifas notednow an program rag an bale *Parade*, gwres rag Ballets Russes ha Serge Diaghilev. Kesoberyans o hebma war-barth ha Jean Cocteau, Erik Satie, Pablo Picasso ha Léonide Massine. Notednow an program a leveris:
:"Dhort an keffrysyans nowydh ma... e hwarva, en *Parade*, ehen a 'super-gwiryoneth' ('sur-réalisme'), a welav avel dallethvos kevres a dhiskwedhyansow an spyrys nowydh ma".

An gwayans a devis dhort Dadaydhieth. Hebm o, emesk euthow Kensa Gwerryans an Bes, crodhvol ort dhistyr bownans gwarheys. 

En kettermyn, ober Sigmund Freud a dhallathas effeythya bes art ha lien. André Breton o trenys en medhegieth brys, ha dres an gwerryans, ev a oberas en clavji lebma hwrug usya methodys Freud war glevyon gen 'shell-shock'. Breton a wrug tochya lies scrifer hag artyst woja an vresel. 

Ober Freud a wrug poslev war an brys diswar ha'n vor' e hwrug tochya omdhegyans hag amovyans. Y deknek a usya dielvedna hunrosow a veu usys gen an surrealydhyon. Anjei a liwyas fantasis haval ort' hunrosow ha lymnansow heb vires ort' an canfas.

En 1924, Breton a scrifas *Surrealist Manifesto*, a leveris bos surrealydhieth:
:"Awtomatieth sychologel en y studh pur, ha der ev den a alja menegi war anow, dre'n ger scrifys po en neb for' aral, gweythres brys. Dyghtys ew gen an brys, heb y rewlys gen reson, heb bern esthetek po moral". 

Ema dhe oberyow surrealydh elven sowdhan: taklow koynt ew gorrys war-barth heb reson cler. André Breton a leveris bos surrealydhieth gwayans domhelus. A'n 1920ow en Paris hei a lesas a-derdro'n bes. Hei a gawas effect war fylmow pecar hag *Angel's Egg* hag *El Topo*.

## Artystsn
Max Ernst, Salvador Dalí, Man Ray, André Masson, Joan Miró ha Marcel Duchamp ew emesk an artysts surrealydh moyha ajwonys.

## Fylmow surrealydh
Man Ray a wrug an fylm surrealydh kensa: *Return to reason* (1923). Luis Buñuel ha Dali a wrug dew fylm surrealydh meur aga hanow: *Un chien andalou* (1929) ha *L'Âge d'or* (1930). Jean Cocteau a wrug tri fylm. ajwonys avel an *Trias Orphik*: *Le Sang d'un poète* (1930), *Orphée* (1950) ha *Testament of Orpheus* (1960), a gomprehendas omdhiskwedhyans 'cameo' gen Pablo Picasso.

## Devynnow

## Levrow
* Baznani, Achraf. *History of Surrealism*. Edilivre, France 2018. ISBN 978-2-414-21510-2
* Hughes, Robert.  *The shock of the new: art and the century of change*. London: Thames & Hudson. Chapter 5 The threshold of liberty. ISBN 978-0-500-27582-5
Kalettir

**Kalettir**, Kembrek - *cramen galed* ha Sowsnek - *duricrust*, ew gwiskas kalish war po ogas dhe enep an tir. Aga thewder a wra varya tredh nebes millimetrow po centimetrow dhe nebes metrow. 

Term ew kalettir rag deskrifa parth a godhans ha kaleshe, furvys war po ogas dhe enep korfow godhasel drefen processys gweres. En tipek furvys enjei gen kreunans monyow teudhadow godhasys gen dowrow leun a vonyow hag a way war-vann po war-nans po a-dreus gen gweythres korrbiben. Pur gebmyn ew hebma en difeythtiryow drefen ethennans.

Ma sortow dyffrans a galetiryow, pub onan anodhans gen monydhieth warthevyek. Rag ensampel, kalettir horn po laterit (Sowsnek - *laterite po ferricrete*) ew gwarthevys gen seskwioksidow horn, kalettir aluminiom (Sowsnek - *alcrete po bauxite*) gen seskwioksidow aluminiom hag possybyl ew kawas versyonow gwarthevys gen silika (kalettir silika, Sowsnek *silcrete*), kalciom karbonat (kalettir kalgh, Sowsnek *calcrete po caliche*) ha jypsum (*gypcrete*). 

Studhyes veu kaletiryow en venowgh dres hwithrans ow tochya an planet Meurth drefen ev dhe weres bos gen an planet moy a dhowr neb termyn. Diskudhys veu dowr war Veurth en telleryow tirya Viking 2 ha Phoenix. Kalettir Phoenix a veu prevys woja hedna dhe vos drefen gwayans dowr. 


Ferricrete_near_Questa_NM.jpg|Kalettir horn en Meksiko Nowydh
Laterite_quarry,_Angadipuram,_India._C_004.jpg|Mengleudh kalettir horn en Eynda
Laterite-Casamance.jpg|For' gwres a galettir horn en Senegal
Silcrete_mcr1.JPG|Kalettir silika en Alban Nowydh
Caliche-5731.jpg|Kalettir kalgh
PIA13804-MarsPhoenixLander-Panorama-20080525b.jpg|Panorama a deller tirya Phoenix
Laterit

**Laterit** po **gweres trovadnek** ew ehen a weres kevys en telleryow trovadnek. Ehen a galettir ew laterit .

Gweres ew laterit rych en horn hag aluminiom konsidrys dell ew usys ha bos furvys en tiredhow trofadnek tobm ha gleb. Ma dhe anjei liw rudh gossenek drefen aga dalgh a oksidow horn. Ma anjei ow tisplegya drefen tewedha hir ha dour a'n garrek weli, dell ew usys pan vo tempredhow uhel ha glaw trom en sesonow gleb ha segh an eyl warlergh y gila. Process termyn hir ew tewedha trovadnek (lateritthe). An brassa radn a'n tiredhow hag a gomprehend lateritow ew desedhys tredh an trovadnow Cancer ha Capricorn. 

