open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Repoblek Wordhen

**Repoblek Wordhen** po **Repoblek Iwerdhon** (Wordhenek: *Poblacht na hÉireann*; ) yw stat yn deghow enys Wordhen yn kledhbarth Europa. Stat esel a'n Unyans Europek ha'n Kenedhlow Unys yw hi. An wlas kentrevek unnik yw Kledhbarth Wordhen, pow a'n Rywvaneth Unys.

Yn 2024 poblans an pow o 5 380 300. An bennsita ha sita voyha yw Dulyn (Wordhenek: *Baile Átha Cliath*). Leo Varadkar (Fine Gael) yw an *taoiseach* (pennmenyster). An arghans kemmyn yw an euro. Wordhenek yw an yeth kenedhlek ha kynsa yeth soedhogel an stat, mes Sowsnek yw yeth usadow an brassa niver a Wydheli. Enep an pow yw 70 273 km².

Wosa rebellyansow yn 1916 ha 1918–1921, y tiberthas Wordhen yn dew stat: Kledhbarth Wordhen (6 konteth y'n north-est) ha *Stat Rydh Wordhen*. Y teuth an Stat Rydh ha bos ansoedhogel yn 1921. An korf-lagha dewisys yn 1937 a janjyas hanow kemmyn an stat dhe *Éire* (Wordhen), hag yn 1949 y tiskleryas *Éire* hy bos repoblek.

Yn blydhynyow 1990 erbys Wordhen a devi yn uskis, ha'n Repoblek a waynyas hy les-hanow avel an *[[Tiger]] [[Keltek]]*.
Frynk

**Frynk** yw repoblek yn Europa West. Yma rannow a Frynk yn Mor Karib, yn Amerika Dyghow, hag yn enesow afrikanek y'n Keynvor Eyndek ynwedh. Stat esel a'n Unyans Europek ha'n Kenedhlow Unys yw hi. Frynkek yw an yeth sodhogel unnik. An mona kemmyn yw an euro. Yn 2014, yth esa poblans a 63,929,000 a drigoryon y'n gwlas (66,616,416 ow komprehendya an ranndiryow tramor).

Breten Vyghan yw pow keltek war an konna tir arvorek dhe'n howlsedhes a Frynk.

Kentrevogyon an wlas yw Pow Belg, Luksembourg, Almayn, Pow Swis, hag Itali y'n howldrevel; ha Monako, Spayn hag Andorra y'n soth. Yma Pow Sows (ha Kernow) a-dreus an Mor Bretennek.
Karadon

**Karadon** a veu unn a'n hwegh ranndir yn tir meur Kernow kyns 2009. Yth esa an ranndir ow synsi ynno diw dharn a'n gevrang goth *Wivelshire*: Est ha West. Yn gogledh an ranndir yma darn a'n ugheldir kernewek. Yma Dowr Tamer ow tinewi y'n howldrehevel hag ow kul an amal gans Aberplymm ha Dewnans.

Essa ha Penntorr yw an trevow brassa. Yth esa 80 000 a dus ow triga omma yn 2001.

Trevow yn Karadon:
* Essa
* Lannales
* Logh
* Lyskerrys
* Penntorr
* Porthpyra
* Porthwikkel
* Trevanta
Skol Lulyn

An hanow **skol Lulynn** yw devnydhys rag styrya dew vagas a dus ow kesober yn Howlsedhes Kernow: lymnoryon an 19ves kansbledhen ha yethonydhyon an 18ves kansbledhen. An kynsa styr yw moy kemmyn dre bell.

## Art
Eseli a Skol Lulynn o bagas a lymnoryon a driga yn Lulynn, po ogas dhedhi, a-dro dhe dhiwedh an 19ves kansbledhen. I a dhewisas Lulynn awos an golow bryntin ha'n bywnans a bris isel. Lymnansow dhyworth an 'Skol Lulynn' a dhiskwa bywnans kemmyn an dus a driga yn Lulynn y'n dydhyow na.  'Skol Lymnans' a veu fondys gans Stanhope Forbes ha'y wreg Elizabeth y'n vledhen 1899.

### Eseli an skol lymnans

*Stanhope Forbes
*Elizabeth Forbes
*Lamorna Birch
*Harold Knight
*Laura Knight
*Norman Garstin
*Frank Bramley

## Yethonieth

Yma nebes eseli an Dasserghyans Kernewek (r.e. Ken George) ow tevnydhya an kethsam hanow rag styrya an skol a antikwaris Kernewek a Gernow West y'n 17ves ha kansbledhynnyow. Aga skrifow yw an pennfeynten selvenek rag aswonvos Kernewek Diwedhes, rag an yethonydh Edward Lhuyd avel ragon ni hedhyw.

### Eseli an skol yethoniethek
* Dick Angwin
* William Borlase
* an teylu Boson: Nicholas, John, ha Thomas
* Wella Gwavas
* James Jenkins
* John Keigwin
* Oliver Pender
* Thomas Tonkin
Mor Keltek

An **Mor Keltek** yw an mor yntra Kernow ha Wordhon. Oryow an mor yw Wordhon, Kembra, Kernow ha'n Keynvor Iwerydh. Orth gogledh an Mor Keltek yma'n Mor Wordhonek, hag yma Kanel Sen Jori owth aga junnya.
Ilow Kernow

Yma **[[ylow|ilow]] [[Kernow]]** ow synsi ynni hengovyow bandyow brest ha keuryow mebyon ow talleth yn ertach diwysyansek trevow bal. Yma dasvywnans a wonisogeth keltek a-dhia Nessa Bresel an Bys ow krevhe kevrennow ynter ilow Kernow ha'n powyow keltek erell. Band teylu Anao Atao yw gwrythyoryon kan werin keryes gwella, dell hevel.

Ilewydhyon gernewek res usas maynys divers, hag y'ga mysk an *mandolin*, an *banjo*, an *accordion*, an *bazouki*, ha maynys hengovek keltek. An kroeder kroen (sort a *bhodhrán* kernewek) yw tambour meur y hanow.

Troyllyow po goelyow ilow o kemmyn, ha haval dhe'n *festoù-noz* bretonek, an *ceilidh(ean)* gaelek ha'n *céilí* gwydhelek. Keryes da yw ilow dons kernewek yn arbennik rag dons pluvek a'n 19ves kansblydhen, grondys yn dons an lys frynkek.

Yth esa Richard Gendall ha Brenda Wootton ow kul kanow y'n yeth kernewek dres lies blydhen. Y'n eur ma, yma niver a vandyow ow kul ilow y'n taves kernewek, y'ga mysk Dalla (keltek), Skwardya (rokk 'karrji'), Krena (rokk po punk), Sowena (jazz), Covath (hengovek, gans fyll), Bolingey Troyl Band, hag Anao Atao (keltek).

### Kampoellansow
*Mathieson, Kenny. "Wales, Isle of Man and England". 2001. Yn Kenny Mathieson (Pennskrifer), *Celtic music*, folennow 88-95. Backbeat Books. ISBN 0-87930-623-8
Jynn-Amontya

**Jynn-amontya** (po **comptyor** po **amontyell**) yw jynn owth oberi gans tredanegow. I a yll amontya ha gul lies gwriansow usadow.
Steronieth

**Steronieth** yw skians an ster, planettys ha spas. Steronieth yw skians pur goth yn istori mab-den. Movyans an planettys erbynn an ster "stag", o studhys gans tus Babylon, ha hen sivilisasyonow erell. 

Yn kothenep hag an oosow kres, nyns o steronieth diblans orth sterdhewynyeth. Displegyans posek y'n gwrians skians steronieth arnowydh o dismygyans pellweler. Yn nownsegves kansblydhen, spektroskopieth a dhallethas a vos usys yn steronieth. Henn o displegyans pur boosek, y teuth ha bos possybyl dhe dhiskudha natur gwir an ster, movyans gwradhek an ster, hag lesans an ollvys.

