open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Les serghek

*Na wrewgh kemyska an plans ma gans [[les serghek byghan]], eghen dhyffrans yn tien.*

**Les serghek**, po **Arctium lappa**, *cedowrach* (kedhor an wragh) yn Kembrek ha *greater burdock* yn Sowsnek yw eghen a blans y'n teylu Asteraceae kevys yn Europa hag Asi, ha tevys yn lowarthow rag y wreydh usys avel losowen gegin. Konsidrys yw dhe vos hwennen woreskynnus a weresow ughel yn nitrojen yn Amerika north hag Ostrali. 

## Deskrifans
Les serghek yw plans dewvledhynnyek, nebes ughel, ow trehedhes kemmys ha 3 meter a ughelder. Y dhel yw bras ha blewek war an tu a-woles gans shap kolon, an eyl wosa y gila, gans emlow tonnek. An bleujennow yw rudhlas, ow hwarvos yn bonniow, owth omdhiskwedhes yntra mis Gortheren ha Gwynngala. Kerghynnys yw an bleujennow gans kylgh a vleujowlennow, pubonan ow kromma dhe furvya bagh. Karyes yw an frooth pellder hir war vilvlew enevales. Blew an frooth yw pur danow, peryl dhe dus, mergh ha keun, drefen i dhe gawsya anians kneus, kudynnow anella hag ophthalmia. An gwreydh a dyv dhe dhownder a 1 meter. 


Leiden_University_Library_-_Seikei_Zusetsu_vol._23,_page_003_-_胡蘿蔔_-_Daucus_carota_L._-_牛蒡_-_Arctium_lappa_L.,_1804.jpg|Delinyans a les serghek dhyworth kylghwodhyador Nihonek
BurdockLeafInHand.gif|Delen les serghek a-rag den
Arctium_lappa02.jpg|An bleujennow
Arctium_lappa_MHNT.BOT.2004.0.16.jpg|Frooth tavol amanyn gans an bleujyowlennow baghek
Leiden_University_Library_-_Seikei_Zusetsu_vol._23,_page_003_-_胡蘿蔔_-_Daucus_carota_L._-_牛蒡_-_Arctium_lappa_L.,_1804.jpg|Delinyans a davol amanyn yn lyver nihonek
Japanese_Gobo_Salad.jpg|Salad nihonek a davol amanyn (*gobo*)
Les serghek byghan

*Na wrewgh kemyska an plans ma gans [[les serghek]], eghen dhyffrans yn tien.*

**Les serghek byghan**, po **Galium aparine**, yw eghen a blans y'n teylu Rubiaceae, 
## Hanow
Les serghek byghan a's teves lies hanow yn Sowsnek, kepar ha *cleavers*, *sticky willy* ha *robin-run-the-hedge*. An hanow skiansek Galium yw hanow Dioscorides rag an plans, dhyworth an ger Grek rag leth, drefen bos bleujyow Galium usys dhe gowla leth orth gul keus. Aparine yw hanow usys gans Theophrastus, ow styrya 'sergha' po 'dalghenna', dhyworth an Grek απαίρω apairo 'dalghenna', ow tos dhyworth από 'dhyworth' + αίρω 'drehevel'.

## Deskrivans
Les serghek byghan yw plans bledhynnyek gans garrow hag a wra kramya a-hys an dor ha dres plansow erel. I a yll fasthe war an plansow erel gans blew byghan baghek a dyv yn-mes a'n garrow ha del. An garrow a yll bos hirra ages tri throshys. An bleujennow yw pur vyghan, shap steren, gwynn po skyllwer. An frooth a's teves an blew baghek byghan ynwedh a sergha dhe vinvlew enevales ha dillas tus, ow kweres lesa an has. 

Yn terowel dhyworth Europa hag Asi, erbynn lemmyn, lesys yw a-derdo'n bys, le mayth yw konsidrys avel hwennen. 


Goosegrass_(Galium_aparine),_Loch_Clunie_-_geograph.org.uk_-_1505032.jpg|Les serghek yn kres plansow erel
Flowers_February_2008-4.jpg|Bleujyow les serghek
Galium.aparine.jpg|Golok ogas a'n del ha frooth
Galium_aparine_3769.JPG|Skeusen delen ow tiskwedhes an blew baghek
Losni

Furv a fong yw **losni**, (Sowsnek - *mildew*). Y hyllir diberth losni dhyworth **kosk** (Sowsnek - *mould*) der y liw. Kosk a omdhiskwedh yn liwyow du, glas, rudh po gwyrdh, dell yw usys, ha losni gwynn. Tevyans tanow arenebel yw, ow konsistya a neusennow fongel munys, askorrys yn arbennik war blansow byw, po stoffow organek kepar ha prenn, paper po ledher. Ha kosk ha losni a askor flerow, ha'n dhew a yll kawsya nebes disesys denel.

Yma lies eghen a gosk. An kosk du a dyv yn soleryow ha leghow fenestri le mayth yw nivelyow leythder mygyl yw *Cladosporium*. Nyns yw liw pub tro arwodh da a'n eghen. Res kavos korrvewonydh rag diskudha an dyffrans. An kosk du kevys war stoffow selys war cellulos mayth yw nivelyow leythder pur ughel, (90% po moy), yw *Stachybotrys chartarum*, dell yw usys. S. chartarum a dyv war stoffow ow komprehendya cellulos, kepar ha fosbord, juta, gwel, kanstellow kala hag erel gwrys a baper. Ny wra tevi war blastek, vinyl, kestevyn, gweder, priweyth po alkennyow. Nebes eghennow erel a gosk, kepar ha Penicillium po Aspergillus, a omdhiskwedh tevi war an stoffow ma, mes yn gwiryonedh a dyv war an bewfylm usi ow klena dhe'n enebow ma. 

An "losni" gwynnrudh a dyv yn fenowgh war groglennow kowas plastek ha priweyth stevel omwolghi yw y'n gwir an burm rudh *Rhodotorula*.


Powdery_mildew_9.jpg|Losni war dhelen pompyon
Begonia_Mildew.jpg|Losni war dhelen Begonia
Kellertuch.JPG|Kosk Cladosporium
Stachybotrys_chartarum_01.jpg|Stachybotrys chartarum
Kwilkyn

Bagas a dhiwelvennoges y'n urdh **Anura** (dhyworth an yeth Grek 'an' po mann, hag 'aoura', lost). An urdh a gomprehend enevales aswonnys dhyn ni avel **kwilkynnyow** ha **kronoges**. Yma a-dro dhe 4,800 eghen lesys a-dreus an bys, yn arbennik yn ranndiryow leyth trovennel, somma hag yw dres 85% a oll an dhwelvennoges. Yma dhedha korfow tew ha berr, penn meur ha garrow war- dhelergh hir. Kigdhebroryon yns i. Nyns usi dhe'n tevesigyon lost vytholl. Nyns eus dyffrans ynter kwilkynnyow ha kroneges yn genynnek, saw yn gonisogeth gerys-da. 

An venhesen gottha diskudhys bys y'n eur ma a gwilkyn yw 'proto-kwilkyn' dhyworth an Amser Triassek, kevys yn Madagaskar, mes re a grys bos aga devedhyans lower kottha ages hemma dhyworth an Amser Permek, nans yw 265 milvil bledhen. 

## Deskrifans
Yn tipek, korf kwilkyn a'n jeves dewlagas meur a ystyn a-ves a'n penn, taves hir, garrow a bleg yn kempen ha fowt a lost. Kyn fo bewva gemmyn an brassa rann a gwilkynnyow pollow dowr ha tir gleb, tevesigyon nebes eghennow a yll bewa yn-dann an dor po war wydh. Aga hneus yw gwenogennus, gans golivow gwenonek po flerys. Pur varyansek yw aga liwyow, ha 
kudhliwans a wari rann bosek yn henna, ow varya a loos po gell dhe liwyow splann kepar ha rudh, melyn po du rag ownekhe preydhyoryon. 

Dell yw usys, kwilkynnyow a dhedhow aga oyow, gelwys greun, yn pollow dowr. An oyow a govi y'n dowr avel pennow du byghan, gans lost hir, tagellow a-ji ha ganow rag dybri losowedh a-der kig. An kylgh bewnans yw kowlwrys pan wrellons treusfurvya dhe furv tevesik. 