Francis Buchanan-Hamilton o an kensa dhe usya hag henwel furvyans laterit en Eynda en 1807. En a'n henwis * 'laterit' *dhort an ger Latin later, ow styrya bryck. Usys ew an ger lebmyn rag deskrifa gwiskajow gweres rych en seskwioksidow. Seskwioksid ew oksid gen tri atom a garbon ha dew atom a olkan. 

En istorek, trehys veu laterit dhe shapow haval ort bryckys, ha usya en derevel tirnosow. Woja 1,000 OK usys veu laterit en efan en derevyansow pekar hag Angkor Wat. A-dhia kres an 1970ow, usys veu laterit rag enep nebes for'ow en le meyn. 

Da_ong_Laterite.JPG|Profil laterit en Vietnam
Laterite_quarry,_Angadipuram,_India._C_004.jpg|Mengleudh laterit en Eynda
Pre_Rup,_Angkor,_Camboya,_2013-08-16,_DD_04.JPG|Radn a Angkor Wat en Kambodi gwres a laterit
Laterite-Casamance.jpg|For' gwrys a laterit
Hen Ejyp

**Hen Ejyp** o hwarheans yn hen Afrika, keskreunys a-hys avon Nil ha desedhys y'n le aswonnys lemmyn avel an pow arnowydh a Ejyp. Kemeneth o hag a dhallathas a-dro dhe 3150 KOK gans an unyans politek a Ejyp Wartha hag Ejyp Woles ha durya bys yn 30 KOK pan veu goryskynnys gans an Emperoureth Romanek. Istori hen Ejyp a hwyris avel kevres a wlaskordhow fast divaglys gans spysow a anfaster. An gwlaskordhow o an Ruvaneth Koth a'n Oos Brons A-Varr, an Ruvaneth Kres a'n Oos Brons Kres ha'n Ruvaneth Nowydh a'n Oos Brons Diwedhes. An moyha gallosek o y'n nessa milvledhen KOK, y'n Ruvaneth Nowydh, ha wosa henna y entras oos deklinya yn lent. 

Tir hen Ejyp a ystynnas a dhelta Nil dhe Nubi, gwlaskor may ma yn Soudan hedhyw. Dres y istori Ejyp a veu goryskynnys po fethys gans nebes estrenyon, y'ga mysk an Hyksos, an Libians, an Nubians, an Assyrians, an Persians ha'n Makedonians yn-dann vaystri Aleksander Veur. An Ruvaneth a Rekys Ptolemaek, formyes wosa mernans Aleksander, a rewlyas Ejyp bys yn 30 KOK yn rewl Cleopatra, pan godhas dhe'n Emperoureth Romanek ha dos ha bos provyns anedhi.

Yn rann, sewena hwarheans hen Ejyp a dheuth a'y wodhvos a janjya dhe studh nans an Nil rag ammeth. Liva darganadow ha dowrheans kontrolys a'n nans feyth a askorras gorlanwes a drevasow ha henna a skoodhyas poblans doos keffrys ha displegyans sosyel ha gonisogeth. Gans kemmys a asnodhow, an rewlyoryon a Ejyp a skoodhyas gul devnydh a'n monyow y'n nans ha'n difeyth, displegyans a-varr a gevreyth skrifa anserghek hieroglyfow, ragdresow ammeth ha drehevel war-barth, kenwerth gans ranndiryow y'ga herghyn ha lu desinys rag kenertha gwarthevyans ejypek. Rag kenertha ha restra an gwriansow ma, yth esa burokratieth a skrivynysi,  ledyoryon kryjyek ha menystroryon yn-dann vaystri a faro neb a surha kesoberyans ha kesunyans an dus ejypek y'n gettesten a gevreyth komplek a gryjyansow ha duwow.

Moy a'n kowlwriansow pals a'n dus a hen Ejyp a yssyns palas an mengleudhyow, an arhwithrans ha'n gisyow ober a skoodhya drehevel an pyramidow, an templys ha'n naswydhow men; kevreyth awgrym; kevreyth hewul hag effeythus a vedhegneth; an kynsa skathow gwrys a estyll; teknegieth weder ha fayens (*faience*); furvow nowydh a lien; ha'n kynsa kevambos kres aswonnys, gwrys gans an dus Hittit. 

Yma kemynro a dhur dhe hen Ejyp. Y art ha pennserneth a veu kopiys liesgweyth hag y hen daklow a veu dres dres an bys. Y magoryow yw awedhyans dhe awen viajoryon ha skriforyon nans yw lies milvledhen. Bern nowydh yn taklow koth hag yn kleudhyansow y'n oos arnowydh a-varr gans Europeanyon hag Ejyptyonyon a ledyas dhe hwithrans skiansek a hwarheans hen Ejyp ha moy a vri rag y gemynro gonisogethel.
Dowr Ryn

**Dowr Ryn** (Almaynek - Rhein, Frynkek - Rhin, Iseldiryek - Rijn) yw an avon nessa hirra yn Europa gans hirder a 1230 km (760 mildir). Y hanow a dheu dhyworth an ger Gallek "*renos*", a styr 'fros nerthek'. 

