open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Skandiom

Elven gemyk ew **skandiom**, niver 21 e'n Vosen Beriodek. Y arwodh ew **Sc**. An hanow a dheu dhort an ger Latin rag Loghlyn *Scandia*. Nag eus radn dhe skandiom e'n korf denel. Nag ew gwenonek. 

Diskudhys veu skandiom en 1879 gen , Professor Kemygieth en Universita Uppsala, dhort euksenit, moon kompleth a nebes olkenyow. Ema moon skandiom (henwys thortveytit - Sc2Si2O7) bes pur danow ew. Askorrys ew an brassa radn avel isaskorr balyow uraniom, a-dro dhe 20 tonnas an vledhen. Arbednegys ew devnydhyow skandiom. Keworrys ew dhe aluminiom rag y wul kalecha ha skaffa rag kesradnow jynnow ebron. Usys ew lugern skandiom gen an diwysyans pellwolok. Purvaow oyl a wra devnydh a'n isotop skandiom-46 avel maynor tresya.

Poos atomek skandiom ew 44.96, y boynt teudhi ew 1541°C ha'y boynt bryjyon ew 2831°C. Y dhosedh ew 3.0kg an liter. Olkan medhel gwydn-arhansek ew. 

## Mirva

Restren: Nilson_Lars_Fredrik.jpg |skeusennik|Lars Fredrik Nilson
Restren: Thortveitite-ea14a.jpg |skeusennik|Thortvenit
Restren: Mig-29_on_landing.jpg |skeusennik|Usys ew skandiom e'n Mig-29
Restren: Erzmine_Nowa_Schowti_Wody_Förderturm_3.JPG |skeusennik|Bal uraniom ha horn Zhovti Vody en Ukrayn a askorr skandiom ewedh
Seaborgiom

Elven gemyk synthetek ew '''seaborgiom''', niver 106 e'n Vosen Beriodek. Y arwodh ew **Sg**. An hanow a enor Glenn T Seaborg (1912-1999), kemygydh nuklerek amerikanek, neb a dhiskudhas deg elven dreus-uranik, ha kawas an Pewas Nobel rag Kemygieth en 1951.

Elven pur radyoweythresek ew, gen pymthek isotop, 14 mynysen ew an hanter-bewnans hirra, gen seaborgiom-269. Diskudhys veu en 1974 gen dew vagas a skiensydhyon, bagas sovietek en Dubna, Russi ha bagas amerikanek en Universita Kaliforni, Berkeley.

## Mirva

Restren: Seaborg_in_lab_-_restoration.jpg |skeusennik|Glenn T Seaborg
Restren: Chemist Glenn Seaborg (14678590682).jpg |skeusennik|Glenn Seaborg ow poyntya war tu ha Seaborgiom e'n Vosen Beriodek
Restren: RIAN_archive_612388_Joint_Institute_for_Nuclear_Research_in_Dubna_hosts_seminar_on_Physics_on_Large_Hadron_Collider.jpg |skeusennik|Fondyans Hwithrans Nuklerek en Dubna
Seleniom

Elven gemyk ew **seleniom**, niver 34 e'n Vosen Beriodek. Y arwodh gemyk ew **Se**. An hanow a dheu dhort an ger *selene*, hanow Greka dhe'n Loor.

Elven essensek dhe'n korf denel ew seleniom. Radn ew dhe'n ensaymow glutathion peroksidas ha deiodinas. En despit dhe hebma seleniom a ell bos gwenonek (a ugh 450μg an jydh). Arwodhow a bosna seleniom ew anal flerys. Seleniom a ell defolya. En 1983 defolyes veu kreun dowr Kesterson en Nans San Joaquin, Kaliforni, gen seleniom dhort bargenys tir leel. 

Diskudhys veu seleniom gen  en Stockholm en 1817. Ev a wrug hwithrans war remenat ort goles kerynyow en gweythva trenken sulfurik. Ev a verkyas bos seleniom haval ort teloriom. Hebma veu an acheson rag an hanow (seleniom - an Loor, ha teloriom - an Norvys). Tanow ew moynow seleniom. Askorrys ew avel isaskorr purhe kober, plobm ha zynk, dell ew usys. An askorroryon moyha ew Kanada, an Statys Unys, Bolivi ha Russi, a-dro dhe 1500 tonnas an vledhen (hag eylgylghys ew 150 tonnas aral).

Olkan seleniom a wra kendegi milgweyth gwell pan vo e'n howlspladn. Usys ew etho rag kellow fototredanek, liesskrifellow ha panellow howlek (30% a askorrans). Usys ew 25% rag gul gweder (keworrys sodiom selenat (Na2SeO4) dh'y dhasliwa, po kadmiom selenid rag gul gweder rudhem), en arbednek gweder liw brons rag tourow ebron. Usys ew 15% avel sodiom selenit rag gul boos enevales. Keworrys ew kesstoffow seleniom dhe shampoo gorth-breghi (Sowsnek - anti-dandruff).

Poos atomek seleniom ew 78.96, y boynt teudhi ew 217°C ha'y boynt bryjyon ew 685°C. Y dhosedh ew 4.8kg an liter. Seleniom a eksist avel diw furv: olkan arhansek po polter rudh.

## Mirva

Restren: Jöns_Jacob_Berzelius.jpg |skeusennik|Jöns Jacob Berzelius
Restren: Red_Glass_Ashtray.jpg |skeusennik|Gweder rudh seleniom
Restren: Xerox_photocopier_in_GlenOak_High_School_library_2004.jpg |skeusennik|Usys ew seleniom yn liesskifellow
Restren: Head_%26_Shoulders_shampoo_bottle.jpg |skeusennik|Shampoo gorth-dandruff
Restren: Ducklrg.jpg |skeusennik|Heyjik difurvys awos difolyans
Restren: Evaporation_ponds_Kesterson_national_wildlife_refuge.jpg |skeusennik|Tiredh kreun dir Kesterson
Restren: Seagram_Building_(1).JPG |skeusennik|Gweder brons war dhrehevyans Seagram en Evrek Nowydh,
Amanda Gorman

**Amanda S. C. Gorman** (genys Meurth 7, 1998) yw prydydh ha gweythresor. Hy bardhonogow a wra fogella orth arwask, benelogorieth, hil hag amalekheans, hag ynwedh an keskar afrikan. 

Gorman a veu genys mis Meurth an 7ves, yn Los Angeles, Kaliforni, yn 1998. Megys veu hi, heb tas, gans hy mamm, Joan Wicks, dyskador Sowsnek. Hi a studhyas sosyologieth yn Harvard College ha degemeres gradh *cum laude* yn 2020. 

Gorman o an kynsa den dhe vos henwys "National Youth Poet Laureate" (KW: Prydydh Lorys Yowynkneth Keswlasek). Hi a dhellos lyver bardhonieth *The One for Whom Food Is Not Enough* yn 2015. 

Yn 2021, hi a lennas hy bardhonek "*The Hill We Climb*" (KW: An Vre a Yskynnyn) dhe stallasyon Lewydh SU Joe Biden. Hy bardhonek stallasyon a dheuth ha bos meur y vri ha hware dew a'y lyvrow a dheuth ha bos gwerther-gwella. 

Yn mis Hwevrer 2021, Gorman a veu golowboyntys yn lyver-termyn *Time* yn rol 100 Nessa, yn-dann an klass *Phenoms*, gans profil skrifys gans Lin-Manuel Miranda. Yth esa hi war an gudhlen ynwedh.

Yn 2017, hi a leveris y fynn hi ombrofya rag soodh an lewydh yn 2036. Katholik yw hi.
Silikon

Elven gemyk niver 14 e'n Vosen Beriodek ew silikon. Y arwodh gemyk ew **Si**. An hanow a dheu dhort an ger Latin *silex*,  ow styrya kelester. Usys veu silika avel kelesterow rag gul an toulys kensa.  Essensek dhe nebes ehennow pekara diatomow ha spongow ew silikon avel silikon dioksid po silika (SiO2). Gwres ew aga formow dhort silika. Gwirhaval ew y vos essensek dhe dus ewedh. Nag ew silikon ha'y gesstoffow gwenonek. E'n gwettha pres, mars ew anellys perthyglow munys a silika e'n skevens, anjei a wra kawsya silikosis. Arwodhow ew anellans ronk, pasa ha fyllel anella. Kebmyn o an dises en-mysk tus val asbestos, oberoryon lesterva ha gweythvaow frodnow kerri neb a wre usya asbestos. Usys ew an kesstoff silikon rag gul ympyansow brodn.

