open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
John Buchan

**John Buchan, 1<sup>a</sup> Baron Tweedsmuir** (26 mis Est 1875 – 11 mis Hwevrer 1940) o romanser, istorek ha politeger albanek.

Y romans moyha a-vri yw *The Thirty-Nine Steps*. Ev o Governour Ollgemmyn Kanada a-dhia 1935 bys dhe 1940.

Genys veu yn Perth (Alban), kyn feu dhe'y deylu kolmow gans Peebles ha Broughton. Mab dhe bronter a'n keth hanow, John Buchan, ha'y wreg Helen ova.  Adhyskys veu yn Pennskol Glasgow ha Kolji Tron Brest, Rysoghen. 

## Treylyans Kernewek
Treyles veu *The Thirty-Nine Steps* avel **An Nawnjek Stap warn Ugans** gans Ian Jackson yn 2019. Skrifys yw yn Kernowek Standard.

## Rol a lyvrow
### Romansow
**Sir Quixote of the Moors* (1895)
**Prester John* (1910)
**The Thirty Nine Steps* (1915)
**Greenmantle* (1916)
**Mr Standfast* (1918)
**Huntingtower* (1922)
**Midwinter* (1923)
**The Three Hostages* (1924)
**John MacNab* (1925)
**The Dancing Floor* (1926)
**Castle Gay* (1930)
**The House of the Four Winds* (1935)
**The Island of Sheep* (1936)

### Honanvewskrif
**Memory Hold-the-Door* (1940)

### Erel
**Scholar-Gipsies* (1896)
**A History of Brasenose College* (1898)
**The African Colony* (1903)
**A History of the Great War* (1922)
**Andrew Lang and the Borders* (1932)
**The Massacre of Glencoe* (1933)
**Naval Episodes Of The Great War* (1938)
Ayn Rand

**Alice O'Connor** (genys **Alisa Zinovyevna Rosenbaum** 2 mis Hwevrer 1905 – 6 mis Meurth 1982) moy aswonnys avel hy hanow pluven **Ayn Rand**) o skrifores ha filosofores amerikanek (*The Fountainhead*, *Atlas Shrugged*).
Cormac McCarthy

**Cormac McCarthy** (genys **Charles Joseph McCarthy Jr.** 20 mis Gortheren 1933) yw skrifer amerikanek (*Blood Meridian*, *No Country for Old Men*).
Desmond Llewelyn

**Desmond Wilkinson Llewelyn** (12 mis Gwynngala 1914 - 19 mis Kevardhu 1999) o gwarier kembrek (fylmys *James Bond*).
Sylvester McCoy

**Percy James Patrick Kent-Smith** (genys 20 mis Est 1943), aswonys a-sankshyon avel yw gwarier albanek.
Peter Capaldi

**Peter Dougan Capaldi** (genys 14 mis Ebrel 1958) yw gwarier, kevarwedhor, skrifer hag ilewydh albanek.
Wernher von Braun

**Wernher Magnus Maximilian Freiherr von Braun** (23 mis Meurth 1912 - 16 mis Metheven 1977) o ynjynor ayr-efanvos almaynek-amerikanek.
Valentin Glushko

**Valentin Petrovich Glushko** (2 mis Gwynngala 1908 - 10 mis Genver 1989) o ynjynor ha desiner fusen sovietek.
Konstantin Ziolkovsky

**Konstantin Eduardovich Ziolkovsky** (17 mis Gwynngala 1857 – 19 mis Gwynngala 1935) o godhonydh fusen russek ha sovietek.
Edmund Burke

**Edmund Burke** (12 mis Genver 1729 – 9 mis Metheven 1797) o statydh, erbysydh ha filosofer iwerdhonek-bretennek.
Carl Benz

**Carl Friedrich Benz** (25 mis Du 1844 – 4 mis Ebrel 1929), treweythyow **Karl Friedrich Benz** ynwedh, o ynjynor ha ragresor karr tan almaynek.
Bernhard Riemann

**Georg Friedrich Bernhard Riemann** (17 mis Gwynngala 1826 - 20 mis Gortheren 1866) o awrgrymor almaynek.
Shirley Williams

**Shirley Vivian Teresa Brittain Williams, Barones Williams of Crosby**, (*née* **Catlin**; 27 mis Gortheren 1930 – 12 mis Ebrel 2021) o politegores hag akademoges bretennek.
Les Dawson

**Leslie Dawson Jr.** (2 mis Hwevrer 1931 – 10 mis Metheven 1993) o gesyer, gwarier, skrifer ha presentyas sowsnek.
Dominic Sandbrook

**Dominic Christopher Sandbrook** (genys 2 mis Hedra  1974) yw istorek, awtour ha presentyas pellwolok bretennek.
Richard Matheson

**Richard Burton Matheson** (20 mis Hwevrer 1926 – 23 June 2013) o awtour ha *screenwriter* amerikanek (*I Am Legend*)*.*
Ronnie Barker

**Ronald William George Barker** (25 mis Gwynngala 1929 – 3 mis Hedra 2005) o gwarier, gesyer ha skrifer sowsnek.
Algernon Blackwood

**Algernon Henry Blackwood** (14 mis Meurth 1869 – 10 mis Kevardhu 1951) o romanser, skrifer a hwedhlow berr ha jornalyas sowsnek.
Maeve Binchy

**Anne Maeve Binchy Snell** (28 mis Me 1939 – 30 mis Gortheren 2012) o romansores, dramasydhes ha skrifores a hwedhlow berr iwerdhonek.
Dave Eggers

**Dave Eggers** (genys 12 mis Meurth 1970) yw skrifer amerikanek (*A Heartbreaking Work of Staggering Genius*).
Roy Orbison

**Roy Kelton Orbison** (23 mis Ebrel 1936 – 6 mis Kevardhu 1988) o kaner, skrifer, hag ilewydh amerikanek.
William Golding

**William Golding** (19 mis Gwynngala 1911 - 19 mis Metheven 1993) o romanser, dramasydh ha prydydh bretennek. (*Lord of the Flies*, *The Inheritors*).
Christa Wolf

**Christa Wolf** (née **Ihlenfeld**; 18 mis Meurth 1929 - 1 mis Kevardhu 2011) o romanser hag *essayist* almaynek.
Adalbert Stifter

**Adalbert Stifter** (23 mis Hedra 1805 - 28 mis Genver 1868) o skrifer, prydydh, lymner hag adhyskonydh ostrek.
Herman Melville

**Herman Melville** (né **Melvill**; 1 mis Est 1819 – 28 mis Gwynngala 1891) o romanser, skrifer a hwedhlow berr ha prydydh amerikanek (*Moby-Dick*).
Gertrude Stein

**Gertrude Stein** (3 mis Hwevrer 1874 – 27 mis Gortheren 1946) o romansores, prydydhes, dramasydhes ha kuntellores art amerikanek.
Joseph Conrad

**Joseph Conrad** (genys **Józef Teodor Konrad Korzeniowski**, 3 mis Kevardhu 1857 – 3 mis Est 1924) o skrifer polonek-bretennek.
Gunpei Yokoi

**Gunpei Yokoi** (10 mis Gwynngala 1941 - 4 mis Hedra 1997), o desiner hag askorrer gwari gwydhyow nihonek (*Game Boy*, franchisys *Metroid*, *Kid Icarus*).
Hideo Kojima

**Hideo Kojima** (genys 24 mis Est 1963 yn Setagaya, Tokyo) yw desiner, kevarwodher, askorrer ha skrifer gwari gwydhyow nihonek (*Metal Gear*).
A. E. Housman

**Alfred Edward Housman** (26 mis Meurth 1859 yn Bromsgrove, Worcestershire - 30 mis Ebrel 1936 yn Kargront, Konteth Kargront) o skoler klassek (Rom, Grek) ha prydydh (*A Shropshire Lad*) sowsnek.
Ralph Waldo Emerson

**Ralph Waldo Emerson** (25 mis Me 180327 mis Ebrel 1882), aswonys avel Waldo, o skrifer, filosofer, prydydh ha gordhileanser amerikanek.
Chinua Achebe

**Chinua Achebe** (16 mis Du 1930 – 21 mis Meurth 2013) o romanser, prydydh hag arvreusyas nijerian (*Things Fall Apart*).
Chimamanda Ngozi Adichie

**Chimamanda Ngozi Adichie** (genys 15 mis Gwynngala 1977) yw skrifores nijerian (romansow, hwedhlow berr, fethyel).
Lionel Shriver

**Lionel Shriver** (genys **Margaret Ann Shriver**; 18 mis Me 1957) yw awtoures ha jornalyades amerikanek (*We Need to Talk About Kevin*).
D. H. Lawrence