## Studh peryllys
Poblans kwilkynnyow re godhas yn uskis a-dhia an 1950ow. Moy ages tressa rann anedha yw, erbynn lemmyn, yn-dann godros, ha difeudhys yw dres 120 eghen a-dhia 1980. Chanj yn bewvaow, disesys arnowydh kepar ha *chytridiomycosis*, ha trevasa ra dybri gans tus yw nebes skilys rag an iselheans ma. 

## Eghennow kevys yn [[Breten]]

## Henhwedhlow Kernewek
*Yma lavar komparyans yn henhwedhlow Kernewek, *mar yeyn ‘vel quilkyn*, dell lever an Sows, 'as cold as ice'.
*Leverys yw dell wrug Dolly Pentreath gelwel "kronek hager du" orth tus a wrug hy serri.
*Quylkyn Tew o hanow bagas ilow Kernewek y'n 1970ow diwedhes.


Poison_Dart_Frog_(Dendrobates_azureus)_2.jpg|An kwilkyn seth gwenonek a'n jeves golivow marwel
Frogspawn_in_a_Paignton_Pond.jpg|Greun kwilkyn
Tadpoles_-_Flickr_-_eliduke_(2).jpg|Pennow du
North-American-bullfrog1.jpg|Margh-kwilkyn Amerika
2012_Froschschenkel_anagoria.JPG|An sand *cuisses de grenouille* servys yn Pow Frynk, hemm yw garrow kwilkyn
Nerven

**Nerven** yw bagas a gellow arbennik junys warbarth yn keslinek. Ger aral rag kell nerven yw newron. An newronow a gemmer messajys a gedhlow ynter an korf denel ha'n kevreyth nervus kres. An kevreyth nervus kres yw an ympynnyon ha'n gorden askorn keyn. 

Oll an nervennow y'n korf a wra an kevreyth nervus amalek. An kevreyth nervus kres ha'n kevreyth nvervus amalek warbarth a wra an kevreyth nervus. 

## Kesweyth Nerven

An kevreyth nervus a gomprehend newronow ha kellow gelwys glia. Kellow glia a with an newronow saw hag yagh. Newronow a gemmer messajys dhyworth an kevreyth nervus kres dhe'n remenans ha dhe'n kontrari. Dendrit hag axon yw fibrow a dheu yn-mes a gorf an kell. Axons a gemmer kedhlow dhyworth korf an kell, ha dendrits a gemmer kedhlow dhodho. 

## Eghennow nervennow
Nervennow *afferent* a gemmer messajys dhe'n ympynnyon dhyworth a'n korf, messajys a-dro dhe omglewans dhyworth an kneus. I a gemmer messajys a-dro dhe dyller an korf dhyworth an keher. ha gweythres organow kepar ha'n golon ha sagh boos. 

Nervennow *efferent* a gemmer messajys dhyworth an ympynnyon dhe'n korf, messajys a lever orth keher rag gwaya. I a gemmer messajys dhe wagrennow, kepar ha'n wagren hwysa dhe wul hwys. 

## Disesys nervennow
Yma lies dises a effeyth nervennow (gelwys newropathiow). 
* Trauma - y hyllir shyndya nervennow, kepar ha treghi gans kollell, po gwaska pan vo askorn terrys
* Gwenonow - gwenonow a yll kawsya drog dhe nervennow. Nebes ensmplow yw alkohol, plobm ha nebes droggys ha medhegnethow.
* Klevesansow - klevesansow gans virusow a yll shyndya nervennow drefen bos an kevreyth immun kentrennys dhe omsettya war y nervennow y honan
* Klevesow - godheva nebes klevesow a yll kawsya damach. An ensampel moyha kemmyn yw kleves melys
Lagas

Organ golok yw **lagas**, a allosek organedhow dhe weles. An lagasow a yll klewes golow ha'y dreusfurvya dhe amovyansow elektrogymygiethel a-ji dhe'n newronow. Yn organedhow ughella, an lagas yw organ pur gomplek a guntel golow a'n kerghynnedh, ow rewlya y grevder pan wrello dhiafram byw an lagas fogella dre lens gwrysus hebleth, ow furvya skeusen avel sett a arwodhyow tredan. Ena treusmyttys yw an kedhlow ma dhe'n ympynnyon dre linellow komplek a newronow y'n nerven optek dhe gorteks an golok ha rannow erel a'n ympynnyon. Yma dhe 96% a enevales  lagasow ha system optek komplek kepar ha hemma, yn aga mysk an kregynnegyon, melldrosogyon ha Chordata. 

Korrorganedhow a's teves an lagas moyha sempel, a wra namoy ages aswon eus golow po na.

## Displegyans an lagas
Y tisplegyas an kynsa sort a lagas y'n Amser Kembrek nans yw 600 milvil bledhen. Yma dhe nebes enevales lens nag yw hebleth, ow komprehendya an Cephalopoda (kellylli lesa hag erel), puskes, diwelvennogyon ha serf, mes i re dhisplegyas fordh aral a fogella war neppyth, hemm yw dre *bellwellerya*, kepar ha kamera. 


Ageev iris.jpg|Lagas denel
Calliphora vomitoria Portrait.jpg|Lagas hweskeren, an pryv glas (*Calliphora vomitoria*)
Owl_eye_detail,_from-_Eye-wildlife_(24242561661)_(cropped).jpg|Golok ogas a lagas oula
Octopus_Eye_(23859301645).jpg|Lagas kollell lesa
Kala gweli

**Galium verum** (**kala gweli**) yw plans pubvledhynnyek losowek y'n teylu Rubiaceae. Kevys yw yn efan a-dreus an brassa rann a Europa, Afrika norh hag Asi temprek. Re beu komendys dhe Aotearoa, Kanada ha hanter Kledhbarth a'n Statys Unys. Konsidrys yw avel hwennen yn nebes tylleryow. 

Plans isel kramblya yw kala gweli. An garrow a dyv dhe hys a 120 cm, yn fenowgh ow kwreydhya le may hwrello drehedhes an tir. Hys an del yw 1 - 3 mm gans les a 2mm, gans liw gwyrdh tewl. An bleujyow yw melyn, kevys yn bonniow tew.   

## Devnydhyow
Y'n Osow Kres yn Europa, an plansow seghys o usys dhe stoffya mattrassow drefen aga fler dhe bellhe hwann. Usys veu an bleujyow dhe gowla leth orth gul keus. Hanow skiansek an plans 'Galium' a dheu dhyworth an ger Grek γάλα, *gala* 'leth'. Liwyow rudh ha melyn yw gwrys dhyworth an plans ynwedh. 

## Mythologieth
Yn mythologieth Norsek, Frigg o duwes benenes pries. Hi a skoodhyas benenes dhe dhinythi fleghes. Tus a Loghlyn a usyas kala gweli avel kalmydh, gelwys *gwels Frigg* gansa. Yn henhwedhlow Romaniek, kala gweli yw gelwys *sânziana* ha kelmys yw dhe fayys Sânziene ha'ga gool 24ns Gwynngala. 

Yn mythologieth Wodhalek, an gorour Cú Chulainn, a wodhevas shora sorr yn batalyow, a gemersa te gwrys a gala gweli rag y hebaskhe. Aswonnys yw an plans avel *lus chneas Chù-Chulainn* po *erba kneus Cú Chulainn* yn Albanek. 


Galium_verum_kz06.jpg|Egin a gala gweli
Galium_verum_149150272.jpg|Golok ogas a'n vleujen
Galium_verum_kz05.jpg|Hasennow kala gweli
Galium_verum_kz1.JPG|Bothennow gwrys gans an gelyonen *Geocrypta galii*
Morel

**Morel** (**Atropa belladonna**) yw plans pubvledhynnyek smat pur aswonys. Esel yw a'n teylu Solanaceae, teylu a gomprehend an aval kerensa, aval dor ha plans oy yn-mysk lies eghen aral. Y hanow Sowsnek yw *deadly nightshade*. 