Y'n 20es ha 21a kansblydhenyow, displegyans posek yw an igeryans tonhesow yn-mes golow neb a yll bos gwelys gans lagas mab-den dhe studh gans steronieth. Rag ensomple tonhesow radyo, is-rudh, ughviolet, X-golowenn, gamma-golowenn. Dhe les yw dhe usya loerellow rakhenna, drefenn bos lies an tonhesow lettys gans ayrgylgh an dor.
Henhwedhlow Kernewek

Yma lies **henhwedhel yn [[Kernow]]**. Y'ga mysk yma korf hwedhlow yn kever an Myghtern Arthur, y geffresysi hag y varghogyon (henn yw an "mater a Vreten" po *matiere de Bretaigne* dell y'n gelwys y'n Oesow Kres). An kynsa skrif a'n mater a Vreten y'n yeth kernewek yw Bewnans Ke (15ves po 16ves kansblydhen), mes y prederir gans nebes skoloryon y fia kynsskrif *[[Historia Regum Britanniae]]* martesen yn kernewek (mar pedha kynsskrif a'n par na!). Yma hwedhlow genesik, mes martesen diwedhes, owth henwel Dintagell, Ryskammel, *Dozmary Pool*, hag erell, avel desedhyansow a hwarvedhyansow y'n mater a Vreten. Gorles, Margh Kynver, ha Trystan yw tus gansa kevrennow arbennik gans Kernow y'n lyenn ma.

Ker Is (po *Lyonesse* yn sowsnek) yw gwlas veudhys yn Keynvor Atlantek, herwydh henhwedhel kemmyn yn Howlsedhes Kernow.

An Elligesow yw mater a henhwedhlow erell. Spyrysyon dhiwysek yw an re ma.

Hwedhel koth yw *[[Dzhûan Tshei an Hɐr]]*, kuntellys gans Nicolas Boson hag Eduard Lhuyd. Yma mester ow ri dh'y was, Jowann, tri foynt a skians a as dhodho sawya y gothmans ha diank nebes peryllow.
Ilow

**Ilow**, po **musik**, yw furv a art; semlant a amovyansow der menowghteryow kessenyansek. Ynwedh ilow yw furv a didhanedh ow junya sonyow yn fordh tus a gar, dhe les po da rag donsya. Moyha ilow a gomprehend tus ow kana gans aga levow po seni daffar ilow, rag ensampel piano, gitar, tabouryow po krowd.

An ger *ilow* yw ger tarosvan dhyworth miskemeryans gans geryow rannyeth Sowsnek *lew* ha *muzzick* gans styr niwl ha'n ger Kembrek *eilio* (komposya). 

**Menestouthi** yw ilow senys gans daffar ilow.

## Styryans a ilow
Ilow yw son ordenys gans rhythm, melodi po kessenyans. Mars eus nebonan ow kweskel padellow ha kegina, henn yw tros. Mars eus person ow kweskel padellow yn fordh rhythmek, ev a wra gul furv sempel a ilow.

Dell yw usys ilow a's teves peswar tra:
* Lieskweyth ilow a's teves *[[pych]]*. Styr an ger ma yw notennow ughel hag isel. Tonyow yw gwrys a notennow neb a wra mos yn-bann po yn-nans po gortos yn keth pych.
* Lieskweyth ilow a's teves *[[rhythm]]*. Rhythm yw an maner sonyow ilowek ha tawyow yw kesunys yn kevres. Pub ton a'n jeves rhythm neb a yll bos gwyskys. Dell yw usys ilow a's teves gwesklen rewlys.
* Lieskweyth ilow a's teves *[[dynamegieth (ilow)|dynamegieth]]*. Styr an ger ma yw y vos kosel po heglew po neb tu ynter an dhew.
* Lieskweyth ilow a's teves *[[timbre]]*. An timbre a son yw an maner son bos dhe les. An sort a son a vo garow, jentyl, hwerow, hweg, segh, tomm, po neppyth aral. Timbre yw an dihevelepter a son yntra klarinet hag oboe, ha'n dihevelepter a son yntra lev unn den ha den aral.

## Gwelewgh ynwedh
* Composythow
** Béla Bartók
* Ilow Gernewek
Bywonieth

**Bywonieth** (KK; **byologyl** yn KUA ha **bewonyeth** yn KU) yw studhyans godhoniethek a greatoryon byw, yn arbennik enyvales. (Studhyans plansow yw gelwys losonieth, ha studhyans korrbryves yw gelwys korrvywonieth.) Yn foy efan, bywonieth yw skians bywnans y honan, ow studhya natur ha fara kreatoryon, devedhyans edhennow, ha kesvywder ekolojiek.





Yma bywonieth ow studhya bywnans yn y liestekter oll. *(Gans an howl a'n gwartha gledh)* Korrbryv kolera, gwydhenn keres, skavell-groenek leth, payon.


Yma bywonydhyon ow klasya eghennow orth gwydhennow genynnek. Ottomma ensampel a wydhenn a'n teyr 'emperoureth' (yn lytherennow tew) ha pymp 'gwlaskor' (yn lytherennow italek) a greaturyon byw:

:; Archaea
:: *Archaea* (po *Archaebacteria*, korrbryves ow triga yn-dann studhyow fest kales)
:; Bacteria
:: *Bacteria* (po *Eubacteria*, moyha korrbryves)
:; Eukaryota
:: *Protista* (korrbryves eukaryotek)
:: *Fungi* (kosk, skavellow-kroenek, h.e.)
:: *Plantae* (plansow)
:: *Animalia* (miles/enyvales)
## 

File:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|Animalia - Bos primigenius taurus
File:Zboże.jpg|Planta - Triticum
File:Morchella esculenta 08.jpg|Fungi - Morchella esculenta
File:Fucus serratus2.jpg|Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
File:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
File:Halobacteria.jpg|Archaea - Halobacteria
File:Gamma phage.png|Virus - Gamma phage
Mor Bretennek

An **Mor Bretennek** yw rann a'n Keynvor Atlantek ow kevrenna an Mor Keltek ha'n Mor Kledh. War an arvor gogledh yma Pow Sows ha Kernow; war an arvor dyghow yma Frynk ow synsi ynno Vreten Vyghan ha Pow Normanek. Yma kowfordh karrhyns ha hyns horn owth ystynna a Folkestone yn Kint dhe Boulogne yn Pas-de-Calais. War boynt kulha an mor, nyns yw moy na 34 km; mes war y boynt efanha 240 km usi. Yma an Mor Bretennek ow tiberth Enys Breten Veur a dir meur Europa.

### Henwyn yn Yethow Erel
* Bretonek: *Mor Breizh*, "Mor Breten Vyghan"
* Frynkek: *La Manche*, "an Breghel"
* Iseldiryek: *Het Kanaal*, "an Ganel"
* Kembrek: *Môr Udd*, "Mor Arlodh"
* , "an Ganel Sows"
Béla Bartók

**Béla Bartók** (1881-1945) o composyth hungarek ha studhyer ilow werin a-dhiworth Howldrehevel Europa. Piano esa ev owth y seni ynwedh.
Composydh

**Composyth** yu person a scryf ylow. Styr an ger "composyth" yn Sawsnek yu *composer*.

An rol us awoles a rol erthyglow yn kever Composydhyon y'n Wikipedia Kernewek.

* Johann Sebastian Bach
* Johann Christian Bach
* Bela Bartok
* Ludwig van Beethoven
* Anton Bruckner
* Wolfgang Amadeus Mozart
* Peter Illych Tchaikovsky
* Franz Schubert
* Jean Sibelius
* Richard Wagner
Tredan

**Tredan** yw teythi nebes manylyon materyel le es atomow a gaws yntredha nerthow ow tenna ha herdhya. Y kryjir bos nerth tredanek-tennvenek onan a'n nerthow selvenek yn Natur (an re erell yw gravedh, nerth nuklerek krev ha nerth nuklerek gwann). 
Diw sort kargow tredanel a usi: an garg boesedhek (gans protonow ha positronow) ha negedhek (gans elektronow). Manylyon gans an keth sort karg a herdh an eyl an arall dhe-ves; manylyon. Myns an herdhyans po tennva na yw dargenys der lagha Couloumb.

Y hyllir kavoes tredan yn furv lughes, tennveyn, hag erell. Y'n dydhyow ma, wosa dismygyansow Benjamin Franklin, Alessandro Volta, Thomas Edison, Nikola Tesla, h.e., tredan yw kemmyn yn jynnow divers, y'ga mysk jynnow-amontya, bollennow, pellwologow, ha yeynellow.

Tus a dhineyth tredan dre durbinys treylys gans ethenn, dowr, gwyns po linyow erell. Dell vydh moyha usys, y leskir oyl, gas-dor, po glow rag gul an ethenn na. Yn fenowgh, dowr ow passya der dommennow a dreyl an turbinys; hag yn tredanvaow nuklerek, an wres gwrys dre fara nuklerek a wra an ethenn a's treyl. Melinyow-gwyns, batriow howlek, ha starnyow an mordid na wra marnas myns byghan a'n dredan devnydhys y'n Norvys.