**David Herbert Lawrence** (11 mis Gwynngala 1885 – 2 mis Meurth 1930) o skrifer, romanser, prydydh hag *essayist* sowsnek (*Sons and Lovers*, *The Rainbow*, *Lady Chatterley's Lover*).
Nikolai Gogol

**Nikolai Vasilyevich Gogol** (1 mis Ebrel 1809 – 4 mis Meurth 1852) o romanser, skifer a hwedhlow berr ha dramasydh a dhevedhyans ukraynek.
Mikhail Bulgakov

**Mikhail Afanasyevich Bulgakov** (15 mis Me 1891 – 10 mis Meurth 1940) o skrifer, medhek ha dramasydh russek (*The Master and Margarita*).
Boris Pasternak

**Boris Leonidovich Pasternak** (10 mis Hwevrer 1890 – 30 mis Me 1960) o prydydh, romanser, komposydh ha treylyer russek (*Doctor Zhivago*).
Billy Wilder

**Billy Wilder** (genys **Samuel Wilder**; 22 mis Metheven 1906 – 27 mis Meurth 2002) o kevarwodher fylm, askorrer ha *screenwriter* ostrek-amerikanek (*Sunset Boulevard*, *Some Like It Hot*).
William Faulkner

**William Cuthbert Faulkner** (25 mis Gwynngala 1897 – 6 mis Metheven 1962) o skrifer amerikanek (Pewas Nobel 1949).
Stendhal

**Marie-Henri Beyle** (23 mis Genver 1783 – 23 mis Meurth 1842), moy aswonnys avel y hanow pluven  **Stendhal** o skrifer frynkek (*Le Rouge et le Noir*, *La Chartreuse de Parme*).
F. Scott Fitzgerald

**Francis Scott Key Fitzgerald** (24 mis Gwynngala 1896 - 21 mis Kevardhu 1940) o romanser, *essayist* ha skrifer a hwehdlow berr amerikanek.
Honoré de Balzac

**Honoré de Balzac** (genys **Honoré Balzac**; 20 mis Me 1799 - 18 mis Est 1850) o romanser ha dramasydh frynkek (*La Comédie humaine*).
Friedrich Schiller

**Johann Christoph Friedrich von Schiller** (10 mis Du 1759 - 9 mis Me 1805) o dramasydh, prydydh ha filosofer almaynek.
T. S. Eliot

**Thomas Stearns Eliot** (26 mis Gwynngala 1888 - 4 mis Genver 1965) o prydydh, dramasydh hag arvreusyas.
William Jennings Bryan

**William Jennings Bryan** (19 mis Meurth 1860 – 26 mis Gortheren 1925) o laghyas, arethor ha politeger amerikanek.
Erskine Childers

**Robert Erskine Childers** (25 mis Metheven 1870 – 24 Du 1922), usadow aswonys avel **Erskine Childers**, o skrifer iwerdhonek (*The Riddle of the Sands*).
John Bunyan

**John Bunyan** (besydhys 30 mis Du 162831 mis Est 1688) o skrifer ha pregowther Puritan sowsnek (*The Pilgrim's Progress*).
Thomas Nashe

**Thomas Nashe** (besydhys mis Du 1567 – *c*. 1601; ynwedh **Nash**) o skrifer, dramasydh, ha prydydh sowsnek.
Novalis

**Georg Philipp Friedrich Freiherr von Hardenberg** (2 mis Me 1772 – 25 mis Meurth 1801), moy aswonys avel y hanow pluven **Novalis** o prydydh ha filosofer almaynek.
Malcolm Lowry

**Clarence Malcolm Lowry** (28 mis Gortheren 1909 – 26 mis Metheven 1957) o prydydh ha romanser sowsnek (*Under the Volcano*).
R. L. Stine

**Robert Lawrence Stine** (genys 8 mis Hedra 1943), treweythyow aswonys avel **Jovial Bob Stine** hag **Eric Affabee** yw romanser ha skrifer amerikanek.
Satoshi Tajiri

**Satoshi Tajiri** (Nihonek: 田尻 智, Hepburn: Tajiri Satoshi, genys 28 mis Est 1965) yw desiner ha kevarwodher gwariow gwydhyow nihonek (*Pokémon*).
Charli XCX

**Charlotte Emma Aitchison** (genys 2 mis Est 1992), aswonys yn-dann an hanow gwari **Charli XCX**, yw kanores ha skrifores kanow Wössner.
Colin Wilson

**Colin Henry Wilson** (26 mis Metheven 1931 yn Leicester, Leicestershire – 5 mis Kevardhu 2013 yn Sen Austel, Kernow) o skrifer, filosofer ha romanser sowsnek.
Junichi Masuda

**Junichi Masuda** (増田 順一, Masuda Jun'ichi, genys 12 mis Genver 1968) yw komposydh, kevarwedhor, desinerhag askorrer nihonek (*Pokémon*).
Shinji Mikami

**Shinji Mikami** (三上 真司, Mikami Shinji, genys 11 mis Est 1965) yw desiner, kevarwodher hag askorrer gwariow gwydhyow nihonek.
Greta Gerwig

**Greta Celeste Gerwig** (/ˈɡɜːrwɪɡ/; genys mis Est 1983) yw gwariores, *screenwriter* ha kevarwodher amerikanek.
Pab Fransis

**Pab Fransis** (Latin: Franciscus; Italek: Francesco; ; genys **Jorge Mario Bergoglio**,  1936–2025) o penn an Eglos Katholik Romanek a-dhia 2013 bys 2025. Ev o 256a pab.
Ken Dodd

**Syr Kenneth Arthur Dodd** *OBE* (8 mis Du 1927 – 11 mis Meurth 2018) o gesyer, kaner ha gwarier treweythus sowsnek.
Victoria Wood

**Victoria Wood** *CBE* (19 mis Me 1953 – 20 mis Ebrel 2016) o gesyores, gwariores, *lyricist*, kanores, komposydhes, pianydhes, *screenwriter*, askorres ha kevarwodhes sowsnek.
Samuel Taylor Coleridge

**Samuel Taylor Coleridge ** (21 mis Hedra 177225 mis Gortheren 1834) o prydyh, avreusyas liennek, filosofer ha duwonydh sowsnek.
Ken Sugimori

**Ken Sugimori** (nihonek: 杉森 建, Hepburn: Sugimori Ken, genys 27 mis Genver 1966 yn Tokyo, Nihon) yw desiner gwariow gwydhyow, lymner, artydh manga ha kevarwodher nihonek (*Pokémon*).
Anya Taylor-Joy

**Anya-Josephine Marie Taylor-Joy** (genys 16 mis Ebrel 1996) yw gwariores (*The Queen's Gambit*).

## Fylm
* *[[An Wragh]]* (2015)
Dua Lipa

**Dua Lipa** (Albaniek: [ˈdua ˈlipa]; genys 22 mis Est 1995) yw kanores ha skrifores ganow sowsnek hag albaniek.
Karl Popper

**Syr Karl Raimund Popper** (28 mis Gortheren 1902 –17 mis Gwynngala 1994) o filosofer, akademik ha derivador socyal ostrek-bretennek.
Paul Feyerabend

**Paul Karl Feyerabend** (Almaynek: [ˈfaɪɐˌʔaːbm̩t]; 13 mis Genver 1924 – 11 mis Hwevrer 1994) o ostrek-genys filosofer a wodhonieth.
Bob Shaw

**Robert Shaw** (31 mis Kevardhu 1931 – 11 mis Hwevrer 1996) o skrifer fugieth skiens fugiethek ha skoodhyer a Iwerdhon Gledh.
Ternieth Ming

**Ternieth** **Ming** (/mɪŋ/) o ternieth emperourethek a Jina hag a rewlyas a 1368, wosa kodh ternieth Yuan ledys gans an Mongols, bys yn 1644. Ternieth Ming o an diwettha ternieth ewn a Jina rewlys gans an Han, an brassa bagas ethnek yn China. An hanow yw usys ynwedh dhe styrya **Emperoureth** **Ming** ledys gans an Ming hag an 276 bledhen a istori chinek duryes gensi.

Ming yw skrifys avel 明 yn Chinek; an lytheren yw howl (日) ha loor (月) war-barth hag a styr "splann". An teylu a ledyas China dres ternieth Ming o an Zhu, skrifys avel 朱 yn lytherennow chinek. 

Fondyer ternieth Ming, Emperour Hongwu (r. 1368–1398), genys avel Zhu Yuanzhang, a assayas gwruthyl kowethas a gemenethow powek honenlowr restrys yn kevreyth diwedhyn hag a wrussa skoodhya renkas fast a soudoryon rag y dernieth. Lu an dernieth o brassa ages milvil soudor ha lestrivaow an morlu yn Nanjing o an brassa y'n bys. Yth esa lies mab dhe Emperour Hongwu hag ev a wrug dhedha bos ledyoryon an 13 ranndir a Jina.