En 1800 Syr  a leveris silika dhe vos kesstoff, nag elven avel leveris Lavoisier. Bes na alja digelmi an elven gen elektrolysans. Diskudhys veu silikon gen  en Stockholm en 1824. Kevys ew silikon en lies furv dres an Norvys. Pals ew tewes avel pednfenten silika. Balweyth re beu kowlwrys rag monyow silikon avel talk (en Ostri, Itali hag Eynda), ha mika (en Kanada, an Statys Unys ha Brasil). Furvow erel silika ew mar danow aga bos pur gostek, rag ensampel opal hag amethyst.

An diwysyans derevel a wra kregi war dewes ha lim (kalciom silikat), ha gul gweder ewedh. Silikon fest pur ew usys en korrasklos rag jynnow amontya. Karborundum (silikon karbid - SiC) ew ogas dhe'n keth kaletter hag adamant, hag usys ew avel daffar eskravus.

Gwres ew krohen an Norvys gen lies moon silikon pekara men growan. Poos atomek silikon ew 28.09, y boynt teudhi ew 1410°C ha'y boynt bryjyon ew 2355°C. Y dhosedh ew 2.3kg an liter. Hanter-olkan ew silikon. Glas-loos ew y wrysow gen lenter metelyek.

## Mirva

Restren: 20110123_185042_Diatom.jpg |skeusennik|Form silika diatom 
Restren: Jöns_Jacob_Berzelius.jpg |skeusennik|Jöns Jacob Berzelius
Restren: Microchips.jpg |skeusennik|Korrasklos
Restren: The_Cheesewring.jpg |skeusennik|An Keuswask en Kernow, gwres a ven growan
Restren: Amethyst_close_cropped.jpg |skeusennik|Amethyst
Restren: Feuersteinaxt.jpg |skeusennik|Bool kelester a'n Oos Neolithik
Arghans

Elven gemyk ew '''arhans''', niver 47 e'n Vosen Beriodek. Y arwodh gemyk ew **Ag**. An hanow a dheu dhort an ger Latin *argentum*. Henwys ew lies elven dhort hanow gwlas, cita po avon, bes dibarow ew arghans - ev re ros y hanow dhe wlas (Arjentin) ha ryver (Rio de la Plata - ryver arhans yn Spaynek).

Nag eus radn vewoniethel dhe arhans e'n korf denel. Pur wenonek ew dhe is-organedhow. Holanow hedeuth arhans a serr an krohen. Kemystyon kresosel a wre gwertha arhans nitrat dhe remova gwenogednow. E sewenas an remedi, hag usys o bys dhe dhalla an 20ves kansvledhen.

Ema dhe valweyth kowlwres rag arhans a-dhia 3000 K.O.K. en Turki ha Pow Grek. Chif moon arhans ew acanthit (arhans sulfid - Ag2S). Kevys ew yn Pow Meksiko, Bolivi ha Hondouras. Bes an brassa radn a arhans ew kevys dhort purhe olkenyow erel, pekara kober. Askorrans ollvesek ew 25,000 tonnas an vledhen. Usys o arhans rag bathow bes anjei a wrug gwadnhe en es. Chif devnydhyow arhans ew an diwysyansow tredanek ha elektronek ha devnydh y'n chi avel daffar lybm, gebmweyth ha gwedrow mires.

Poos atomek arhans ew 107.87, y boynt teudhi ew 962°C ha'y boynt bryjyon ew 2212°C. Y dhosedh ew 10.5kg an liter. Olkan medhel ew arhans gen lenter gnasek arhansek.

## Mirva

Restren: Kneeling_bull_holding_a_spouted_vessel_MET_DT848.jpg|skeusennik|Gravyans a darow dhort 3000 K.O.K. - hwarheans Proto-Elamit
Restren: Silver_bust_of_Serapis_MET_DT6658.jpg |skeusennik|Gravyans Romanek a Serapis, 150 O.K.
Restren: Acanthite_-_Chispas_Mine,_Arizpe,_Sonora,_Mexico.jpg |skeusennik|Chif moon arhans, acanthit
Restren: SilverB.JPG |skeusennik|Ingotow arhans
Restren: Cutlery_drawer.jpg |skeusennik|Daffar lybm
Restren: GordianusIsest.jpg|skeusennik|Bath Romanek a sestercius
Restren: Helwan_74"_Mirror_(9237586509).jpg |skeusennik|Usys ew arhans rag gul gwiskas gweder-mires teleskop
Restren: Silver_Jewellery_.jpg |skeusennik|Gebmweyth gwres a arhans
Sodiom

Elven gemyk ew '''sodiom''', niver 11 e'n Vosen Beriodek. Y arwodh gemyk ew **Na**. An hanow a dheu dhort an ger Sowsnek *soda*, hanow an arwodh a dheu dhort an ger Latin *natrium*, ow styrya soda ewedh. Essensek ew sodiom dhe enevales, bes le essensek ew dhe blansow. Sodiom a wra rewlya gwaskedh goos ha gwaskedh osmotik. Res ew dhe'n korf kemeres provians reyth drefen bos sodiom kellys a'n korf dre'n lonethi.

Gwres ew mencyon a sodiom karbonat (soda - Na2CO3) e'n Bibel. Usys ew rag gweres golghi ha gul gweder e'n termyn eus passyes. Kevrin veu komposyans holan ha soda, ha Lavoisier y honan a dybis bos nitrojen etto. Syr , an kemygydh a Gernow, a dhiskudhas olkan sodiom en 1807 pan wrug usya elektrolysans dhe lehe soda tanek, sodiom hidroksid NaOH (*caustic soda*) dhe olkan sodiom.

Askorrys ew sodiom dhort halit Na3(CO3)(HCO3). Kevys ew en Almayn, Poloni ha'n Statys Unys, a-dro dhe 200 milvil tonnas an vledhen, ort pompya dowr tobm dhe'n dor tell dh'y hedeudhi ha pompya brin emann. Usys ew brin dre vras e'n diwysyans kemyk (60%) rag gul klorin ha sodiom hidroksid, 20% nodho ow mos dhe'n diwysyans boos avel keveythyans, ha'n 20% aral dhe worra war'n for'ow e'n gwav. Sodiom hidroksid ew chif lisliwen an diwysyans, hag usys ew e'n chi dhe glerhe karthpibow. Ema othem dhe'n diwysyans gweder a dhevnydh sodiom karbonat, hag usys ew yn diwosow pik-pik. Usys ew olkan sodiom yn golowow stret.

Poos atomek sodiom ew 22.99, y boynt teudhi ew 98°C ha'y boynt bryjyon ew 883°C. Y dhosedh ew 0.97kg an liter. Olkan medhel gwydn-arhansek ew hag a dhasober en ayr ha dowr. Synjys ew en-dadn parafyn.

## Mirva

Restren: Sir_Humphry_Davy,_Bt_by_Thomas_Phillips.jpg|skeusennik|Syr Humphrey Davy
Restren: Aeroflot_Airbus_A330-200_de-icing_Pereslavtsev.jpg |skeusennik|Usys ew brin dhe remova rew dhort jynnow ebron
Restren: Dusk_(37147528873).jpg |skeusennik|Golowow stret sodiom
Restren: Shah_Alamdar_salt_dome_20190407_17.jpg |skeusennik|Mengleudh holan
Restren: All_the_washing_powder_you_can_get-2.jpg |skeusennik|Lisiwyow
Restren: NaOH_-_drain-cleaner.jpg |skeusennik|Glanheoryon karthpibow
Restren: Fizzy_Purple_Grape_Soda_(4825113119).jpg |skeusennik|Diwes pik pik
Strontiom

Elven gemyk ew '''strontiom''', niver 38 e'n Vosen Beriodek. Y arwodh gemyk ew **Sr**. An hanow a dheu dhort an dreveglos Strontian, en Sgotlond. Kevys veu en moon henwys strontianit. 

