open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dolly Parton

**Dolly Rebecca Parton** (genys 19ves Genver, 1946) yw kaner ha kanskrifer kanow pow ha gwerin, komposydh, gwarier, dengarer hag awtour Amerikanek a waynyas pewasow Grammy. 

Hi a dheuth ha bos onan a'n ilewydhesow an moyha sewen yn istori. Yma 25 kanow niver-onan dhedhi (rekord rag ilewydhes bow ha gwerin) ha 44 kuntilow pow ha gwerin topp-10 dhedhi (rekord rag ilewydhyon pow ha gwerin oll).  Yth esa 110 a hy hanow y'n chart dres 40 bledhen. 

Aswonnys yw hi rag hy han topp-tri "Here You Come Again" ha'n kanow niver-onan "9 to 5", "Jolene" hag "Islands in the Stream" (kan dhewdhen gans Kenny Rogers).

Hi re waynyas deg pewas Grammy ha hi a veu henwys y'n rol verr 49 gweyth. Hi re wyanyas deg Country Music Association Awards ha hi yw onan a saw seyth benyn dhe waynya pewas Country Music Association's Entertainer of the Year Award. Ynwedh, yma dhedhi pymp pewas Academy of Country Music Awards, peswar pewas People's Choice Awards ha tri pewas American Music Awards.

Yn 1999, Parton a veu gorrys yn Country Music Hall of Fame. Hi re wrug komposya moy es 3,000 kan, y'ga mysk "I Will Always Love You" (sewen pop keswlasek rag Whitney Houston), "Jolene", "Coat of Many Colors" ha "9 to 5".

Avel gwarier, hi a sterennas yn fylmow *9 to 5* (1980), *The Best Little Whorehouse in Texas* (1982) (rag henna hi a veu henwys y'n rol verr pewas Golden Globe avel an gwella gwarier), *Rhinestone* (1984), *Steel Magnolias* (1989), *Straight Talk* (1992) ha *Joyful Noise* (2012).

Dengarer a vri yw hi. A-ban an bledhynnyow 80, hi a skoodhyas lies tra alusenek, dres oll y'n gwel lettryseth, dre hy Dollywood Foundation. Hy thowlen lettryseth a wra danvon unn lyver an mis dhe bub flogh ynno - hemm yw moy es 850,000 flogh yn Statys Unys, Kanada, an Ruvaneth Unys, Ostrali hag Iwerdhon - a-dhyworth aga genesigeth bys yn skol. Hi a oberi dhe dhendil arghans rag skilys erel, an American Red Cross, SIA (Syndrom Immunodifyk Akwirys), tanyow gwyls 2016 yn Amerika, hwithrans kurungylgh hag erel.

Genys veu Parton yn krowji unn-stevel ryb avon Little Pigeon River yn Pittman Center, Tennessee. Pur voghosek ens i. Yma endometriosis warnedhi. Hi a dhegemeras lies leuvvedhegneth kosmetek rag gwitha hy imach a vri. Parton yw mamm vesydh kaner ha gwarier Miley Cyrus.
Gorhemmynans Yethoniethel

**Gorhemmynans Yethoniethel**, po **Gramasek Worhemmyn**, yw assay dhe selya rewlys a styr devnydh preferyes po ewn a yeth. Y hyll an rewlys kowsel orth rannow yethoniethel kepar ha spellyans, leveryans, gerva, ordenans an geryow, ha semantek. Treweythyow herwydh purieth yethoniethel, praktisyow skwir a'n par ma a yll profya bos nebes devnydhyow anewn, yn anakord, heb reson, ow fyllel a effeyth keskommunyans, po a dalvos isel aga golok. Keffrys y hyllons komprehendya breusow a dhevnydh yeth kowethyasek ewn ha politek ewn.

Y hyll gorhemmynans yethoniethel medra dhe selya yeth savonek, dyski pandr'a wel kowethas avel an furv ewn po gwella, po kussulya a geskommunyans effeythus po feusik y is. Mar pe gwithyasel preferyansow, y hyll gorhemmyn diskwedhes kepar hag ow sevel orth chanj yethek; mar pe radikal, y hyll askorra neologiethow.

yn fenwogh yma methodys gorhemmyn a yethonieth gorthwedhys orth methodys deskrifya , usi devnydhyes yn yethonieth akademek, a wel hag a rekord fatel dhevnydhir yeth yn hwir. Sel hwithrans yethoniethel yw daselvennans tekst (korpus) ha studhyansow gwel, an dhew anedha yw gwriansow deskrifa. Byttegyns, y hyll deskrifa yethoniethel komprehendya aspiansow a dhevnydh yeth an hwithrer y honan. Yn hengov yethoniethel Europa Est, yma'n studhyans a wonis ha gorhemmyn yeth savonek aswonys avel "gonisogeth yeth" po "gonisogeth kows".

Yn despit dhe vos methodys konter apert, gorhemmyn ha deskrifa yethoniethel yw tybys dhe vos kesplethadow yn fenowgh, awos bos res dhe akontys deskrifa kompassus prederi ha rekordya preferyansow kowsoryon a eksist seulabrys, ha kyns konvedhes fatel dhevnydhir yeth yn hwir yma odhom a worhemmyn bos effeythus.

A-dhia gres an ugensves kansvledhen nebes gerlyvrow ha gidlyvrow, usi oberow a worhemmyn aga natur, re gomprehendyas dalghow ha methodys deskrifa yn moy ha moy. Method pur dheskrifus a yll bos a us hag ow nesa themow a dhadhel besus ynter awtoritas, po yn rannyethow, testennow, gisow, po formelderow. Nebes gislyvrow, kepar ha *The Chicago Manual of Style*, yw desinyes dhe worra gis unnik hag ytho ymons gorhemmynus dre vras.

Nebes awtours a styr "gorhemmyn" avel an tybyans a avonsya varyans yethek arbennik awos y vos gwell es varyansow erel, ytho owth aswon tybyanseth yeth savonek avel elven laghel a worhemmyn yethoniethel po hogen aswon gorhemmyn gans an kevreyth ma a welyow. Kyn fe erel ow tevnyfhya an term ma orth keskelmi orth assays dhe gomendya fordh arbennik a dhevnydh yeth (yn kettesten po formelder certan), heb, byttegyns, leverel bos res dhe'n praktisyow ma a skoodhya tybyanseth yeth savonek. Herwydh konvedhans aral, an stons gorhemmyn yw method a furvya normow ha kodheans a gomprehend gorra rewlyansow di-boynt war gemeneth yeth, yn le methodys livrella a denn yn poos a arhwithransow deskrifa; yn styr pella, byttegyns, an diwettha a yll komprehendya furv a worhemmyn ynwedh.

Mate Kapović a wra dyffrans yntra "worhemmyn" ha "deskrifa", ow styrya an kyns avel "process a godhevaryans arbennik a yeth rag neb eghen a dhevnydh sodhogel"m ha'n diwettha avel "tuedh anwodhoniethek a gloudhe gorhemmyn yethoniethel".
Hogh gyni

**Hoghes gyni** yw *cavia porcellus*, eghenn knivil dovys. Nyns ons i hoghes na dhiworth Gyni. Yth ons i diyskynnysi *cavia* arall yw annedhyas a'n menydhyow Andes. Nyns eus *cavia porcellus* gwyls. 

Wostalleth i a veu dovys gans an dus a Peru rag bos dybrys, hag i yw dybrys yn Amerika Dyghow y'n eur ma. Yn leow erell, i yw enyvales dov meurgerys, drefenn bos es a witha, ny wrons dynsel tus herwydh usadow, ha da yw gansa bos handlys. 