Penncita soth an Emperoureth o Nanjing a 1368 ha penncita north Beijing a veu keworrys yn 1403. Penncita chyf Beijing an Ming a veu fethys yn 1644 dhe dhomhwel ledys gans Li Zicheng neb a fondyas ternieth Shun. Tus kelmys dhe dernieth Ming a besyas batalyas avel Ming an Soth bys yn 1683.
Greta Garbo

**Greta Garbo** (genys **Greta Lovisa Gustafsson**; 18 mis Gwynngala 1905 – 15 mis Ebrel 1990) o gwariores swedek-amerikanek.
Audrey Hepburn

**Audrey Hepburn** (genys **Audrey Kathleen Ruston**; 4 mis Me 1929 – 20 mis Genver 1993) o gwariores sowsnek gerys da.
Shigesato Itoi

**Shigesato Itoi** (糸井 重里, *Itoi Shigesato*, genys 10 mis Du 1948) yw skrifer (*copywriter*, *essayist*, *lyricist*), desiner gwariow gwydhyow ha gwarier nihonek.
Takashi Miike

**Takashi Miike** (三池 崇史, Miike Takashi, genys 24 mis Est 1960) yw kevarwodher, askorrer fylm ha *screenwriter* nihonek.
Giorgia Meloni

**Giorgia Meloni** (leveryans italek: [ˈdʒordʒa meˈloːni]; genys 15 mis Genver 1977) yw politegores italek.
R. J. Mitchell

**Reginald Joseph Mitchell** CBE, FRAeS (20 mis Me 189511 mis Metheven 1937) o desinor ayrlestri bretennek.
Douglas Bader

**Syr Douglas Robert Steuart Bader**, *CBE*, *DSO & Bar*, *DFC & Bar*, *DL*, *FRAeS* (/ˈbɑːdər/; 21 mis Hwevrer 1910 – 5 mis Gwynngala 1982) o neyjer bretennek.
Yasunari Kawabata

**Yasunari Kawabata** (川端 康成, *Kawabata Yasunari*, 11 Metheven 1899 – 16 Ebrel 1972) o romanser ha skrifer a hwedhlow berr nihonek.
Hiratsuka Raichō

**Hiratsuka Raichō** (平塚 らいちょう, treuslytherrenys らいてう herwydh a lytherenieth istorek kana; genys **Hiratsuka Haru**, 平塚 明; 10 mis Hwevrer 1886 – 24 mis Me 1971) o skrifores, jornalyades, gweythresores politek, direwlyades ha benowydhes nihonek.
Ryūnosuke Akutagawa

**Ryūnosuke Akutagawa** (芥川 龍之介, *Akutagawa Ryūnosuke*, 1 mis Meurth 1892 – 24 mis Gortheren 1927) o skrifer nihonek a oes Taishō.
Kitaro Nishida

**Kitarō Nishida** (西田 幾多郎, *Nishida Kitarō*, 19 mis Me 1870 – 7 mis Metheven 1945) o filosofer ha skoler kryjyk nihonek.
Chiyo Uno

**Chiyo Uno** (宇野 千代, 28 mis Du 1897–10 mis Metheven 1996) o awtoures ha desinores *kimono* nihonek.
H. W. Garrod

**Heathcote William Garrod** *CBE* *FBA* (21 mis Genver 1878 – 25 mis Kevardhu 1960) o skolar klassiek ha liennek bretennek.
Stuart Piggott

**Stuart Ernest Piggott**, *CBE*, *FBA*, *FSA*, *FRSE*, *FSA Scot* (28 mis Me 1910 &#x2013; 23 mis Gwynngala 1996) o hendheskonydh bretennek.
Karate

**Karate**  空手  yw kreft breselek nihonek.  Displegys veu y’n Ruvaneth Ryūkyū kyns le mayth usi Okinawa lemmyn. 

Karate a wra devnydh a bub rann a gorf den avel arv kepar ha’n leuv, dorn, elin, garr ha glin. 

Yma teyr rann dhe drenyans Karate:
* **kihon**   基本, きほん yw dyski an teknegow selvenel;
* **kata**     形（型）yw dyski an furv, aray arbennik ha fordh a wul devnydh a deknegow;
*  **kumite**     組手   yw dyski an fordh a vreselya orth usya an teknegow. 

## Istori Karate
Gichin Funakoshi, dyskador a Okinawa a gomendyas Karate dhe dir meur Nihon y’n 1900ow a-varr. Karate hengovek yw dihaval orth boksusi, omdowl ha potboksusi: yn Karate, nerth brys ha manerow da yw mar bosek avel nerth korf ha usya omdhefens pan vowgh yn trobel. 

Karate a dheuth ha bos moy aswonnys dres an bys drefen fylmow karate y’n 1960ow ha’n 1970ow. Lemmyn tus a-derdro’n bys a dhysk Karate.

Wosa Nessa Bresel an Bys, Karate a dheuth ha bos gerys-da yn Korea, mayth usi varyans leel gelwys "tangsudo".

Hanow leun Karate yw "Karate-do" a styr "fordh an leuv wag". 

Yma lies skol po gis Karate, ow komprehendya
* Gōjū-ryū
* Sankukai
* Shitō-ryū
* Shōtōkan
* Wadō-ryū

Den a wra Karate yw gelwys "*karateka*".  Karatekys a vri a gomprehend: Gichin Funakoshi, Yoshitaka Funakoshi, Shigeru Egami, Masutatsu Oyama, ha Fumio Demura.

## Dillas Karate

Pan vo tus a wra Karate, i a wisk dillas arbennik gelwys "*karategi*". An karategi yw gwrys a jerkyn gwynn ha lavrogow gwynn gans grugys liwys a verk aga renk, hemm yw py hirder yw an termyn dyski a-der py dader yw savon an karate. Dew garateka a yll bos haval yn aga savon kyn fons gans grugysow dihaval. 

Skolyow dyffrans Karate a’s teves liwyow gwrugysow dyffrans rag aga renkow.  Dell yw usys an grugys du yw an huni rag an dyskoryon a asaay bos an gwella dres termyn hir. 

Nebes skolyow a’s teves lies renk a rugysow du diskwedhys gans sketh gwynn gelwys Dan war unn penn an grugys.  Rag ensampel “grugys du 3 dan” a dhiskwedh 3 sketh gwynn war an grugys, hag yw renkys yn ughella ages “grugys du 1 dan”.
Emperoureth Ottoman

**Emperoureth Ottoman** (yn Turkek: *Osmanlı İmparatorluğu*) o emperoureth a rewlyas meur a Europa soth-est, Asi west ha Afrika kledh ynter an 14ves kansvledhen hag an 20ves kansvledhen a-varr. Fondyes veu dhe dhiwedh an 13ves kansvledhen yn Anatoli north-west y'n dre a Söğüt (yn Rannvro Bilecik lemmyn) gans ledyer kordh Turkoman Osman I. Wosa 1354, an Ottomans a dreusas yn Europa ha, gans fethans an Balkans, an beylik Ottoman a veu treusfurvys yn emperoureth treusvrastirek. An Ottomans a worfennas Emperoureth Besontin gans fethans a Cita Konstentin (lemmyn Istanbul) yn 1453 gans Mehmed an Trygher.

Yn-dann rewl Suleiman an Brasoberys, Emperoureth Ottoman a dhrehedhas topp hy nerth ha rychedh, keffrys ha'n displegyans ughella a gevreythyow sosyel, erbysiek ha governansek. Dhe dhalleth an 17ves kansvledhen, an emperoureth a yssynsas 32 rannvro ha lies stat keth. Nebes a'n re ma a veu denys yn Emperoureth Ottoman hag erel a veu grontyes eghennow a omrewl dres an kansvledhynnyow. Gans Cita Konstentin avel hy fenncita ha rewl a'n tiryow a-dro dhe Dhowrgylgh an Kresvor, yth esa Emperoureth Ottoman orth kres a aktivita ynter an Est Kres hag Europa rag hwegh kansvledhen.

Dres oos hir a gres ynter 1740 dhe 1768, kevreyth breselek Ottoman a godhas dhelergh y eskerens Europek, an emperourethow Habsburg ha Russek. Drefen henna, i a veu fethys lies gweyth y'n 18ves kansvledhen dhiwedhes ha'n 19ves kansvledhen a-varr. An Vresel Rek rag Anserghogeth a worfennas gans an dhidrevesigieth a Bow Grek. Hemma, ha fethansow erel, a styryas y hwrug stat Ottoman dalleth argerdh kompassus a janj hag arnowydhheans gelwys an Tanzimat. Ytho, dres an 19ves kansvledhen, stat Ottoman a dheuth ha bos moy nerthek ha restrys, yn dhespit dhe berthi kollow a dir, yn arbennik y'n Balkans, le may sordyas nebes statys nowydh.