Essensek ew strontiom dhe nebes kroaduryon downvor en aga horf eskern avel korel. Nag eus radn vewoniethel dhe strontiom e'n korf denel, bes nag ew gwenonek. Usys ew isotopow radyoweythresek strontiom en medhegnieth, strontiom-87 rag diagnosans ha strontiom-89 rag dyghtyans.

En 1790 Adair Crawford, medhek en Loundres, a wrug hwithrans war voon kevys en bal plobm en Strontian. Ev a gonvedhas bos kesstoff nowydh etto, henwys strontia ganjo. Thomas Charles Hope a Garedin a wrug ober pella war an keth moon e'n nessa bledhen, ha provya y vos elven nowydh, gen flabm rudh e'n prov flabm. Na veu enyshes olkan strontiom bys dhe 1808 gen Syr Humphrey Davy gen devnydh elektrolysans.

Chif monyow strontiom ew celestit (SrSO4) ha strontianit (strontiom karbonat SrCO3), dre vras dhort China, Spayn ha Pow Meksiko. Askorrys ew 300,000 tonnas a voon pub bledhen. An chif devnydh ew pibennow dewyn kathod rag teleskopow, bes usys ew nebes nodho en tanow kreft. 

An isotop strontiom-90 a wrug kawsya bern ollvesek en kres an 20ves kansvledhen, drefen y vos askorrys gen provow nuklerek ynter 1945 ha 1963. Kevys veu en dens flehes e'n 1950ow, golghys a'n ayrgylgh dhe barkow, debrys gen bughes dhe worfedna en leth. Poos atomek strontiom ew 87.62, y boynt teudhi ew 769°C ha'y boynt bryjyon ew 1384°C. Y dhosedh ew 2.5kg an liter. Olkan gwydn arhansek nebes medhel ew, hag a lesk en ayr ha dowr.

## Mirva

Restren: FlammenfärbungSr.png |skeusennik|Prov flabm strontiom gen flabm rudh
Restren: Celestine_Poland.jpg |skeusennik|Celestit
Restren: Monitor.arp.jpg|skeusennik|Teleskop
Restren: Ignis_Brunensis_2010-05-22_(5).jpg|skeusennik|Tanpw kreft owth usya strontiom
Restren: Operation_Upshot-Knothole_-_Badger_001.jpg |skeusennik|Defolyans nuklerek
Tantalom

Elven gemyk ew **tantalom**, niver 73 e'n Vosen Beriodek. Y arwodh gemyk ew **Ta**. An hanow a dheu dhort an hanow *Tantalos*, den kasadow en mytholegieth grek.

Nag eus rnad vewoniethel dhe dantalom, ha nag ew gwenonek. Usys ew tantalom en ympyansow medhegel. Diskudhys veu tantalom en 1802 gen , Professor Kemyk en Universita Uppsala, Sweden. Terweythyow kevys ew en naturel avel an olkan. An chif monyow ew tantalit ha samarskit. Repoblek Werinel Kongo ew an askorrer moyha, ha nena Ostrali, Pow Tay ha Brasil, bes an brassa radn ew kevys avel isaskorr purhe sten. Askorrans ollvesek ew a-dro dhe 1700 tonnas. Pur galish ew dhe dhigelmi tantalom dhort niobiom.

Usys ew tantalom en pajar sort a dhevnydh: pan vo othem dhe olkan a ell gorthsevel tempredh uhel; daffar tredanek hag elektronek; ympyansow leuvvedhegel; hag rag ardhyghtya kemygyon kesknius. Pur gostek ew.

Poos atomek tantalom ew 180.95. Y boynt teudhi ew 2996°C ha'y boynt bryjyon ew 5425°C, ha'y dhosedh ew 16.7kg an liter. Olkan spladn arhansek ew, medhel pan vo pur. Moy kalish ew tantalom karbid ages adamant.

## Mirva

Restren: Postoperative_X-ray_of_normal_knee_prosthesis,_lateral_view.jpg|skeusennik|Ympyans leuvvedhegel
Restren: Tantalio_tantalum.jpg |skeusennik|Daffar elektronek
Restren: Tantalum_world_production.svg |skeusennik|Askorrans ollvesek tantalom
Restren: Figure_8-_Artisanal_Miners_at_a_Tantalum_Mine_in_the_Democratic_Republic_of_the_Congo_(21572643706).jpg |skeusennik|Tus bal en Repoblek Werinol Kongo
Restren: Samarskite.jpg |skeusennik|Samarskit
Restren: Tantalite.jpg |skeusennik|Tantalit
Restren: Anders_Gustaf_Ekeberg.jpg |skeusennik|Andres Gustav Ekeberg
Teknetiom

Elven gemyk ew '''teknetiom''', niver 43 e'n Vosen Beriodek. Y arwodh gemyk ew **Tc**. An hanow a dheu dhort an ger Greka *tekhnetos*, ow styrya kreftus.

En 1952 gwelys veu linyow teknetiom en spektrum an golow hag a wrug spladna dhort kowr-steren rudh. Drefen bos hanter-bewnans teknetiom 4 milvil vledhen dhe'n moyha, res o dhe'n golow ma furvya e'n steren hy honan. Prov veu hebma bos ster an teller lebma thew gwres elvednow kemyk a bub sort.

Usys ew teknetiom en dyghtyans medhegel, gen gweres diskudha kellow kanker. Diskudhys veu teknetiom en 1937 gen Emilio Segre ha Carlo Perrier en Universita Palermo en Itali. Nag ew kevys en-mes a arbrovjiow hwithrans nuklerek. Askorrys ew lies tonnas dhort pibellow kunys nuklerek usys, bes nag eus devnydh nodho vetholl marnas en mynsow munys en udnik.

Poos atomek teknetiom ew 98. Y boynt teudhi ew 2172°C ha'y boynt bryjyon ew 4877°C. Y dhosedh ew 11.5kg an liter. Radyoweythresek ew pub isotop. Olkan arhansek ew, bes kevys ew avel polter loos ewedh.

## Mirva

Restren: Tc99minjektion.jpg |skeusennik|Skityans teknetiom, ow kweres diagnosyans kanker
Restren: Technetium-sample.jpg |skeusennik|Sampel a olkan teknetiom
Restren: Basedow-vor-nach-RIT.jpg |skeusennik|Skeusen ow tiskwedhes kreunyans teknetiom e'n korf woja skityans
Restren: Segre.jpg |skeusennik|Emilio Segre
Restren: W_Aquilae_binary.jpg |skeusennik|Kowr-steren rudh ehen-S
Teloriom

Elven gemyk ew **teloriom**, niver 52 e'n Vosen Beriodek. Y arwodh gemyk ew **Te**. An hanow a dheu dhort an ger *tellus*, hanow Latin rag an Norvys.

Nag eus radn e'n korf denel dhe deloriom. Nag ew gwenonek, bes ev a wra kawsya drog anal ha fler korf (henwys en Sowsnek *tellurium breath*). Diskudhys veu en 1783 gen Franz-Joseph Müller von Reichenstein (1740-1825) en Sibiu, Romani, bes henwys veu gen , kemygydh almaynek.

Kevys ew avel olkan en naturel, bes pur danow ew henna. Tanow ew monyow teloriom maga ta, pekara calaverit (AuTe2), sylvanit (AgAuTe4) ha tellurit (TeO2), bes nag enjei usys avel pednfenten an elven. Askorrys ew 110 tonnas a'n olkan an vledhen, avel isaskorr purhe kober. Hanter-olkan ew teloriom, ha kevys ew herwydh usadow avel polter loos. Gorrys ew en kesolkenyow gen kober ha dur dinam rag gwellhe es y dhyghtyans, ha dhe {{Plobm|blobm]] (0.05%) dh'y grevhe. Usys ew ewedh gen kadmiom en panellow howlek ha hanter-kendegoryon e'n diwysyans elektronek.

Poos atomek teloriom ew 127.60, y boynt teudhi ew 450°C ha'y boynt bryjyon ew 990°C. Y dhosedh ew 6.2kg an liter. Hanter-olkan gwydn-arhansek lentrus ew teloriom bes kavadow ew ewedh avel polter loos tewl.