Ynwedh, hoghes gyni yw meurgerys gans gonodhydhyon rag arbrovow, kepar ha kniviles erell.
Stat

Yn politegieth arnowydh, yth yw **stat** kowethas gans maystri war le doroniethel po tiredh. Y krysir bos tri thamm chyf dhe statys:

* Maystri war le doroniethel, aswonnys ynwedh avel tiredh
* Tus, poblans an stat
* Fondyansow, gansa an nerth dhe wul rewlys

Yma lies furv a wovernans a yll bos dhe stat, rag ensampel repoblek po myghterneth. Y furv treweythow statys kenedhlow aga honan. Keffrys y hyll statys kesoberi dhe furvya kenedhel (kepar hag an Statys Unys). Yma dhe'n brassa rann a statys lu, gonis sivil, laghys, ha kreslu.
Kadeena Cox

**Kadeena Cox**, EOEV (genys 10ves Meurth 1991) yw athlet parasport Bretennek. I a wra kesstrivya yn resegow berr T38 ha'n hwarvosow para-diwrosa C4. Hi o rann kampyorieth an bys IPC Athletics 2015 ha kampyorieth an bys para-diwrosa war resva UCI 2016 may hwrug hi gwaynya titlys an bys yn 100m T37 100m hag yn trial termyn 500m C4 500m.

Hi a gesstrivyas a-barth Breten Veur orth Paralympek an Hav 2016 yn athletek hag yn diwrosa. Hi a waynyas medalen vrons yn resek 100m benenes T38, medalen owr yn trial termyn diwrosa benenes C4-5 ha medalen owr yn resek 400m T38. Hi a dheuth ha bos an kynsa Paralympian Bretennek dhe waynya medalennow owr yn lies sport yn keth Gwariow a-ban wrug Isabel Barr orth Paralympek an Hav 1984.

Genys veu yn Leeds, England dhe ynvroysi Jamaykek. Yma kalesyans liesek warnedhi.
Parti

**Parti** yw bagas restrys a dus po kor a wra hwilas dalghenna nerth politek der etholans mayth hallo dyghtya negys an genedhel. Y prof yn fenowgh ombrofyoryon rag soedh boblek. A-ji dhe werinieth, res yw dhe hembrenkysi "ombrofya er soedha" yn etholans. A-ji dhe durantieth, nyns yw gesys herwydh usadow saw unn parti, an pyth a yll degemmeres hembrenkyas nowydh heb tus a-der eseli galloes dewis.
Vera Rubin

**Vera Cooper Rubin** (Mis Gorefan 23, 1928 - Mis Kevardhu 25, 2016) o steronydh Amerykanek. Hi a dhiskudhas mater tewl. 

## Bewnans a-varr
Genys veu Rubin 23 mis Gorefan, 1928. Hy herens o Rose Applebaum ha Phillip Cooper. Pan o hi deg bloodh, Rubin a dhisplegyas bern en steronieth woja mires orth an ster tre en Washington, D.C. Pan o hi 14, hi a dherevis hy theleskop kensa hy honan.

## Ober
Rubin eth dhe Golji Vassar en le may hwrug hy B.A. en 1948. Woja hedna hi a wrug hy mestronieth en Universita Cornell en 1951 ha Ph.D. en steronieth en Universita Georgetown. En Cornell hy assay a studhyas dustuni a rosellans mater e'n Ollvys.  

Drefen an assay ma, e leverir bos Rubin an steronydh a dhiskudhas mater tewl. Mater tewl ew sort a vater na dhastewyn golow. Hi ha W. Kent Ford a dhiskudhas ster ogas dhe gres an galaksi ha ster pell dhort kres an galaksi dhe waya war an keth kevradh. Etho steronydhyon a ell gweles 15 en kans a ronnedh dien an galaksi.   

Rubin a gawas gradhow onourek dhort Universitys Creighton, Harvard, hag Yale . Hi a waynyas an Pewas Kenedhlek Skiensow en 1993.

Henwys ew teleskop en-dadn dherevyans en Chile ha drumm war an planet Meurth war hy lergh.

## Bledhynnyow diwettha
Demedhys o Rubin dhe Robert Rubin, fisegydh. Hi a skrifas lever rag gennertha mowysi dhe studhya skiens. Thera gensi peswar flogh, henwys  David, Allan, Judith, ha Carl. Hy fleghes oll a dheuth ha bos skiensydhyon. 

Rubin a verwis en Princeton 25 mis Kevardhu, 2016.
Diod

**Diod** yw devis elekronieth a as fros tredan dhe frosa *war-rag* hepken; ny yll gorthtreylya. Awos hemma, i a yll bos devnydhys dhe dreylya fros tredan diworth *AC* dhe *DC*.

Diod golow () yw eghenn a dhiod a wra provia golow ynwedh.
Plontyans

**Plontyans** yw furv a geskommunya dhe dharlesa kedhlow. Yth yw pupprys ragvreusek. Y tesinys an kedhlow na dhe wul dhe dus omglewes po krysi neppyth arbennek. Herwydh usadow, yth yw an kedhlow politek.

Kales yw aspia mars yw gwir po fug an kedhlow. Yth yw an kedhlow sowdhanus hag anewn fest menowgh. Plontyans a wra dhe dhadhlow durya moy, ha kalessa aga digolm. Y hyll omdhiskwedhes avel skrisellow, argemmynnow an bellwolok, ha gwarnyansow an radyo.

Y teuth an ger 'plontyans' diworth an wreydhenn 'plont-', an diwettha ena diworth Hen Sowsnek, a'n keth gwreydhenn ha'n ger 'plansa'. Henn o styr an wreydhenn yn terowel. Byttegyns, y'n Kynsa Bresel an Bys, chanjys veu dhe styrya tybyansow politek, ervirys aga bos toellus.

Yth yw plontyans nebes kepar hag argemmyn. Rag ensampel, y hwra devnydh a'n routhvyski dhe lesa y dybyansow. Mes, yth yw argemmynna yn-kever gwertha neppyth, ha plontyans yn-kever tybyansow. Yth yw yn fenowgh politek, ha devnydhys yw gans statys po partiow, a-der kowethyansow privedh.
Cecilia Payne-Gaposchkin

Skiensydh a'n Wlaskor Unyes o **Cecilia Payne-Gaposchkin** (10 Mis Me 1900 – 7 Mis Kevardhu 1979), a aswonnys en fenowgh avel steronydh, akademek ha sterfysegydh.

## Manylyon personel

Genys veu Cecilia Helena Payne an 10ves Mis Me 1900 en Konteth Buckingham, onan a dri flogh dhe Emma Leonora Helena (née Pertz) hag Edward John Payne, dadhelor a Loundres. Hy thas a verwis pan o hi pajar bloodh. Res o hy mamb maga an teylu war hy honan woja hedna. An teylu a removas dhe Loundres pan o hi dewdhek bloodh, ha hi eth dhe Skol Mowysi Sans Pol pan o hi etek bloodh. Ena Gustav Holst, deskajor musek e'n skol, a venja hi dhe sewya resegva en musek, bes gwell o genji skiens. An nessa vledhen, hi a gavas skolheygieth rag studhya yn Pennskol Kergront. Na wrug hy fanja gradh drefen hy reydh. Nw wrug Universita Kergront rei gradh dhe venenes bys en 1948. Woja omvetya Harlow Shapley hi a gawas gront rag studhya en mirva Harvard en 1923. En 1933 hi a omvetyas an sterfysegydh Russek Sergei Gaposhkin en Almayn. Anjei a dhemedhis an nessa vledhen.
## Resegva

En 1925 hi o an kensa den dhe waynya PhD en steronieth a Golji Radcliffe, Universita Harvard. Titel an assay o ' *Ayrgylghow sterek: kevro dhe'n studhyans aspiansek a wiskansow gorthtreylyek ster* '. Hy diskudhans o bos an keth levels perthynek a vetelyow e'n Howl hag e'n Norvys ha planetys erel, bes bos lower moy a hidrojen a heliom e'n Howl. E'n termyn na, kesakordyans skiensydhyon o bos an keth levels a bub elven e'n Howl ha Norvys. Steronydh Otto Struve a dheskrifas hy ober avel "an assay PhD moyha brintin a skrifys en steronieth besketh".

Woja hebma hi a studhyas ster chanjus, ow kul 3,500,000 a aspiansow anedha. En hy nessa lyeer, hi a dhisplegyaa an fordhow usys gen ster rag esplegya. En 1956 apoyntys veu hi avel professor, an kensa benyn en Harvard. Awen o hi rag lies benyn aral en steronieth hag e'n skiensow erel.