Tredan a gaws menowgh tanyow ha jagys.
Aberplymm

**Aberplymm** (yn Kernewek Kemmyn) po **Plymouth** (yn Sowsnek ha nepprys yn Kernewek) yw sita boesek yn soth west Breten Veur. An sita yw rann hengovek a Dhewnans, mes awtorita unnik yw hi a-dhia 1998. 

Yma Aberplymm a-dreus an Tamer a Essa ha Penntorr yn Pow Kernow. Poblans an awtorita unnik o 240&nbsp;467 a drigoryon yn 2002; henn yw ogas ha hanter a boblans Kernow oll.

Krev yw hengovyow morek an dre ma, port sows poesek orth an Chanel. Gras dhe Bons Tamer, Aberplymm yw onan a'n chyf fordhow rag entra Kernow.

Universita Aberplymm yw an vrassa yn Soth West Breten Veur; moy es 30&nbsp;000 skollik a wra studhya ena.

Warbarth gans Bristol, Aberplymm yw onan a bennsitys an Rannvro Soth West.
Sciens yeth

**Yethonieth**, po **scyens yeth**, yw an studhyans a yethow denel – aga gramasegow (morfologieth, *[[syntax]]*) ha sonyow (fonologieth), aga displegyans istorek (phylologyl), devedhyans geryow (etymologyl), aga klasyans genynnek.

## Gwelewgh ynwedh
Lytherenyeth --
Yethegow Corpus (*Corpus Linguistics*)--
Yethegow Dysscryfek (*Descriptive Linguistics*)--
Yethegow Deucronek (*Diachronic Linguistics*)--
Yethegow Omryes (*Applied Linguistics*)--
Phylologyl

Phylologyl yu studhyans testennow ha yethow coth. An hanow a styryas y'n dallethvos kerensa (Grekek *philo-*) a skentoleth, lyen ha geryow (Grekek *-logia*). Phylologyl o onen a'n kensa assay scyensek y'n 19ves cansvledhen dhe studhya yeth denus, mes ev a omros dhe'n scyens arnoweth yethydhyeth y'n 20ves cansvledhen avar yndan an scodhyans a Ferdinand de Saussure neb a argyas fatel goth an yeth kewsys cafos an kensa plas.

Un scoren a phylologyl yu yethydhyeth ystorek. Hevelepterow ynter Sanskrit ha'n yethow europek a vue notyes yn kensa y'n 18ves cansvledhen avar, hag a ledyas dhe'n dyskevrans a proto-yndo-europek. Bern phylologyl yn hen yethow a hembronkyas dhe'n studhyans a byu y'n 19ves cansvledhen o yethow estranjek rag an golow a allsons y tewlel y'n understondyans ha dyskevrans y'n cotha testennow.

Y'n SUA, an Jornal Amerycanek rak Phylologyl a vue fundyes yn 1880 gans Basil Lanneau Gildersleeve professor yn unyversyta Johns Hopkins.
Etymologyl

**Etymologyl** yu an studhyans a dhevedhyans geryow. Nebes geryow re bu tennys dyworth yethow erel, martesen yn shappa chanjyes (an geryow kenegen yu henwys *etymons*). Dre destennow coth ha comparyans gans yethow erel, etymologydhyon a assay dasdhrehevel an ystory a eryow. Pan entrons dhe un yeth, dyworth pypar kenegen, ha fatel janjyas aga shap ha styr.

Etymologydhyon a assay keffrys dasdhrehevel aswonvos yn kever yethow hag yu re goth rak nep aswonvos dhe vos aswonys. Dre gomparya geryow yn yethow tyluek, y hyllir dysky yn kever aga yeth kerens sharyes. Y'n forth ma, gwrethyl geryow re bu kefys a yl bos sewys dhe dhallethvos an tylu yeth yndo-europek.

An ger *etymologyl* y honen a dhe dyworth an Grekek *etymos*, ow styrya "styr ger" ha *logos*, ow styrya "scyens" po "ger".
Hungarek

**Hungarek** yu yeth Fynnek-Ugrek kewsys yn Hungari hag yn randyryow adenewan yn Romanya, Slovakya, Ukren, Croatya, Austrya, Serbya ha Slovenya. An hanow hungarek rag an yeth yu **''magyar**.

Yma adhedro 14.5 mylyon a gewsoryon hungarek, ha 10 mylyon anedha a dryk yn Hungary.

Hungarek yu y'n-moyha cryjys dhe vos esel a'n tylu yethow ugrek, un yndan-bagas an yeth Fynnek-Ugrek, hag yu ynweth scoren an yethow ugrek.

Yma tybyansow erel yn kever dallethvos an yeth hungarek, mes an re-ma yu sconys dre reson nag us lowr a substans dustunyans.
Yeth

:*Gwelewgh ynwedh:* Scyens Yeth

Rol yethow an norvys herwydh aga theylu yeth yw an rol awoles.

### [[Yethow Eyndo-Europek]]
Keltek - Germanek - Romanek - Slavek - Baltek - Albaynek - Grew - Armeniek - Eyndo-Iranek

----
### [[Yethow Uralek]]
#### [[Yethow Fynnek-Ugrek]]
Fynnek - Estonek - Hungarek - Hantiek - Mansiek

#### [[Yethow Samoyedek]]
Nenets - Enets - Nganasan - Selkup - Kamas

----

### [[Yethow Altayek]]
#### [[Yethow Turkek]]
Turkek - Azeri - Uzbek - Kazakh - Chuvash
#### [[Yethow Mongolek|Yethow Mongoliek]]
Mongoliek - Buryat - Kalmyk - Monguor - Mogholi
#### [[Yethow Tungusek]]
Manchu - Evenk - Even
----
### [[Yethow Syno-Tybetek]]
Sinek - Tybetek - Burmek - Karen
----
### [[Yethow Ostronesek]]
Indonesek - Sundanek - Tagalog - Maori
----
### [[Yethow Afro-Asiatek]]
Arabek - Ebrow - Amharek - Somali - Tamazight - Hausa
----
### [[Yethow Nijero-Kongoek]]
Swahili - Zoulou - Yoruba - Fulfulde
----
### [[Yethow Khoisan]]
!Xóõ - Hadza - Sandawe
----
### [[Yethow Teythyek an Amerikaow|Yethow Amerykek Genysyjyk]]
Guaraní - Kechua
----
### [[Yethow Eskimo-Aleut]]
Greunlandek - Inuktituk - Aleut
----
### [[Yethow Unnik]]
Nihonek - Baskek - Koreek
Planet

**Planet**, po **steren gwandra**, yw lorel vuer ow mos a-dro dhe'n howl (po steren aral).
Yma eth planet y'gan system howlek.
An planettys yw rolhes awoles:

* Merher
* Gwener
* an Norvys
* Meurth
* Yow
* Sadorn
* Ouran
* Nevyon

Yn 2006, an Unyans Astronymyk Keswlasek a aswonnys avel 'planettys cor' an try horf ma:
* Ceres
* Plouton
* Eris (gelwys wostalleth 2003 UB313)

Yn 2008, an Unyans Astronymyk Keswlasek a aswonnys dew gorf moy avel 'planettys cor'.
* Makemake (gelwys wostalleth 2005 FY9)
* Haumea (gelwys wostalleth 2003 EL61)

Corfow erel a vydh keworrys dhe'n classyans ma, dell hevel. Yma gwiasva Prof. Mike Brown gans rol corfow yw possybl bos planettys cor. 
## Rol Wikidata a'n Planetys

## Dustuniow
Mis Gwyngala

**Mys Gwyngala** yu an nawves mys y'n vledhen y'n calans gregorek, gans dek deth war'n ugans. An hanow a dhe dyworth an Latynek *septem*, rak seyth – Mys Gwyngala o yn tallethvos an seythves mys y'n vledhen, kens mys Genver ha mys Whevrer a vue gorrys ynni.
* Y'n cyvylheans Grekek, mys gwyngala a vue gelwys *Boedromion*.
* Y'n Calans ywerdhonek an mys yu gelwys *Meán Fómhair*.

## Degolyow
* Yn Canada ha Statys Unys Amerycanek, Deth Lafur yu gwythys dhe'n kensa De-Lun yn mys Gwyngala.
* Yn Nyhon, Deth gordhyans dhe'n gothyon yu degol kenethel kyfewyhes dhe'n tressa De-Lun yn mys Gwyngala.