## Mirva

Restren: SibiuCollage2020_(3).png |skeusennik|Sibiu, Romani
Restren: Martin_Heinrich_Klaproth.jpg |skeusennik|Martin Klaproth
Restren: World_Tellurium_Production_2006.svg |skeusennik|Askorrans ollvesek en 2006
Restren: NREL_Array.jpg |skeusennik|Panellow howlek
Restren: Steel_wire_rope.png |skeusennik|Lovan gwiver dur
Restren: CdTe_quantum_dots.jpg |skeusennik|Dyjydnow kwantum Kadmiom-Teloriom, testen hwithrans rag nanoteknologieth
Restren: Tellurite-214976.jpg |skeusennik|Tellurit
Logsulyanit

**Logsulyanit** () yw eghen danow a wrowan. Aswonnys yw rag bushys a wrys tredanven kepar ha naswedhow hag arayys yn gwradhel. Yth yns i parkys gans bushys bras a wrysven botassiom ha kanndir. 

An hanow a dheu dhyworth gwig Logsulyan yn Kernow le mayth yw kevys an eghen ma a wrowan. Ensampel a'n growan usys a yll bos gwelys war men kov an Duk a Wellington dhe Penneglos Sen Pol yn Loundres.
Terbiom

Elven gemyk ew **terbiom**, niver 65 e'n Vosen Beriodek. Y arwodh ew **Tb**. An hanow a dheu dhort tre Ytterby en Sweden. Terbiom ew onan a beder elven henwys dhort an dre ma. Onan a'n elvednow dor-tanow po lanthanid ew. Nag eus radn vewoniethel dhe'n elven. Pur serrys ew polter ha kesstoffow terbiom dhe'n krohen ha lagasow.

Enyshes veu terbiom rag an kensa pres en 1843 gen  en Stockholm. Ev a gavas terbiom dhort dor yttria (ytriom oksid) . Chif moon terbiom, pekara'n elvednow lanthanid erel, ew monazit, bes en mynsow pur vunys (en acheson monazit - 0.05%). Askorrans ollvesek ew a-dro dhe 10 tonnas an vledhen, dre vras en China ha'n Statys Unys. Nag eus meur a dhevnydhyow dhe derbiom, drefen y vos mar danow ha kostek (pedergweyth pris platinom). Gnas goynt kesolkenyow terbiom ew aga bos hirheys po berrheys pan vo en park tednvenek, rag ensampel kemyskans a derbiom, dysprosiom ha horn (Tb0.3Dy0.5Fe2), henwys *terfenol-D*. Kesolkenyow pekara hebma a ell synji meur a nerthedh, ha skiensydhyon a wra hwithrans rag gweles mar kalja terfenol-D oberi jynnow ha pompyow munys. Usys ew terbiom en laserow ha bollednow golow nerthedh isel.

Poos atomek terbiom ew 158.93, y boynt teudhi ew 1356°C ha'y boynt bryjyon ew 3120°C. Y dhosedh ew 8.23kg an liter. Olkan arhansek ew, medhel luck dh'y dreghi gen kollell.

## Mirva

Restren: Mosander_Carl_Gustav_bw.jpg |skeusennik|Carl Gustav Mosander
Restren: Monazite-(Ce)-164025.jpg|skeusennik|Monazit
Restren: Ytterby_brygga_July_2011.jpg |skeusennik|Ytterby
Restren: Integrated_circuit_on_microchip.jpg |skeusennik|Usys ew terbiom en devisyow studh-soled
Restren: Magnetostrictive_transducer.PNG |skeusennik|Usys ew terfenol-D en treusydhyon tednvenstrothys (*magnetostrictive transducers*)
Thaliom

Elven gemyk ew '''thaliom''', niver 81 e'n Vosen Beriodek. Y arwodh gemyk ew **Tl**, dhort an ger Greka *thallos*, ow styrya barren las. Nag eus radn vewoniethel dhe ev. Olkan poos gwenonek ew thaliom, hag a greun e'n korf dres termyn, en arbednek e'n lonethi ha kolon. En despit dhe vos gwenonek, usys o thaliom rag bledhydnyow en medhegel rag kawsya kelli gols. Agatha Christie a skrifas a-dro dhe bosna thaliom en hy lever *The Pale Horse*. Usys veu thaliom gen governans Irak rag ladha erbynoryon e'n 1980ow ha 1990ow..

Diskudhys veu thaliom gen William Crookes (1832-1919) en Loundres en 1861 pan welas lin gwyrdh en spektrum trenken sulfurik avlan. Ev a aswonnas bos elven nowydh ena, hag ev a brovyas an hanow thaliom, drefen bos liw y brov flabm avel skyllen. An nessa bledhen Claude-Auguste Lamy (1820-1878) a wrug hwithrans manylys en Lille, Frynk, hag enyshe an olkan. Woja dadhel hir, ervirys veu dhe enora an dhew dhiskudher. Diskudhys veu moon thaliom, ha henwys veu crookesit yn 1867.

Usys ew thaliom rag gul gweder arbednek, kellow fototredanek ha sensellow isrudh. 

Poos atomek thalliom ew 204.38, y boynt teudhi ew 304°C ha'y boynt bryjyon ew 1457°C. Y dhosedh ew 11.9kg an liter. Olkan medhel gwydn-arhansek ew.

## Mirva

Restren: Crookesite.jpg|skeusennik|An moon crookesit
Restren: Sir_William_Crookes_1906.jpg|skeusennik|Syr William Crookes
Restren: Claude-Auguste_Lamy.jpg|skeusennik|Claude-Auguste Lamy
Restren: RAPID_A_High-speed_Infrared_Detector.jpg|skeusennik|Sensell isrudh
Restren: Saddam_Hussein_in_1998.png |skeusennik|Saddam Hussein, Lewydh Irak ynter 1979 ha 2003.
Thoriom

Elven gemyk ew **thoriom**, niver 90 e'n Vosen Beriodek. Y arwodh ew **Th**. An hanow a dheu dhort hanow duw Loghlyn, *Thor*. Elven wadn y radyoweythresans ew. Diskudhys veu an moon thorit gen , pronter ha moonydh a Telemark en Norgagh, en 1828. Aswonnys veu gen Jöns Jacob Berzelius an nessa vledhen. Pub isotop ew radyoweythresek. An hanter-bewnans hirra ew dhe thoriom-232, hebm ew 14.05 bilvil bledhen, oos an Univers.

Na veu devnydh vetholl dhe thoriom bys dhe 1885, pan veu devisys an vantel gass gen Carl Auer von Welsbach. Mantylli gass a wrug usya thoriom oksid rag gul golow. Thoriom o an sekond elven radyoweythresek diskudhys woja uraniom. Usys veu woja hedna en priweyth, lugern ha katalydhyon. Dres an bledhydnyow, usys veu thoriom le ha le. Bes nebes gwlasow a vydn usya thoriom rag tredanvaow nuklerek, pekara Eynda. Eynda a vydn derevel 62 dasoberor thoriom erbydn 2025, ha 30% a'y askorrans treden erbydn 2050. Askorrys ew thoriom war-barth hag elvednow dor-tanow dhort monazit.

Poos atomek thoriom ew 232.04, y boynt teudhi ew 1750°C ha'y boynt bryjyon ew 4788°C. Y dhosedh ew 11.7kg an liter. Olkan arhansek kalish bes es y dhyghtya ew, hag a dreyl du en ayr.

## Mirva

Restren: Berzelius_Reseanteckningar_1903_frontespis.png |skeusennik|Jöns Jacob Berzelius
Restren: Mårten_Eskil_Winge_-_Tor%27s_Fight_with_the_Giants_-_Google_Art_Project.jpg |skeusennik|An duw, Thor
Restren: Auer_von_Welsbach.jpg|skeusennik|Carl Auer von Welsbach
Restren: Old_thorium_dioxide_gas_mantle_-_oblong_shape.JPG |skeusennik|Mantel gass goth
Restren: Thorite_Thorium_silicate_near_Wilberforce_Haliburton_County_Ontario_1886.jpg |skeusennik|Thorit
Titaniom

Elven gemyk ew '''titaniom''', niver 22 e'n Vosen Beriodek. Y arwodh ew **Ti**. An hanow a dheu dhort an gewri en mythologieth grek, *Τιτᾶνες*. Nag eus radn vewoniethel dhe'n elven, bes na wra an korf y dhenagha, etho usys ew rag gul ympyansow avel asleansow glin ha rewloryon kolon. Titaniom a ell bos gwelys en spektrum ster Klass-M, an ehen moyha yeyn a ster, pur rudh aga liw.