En-mysk an pewasow gwaynys genji rag hy ober ew an re ma a sew.  Pewas Henry Norris Russell ha Pewas Steronieth Annie J. Cannon.

### Eseleth fondyansow adhyskansek

* Universita Harvard
* Mirva Kolji Harvard

### Eseleth a vagasow ha kowethasow

* Akademi Artys ha Skianseth Amerika
* Kowethas Filosofek Amerika
* Kowetha Steroniethel Amerika
Hatshepsut

**Hatshepsut** (1507–1458 KOK) o an pympves Faro a'n 18ves ternieth Hen Ejyp. Hi a rewlyas hirra es benyn aral a dernieth deythyek ejypek. Hy hanow a styr *Chyf a Venenes Nobyl*.

Hy thas o Thutmose I. Hy ragresydh o Thutmose II (hy gour). Hy er o Thutmose III, hy noy, mab Thutmose II dre wreg lyha. Thutmose III o kes-lesruw gans hy lesvam hag o penn an lu, mes Hatshepsut o an rewlyas yn effeyth ha henwys Faro. Hi rewl a dhuryas 21 bledhen ha naw mis, herwydh istorier an tressa kansvledhen KOK Manetho. Hi a verwis yn 1458 KOK, hemma a styr y teuth ha bos Faro a-dro dhe 1479 KOK.

Hatshepsut a dhasfondyas rosweythyow kenwerth a veu goderrys yn sesyans Hyksos a Ejyp dres Oos Kres Nessa (Second Intermediate Period).

Lies ejyptologydh a leveris bos hy folisi tramor hebas y'n brassa rann, mes yma dustuni y hwrug Hatshepsut ledya kaskyrghow an lu yn sewen yn Nubia, an Levant ha Syri a-varr yn hy rewl. 

Hatshepsut o onan a'n drehevyer an moyha askorrus yn hen Ejyp. Hi a wrug gorhemmyn drehevyans a lies ragdres dres Ejyp a-Wartha hag Ejyp a-Woles. Hi a arvethas Ineni, pennser meur y vri. Dres hy rewl, kemmys a dhelowieth a veu askorrys dell eus delowieth Hatshepsut dhe ogas dhe bub gwithti bras y'n bys.

Rann a Ertachva an Bys UNESCO Ynkleudhva Thebes yw Tempel Hatshepshut.
Goeth Panama

An Woedh Panama yw dowrgleudh (kanel) y’n Repoblek Panama yn Amerika Gres, may jun an Keynvor Atlantek hag an Keynvor Hebask. Drefen an fordh may hwra stumma, an entrans dhe’n Keynvor Hebask yw pella dhe’n est. Hemma yw dhe’n kontrari dhe’n pyth may hwrussa desevos huni. 

77 km yw y hirder. Pub bledhen, y hwrons tremena dhe’n woedh a-dro dhe 14,000 gorholyon.
Pewas Annie Jump Cannon yn Steronieth

Ema an Kowethas Steroniethel Amerikanek ow rei an **Pewas [[Annie Jump Cannon]] en Steronieth** pub bledhen dhe venyn, ow triga en Amerika North, a recevas PhD rag kevrohow wordhi en steronieth po skiensow erel kelmys dhe steronieth. Gelwys ew gwaynyer an pewas dhe gewsel en kuntelles an Kowethas ha frankwober a $1,500. Henwys ew an pewas rag enora steronydh Amerikanek Annie Jump Cannon.

E koffia dhe Margaret Burbidge kawas an pewas en 1972, bes hy a'n naghas drefen difaveryans reydh. Hi a leveris "Termyn ew dhe dhilea disfaveryans a-barth hag erbynn benenes en bewnans galwesik". Woja hebma selys o an kessedhek kensa war status benenes en steronieth, hag anjei a hedhis rei an pewas en straft. Ynter 1973–2004 an pewasow a veu res gen Kowethas Amerikanek Benenes Universita. An Kowethas Steroniethel Amerikanek a dhallathas rei an pewas arta woja 2004. 

## Rol gwaynyoryon
Dustini: American Astronomical Society
Broweghereth

**Broweghereth** yw gul devnydh a own ha freudh dhe ownekhe kowethasow po governansow, po erbynn krysieth. Yth hwrussys lies eghenn a gowethyansow sosyel po politek devnydh a vroweghereth dhe dhrehedhes aga amkanow. Hanow an dus a wra broweghereth yw *broweghysi*. Sel broweghereth arnowydh yw an ober Sergey Nechayev, gwreydhyas russek neb a dhisplegyas towlennow dhe vroweghi.

Kales yw styrya broweghereth. Nyns eus styr dhedhi yn lagha soedhogel orth nivel keswlasek. Yssynsys yn styryow kemmyn a vroweghereth yw menek a wriansow freudhek ervirys er ownekhe (broweghi). Y hyll henna bos gwrys er amkan kryjyansek, politek po krysiethek, hag y hwrons devnydh a freudh erbynn an lagha. Nebes styryow yssynsys y'n jydh hedhyw yw gwriansow a freudh erbynn an lagha, ha bresel. Nyns yw gul devnydh a wriansow haval gans bagas galweythel henwys broweghereth, dell yw usys. Y hyllir henwel an keth gwriansow broweghereth pan vons i gwrys gans bagas gans achesonys politek.

Yma moy es 10,000 styr a vroweghereth. Treweythyow y fydh an keth bagas bos deskrifys avel "kasoryon rydhsys" gans aga skoedhyoryon ha "broweghysi" gans aga erbynnoryon. Yth yw an term "broweghereth" usys yn fenowgh gans governansow dhe gabli erbynnoryon bolitek.

Yth yw unn furv a vroweghereth gul devnydh a freudh orth anvreselogyon er gwaynya aswonnvos rag bagas, amkan, po unnigynn.

Herwydh an Fondyans Kovek Lett rag Broweghereth, y ladhas broweghysi 20,498 a dus dhe 2006. Yth omglewir an penneffeyth a vroweghereth der an own a wra hi.
The Prisoner

**The Prisoner** yw towlenn pellwolok fugieth aspians ha fugieth skiensel Predennek gwrys gans Patrick McGoohan ha George Markstein. Y 17 towlenn a veu darlesys gans ITV yn 1967. 

McGoohan a warias an lytheren chif, henwys hepken *Number Six*. Ev o maynor aspians neb a asas y ober a-dhystowgh. Wosa henna, ev a dhehwelas dhe dre ha bos omsettys gans gas. Pan dhifun, yma ev y'n *Village* hag yw prison mayth yw oll an dus (prisnoryon ha gwithow) henwys gans niverow hepken. *The Prisoner* yw hwedhel *Number Six* neb a assay kavoes gorthibow (piw yw *Number One* ha py governans a wra menystra *The Village*?) ha *Number Two* (den a wra chanjya yn-fenowgh) neb a assay godhvos acheson an dhibarth *Number Six* diworth y ober. 

An towlenn a veu fylmys yn treveglos tornyas Porthmeirion, Kembra. Lies tornyas a wra vysytya an treveglos ma awos *The Prisoner* ha chi *Number Six* yw gwithti an towlenn.
Annie Jump Cannon

Steronydh Amerikanek o **Annie Jump Cannon.** Genys veu Mis Kevardhu 11, 1863 en Dover, Delaware ha hi a verwis Mis Ebrel 13, 1941 en Cambridge, Massachusetts. Gen Edward G Pickering, hi a dhevisis an system rag klassa ster, h.y. an Kevreyth Klassa Harvard, selys war dempredh ha klass kabmnevesek.

## Bewnans
Annie Jump Cannon  o an kensa a deyr myrgh dhe Wilson Cannon, ser lestri a Delaware ha senedhor an Stat, ha'y nessa gwreg, Mary Jump. Mabm Cannon o an kensa dhe dhyski an radnevesow dhedhi, owth usya hen lever steronieth rag ajon an ster. 

Cannon a gemeras kussul hy mabm, dhe wul resegva a steronieth. Hi a gollas hy hlew pan veu hi flogh, martesen drefen an kleves kogh.  Marnas hedna personoleth Cannon o gwresek. Hi a dhewisas dhe sevel ort kawas fleghes.  