Dowrhyns posek yw an Ryn. Y hyll gorholyon usya 883 km , hag i a yll mos dhe'n Mor Du gans devnydh a'n Dowrgleudh Ryn-Main-Danaw. Karyes yw meur a wara der an Ryn, ha posek yw nans an Ryn rag askorra gwin. 

An Ryn a dhalleth yn*Tomasee*, lynn yn 'canton' Graubünden yn Swistir. Ev a res dre Swistir, Almayn ha'n Iseldiryow. Ev yw an or yntra Swistir ha Liechtenstein, ynter Almayn ha Pow Frynk, ynter Iseldiryow hag Almayn hag yntra Pow Frynk ha Swistir. Hy a res dre Basel, Bonn, Köln ha Duisburg. Hi a dhiberth citys Mainz ha Wiesbaden ynwedh. An Ryn a'n jeves 50 eghen a buskes. 

## Doronieth
An avon a res saw dre unn lynn war hy fordh, Bodensee, usi war or Swistir, Almayn hag Ostri. 

Kres an avon a'n jeves lies kastell. Usys vons gans *Raubritter * (barons a ladras dhyworth viajoryona-hys an Ryn) dres an 15ves-18ves kansvledhen. Dres an Hweldro Diwysianek lies gweythji a veu drehevys war y lannow ha gwakhe aga skollyon dhe'n avon. An eghogyon a asas, ha puskes erel dos ha bos tanow. Wosa Nessa Bresel an Bys, fondys veu an 'Dowl Gweythres Ryn' rag kennertha godhvewnans an Ryn ha lehe defolyans ena. 

War-barth an Danaw, ev a formyas an brassa rann a or north an Emperoureth Romanek. 


Vorfrühling_am_Bodensee.jpg|Bodensee
Middle_Bridge,_Basel,_Switzerland.JPG|An Ryn yn Basel
Above_Tomasee.JPG|Pennfenten an Ryn
Rheinfall_mit_Rheinfallbrücke_und_Schloss_Laufen.jpg|Dowrlam Ryn yn Schaffhausen
Marksburg1900.jpg|Kastell Marksburg, ogas dhe Goblenz
Loreley_von_Spitznack.jpg|Karrek an Lorelei
Maas_Delta1.jpg|Delta an Ryn
Gallek

**Gallek** (terweythyow **Galianek**) o yeth an Geltyon en radndir west a Europa Cres, dre vras e'n radndir ajwonys avel Gal (Latin: *Gallia*). Yeth Keltek o Gallek en scorren an teylu henwys Keltek Brastiryel. Perderys ew hy bos pur ogas dhe Vrythonek ha Galatek. An yeth a verwis nanj ew a-dro dhe 1500 a vledhydnyow. Res ew dhyn cregy war dhustuny henwyn ha geryow en oberyow awtours romanek, scrifow ha henwyn telleryow rag agan skians adro dhedhy. 

Lies scrif ew an pednfenten moyha a bris. Scrifys en jei en teyr scrifen dhyffrans. En Etrurya ha radndiryow ogas kevys ew scrifow Gallek e'n scrifen Etruskek, ow tedhya dhort an eyl cansvledhyn K.O.K.. En dyhowbarth Frenk kevys ew ogas dhe 60 a scrifow e'n scrifen Ionek (scrifen an hen yeth Greka), an brassa radn anodhans ow tedhya dhort an kensa cansvledhen O.K., rag ensampel a radndir Marseille. Enwedh ema class a scrifow e'n abece Latin en Gal y honan, a-dro dhe gans anodhans, ow tedhya dhort an oos romanek, (an peder cansvledhen gensa O.K.). An onan moyha besy a oll anodhans ew an Calandar Coligny, leghednow plobm a Charmalières ha Larzac, ha fos-scrifow war briweyth La Graufesenque.

## Fonologieth

*bogalyes:
**berr: a, e, i, o u
**hir: ā, ē, ī, (ō), ū
**diwvogalyes: ai, ei, oi, au, eu, ou

#[x] yw allofon a /k/ a-dherag /t/.

*lettow:
**dilev: p, t, k
**levek: b, d, g
*heglew
**tronek: m, n
**linyel r, l
*sison: s
*asrutyek: ts
*hanter-bogalyes: w, y

### Casys henwyn
Ema dhe Gallek seyth cas: an hanwek, galwek, dryghek, pewek, dosnesek, maynek ha'n telleryek. E'n vosen a sew ema berrscrif a dhiwedhyansow rag an geryow **toṷtā* "trib, pobel", **mapos* "maw, mab", **ṷātis* "gwelesydh", **gutus* "lev", **brātīr* "broder".

### Geryow chevisys dhort an Gallek dre Latin dhe [[Sowsnek]] hag ena dhe Gernowek po [[Kembrek]]
Chevisys:

## Nebes geryow Gallek

*Aballo - aval
*Aedos - oles
*Bena - benenw
*Berros - berr
*Biccos - bian
*Brogos - bro
*Caleto - kalish
*Damos - davas
*Dragenos - dren
*Durnos - dorn
*Gamon - gwav
*Garbos - garow
*Iaros - yar
*Lavenos - lawen
*Litanos - ledan
*Louernos - lowarn
*Maros - meur
*Natir - nader
*Parios - per (cowdarn)
*Rix - ruw
*Senod - hen
*Taranos - taran
*Tractos - treth
*Vagena - goon 
*Varina - gwerin 
*Vivero - gwiwer
*Vlago - gleb
Stercorariidae

Ydhyn mor a'n teylu Stercorariidae ew **Gwageles**. Ydhyn bras lowr ha tewl enjei haval orth golanes. Ma anjei ow neythi war alsyow ha tundra en radnow gogledh ha dyhow an bes. Aga boos a gomprehend puskes, bronoges bian, hwesker, oyow hag ydhnigow. Anjei a wra omsettya war ydhyn mor erel rag ladra aga boos. 