Diskudhys veu en Kernow en 1791 gen William Gregor (1761-1817), meur y hanow awos y studhyansow a vonyow Kernow. Ev a hwithras ilmenit dhort nans Manahan, owth aswon bos elven nowydh etto, ha rei an hanow *manaccanit* dhe ev en derivas dhe'n *Royal Geological Society of Cornwall* hag en lever-termyn Almaynek *Crell's Annalen*. En 1795, Martin Heinrich Klaproth (1743-1817) a dhiskudhas elven henwys titaniom ganjo e'n moon rutil. Woja hedna, ev a amyttyas bos Gregor an diskudher.

Chif monyow titaniom ew rutil (titaniom dioksid , TiO2), hag ilmenit (horn titanat , FeTiO3), kevys en Ostrali, Norgagh, Kanada ha'n Ukrayn. Askorrys ew 90,000 tonnas an vledhen a'n olkan. Pur bosek ew an olkan ha titaniom oksid . Fest da ew titaniom rag gorthsevel kesknians kemyk. Usys ew diw radn a deyr a ditaniom rag gul jynnow ebron, gweythvaow kemyk, ympynyansow klun ha glin, ha gluthyoryon en tredanvaow. Titaniom ew krohen an gwithti Guggenheim en Bilbao. *Nitinol* ew 55% nikel ha 45% titaniom. Ema dhe'n kesolkan ma an gallos dhe berthi kov furv kens. Usys ew rag gul framyow dewweder.

Poos atomek titaniom ew 47.87, y boynt teudhi ew 1660°C ha'y boynt bryjyon ew 3287°C. Y dhosedh ew 4.5 kg an liter. Olkan kalish lenter arhansek ew.

## Mirva

Restren: Flowing_downstream_-_geograph.org.uk_-_411858.jpg|skeusennik|William Gregor a dhiskudhas ilmenit e'n gover ma en Mahanan
Restren: Titanium_nitride_coating.jpg |skeusennik|Ema krohen titaniom war an firat ma
Restren: A10WarthogFront.jpg |skeusennik|Usys ew titaniom en framyow jynnow ebron
Restren: Nitinoldraht_geglueht.jpg |skeusennik|Gwivren Nitinol
Restren: Knee_arthroplasty_due_to_a_chondrosarcoma.jpg |skeusennik|Ympyans glin
Restren: Bilbao.Guggenheim13.jpg |skeusennik|Gwithti Guggenheim, Bilbao
Restren: Martin_Heinrich_Klaproth.jpg |skeusennik|Martin Heinrich Klaproth
Restren: Rutilo.jpg |skeusennik|An moon rutil
Tongsten

Elven gemyk ew **tongsten**, niver 74 e'n Vosen Beriodek. Y arwodh gemyk ew **W**. An hanow a dheu dhort an geryow Swedek *tung sten*, ow styrya men poos. Usys ew an hanow tongsten en Kernewek, Sowsnek, Frynkek ha niver a yethow erel. Hanow an arwodh a dheu dhort *wolfram*, an hanow usys e'n radn vrassa a yethow Europek, dhort an Almaynek *wolf rahm*, ow styrya bleydh mostedhes. An moon wolframit a wre kawsya kudydnow ort teudhi sten.

Nebes gwenonek ew tongsten, ha polter an elven a serr krohen ha lagasow. Bes ema othem dhe nebes bakteria a dungsten ogas dhe beistri hidro-tesek e'n downvor.

Enesves tungsten rag an kensa pres gen Carl Wilhelm Scheele en 1781 bes na wrug ev an hwithrans rag diskwedhes en tyblans ev dhe dhiskudha'n elven. Dew vroder, Juan José Elhuyar (1754-1796) ha Fausto Elhuyar (1755-1833) a hwithras wolframit en Vergara en Spayn, hag aswonnys enjei avel an dhiskudhoryon.

E'n 17ves kansvledhen en China, gwrioryon priweyth a wre devnydh a dungsten rag rei liw aval gwlanek. Keworra tungsten dhe horn a askorr kesolkan gwell ages dur, usys en efan e'n 20ves kansvledhen rag gul arvow. Kreffa ha kalecha ew kesalkan a dhur gen 5% tongsten, etho usys veu rag gul godnow ha tanbellenigow.

Chif monow tongsten ew wolframit (Fe,Mn)WO4 ha scheelit CaWO4, dre vras en China (diw radn a deyr a brovians ollvesek). Askorrys ew a-dro dhe 84,000 tonnas a dongsten an vledhen. Usys ew en bollenigow golow hag en fornow tempredh ughel. Pur es ew dhe wul gwiver dhort ev. Pur dhe les ew en kesolkenyow ewedh, en arbednek gen dur. Dur 'tooth ughel' a gomprehend a-dro dhe 7% tongsten, hag usys ew en tappow ha lownyow heskednow. An devnydh moyha posek rag tongsten (40% a askorrans ollvesek) ew karbid limys (*cemented carbide*), aswonnys ewedh avel keswias priweyth-olkan (*cermet* po *ceramic-metal composite* en Sowsnek). An chif kesradn ew tongsten karbid (WC). Usys ew rag gul terder (rag an diwysyans oyl ha medhegneth dens), bleynyow pluvednow pednpel, fustow golf ha dartyow.

Poos atomek tongsten ew 183.84, y boynt teudhi ew 3422°C ha'y boynt bryjyon ew 5555°C, an uhella a bub elven oll dhe'n dhew. Y dhosedh ew 19.3kg an liter.

## Mirva

Restren:Scheelite-224167.jpg|Scheelit
Restren:Wolframiteportugal3.jpg|Wolframit
Restren:Electric bulb filament.jpg|Neusen tongsten en bollen wolow
Restren:Tungsten-Carbide-Core 42950-360x480 (4904992486).jpg|Tarder tongsten
Restren:Carl Wilhelm Scheele from Familj-Journalen1874.png|Carl Wilhelm Scheele
Restren:Fausto Elhuyar.jpg|Fausto Elhuyar
Restren:Carrock Fell from the Caldew Valley.jpg|E feu bal tongsten pur bosek war Carrock Fell en Pow an Lydnow, Pow an Sowson
Restren:A close up of 0.50 Caliber (12.7 mm) Browning Ball M33 Ammunition loaded onto a Browning M2 HB 0.50 caliber heavy machine.JPEG|Tanbellenigow dur tongsten
Vanadiom

Elven gemyk ew '''vanadiom''', niver 23 e'n Vosen Beriodek. Y arwodh ew **V**. An hanow a dheu dhort hanow Vanadis, duwes tekter en mythologieth Loghlyn (hy hanow aral ew Freyja). Essensek ew vanadiom dhe nebes ehednow, ow komprehendya tus bes nag ew apert praga. Ema othem a vanadiom dhe [vakteria] hag a dreyl [nitrojen dhe ammonya. Nag ew gwenonek, bes polter vanadiom pentoksid a serr an lagasow, tron ha briansen.

Diskudhys veu vanadiom diwweyth. An kensa pres en 1801, Andrés Manuel del Río, Professor Monydhieth en Cita Meksiko, a wrug hwithrans war voon *plomo pardo de Zimapan*, aswonnys lebmyn avel vanadit. Y hanow rag an elven a veu *panchromium ('ollgromiom')*, ow styrya 'pub liw'. Ev a leveris adro dhe ev ort Alexander von Humboldt, an hwithrer tiryow a vri. Danvenys veu lyther ow tisplegya an diskudhyans, bes na wrug an lether drehedhes awos bos an gorhel hag a wrug y dhon gwreckys. Etho en 1831 Nils Gabriel Sefström a enyshas an olkan dhort moon horn a Sweden. Ev a henwis an elven *vanadiom*.

Vanadiom a wra dur kreffa ha skaffa. Usys o en Kensa Bresel an Bes rag arvwisk basnettow hag erel.