Yn Kynsa Bresel an Bys, an Emperoureth a erviras dhe vos keffrysys gans Almayn. Fethans an Emperoureth ha sesyans rann hy thir gans an Geffrysysi wosa diwedh an Vresel a gawsyas hy rannans ha koll hy thiryow y'n Est Kres hag a veu rynnys ynter an Ruvaneth Unys ha Pow Frynk. An Vresel Durkek rag Anserghogeth a sewenas, ledys gans Mustafa Kemal Atatürk wosa an Geffrysysi ena, ha ledya dhe dhalleth Repoblek Turki ha diwedh myghternses Ottoman.
Resek kerri

**Resek kerri** (aswonnys ynwedh avel **autosport**) yw eghen a sport may ma kerri ow resek. Ev a dhallathas yn Pow Frynk yn 1895, hag erbynn lemmyn yth yw onan a’n sportys moyha kerys y’n bys.

## Eghennow a resek kerri
**[[Furvell Onan]]** (po Formula One) yw an gampyorieth resek nivel ughella yn ollvysel. Nyns eus dhe gerri tan Furvell Onan ammegow kepar ha kerri kemmyn. A-dherag hag a-dryv pub karr Furvell Onan yma lentheor po askel a us ayr dhe herdhya an karr war an tir ow ri moy a dhalghen dhodho hag ytho ow mos skaffa. Pub resek Furvell Onan (gelwys Grands Prix) a gemmer le yn pow dyffrans.

Semlant **Kerri Indy** (an hanow a dheu dhyworth an cita Indianapolis mayth esa synsys an resek kynsa a’n eghen ma) yw pur haval dhe gerri Furvell Onan, mes i a res war resegvaow hirgylghek gans stummow dhe-gledh hepken, ha niver a resegvaow gans stummow dhe-gledh ha dhe-dyghow. 

Resegow duryans yw eghen a resek gans kerri chanjys yn feur gelwys *touring cars* ha kerri resek gwrys a-borpos gelwys *sports prototypes*. Pub para resek a gomprehend moy ages unn lewyer drefen resegow duryans dhe dhurya niver a ouryow, ytho lewyoryon a gemmer troyow. An resek duryans moyha a vri y’n bys yw resek 24 our Le Mans yn Pow Frynk. 

**NASCAR** yw kowethyans amerikanek a res resegow war resegvaow hirgylghek gans lies karr po kert. Semlant an kerri, gelwys *stock cars*, yw haval dhe gerri trethysi, mes gans lies gwellheans resek. 

Resek **Rally**  a hwer war fordhow kemmyn po fordhow koswik. Dell yw usys, yma lies rann dhe’n resegow ma.

**Kerri lettyans** po “drag racing” yw pan vo dew garr ow resek war resegva gompes dres kwarter mildir.

**Go-kertys** yw kerri byghan a res war resegvaow le.


Restren: Ferrari_F1-75_in_Melbourne.jpg |Karr Furvell Onan Ferrari yn 2022
Restren: 1 and 2 Audi R8.jpg |Resek Amerikanek duryans Le Mans
Restren: 2007_Indianapolis_500_-_Starting_field_formation_before_start.jpg |Resek Indy – an Indianapolis 500
Restren: Andreas_Mikkelsen_-_WRC_Portugal_2013_(8647047945).jpg |Resek Rally
Restren: Three-wide_multiple_row_back.JPG |Resek yn Daytona, Florida
Restren: Tarlton-Drag_racing-004.jpg |Resek lettyans
Restren: AtwaterSat394.jpg |Resek gokertys
Sully Prudhomme

**René François Armand** "**Sully**" **Prudhomme** (Frynkek: [syli pʁydɔm]; 16 mis Meurth 1839 – 6 mis Hedra 1907) o prydydh ha *essayist* frynkek (Pewas Nobel yn Lyenn 1901).
Barry Cunliffe

**Syr Barrington Windsor Cunliffe**, *CBE*, *FBA*, *FSA* (genys 10 mis Kevardhu 1939), aswonys avel **Barry Cunliffe**, yw hendheskonydh hag akademek bretennek.
Herta Müller

**Herta Müller** (Almaynek: [ˈhɛʁta ˈmʏlɐ] (klewes); genys 17 mis Est 1953) yw romansores, prydydhes ha *essayist* almaynek (Pewas Nobel 2009).
7 Genver

**7es mis Genver** yw an seythves dydh y'n kalander gregorek. Yma 358 dedh gesys y'n vledhen (359 yn bledhenyow lamm).

## Darvosow

## Genesigethow

## Mernansow

## Golyow
Louis Braille

**Louis Braille** (/ˈbreɪl/; Frynkek: [lwi bʁɑj]; 4 mis Genver 1809 – 6 mis Genver 1852) o adhysker ha deviser frynkek.
L. L. Zamenhof

**L. L. Zamenhof** (15 mis Kevardu 185914 mis Ebrel 1917) o medhek lagajow ha formyer a yeth Esperantek.
Hideaki Sena

**Hideaki Sena, PhD** (瀬名 秀明, Sena Hideaki, genys 17 mis Genver 1968 a Shizuoka) yw *pharmacologist* ha romanser nihonek (*Parasite Eve*).
Berdh Kernow kyns 1928

Kyn feu fondys Gorsedh Kernow yn 1928, yth esa nebes berdh berdhys dhe ves a Gernow. Rol **Berdh Kernow kyns 1928** a gomprehend niver a dus a vri y'n Dasserghyans Kernewek kyn na fe re anedha a Gernow y'n kynsa le hogen.

Nyns o Kernow avowys avel pow keltek yn 1899. Yn despit dhe henna, berdhys veu tri bardh aswonnys avel kernowyon. Genys veu John Hobson Matthews yn Croydon, mes wosa termyn owth oberi yn Malta, ev a removas dhe Gardydh avel lagher. Yether pur dha o, hag ev re dhys'sa Maltek, Kembrek ha Kernewek yn freth. Ev a hwithras istori ha lien gwerin Kernow, ha dyllys veu * A History of the parishes of St. Ives, Lelant, Towednack, and Zennor* yn 1892. Genys veu Reginald Francis Reynolds yn Loundres. Lymner o. Ev a dheuth dhe Gernow, drefen Porth Ia dhe dhos ha bos gerys-da gans lymnoryon a-dhia deg bledhen kyns henna. Ev a dhemedhis Elizabeth (Hettie) Tangye a Resrudh, o lymner a vri hy honan. Kyn hwre an dhew triga yn Loundres dell yw usys, i a vysytya Kernow yn fenowgh.

Furvys veu Gorsedh Breten Vyghan yn 1900, hag yth esa bern nowydh yn kevrennow keltek. Yn 1901 L.C.R.Duncombe-Jewell a furvyas an Cowethas Kelto-Kernuak rag assaya kowlwul avowans bos Kernow gwlas geltek. Yth eth Henry Jenner dhe Vreten Vyghan rag krefhe kevrennow ynter an dhiw wlas, le mayth o berdhys avel bardh Gorzez Breizh. Ev eth gans y wrek ha Duncombe-Jewell dhe Gembra an nessa bledhen, gans Duncombe-Jewell gwiskys yn brith Kernewek du.

An 1920ow a welas moy a gowsoryon Kernewek. Yn keskussulyans Keffrysyans a Gowethasow Kernow Goth yn mis Hwevrer 1928 y feu ervirys dhe bareusi rag fondyans Gorsedh Kernow. Ytho gelwys veu sodhogyon Gorsedh Kembra dhe synsi solempnyans yn Kernow hag eth bagas a gowsoryon ha hwithroryon lien gwerin dhe Dreorci rag bos berdhys.  Yn aga mysk o Robert Morton Nance, a dhevisyas Kernewek Unys y'n bledhynnyow awosa, Gilbert Hunter Doble, skrifer lies lyver ow tochya sens Kernow, Trelawny Roberts, restrer an London Cornish Association ha William Watson, kewser heb hokkya ha lowarther. Wosa aga amyttyans yn Treorci, an berdh nowydh a vetyas yn Kardydh warbarth ha Henry ha Kitty Jenner avel Konsel Gorsedh Kernow. Etholys veu Jenner avel Bardh Meur ha Nance y skoodhyer po Kannas, hag ervirys veu y fia gwisk berdh Kernow liw glas. 21 a vis Gwynngala 1928, synsys veu solempnyans kynsa Gorsedh Kernow yn Boskawenn-Unn. Kannasow Gorsedd Cymru a junyas berdh Kernow, dewdhek bardh dhe vos berdhys ena, eseli Kowethasow Kernow Goth ha meryon seyth burvestra Kernow. I a gerdhas a vargen tir Boskawenn dhe'n kylgh meyn hembronkys gans Bagas Arian Pennsans. An solempnyans a veu yn Kernewek, Kembrek ha Sowsnek, ow korfenna gans Bro Goth Agan Tasow. 