Yn terowel, ev a devi yn Europa, Afrika north hag Asi. Erbynn hedhyw, kevys yw war bub brastir a-der Antarktika. Dell yw usys, ev a dyv y'n skeus, drefen nag yw da ganso golow howl didro. Da yw ganso gweresow rych yn kalciom karbonat, kepar ha war galgh. 

Pur wenonek yw morel. Aswonys yw bos an brassa rann a'n plans gwenonek dres eghen. Fleghes re verwis wosa dybri mar voghes avel teyr moren. Unn dhelen a gomprehend gwenon lowr dhe ladha tevesik. An gwreydh a gomprehend an moyha gwenon. An elven weythresek yw atropin.

## Effeythyow an gwenon
Effeythyow atropin yw byw an lagas ygerys a-les, omdollynsi, ha kaletter gweles (kepar ha kaletter fogella war neppyth). An person effeythys a alsa kavos kudynnow sevel yn ewn, omglewes dell wrons i ow neyja ha bos kemyskys. Lamm an golon a dyv skonna ha skonna. Dasoberyansow dhe'n gwenon a gaws terthen, muskogneth, klamder ha brygh war an penn, konna ha brest. An person a alsa bos troblys, gans kaletter kewsel ha lenki. Klamder ha shorys a dheu kyns mernans. 

Usys veu gans benenes y'n termyn usi passyes rag ygeri byw aga lagasow (supposys dhe's gul tekka), an reson rag an hanow skiansek 'belladonna', benen deg yn Italek. Leverys yw dell veu Emperour Augustus ledhys gans y hwrek, Livia, owth usya morel. 


IMG_8023_Atropa_belladonna_L._Single_fruit.jpg|Unn voren a vorel 
IMG_8052_Atropa_belladonna_L._Single_flower_Exterior_%26_Interior.jpg|Bleujen morel
Atropa_Bella-donna2.jpg|Del morel
1belladonna.jpg|Usys veu morel avel medhegneth homeopathek y'n termyn eus passyes
Huder

**Huder** (hudores, pystrier, pystriores) yw usyer po praktisyor a hus gornaturel. Hudoryon yw gwerin yn oberow fantasi.
Jean Castex

**Jean Castex** (genys 25 mis Metheven 1965) yw politeger frynkek. Ev a wrug servys avel Pennvenyster a Frynk a-dhia mis Gortheren 2020 bys mis Metheven 2022. Ev a veu spedys gans . A-dhia 2025, Castex re beu servys avel lewydh an SNCF (Frynkek: *Société nationale des chemins de fer français*), an oberador hyns-horn stat-pewys Frynk.

## Devynnow
Daniel Auteuil

**Daniel Auteuil** (gis-leveryans frynkek: ​[danjɛl otœj]; genys 24 mis Genver 1950) yw gwarier ha kevarwodher frynkek.
Sophie Marceau

**Sophie Marceau** (frynkek: [sɔfi maʁso]; genys **Sophie Danièle Sylvie Maupu**, 17 mis Du 1966) yw gwariores frynkek.
Hermann Hesse

**Hermann Karl Hesse** (Almaynek: [ˈhɛʁman ˈhɛsə] (goslowes); 2 mis Gortheren 1877 – 9 mis Est 1962) o prydydh, romanser ha lymner almaynek-swis.
Greun an Jowl

**Greun an Jowl** po **Dioscorea communis** yw eghen a blans bleujennek y'n teylu yam. Y hanow Sowsnek yw *black bryony*. 

## Deskrivans
Plans krambla yw, ow tevi dhe ughelder a 2 - 4 meter gans garrow a dreyl yn korthnaswedhek. An del a's teves shap kolon ha'n bleujyow yw anhewel ha skyllwer. An frothen yw moren rudh splann, 1 cm yn treuslinen. An geleren yw gwenonek.

## Gwandrans
Teythyek yw greun an Jowl dhe Europa soth ha kres, Afrika north-west hag Asi west. 

## Bewva
Plans tipek dhe leur an goswik yw greun an Jowl, a'n mor dhe'n menydhyow, dell yw usys yn gwedhegi tew, mes treweythyow yn prasow ha keow.  

## Usyow
Gwenonek yw pub rann a'n plans drefen saponin. Greun an Jowl re beu usys avel powltys rag brewyon ha fagel a'n mellow, mes res yw y usya gans rach awos ev dhe gawsya gwenennow. 


Tamus_Communis_-_Kuke.JPG|Eginow greun an Jowl
Tamus_communis02.jpg|An del
Dioscorea_communis_MHNT.BOT.2004.0.790.jpg|Frooth ha has
Dioscoreaceae_-_Tamus_communis_-_Tamaro-3.JPG|Golok ogas a'n frooth
Ælfred Veur

**Ælfred Veur** (po **Alfred** 848/849 – 26 mis Hedra 899) o myghtern a'n Sowson West a 871 dhe 886, ha myghtern a'n Sowson a 886 dh'y mernans yn 899.
Goonbluven

**Eriophorum angustifolium**, aswonys avel **goonbluven** yn Kernewek, *plu'r gweunydd* yn Kembrek, ha *cottongrass* yn Sowsnek, yw eghen a blans bleujennek y'n teylu Cyperaceae, po hesk. Teythyek yw dhe'n gledhbarth a Amerika, Asi hag Europa, hi a dyv yn gweresow trenk po towargh war onyow, gwern po halow. An bleujennow a dhalleth tevi yn mis Ebrel po Me, ha dres an hav, an bleujennow a dhispleg pennow has tipek gwynn, haval dhe dosow koton. 


Restren: Pilane_ängsull.JPG|Apert yw an pennow has gwynn
Restren: Eriophorum.angustifolium.fruit.jpg|An frothen ha penn has
Restren: Eriophorum.angustifolium.flower.jpg|An bleujen
Restren: Eriophorum_angustifolium_Tirol.jpg|Lesys yw an has gans an gwyns
Fynni

**Agrostis stolonifera** po **fynni** (*creeping bentgrass* yn Sowsnek ha *maeswellt rhedegog* yn Kembrek) yw eghen a wels bubvledhynnyek y'n teylu Poaceae. An garrow a'ga groweth a dyv dhe hirder a 100cm. Kevys yw yn niver a vewvaow ow komprehendya gwedhegi, gwelstiryow ha prasow, gwern, glannow avon, hag avel eghen ragresek wosa ankresyans enep an tir. Teythyek yw dhe Europa, Afrika north hag Asi.  

Aswiwys yw rag studhow difolys, owth ardyghtya alkenyow poos. 

Kevys yw hanow fynni yn hanow an tyller 'Rosevidney', ogas dhe Bennsans. 


Restren: Agrostis_stolonifera_fruits.jpg|Has fynni
Restren: Agrostis_stolonifera_(3820200587).jpg|Bewva fynni
Restren: Agrostis_stolonifera_(3820200037).jpg|Golok ogas a'n arr
Bleujen an gog

Plans bleujennek yw **bleujen an gog**, (Latin: **Hyacinthoides non-scripta**). Pubvledhynnyek ha krennwreydhek yw, ow bleujowa y'n gwaynten. Teythyek yw dhe Enesow Breten, Iseldiryow, Pow Belg, Breten Vyghan ha ranndiryow kledhbarth Pow Frynk. 

An del ha'n bleujennow (a omdhiskwedh yn misyow Ebrel ha Me) a dhalleth a grennwreydhen. Garrow an vleujennow a's teves hirder a 10 - 30 cm, ow plegya ogas dhe'n penn. Yma shap klogh liw glas dhe'n bleujennow, gans saghow ponn melyn. 

Kevys yw plansow krowsreydh gans H. hispanica, awos i dhe devi yn fenowgh yn lowarthow yn Breten. Yma preder dell alsa hemma godros an eghen deythyek bretennek. Y hyllir aswon an vleujen growsreydh der aga del ha bleujennow moy ledan, bleujennow le polserek gans saghow ponn tewlla.

Bleujyow an gog yw kemmyn yn gwedhegi kolldhel, yn arbennik yn Breten. I yw moyha sewenus war weresow nebes trenk. 

Y'n Ruvaneth Unys, bleujen an gog yw eghen difresys yn-dann akt senedhek. Difennys yw remova an krennwreydh, na kenwertha krennwreydh po hasennow. 