An ger Sowsnek ragtans ew "skua", dhort an hanow Faroek rag an wagel vras, *skúgvur* [ˈskɪkvʊɹ], awos bos dhe enys Skúvoy kemeneth veur anodhans. An term e'n Statys Unys ew "jaeger" dhort an Almaynek *Jäger*, ow styrya "helghyer". Hanow an kinda, Stercorarius, ew Latin ow styrya "keskelmys dhe gawgh"; drefen bos an boos hwyjys gen ydhyn erel pan vons helghys gen gwageles prederys dhe vos kawgh nanj ew termyn hir. 

Yma seyth eghen y'n teylu.
Ska Keller

**Franziska Maria "Ska" Keller** (genys 22 mis Du 1981) yw politeger a Almayn ha'n esel a'n Eurosenedh rag an pastell-vro Almayn a-dhia 2009 bys 2024. Esel Keffrysyans 90/An Gwyrdhyon ha'n Parti Gwer Europa yw.

A-dhia mis Kevardhu 2016 dhe mis Gwynngala 2022, Keller yw keslewydh a'n bagas Gwyrdhyon/Keffrysyans Rydh Europa y'n Eurosenedh. Keller o sewys gans Terry Reintke. Nyns o hi ombrofyores yn etholans 2024.

## Devynnow
Carsallek

**Carsallek** (), ew cita storek ha pluw civil en conteth Wiltshire, Pow an Sowson soth-west. Desedhys ew ogas dhe amal Goon Carsallek war gemper ryvars Avon ha Wylye. Meur ew hy hanow drefen hy fedneglos Gothek gen pigdour an uhella en Breten Veur, gen uhelder a 123 meter. En niveryans 2011 poblans an pluw civil o 40,181. 

## Story
Desedhys ew Hen Sallek (Old Sarum) ogas dhe'n cita. E feu dinas war an teller e'n Oos Horn, ha derevys veu pedneglos gensa Carsallek ena. Removes veu an bedneglos dhe Sallek Nowydh (New Sarum: Salisbury) e'n 13ves kansvledhen. Dons an Gewri, Ertachva an Bes UNESCO ew desedhys 8 mildir dhe'n noor-west a Garsallek. 4 mis Meurth, 2018, posnys veu mayner dewblek russek kens Sergei Skripal ha'y vergh Yulia Skripal en Carsallek gen gwenon nerven Novichok. 

## Doronieth
Carsallek a worwedh en nans. Dororieth an radndir ew krey dre vras. Drefen bos kebmys a dir isel ogas dhe'n cita, livow ew kebmyn, en arbednek e'n gwav. 

## Pedneglos
Pigdour an bedneglos, derevys en 1320, gen uhelder a 404 troos-hes (123 m) ew an eglos uhella e'n Ruvaneth Unys a-dhia 1561. Ema dhe'n bedneglos an clowster moyha ha'n clos pedneglos moyha en Breten (80 erow (32 ha)). Ema an bedneglos ow comprehendya clock thew onan a'n ensamplow cottha e'n bes. Ewedh diskwedhys en poblek ew onan a bajar ensampel gwreydhek a Magna Carta a dreusvewas bys lebmyn. Ema men bedh dhe Syr Edward Heath, pedn menyster an RU kens, en cres an bedneglos.

## Ayredh
Ayredh Carsallek ew haval dhe remenans Breten Veur. Carsallek ew emsk an telleryow moyha howlek en pervedh an pow, gen moy es 1650 our a howlspladn en bledhen dipek. 


SalisburyCathedral-wyrdlight-EastExt.jpg|Pedneglos Carsallek a'n est
Salisbury_Cathedral,_medieval_clock.JPG|Clock cresosel an bedneglos
Catedral_de_Salisbury,_Salisbury,_Inglaterra,_2014-08-12,_DD_54.JPG|Clostrow an bedneglos
Old Sarum Salisbury drone footage.webm|Gwydhyow a Hen Sallek dhort sudronen
Queen_Elizabeth_Gardens_2011.jpg|Dowr Avon en Lowarthow Maternes Elizabeth
Salisbury_High_Street_20040724.jpg|Stret Meur Carsallek
Salisbury_racecourse.jpg|Resegva Carsallek
Houses_of_The_Close,_no._59,_Arundells_-_geograph.org.uk_-_759267.jpg|Chei koth Syr Edward Heath, Arundells


## Devynnow
Dromadidae

**Tollek an kankres** (Kembrek - *rhedwr crancod*, Sowsnek - *crab plover*) ew edhen e'n teylu **Dromadidae**. Ankler ew y golm goos dhe remenat an urdh Charadriiformes, drefen bos nebes ow lawl y vos ogas dhe'n mengelvinigow, hag erel ow lawl y vos nessa dhe'n golanes. Ev ew an udnik ehen e'n kinda Dromas. Dibarow ew emesk ydhyn hirgam drefen ev dhe usya tobmder an nor rag gweres gori an oyow.