## Erel
* Mys gwyngala a dhalleth y'n keth jeth avel mys Kevardhu pup bledhen.
* blejen mys gwyngala yu golewder myttyn
* men denythyans mys gwyngala yu saphyr
Mis Hedra

**Mys Hedra** yu an degves mys y'n vledhen y'n calans gregorek, gans unnek deth war'n ugans. An hanow *October* a dhe dyworth an Latynek *octo*, rak eth – Mys Hedra o yn tallethvos an ethves mys y'n vledhen, kens mys Genver ha mys Whevrer a vue gorrys ynni.

## Degolyow
* Halloween
* Deth Grassyans yn Canada dhe'n nessa De-Lun y'n mys.
* Deth Kenethelek ow-tos yn mes
* Samhain
* An dewetha De-Lun yn mys Hedra yu un a'n degolyow a'n pobel y'n Republyk Ywerdhon hag y'n Calans Ywerdonek an mys yu gelwys *Deireadh Fómhair* (henna a styr *An dewethes Kynyaf*) hag yu an tressa mys ha'n dewetha y'n seson Kynyaf.

## Erel
* Mys Hedra a dhalleth dhe'n keth jeth avel mys Genver pup vledhen saw yn bledhennyow ow lamma.
* blejen mys hedra yu calendula
* men denythyans mys hedra yu opal
Katalanek

An **yeth katalanek** (yn katalanek: ***català***) yw yeth romanek kewsys yn Kataloni, Pow Valensinek, Ynys Balearek hag Aragon (Spayn), Andorra, Rossello (Pow Frynk) hag Alghero (Itali) gans 7 milvil a dus. 

Katalanek yw yeth soedhogel yn Kataloni a-dhia 1979, warbarth gans Spaynek; yma gans an yeth savla soedhogel yn ranndiryow erell ow kewsel katalanek ynwedh.

## Rannyethow

Katalanek savonel yw fondys war rannyeth Barcelona, honn yw sort a Gatalanek Est. Y promovir nepprys Valensinek avel yeth diberth, mes y preder yethonydhyon erell hy bos unnweyth rannyeth a Gatalanek West.

## Sampel

Ottomma ensompel a dekst katalanek, h.y. an Pader:


*Pare nostre que esteu en el cel.*
*Sigui santificat el vostre nom,*
*vingui a nosaltres el vostre regne,*
*faci's la vostra voluntat,*
*així a la terra com es fa en el cel.*
*El nostre pa de cada dia,*
*doneu-nos senyor el dia d'avui,*
*i perdoneu les nostres culpes,*
*així com nosaltres perdonem als nostres deutors.*
*I no permeteu que caiguem a la temptació*
*ans deslliureu-nos de qualsevol mal.*

*Amén.*
Naoned

**Naoned** (hemm yw hy hanow bretonek; y's helwir ***Naunnt*** yn gallo ha ***Nantes*** yn frynkek) yw cita vretonek yn *département* frynkek Liger-Atlantek. Port ogas hag aber Dowr Liger yw Naoned. 

Yma an dre ow tenna hy hanow a'n *Namnetes*, loeth gallek ow triga y'n Liger-Atlantek arnowydh a-dhia termyn kyns Iulius Caesar. Omma yn 937 OK y fondyas Alain Barbe-Tort dugeth Vreten Vyghan. An benncita a Vreten Veur o Naoned y'n Oesow Kres; yma kastell an Dhugys hwath y'n cita. Yeth an niver vrassa a werin Naoned o gallo yn hengovek, hag frynkek a-wosa.

Y'n 18ves kansblydhen y teuth Naoned ha bos kres poesek a'n "kenwerth trehornek" ow kevrenna Europa, Afrika ha trevesigethow Mor an Garibys. Kenwerth kethow o selvenek, hag awos keryow kethow Senegal y teuth an port ha bos golusek.

Yth esa an Almanyon ow kevannedhi an cita a-dhia 1940 bys 1944. Yn 1943, tanbellennans gans Lu Ayr an Statys Unys a dhistruis kresenn an cita ow ladha 1 463 person hag owth aperya 2 500 arall.

Kres diwysyansek ha gonisogethek yw Naoned hedhyw; yma Pennskol Vreten Vyghan Ughel omma ynwedh. An Parti Socyalydhek yw an parti kreffa y'n dre. Yma  a dus trigys y'n cita, ha 632 475 y'n gemmynieth trevek.

Yn mysk an dus eryes da a-dhiworth Naoned, attendyn:
* Anna a Vreten Vyghan
* Aristide Briand
* Jules Verne
* Pierre Waldeck-Rousseau
Dugeth Vreten Vyghan

Herwydh an oes, y helwys pennsevigyon a **[[Breten Vyghan|Vreten Vyghan]] "dugys"**, a-wosa "myghternedh Breten Vyghan", "yurlys", hag ynwedh wor'tiwedh dugys Breten Vyghan ha gwahalyethow Frynk.

### Myghternedh Breten Vyghan
* 841-851 : Nominoë (fr: Nominoë, br: Nevenoioù)
* 851-857 : Erispoë (fr: Erispoë)
* 857-874 : Selevan (fr: Salomon, br: Salaün)
* 874-876 : Gurvant (fr: Gurvant)
* 876-888 : Judikael (fr: Judicaël, br: Judikael)
* 888-907 : Alan "an Bras" (fr: Alain, br: Alan)

*[[10ves kansblydhen|907-937]] : Omsettyansow [[normanek]]&ndash;defens gans [[Juhel, yurl Roazon]]*

* 937-952 : Alan "Barbe-Torte", yurl Naoned ha dug Breten Vyghan (fr: Alain, br: Alan)

### Dugys a Vreten Vyghan
#### Chi [[Roazon]]
* 980&ndash;992 Konan I (fr: Conan, br: Konan)
* 992&ndash;1008  Jeffri I (fr: Geoffroi, br: Jafrez)
* 1008&ndash;1040 Alan III (fr: Alain, br: Alan)
* 1040&ndash;1066 Konan II (fr: Conan, br: Konan)

#### Chi [[Kernow Vyghan]]
* 1066&ndash;1084 Hoël a Gernow Vyghan (a dhemmedhis Havoise, mergh Alan III; yth esens i ow triga yn Roazon)
* 1084&ndash;1112 Alan IV "Fergent" (ow triga yn Roazon; fr: Alain, br: Alan)
* 1112&ndash;1148 Konan III "an Tew" ("yurl" po "dug"; fr: Conan, br: Konan)

#### Chi [[Penthièvre]]
* 1148&ndash;1166 Konan IV ("yurl po "dug"; fr: Conan, br: Konan)
* 1166&ndash;1201 Constance a Vreten Vyghan mergh Konan IV

#### Chi Plantagenêt
* 1181&ndash;1186 Jeffri III, duc a Vreten Vyghan
* 1196&ndash;1203 Arthur I (fr: Arthur, br: Arzhur)

#### Chi Thouars
* 1203&ndash;1221 Alix a Vreten Vyghan 

#### Chi [[Capet]]
* 1213-1237 Pierre de Dreux (a dhemmedhis Alix a Thouars); helwys « Mauclerc »; "bayli" a dhugeth Breten Vyghan; merwis yn 1250; fr: Pierre, br: Pêr)
* 1237-1286 Yowann I "an Rudh" (fr: Jean, br: Yann)
* 1286-1305 Yowann II (fr: Jean, br: Yann)
* 1305-1312 Arthur II (fr: Arthur, br: Arzhur)
* 1312-1341 Yowann III (fr: Jean, br: Yann)

*[[Bresel an Eretons Bretonek]]*
: *1364 mernans [[Charles de Blois]]*
: *[[Yowann Monforth]] (fr: Jean de Montfort, br: Yann Monforzh)*

* 1364-1399 Yowann IV (fr: Jean, br: Yann)
* 1399-1442 Yowann V (fr: Jean, br: Yann)
* 1442-1450 Fransis I (fr: François, br: Frañsez)
* 1450-1457 Peder II (fr: Pierre, br: Pêr)
* 1457-1458 Arthur III (fr: Arthur, br: Arzhur)
* 1458-1488 Fransis II (fr: François, br: Frañsez)
* 1488-1514 Anna a Vreten Vyghan (myghternes Frynk; fr: Anne de Bretagne, br: Anna Vreizh)
* 1514-1524 Klowda a Frynk (fr: Claude de France, br: Kaod Bro-C'hall)
* 1524-1532 Fransis (III), *dauphin* a Frynk, map an myghtern Fransis I a Frynk ha myghternes Claude a Frynk. (fr: François, br: Frañsez)

Wosa kesunyans yntra Frynk ha Breten Vyghan yn 1532, yma myghterneth Pow Frynk ow toen an titel dugel bretonek. (Yth esa gwerin Naoned ow tynnerghi an myghtern frynkek gans an kri *« Vive le Duc »*.)
Skriforyon yn Kernowek

Yma an rol-ma ow sensy ynny **screforyon** neb re dhyllo oberow i'n tavas Kernowek. Nyns yw hy oll yn tien, martesen.