Aswonnys ew niver a vonyow vanadiom, pekara vanadinit (plobm klorid vanadat) ha patronit (vanadiom sulfid), bes nag enjei usys dhe gawas an olkan. Kevys ew avel isaskorr oyl Veneswela ha dhort atal gwruthyl dur. Askorrans ollvesek an olkan ew a-dro dhe 7,000 tonnas pub bledhen. Usys ew rag gul kesolkenyow, en arbednek gen dur, dhe les rag spryngys, toulys, jynnow ebron ha platyow arvwisk.

Poos atomek vanadiom ew 50.94, y boynt teudhi ew 1887°C ha'y boynt bryjyon ew 3377°C. Y dhosedh ew 6.1kg pub liter. Olkan spladn arhansek ew, hag emava ow korthsevel kesknians. An dur Damask a vri en istori a gomprehendyas vanadiom dh'y wul kreffa ha moy duradow.

## Mirva

Restren: 'Andrés Manuel de Río' (1825) by Rafael Ximeno y Planes - Museo Tolsá - Palacio de Minería - Mexico 2024.jpg|skeusennik|Andrés Manuel del Río
Restren: Nils_Gabriel_Sefström_(1787-1845)_3.png |skeusennik|Nils Gabriel Sefström
Restren: Damascus_bladesmith.jpg |skeusennik|Gov lownyow Damask
Restren: Knarre.jpg |skeusennik|Toulys dur vanadiom
Restren: Vanadinite,_goethite(2).jpg |skeusennik|Vanadinit
Restren: 1910Ford-T.jpg |skeusennik|Usys veu dur vanadiom gen Henry Ford e'n Model T
Restren: 800px-RR_Car_Suspension.JPG|skeusennik|Spryngys hyns horn dur vanadiom
Restren: Ring5.jpg |skeusennik|An dhuwes Vanadis po Freyja
Thuliom

Elven gemyk ew **thuliom**, niver 69 e'n Vosen Beriodek. Y arwodh ew **Tm**. An hanow a dheu dhort an hanow Greka rag Loghlyn, *Thule*. Onan a'n elvednow dor-tanow po lanthanid ew thuliom. Nag eus radn vewoniethel dhe thuliom, bes nag ew gwenonek.

Diskudhys veu thuliom gen , kemygydh a Sweden, en kettermyn ha diskudhans holmiom. Kevys ew en mynsow munys gen lanthanidow erel en monyow pekara gadolinit. Askorrys ew a-dro dhe 50 tonnas a thuliom an vledhen, dre vras en China. Pur gostek ew thuliom. Kost polter thuliom 99% pur ew $70 an gramm.

Keworrys ew thuliom gen holmiom ha kromiom rag oberi laserow garnet ytriom-aluminiom. Usys enjei en leuvvedhegneth, gen an luyow ervys, hag en meteorolgieth. Usys ew an isotop thuliom-170 avel pednfenten dewydnow-X gen medhogyon ha medhogyon dens. Gorrys ew en banknotednow euro avel musur gorthfugya. Usys ew thuliom ewedh en ughkendegoryon tempredh ughel.

Poos atomek thulion ew 168.93, y boynt teudhi ew 1545°C ha'y boynt bryjyon ew 1950°C. Y dhosedh ew 9.3kg an liter. Olkan spladn arhansek ew, medhel luck dh'y dreghi gen kollell.

## Mirva

Restren: Per_Teodor_Cleve_c1885.jpg |skeusennik|Per Teodor Cleve
Restren: Gadolinitas.jpg |skeusennik|Gadolinit (an radn dhu)
Restren: Lasik_eye_surgery.jpg |skeusennik|Leuvvedhegneth lagasow gen laser
Restren: HD.17.060_(12661753294).jpg |skeusennik|Tebmigen thuliom-170
Restren: EUR_20_obverse_(2002_issue).jpg |skeusennik|Banknoten euro
Ksenon

Elven gemyk ew **ksenon**, niver 54 e'n Vosen Beriodek. Y arwodh gemyk ew **Xe**. An hanow a dheu dhort an ger Greka *ξένον xénon*, ow styrya estrenyon. Nag eus radn vewoniethel dhe'n elven ma. 

Diskudhys veu en 1898 gen William Ramsay ha Morris William Travers en Kolji Universita Loundres. Diskudhys veu neon, argon ha krypton solabres gen anjei. Anjei a usyas jynn ayr-lin rag tedna krypton dhort ayr, ha distyllyans radnrivek (*fractional distillation*) rag enyshe ksenon dhorto. Henwys veu ksenon ganja drefen y vos kalish dhe dhiskudha.

Kevys ew ksenon en dowr ewonek Vichy. Askorrys ew le es udn tonnas a gsenon pub bledhen dhort gweythvaow ayr-lin. Usys ew en lugern lughes, laserow, hag arhwilellow PET. Anella kemyskans a oksyjen ha ksenon a wra gweres askorrans erythropoyetin (erythropoietin), hormon hag a ynkress askorrans kellow goos rudh. Usys ew ksenon etho gen sportysi neb a vydn tolla. Emskemunys ew gen WADA, maynorieth ollvesek gorth-dopya.

Poos atomek ksenon ew 131.29, y boynt teudhi ew -112°C ha'y boynt bryjyon ew -107°C. Y dhosedh ew 5.9 gramm pub liter. Gass diliw, anvlasus ew. Onan a'n gassys nobyl ew. Usys ew ksenon e'n efanvos drefen y vos an kunys gwella rag jynnow ion.

## Mirva

Restren: William Ramsay.jpg |skeusennik|William Ramsay
Restren: Morris_Travers.jpg |skeusennik|Morris Travers
Restren: Ion_Engine_Test_Firing_-_GPN-2000-000482.jpg |skeusennik|Jynn ion Deep Space 1
Restren: Nike_laser_amplifier.jpg |skeusennik|Laser ksenon
Restren: SPECT_CT.JPG |skeusennik|Arhwilell PET
Restren: Stilles_Mineralwasser.jpg |skeusennik|Dowr moon
Restren: Xenon_short_arc_1.jpg |skeusennik|Golow lughes ksenon
Yterbiom

Elven gemyk ew **yterbiom**, niver 70 e'n Vosen Beriodek. Y arwodh ew **Yb**. An hanow a dheu dhort tre Ytterby en Sweden. Yterbiom ew onan a beder elven henwys dhort an dre ma. Onan a'n elvednow dor-tanow po lanthanid ew. Nag eus radn vewoniethel dhe'n elven. Serrys ew polter ha kesstoffow yterbiom dhe'n grohen ha lagasow.

Enyshes veu yterbiom rag an kensa pres en 1878 gen an kemygydh a Swistir, . Askorrys ew yterbiom dhort an moon monazit war-barth ha lanthanidow erel. Monyow erel hag a gomprehend yterbiom ew euksenit ha gagarinit, henwys dhe enora Yuri Gagarin, an stervarner kensa. An chif askororyon ew China, an Statys Unys ha Brasil, ha gwres ew a-dro dhe 50 tonnas a'n olkan an vledhen. Keworrys ew dhe grevhe dur dinam, rag gul klockys atomek pur gewar hag en laserow.

Poos atomek yterbiom ew 173.04, y boynt teudhi ew 824°C ha'y boynt bryjyon ew 1193°C. Y dhosedh ew 6.97kg an liter. Olkan medhel gwydn-arhansek ew

## Mirva

Restren: Galissard_de_Marignac.jpg |skeusennik|Jean Charles Galissard de Marignac
Restren: Monazite-(Ce)-164025.jpg|skeusennik|Monazit
Restren: Ytterby_brygga_July_2011.jpg |skeusennik|Ytterby
Restren: Euxenite_-_Vegusdal,_Norvegia_01.jpg |skeusennik|Euksenit
Restren: NIST_physicist_Andrew_Ludlow_and_the_ytterbium_lattice_clock_(13586701404).jpg |skeusennik|Klock atomek devisys gen Andrew Ludlow
Ytriom

Elven gemyk ew **ytriom**, niver 39 e'n Vosen Beriodek. Y arwodh ew **Y**. An hanow a dheu dhort tre Ytterby en Sweden. Ytriom ew onan a beder elven henwys dhort an dre ma. Kehaval ew ytriom en kemyk dhe'n elvednow dor-tanow po lanthanid, bes nag ew onan nodhans e'n gwir, hag en sur nag ew tanow vetholl. Nag eus radn vewoniethel dhe'n elven. Nebes gwenonek ew holanow hedeudh ytriom. Usys ew ytriom-90, isotop radyoweythresek, rag dyghtya kellow kanker, pekara lymfoma, kanker T-kell an goos (Sowsnek: *T-cell leukaemia / T-cell leukemia*), ha kankerow an oygel, kolodhyon ha'n eskern.