Pryor%27s_Wood_Bluebells_2017-04-22-7.jpg|Gwedhek bleujyow an gog yn Pow Sows
Geopende_zaaddoos_van_een_wilde_hyacint_24-07-2022._(d.j.b).jpg|Bolgh hasennow bleujen an gog
Bluebell_(Hyacinthoides_non-scripta),_Box_Wood,_Walkern_(27670881896).jpg|Golok ogas a'n vleujen
Hyacinthoides_non-scripta_-_geograph.org.uk_-_3972475.jpg|An bleujyow ha del
Lost an gath

**Lost an gath**, hanow skiansek **Phleum pratense** yw gwelsen pubvledhynnyek kevys y'n rann vrassa a Europa a-der ranndir an Mor Kres. Esel yw a'n kinda Phleum. Y hanow Kembrek yw *rhonwellt penfain*, *timothy* yn Sowsnek, martesen dhyworth Timothy Hanson, tiek amerikanek. Y teuth dhe vos pennfenten bosek a vegyans bughes ha gora y'n 18ves kansvledhen yn Pow Sows war y gomendyans. 

Lost an gath a dyv dhe ughelder a 150 cm, gans hys del a 40 cm ha les del a 1.3 cm. Ev a dhispleg bleujow a-dhia Metheven dhe Wynngala. Ev a dyv yn ta yn gweresow poos, ow korthsevel yeynder ha seghder, ytho gwiw yw rag ranndiryow a ugheldir po gweresow tewesek ynwedh. War beurvaow, gwels erel a yll kesstrifa gwell agesso. 


Restren: Poaceae._-_Phleum_pratense.JPG|Golok ogas a benn bleujen
Restren: Illustration_Phleum_pratense0.jpg|Delinyans a lost an gath
Restren: Timothy_seeds.jpg|Has lost an gath
Reunwelsen an ki

**Cynosurus cristatus**, yn Kernewek **reunwelsen an ki**, yw gwelsen bubvledhynnyek gans bewnans kott y'n teylu Poaceae. Y hyllir hy aswon der hy fenn has hag yw wastas war unn tu. Hy hanow Kembrek yw *rhonwellt y ci* ha'n hanow Sowsnek *crested dog's tail*. 

Yn tipek, hy a dyv war welstiryow rych yn eghennow. Hy a wra spedya yn niver a eghennow a weres, mes avoydya pennow pella trenk ha lisliwek. Gwell yw gensi gweresow deseghys yn ta. Y hyllir hy thevi yn lowarthow. 


Restren: Cynosurus-cristatus-close1.JPG|Golok ogas a reunwelsen an ki
Restren: Cynosurus_cristatus_-_Plantarum_indigenarum_et_exoticarum_icones_ad_vivum_coloratae...(16064596166).jpg|Delinyans a reunwelsen an ki
Restren: Cynosurus_cristatus_145607804.jpg|Penn has
Manat an Azerbayjan

**Manat an Azerbayjan** (yn Azerek: *Azərbaycan manatı*) yw an mona kemmyn azerbayjanek.

## Pella derivadow
*  (Sowsnek)
Timur

Hembronkyer breselek ha fether Turko-Mongoliek o **Timur**. Henwyn erel ragdho yw *Timur Lang* po *Timur Lenk* dhyworth an Persek *Timür-i lang*, “Timur Gloppek”) 10 Ebrel 1336 - 17 Hwevrer 1405.

Y hrysir y vos genys yn Kesh, Transoxiana, yn Asi kres. Ev a dhallathas der unya lothow Turko-Mongoliek an ranndir na, ha mos yn-rag dhe fetha rann vras a Eurasi, ow trehevel emperoureth ha'y fenncita yn Samarkand.

Ynter 1370 ha 1372, ev a hembronkyas dew gaskyrgh dhe'n gogledh a venydhyow T'ien Shan. Yn 1381 ev a gemeras Herat (yn Afghanistan hedhyw). Ynter 1382 ha 1405 y luyow a dhrehedhas bys dhe Delhi ha Moskva, ow kemeres tiredhow owth ystynna a venydhyow an T'ian Shan yn Asi kres dhe venydhyow Taurus yn Anatolia, Turki. 
Kemerys veu Baghdad yn 1401. Yn gwenton 1402, ev a fethas an Emperourieth Ottoman yn batel ogas dhe Ankara, ha synsi an Sodon Bāyāzīd I avel prisner. Ev a verwis drefen dises yn Otrar, ha pareusi rag kaskyrgh erbynn China.

Konsidrys ywa avel gorour kenedhlek yn Pow Ousbek.


Restren: ShrineofAmirTimur.jpg|Krerva Timur yn Samarkand
Restren: Timur_Empire.jpg|Efander emperourieth Timur pan verwis yn 1415
Umar

**Umar**, yn leun **Omar ibn al-Chattab** (Arabek: عمر بن الخطاب ), ynwedh **Omar** (ca. 584 – 3 Du 644) o Kalif (po Sodon) an Emperoureth arabek a 634 bys dhe 644. Ev o an eyl a beswar kalif henwys an *Rashidun*, hag ev o onan a gesviajoryon an profet Mahomm. 

Genys veu yn Mekka. Dhe dhalleth, ev a worthenebas Mahomm, mes herwydh henhwedhlow, ev a gavas treylyans  dhe Islam yn 616. Umar a sewyas Abu Bakr avel Kalif  yn 634. Dres y reyn avel Kalif, ystynnys veu an emperoureth yn feur, ow kemeres Palestayn yn 637, Irak yn 636, Surri yn 636 hag Ejyp (639-642). Ev a waynyas tryghow dres an Sassanids ynwedh, kyn fe saw yn-dann y sewyas y feu kemerys Emperoureth Persia yn finek. Yn 644, ledhys veu gans keth Kristyon, Abu Lu'lu. Y sewyas o Uthman ibn Affan.


Restren: Mohammad_adil_rais-Caliph_Umar's_empire_at_its_peak_644.PNG|Efander emperoureth Umar
Restren: Tombstone_of_Umar_(r.a)_by_mohammad_adil_rais.JPG|Men bedh Umar yn Medina
Restren: Signature_Believed_To_Be_Of_ʿUmar_B._Al-Khaṭṭāb.png|Sinans Umar
Nagarjuna

Filosofer Bouddiek o **Nāgārjuna** (ca. 150 – ca. 250 OK). Konsidrys yw avel onan a'n filosofers Bouddiek posekka. Ynwedh ev, warbarth ha'y dyskybel Aryadeva, a fondyas skol Bouddieth Mahāyāna. Nāgārjuna a gyv an prays rag displegya filosofieth an sutras Prajñāpāramitā], ha herwydh erel, rag diskudha an skriptors ma dhe'n bys wosa aga bos gweresys gans an nāg]s, spyrysyon dowr liwys avel tus sarfek dell yw usys. Moy ages henna, y krysir, herwydh henhwedhlow, Nāgārjuna dhe skrifa lies skrif war destennow rasayana ha spena termyn avel penn managh Nālandā.  

## Istori
Pur voghes yw godhvedhys a-dro dhe vewnans Nāgārjuna drefen bos an skrifow a-dro dhodho skrifys yn Chinek ha Tibetek kansvledhynnyow wosa ev dhe verwel. Herwydh nebes, genys veu Nāgārjuna yn Eynda soth. Nebes skolheygyon a grys dell ova kussulyer dhe onan a vyghternedh Satavahana. Mars yw hemma gwir, dustuni hendhyskoniethel a dhiskwedh dell o possybyl bos Yajña Śrī Śātakarṇi an myghtern ma, ow reynya ynter 167 ha 196 OK. Drefen hemma. an dedhyansow 150–250 OK yw res dhe Nāgārjuna dell yw usys. 

Herwydh bewskrif a'n 4a ha 5ves kansvledhen treylyes gans Kumārajīva, genys veu Nāgārjuna dhe deylu Brahmin yn Maharashtra.  Y teuth ha bos Bouddydh neb term yn yn y vewnans.