:*Gweles [[Lyenn Kernewek|lien Kernowek]] rag pella kedhlow*.

## Screforyon i'n tavas Kernowek

## Screforyon ha'ga oberow trailyes yn Kernowek
*Jane Austen
*L.Frank Baum
*Joseph Bédier
*Epscop Edmund Bonner
*Emily Bronte
*John Buchan
*Lewis Carroll
*Matthi Clarke
*Carlo Collodi
*Charles Dickens
*H.Rider Haggard
*Anthony Hope
*Jerome K. Jerome
*Jowan Kernow / Iohannes Cornubensis
*Omar Khayyam
*Hugh Lofting
*A.A.Milne
*George Orwell
*Owain Owain
*Antoine de Saint-Exupéry
*Robert Louis Stevenson
*Bram Stoker
*Lisa Storey
*J. R. R. Tolkien
*Jules Verne
*Craig Weatherhill
*H. G. Wells
*Oscar Wilde
Bert Biscoe

**Bert Biscoe**,  yw kaderyor Omguntellyans Selreth rag Kernow, an kaskyrgh rag Senedh Kernow, ha konseler anserghogek yn Konsel Kernow a-barth Truru. Konseler Ranndir Karrek ha Sita Truru yw Biscoe ynwedh. Biscoe a woer kewsel Kernewek, hag unn a'n awtours a *[[Berdh Arnowydh Kernewek|Verdh Arnowydh Kernewek]]* (1995) ova gans Pol Hodge hag Alan Kent.

## Kevrenn yn-mes
* Y wiasva avel konseler
Mis Du

**Mis Du** yw an unnegves mis y'n vledhen y'n calans gregorek, gans dek dydh war'n ugans. An hanow a dhe diworth an Latynek *novem*, rag naw – Mis Du o yn tallethvos an nawves mis y'n vledhen, kens mis Genver ha mis Hwevrer a vue gorrys ynni.

## Degolyow
* Dydh Sennys Oll yw degol Crystyonek. Gwythys yw dhe'n 1 a vis Du, an jydh wosa Halloween. Yn Sweden degol offysyans a hwarf dhe'n kensa De-Sadorn mis du.
* An kensa mis du yw gelwys Dydh mis Du (*Lá Samhna*) yn usadow keltek.
* An dewysyans ferederek amerikanek a hwarf dhe'n De-Merth wosa an kensa De-Lun yn bledhennow dybarthhes gans deu. Yndella y kodhans y ynter an 2 ha'n 8 a vis Du. Eseli rag an Chi SUA yw pupprys dewysys war'n kelghheans ma.
* An amerikanoryon a gyfvew Degol Grassyans dhe'n peswara De-Yow mis Du, gans an De-Gwener ow sewya ynwedh dhe vos dydh powesva diworth oberyans rag lyes den.
* A dhe-dro 17 a vis Du an Leonydyow a nes agans ughellegedh.
* Yn Breten ha Mordir Nowydh, Nos Guy Fawkes yw kyfvewyhes dhe'n 5 a vis Du.

## Erel
* Mis Du a dhalleth dhe'n keth jydh avel mis Merth pup vledhen hag ynwedh mis Hwevrer saw yn bledhennow ow lamma.
* blejen mis gwyngala yw chrysanthemum
* men denythyans mis gwyngala yw topas
Mis Kevardhu

**Mys Kevardhu** yu an deudhegves mys y'n vledhen y'n calans gregorek, gans unnek deth war'n ugans. 

## De'golyow
* Asvens
* Hanoukkah
* Nadelyk
* Kwanzaa
* Nos Calan Genver
Mis Whevrer

**Mys Whevrer** (bo **Whevrel**) yu an nessa mys y'n vledhen y'n calans gregorek, gans eth deth war'n ugans yn bledhen gemmyn ha naw deth war'n ugans yn bledhen lam.

An Dowror ha'n Puskes yu arwodhyow an arwothkylgh a vyth a-lemmyn mys Whevrer.

## Dedhyow y'n mys ma
* 2: De'gol Brigid
* de-Merth Enes (synsys nepprys mys Merth)
Amerika

**Amerika** yw brastir (po bagas a vrastiryow) ynter an Keynvor Atlantek (y'n howldrehevel) ha'n Keynvor Hebask (y'n howlsedhes). Yma an Mor Karib ow tiberth **Amerika Dheghow** hag **Amerika Gledh**. Rakhenna, yma kuldir owth aga kevrenna yn Pow Panama.

Spaynek, Sowsnek ha Portyngalek yw an yethow moyha kewsys yn Amerika.

Yma 34 pow anserghek ha lies tiredh arall yn Amerika. Amerika Latin yw an re le'ma tus ow kewsel Spaynek po Portyngalek avel yeth soedhogel. Kledh-barth Amerika yw an re yn le'ma dhe Sowsnek po Frynkek an studh ma. Mes yma styryansow divers dhe'n termow ma; rag ensampel, an ynysek Karib a via martesen y'n eyl po an arall.

## Powyow amerikan
Herwydh an Kenedhlow Unys, yma peder ranndir veur yn Amerika:

### Kledh-barth Amerika

* *[[Bermuda]]*
* *[[Greunland]]*
* **[[Kanada]]**
* **[[Statys Unys]]**
* *[[Sen Peder ha Miquelon]]*

### Amerika Latin
#### Amerika Gres

* **Pow [[Meksiko]]**
* Amerika Gres 
** **[[Belisa]]**
** **[[Gwatemala]]**
** **[[Hondouras]]**
** **[[El Salvador]]**
** **[[Nikaragwa]]**
** **[[Kosta Rika]]**
** **[[Panama]]**

#### Powyow an Mor Karib

* **[[Jamayka]]**
* **[[Kuba]]**
* **[[Ynysow Bahama]]**
* an *[[Turks ha Kaykos]]*
* **[[Hayti]]**
* an **[[Repoblek Dhominikanek]]**
* *[[Puerto Rico]]*
* *[[Ynysow an Wyrghes a'n Statys Unys]]*
* *[[Ynysow an Wyrghes Predennek]]*
* *[[Montserrat]]*
* **[[Antiga ha Barbuda]]**
* **[[Sen Kitts ha Nevis]]**
* *[[Guadeloupe]]*
* **[[Dominika]]**
* *[[Martinik]]*
* **[[Sen Lusia]]**
* **[[Sen Vinsent ha'n Ynysow Grenadinek]]**
* **Ynys [[Grenayd]]**
* **[[Barbados]]**
* **[[Trynses ha Tobago]]** 
* *[[Aruba]]*
* an *[[Antillys Iseldiryek]]*

#### Amerika Dheghow

* **[[Arghantina]]**
* **[[Bolivi]]**
* **[[Brasil]]**
* **[[Chile]]**
* **[[Gwayana]]**
* *[[Gwayana Frynkek]]*
* *[[Jeorji Dheghow hag Ynysow Sandwich Deghow]]*
* **[[Kolombi]]**
* **[[Paragway]]**
* **[[Perou]]**
* **[[Pow Ekwadorel]]**
* **[[Surinam]]**
* **[[Urugway]]**
* **[[Veneswela]]**
* *[[Ynysow Falkland]]*
Henry VIII a Bow Sows

**Henry VIII** (1491-1547) o myghtern Pow Sows, Wordhen, hag yn titel Pow Frynk. Yth esa y vestrynses ow komprehendya Kembra, Kernow, hag Ynysek an Chanel ynwedh.

Geryes pur dha yw Henry VIII rag niver a hwarvedhyansow poesek:
* y briosoleth dhe hwegh myghternes yn rew
* an fols ynter an Eglos Katholik Romanek hag Eglos Pow Sows
* Terroes an Managhtiow
* Reyth Kesunyans yn 1536 ow kul Pows Sows ha Kembra gwlaskor unnik

Tri flogh dhodho eth ha bos sovran Pow Sows: Edward VI, Maria Tudur, hag Elizabeth.