1899, Kembra, Kardydh
* John Hobson Matthews ()
* Reginald Reynolds ()
* Hettie Tangye Reynolds ()

1903, Breten Vyghan
* Henry Jenner ()

1904, Kembra, Rhyl
* Kitty Lee Jenner ()
* L.C.R. Duncombe-Jewell (.)

1928, Kembra, Treorci
* Albert Marwood Bluett ()
* James Sims Carah ()
* Gilbert Hunter Doble ()
* Robert Morton Nance ()
* Annie Pool ()
* Trelawny Roberts ()
* Joseph Hambley Rowe ()
* William Charles Daniel Watson ()
Yoshinori Kitase

**Yoshinori Kitase** (北瀬 佳範, Kitase Yoshinori, genys 23 mis Gwynngala 1966) yw kevarwodher hag askorrer gwariow gwydhyow nihonek (Square Enix).
Takashi Tokita

**Takashi Tokita** (時田 貴司, Tokita Takashi) (genys 24 mis Genver 1965) yw dysplegyer gwariow gwydhyow nihonek (Square Enix).
Dastinythians

An **Dastinythians** yw oos in istori europek a verk an chanj a'n Osow Kres dhe'n oos arnowydh dres an 15ves ha 16ves kansvledhynnyow. Y hwyris wosa an Goredhom a'n Osow Kres diwedhes ha kelmys dhe janj sosyel meur. Yth esa assay y'n oos ma dhe dhastinythi ha gwellhe tybyansow hag avonsyansow a gotheneb klassek.

Y'n oos ma, yth esa “dastinythians” a dhyski klassek. Tus a dhallathas dastyski dyskansow skolheygyon Hen Rek, Hen Rom ha hen gemenethow erel. Y leverir bos an Dastinythians dalleth an "oos arnowydh". Sel skiansek an Dastinythians o y wersyon a vabdenieth. Dismygyans olow gwayadow alkan a uskishas lesans tybyansow yn hanter diwettha a'n 15ves kansvledhen, mes nyns o chanjyow an Dastinythians an keth dres Europa oll.

Kynth esa meur a hweldroyow yn maters skiansek ha sosyel, keffrys ha'n dalleth a ober arghanti arnowydh ha komptyans, aswonnys yw yn brassa rann rag displegyansow yn art ha kevrohow lieskonnygyon kepar ha Leonardo da Vinci ha Michelangelo.
Gilbert Hunter Doble

Pronter Anglikan a Gernow o **Gilbert Hunter Doble** (26 Du 1880 – 15 Ebrel 1945). Ev yw moyha aswonnys rag y ober skolheygel war sens Kernow, Kembra ha Breten Vyghan. 

Genys veu yn Pennsans, Kernow hag adhyskys yn Kolji Karesk, Rysoghen ha Kolji Duwoniethel Ely. Y das, John Medley Doble, a gevrennas y vern ow tochya hendhyskonieth ha studhyansow leel gans y vebyon. Ordenys veu yn 1907. Ev a veu skoodhyer kurat yn niver a dylleryow yn Kernow ha Pow Sows, kurat Resrudh hag ena pronter Egloswendron. Yn 1935, gwrys ev avel Chenon enorys yn Penneglos Truru. 
Chenon Doble a besyas gans studhyans dres y vewnans a Vreten ha Breten Vyghan keltek, ow kwaynya bri a-dreus Europa. Ev a skrifas yn feur ow tochya sens Kernow, Kembra ha  Breten Vyghan, ow kreuni war daselvenna bewskrifow an Osow Kres. 
Frooth y hwithrans a veu dyllys ynter 1923 ha 1945 avel kuntel a 48 lyvryn lymnys aswonnys avel an kevres 'Cornish Saints'. Wosa 1928 i a gomprehendyas menegyansow istorek gans Charles Henderson. Meur aga tennvos o an lyvrynnow, hag yn apert i a veu sewennus gans an poblek. Bys dhe dhyllans ‘Saints of Cornwall’ gans Orme yn 2000, i o an oberyow moyha kowal, skolheygel ha lel war an desten. Treylys veu 11 dhe'n lyha a’y lyvrynnow dhe Frynkek, drefen bos lies sans gordhys yn Breten Vyghan ynwedh. An Deyn ha Chapter Truru a dhyllas kuntel a’n kevres yn hwegh lyver golegys gans Donald Attwater 1960-70.  Y’n gwettha prys nyns yw menegyansow istorek Henderson ha’n lymnansow komprehendys ynna.
Ev a dhyllas studhyansow war lies sans marnas yn Kernow. Eyl-dhyllys veu y ober war niver a sens kembrek, Dyfrig, Illtud, Paulinus Aurelianus, Teilo hag Oudoceus, avel lyver golegys gans D. Simon Evans yn-dann an titel 'Lives of the Welsh Saints' (1971).

Ynwedh Doble a guntellas lien gwerin ha kanow gwerin kernewek, rann anodho eth dh’y lyvrynnow. Yn 1928 ev a veu berdhys yn-dann an hanow bardhek  yn Treorci, Kembra, onan a eth a Gernow berdhys rag pareusi gwruthyl Gorsedh Kernow an vledhen wosa henna. Ev a dhegemmeras medal Jenner Fondyans Riel Kernow. Drefen ev, synsys veu an performyans kynsa yn Metheven 1924 a Vewnans Meriasek a-dhia an Dasformyans (yn treylyans Sowsnek). A-dhia an eur na synsys veu lies performyans gormelys y’n yeth Kernewek ynwedh. Hwithrans Doble a ledyas dhe dhasserghyans hwarvedhyans Hal-an-Tow yn bledhynnyek pub Dydh Dons Feri yn Hellys.
## Kudynnow
Kudyn a hwer orth gul devnydh a ober Doble o y falladow  dhe grysi dell alsa benenes hembronk kemenethow po travalya. Ev a grysis an venegh a skrifas a-dro dhedha dhe wul kammgemeryans. Ev a assayas ewnhe po restra dre janjya nebes sansesow dhe vos gwer hag unya sens dell esa owth oberi ogas an eyl dh’y gila. Unn ensampel yw dell gampollas bos dew sans gelwys Non, onan anedha benen a dhinythas Dewi Sans ha’n aral den a viajyas dhe fondya kemenethow.  
## Mernans
Doble a verwis yn Hellys 15 Ebrel 1945. Ynkleudhys veu yn korflan Egloswendron. Synsys yw y guntel a lyvrow, ow komprehendya dydhlyvrow dornskrif, yn Lyverva Courtney, Gwithti Riel Kernow, Truru.
W. G. Sebald

**Winfried Georg Sebald** (18 mis Me 1944 – 14 mis Kevardhu 2001), aswonys avel **W. G. Sebald** po (avel gwell o ganso) **Max Sebald** o skrifer hag akademek almaynek.
Will Self

**William Woodard Self** (born 26 mis Gwynngala 1961) yw awtour, jornalyas, derivador politek ha darlesor sowsnek.
Jordan Peterson

**Jordan Bernt Peterson** (genys 12 mis Metheven 1962) yw *media personality*, bresonydh medhegvel, awtour ha *professor emeritus* a Bennskol a Toronto kanadek.
Albert Camus

**Albert Camus** (/kæˈmuː/ kam-OO, US ynwedh /kəˈmuː/ kə-MOO; Frynkek: [albɛʁ kamy]; 7 mis Du 1913 – 4 mis Genver 1960) o filosofer, dramasydh ha jornalyas frynkek (Pewas Nobel 1957).
Jonathan Haidt

**Jonathan David Haidt** (/haɪt/; genys 19 mis Hedra 1963) yw bresonydh socyal ha professor amerikanek.
Jeremy Paxman

**Jeremy Dickson Paxman** (genys 11 mis Me 1950) yw darlesor, jornalyas, awtour ha presentyas pellwolok sowsnek.
Ed Balls

**Edward Michael Balls** (genys 25 mis Hwevrer 1967) yw darlesor, skrifer, erbysydh, professor ha kyns politeger bretennek.
Calvert Watkins