Nebes pennfentenyow a lever y vos ow triga war venydh Śrīparvata ogas dhe cita Nāgārjunakoṇḍa diwedh y vewnans. Magoryon Nāgārjunakoṇḍa a eksist yn ranndir Guntur, Andhra Pradesh, hedhyw. Godhvedhys yw dell veu dhe skolyow Caitika ha Bahuśrutīya managhtiow yn Nāgārjunakoṇḍa, mes ny wrug diskudhansow hendhyskoniethel diskwedhes dustuni vytholl bos an tyller kelmys dhe Nāgārjuna y honan. An hanow "Nāgārjunakoṇḍa" a dheu dhyworth an Osow Kres. Skrifow a'n 3a ha 4a kansvledhen a displeg y vos henwys Vijayapuri y'n Oos Koth. 


Restren: Satvahana.svg|Mappa a'n Emperoureth Satavahana ow tiskwedhes tylleryow Amaravathi (le may oberas Nāgārjuna) ha Vidharbha mayth o genys 
Restren: Nagarjuna_at_Samye_Ling_Monastery.JPG|Gravyans a Nagarjuna yn managhti yn Alban
Restren: Nagarjuna,_Tibet,_1644-1911_AD_-_Sichuan_Provincial_Museum_-_Chengdu,_China_-_DSC04486.jpg|Lymnans a Nagarjuna dhyworth Tibet
Troos an kulyek

**Troos an kulyek**, po **Dactylis glomerata** yw eghen gemmyn a wels y'n kinda Dactylis. Gwelsen bubvledhynnyek yw, teythyek dhe Europa, Asi temprek ha kledhbarth Afrika. 

Dactylis glomerata a hwer a nivel an mor yn kledhbarth y wandrans, dhe mar ughel ha 4,000 meter yn Pakistan. Usys yw yn efan rag gora ha megyans. Kevys yw yn prasow, peurva, emlow fordhow ha gwelstir garow. 


Restren: Dactylis_glomerata_bluete1.jpeg|Penn an welsen
Restren: Dactylis_glomerata_stems_and_ligules.jpg|Garrow troos an kulyek
Restren: Dactylis_glomerata_4.jpg|Pras a droos an kulyek
Lostwelsen an mes

**Alopecurus pratensis**, aswonys avel **lostwelsen an mes** yw gwelsen bubvledhynnyek ow longya dhe'n teylu Poaceae. Hy hanow Kembrek yw *cynffonwellt y maes*, ha Sowsnek *meadow foxtail*. Teythyek yw dhe Europa hag Asi. 

Kevys yw an welsen gemmyn war welsdiryow, yn arbennik war weresow newtral. Hi a dyv yn gweresow leyth, frothus, mes avoydya gweresow segh, skav po leun a dhowr. Lostwels a furv glesinyow tew, ow ledya dhe dhiversita losoniethel isel. Tevys yw an eghen ma yn efan rag peurva ha gora, ha awos henna, hi re beu komendys dhe ranndiryow erel kepar ha Ostrali hag Amerika north. 

An bleujow a omdhiskwedh ynter mis Ebrel ha Metheven, pur a-varr orth komparya dhe eghennow erel. Hy ughelder moyha yw a-dro dhe 110 cm. Pryves del nebes tykkies Duw (r.e.Thymelicus lineola) a dheber an welsen ma.


Restren: Alopecurus_pratensis_ligula.jpg|Golok ogas ow tiskwedhes an ligula
Restren: Alopecurus_pratensis_TK_2021-05-15_3.jpg|Penn lostwelsen an mes
Restren: Alopecurus_pratensis_kz01.jpg|Bewva dipek dhe lostwels an mes
Al Ghazali

**Abū Ḥāmid Muḥammad ibn Muḥammad al-Ghazālī** (1058-1111) (Persek  **ابو حامد محمد ابن محمد الغزالی**), treweythyow  **Algazel** yn Sowsnek, o theologydh Islamek, breusydh, filosofer, steronydh, brysonydh ha kevrinydh Sufi. Ev a veu genys yn Tus, yn rannvro Khorasan yn Iran, ow merwel y'n keth cita. Ev a dhur avel onan a'n skolheygyon moyha a vri yn istori tybyansow Islamek Sunni. 

Konsidrys yw dhe vos ragresor yn methodys dout ha diskrejyans. Yn onan a'y skrifow chif, *Deray an Filosofers*, ev a janjyas hyns filosofieth Islamek a-varr, dhe ves a vetafisek Islamek delenwys gans filosofieth Grek Koth, ha tro'ha filosofieth Islamek selys war acheson hag effeyth ervirys gans Duw po eledh. Gelwys yw an tybyans na avel *occasionalism* yn Sowsnek. 

Enorys yw Ghazali y'n est ha west treweythyow avel an Moslem moyha wosa Mahomm. 


Restren: The_tomb_of_Imam_Al-Ghazali.jpg|Bedh Imam Al Ghazali
Restren: Munqidh_min_al-dalal_(last_page).jpg|Folen diwettha a honanvewskrif Al Ghazali
Restren: Al-Ghazālī,_Sayr_mulhimah_min_al-Sharq_wa-al-Gharb.png|Delinyans a semlant Al Ghazali
Sumer

Hwarheans koth amethel a-varr o **Sumer** (ynwedh treweythyow **Sumeri**), desedhys yn Mesopotamia, hemm yw ranndir Irak ha Surri est arnowydh y'n Est Kres. 

Sumer o hwarheans trevek Mesopotamia kynsa hag onan a hwarheansow trevek a-varra y'n bys. An skrifow a-varra hag yw treusvewys a long dhe hwarheans Sumer, hag yn Sumer ynwedh kevys yw an ensamplow kynsa a citys, hag an re ma a gomprehend Eridu, Ur hag Uruk, dedhyes dhe 3,300 K.O.K..

Fethys veu Sumer a-dro dhe 1,940 K.O.K. ha'n yeth Akadek a gemereas le an yeth Sumerek. Byttegyns, Sumer o delanwes meur war hwarheansow diwettha y'n ranndir na, ow komprehendya Akkad ha Babylon. 


Restren: Basse Mesopotamie DA.PNG|Mappa a citys Sumer
Restren: Blau_Monuments_(front).jpg|An *Blau Monuments* a wra kesunya genskrifa ha delinyansow a bobel Sumer a-varr
Restren: Enthroned_King_of_Ur.jpg|Myghtern cita Ur war y se
Restren: White_Temple_ziggurat_in_Uruk.jpg|An Ziggurat (pyramid) Gwynn yn Uruk
Ternieth Han

**Ternieth** **Han** (Chinek: 漢朝; pinyin: *Hàncháo*) o ternieth emperourethek a Jina (202 KOK – 9 OK, 25–220 OK), fundyes gans Liu Bang (Emperour Gao) ha rewlys gans an teylu Liu. 

An dernieth a veu bleynys gans Ternieth Qin hag o pur verr (221–207 KOK) ha termyn heb myghtern henwys an Kenkians Chu–Han (206–202 KOK). Sewyes veu gans an oos Tri Gwlaskor (220–280 OK). An dernieth a veu goderrys yn berr gans Ternieth Xin (9–23 OK) fundyes gans lesruw kammberghenegi Wang Mang. Ytho, an dernieth yw diberthys yn dew oos — Han West (202 KOK – 9 OK) ha Han Est (25–220 OK). 

Gans duryans a voy es peder kansvledhen, ternieth Han yw gwelys avel oos owr yn istori China. Delanwes re beu war honanieth hwarheans chinek alena rag. Bagas ethnek moyhariv a Jina arnwoydh a wra gelwel aga honan "tus Han". An yeth yw gelwys "yeth Han" ha Chinek skrifys yw "lytherennow Han".
Lost margh

**Equisetum** yw an unnik kinda byw yn Equisetaceae, teylu a reden, a dhinyth dre sporow a-der has. An hanow Kernewek yw **lost margh**.

"Menhesen vyw" yw Equisetum. Dres 100 milvil bledhen, an kinda o moy divers, ow kwarthevya leur koswigow an Osweyth Paleozoek. nebes eghennow o gwydh bras, 30 meter aga ughelder. Yma palster a'n kinda Calamites a'n teylu Calamitaceae, rag ensampel, yn gweliow glow a'n Amser Kalghek. Leverys yw dell wrug patron spassow an kolmow yn lostow margh ynspirya John Napier dhe dhevisya logrymow. Lostow margh arnowydh a omdhiskwedhas ran an kynsa tro dres an Amser Jurassek.