Haval ew an edhen ma ort tollek, bes gen garrow hir loos ha pig krev, poos du haval ort skaraw. Y big ew dibarow emesk ydhyn hirgam ha perfydh rag debri kankres. Ydhyn trosek enjei. Trigys enjei war alsyow Mor Bras Eynda. Kowethajek enjei, kevys en bagasow meur, en arbednek boregweyth ha tewlwolow. Ma anjei ow neythi en tollow war lannow tewesek. An seson dinythi ew tredh mis Ebrel ha Gorefan. Trigys enjei en bagasow meur a 1,500 a ydhyn ha moy. Ma anjei ow tedhwi udn oy (terweythyow dew), hag ew meur komparys dhe vyns an korf. Tempredh toll an neyth ew perfydh drefen tobmder an howl, ha'n kerens a ell gara an neyth heb bos attendys hedra 50 our. Na ell an ydhnigow kerdhes a'n neyth rag nebes dedhyow woja gori. Woja pluvya, ma dhe anjei termyn hir a witha gen an kerens. Ma ha'n gorow ha'n venow ow kwitha war an ydhnigow.
Jowanet Ark

Jowanet Ark (Frynkek: Jeanne d'Arc, Sowsnek: Joan of Arc; c. 1412 – 30 Me 1431), omhenwys "Jowan an Vaghteth" ("Jehanne la Pucelle" yn Frynkek a'n 15ves kansvledhen) hag yw leshenwys "An Vaghteth a Orléans" (Frynkek: La Pucelle d'Orléans), yw goroures a Bow Frynk drefen hy rann dres an agwedh Lancaster a'n Vresel Kansvledhen. Sanses yw hi y'n Eglos Katholik Romanek.

Jowanet a veu genys dhe deylu a werinoryon yn Domrémy y'n Vosges yn Pow Frynk north-est. Yn 1428, hi a viajyas dhe Vaucouleurs ha pysi dhe vos kemerys dhe weles an myghtern, Charles VII a Bow Frynk. Hi a leveris y hwrug hi degemeres gwelesigethow a arghel Mighal, Sen Margaret ha Sen Catherine ow terivas y kodh dhedhi skoodhya Charles ha daskavos Frynk a rewl sowsnek.

Hi a waynyas lies trygh breselek ha dos ha bos a vri. An tryghow ma a sordyas spyrys an Frynkyon hag eshe viktori finek an Frynkyon orth Castillon yn 1453. Mes, kyns hemma, yn 1430, hi a veu dalghennys gans soudoryon a Vurgoyn hag i a ros Jowanet dh'y eskerens sowsnek. Yth esa trial ledys gans epskop a-barth an sowson, Pierre Cauchon, hag an kuhudhans a veu erysi. An epskop a leveris hi dhe vos kablus hag i a's leskas orth an peul an 30 a vis Me 1431, 19 hy bloodh.

Yn 1456, lys gorhwithrek res kummyas gans Pab Callixtus III a hwithras an trial ha deklarya y feu nemmys gans toll ha kammgemeryansow. Ervirans an trial a veu dileys. Y hwelir Jowanet avel merther a-dhia hy mernans. Wosa an Domhwelans Frynkek hi a dheuth ha bos arwodh kenedhlek a Bow Frynk. Kanonysys veu hi yn 1920. Hwath yth yw Jowanet Ark den meurgerys yn lien, art hag ilow.
Hen Res

**Hen Res** (Greka: *Ἑλλάς*, romanhes: *Hellás*) o hwarheans kresvorek north-est a dhallathas y'n Osow Tewl Grek a'n 12ves–9ves kansvledhynnyow KOK bys y'n diwedh kotheneb klassek (c. 600 OK). Kuntel lows a stat-sitys kelmys gans gonisogeth ha yeth keffrys ha tiredhow erel nag o kesunys marnas unweyth, rag 13 bledhen, yn-dann emperoureth Aleksander Veur (336-323 KOK). Liesgweyth brassa o ages kenedhel Gres aswonnys genen y'n jydh hedhyw. 

Yth esa lies stat-sita - Athina, Sparta ha Korinth an stat-sitys kreffa - pub anedha gans y gorf lagha y honan. Yth esa myghternses dhe re anedha, ha furvow gwerinieth dhe re anedha, kepar hag Athina. Gans termyn, sitys an moyha nerthek a guntellas sitys erel yn bagasow gelwys "kesunyansow". Yth esa kolmow nes dhe'n brassa rann a sitys ha gwlasvaow grek yn Anatoli gans onan a'n tri sita krev.

An dus a Hen Res a gewsas yeth kemmyn, hen Reka, hag yth esa gonisogeth kemmyn dhedha maga ta. Yth esa delanwes krev dhe wonisogeth rek klassek, yn arbennik yn filosofieth, war Hen Rom. Rom a dhros gwersyon an wonisogeth na dres an ranndir kresvorek ha meur a Europa. Rag an acheson ma, Gres Klassek yw gwelys avel kowel lesk hwarheans a'n West ha'n wonisogeth may teu lies tybyans selyek y'n West arnowydh anedhi yn kever politegieth, filosofieth, godhonieth hag art.
Ayrgorf

**Ayrgorf** ew an term meteorologiethel rag parth veur a ayr gen gnasow arbednek, ow cregy war natur an radndir lebma whrug furvya. En Kernow an re ma a gomprehend moryow (ow cul ayr gleb) ha tiryow (ayr segh), hag ayr a'n noor (yeyn) ha dyhow (tobm). Ema dhe whegh chif ayrgorf effeyth war gewer Kernow. 

An or tredh dew ayrgorf ew gelwys tal. An talyow a dheu pan wrelho diwaskedh tremena Kernow a ell cawsya kewer janjus.
Lymmaval

An **lymmaval** yw gwedhen vyghan (*Citrus limon*) hag yw gwyrdh y'n gwav hogen. Hi a dheuth a Asi. Lymmaval yw hanow frooth an wedhen ynwedh. Usys yw an frooth rag kegina ha taklow erel, dell yw usys rag hy sugen. 

