open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Victoria Coren Mitchell

**Victoria Elizabeth Coren Mitchell** (*genys* **Victoria Coren** an 18ves Mis Est 1972) yw skrifer, gwarier poker galwesik ha presentyas Bretennek. Hi a skrif koloven pub seythen rag *The Telegraph* ha hi re beu ost an dowlen bellwolok kwis *Only Connect* a-dhia 2008. Genys veu hi yn Hammersmith, Loundres Howlsedhes, an vyrgh unnik a'n jornalyas Alan Coren hag Anne Kasriel.

Nebes hy lyvrow yw *Love 16* ha *Once More, with Feeling* a-dro dh'y assay (gans kesskrifer Charlie Skelton) dhe wul "an gwella fylm porn bynitha". Hi a aswiwas an kolovennow paper nowodhow a John Diamond yn gwari henwys *A Lump in my Throat* hag o diskwedhys dres an Edinburgh Festival 2000 orth an Assembly Rooms, Grace Theatre ha'n New End Theatre yn Loundres. Wosa henna, hi a's aswiwas arta rag docudrama BBC Two gans Neil Pearson, darlesys yn 2001.

Coren Mitchell o an kynsa benyn dhe waynya hwarvos yn European Poker Tour, an kynsa gwarier dhe waynya tournay galwesik darlesys war an bellwolok (EPT Loundres 2006) ha tournay goraswonogyon darlesys war an bellwolok (Poker Club 2005), ha'n kynsa gwarier dhe waynya dew hwarvosow chyf European Poker Tour (EPT London 2006 ha EPT Sanremo 2014). Hi a wari Texas Hold 'Em yn Victoria Casino yn Edgware Road yn Loundres.

Yn 2021, hi o kesstrifer war an dowlen gwariow hwarthus Taskmaster, le may hwaynyas hi an leshanow Old Goosebump Arm wosa onan a'n kesstrifow.
Dowrgi Eurasiek

An **dowrgi Eurasiek** ew an esel gen an gwandrans moyha efan a isdeylu dowrgeun (Lutrinae) ha'n teylu Mustelidae. Kevys ew en dowrfodhow hag arvorow Europa, lies radn a Asi ha radnow a Afrika north. Peryllys ew yn nebes radnow a'y wandrans. Y voos ew puskes dre vras. Pur diredhek ew. 

An dowrgi Eurasiek ew an ehen dipek a'n isdeylu dowrgi. Gell a-ugh ha liw dehen en-dadno, pur wiw ew y shap hir ha kul rag bownans e'n dowr. Dell ew usys, hes an dowrgi ew 57 dhe 95 cm, heb komprehendya y lost a 35–45 cm. An venynreydh ew berra ages an gorowreydh. Y boos kresek ew 7 dhe 12 kg, bes terweythyow gorowreydh koth meur a ell bos kebmys ha 17 kg.

## Gwandrans ha bewva
An dowrgi Eurasiek ew an ehen a dhowrgeun gen an gwandrans moyha efan. Y wandrans a gomprehend radnow a Asi hag Afrika hag Europa oll. Pur gebmyn ew en Enesow Shetland, lebma thew 12% a boblans an Ruvaneth Unys. Trigys ew en korfow a dhowr fresk glan pekar ha lydnow, goverow, ryvers, dowrgleudhyow ha pollow, mars eus boos lowr. 

## Boos
Boos an dowrgi ew puskes dre vras. Dres an gwav hag en kerhydnedhow yeyn, emava ow tebri ewedh war dhiwelvenoges, krestenogyon, hwesker, ydhyn ha terweythyow, bronoges munys. Helghya a hwer e'n nos. 

## Parya
Pur diredhek ew dowrgeun Eurasiek, ow pewa war aga honan herwydh usadow. Hes tiredh dowrgi ew tredh 1 ha 40 km (a-dro dhe 18 km en kresek). Ma hes an tiredh ow kregi war balster an boos kavadow ha les an dowr rag helghya etto (berra war an arvow lebmath ew an les kavadow ledanna, ha hirra war ryvers kulla). An dowrgi a wra devnydh a'y gawgh rag merkya y diredh. Parya a hwer e'n dowr. Nag eus seson rag parya ha'n dhew reydh a ell parya neb termyn e'n vledhen. An benynreydhow a dheu adhves en reydhyek woja 18-24 mis, ha hwarvedhyans an kensa parya ew woja 30 mis dell ew usys. Degyans an dowrgi ew 60–64 dedh. Myns teylu ew 1 - 4, ha'n yonkers ew omres dhe'n vabm 13 mis. Nag eus radn dhe'n gorowreydh ort gwitha war an teylu. 