Usys yw lostow margh yn medhegneth hengovek, mes nyns eus dustuni bos gansa gnasow medhegnethel. 


Equisetum_arvense_001.JPG|Equisetum arvense - lost margh kemmyn
Equisetum braunii (strobilus), Portland, Oregon.jpg|*Equisetum braunii* - lost margh bras
Equisetum_hyemale_02_by_Line1.jpg|Equisetum hyemale - lost margh garow
Emperoureth Gupta

Emperoureth yn Eynda o an **Emperoureth Gupta** (Sanskrit, गुप्त, gupta). An kynsa a vyghternedh posek an Gupta o Chandragupta I (reynys ca. 320-335). Ev a unyas lies ruvaneth byghan re dhisplegyas a-dhia kodhans an emperoureth Kushana. Efanheys veu oryon an emperoureth gans y vab, Samudragupta (335-375). Ev a gemeras Pataliputra yn Magadha, y teuth ha bos penncita an Gupta wosa henna. Yn-dann y vab ev, Chandragupta II (375-413/15) an emperoureth a dheuth ha bos nerth meur an termyn na. 

## Myghternedh an Gupta
* Gupta (ca. 275-300)
* Ghatotkacha (ca. 300-320)
* Chandragupta I (320-335)
* Samudragupta (335-375)
* Ramagupta 375 (?)
* Chandragupta II (375-413/5)
* Kumaragupta I (415-455)
* Skandagupta (455-467)
* Purugupta (ca. 467-472)
* Narasimhagupta Baladitya (ca. 472/73)
* Kumaragupta II (ca. 473-476)
* Budhagupta (ca. 476-495)
* ansertan yw an studh a-dro dhe vledhen 500:
** Chandragupta III.
** Vainyagupta 507 (yn Bengal?)
** Bhanugupta 510 (yn Malwa?)
** Narasimhagupta Baladitya II ca. 500-530 (yn Magadha?)
* Kumaragupta III Kramaditya (ca. 532)
* Vishnugupta Chandraditya (ca. 550)
Kres

Fowt a gas po bresel yw **kres**.

Yma dhe'n Kenedhlow Unys lu gwitha kres, hemm yw lu a assay assoyllya kasow yntra poblow po gwlasow. Nyns yw an lu gwitha kres unn difreudh mar fydh res gwitha kres. Koth yw an tybyans a usya garowder po bresel dhe wrythul kres: 'bresel ewn' yw an lavar usys. Leverys veu bos Kynsa Bresel an Bys "an vresel dhe worfenna pub bresel" pan veu omledhys. Mes y feu breselyow wosa an vresel na. Kresydhyon a gryj na wra garowder po breseli gwrythul kres yn gwiryonedh. Yma ensamplow a arowder usys dhe gonkwerrya ha koselhe pobel, kepar ha'n *Pax Romana* (kres romanek) yn-dann an Emperoureth Romanek, po kepar ha dell wrug an Normanes ha Sowson yn Kernow, hag Emperoureth Breten Veur yn lies gwlas aral y'n bys. Kresydhyon a lever bos assaya kres dre arowder euver, ha der ewnder y hyllir gwrythul kres gwir.

## Kres ha kryjyans
Lies kryjyans a gennerth kres, Bouddieth, Kristonedh hag Islam yn aga mysk. Yn hwir, kres yw onan a styryow an ger الإسلام. Byttegyns, nebes ankrydoryon a lever kryjyans dhe gawsya kas. 

## Movyansow kres
Yma niver a vovyansow a ober dres kres yn Kernow. Bagasow leel a dhynnergh foesigyon dhe Gernow, yma bagasow a *Amnesty International*, *Christian Aid* ha *Kowethas an Kenedhlow Unys*.
Dor Kemmyn yw fondyans a dhre pobel warbarth dhyworth lies kryjyans kepar ha'n Baha’i, Bouddieth, Kristonedh, Hindou, Yedhowieth, Islam ha Paganieth, oll rag skoodhya kres.
Ramayana

Onan a dhiw gan epyk meur Eynda yw an **Ramayana**; an aral yw an Mahabharata. Hi a gomprehend dres 24,000 a wersyow, ogas dhe 480,000 ger, yn seyth lyver:

* ***Bala Kanda*** – Lyver Yowynkneth 
* ***Ayodhya Kanda*** – Lyver Ayodhya
* ***Aranya Kanda*** – Lyver an Goswik
* ***Kishkindha Kanda*** – Lyver Kishkindha
* ***Sundara Kanda*** – Lyver Arwodhow Da 
* ***Yuddha Kanda*** – Lyver Bresel 
* ***Uttara Kanda*** – Lyver an Ogledh 

Pur bosek yw an gan yn gonisogeth Eynda, onan a'n oberyow posekka yn Hindoueth. Yn hengovek, hanow an awtour yw Valmiki.

An gorour yw Rama, mab kottha Dasharatha, myghtern Ayodhya, mes ynwedh ynkarnacyon a'n duw Vishnu. Kemerys yw y wrek Sita, ynkarnacyon a'n dhuwes Laxmi, gans an korrigan Ravana, ha synsys avel prisner war enys Lanka (Sri Lanka). Gans gweres Hanuman ha'y simes, Rama a sewenas dhe'y gweres. 

Komposys veu an versyons a-varra yn Sanskrit. Wosa henna, kevys veu versyons Hindi magata: an huni moyha a vri yw an versyon gans Tulasidasa (ca. 1527-1623), konsidrys dhe vos klassek.
Mahābhārata

Onan a dhiw gan epyk meur Eynda yw an **Mahabharata**; an aral yw an *[[Ramayana]]*. Hi a gomprehend dres 74,000 a wersyow ha rannow hir yn yeth plen, a-dro dhe 1.8 milvil ger avel sommen, degweyth myns an *[[Iliad]]* ha'n *[[Odyssey]]* warbarth.

Pur bosek yw an gan dhe wonisogeth Eynda. Onan yw a oberyow posekka Hindoueth. Yn hengovek, hanow an awtour yw Vyasa.

Y'n gan ma, kevys yw istori an omladha rag gwarthevyans tron gwlaskor Hastinapura yntra diw skorren a'n teylu Kuru. Hembronkyer an skorren Kaurava yw Duryodhana, ha Yudhisthira yw hembronkyer skorren an Pandava, an dhew a berghennek an tron. Diwedh an omladha yw batel meur Kurukshetra, le mayth yw an Pandava fethek. 

Diwedh an *Mahabharata* hy honan yw mernans Krishna, hag yskynnans an breder Pandava dhe'n nevow. Hemm a styr dalleth oos nowydh, hemm yw oos Kali. 

Martesen rann an Mahabharata yth yw moyha a vri yw an Bhagavad Gita; 700 gwers le may hwra Krishna, kyns batel Kurukshetra, displegya dhe Arjuna pyth yw y dhever avel breseler hag avel pennsevik, ow ri elvennow oll filosofieth Hindoueth. 

## Pennfenten
*Benjamin Walker, *Hindu World: an encyclopedic survey of Hinduism* (Harper Collins, 1968; dyllans nowydh, Delhi, 1995).
Redenen

**Reden** yw bagas a ca. 20,000 eghen a blansow (a-dro dhe 11,000 anedha yw byw hwath) y'n rannans Polypodiophyta. Dihaval dhe Bryophyta, eghennow reden a's teves xylem ha phloem, ytho plansow vaskiwlek (*vascular*) yns i.   

An rann vrassa a reden a long dhe'n Klass Polypodiopsida. An klass ma a gomprehend an brassa rann a'n re na gwelys yn lowarthow ha gwedhegi. Lostow margh a long dhe glass aral, an Equisetopsida, posek dres eghen y'n Amser Kalghek. Unn kinda yn unnik a dreusvyw. An klassys erel a reden yw byghan ynwedh hedhyw.  