Hi a aras Kolji Wellesleyeyn 1884 gen gradh en fisegieth. Ynter 1884 ha 1892 hi a assayas gwellhe hy sleyneth skeusenweyth. Woja mernans hy mabm en 1894, Cannon a skrifas ort hy deskajer kens a Golji Wellesley, professor Sarah Frances Whiting, ha govyn rag ober. Apoyntys veu hi avel deskajer fisegieth. Rag sewya hy bern en steronieth, hi a dhallathas deskans en Kolji Radcliffe (en le may hwrug professors a Universita Harvard lawl arta aga arethyow dhe vowysi an Kolji). Cannon a alja usya Sterva Universita Harvard, hag en 1896 hi a gawas ober gen Edward C. Pickering, kevarwodher an sterva. 

## Ober steroniethel
En hy ober, thera Cannon ow mires ster, yn udn assaya aga hlassa, a-dro dhe 400,000 anedha. Hi a dhevisyas an System Klassa Harvard. An System Harvard a glassas ster herwydh tempredh ha liw an golow. Hi a gawas lies pewas yn hy bewnans, rag ensampel, Pewas Owr Henry Draper an Akademi Kenedhlek Skiensow ha Pewas Ellen Richards. Ewedh hi o an venyn gensa dhe gawos doktourieth onourek en skiens gen Pennskol Rysoghen. Hi a dhiskudhas 300 a ster chanjus, 5 nova hag udn steren dhewek. Hi a omdednas yn 1940.  

## Anjustis
Cannon a enebi lies anjustis en hy bewnans. Hi o skiensydh benow en bys a wer. Res o hi pledya hy has hy honan. Ewedh hi o bodhar, heb hedhas dhe dharbar klewes. 

## Pewas Annie Jump Cannon
An Kowethas Steroniethel Amerikanek a dhiskwedh an Pewas Annie Jump Cannon pub bledhen dhe steronydhyon benow rag ober wordhi en steronieth.
Shayna Baszler

**Shayna Andrea Baszler** (/ˈbeɪzlər/ *BAYZ-ler*; genys 8ves Est, 1980) yw omdowler galwesik americanek ha kyns kreftor breselek kemyskys. Yma ambos dhedhi gans WWE le may hwra hi performya rag merk Raw lemmyn yn 2020 hag yw hanter an Kampyoryon Para-Tava Benenes WWE gans Nia Jax.

Baszler o dhyskas yn kreftow bresel kemyskys (, MMA) gans kyns kasor UFC Josh Barnett hag yn omdowl-kachya gans Billy Robinson. Yth esa hy hynsa fytt galwesik MMA yn 2006. Yma rekord MMA a 15 gwayn ha 11 koll, gans 13 gwayn der omrians.

An 13ves mis Gortheren, 2017, Baszler a entras an Mae Young Classic WWE. Hi a fethas Zeda y'n kynsa torn ha, wosa henna, fetha Mia Yim, Candice LeRae ha Mercedes Martinez. An 12ves mis Gwynngala, Baszler a veu fethys yn torn diwettha an tournay gans Kairi Sane. Baszler a vatalyas yn hy hynsa fytt NXT orth diskwedhyans anrekordys an 10ves mis Est, 2017.

Genys ha megys veu Baszler yn Sioux Falls, Dakota Dhyghow. Yma hengerens almaynek dhe das Baszler ha hengerens chinek dh'y mamm. Hi yw Khun Kru yn kowethyans boksusi Muay Thai hag yma grugys gell ju-jitsu brasilek dhedhi. Hy leshanow yw .
Dana Fischer

**Dana Fischer** (genys 23a Gortheren, 2010) yw gwarier galwesik gwari kartennow *Magic: The Gathering.* Amerikan yw hi. Kesskorys yw hi avel an yowynka gwarier dhe dhrehedhes an nessa dydh a dournay Grand Prix (eth hy bloodh) ha hi yw an yowynka dhe waynya mona yn Grand Prix (naw hy bloodh). 

Trigys yw Fischer gans hy herens ha hy hwor gottha yn Carmel Valley, San Diego. Hy thas a dhallathas dyski an dhiw vyrgh *Magic* pan ens i pur yowynk, kyns i dhe allos redya tekst an kartennow. I a dhyskas fatel wra gwari dre gevenna an kartennow. Hy hynsa hwarvos *Magic* yn-mes hy chi o hwarvos a-denewen Two-Headed Giant gans hy thas orth Grand Prix San Diego yn mis Est 2015, pan o hi pymp.

Hi a gesstrivyas yn hy hynsa Grand Prix heb keswarier vyth yn Portland, Oregon, yn mis Est 2016 hag bos kevrannek yn tri hwarvos Grand Prix aral y'n vledhen na. Hi a omjalenjyas dhe waynya pymp fytt a naw. Hi a hwrug hedhas hemma yn Las Vegas yn mis Metheven 2017, hwegh hy bloodh. Dhe wul hemma, res o dhedhi gwari moy es 20 gwari dres 12 our gans powes boghes ha gul gwell ages 55% a 3,000 gwarier aral (tevesigyon, y'n brassa rann).

Yn mis Meurth 2019, eth hy bloodh, Fischer a wrug hedhas hy amkan dos ha bos an yowynka gwarier dhe dhrehedhes Dydh 2 yn Grand Prix, yn Los Angeles. Hy amkanow nessa o dhe waynya niver a fyttow  kehaval ha'y bloodh ha gwaynya pewas mona. Fischer a wrug hedhas an dhew amkan ma yn Grand Prix Austin yn mis Genver 2020. Hi a worfennas 46ves a 801 gwarier, gans rekord gwayn-koll-kesskor 10-4-1 ha gwaynya $300. Fischer o naw bloodh hag an yowynka gwarier dhe waynya mona orth Grand Prix *Magic.*

Hy amkanow *Magic* a dheu yw: dos ha bos an yowynka dhe vos yn Topp 8 hag ena gwaynya Grand Prix; kwalifia rag Mythic Championship, bos yn Topp 8 hag y waynya; gwaynya Kampyorieth an Bys; bos degemerys yn Hall of Fame. Hag yma amkan dhedhi dhe gennertha moy a fleghes ha benenes dhe wari *Magic.*

Fischer yw aswonnys ynwedh rag gwiska gwiskwari a'y planeswalker *Magic,* Nissa Revane. Dell yw usys, hi a wari settys Elves yn furvasow Modern, Legacy ha Commander.
Blake's 7

**Blake's 7** yw towlenn pellwolok fugieth skiensel Predennek gwrys gans Terry Nation ha darlesys gans BBC 1 yntra 1978 ha 1971.

Yth yw hwedhel Roj Blake (Gareth Thomas) yw rebell erbynn tyrantieth an galaksi (an *Federation*). Blake yw dalghennys mes, hag ev ow tos dhe brison, ev (ha nebes drogoberyon erell) a wra diank ha kavoes sterlester avonsys, *Liberator*, may tevnydhyons dhe omladh erbynn an *Federation*.

An towlenn a veu gwrys gans towlargh isel hag ev yw meurgerys rag y masethow amystryus; Blake yw rebell kolonnek, mes an dus erell yw drogoberyon heb an keth movyans.
Pyngo

Krug a rew gorherys gen gweres ew pyngo (pingo yn Sowsnek hag yn Kembrek ewedh) kevys en powyow Arktek, isarktek hag Antarktek. Anjei a ell bos mar veur avel 2 km a-dreus gen ughelder a 70m. Styr an hanow ew bre isel e'n taves Inuit. Tirfurv amalrewlyvel ew pyngo. 

Onan a'n parthow gen an moyha niver a byngoyow war an Norvys ew Tuktoyaktuk en Delta Mackenzie, Tiredhow an Gledh-West, Kanada. Ema a-dro dhe 1,300 anedha ena. Ema lies anedha en Alaska, Greunland, hag Enys Spitsbergen en Norwy ewedh. Ema remenat a byngoyow kothey'n Iseldiryow, ryb Zwaagwesteinde en pow Fryslân, hag en powyow Drenthe ha Groningen.

Ema ensamplow y'n Wlaskow Unyes ewedh, en arbednek en Norfolk ha Kembra West.