Genys veu Henry yn Loundres, mes Kembro o y das, an myghtern Henry Tudur.
Mis Meurth

:*Yma [[Meurth]] ow kevrenna bys omma. Rag styryansow erell, gwelewgh [[Meurth (klerheans)]].*

**Mys Merth** yu an tressa mys y'n vledhen y'n calans gregorek, gans unnek deth war'n ugans.

## Hwarvedhyansow
* **1sa a vis Meurth**: dy'goel Dewi, tasek Kembra
* **5ves a vis Meurth**: dy'goel Pyran, tasek Kernow
* **17ves a vis Meurth**: dy'goel Pádraig, tasek Wordhon
Mis Gortheren

**Mys Gortheren** yu an seythves mys y'n vledhen y'n calans gregorek, gans unnek deth war'n ugans. 

## Wharvosow passys y'n mys ma
* An 1 a vys Gortheren 1867 yu dedhyans Kesunyans Canada.
* An 4 a vys Gortheren 1776 yu dedhyans anserghogeth an Statys Unys.
Toronto

**Toronto** yw sita yn Ontario, Kanada. Ev yw pennsita Ontario, ha'n poesekka kres arghansek ha gonisogethek yn Kanada oll. Awos fros a estrenyon ow tos dhe Doronto dhiworth lies gwlas, gnas liesgonisogethek y'n jeves an sita. 

Pennskol Toronto, yn kres an sita, yw an bennskoll eryes gwella yn Kanada, gensi nebes 60 000 a studhoryon. 

Poblans Toronto yw 2 milvil moy po le; yma nebes 4 milvil yn Enep Brassa Toronto (po an GTA, ).

Y tallathas hanow an sita avel ger irokwoyanek (yn taves Huron-Wendat po Mohawk) ow styrya 'le metyans' po 'koresow pyskessa'.
Yethow germanek

Teylu a yethow eyndo-europek yw an **yethow germanek**. Sowsnek yw an esel moyha kewsys a'n teylu ma; mes yma gans almaynek poes arbennik yn Europa ynwedh. Gnas poesek an bagas ma yw *Lagha Grimm*, h.y. treylyans a'n sonyow proto-eyndo-europek **p *t *k* dhe *f þ x*, **b *d *g* dhe *p t k*, ha **bh, *dh, *gh* dhe *b, d, g*.

Y kewsir an yethow ma oll yn Europa, saw Afrikaans (kewsys yn Afrika Deghow ha nebes powyow erell yn deghowbarth Afrika). Mes yma'n niver brassa a sowsnegoryon owth omgavoes yn Amerika Gledh (yn arbennik y'n Statys Unys ha Kanada). Dhe wir, yma sowsnegoryon Amerika Gledh ow kul moyhavriv a dus ow kowsel yethow germanek.

Ottomma an klasyans usadow a'n yethow y'n teylu ma:

* Germanek
** Germanek West
*** Sows-Frisek: *[[Sowsnek]], [[Skots]], [[Frisek]]*
*** Germanek West Brastiryel: *[[Almaynek]], [[Iseldiryek]], [[Afrikaans]], [[Is-Almaynek]], [[Luksembourgek]], [[Yeth Yedhowek|Yedhowek]]*
** Germanek North
*** Germanek North Brastiryel: *[[Swedek]], [[Danek]], [[Norvegek]]*
*** Germanek North Ynysek: *[[Islandek]], [[Faroyek]]*
** Germanek Est: *[[Gothek]], Vandalek*
Edenva

An **Edenva** yw bedhas konsevys gans  rag drehevel ha mentena bywgromm-do kyrghynnedhel yn mengleudh pri gwynn kyns, tu hag 8 km alemma a Sen Ostell yn Kernow. An bedhas re dheu ha bos unn tennvos godrigoryon an moyha godrigys y'n Rywvaneth Unys. Yma dew hanter-kyrgh bras boll owth hevelebi kyrghynnedh naturel tesek, an eyl glyb ha'y gila segh. Unn mynnas an bedhas yw studhya displegyans an kyrghynnedhow a-dreus amser. 

## Gwiasva
* EdenProject.com - Gwiasva soedhogel an bedhas (yn sowsnek)
Cofscryvaow y'n newodhow 20040928

20/09/2004:
    Yma'n caskergh dhe wytha mernansow morhoghas dyworth an arvor Dewnans ha Pow Kernow ow pésya, del gemer ES kernewek an omlath dhe Europe. 
    Candy Atherton yú ran consel DEFRA neb a vyn assaya trélya  ervyrans an Comun Europek ma na dhyfen pyskessa draylya copel. 
    An Comun a leverys an deryvadow scýensek a bresentyas Governans An Gwlascor Kesünyes na wrük avowa dyfen desempys. 

    Mes Ms Atherton a lever y tegóth dhe'n byskessva bós degés. 
    Pyskessa draylya copel, le mayth yú rós vrás, serghak dhe dheu scath, draylys der an dowr, yú cablys rak mylyow a vernansow mórhoghas pup bledhen. 
    An mayn yú usys yn chýf gans scathow estrennek. 
    Moy ages 300 carynyas ó cefys marow war dréthow y'n vro y'n vledhen 2002 dhe 2003. 
    An ES rak Aberfal ha Cambron neb a gaderyas kessedhek senedhek neb a nótyas yn kever mernansow mórhoghas, a leverys: "We are taking this fight to the heart of Europe.

    "We must change European public opinion, so the maximum pressure is put on politicians in other countries. The fishery should be closed." 
    An gorholeth bretennek rak dyfen a vue gwres gans Menyster a-barth Pyskessa, ES rag Keresk, Ben Bradshaw. 
    Yma breseloryon wlasegethek ow quarnya an Gwlascor Kesünyes y hyll gweryn an mórhoghas bós ledhys yn tien. 
    Yth yu amontyes neb 10,000 mórhoghes dhe verwel pup yn kerghyn An Gwlascor Kesünyes hag arvorow Frynkek, lýes anedhans wosa bos meglys yn rósow yown.
Kanada

**Kanada** yw ruvaneth werinel keffrysyes yn Amerika Gledh. Yma'n Keffrysyans ow tydhya a-dhia 1867 hag ynno 10 pow ha 3 tiredh y'n eur ma. Trevesigethow frynkek ha predennek o niver a'n powyow ma.

Powyow Kanada:
# Tir Nowydh ha Labrador
# Alban Nowydh
# Ynys an Prins Edward
# Brunswick Nowydh
# Québec
# Ontario
# Manitoba
# Saskatchewan
# Alberta
# Kolombi Bredennek

Tiredhow: 
:A. Nunavut
:B. Tiredhow an Gledh-West
:C. Yukon

An brassa citys yw Toronto ha Montréal, mes Ottawa yw penncita an Keffrysyans. Vancouver yw an vrassa cita y'n Howlsedhes. Sowsnek ha Frynkek yw yethow sodhogel an Keffrysyans; y kewsir Frynkek gans an vrassa niver a dus yn Pow Québec, ha gans niveryow le yn tylleryow erel (yn arbennik Ontario ha Brunswick Nowydh). Yma an yeth Sowsnek ow kwarthevya y'n naw pow saw Québec.

Nyns eus dhe Ganada gwlas kentrevik saw onan, an Statys Unys. 

An Emperoureth Predennek a dryghas powyow est Kanada a'n Frynkyon yn 1713 (pow *[[Alban Nowydh|Acadie]]*) ha 1759-1760 (pow *[[Pow Kebek|Canada]]*). Tus Kanada a omladha erbynn an Amerikanyon y'n Domhwelans Amerikan ha Bresel 1812. Kanada yw anserghek yn sodhogel a-dhia Reyth Westminster yn 1931.
Keverangow Kernow

Yth esa **keverangow** yn **[[Kernow]]** a-dhia termyn Wella an Trygher, a lyha, bys 1867. Mes niver hag oryon an keverangow ma re janjyas nebes.

Wostalleth, yth esa hwegh keverang yn tir meur Kernow, ha keverang hy honan yn Syllan. Yth esa diw geverang yn Kernow est, diw yn Kernow kres, ha diw yn Kernow west:

*Fowy
*Keryer
*Lysnowyth
*Pedera
*Penwyth
*Pow Ereder
*Ryslegh
*Stradneth
*Syllan
*Trigordh

Wosa termyn, y kevrannas kontethow Howldrehevel Kernow. Kontethow Stradneth ha Lysnowyth a dhallathas avel rannow a Drigordh, hag y tiberthas Wivelshire dhe "Est" (Ryslegh) ha "West" (Fowy).

Yth esa ranndiryow (*districts*) yn Kernow kyns dallethans awtorita unnik Kernow yn 2009.
Marghasyow

**Marghasyow** () yw tre vyghan yn ranndir Pennwydh yn Howlsedhes Kernow, Breten Veur. Nyns yw hi moy ages 3 km dhiworth Pennsans. Yma  den trigys ena.