Nyns eus dhe reden kor po kellow arbenik war an enep a lett dowr rag ethenna. Drefen henna, i a vyw gwella yn tylleryow mayth usi meur a niwl po glaw ha skeusow a's difresa rag golow howl didro. I a's teves gwreydh, garrow ha del. An garrow a yll furvya skorrow, gelwys stolonow a-ugh an tir, po gwreydhkyfyow yn-dann an dor. An del yw gwyrdh ha bras treweythyow ow tevi sporow war an tu isella. Nebes reden a yll tevi yn fras yn tylleryow gleb. I a yll treusvewa yn moy a dylleryow ages kewni, mes le anedha ages plansow bleujennek. 

Dres an Amser Kalghek, a-dhia nans yw 350 milvil bledhen - reden a vewa yn pub tyller war an tir. Lostow an margh a wre tevi bys dhe ughelder a 30 meter. Yth esa koswigow meur a reden ha kewni, leun a hwesker hujes. Hedhyw, nyns eus lower a reden kowrek. 

Nyns eus dhe reden hasennow. Yn le henna, i a dhinyth dre sporow. 


Common lady-fern (Athyrium filix-femina), Cambridge University Botanic Garden.jpg|Egin-dhelen
FernBedInForest.jpg|Redenek yn-dann koswik
台灣桫欏_Alsophila_spinulosa_20211202084921_01.jpg|Gwedhen-redenen
Krannen

**Krann** (treweythyow **reden**) yw kinda a reden bras y'n teylu Dennstaedtiaceae, henwys *bracken* yn Sowsnek. Reden (Polypodiophyta) yw plansow vaskiwlek a's teves henedhow an eyl warlergh y gila: plansow meur a askor sporow ha plansow byghan a askor kellow reydhek (oyow ha has). Gnas tipek dhe grann yw aga del bras rynnys. Kevys yns i war bub brastir a-der Antarktika ha pub kergynnedh a-der difeythdiryow. Aga herghynnedh tipek yw gonyow. An kinda ma a'n jeves an gwandrans moyha efan a bub redenen y'n bys. Yma deg eghen y'n kinda, mes a-gynsow aswonys veu unn eghen *Pteridium aquilinum*. Hevelep dhe reden erel, nyns eus dhe grannen froth po has. An del yowynk, henwyd *fiddleheads* yn Sowsnek yw dybrys treweythyow, mes nebes a lever aga bos kankregynnek. 


Starr-090317-4856-Pteridium_aquilinum_subsp_decompositum-frond_unfurling-Kahakapao_Reservoir_Haleakala_Ranch-Maui_(24921865726).jpg|Del yowynk krullys
Dried_Eastern_brakenfern.jpg|Krann seghys rag dybri
Tylerfinvold023_bracken_ferns.jpg|Delyow krann
Senjuan_Yoshimune_warabimochi.jpg|Sand nihonek gwrys a grann
Domhwelans Gonisogethel

An **Domhwelans Gonisogethel**, po yn leun an **Domhwelans Gonisogethel Meur Gwerinek** (*Wúchǎn Jiējí Wénhuà Dà Gémìng*) o an hanow res dhe strif rag nerth a'ji dhe Barti Kemynegorek China a ledyas dhe janjys politek, erbysek ha gonisogethel bras dres eghen. 

Dallethys veu an kaskyrgh gans Mao Zedong, Kaderyor Parti Kemynegorek China, 16 Me, 1966, avel kaskyrgh dhe ryddya elvennow burjesek livrel a Repoblek Pobel China ha pesya an domhwelans. Lies skolheyk a gryj y vos gorthyp dhe fall an Lamm Meur A-Rag a grevheas savla kesstriforyon Mao y'n parti (Liu Shaoqi a Deng Xiaoping) yn y le. Y lesas a-der dro'n wlas gans displegya dhe vos kaskyrgh rag nerth yn leel ha kenedhlek. Ynter 1966 ha 1968, Mao a wrug devnydh a'y skoodhyoryon, an Gwithysi Rudh (treflu a bobel yowynk), dhe gemeres dalghen a oll jynnweyth an parti ha stat. Y krysir nebes awtoritys bos hanter milvil ledhys y'n kas.

Mao a leveris bos an Domhwelans Gonisogethel gorfennys yn 1969, mes an term yw usys hedhyw dhe gomprehendya an spys bys dhe 1976.


Restren: Unissued_Wen14,_Long_Live_the_All-round_Victory_of_the_Proletarian_Cultural_Revolution_(Draft_2),_1968.jpg|Stamp ow solempnya an Domhwelas Gonisogethel
Restren: Liu_Shaoqi_(cropped).jpg|Liu Shaoqi
Restren: 1967-09_1967年6月_赞比亚卡翁达总统访问中国2.jpg|Ralli dres an Domhweland Gonisogethel
Restren: Red_Guards_in_Tian%27anmen_Square.jpg|An Gwythysi Rudh yn Pedrek Tiananmen, Beijing
Kas Arabek-Israelyek

An **Kas Arabek-Israelyek** (Arabek - الصراع العربي الإسرائيلي, Ebrow - הסכסוך הישראלי-ערבי) yw term usys dhe dheskrifa an kudynnow politek ha breselyow yger yntra gwlasow arabek an Est Kres hag Afrika north, ha Stat Israel. An kas re eksistyas a-dhia 1948.  

An Kas Arabek-Israelyek a dhallathas dhyworth tynderow kyns yntra kemenethow arabek hag yedhowek yn Palestayn bretennek, ow kawsya displegyans movyansow kenedhlegek, kenedhlegieth arabek yn-mysk Arabyon ha Syonieth yn-mysk Yedhewon. An kas ethnek yn Palestayn o sewyans ynwedh a dhiskar an Emperoureth Ottoman ow kwrythul tynder a-dro dhe rannans ha perghenogeth an tir. An bobel yedhowek a welas an tir avel mammvro Tir Israel. An bobel balestaynek ha movyans Pan-Arabek a welas an tir avel Palestayn ow longya dhe Arabyon, hag y'n gettesten Ban-Islamek, tiredh konsidrys dhe vos Moslem.  

An kas arnowydh a dhallathas gans an Vresel Arabek-Israelyek, yn keslinek ha gwrians stat Israel gans Yedhowon. Wosa henna, gwrys veu governans Oll-Balestaynek yn Knna Tir Gaza gans an Kesunyans Arabek avel stat arabek palestaynek. Israel a waynyas an vresel 1948, ha'n governans Oll-Balestaynek a fias dhe'n fo dhe Ejyp, ha ny veu gesys dhe dhehweles dhe Gaza. Tamm ha tamm i a gollas poos, bys may feu dileys yn 1959 gans lewydh governans Ejyp, Gamal Abdel Nasser.

Yn 1964, dallethys veu fondyans palestaynek politek aral gans Yasser Arafat, henwys Fondyans Rydhses Palestaynek (PLO), ha hemm a deuth ha bos an movyans palestaynek posekka. Yn 1967, gwlasow arabek hag Israel a omladhas an Vresel Hwegh Dydh, gans an sewyans a sesyans Konna Tir Gaza ha Gorenys Sinai dhyworth Ejyp, an Lann West dhyworth Jordan ha'n Bleynyow Golan dhyworth Syri. Jordan, Ejyp ha'n PLO a dhallathas bresel attrycyon nivel-isel, a dhuryas a-dhia 1967 dhe 1970 dhe les an eyl tu nag y gila. Yn 1973, bresel veur aral, Bresel Yom Kippur, a veu dallethys gans Ejyp ha Syri rag daskemeres an tiredhow kellys y'n Vresel Hwegh Dydh. Ejyp a waynyas rann a'n Sinai war dhelergh, ha Syri a veu herdhys war dhelergh dhe Dhamask. Hag Ejyp hag Israel a leveris aga bos fethek, ha bys dhe'n eur ma, istorydhyon a dhadhel piw o a fether.

Dres an bledhynyow, an kas re janjyas dhyworth an Kas Arabek-Israelyek war radhva veur dhe gas israelyek-palestaynek moy leel, kyn fo an bys arabek hag Israel a dhisakord hwath a dro dhe diredhow dyffrans.  