Furvyes ew pyngoyow pan wrelho dowr e'n gweres rewi. Ema'n gweres ow terevel dhe wul bre gen kolon a rew. Pan deudho an rew, gerys ew pans en y le.
Hyns Sen Jamys

An Hyns Sen Jamys yw agan galaksi leel. Ev a yssyns moy es 200 milvil steren, ow komprehendya agan howl.

An Hyns Sen Jamys a’n jeves threuslinen a-dro dhe 170,000 po 200,000 bledhen wolow y belder, ha galaksi troyllyek gans barr kresel yw. An tybyans a’n Hyns Sen Jamys ow pos gwrys a steren yw ober a’n hen filosofer grek, Democritus.
Nina Simone

**Eunice Kathleen Waymon** (21a Hwevrer, 1933 – 21a Ebrel, 2003), aswonnys yn-dann hy hanow galwesik **Nina Simone**, o ilewydh, kaner, kanskrifer ha gweythresor gwiryow kemmyn. Amerikan o hi. Hy ilow o yn efander ledan a eghennow, y'ga mysk klassek, jazz, blous, gwerin, R&B, aweyl ha popp. Hi o henwys yn fenowgh "The High Priestess of Soul" (kw: An Arghoferyades a Enev). Genys veu hi yn Tryon, Karolina Gledh yn 1933, onan a eth flogh yn teylu boghosek. Hy mamm o menyster Methodek. Hy thas o krefter ha barbour. 

Hi a dhallathas seni piano pan o hy thri bloodh. Hy hynsa keskan o daskan piano klassek pan o hi 12. Hi herens o esedhys y'n kynsa rew dh'y gweles, mes movys ens war-dhelergh y'n hel rag ri an esedhow dhe dus wynn. Simone a leveris na wrussa hi seni kyns hy herens dhe vos movys dhe'n kynsa rew arta. Pan o hi 17, Simone a movyas chi dhe Philadelphia, Pennsylvani. Hi a erviras ombrofya rag skolorieth orth kolji leel. Hi a wrug seweni y'n apposyans, mes ny wrussons ri an skolorieth dhedhi awos hy hil.

Y'n bledhynnyow 1960, Simone o diagnosys gans disordyr bipolar. Yn 1964, Simone a dhallathas oberi gans kompani sonskrifa Philips. Hi a dhallathas sonskrifa kanow a-dro dhe'y gwreydh Afrika-Amerika ha dibarder aghel. Hi a wre performya ha kewsel orth lies kuntelles gwiryow kemmyn. 

Kanow meurgerys a'y huntilow yw "My Baby Just Cares for Me", "Don't Let Me Be Misunderstood", "I Put a Spell on You", "Feeling Good", "Sinnerman" ha "Mississippi Goddam". Hi a dhewisis hy hanow galwesik yndelma: "Nina" a-dhyworth leshanow res dhedhi gans karer ha "Simone" a warier frynkek Simone Signoret.

Simone a verwis ow koska yn hy thre yn Carry-le-Rouet, Pow Frynk, wosa bos klav gans kanker an vronn.
486958 Arrokoth

Taklen dreus-Neptunek ew **Arrokoth** desedhys e'n Grugys Kuiper e'gan system howlek. Hy apoyntyans rag tro o **2014 MU<sub>69</sub>** ha'y leshanow gwreydhek o **Ultima Thule**. Ema niver planetik genji, hebm ew 486958. Ema genji diw radn a shapys dyffrans hag a veu junys war-barth, 35km a hirder (22 mildir). Lebmyn henwys ew an dhiw radn Ultima ha Thule. An eyl (Ultima) ew teyrgweyth mar vras es y gila (Thule) herwydh dalghedh. Gen termyn y resegva a 298 bledhen hag eskresegyans isel, klassys ew avel taklen rugys Kuiper klassek. En 2019 hebm o an pella ha'n kottha taklen a veu vysytys gen tavell efanvos.

Diskudhys veu Arrokoth 26 Efan 2014 gen steronydhyon owth uysa Teleskop Efanvos Hubble. Anjei a venja kawos kosten rag vysytya genan davell *New Horizons* woja hy vysytyans dhe Blouton. Henwys veu hi avel "Ultima Thule" drefen e'n yeth Latin, hebm o an pella teller a wodhvedhys e'n dedhyow klassek. Dewisys veu an hanow woja kesstrif poblek en 2018. An hanow Arrokoth a dheu a'n yeth Powhatanek (yeth marow a Maryland, an Statys Unys), gen an styr ebron.

Pur rudh ew spektrum Arrokoth, ow tiskwedhes presens methanol, hidrojen cyanid, rew dowr ha kemmyskansow organek war hy enep. An liw rudh a dheu dhort kemmyskansow organek henwys tholinow. Nynj eus meur a  gowdellow drefen hy bos re bell dhort an Howl. Ema taklednow treus-Neptunek ow kwaya en lent, re lent dhe vurvya kowdell dre danbellans. Hedn ew fatel teuth an dhiw radn a Arrokoth warbarth.

## Mirva

## Dustuniow
Go (gwari bordh)

**Go** (Chinek: 围棋 *wéiqí*; Nihonek: いご, *igo*) yw gwari bordh rag dew gwarier. Yth yw gwariys war vordh gans 361 le (19x19). Bordhow 13x13 po 9x9 a yll bos devnydhys ynwedh. Yth yw krysys bos an kottha gwari bordh hag yw gwariys hwath; y feu dysmygiys yn China nans yw 2500 blydhen.

Sempel yw an rewlys, mes kales yw maystri an gwella gwari. Amkan an gwari yw diogeli tiredh war an bordh, orth y girghynna gans *menyn* na yll bos kachys.
C. S. Lewis

**Clive Staples Lewis** (29 Mis-Du 1898 – 22 Mis-Du 1963) o awtour ha duwonydh Predennek. Ev yw meurgerys rag y seyth romans fantasi *Narnia*.

Ev a veu genys yn Belfast, Wordhen Gledh, ha mos dhe Malvern, Worcestershire, Pow Sows yn 1908, wosa mernans y vamm. Ev a dhallathsa studhyans dhe Bennskol Rysoghen pan dhallathas an vresel may feu Lewis goliys yn 1918.

Lewis o delenwys gans an dus-enival a Beatrix Potter, y gowethegeth gans J. R. R. Tolkien, an dasvywnans keltek, hag an yeth Wordhonek (kyn na wodhya kewsel).

Lewis a veu besydhys gans an Eglos Iwerdhon, ha kelli y gryjyans pan o lank, ha gul y gavoes arta pan esa dhe bennskol awos kowethegeth Tolkien.
Ching Shih

**Ching Shih** (Chinek: 鄭氏; 'Madame Ching'), genys avel **Shih Yang** (Chinek: 石陽; 1775–1844), henwys ynwedh **Cheng I Sao** (Chinek: 鄭一嫂), o morladres a Jina a wre broweghi an mor a-dro dhe Jina dres an oos Emperour Jiaqing a'n Dernieth Qing y'n 19ves kansvledhen a-varr. Hi a wre gorhemmyn moy es 1800 gorhel Kathay gans 60,000 a 80,000 morlader (gwer, benenes ha fleghes). Hi a wre batalya gans kenedhlow bras, kepar ha'n Empir Bretennek, an Empir Portyngalek ha'n Dernieth Qing.

Gwriansow Ching Shih ha'y mayniow a veu deskrifys yn lies lyver, romans, gwari gwydhyow ha fylm, yn China ha dres an bys. Awos hy delanwes euthyk bras ha'y howlwriansow avel morlader hag awos hy dhe worhemmyn morost efan, yth awsonir avel morlader an moyha sewen yn istori.

Genys veu yn 1775 yn rannvro Guangdong. Hi a verwis yn Macaw yn 1844 yn hy gwely, 69 hy bloodh.
George Frideric Handel

**George Frideric Handel** (Almaynek (Deutsche) : **Georg Friedrich Händel**) (23 mis Hwevrer 1685 – 14 mis Ebrel 1759) o komposydh almaynek neb eth dhe driga yn Pow Sows avel den yowynk ha diwettha mos ha bos Bretennek yn sodhogel.  Johann Sebastian Bach ha Handel veu genys y'n keth bledhen.  An vrassa gomposydhyon o y'ga oos mes ny wrussons i dos er aga fynn.  Handel a janjyas y hanow dhe **George Frideric Handel** pan dheuth ev ha bos Bretennek.