**Calvert Watkins** (/ˈwɒtkɪnz/; 13 mis Meurth 1933 – 20 mis Meurth 2013) o yethor ha yethador amerikanek.
Hiroshige

**Utagawa Hiroshige** (/ˌhɪəroʊˈʃiːɡeɪ/, ynwedh SU: /ˌhɪərəˈ-/; Nihonek: 歌川 広重  [ɯtaɡawa çiɾoꜜɕiɡe]), genys **Andō Tokutarō** (安藤 徳太郎; 1797 – 12 mis Hedra 1858) o artydh *ukiyo-e*.
Mikiso Hane

**Mikiso “Miki” Hane** (16 mis Genver 1922 – 8 mis Kevardhu 2003) o nihonek-amerikanek professor istori. Ev a veu genys yn Kaliforni ha kargharys yn Arisona.
Jerome

**Jerome** (/dʒəˈroʊm/; Latin: Eusebius Sophronius Hieronymus; Grek: Εὐσέβιος Σωφρόνιος Ἱερώνυμος; *c*. 342 – *c*. 347 – 30 mis Gwynngala 420), aswonys avel **Sans Jerome**, ynwedh aswonys avel **Jerome a Stridon**, o pronter Kristyon, konfessor, duwonydh hag istorier.
Oda Nobunaga

**Oda Nobunaga** (織田 信長; 23 mis Metheven 1534 – 21 mis Metheven 1582) o *daimyō* gallosek nihonek*.*
Theodor Mommsen

**Christian Matthias Theodor Mommsen** (leveryans almaynek: [ˈteːodoːɐ̯ ˈmɔmzn̩] 30 mis Du 1817 – 1 mis Du 1903) o skoler klassiek, istorier, *jurist*, politeger ha hendheskonydh almaynek.
Reggie Fils-Aimé

**Reginald Fils-Aimé**  (/ˈfiːsəmeɪ/ FEE-sə-may; genys 25 mis Meurth 1961) yw negysydh amerikanek (Nintendo).
Shia LaBeouf

**Shia Saide LaBeouf** (/ˈʃaɪ.ə ləˈbʌf/; genys 11 mis Metheven 1986) yw gwarier, *performance artist* ha gwrier fylm amerikanek.
Toyotomi Hideyoshi

**Toyotomi Hideyoshi** (豊臣 秀吉, 17 mis Meurth 1537 – 18 mis Gwynngala 1598) genys avel **Hiyoshi-maru**, gelwys a-wosa **Kinoshita Tōkichirō** ha **Hashiba Hideyoshi**, o *samurai* ha *daimyō* (arloedh fewdal) nihonek.
Hecataeus a Viletus

**Hecataeus a Viletus** (/ˌhɛkəˈtiːəs/; Grek: Ἑκαταῖος ὁ Μιλήσιος; *c*. 550 KOK – *c*. 476 KOK), mab a Hegesander, o istorier ha doryth kyns Grek.
Nichiren

**Nichiren** (16 mis Hwevrer 1222 – 13 mis Hedra 1282) o pronter Bouddiek ha filosofer a oes Kamakura nihonek.
Jacquetta Hawkes

**Jacquetta Hawkes** FSA OBE (5 mis Est 1910 – 18 Meurth 1996) o hendheskonydhes ha skrifores sowsnek.
Christopher Hawkes

**Charles Francis Christopher Hawkes**, FBA, FSA (5 mis Metheven 1905 &#x2013; 29 Meurth 1992) o hendheskonydh sowsnek. Y arbennikter o kynsistori europek.
Himiko

**Himiko** (卑弥呼, *c*. 170–248 OK), ynwedh aswonys avel **Shingi Waō** (親魏倭王, "Rewlyades a Wa, a Wei") o *shamaness*-myghternes a Yamatai-koku yn Wakoku (倭国).
Peter Thiel

**Peter Andreas Thiel** (/tiːl/; genys 11 mis Hedra 1967) yw almaynek-amerikanek empreger bilvilwas, *venture capitalist* ha gweythresor politek.
Charles Bukowski

**Henry Charles Bukowski** (/buːˈkaʊski/ boo-KOW-skee; genys **Heinrich Karl Bukowski**, Almaynek: [ˈhaɪnʁɪç ˈkaʁl buˈkɔfski]; 16 mis Est 1920 – 9 mis Meurth 1994) o prydydh, romanser ha skrifer a hwedhlow berr almaynek-amerikanek.
Ephorus

**Ephorus a Gyme** (/ˈɛfərəs/; Grek: Ἔφορος ὁ Κυμαῖος, *Ephoros ho Kymaios*; c. 400330 KOK) o istorier grek.
Emperour Jimmu

**Emperour Jimmu** (神武天皇, Jinmu-tennō) o emperour henhwedlek kyns a Nihon herwydh *[[Nihon Shoki]]* ha *[[Kojiki]]*.
Strabo

**Strabo** (/ˈstreɪboʊ/; Grek: Στράβων *Strábōn*; 64 po 63 KOK – *c* .24 OK) o doryth, filosofer hag istorier grek.
Mikhail Petrashevsky

**Mikhail Vasilyevich Butashevich-Petrashevsky** (Russek: Михаил Васильевич Буташевич-Петрашевский; 13 mis Du [G.K.n1 1 mis Du] 1821 – 19 mis Kevardhu [G.K. 7 Kevardhu] 1866), aswonys yn kemmyn avel **Mikhail Petrashevsky**, o domhweler ha *Utopian theorist* russek.

n1 = Gis Koth (*Old Style* yn Sowsnek).
Teuta

**Teuta** (Illyrian: **Teutana*, 'mestres a'n tus, myghternes'; Grek hen: Τεύτα; Latin: Teuta) o myghternes lesruw a gordh Ardiaei yn Illyria.
John Wyndham

**John Wyndham Parkes Lucas Beynon Harris** (/ˈwɪndəm/; 10 mis Gortheren 1903 – 11 Meurth 1969) o skrifer skiens fugiethek sowsnek.
Fumiko Enchi

**Fumiko Enchi** (円地 文子, Enchi Fumiko, 2 mis Hedra 1905 – 12 mis Du 1986) o hanow pluven a skrifores nihonek **Fumiko Ueda**.
Joe Orton

**John Kingsley Orton** (1 mis Genver 1933 – 9 mis Est 1967), aswonys avel an hanow pluven **Joe Orton**, o dramasydh, awtour ha *diarist* sowsnek.
Plautus

**Titus Maccius Plautus** (/ˈplɔːtəs/; c. 254 – 184 KOK), aswonys yn kemmyn avel **Plautus**, o dramasydh Romanek a Oes Latin Goth.
Quintilian

**Marcus Fabius Quintilianus** (Latin: [kᶣiːntɪliˈaːnʊs];[1] c. 35 – c. 100 OK) o adhysker hag arether Romanek a Hispania.
Jean Racine

**Jean-Baptiste Racine** (/ræˈsiːn/ rass-EEN, SU ynwedh /rəˈsiːn/ rə-SEEN) (Frynkek: [ʒɑ̃ batist ʁasin]; 22 mis Kevardhu 163921 mis Ebrel 1699) o dramasydh frynkek geryes da.
Gore Vidal

**Eugene Luther Gore Vidal** (/vɪˈdɑːl/; genys **Eugene Louis Vidal**, 3 mis Hedra 1925 – 31 mis Gortheren 2012) o skrifer ha skiansek amerikanek.
Xenophon

***Xenophon a Athína*** (/ˈzɛnəfən, zi-, -fɒn/; Grek hen: Ξενοφῶν  [ksenopʰɔ̂ːn]; c. 430 – dell hevel 355 po 354 KOK) o hembrenkyas breselek, filosofer hag istorier grek.
Émile Zola

**Émile Édouard Charles Antoine Zola** (/ˈzoʊlə/, ynwedh SU: /zoʊˈlɑː/, Frynkek: [emil zɔla]; 2 mis Ebrel 184029 mis Gwynngala 1902) o romanser, jornalyas ha dramasydh frynkek.

## Devynnow
Bresel Deg Bledhen warn Ugens

An **Vresel Deg Bledhen warn Ugens** a dhuryas a 1618 bys yn 1648 y'n 17ves kansvledhen. Batalys yn brassa rann yn Europa Kres, yth estemir y hwrug 4.5 dhe 8 milvil soudor ha burjes merwel drefen kas, divotter ha kleves. Ranndiryow a Almayn arnowydh a welas kodh y'ga foblans a voy es 50%.