Diskudhys veu ytriom en 1794 gen , kemygydh finnek, ha Professor Kemygieth en Universita Åbo (*Turku* en Finnek) ye Pow Finn. Ev a gawas bothen moon dhort . An moon a dheuth dhort gwik Ytterby en Sweden, etho henwys an moon ytterbit. Woja hwithrans, Gadolin a leveris ev dhe dhiskudha dor nowydh, henwys yttria ganjo.

Askorrys ew a-dro dhe 600 tonnas an vledhen. Usys ew en kesolkenyow, drefen y vos ow kwellhe krevder magnesiom, kromiom ha horn en kesolkenyow. Ytriom oksysulfid ew an kessran rudh en pellwologow liw. Usys ew Ytriom oksid rag gul gweder hag a ell gorthsevel tobmder ha jaggys, usys en lensow kamera. Usys ew ewedh rag gul ughkendegoryon. En 2009 diskudhys veu liw nowydh a gomprehend ytriom, h.y. glas YInMn en Universita Oregon.

Poos atomek ew 88.91, y boynt teudhi ew 1522°C ha'y boynt bryjyon ew 3338°C. Y dhosedh ew 4.47kg an liter. Olkan medhel gwydn-arhansek ew.

## Mirva

Restren: Johan_Gadolin.jpg |skeusennik|Johan Gadolin
Restren: Monazite-(Ce)-164025.jpg|skeusennik|Monazit
Restren: Ytterby_brygga_July_2011.jpg |skeusennik|Ytterby
Restren: Carl_Axel_Arrhenius_crop.jpg |skeusennik|Carl Axel Arrhenius
Restren: Aperture_Grille.jpg |skeusennik|Ytriom a wra an liw rudh en pellwolok
Restren: Yag-rod.jpg |skeusennik|Gwelen ytriom rag laser
Restren: YInMn_Blue_-_cropped.jpg|skeusennik|Glas YInMn
Restren: YBCO-modified.jpg |skeusennik|Aswonnys ew ytriom-bariom-kober oksid (YBa2Cu3O7-9), henwys 1-2-3, avel ughkendeger
Zirkoniom

Elven gemyk ew **zirkoniom**, niver 40 e'n Vosen Beriodek. Y arwodh gemyk ew **Zr**. An hanow a dheu dhort hanow an moon zirkon (dhort an ger Persek *zar-gun*, ow styrya 'haval dhe owr'). Kevys ew zirkoniom en spektrum ster klass-S, meyn kawos ha karrygi dhort an Loor. Nag eus radn vewoniethel dhe zirkoniom, bes nag ew y holanow gwenonek. 

Ema zirkoniom en gebmow zirkon, feth hag veu diskudhys en 1789 gen . Syr  a assayas enyshe zirkoniom der elektrolysans, bes ev a wrug fyllell. Enyshes veu zirkoniom rag an kensa pres en 1824 gen Jöns Jacob Berzelius (1779-1848). Kalish ha brottel ew olkan zirkoniom  mar nag ew pur, bes es y dhyghtya ew an olkan pur.

An chif monyow ew zirkon (ZrSiO4), kevys en Ostrali, an Statys Unys ha Shri Lanka, ha baddeleyit (zirkoniom oksid, ZrO2), kevys en Brasil. Askorrans ollvesek ew a-dro dhe 7,000 tonnas an vledhen. Usys ew en priweyth, daffar hag a worthsevel tobmder pekara fornow, gweder, kemygednow ha kesolkenyow. Usys ew priweyth gwres a zirkoniom avel kellyl, gwelsow ha daffar golf. Gwerthys ew zirkonow avel gebmweyth ewedh. Usys ew an brassa radn a askorrans ollvesek an olkan en dasoberoryon nuklerek. 

Poos atomek zirkoniom ew 91.22, y boynt teudhi ew 1852°C ha'y boynt bryjyon ew 4377°C. Y dhosedh ew 6.5kg an liter. Olkan kalish lenter arhansek ew, ow korthsevel kesknians en ta.

## Mirva

Restren: W_Aquilae_binary.jpg |skeusennik|W Aquilae, steren glass-S
Restren: Jöns_Jacob_Berzelius.jpg |skeusennik|Jöns Jacob Berzelius
Restren: CANDU_fuel_bundles.jpg|skeusennik|Gwelydni kunys nuklerek, gwres a gesolkan zirkoniom
Restren: Baddeleyite-md12a.jpg|skeusennik|Baddeleyit
Restren: ZirkonBlau.jpg |skeusennik|Zirkon glas
Restren: Dalstrong_Ceramic_Knife.png |skeusennik|Kollel briweyth
Zynk

Elven gemyk ew ''zynk'', niver 30 e'n Vosen Beriodek. Y arwodh gemyk ew **Zn**. An hanow a dheu dhort an ger Almaynek *zink*, martesen dhort an ger Persek *sing*, ow styrya men. Elven essensek ew zynk dhe enevales, tus ha plansow. Ema kreunyow moyha an korf e'n lagasow, keher, lonethi hag avi, hag en arbednek en has. Ema dustini dell wra fowt zynk kawsya niveryansow isel has en tus. Olkan zynk a serr krohen den, hag anella mog zynk pooth a hembronk dhe *fume fever*, payn briansen, pas ha hwesa. Dres an bledhydnyow usys o kesstoffow zynk en medhygel, zynk sulfat avel emetyk, zynk klorid avel antiseptyk, zynk oksid rag lettya gosa. Gwerthys ew lin kalamin (kemyskans a zynk oksid ha horn oksid) rag dyghtya kudydnow krohen avel klavor glyb (*eczema*), brygh lednow ha losk howl.

Aswonnys veu zynk avel elven rag an kensa pres gen Andreas Marggraf, kemygydh Almaynek, en 1746. Strabo (66 K.O.K. - 24 O.K.) a wrug mencyon a vonyow hag a askorr an olkan brest ha Pliny an Kottha (23-79) ewedh. En Bristol, Pow Sows, thera teudhji zynk owth oberi erbydn 1743, owth askorra a-dro dhe 200 tonnas an vledhen. Chif moon zynk ew *zincblende* po sfalerit. Kanada, Russi, Ostrali, an Statys Unys ha Perou ew an tellerow moyha posek lebma feu balweyth kowlwrys rag zynk. Askorrans ollvesek ew a-dro dhe 13 milvil tonnas an vledhen, bes 30% a othem a zynk dhe'n Norvys a dheu dhort eylgylghyans.

Galvanya horn ew devnydh dres 50% a olkan zynk, usys en korfow kerri, gwiver dreynek, ponsow kregans ha lies devnydh aral. Usys ew olkan zynk en batriow ha kesolkenyow avel brest (33% zynk ha 67% kober). Usys ew zynk oksid avel liw en plastigow, afinusterow, paper hag ynk.

Poos atomek zynk ew 65.39, y boynt teudhi ew 420°C ha'y boynt bryjyon ew 907°C.  Y dhosedh ew 7.1kg an liter. Olkan glas-wydn ew zynk hag a dreyl liw en ayr ha dasober gen trenkednow ha lisliwednow.