Kyn trigens an dhew anedha y'n oos Baroque, ilow Bach ha Handel a dhisplegyas yn fordhow dyffrans.  Handel a skrifas lies gwari kan hag oratorio ha dredha, ev a dheuth ha bos pur a vri.  Ev a viajyas lieskweyth ha mos dhe Itali le may wrug ev dyski a-dro dhe composition.  Ny wrug Bach diberth Almayn kresel bythkweyth.ha brassa rann an termyn ev o ilowydh rag eglosyow.  Nyns o Bach aswonnys yn ta y'n oos na.

Handel a skrifas moy ages 42 gwari-kan.  Diwettha, ev a skrifas oratorios.  Y oberennow an moyha a vri yw an *Messiah, an* *Water Music* ha *Music for the Royal Fireworks*.

## Bewnans
Genys veu Handel yn Halle yn Almayn north, Saxony-Anhalt yn dydhyow ma.  Y das o barbour ha leuvvedhek.  Ev a dhallathas seni an harpsichord ha'n orgel pan o ev pur yowynk.  Res veu clavichord dhodho pan o ev seyth bloodh hag ev a wrug y braktisya yn soler le ma na ylli y das y glewes.  

Handel eth dhe Bennskol Halley yn 1703 rag studyha an lagha herwydh bodh y das.  Ev a studhyas an lagha unn vledhen mes nyns o ev lowen hag ervria dhe dhos ha bos ilewydh.  

Ev a dheuth ha bos komposydh yn Hamburg hag ena mos dhe Itali yn 1707 rag dyski moy a-dro dhe skrifa gwari-kan. Ev a spenas peder bledhen ena hag askorra *Rodrigo* yn Firenze yn 1707, hag *Agrippina* yn Venezia yn 1709.  *Agrippina* o pur a-vri gans 26 performyans.

### Revovya dhe Bow Sows

Yn 1710 Handel a dheuth ha bos *Kapellmeister* (lewydh ilow) rag Jori, Elector Hanover, neb a vedha yn skon Myghtern Jori I Breten Veur. An Elector a unnverheas dhe asa  Handel mos dhe Loundres rag bledhen yn 1711.  Handel a dhyskas Sowsnek ha mos dhe Pow Sows arta yn 1712.  Tus kevothek a ros dhodho meur a arghans hag yth esa gober bledhynnyek dhodho £200 a-dhyworth Myghternes Anne.  Yn kettermyn Bach a dhendilas a-dro dhe £80 pub bledhen).  Gans an sewen ma, ev a erviras dhe driga yn Pow Sows yn le dewheles dhe'n Lys Hanover.

Yn 1712 Myghternes Anne a verwis ha an Elector Hanover a dheuth ha bos Myghtern Breten Veur.  Handel a allsa bos yn trobel mes yn hwir an myghtern a dhiwblekheas y wober.

Yn 1724 Handel a vovyas dhe chi nowydh drehevys ha henn o 25 Brook Street, Loundres ha ev a drigas ena bys dh'y vernans yn 1759, 35 bledhen diwettha. An chi yw lemmyn an Gwithti Chi Handel ha hemm yw igor dhe'n poblek. Omma, Handel a skrifas *Messiah*, *Zadok the Priest*, ha *Fireworks Music*.

Yn 1731 tylys veu Handel rag skrifa peswar anthem rag solempnya kurunyans Myghtern Jori II. Onan anedha, *Zadok the Priest*, re beu kenys yn pub kurunyans a-dhia ena..

## Kampollansow
Bad Cat

***Bad Cat*** yw fylm fantasi bywhes turkek gans Anima Istanbul gwres yn 2016.

## Devynnow


## Gwiasva
* thebadcatmovie.com
Lagha

**Lagha** yw sett a rewlys dewisys gans unn stat er gwitha kres ha diogeleth an kowethas.

Y hyll lysow gweythresa an kevreyth a rewlys ma ha kessydhya nebonan a derr an laghys, kepar ha dre dyli spal, po hwath aga dannvon dhe brison. Yn hen gowethasow, yth o laghys skrifys gans hembrenkysi, dhe dhisplegya rewlys yn-kever fatell yll tus bewa ha gul aga negys an eyl gans y gila. Pan esa spysow yn istori mayth o gwrys an laghys a dhrog vynnas er les an re boghes, hag er anles kowethas ledan, y feu an siwyans kas. Dhe lettya rag hemma, yth yw an brassa rann a laghys gans bagasow a bolitegoryon yn reythyansva, kepar ha senedh po kuntelles, etholys (dewisys) gans an werin wovernys.
Franz Schubert

**Franz Peter Schubert** (31  mis Genver 1797, Wien - 9 mis Du 1828, Wien) o komposydh ostriek. Ev a verwis 31 y vloodh mes ev a skrifas moy ages mil oberen ilow. Yth esa komposydhyow erel yn Wien mes Schubert o an huni veu genys y'n sita.
The Rolling Stones

**An Rolling Stones** yw bagas rock Sowsnek a-dhyworth Loundres, Pow Sows yn 1962. Eseli an bagas o: Mick Jagger (gitar ha lev), Keith Richards (gitar ha lev), Brian Jones (gitar), Bill Wyman (gitar), ha Charlie Watts (tabours).  versions of songs of those artists. .
Igor Stravinsky

**Igor Stravinsky** veu genys Lomonosov (y'n dydhyow na Oranienbaum), 17 mis Metheven 1882 ha merwel yn Evrek Nowydh, 6 mis Ebrel 1971. Onan a'n posekka komposydhyon an 20ves kansbledhen o ev.ha ledyer modernism yn ilow. Tevi a wrug yn Russi.
Niver kompleth

**Niver kompleth** yw niver gans diw barth; parth wir ha parth dhismygel hag yw liesriv a *i*. 

*i* yw digolm a: *i*2 = -1.
Boiling Lake

Kowdoll po mogdoll (*fumarole*) beudhys ew **Boiling Lake** (*Lydn Bryjyon*) en Dominika, enys e'n Mor Karib. Radn ew a Bark Kenedhlek Morne Trois Pitons, 6.5 mildir (10.5km) dhe'n Est a'n penncita, Roseau. Lenwys ew gen dowr loos-glas hwythennek, dell ew usys gaen komolen a-ughto. 60-70 m a-dreus ew, an sekond moyha e'n Bys woja Frying Pan Lake en Mordir Nowydh. Y dhownder ew moy ages 60m.

## Dororieth
Ema an lydn war woles nans rn kres menedh tan, en gwir mogdoll livys ew (toll yn krestednen an Norvys hag a stif gassys hag ethen en mes ew mogdoll). En ogas, e'n 'Valley of Desolation' (*Nans Difeythtir*) ema lies mogdoll aral. Tus a ell mires orth an lydn a-dhywar legh a garrek 30m a-ugh an ladn. Dew wover vyghan a liv dhe'n lydn, ort y dhaslenwel. An dowr a syger der an garrek dhe'n magma a-woles, ha bryjyon.

## Hedhas
Nag eus fordh dhe'n lydn, bes possybyl ew dhe gerdhes 8 mildir (13km) dhort an nessa fordh ena ha dehweles. Dew dhen a verwis drefen gassys loskvenydhyek ryb an Boiling Lake en 1900.
Mogdoll

Toll en kresten an Norvys hag a stif gassys hag ethen en mes ew **[[Mogdoll|mogdoll]]**. An ger Sowsnek ragdho ew 'fumarole', dhort an Latin  ' *fumus* ', ow styrya mog. Herwydh usadow, an gassys ew karbon dioxid, sulfur dioxid, hidrojen klorid ha hidrojen sulfid keffrys hag ethen (dowr). Henwys ew mogdoll a stif gassys loskvenus * 'solfarata' * dhort an ger Italek 'solfo' rag sulfur. Mogdell a hwer pan vo krackys e'n garrek po avel bush heb patron, bes pan vo magma ogas dhe'n enep. Terweythyow anjei a ell durya kansvledhynnyow po gorfedna woja seythednyow po misow mar kwra an magma yeynhe en uskis.