Prederys yw hedhyw lymmavalow dhe devi yn kynsa yn Eynda, Myanmar gogledh ha China. Keskelmys yw an lymmaval dhe'n owraval drefen hy bos frothen citrus. 

Sugen lymmaval yw a-drod he 55 trenken citrus gans pH a 2.2. Drefen henna, blas lymmavalow yw pur drenk. An sugen, kroghen (*zest* yn Sowsnek) a glus (pan vo an frooth skwattys) yw usys yn kegina, yn fenowgh war buskes po kig rag gwellhe an blas. Lymmavalow yw usys ynwedh rag keworra blas dhe dhiwosow, kepar ha *lemonade* po diwosow medhel erel, hag yn lies koktel.  


Flowers_blossoms.jpg|Bleujyow lymmaval
P2101990,lemon.jpg|Frooth lymmaval war an wedhen
NCI_Visuals_Food_Pie.jpg|Hogen meringue lymmaval
Shakanjbeen.JPG|Gwedren a lemonade
Lemon_Drop_cocktails.jpg|Koktel banna lymmaval
Tal (klerheans)

**[[Tal (rann a'n korf)|Tal]]** yw rann a gorf enevales, hemm yw topp an enep, a-ugh an dewlagas.

Tal a yll styrya ynwedh:
* Tal (kewer) - or yntra dew ayrgorf
* Tal (bresel) - linen omsettyans ynter dew lu
* Tal (chi) - rann a do chi

Tal- yw ran henwyn tyller komprehendys yn henwyn kepar ha Talcarn ha Talvargh
Tal (rann a'n korf)

**Tal** ew radn a gorf eneval. An tal ew topp an enep. Usys ew gen peldrosyer rag pennya an bel. Ema diw radn dhe'n tal, hebm ew an grogen ha'n groghen. 

Chif gnas an tal ew pilen an gols, an or tredh an enep ha'n gols. Goles an tal ew an abransow, po'n grib supraorbital. Hanow an ascorn en-dadn an tal ew squama frontalis. 

Lies edhen ew henwys drefen bos gensy tal apert, pecara'n scaraw tal wydn.

Ernest Retallack Hooper, den posek e'n Dasserghyans Kernowek a usyas an hanow bardhek 'Talek' drefen y semlant.

## Lavar gwerin
*‘Ma crohen y bedren war y dal hedhyw - *he got out of bed the wrong side today*
Tal (kewer)

Yn keweronieth, **tal** yw amal yntra dew ayrgorf. Pan wrello ayrgorf tomm gwaya tro'ha ayrgorf yeyn, tal domm a hwer. Tal yeyn a hwer pan wrello ayrgorf yeyn mos tro'hag ayrgorf tomm. Pubonan a's teves gnasow kewer arbennik. Dell yw usys, talyow a dheu drefen devedhyans diwaskedh. Drefen bos gwynsow ow treylya, ayrgorf tomm a yskyn a-ugh ayrgorf yeyn, ha'n ayrgorf yeyn hag a sew a yn-dann an ayrgorf tomm. Y'n dhew gas, ayr a yskyn, ow yeynhe, ethen dowr a luth ha hi a wra glaw. Wosa niver a dhedhyow, oll an ayr y'n ranngylgh tomm yw drehevys a-ugh an tir. Gelwys yw an studh ma avel tal okkludys. Arwodhyow rag talyow war vappa kewer yw linen gans hanterkylghow rudh dhe'n dal domm, linen gans trihornow glas dhe'n dal; yeyn, ha rag tal okkludys linen gans hanterkylghow ha trihornow ow tereylya.

## Displegyans kewer a-dreus tal domm

## Displegyans kewer a-dreus tal yeyn
Melinnowydh

Tre vyghan yn Kernow yw **Melinnowydh**, desedhys yn nans dhe'n north a Egloslajek neb seyth mildir (11 km) north est a Druru.
Egloslajek

Tre yn Kernow yw **Egloslajek**, yn Pluw Lajek. Yma neb hwegh mildir (9.5 km) dhe'n north est a Druru, hag yma poblans a 1,513.
Keynwynn

Tre yn Kernow yw **Keynwynn**, konsidrys lemmyn avel rann a'n cita Truru. Y'n termyn eus passyes yth o chif cita pluw Geynwynn, eus hwath.
Tal (chi)

**Tal** chi, po **punyon** ew radn drihornek a fos tredh emlow dew enep to. Kebmyn en jei en pennsernieth gothek. 

Lies chi e'n Statys Unys a veu derevys gen talyow tredh 1850 ha 1920, gis gelwys *gablefront house*. Kevys ew terrasow a dreven, pubonan gen tal, en nebes citys en Europa.

Gis drog ew chi gen tal en radndiryow a ell godhevel trowensow, drefen poos an gwensow dhe gawsya an to whytha dhe ves. Ema radndiryow lebma thujy meur a ergh owth usya talyow gen ledrow serth ma hallo an ergh slynkya dhe ves.


Gables.jpg|Gis chi gen teyr thal
Rantakatu_2_Oulu_20180520.jpg|Ensampel a ji en Pow Finn gen tal
Tübingen_Marktplatz_3.JPG|Terras treven en Tübingen, Almayn
Gablefront2.jpg|Chi *gablefront* tipek e'n Statys Unys
Klunyek

Tre yn Kernow yw **Klunyek**, yn Pluw Ge, unn mildir soth a Druru. Yma an dre yn penn Pyll Klunyek, a ygor war-tu ha'n Hyldreth.
Channel 4

**Channel 4** yw rosweyth pellwolok servis poblek yn Breten. Selys yn Loundres ha Leeds yw, gans kresennow awenek yn Glasgow ha Bristol.