Restren: Six-Day_War._IDF_14th_Armored_Brigade.jpg|Luyow Israel y'n Vresel Hwegh Dydh
Restren: Arafat_by_Yaakov_Saar.jpg|Yasser Arafat
Restren: Yom_Kippur_War._Force_Naftul._XXX.jpg|Omladha yn Bresel Yom Kippur
Restren: Palestinian_refugees.jpg|Foesigyon palestaynek yn 1948
Koswik

Ranndir gans dosedh ughel a wydh yw **koswik**, (po **forest** ha **gwylvos**). Yma dhe goswik niver a styryansow selwys war nebes meyn prof, kepar ha dosedh an gwydh, myns an arenebedh, po devnydh tir. Gerlyver Pennskol Kembra a lever dell yw an styr "Darn meur a dir gans lies gwedhen ha prysken ow tevi yn naturel warnodho, a vri kyns avel skovva dhe enevales gwyls a lies eghen, may feu usys rag helghya". An Fondyans Boos hag Ammeth a lever koswigow dhe worheri a-dro dhe 4 bilvil hektar (15 milvil mildir pedrek) yn ollvysel. 

Y hyllir leverel bos koswigow an chif ekosystem war an Norvys, ha kevys yns i a-derdro an bys. Ottomma 75% a askorrans elvennek bewgylgh an Nor, ha 80% biomas an Nor. 9.9% a arenebedh Kernow yw gorherys gans koswigow. 

Tempredh ha glawas yw an dhiw dra bosekka rag koswigow. Lies tyller yw re yeyn po re segh ragdha. Koswigow a yll eksistya a'n kehysedh dhe ogas dhe'n ranndiryow pennaghlek, mes hinow dyffrans a's teves koswigow dyffrans. Yn hinow yeyn, sab a warthev, mes yn ranndiryow temprek po trovannel plansow bleujennek yw gwarthevus. Nyns eus koswigow yn difeythiryow, a-der nebes gwydh yn tylleryow may hyll aga gwreydh drehedhes dowr yn-dann dhor. 

## Eghennow dyffrans a goswik a-dreus an Nor

Restren: Siberian_autumn_in_taiga..JPG|Gwydh sybwydh yn Siberi - eghen a goswik henwys *taiga*
Restren: Brussels_Zonienwoud.jpg|Kevys yw gwydh kolldhel yn ranndiryow temprek kepar ha Kernow hag Europa 
Restren: Rio_Madre_de_Dios,_Peru.JPG|Deskrifys yw koswigow trovannel avel "skevens an Nor" - an eghen ma a goswik yw gelwys *selva*
Restren: Cloud_forest_mount_kinabalu.jpg|Eghen a goswik kevys war venydhyow trovannel ughel yw koswik gomolen (Sowsnek - *cloud forest*)


## Koswigieth yn Kernow
Perghenegys ha dyghtys yw gwydh ha koswigow Kernow gans nebes fondyansow. I a gomprehend Desedhek an Koswigow (*Forestry Commission*), Trest Kenedhlek, Trest Godhvewnans Kernow, An Trest Gwedhegi ha Duketh Kernow. Konsel Kernow a'n jeves towl dhe blansa 2% aral a arenebedh Kernow gans gwydh avel rann a'ga towlen dhe worthsevel chanj an hin. Hanow an towl yw Koswik rag Kernow. 


Restren: Halvana_(Halvanna)_Forest,_Cornwall_-_geograph.org.uk_-_4036869.jpg|Gwydhlan a sybwydh war Woon Brenn (Gwydhlan Hirvenydh ogas dhe Alternonn)
Restren: Forest_track_junction_in_Draw_Wood_-_geograph.org.uk_-_803958.jpg|Koswik ogas dhe Pons Drayl yn ranndir Lyskerrys
Restren: River_Fowey_in_Draynes_Wood.jpg|Dowr Fawi yn Koos Draynes - hen wedhek golldhel
Restren: Orienteering_in_Dunmere_Woods_-_geograph.org.uk_-_2519558.jpg|Koos Dinmeur yn Nans Kammel, usys rag omgeveryans (Sowsnek - *orienteering*)
Restren: Deciduous_Woodland_near_Stennack_-_geograph.org.uk_-_177520.jpg|Koswik golldhel Stenek (ogas dhe Gammbronn)
Menydh

**Menydh** yw godogh naturel meur a enep an Nor a'n jeves "bleyn" (Sowsnek - *summit* po *peak*) dell yw usys. Herwydh usadow, i yw serthha hag ughella ages bre. Yn fenowgh, effeythys yns i gans rewlivans drefen an hinyow yeyn kevys warnedha.

## Styr menydh
Poynt ughella menydh yw gelwys bleyn. Tylleryow gerys-da yns i rag krambloryon.
*Britannica Student Encyclopedia a lever dell wra an term "menydh" styrya ughelder a moy ages 2,000 tros-hys (610 m) a-ugh nivel an mor.  
*Polytechnic Student Encyclopedia a lever dell wra an term "menydh" styrya ughelder a moy ages 1,000 tros-hys (305 m) a-ugh nivel an mor. 
*Ughelder savonel rag menydh yn Pow Sows yw 600 meter. Yn Pow Sows, hemm yw posek drefen lagha sowsnek dhe leverel bos tus dhe'n gwir rag kerdhes war venydhyow, mes nyns eus dhedha an keth gwir war dir nebonan aral yn-dann an ughelder na. 


Restren: Snowdon_from_Llyn_Llydaw.jpg|Menydh ughella Kembra, An Wodhva
Restren: Main_ridge_of_the_cuillin_in_skye_arp.jpg|Menydhyow an Cuiltheann yn Alban
Restren: Helvellyn(SimonLedingham)Dec2004.jpg|Menydh Helvellyn yn Pow an Lynnyn
Restren: Brandon_Mountain_Panorama_-_geograph.org.uk_-_2446413.jpg|Rann a Menydh Brandon, Iwerdhon

## Furvyans

Furvyans menydhyow yw gelwys orogeni (dhyworth an geryow Grek (ὄρος, óros, *menydh* + γένεσις, génesis, *gwrians*). Menydhyow yw furvyes drefen tektonieth plattys, pan vo dew blat herdhys an eyl tro'ha'y gila. Kadon menydhyow yw bagas meur a venydhyow an eyl a-hys y gila. Yma teyr chif fordh y hyllir furvya menydh:

### Menydhyow pleg
Pan wrello dew blat gwaya an eyl tro'ha'y gila, (amal plat gelwys amal keskeveryel), treweythyow unn plat a way yn-dann plat aral, argerdh henwys tansugna. Pan wrello plat keynvoryek kesskwatya plat brastiryel, an plat keynvoryek a way yn-dann an plat brastiryel drefen y vos poosa. Emlow keskeveryel a yll furvya menydhyow (henwys menydhyow pleg) ha loskvenydhyow. Ensamplow yw kadon menydhyow an Andes yn Amerika Dhyghow ha gwarak enysow Nihon, keffrys ha Kylgh Tan an Keynvor Hebask. Menydhyow ughella an Nor, an Himalayas a veu furvyes gans plat Eynda ow herdhya erbynn plat Eurasi. 

### Menydhyow stock
War emlow dargeveryel, an dhew blat a way an eyl dhe ves ha'y gila. Nansow fols ha menydhyow gelwys menydhyow stock (po horst) yw an sewyans. Ensamplow yw nebes kadonow menydhyow yn Afrika est kepar ha Ingangani yn Zimbabwe ha'n Vosges yn Pow Frynk. 

### Menydhyow loskvenydhyek
Tardhans loskvenydhyow a yll furvya menydhyow yn tidro drefen keworrans nivel wosa nivel a lava po lusow. Tardhansow unnsel a lava a furv loskvenydhyow skoos, kepar ha menydhyow Hawaii ha Rewenys. Tardhansow a lusow ha lava warbarth a furv stratolokvenydhyow, kepar ha Menydh Fuji ha Cotopaxi.


Restren: Inyangani.jpg|Inyangani, ensampel a venydh stock
Restren: Volcán_Cotopaxi,_Ecuador.JPG|Cotopaxi, ensampel a stratoloskvenydh
Restren: Cordillera_de_los_Andes.jpg|Kadon menydhyow pleg, an Andes
Restren: Mauna_Loa_Volcano.jpg|Mauna Loa, Hawaii - ensampel a loskvenydh skoos