Ema peder mil a vogdell en Park Kenedhlek Yellowstone e'n Statys Unys, ha lies mogdoll en Park Kenedhlek Morne Trois Pitons, Dominika ryb an Boiling Lake. Mogdell a wra godhosow loskvenus. Telleryow en lebma thew kevys an godhosow ma ew 
* Kawah Ijen, Indonesi
* San Pedro de Atacama, Chile
* Menydh Tongariro, Mordir Nowydh
* Campo Flegrei, Itali

## War blanetys erel
Kryjys ew dhe vos mogdell marow war an planet Meurth, en Kowdoll Gusev, vysytys gans tirer NASA, Spirit.
Xavier Bettel

**Xavier Bettel** (genys 3 Meurth 1973 yn Cita Lushaborg) yw politeger a Lushaborg hag Pennvenyster a Lushaborg a-dhia mis Kevardhu 2013. Esel a'n Parti Demokratek yw. Bettel o Mer a Cita Lushaborg a-dhia mis Du 2011 dhe mis Kevardhu 2013.

Kethreydhel yw hag ev a demedhas dhe y geskoweth Gauthier Destenay yn 2015.

## Devynnow
Korf lagha

An **korf lagha** a genedhel (po stat) yw eghenn arbennek a skrifenn laghel a wra derivas fatell dhegoedh dh'y governans oberi. Yth yw yssynsys ynno fatell dhegoedh dhe hembrenkysi an genedhel bos dewisys ha py lies termyn yw gwiw ragdha dhe soedha, fatell wrer laghys nowydh ha'ga golegi po dilea herwydh an lagha, py eghenn a dus a yll ragleva ha py gwiryow surhes erell eus dhedha, ha fatell yllir chanjya an korf lagha.

Yma finwethow dhe bygemmys nerth y hyll bos dhe'n governans a-ji dhe'n korf lagha. Y'n tu arall, ny wra kenedhlow gans governansow arwaskus po legrys siwya aga horfow lagha yn fenowgh, po y's teves i korf lagha drog heb ri rydhsys dhe vurjysi po dhe re erell. Y hyllir henwel hemma turantieth, po "digevelsi an rewlys" hogen. Korf lagha yw fordh venowgh dhe gesunya a-ji dhe geffrysyans.

Nyns yw korf lagha an RU skrifys war unn skrivenn hepken kepar hag an huni a lies kenedhel arall. Yn hwir, nyns yw korf lagha dien an RU skrifys vytholl. Y hyllir kavoes parthow anodho yn skrif, ow talleth gans an Magna Carta (diskwedhys y'n erthygel ma) hag an Gweythresans Towl a Wiryow 1689, keffrys hag an arnowyttha Gweythresansow an Senedh. Parthow erell anodho yw mirys avel lagha gemmyn, hag yth yns i gwrys a dhewisyow breusysi dres lies kansvlydhen yn kevreyth aswonnys avel bleynyans laghel po breusel. Rag henna, yma nebes tus ow leverel bos dhe'n RU korf lagha *er feth*, po "anskrifys".

Y tallathas yn 1787 an Statys Unys an tuedh a skrifa korfow lagha. Yth yw ynwedh Korf Lagha an Statys Unys an berra huni bos tus hwath owth usya, hag y feu chanjys (amendys) lies gweyth dres an blydhynnyow. Y feu gwrys wosa trevesigoryon dhe seweni ow kwaynya ansergogeth diworth Breten Veur. Res o dhedha usya an Skrivennow Keskeffrysyans, mes y feu an Skrivennow asleys gans an Korf Lagha a'n jydh hedhyw.

Yth yw an korf lagha Eyndek a 1950 an hirra korf lagha skrifys y'n bys. Yma 448 erthygel ha 12 lostenn ynno, keffrys ha 5 ystynnans ha 98 amendyans.
Parti Demokratek (Lushaborg)

An **Parti Demokratek** (Lushaborgek: *Demokratesch Partei*) yw parti livrel brassa yn Lushaborg. Onan a'n tri farti bras, an Parti Demokratek yw parti an kres ha'n kres-dyghow. Pennvenyster Lushaborg a-lemmyn, Xavier Bettel, yw esel an parti.
Papynjay sisserow

An **parrot sisserow** (e'n FSS (Kres) **[[Papynjay sisserow|papynjay sisserow]]**), *Amazona imperialis*, henwys ewedh an amazon emperourethek, ew edhen genedhlek enys Dominika, e'n Mor Karib. Hy imach ew diskwedhys war vaner an wlas. An hanow sisserow a dheu rag an rannyeth leel.

Hanow yn yethow erel:
* Kembrek - Amason ymerodrol
* Sowsnek - Imperial amazon
* Almaynek - Kaiseramazone
* Spaynek - Loro imperial
* Frynkek - Amazone impériale
* Portyngalek - Papagaio-imperial
* Iseldiryek - Keizeramazone
* Russek - Императорский амазон
* Italek - Amazzone imperiale
* Lithywanek - Imperatoriškoji amazonė

## Deskrifyans
Y hirder kresek ew 48cm (19 meusva). Poos kresek an gorreydh ew 900g (32 ouns), ha’n venynreydh yw 650g (23 ouns), meur orth y hevelebi dhe erel a’n udn teylu. Ema ganjo gelvin meur ha treys sygodaktylek (dew vys troos a enebi war rag, ha dew war dhelergh). Hevelep ew semlant an dhew reydh, brodn burpur ha keyn gwer, gen dewlagas owr/rudh.

## Omdhegyans
Ughel ew y gri, hanter ynter skrij ha garm. Pur ohelus enjei, owth esedha ughel e’n gwydh. Kalish ew dhe’aga gweles drefen aga kudhliwans. 

## Dinythi
Ynter mis Hwevrel hag Ebrel, an venenreydh a dhedhow goryans a dhew oy gwynn yn toll gwedhen an goswik law. I a dhehwel dhe’n keth gwedhen pub bledhen. Ema an venynreydh ow kovia an oyow 26-28 dydh, hag ema an dhew barrot  ow maga an ydhnigow bys dh'aga bos parys dhe ara an neyth.

## Boosa
Boos an sisserow ew frooth, has, know, mor, bleujyow ha skyll an palmwydh.

## Lesrennans
Trigys ew parrots sisserow saw war enys Dominika e’n menedhyow a-ugh 625m (2,100 tr), en arbednik pow Morne Diablotins, an ughella menedh en Dominika, ha Park Kenedhlek Morne Trois Pitons.

## Gre
Fest peryllus ew parrots sisserow. Ema a-dro dhe 50 unigyn e’n gwels. Ema parthow gwithys lebmyn en kosow an menedhyow. Ema dhe adhyskans gweresys lettya an kenwerth a barrots war an enys. Ema kresen rag hwithrans ha gwithans parrots e’n Lowarthyow Losowek Kenedhlek en Roseau.

## Peryllyow
Kudyn veur dhe’n sisserow ew trowynsow.  Trowyns David en 1979 ha Trowyns Maria en 2017 a arnewas kosow en feur. Debrys parrots gen serf strotha (boa constrictors), hokys, opossums ha rathes.
Christian Davies

**Christian Davies** (1667 – 7ves Gortheren, 1739), genys avel **Christian Cavanagh** hag aswonnys avel **Kit Cavanagh** po **'Mother Ross**', o  Godhales a wrug junya an lu Bretennek yn 1693 tollwiskys avel gour. Hi a wre batalyas y'n troslu yn Flandrys dres Bresel an Naw Bledhen bys yn 1697, wosa henna gans an 4a Dragoons, hag ena gans an Scots Greys yn Bresel Holyans Spayn a 1701 dhe 1706. Awtour Daniel Defoe a dheuth er hy fynn pan o hi Pensyoner Chelsea ha gul hy hwedhel dhe'n lyver *The Life and Adventures of Mrs. Christian Davies*.