## Mirva

Restren: Sphalerite4.jpg |skeusennik|Sfalerit
Restren: Iranian_-_Ewer_-_Walters_54457_-_Profile.jpg |skeusennik|Podik brest dhort an 7ves kansvledhen
Restren: Andreas_Sigismund_Marggraf-flip.jpg|skeusennik|Andreas Marggraf
Restren: Luigi_Galvani,_oil-painting.jpg|skeusennik|Luigi Galvani neb a worras y hanow dhe galvanya
Restren: Zinc_world_production.svg |skeusennik|Askorrans ollvesek zynk
Restren: Zink_Mine_Rosh_Pinah.jpg |skeusennik|Bal zynk Rosh Pinah, Namibi
Restren: Zinc_oxide.jpg |skeusennik|Zynk oksid hag a liwa plastigow hag erel
Restren: Sunscreen_spray.jpg |skeusennik|Lin liw howl
Restren: Baiersbronn_-_Stöckerkopf_-_Glasmännlehütte_19_ies.jpg | skeusennik|Horn galvanys
Ferdinand Magellan

**Ferdinand Magellan** (1480 – 27ves Ebrel 1521), po yn y yeth y honan **Fernão de Magalhães**, o hwithrer portyngalek. Ev a dheuth ha bos an kynsa den europek dhe wolya an Keynvor Hebask hag an kynsa den dhe wolya a-dro dhe'n bys. Viaj Magellan a brevis bos an Norvys pel.

Genys veu yn 1480. An tyller le may feu ev genys yw rekordys avel po Sabrosa po Porto yn Portyngal. Ev a oberi y'n lys riel. Awos bos y gerens eseli an dus nobyl, Magellan a dheuth ha bos paja an vyghternes wosa aga mernans, deg y vloodh. Y'n lys riel ev a dhyskas lies sleyneth posek, gwruthyl mappys, golyans, ha steronieth y'ga mysk. Yn 1505 ev a junyas an morlu. Pan oberas ev a-barth Portyngal, ev eth dhe lies tyller y'n bys, kepar hag Eynda, an Enesow Maluku, Afrika Est ha Marokk. Pan esa ev yn Marokk yn 1513, shyndys veu hag ev a wre kerdhes remenant y vewnans kloppek. Wosa kelli y soodh rag Myghtern Portyngal, ev eth dhe oberi rag Myghtern Spayn.

Ev o an kynsa den dhe wolya dres Kulvor Magellan, ytho henwys veu war y lergh. Magellan a veu ledhys y'n Filipinys, an 27ves mis Ebrel 1521 yn Maktan dres kas gans an dus teythyek wosa ev dhe vos kablys a ladra.

Myghtern Charles V a Spain a ros pymp gorhel dhodho rag an biaj a-dro dhe'n bys. Ny wrug marnas unn gorhel, an Victoria, kowlwul an viaj.

## Devynnow
Paul Tyler

**Paul Archer Tyler, Baron Tyler** (genys 29 mis Hedra 1941 yn Dewnens) yw politeger Livrel Werinel y'n Ruwvaneth Unys. Tyler o esel senedh a-dhia mis Hwevrel bys yn mis Hedra 1974 rag Bosvenegh hag a-dhia 1992 bys yn 2005 rag Kernow Gledh. Esel Chi an Arlydhi yth yw y'n eur ma.
Keffrysyans a Gowethasow Kernow Goth

Furvys veu an **Keffrysyans a Gowethasow Kernow Goth** yn 1924, herwydh tybyans Robert Morton Nance, gans an amkan a guntelles ha mentena "an taklow koth a wra an spyrys a Gernow — hy hengovyow, hy geryow ha maneryow koth, ha pyth yw gesys a'y yeth ha kenedhlogeth keltek." Lavar koth an keffrysyans -- dell yw skrifys war aga gwiasva - yw "Cuntelleugh an brewyon ues gesys na vo kellys travyth", po yn Sowsnek "Gather ye the fragments that are left, that nothing be lost". An lavar koth yn logo an keffrysyans yw "Nyns yu marow Myghtern Arthur". An kynsa Kowethas Kernow Goth o selys gans Robert Morton Nance yn Porth Ia yn 1920.

## Baner
Baner an Keffrysyans a Gowethasow Kernow Goth a veu grontys gans Kowethas Kernow Goth Sen Kolom yn 1995 dhe solempnya 25es pennbloodh an kowethas na. Gwrys veu gans Kovskrifer Sen Kolom, Kathleen Mary ‘Bill’ Glanville. Res veu yn formel dhe Lewydh an Keffrysyans, Michael Tangye, orth Kuntelles Gwenton an Keffrysyans yn Truru an 4a a vis Meurth, 1995.

An baner yw gwynn ha du yn chif, furvys yn skoos du bras. Warnodho yma skoos byghanna yn gwynn ha war henna yma palores gans gelvin ha diwarr rudh. Dhe gledh a'n balores yma baner Peran, tas sans stenoryon. Dhe benn an baner, skrifys yn hirbedren owr yw F.O.C.S yn owr rag *Federation of Old Cornwall Societies* (hanow Sowsnek an Keffrysyans a Gowethasow Kernow Goth). Yma dhe'n baner ynwedh lovan owr.

## Hwarvosow an Hav

An Keffrysyans a Gowethasow Kernow Goth a wra solempnya an hengov kernewek koth a dansysow Golowan, herwydh usadow synsys an 23a mis Metheven pub bledhen. An tansysow war bennow bre hag a furv chayn yw synsys yn Bre Skowl, Nanssans, Kastel an Dinas ha Resrudh.

Y'n kynnyav, gool trevas Kria Penn Yar yw solempnys gans an Keffrysyans.

## Lyver Termyn
Old Cornwall (Kernow Goth), lyver termyn an Keffrysyans, a dhallathas bos dyllys yn 1925 hag yth yw dyllys diwweyth an vledhen. An kynsa pennskrifer o Robert Morton Nance.

## Kowethasow Kernow Goth
Lemmyn yn 2024, yma 41 Kowethas Kernow Goth. An re na yw: 

* Bentewyn
* Bosvena
* Breanek
* Egloskuri & Gwynnwalow
* Eglosmadern
* Eglosvelyan
* Eglosveryan
* Essa
* Goon Garnan
* Goonhavar & Ranndir
* Hellys
* Heyl
* Kammbronn
* Ke
* Kelliwik
* Lannbrobus
* Lannstefan
* Lannust & Penn Din
* Lannwedhenek
* Lannworon
* Logh
* Logsulyan
* Lostwydhyel
* Lyskerrys
* Pennryn & Aberfala
* Pennsans
* Penntorr
* Peran yn Treth
* Ponswad
* Porth
* Porthbud-Strasnedh
* Porthia
* Porthlynn
* Reskammel
* Resrudh
* Sen Gerens & Porthskathow
* Sen Kolom
* Sen Ostel
* Tewyn-Blustri
* Tredhinas
* Truru

## Kowethasow Keskowethek Kernewek

* Kowethas Linyeth Kernow
* Kowethas Kernewek Bournemouth
* Kowethas Kernewek Loundres
* Kowethas Kernewek Toronto
* Kowethas Omdowl Kernewek
* Trest Ertach Kernow

## Kowethasow Keffrysys

* bagas Ertach Lannust & Lannvowsedh
* Bagas Istori Porthmeur West
* Kowethas Istori Lannaghevran

## Devynnow
Florence Nightingale

(12 Me 1820 – 13 Est 1910) Klavjiores Bretennek o hi. Genys a veu yn Itali, Florence.  Ragresores o hi rag gonisyow ow gwitha klevyon.
Saskhori

**Saskhori** ew trev en Pow Grouzi. Ma trigys en Saskhori a-dro dhe 332 a dus (2014).

## Kevrednow a-ves
* Saskhori
An Artys

**An artys** yw rann vras a wonisogeth. Synsys y'n artys yw art gwelesek (kepar ha lymna, delinya, gravyansow, skeusenieth, gwydhyow, hag erel), lien (henn yw romansow, bardhonieth ha skrifow erel) hag artys performya (henn yw ilow, dons, gwariow hag erel). 

Treweythyow, yn pennskol, artys a styr bagas efanna a destennow henwys an densethow. Synsys yn hemma yw filosofieth, duwonieth, lien, yethow hag istori ynwedh.  

Herwydh usadow, "an artys" yw kontrastys gans "an godhoniethow".

## Gwiasvaow erel

* Dictionary of the history of ideas — Classification of the arts
* ArtsJournal — Daily Arts News
* Arts — New York Times
* Arts — The Times
* History of Art: From Paleolithic Age to Contemporary Art