Kyn feu y'n brassa rann gans y gres yn Almayn, nebes powyow erel a dheuth ha bos rann a'n kas, y'ga mysk Pow Frynk, Spayn ha Swedherwyk. Yn gwiryonedh, an moyha rann a'n powyow nerthek yn Europa a gemeras rann y'n vresel. Dallethys veu avel batel yn kever kryjyans yntra Protestans ha Katholigyon. Hag an vresel ow pesya, an dernieth Habsburg katholik ha powyow erel a usyas an vresel rag assaya kavos moy a nerth. Rag ensampel, Pow Frynk katholik a vatalyas rag an Protestans ha hemma a wrug dhe'n kesstrif ynter Pow Frynk ha'n teylu Habsburg dhe vos gweth.

An Vresel Deg Bledhen warn Ugens a gawsyas divotter ha kleves yn ogas ha pub pow hag esa ynni. An vresel a dhuryas 30 bledhen ha ny veu an kudynnow a wrug y gawsya hag an kudynno kawsys gensi ewnhes rag termyn hir wosa diwedh an vresel. An vresel a worfennas gans Kevambos Westphalia.
Terence

**Publius Terentius Afer** (/təˈrɛnʃiəs, -ʃəs/; c. 195/185 – c. 159? KOK) o dramasydh Romanek Afrikanek.
Fumiko Hayashi

**Fumiko Hayashi** (林芙美子, Hayashi Fumiko, 31 mis Kevardhu 1903 – 28 mis Metheven 1951) o romansores, skrifores a hwedhlow berr ha prydydhes nihonek.
Miyamoto Yuriko

**Miyamoto Yuriko** (宮本 百合子, 13 mis Hwevrer 1899 – 21 mis Genver 1951) o romansores, skrifores a hwedhlow berr, gweythresores socyal hag avreusyades lyenn nihonek.
Naomi Kawase

**Naomi Kawase** (河瀨直美, Kawase Naomi) yw kevarwodhes nihonek. Hi a veu aswonys arta avel **Naomi Sento** (仙頭直美 *Sentō Naomi*).
Sam Mendes

**Syr Samuel Alexander Mendes** CBE (genys 1 mis Est 1965) yw kevarwodher fylm ha gwarila, askorrer ha *screenwriter* bretennek.
Elem Klimov

**Elem Germanovich Klimov** (Russek: Элем Германович Климов; 9 mis Gortheren 1933 &#x2013; 26 mis Hedra 2003) o gwrier fylm sovietek ha russek.
D. W. Griffith

**David Wark Griffith** (22 mis Genver 1875 – 23 mis Gortheren 1948) o kevarwodher fylm amerikanek a-vri.
Carl Theodor Dreyer

**Carl Theodor Dreyer** (danek: [ˈkʰɑˀl ˈtsʰe̝ːotɒ ˈtʁɑjˀɐ]; 3 mis Hwevrer 1889 – 20 mis Meurth 1968), aswonys yn kemmyn avel **Carl Th. Dreyer**, o kevarwodher fylm ha *screenwriter* danek.
Yūko Tsushima

**Satoko Tsushima**  (30 mis Meurth 1947 – 18 mis Hwevrer 2016), aswonys avel hy hanow pluven **Yūko Tsushima** (津島 佑子 *Tsushima Yūko*), o skrifores fugieth, *essayist* hag avreusyades nihonek.
Christopher Nolan

**Christopher Nolan** CBE (genys 30 mis Gortheren 1970) yw kevarwodher fylm, askorrer ha *screenwriter* bretennek-amerikanek.
## Devynnow
John Ford

**John Martin Feeney** (1 mis Hwevrer 1894 – 31 mis Est 1973), aswonys a-sankshyon avel **John Ford**, o kevarwodher fylm ha sodhek a'n lu lestri amerikanek.
Lars von Trier

**Lars von Trier** (*né* **Trier**; 30 mis Ebrel 1956) yw kevarwodher fylm ha *screenwriter*, - a'n dalleth gwarier ha *lyricist* - danek.
Bonar Law

**Andrew Bonar Law** (/ˈbɒnər ˈlɔː/ BONN-ər; 16 mis Gwynngala 1858 – 30 mis Hedra 1923) o politeger bretennek.

## Devynnow
Ramsay MacDonald

**James Ramsay MacDonald** FRS (né **James McDonald Ramsay**; 12 mis Hedra 18669 mis Du 1937) o politeger bretennek.
Robert Gascoyne-Cecil, 3a Marquess a Salisbury

**Robert Arthur Talbot Gascoyne-Cecil, 3<sup>a</sup> Ardalydh Salisbury** KG GCVO PC FRS DL (/ˈɡæskɔɪn ˈsɪsəl/; 3 mis Hwevrer 183022 mis Est 1903) o statydh bretennek.
Robert Peel

**Syr Robert Peel, 2<sup>a</sup> Baronet**, FRS (5 mis Hwevrer 1788 – 2 mis Gortheren 1850) o statydh bretennek.
H. H. Asquith

**Herbert Henry Asquith, 1st Yurl Rysoghen hag Asquith**, KG, PC, KC, FRS (12 mis Gwynngala 1852 – 15 mis Hwevrer 1928), o statydh bretennek.
Bruce Lee

**Bruce Lee** (Chinek: 李小龍; genys **Lee Jun-fan**, 李振藩; 27 mis Du 1940 – 20 mis Gortheren 1973) o *martial artist*, ynstruktor *martial arts*, gwarier, gwrier fylm ha filosoger hong kongek-amerikanek.
John Swinney

**John Ramsay Swinney** (genys 13 mis Ebrel 1964) yw politeger albanek. Swinney re beu Kynsa Menyster Alban ha ledyer an Parti Kenedhlek Alban (PKA) a-dhia 2024. Kyns, Swinney o ledyer an PKA a-dhia 2000 bys 2004 ynwedh.

## Devynnow
Robert Walpole

**Robert Walpole, 1<sup>a</sup> Yurl Orford**, KG PC (26 mis Est 1676 – 18 Meurth 1745; aswonys avel yntra 1725 ha 1742 avel **Syr Robert Walpole**) o statydh bretennek.
Spencer Compton, 1a Yurl Wilmington

**Spencer Compton, 1<sup>a</sup> Yurl Wilmington**, KG, PC (c.  16742 mis Gortheren 1743) o statydh bretennek.
Jynn amontya

**Jynn amontya** yw jynn a wra devnydh a elektronegas dhe ynworra, gwitha, hag eskorra deur. Deur yw kedhlow kepar ha rivow, geryow, ha rolyow. Styr ynworra deur yw redya kedhlow dhywar vysowek, devis gwithans kepar ha plasen gales, po sensor. Yth argerdh jynn amontya po chanjya an deur herwydh an danvonadow usi yn gweythvannow medhelweyth. Dell yw usys y hweythres gweythvannow reknansow awgrymel, golegi deur, po y waya a-derdro. Gwithys yw an deur a-wosa yn devis gwitha, diskwedhys dre dhispletva, po danvenys dhe jynn amontya aral. Y hyll jynnow amontya bos kelmys war-barth dhe furvya rosweyth kepar hag an kesrosweyth, hag a as an jynnow amontya dhe geskomunya yntredha. 

Y hwrer argerdhell an jynn amontya a drogelghennow keskelmys (skomennow) may ma lies treffendyell. Bysyel yw brassa rann a jynnow amontya, ytho y hyllons delinya kedhlow der usya rivennow dewek, po bit (a'n hanow *binary digit* yn Sowsnek). Yma jynnow amontya yn lies furv ha braster herwydh aga merk, eghen, ha porpos. Yma palster anedha a jynnow byghan kepar ha sleygodhow ha barlenellow, dhe jynnow bras kepar ha gorjynn amontya.
Peter Lanyon

**George Peter Lanyon** (8 Hwevrer 1918 &ndash; 31 Est 1964) o lymner a Gernow. Moyha aswonnys ywa rag tirwedhow gans gnasow tybel. Lanyon o onan a’n lymnoryon posekka dhe dhos dhyworth Breten wosa Nessa Bresel an Bys. Korf y oberyow yw yn-mysk an dasvreusyans  moyha gwreydhek ha posek yn neb le. Warbarth ha lymnansow, Lanyon a wrug drehevyansow art, priweyth ha *collage*. 

## Bewnans ha resegva
Genys veu Peter Lanyon yn Porth Ia yn 1918. Ev o unnik mab W H Lanyon, skeusenydh bodhesik hag ilewydh. Adhyskys veu yn Kolji Clifton, Bristol. Ev a gavas dyskansow wosa skol gans Robert Borlase Smart. Yn 1937 ev a vetyas Adrian Stokes, a gomendyas lymna ha gravya arnowydh dhodho., ow kampolla dhodho y tal dhodho mos dhe studhya yn Skol Euston Road yn-dann Victor Pasmore. Yn 1936-37 ev eth dhe Skol Lymna Pennsans. Yn 1939 ev a vetyas lymnoryon a vri kepar ha Ben Nicholson, Barbara Hepworth ha Naum Gabo a removsa dhe Borth Ia wosa dalleth Nessa Bresel an Bys. Lanyon a gavas dyskansow privedh gans Nicholson. Gnas y ober a janjyas yn tien, hag ev a dhallathas gul drehevyansow art. Ynter 1940-45 ev a servyas gans an Ayrlu Riel y’n Difeythdir West, Palestayn hag Itali.