Channel 4 a dhallathas darlesa war an nessa a vis Du 1982, an jydh wosa lonchyans an kanel Kembrek S4C. Iskowethyans an Awtorita Darlesa Anserghek o y'n derow, mes a-lemmyn yth yw korforeth boblek a'n Asran rag Besyel, Gonisogeth, Media ha Sport.

## Privedhheans
Channel 4 re beu prederys rag privedhheans gans governansow Margaret Thatcher, John Major ha Tony Blair.

Yn mis Metheven 2021, Oliver Dowden (Skrifennyas Gonisogeth dhe wovernans Boris Johnson), a gwarnyas towlow dhe brivedhhe an kanel. Nadine Dorries, an Skrifennyas Gonisogeth a-dhia mis Gwynngala 2021, a's konfirmyas yn mis Ebrel 2022. Yn mis Genver 2023, Michelle Donelan, an Skrifennyas an Stat nowydh, a dheklaryas an privedhheans re bia hedhys.

## Devynnow
Tresulyan

Tre yn Kernow yw **Tresulyan**, neb tri mildir (5 km) dhe'n est a Druru yn Pluw Glemens. Darvos posek yn Kas an Pymp Kenedhel a gemeras le yn Tresulyan.
Asran rag Gonisogeth, Media ha Sport

An **Asran rag Gonisogeth, Media ha Sport** (***', po '''DCMS''') yw asran governans an [[Ruwvaneth Unys]] gans omgemeryans rag [[gonisogeth]] ha [[sport]] yn [[Pow Sows]] ha nebes partys a'n medya y'n RU, rag ensampel darlesans.

An asran gans omgemeryans rag tornyaseth, termyn syger, ha diwysyansow awenek (yn keskowethyans gans an [[Asran rag Negys, Nerth ha Strateji Diwysyansek]]) yw ynwedh. An [[Channel 4|Korforeth Bellwolok Channel 4]] yw korforeth statutorek a'n asran.

An asran o omgemeryansek rag restrans an [[Gwariow Olympek]] ha [[Gwariow Paralympek|Paralympek]] 2012. A-dhia 2017 bys dhe 2023, an asran o omgemeryansek rag an [[Kesrosweyth]] ha o henwys an '''Asran rag Besyel, Gonisogeth, Media ha Sport''' (***').

## Menystoryon
An menystoryon a'n asran yw:
*Skrifennyas an Stat rag Gonisogeth, Media ha Sport: Lisa Nandy
*Menyster an Stat rag Diwysyansow Awenek, Artys ha Tornyaseth: Syr Chris Bryant
*Is-Skrifennyas Senedhek an Stat rag Sport, Media, Kemeneth Civil ha'n Yowynkneth: Stephanie Peacock
*Is-Skifennyas Senedhek an Stat rag Hapwaryans ha Menyster y'n Chi an Arlydhi: Barones Twycross

## Devynnow
Enep (fysegieth)

**Enep** ew spas platt war beth fisegel. Ema *myns* udn enep ow musura compes an enep-na. Musurans an SI rag myns enep ew an m² (meter pedrek) ha musuransow erel a'n keth devedhyans (an km², cm², ha = 10,000 m² h.e.). En udn meter pedrek ema'n kethsam myns enep hag emava en pedrek, udn meter pub tu.

En doronieth, possybyl ew dhe vusura enep udn teller en for'ow divers: myns enep an tir en udnik; myns enep an tir ha'n dowr a-ji dhodho; myns enep an tir ha'n dowr oll a-ji dhe oryon morek an le, h.e.
Abrans

**Abrans** ew blew cott a-ugh pub lagas a sew shap amal isella drebmow abransek nebes bestes. En tus, ema dhe abransow dew weythres dre vras: en kensa, kescomunyans dre semlant an enep, hag en eyl, lettyans whes, dowr hag atal erel rag mos dhe graw an lagas. Kebmyn ew tus dhe janjya aga abransow dre remova blew po tremliw.

'Abransek' o hanow bardhek Wilfred Melville Bennetto, awtour novel kensa Kernewek an Dasserhyans.
Barv

Blew war enep den ew **barv**. Barvow a ell tevy war an elgeth, diwvogh, conna hag a-ugh an weus uhella. Nebes tus a dhewis omdhivarva en le tevy barv. Stonsow ow tochya barvow ew varyansek dres an bes, hag dres osow story. Studhyans barvow ew **Pogononieth** (dhort an ger Hen Greka πώγων (pṓgōn), ow styrya barv).    


Baba in Nepal.jpg|skeusennik|Den coth a Nepal
Henry_David_Thoreau.jpg|Henry David Thoreau, ow tiskwedhes barv conna (*neckbeard*)
Maximilian_I_of_Mexico_portrait_standing.jpg|Matern Maximilian 1a a Veksiko. Barv ha barvow scovarn (*sideburns*), gis henwys Hen Iseldiryek
William_H._Hunt_-_Brady-Handy.jpg|William H. Hunt, politycor Americanek, ow tiskwedhes ensampel a varv gavrek (*goatee*)
Tolstoy_Leo_port.jpg|Leo Tolstoy - barv ha minvlew hir
Blewen

**Blew** ew herlys organek hag ujy ow tevy war gnes bronoges ow comprehendya tus. Neujednow a gellow marow gwres a geratin en jei. 