Marghasyow o porth pyskek ha tre varghas yn termyn an Romanyon (hy hanow Latin o *FORVM [[Yow (dyw)|IOVIS]]*). Wosa y's jevo hwath poesekter awos tyller pergherinses kentrevek, **Karrek Loes y'n Koes** (). Yma'n hengov ma ow pesya y'n eur ma dre dornyaseth.
Duketh Kernow

**Duketh [[Kernow]]** yw fondyans gans savla korf laghel disputys.
Herwydh kenedhlogoryon gernewek, Kernow hy honan yw Duketh sovran (*palatine state*); yma an savla ma ow terivas orth unnikter Kernow yn korf lagha an Ruvaneth Unys. Mes herwydh negesydhyon an Duketh, nyns yw an Duketh moy ages kowethyans kerthow synsys yn trest rag dyghtya rentow rag er kurun an Ruvaneth Unys (lemmyn William, Pennsevik Kembra).

Yma derivadow selvenek yn kever Kernow yn erthygel chif y honan. An erthygel ma yw desynys ytho rag derivadow yn kever (1) styryans korf laghel a Dhuketh Kernow rag an pow, ha (2) kerthow trest an Duketh.

An Duketh a veu fondys yn 1337 gans Edward III a Bow Sows a-barth y vab, Edward, an Pennsevik Du. Nyns yw keth offisyow Pennsevik Kembra ha Duk Kernow, a-ban yw res gwruthyl Pennsevik Kembra pub gweyth, mes eritir an duketh yn sempel.

Nyns usi an Duketh ow pe toll dir. Sommen a gerthow an Duketh yw 571 km&sup2;, ha hanter anodho yn Dewnens (285 km&sup2;, yn arbennik yn *Dartmoor*). Yma leun a gerthow an trest yn Kernow hag Enesek Syllan (93 km&sup2;), Gwlas an Hav (60 km&sup2;), ha Herefordshire (54 km&sup2;) ynwedh. Dukethow ril unnik y'n Ruvaneth Unys yw Duketh Kernow ha Duketh Lancashire. Yn hengovek, yth esa rentow an Duketh ow talleth yn balyow sten.

Yma kenedhlogoryon Gernewek (ha ken Kernowyon pals) ow nagha bos Pow Kernow "konteth" (*shire county*) y'n styryans usadow, ha posek yw bosva an Duketh rag ygeri an tybyans ma. Y leverir menowgh, rag ensampel, bos Kernow duketh a-der konteth ha gensi kontethow hy honan. Hwath pella, yth esa dhe Dhuk Kernow gweythres korf laghel ow kelwel Senedh an Stenegow. Duk Kernow a via ytho penn an stat yn Kernow. Ny vern bos gans an duketh kerthow yn Pow Sows ha Kembra, herwydh an argyans ma: Kurun an Ruvaneth Unys a yll synsi kerthow yn powyow erel heb chanjya savla an Vyghternes y'n Ruvaneth hy honan.

## Dukys Kernow

## Kevrennow yn-mes
* Gwiasva Duketh Kernow orth gwiasva an Pennsevik William
Stradneth (tre)

**Stradneth** yw tre varghas yn Kernow Kledh, Breten Veur. Hi o kres plyw hy honan, hag a ros hy hanow dhe geverang Stradneth. Yma Stradneth 2 km mes a Borth Bud, hag y fenystrys Stradneth hedhyw warbarth gans Bud yn Konsel Tre Bud-Stradneth.
Iseldiryek

**Iseldiryek** (y'n yeth hy honan, ***Nederlands***) yw taves germanek kewsys gans nebes 21 milvil a dus, yn arbennik yn Iseldiryow ha Pow Belg. Mes Iseldiryek yw yeth soedhogel ynwedh yn Surinam, an Ynysek Antillek Iseldiryek hag Aruba; hag yma niveryow a Iseldiryegoryon yn gogledh Pow Frynk hag Indonesi. An *Nederlandse Taalunie* (Kesunyans an Yeth Iseldiryek), ow synsi ynno Iseldiryow, Pow Belg, ha Surinam, a dhesin savon an yeth. Yn Pow Belg, y kelwir an yeth menowgh **Flamanek**: mes homm yw deskrifans ethnek hag istorek a-der yethoniek.

Trevesigoryon iseldiryek yn Afrika Deghow a selyas an yeth Afrikaans ena. Yma Afrikaans haval dh'Iseldiryek hwath, mes yma dyffransow yn gramasek, gis-leveryans ha lytherennans (ha hengov lyennek diberth) ow surhe bos Afrikaans yeth y honan.

## Fonologieth

## Rannyethow

**Iseldiryek**
3. Zuid-Hollands
4. Westhoeks
5. Waterlands ha Volendams
6. Zaans
7. Kennemerlands
8. West-Fries
9. Bildts, Midslands, Stadsfries hag Amelands
19. Utrechts-Alblasserwaards
20. Zuid-Gelders
21. Noord-Brabants en Noord-Limburgs
22. Brabants
23. Oost-Vlaams
FL. Flevoland

**Zeeuws/Flamanek Howlsedhes**
1. West-Vlaams
2. Zeeuws

**Is-Almaynek**
10. Kollumerlands
11. Gronings ha Noord-Drents
12. Stellingswerfs
13. Midden-Drents
14. Zuid-Drents
15. Twents
16. Twents-Graafschaps
17. Gelders-Overijssels (Achterhoeks) hag Urks
18. Veluws

24. **Limburgs**
Frisek

**Frisek** (po ***Frysk/Friisk***) yw yeth ermanek kewsys yn Pow Fris, Iseldiryow, hag yn morrep hag ynysek Frisek yn Almayn. Yma ynter 450 000 ha 730 000 a Frisegoryon. Yn henynnek usi an taves pur ogas ha Sowsnek Koth.

Frisek hag Iseldiryek yw yethow soedhogel a Bow Fris.

* Dyllans Saterfrisek a Wikipedi
Ynys Manow

**Manow** po **Ynys Manow** (FSS: **Manow** po **Enys Vanow**; Manowek: *Mannin* po *Ellan Vannin*; Sowsnek: *Mann* po *Isle of Man*) yw ynys yn Mor Wordhon gensi omrewl. Manowek yw yeth keltek kenedhlek an ynys. Poblans an ynys o 84,497 yn niveryans 2011.

Nyns usi Ynys Manow ow kul rann a naneyl an Rywvaneth Unys nag an Unyans Europek, mes yma kevrennow krev ynter ynysow Manow ha Breten Veur, a-ban yw an ynys serghek dhe Gurun an Rywvaneth Unys. Titel an Vyghternes y'n ynys yw **Arloedh Manow**, hag yma'n Rywvaneth Unys ow kwayta ammok an ynys. Sowson yw niver bras a drigoryon Manow.

Senedh an ynys - **Lys Tynwald** - yw kottha senedh an Norvys ow pesya prest.

## Gwelewgh ynwedh
* Rol a hensi-horn war Enys Vanow
2001

1998 - 1999 - 2000 - 2001 - 2002 - 2003 - 2004


**2001** OK yw blydhen gemmyn y'n dydhyans gregorek, ow talleth dy' Lun.

## Hwarvedhyansow
* 11ves a vis Gwynngala: omsettyansow yn Evrok Nowydh ha Washington, Statys Unys

## Mernansow
* 11ves a vis Me: Douglas Adams
Calans gregorek

An **calans gregorek** yu an calans usadow y'n Howlsedhes hedhyu. Yth usyr dedhyow an calans gregorek warbarth gans bledhynnow an "Os Kemmyn" (po "Os Cryst"), herwyth usadow.