Yn 1946 ev a dhemedhis Sheila St John Browne (1919 – 18 Du 2015). I a gavas hwegh flogh ynter 1947-57,  Andrew, Jane, Matthew, Martin, Anna ha Jo.

Yn 1946 ev a dheuth ha bos esel gweythresek a Vagas Artydhyon Crypt, hag esel fondya Kowethas Artys Pennwydh yn 1948. Yn hav 1950 ev ha’y wrek a dravalyas a-derdro Itali, ow tos ha bos artydh a vri yn Bagas Artydhyon Porth Ia. 

Ynter 1951-57 ev a dhyskas yn Akademi Art Karvadhon. Gelwys veu dhe gevranna taklow dhe omdhiskwedhyans Konsel Artys Breten Veur yn 1950 yn Gool Breten. Lies enor a sewyas gans omdhiskwedhyansow yn Loundres, Evrek Nowydh ha tylleryow erel. Yn Evrek Nowydh yn 1957 ev a vetyas Mark Rothko. Fest da o ganso ober Rothko, ha hemm ha bern nowydh yn gwynanellans  a’n ledyas dhe lymnansow moy iger ha frynk. 

Lanyon a gemmeras gwynanella avel hobi, owth usya an prevyans dhe wul lymnansow a ros golokva a’n ayr yn y lymnansow. Ev a verwis a shyndyansow wosa droglam gwynanella. Ynkleudhys yw yn korflan Eglos San Euny yn Lannanta. 
Yn 1961 etholys veu avel Kaderer Kowethas Artydhyon Lulyn, ha berdhys avel bardh Gorsedh Kernow. Y hanow barhdek o
William Cavendish, 4sa Dug Dewnans

**William Cavendish, 4<sup>sa</sup> Duke of Devonshire**, KG, PC (8 mis Me 1720 – 2 mis Hedra 1764), titlys **Arloedh Cavendish** kyns 1729, hag **Ardalydh Hartington** yntra 1729 ha 1755 o statydh bretennek.
John Stuart, 3sa Yurl Bute

**John Stuart, 3sa Yurl Bute** (Dunedin, 25 mis Me 1713 – Loundres, 10 mis Meurth 1792) o politeger bretennek.
Charles Watson-Wentworth, 2sa Ardalydh Rockingham

**Charles Watson-Wentworth, 2sa Ardalydh Rockingham** (13 mis Me 1730 – 1 mis Gortheren 1782) o statydh bretennek.
William Pitt, 1sa Yurl Chatham

**William Pitt, 1sa Yurl Chatham** (15 mis Du 1708 – 11 mis Me 1778) o statydh bretennek. Ev o tas a William Pitt Yowynk.
Augustus Henry Fitzroy, 3sa Dug Grafton

**Augustus Henry Fitzroy, 3sa Dug Grafton** (28 mis Gwynngala 1735 - 14 mis Meurth 1811) o statydh bretennek.
Thomas Pelham-Holles, 1sa Dug Newcastle

**Thomas Pelham-Holles, 1<sup>sa</sup> Dug Newcastle, 1<sup>sa</sup> Dug Newcastle-under-Lyne**, KG, PC, FRS (21 mis Gortheren 169317 mis Du 1768) o statydh bretennek. Ev yw aswonys yn kemmyn avel **Dug Newcastle**.
Ankrydoryon Vor

**Ankrydoryon Vor** yw an hanow arnowydh res dhe dus vora a Loghlyn (po Skandinavi, henn yw Danmark, Norgagh ha Swedherwyk a-lemmyn) yn gwreydhyel hag a wrug omsettya, morladra, kenwertha ha trevesiga dres Europa a'n 8ves kansvledhen diwedhes bys yn 11ves kansvledhen. I a viajyas dhe'n Kresvor, Afrika Gledh, Volga Bulgari, an Est Kres ha Amerika Gledh. Yn nebes a'n powyow may hwrussons omsettya orta ha trevesiga ynna, an oos ma yw aswonnys avel Oos an Ankrydoryon Vor. An ankrydoryon vor a effeythas istori kresosel a-varr a Loghlyn, an Enesow Keltek, Pow Frynk, Estoni ha Kievan Rus'.

Marners konnyk war aga skathow hir, an ankrydoryon vor a fondyas gwlasvaow norsk ha governansow yn Enesow Keltek, Enesow Faroe, Rewenys, Greunland, Normandi hag arvor Baltek, keffrys ha a-hys fordhow-kenwertha Dnieper ha Volga a-dreus Russi, Belarussi hag Ukrayn a-lemmyn. An dus norman, norsk-godhyli, tus rus', faroek ha rewenysek a dhallathas a'n wlasvaow norsk ma. An ankrydoryon vor a viajyas dhe Iran hag Arabi, ha bagas a ankrydoryon vor a Rus' a viajyas pell lowr dhe'n soth dell wrussons i omsettya orth Sita Konstentin. An kynsa tus Europek yns dhe dhrehedhes Amerika Gledh ha trevesiga, yn berr, Tir Nowydh. Hag i ow lesa gonisogeth norsk dhe diryow estren, i a dhros kethyon, gordherghow ha delanwesow gonisogethel estren dhe Loghlyn ha hemm a veu delanwes meur war dhisplegyans genynnek hag istorek. Dres Oos an Ankrydoryon Vor, mamvroyow norsk a veu kreshes yn gradhyel a ruvanethow byghanna yn tri ruvaneth meurː  Danmark, Norwgagh ha Swedherwyk.

An ankrydoryon vor a gewsi Hen Norsk ha gul gravyansow yn runyow. Rag an brassa rann a'n oos, i a holyas kryjyans Hen Norsk, mes diwettha i a dheuth ha bos Kristonyon. Yth esa aga laghys, art ha pennserneth aga honan dhe'n ankrydoryon vor. An ankrydoryon vor o tiogyon, pyskadoryon, kreftoryon ha gwikoryon. Tybyansow kemmyn a'n ankrydoryon vor yw dyffrans a'n dus a wrug hwarheans avonsys ha kompleth, dell wonn dre bennfentennow istorek ha hendhyskoniethek. Portrayansow kemmyn y'n jydh hedhyw yw selys, dre vras, war batrons skwir a dus gwyls nobyl yn basnets gans ̟kern.
William Wyndham Grenville, 1sa Baron Grenville

**William Wyndham Grenville, 1sa Baron Grenville** (25 mis Hedra 1759 – 12 mis Genver 1834) o statydh bretennek.
Robert Banks Jenkinson, 2sa Yurl Liverpool

**Robert Banks Jenkinson, 2sa Yurl Liverpool** (7 mis Metheven 1770 – 4 mis Kevardhu 1828) o statydh bretennek.
William Henry Cavendish-Bentinck, 3sa Dug Portland

**William Henry Cavendish-Bentinck, 3sa Dug Portland** (14 mis Ebrel 1738 – 30 mis Hedra 1809) o statydh bretennek.
Frederick John Robinson, 1sa Isyurl Goderich

**Frederick John Robinson, 1sa Isyurl Goderich** (1 mis Du 1782 – 28 mis Genver 1859) o statydh bretennek.
Edward Geoffrey Smith Stanley, 14ves Yurl Derby

**Edward Geoffrey Smith Stanley, 14ves Yurl Derby** (29 mis Meurth 1799 – 23 mis Hedra 1869) o statydh bretennek.
George Hamilton Gordon, 4es Yurl Aberdeen

**George Hamilton Gordon, 4es Yurl Aberdeen** (28 mis Genver 1784 - 14 mis Kevardhu 1860) o statydh bretennek.
Henry John Temple, 3sa Isyurl Palmerston

**Henry John Temple, 3sa Isyurl Palmerston**  (20 mis Hedra 1784 – 18 mis Hedra 1865) o statydh bretennek.
Archibald Philip Primrose, 5es Yurl Rosebery

**Archibald Philip Primrose, 5es Yurl Rosebery** (7 mis Me - 1847 – 21 mis Me 1929) o statydh bretennek.
Henry Campbell-Bannerman

**Henry Campbell-Bannerman** (né **Campbell**; 7 mis Gwynngala 1836 - 22 mis Ebrel 1908) o statydh bretennek.