Genys veu hi yn Dulyn, Iwerdhon, myrgh a vrager leel. Hi eth dhe driga gans hy modrep a wre restra diwotti yn Dulyn. Ena hi a wrug demedhi gans Richard Welsh, oberwas hy modrep. Wosa mernans hy modrep, hi a heryas an diwotti hag y restra. 

Hy gour a vansyas yn 1691. Ny wodhir an manylyon, mes ev a dhanvonas lyther dhe Kit yth esa ev y'n lu Bretennek. Kit a redyas hemma hag ervira dhe dreghi hy gols ha tollwiska avel gour dhe junya an lu Bretennek rag y drovya. Hi a junyas avel den an troslu yn-dann hanow Christopher Welch ha batalyas yn Batel Landen. Hi a veu goliys ha dalghennys gans an Frynkyon. Yn 1694, hi a veu keschanjys ha hi a dehwelis dhe lu Bretennek. 

Hi a veu diskergys a'n lu wosa ladha serjont yn skyrm a-dro dhe neb benyn. Hi a omjunnyas dhe'n lu arta yn Scots Greys, arta avel gour. Hi a wre batalyas yn Bresel Holyans Spayn yn 1701.

Hi a omwre hi dhe vos gour gans meur a sewena. Hi a dhybris gans an gwer, eva gansa, koska gansa, gwari kartennow gansa, ha hi a wre pisa rybdha der usya piben alkan gans lethrennow. Mar sewen o hi dell wrug hora leverel Kit dhe vos tas hy flogh. Kit a dylis arghans dhedhi rag hy skoodhya.

Goliys veu hi yn Batel Schellenberg, ytho settys veu hi dhe witha prisnoryon Frynkek. Ena y hwrug hi kavos hy gour, wosa 13 bledhen. Herwydh nebes, hi a wrug y aswon pan o ev owth assaya dynya Iseldiryades, ytho yth erviris hi dhe pesya y'n lu.

Yn 1706 hi a veu goliys arta yn Batel Ramillies, mes an prys ma yth esa torrva yn hy klopen hag an leuvvedhek a dhiskudhas hy bos benyn. Lord John Hay, hembrenkyas an brigad Scots Greys, a erghis hy gober dhe besya ha hi yn-dann with an lu. Pan o hi yagh, hi a veu diskergys ha dalleth oberi avel methor an lu. Hy gour a verwis yn Batel Malplaquet yn 1709. Hi a drovyas an korf hag y ynkleudhyas. Wosa tri mis hi a wrug demedhi soudor Scots Greys, Hugh Jones, mes ev a verwis yn Kerghynnans Saint-Venant yn 1710

Wosa an vresel, yn 1712, hi a veu diskwedhys dhe Vyghternes Anne neb a wrontyas dhedhi pensyon a sols pub dydh. Hi a wrug demedi soudor aral henwys Davies. Pan o hi koth, hi a veu degemerys dhe Glavji Riel Chelsea avel pensyoner. Hi a verwis yn 1739 hag a veu ynkleudhys gans enorys leun an lu.
Apa

**Apys** (hanow Latin: **Hominoidea**) ew enevales e'n bagas dilost henwys prymatys hag en hwreydhek a Afrika bes trigys en Asia Soth-Est ewedh. En tyffrans dhe brimatys erel, ema gen anjei gwayans frank, en arbednek e'n skoodh. Ema diw radn dhe'n ughteylu  **Hominoidea**: an gybbon, po'n 'apa leha'; ha'n hominid, hebm ew an 'apa moyha'. Enevales goos tobm enjei gen mylgen war aga hroghen. An moyha apa ew an gorylla.

* **Ughteylu Hominoidea**
** Teylu Hylobatidae: gybbones
*** Kinda *[[Hylobates]]*
**** Gybbon Lar, *H. lar*
**** Gybbon Leuvdu, *H. agilis*
**** Gybbon Borneo Müller, *H. muelleri*
**** Gybbon Arghans, *H. moloch*
**** Gybbon Kribys, *H. pileatus*
**** Gybbon Kloss, *H. klossii*
*** Kinda *[[Hoolock]]*
**** Gybbon Hoolock an West, *H. hoolock*
**** Gybbon Hoolock an Est, *H. leuconedys*
*** Kinda *[[Symphalangus]]*
**** Chamang, *S. syndactylus*
*** Kinda *[[Nomascus]]*
**** Gybbon Kribys Du, *N. concolor*
**** Gybbon Kribys Du an Est, *N. nasutus*
**** Gybbon Hainan, *N. hainanus*
**** Gybbon Boghwynn an Dhyghow *N. siki*
**** Gybbon Boghwynn Kribys, *N. leucogenys*
**** Gybbon Boghvelyn, *N. gabriellae*
** Teylu Hominidae: apys meur
*** Kinda *[[Orangutan|Pongo]]*: orangutan
**** Orangutan Borneo, *P. pygmaeus*
**** Orangutan Sumatra, *P. abelii*
*** Kinda *[[Gorylla|Gorylla]]*: gorylla
**** Gorylla an West, *G. gorilla*
**** Gorylla an Est, *G. beringei*
*** Kinda *[[Homo]]*: den
**** Den, *H. sapiens*
*** Kinda *[[Chympansi|Pan]]*: Chympansi
**** Chympansi, *P. troglodytes*
**** Bonobo, *P. paniscus*

Apys a wrug esplegya dhort simes nanj ew a-dro dhe 25 milvil bledhen. Tabm ha tabm an eghennow dyffrans a radnas dhe'n eghennnow a-lebmyn. Ema gen gybbones breghow hir rag leska dres an gwedhennow. Nag eus lost gen apys. Kryjys ew bos apys moy skentel ages simes, rag ensampel, der usya toulys. Gwres veu studhyansow meur ow tochya omdhegyans apys gen Jane Goodall, Dian Fossey ha Birute Galdikas. Ema an eghennow dyffrans ow pywa en fordhow kowethasek. Ema gaen pub eghen systemow kowethasek dyffrans. Gybbones a vyw avel koplow, an orangutan war y honan, gorylles en bagasow bian ha chympansis en bagasow meur. Aga boos ew dyffrans ewedh. Gorylles a dheber delyow, ha'n re erel a dheber frooth, kyn hwra chympansis debri kig terweythyow. Marnas tus, pub apa ew ogas dhe vernans, drefen chanj bewva e'n koswigow glaw dre vras.

## Mirva

Restren: 31 gorilla.jpg|Gorylla an Est (Gorylla an menydh)
Restren: Tsimpansi.jpg|Chympansi
Restren: Orang_utan_brwynog.jpg|Orangutan
Restren: Apeldoorn Apenheul zoo Bonobo.jpg|Bonobo


## Mappow gwandrans

Restren: Distibuci%C3%B3n_gorilla.png|Gwandrans an gorylla
Restren: Orangutan distribution.png|Gwandrans an orang utan
Restren: Pan (genus) distribution map.png|Gwandrans an chympansi ha bonobo
Parti Oberoryon Socyalydhek Lushaborg

An **Parti Oberoryon Socyalydhek Lushaborg** (Lushaborgek: *Lëtzebuerger Sozialistesch Aarbechterpartei*), berrhes dhe **LSAP**, yw parti politek bras yn Lushaborg. Onan a'n tri farti bras (gans an Parti Demokratek ha Parti Tus Socyal Kristyon), yw parti socyal-demokratek hag a-barth Unyans Europa.
Lytherennek latin

An **lytherennek latin** po **romanek** yw system a skrifans usys rag skrifa lies yeth a’n jydh hedhyw. Yth yw an system a skrifans moyha usys y’n bys hedhyw. Yth yw an skrifedh sodhek rag ogas ha pub yethow yn Europa an Howlsedhes ha rag nebes yethow yn Europa an Est. Usys yw ev ynwedh yn nebes yethow di-Europek, kepar ha Turkek, Vietnamek, Malaysiek, Somaliek, ha Tagalek. System a skrifans aral yw ev rag yethow kepar ha Hindoustanek, Ourdou, Serbek, ha Bosniek.

An abecedari yw system a skrifans may hwrug esplegya dhyworth par a’n abecedari Grek.