Ottoma mysyow an vledhen y'n calans gregorek:
* Mys Genver
* Mys Whevrer
* Mys Merth
* Mys Ebrel
* Mys Me
* Mys Metheven
* Mys Gortheren
* Mys Est
* Mys Gwyngala
* Mys Hedra
* Mys Du
* Mys Kevardhu
2002

1999 - 2000 - 2001 - 2002 - 2003 - 2004 - 2005


**2002** OK yw blydhen gemmyn y'n dydhyans gregorek, ow talleth dy' Meurth.

## Hwarvedhyansow
* Kernewek yw keworrys dhe rol tavosow ranndiryel y'n Rywvaneth Unys
* 5ves a vis Me: Jacques Chirac yw dasdhewisys avel Lywydh Repoblek Frynk gans 82% a'n raglevow, erbynn 18% rag Jean-Marie Le Pen
* 20ves a vis Me: anserghogeth Timor Est
* Jimmy Carter, kyns Lywydh an Statys Unys, a waynys Pris Nobel Kres

## Dinethyans
* 5 Gortheren: Zara Rutherford

## Mernansow
* 18ves a vis Ebryl: Thor Heyerdahl, yn Itali
* 20ves a vis Me: Steven Jay Gould, bywonydh amerikan
2003

2000 - 2001 - 2002 - 2003 - 2004 - 2005 - 2006


**2003** OK yw blydhen gemmyn y'n dydhyans gregorek, ow talleth dy' Mergher.

## Hwarvedhyansow
* 20ves a vis Meurth: dalleth a nessa Bresel Irak
* 21ns a vis Me: krenna an nor yn Aljeri (a vraster 6.8 Richter) a ladhas 2,260 person
* Shirin Ebadi, benyn lagha a Iran, a waynyas Pris Nobel Kres

## Mernansow
* 12ves a vis Meurth: Zoran Đinđić, pennmenyster Serbi
2004

2001 - 2002 - 2003 - 2004 - 2005 - 2006 - 2007


**2004** OK yw blydhen lamm y'n dydhyans gregorek, ow talleth dy' Yow. Hemm yw an Vlydhen Geswlasek a Ris.

## Hwarvedhyansow
* 11ves a vis Meurth: omsettyansow Madrid a ladhas 190
* 26ves a vis Kevardhu: krenna an nor (a vraster 9.3 Richter) ha tsounami y'n Keynvor Eynda a ladhas 290,000 person
* Wangari Maathai a waynyas Pris Nobel Kris

## Mernansow
* 11ves a vis Du: Yasser Arafat
1986

1983 - 1984 - 1985 - 1986 - 1987 - 1988 - 1989


**1986** OK yw blydhen gemmyn y'n dydhyans gregorek, ow talleth dy' Mergher.

## Hwarvedhyansow
* 26ves a vis Ebryl: anfusy Chornobyl
* 21ves a vis Est: anfusy Lyn Nyos, Kameroun, a ladhas 2000 person
* 10ves a vis Hedra: crenna an nor yn El Salvador (a vraster 7.5 Richter) a ladhas 1500 person
* Elie Wiesel a waynyas Prys Nobel Cres

## Dineythyansow
* 14 Gwynngala: Lloyd Russell-Moyle

## Mernansow
* 24ves a vis Genver: L. Ron Hubbard
* 11ves a vis Hwevrer: Frank Herbert
Keynvor Atlantek

Yma'n **Keynvor Atlantek** owth ystynna a-dreus enep a 100 000 000 km²; ev yw ytho an nessa keynvor an brassa y'n Norvys. Y furvyas ev dre dhibarth a vrastiryow Afrika hag Amerika nans yw milvilyow a vledhynnyow. Downder moyha an keynvor yw 9 560 m orth Kleudh Pwerto Riko. Yn y gres yma steus menydhyow stedhys (homm yw Dren Kres Atlantek). Yma'n menydhyow ma ow sevel a'n dowr rag ensampel orth Rewenys po an Enesek Azores.
Tommas Flamank

**Tommas Flamank** (marow 1497) o den an lagha a Bow Kernow a hembrenkyas an Rebellyans Kernewek erbynn tollow yn 1497 warbarth gans Mighal an Gov. Tas Flamank o perghennek tiryow yn Bosvenegh.

Praga an tollow ma o pe bel erbynn Alban; hag an Gernowyon a grysys na’ga deur an bresel ma awos aga pellter dhiworth Alban. Ytho y skonyas tus Kernow a be an doll. Yn Lannaghevran y teuth an omsav ma ha bones rebellyans igor, ha Flamank ha’n Gov a ledyas routh a gemmynyon dhe Loundres rag protestya ha kompella diswul an doll gans Henry VII.

Wosa hedhes Blackheath a-der Loundres, res o dhe Flamank ha’n rebellysi erell omladh yn igor erbynn lu an Myghtern orth Kas Pons Deptford. Hemm o fethans diblans rag an rebellyans; Flamank a gavas y worra orth an gaslann ha kemmeres dhe Dour Loundres. Orth Tyburn y’n kregys ha’n tennys ha’n kwartronys, 24es a vis Metheven, warbarth gans an Gov.

Y trehevyas delow Flamank ha’n Gov yn Lannaghevran yn 1997, rag solempnya 500ves penn-bloedh an rebellyans.
Rebellyans Kernow 1497

**Rebellyans Kernow** o omsav tus bal ha tiogyon a Bow Kernow ha Pow Sows erbynn tollow yn 1497. Hembrenkysi gernewek an Rebellyans o Mighal an Gov ha Tommas Flamank, mes James Tuchet, an Arloedh Audley a gemmeras arghadow ughella yn Gwlas an Hav.

Yth esa an tollow ma rag pe bel erbynn Alban. An Gernowyon a skonyas a be toll rag an vresel ma awos aga pellder dhiworth Alban. Yn Lannaghevran y teuth an omsav ma ha bones rebellyans igor, ha Flamank ha’n Gov a ledyas routh a gemmynyon dhe Loundres rag protestya ha kompella diswul an doll gans Henry VII. Yth esa neb milyow a dus yn rebellyans pan hedhons i yn Blackheath a-der Loundres.

Deg mil souder yn lu an Myghtern yn-dann Giles, an Arloedh Daubney a gylghyas an rebellysi orth Kas Bons Deptford. Hemm o fethans diblans rag an rebellyans, gans marow a 200 rebellyas. Gorrys o Audley ha Flamank orth an gaslann hag y's prisonyas yn Tour Loundres; an Gov a's junyas wosa kavoes y brena yn Greenwich. Orth Tyburn y krogas ha tennas ha kwartronas an Gov ha Flamank, 27ves a vis Metheven 1497. Y tibennas Audley ternos.

Y trehevis delow Flamank ha’n Gov yn Lannaghevran yn 1997, rag solempnya 500ves penn-bloedh an rebellyans.
Lannaghevran

**Lannaghevran** (yn ) yw tre vyghan yn Pluw Aghevran, orth konna-tir an Lysardh yn Howlsedhes Kernow, Breten Veur. Omma y tallethas Rebellyans Kernewek 1497. Goen Hyli usi y'n kyrghyn.

## Kevrennow yn-mes
* Gwiasva soedhogel
2000

1997 - 1998 - 1999 - 2000 - 2001 - 2002 - 2003

**2000** OK yw blydhen lamm y'n dydhyans gregorek, ow talleth dy' Sadorn. Homm yw an Vlydhen Geswlasek rag Gonisogeth Kres.

## Hwarvedhyansow
* Vladimir Putin yw dewisys avel Lywydh Russi
* Omguntellyans Selreth rag Kernow a guntellas hanowskrifow 50 000 a dus ow hwilas Senedh Kernow
* 4es a vis Hedra: Slobodan Milošević a asas soedh avel Lywydh Yougoslavi

## Mernansow
* 28ves a vis Gwynngala: Pierre Trudeau
1999

1996 - 1997 - 1998 - 1999 - 2000 - 2001 - 2002


**1999** OK yw blydhen gemmyn y'n dydhyans gregorek, ow talleth dy' Gwener.

## Hwarvedhyansow
* Bresel Kosova

## Mernansow
* 7 mis Meurth: Stanley Kubrick
* 12 mis Kevardhu: Joseph Heller
1998

1995 - 1996 - 1997 - 1998 - 1999 - 2000 - 2001


**1998** OK yw blydhen gemmyn y'n dydhyans gregorek, ow talleth dy' Yow. Hi o *Blydhen Geswlasek an [[Keynvor]]*.

## Hwarvedhyansow
* Terros a Suharto yn Indonesi

## Mernansow
* 6ves a vis Gwynngala: Akira Kurosawa, gwrier filmow Japonek
1997

1994 - 1995 - 1996 - 1997 - 1998 - 1999 - 2000


**1997** OK yw blydhen gemmyn y'n dydhyans gregorek, ow talleth dy' Mergher.

## Hwarvedhyansow
* 2sa a vis Me: Tony Blair eth ha bos pennmenyster Rywvaneth Unys

## Dinethyansow
* 12 mis Gwynngala: Sydney Sweeney

## Mernansow
* 5es a vis Gwynngala: Mamm Teresa a Kolkata
* 31ns a vis Est: Diana, pensevyges Kembra
* 19ves a vis Hwevrer: Deng Xiao Ping