Knevyes ew blew enevales pecara deves, lamas ha gever rag gul dillas dhorto. 

Gelwys ew blew war bedn tus **gols**. Liw gols ew varyansek, ow cregy war vyns melanin e'n blew. Gols a ell bos todnek, crullyes po compes.

Stonsow ow tochya furvow dyffrans a vlew, pecara gisyow gols, removans blew, ha barvow ew pur varyansek dres gonisogethow hag osow storek dyffrans. Bes en venowgh usys ew gols dhe dhiskwedhes crejyansow personel tus po aga theller cowethyasek pecara'ga oos, reydh po crejyans. 

Blew a-dro dhe'n organow reydhek ew gelwys kedhor.


Hair_colors.jpg|skeusennik|400px|Nebes liwyow gols denel - gen an howl a'n topp, cledh: du, gell, melyn, gwydn, rudh
David_Luiz_ConfedCup2013Champions17.jpg|skeusennik|Den gen gols crullyes
Friends2.jpg|skeusennik|Benenes gaen gols creghys po gis *afro*
Windblown_Wavy_Hair_(Unsplash).jpg|Gols todnek
Straight_hair_with_highlights.jpg|Mowes gen gols compes
Lydia_Hamilton_Updated_Headshot.jpg|*Dreadlocks* ew arwodh a'n crejyans Rastafarieth


## Lavarow gwerin
*Dre ledander a vlewen - *By the skin of his (her) teeth*
*Sevel blew an gath - *Get ones back up*
*Ow gols a dreylyas dhe wydn - *It made my blood run cold*
*Treylya y (hy) wols dhe wydn - *Make someone’s hair stand on end*
Oos an Golowyans

**Oos an Golowyans**, po yn sempel **an Golowyans**, o gwayans skiansek ha filosofek a warthevyas Europa y'n 17ves ha'n 18ves kansvledhynnyow gans delanwes hag effeythyow a-dreus an bys. An Golowyans a yssynsas meur a dybyansow kreshes war an dalvosogeth a lowena denel, pursewyans godhvos res dre reson ha dre dhustuni an sensys, divaglans an eglos ha'n stat, governans dre selreyth ha delvrysyow kepar ha rydhses, avonsyans, perthyans ha brederedh.

Yth esa gwreydh an Golowyans yn gwayans skiansek ha skolheygel europek gelwys mabdenieth an Dastinythians, keffrys hag yn Hweldro Skiansek hag ober Francis Bacon hag erel. Nebes tus a lever bos dalleth an Golowyans dyllans *Discourse on the Method* gans René Descartes yn 1637, gans y lavar a vri *Cogito, ergo sum* ("Y prederav, ytho yth esov"). Re erel a lever bos *Principia Mathematica* gans Isaac Newton yn 1687 diwedh an Hweldro Skiansek ha dalleth an Golowyans. Herwydh usadow, istorioryon europek a dhevnydh mernans Louis XIV a Bow Frynk yn 1715 avel dalleth ha'n Domhwelans Frynkek yn 1789 avel diwedh.

Filosoforyon ha godhonydhyon a'n oos a lesas aga thybyansow dre guntellesow orth akademis godhoniethek, salons liennek, koffijiow hag yn prynt yn lyvrow, folennigow ha jornalys. Tybyansow an Golowyans a dhomhwelas awtorita an myghternses ha'n Eglos Katholik keffrys ha golowi an hyns rag domhwelansow politek a'n 18ves ha'n 19ves kansvledhynnyow. Y hyll lies gwayansow a'n 19ves kansvledhen, y'ga mysk livrelieth, kemynegoreth ha neo-klassegieth sewya aga ertach skiansek dhe'n Golowyans.

#### Tus a Vri a Oos an Golowyans

* John Locke (1632-1704)
* Thomas Paine (1737–1809)
* Voltaire (1694-1778)
* Jean-Jacques Rousseau (1712-1778)
* Denis Diderot (1713–1784)
* Thomas Jefferson (1743-1826)
* Benjamin Franklin (1706-1790)
* Immanuel Kant (1724-1804)
* Gottfried Leibniz (1646-1716)
* David Hume (1711–1776)
* Adam Smith (1723–1790)
Enep (klerheans)

**[[Enep]]** yw an rann a-dherag penn denel a'n dal dhe'n elgeth.

Enep a yll styrya ynwedh:
* **[[Enep (fysegieth)]]** - spas platt war byth fisek
* **[[Enep (lyver)]]** - unn tu war folen yn lyver
Penn an Vownder

Tre yn Kernow yw **Penn an Vownder**, yn Pluw Geynwynn, dew vildir dhe'n north a Druru. Rekordys veu hanow an dre avel *Penfounder* yn 1547. Yma tavarn, chi post ha skol y'n dre.
Ke

Tre yn Kernow yw **Ke**, yn Pluw Ge, unn mildir dhe'n soth a Druru hag ogas dhe Lanndege. Y leverir henwyn an diw dre, ha hanow an bluw keffrys, dhe vos war-lergh Sen Ke a dheuth dhe Lanndege dhyworth Wordhen y'n 5es kansvledhen. Deskrifys yw y vewnans y'n gwari meur Kernowek *[[Bewnans Ke]]*.
Lannergh

Tre yn Kernow yw **Lannergh**, y'n pluw a'n keth hanow, dew vildir dhe'n soth-est a Resrudh. An dre a devis yn uskis y'n 19ves kansvledhen war-barth hag an diwysyans balweyth. Yma Karn Margh a-ugh an dre.