## Gwithans
Lehes veu niveryow an dowrgi Eurasiek dres y wandrans tredh 1950 dhe 200, dre vras drefen defolyans gen plaladhoryon pekar ha organoklorin. Lebmyn ma poblansow ow taskemeres aga niveryow en lies radn a Europa. E'n Ruvaneth Unys, an niver a delleryow gen dowrgeun a voghhas gen 55% tredh 1994 ha 2002


Saukko Korkeasaari 2.jpg|thumb|Dew dhowrgi en milva Helsinki, Pow Finn 
European Otter.jpg|thumb|Dowrgi ow tebri pysk
Lutra lutra eating frozen fish - Gijon Aquarium - 2015-07-02.webm|thumb|Gwydhyow a dhowrgeun ow tebri puskes rewys en pyskva Gijón, Spayn
Lutra lutra 04 MWNH 414.jpg|thumb|Krogen bedn dowrgi Eurasiek
Otterbones.jpg|thumb|400px|Korf eskern dowrgi Eurasiek


## Lavar gwerin
*Mar leb ‘vel dowrgy
Kargnogh

**Kargnogh** () ew trev varhas ha pluw dhe'n gogledh a Dhowr Wear, en gogledh Pow an Sowson. Ma en konteth Durham. Istori an drev a dhalleth gen kastel romanek gelwys *Concangis*. Martesen styr an hanow ew "Teller pobel an vergh" e'n tavas Brythonek kens an Romanas. Kensa ensampel a hanow an drev ew  *Cunceceastre* c.1050 OK, hebm ew, an hanow Brythonek ha Sowsnek koth *ceaster* - kastel romanek.

Ma an hanow Sowsnek ow kul mencyon a "Chester" (dhort an Latin castra) ha "Street" drefen bos an drev desedhys war for' romanek a resegas north-soth dre'n drev. Eglos Sanses Marya ha Sen Cuthbert ew an teller lebma hwrug gorwedha korf Sen Cuthbert 112 bledhen kens y vos treusperthys dhe Bedneglos Durham. An eglos ew an teller lebma feu treulyes an aweylyow dhe Sowsnek en kensa (y skrifas Aldred styryansow hen Sowsnek tredh linellow an aweylyow Lindisfarne ena). 

An Sportva Riverside, aswonys drefen skoodhyans avel an 'Emirates Riverside', ew tre Klub Krycket Konteth Durham.  

Latrine.jpg|Privedhyow romanek en 'Concangis'
Rampartnd_walls.jpg|Semlant possybyl an fosow romanek
St_Mary_and_St_Cuthbert%27s_Church,_Chester-le-Street,_County_Durham.jpg|Eglos Sanses Marya ha Sen Cuthbert
ChesterleStreetFlood.JPG|Liv en Kargnogh en 2007
Aerial_view_of_Chester_Burn_Railway_Viaduct,_Chester-le-Street.jpg|Ponsvorr en Kargnogh
Gwirvos

**Gwirvos** a styr neppeth a eksist. Ema dhe hwarvedhyans a hwer en gwir, po tra a eksist en tevri,  "gwirvos", dell ew leverys. Neppeth ogas dhe wirvos ew "gwirvosek". 

Gwirvos ew studh taklow dell enjei, en le dell wron'jei omdhiskwedhes po bos dismygys. Gwirvos a gomprehend puptra ew ha re beu, gwelys po na welys ha konvedhys. Styr moy efan veth ew puptra dell veu dhe ev eksistys, a eksist po a wra eksistya.

Gorthwedh gwirvos en venowgh ew pyth ew dismygys, kammgryjys, e'n brys, en hunrosow, pandr'ew fals, pandr'ew fug po pandr'ew anfateryel. 

En despit dhe hedna, ma pandr'ew anfateryel ow kwari radn en bownans pubdedhyek ha hwithrans akademek. Rag ensampel, acheson, virtu, bownans hag ewnder ew tybyansow anvateryel, kalish dhe styrya, bes nag enjei kabmgryjyansow pur.

Towlednow pellwolok nag ew skrifys ew gelwys pellwolok gwirvos. 

## Tybyansow a-dro dhe wirvos
*Ma filosofieth ow mires ort natur gwirvos y honan, ha'n perthynyans tredh an bres keffrys ha yeth, gonisogeth ha gwirvos. 
*Skiens: an tybyans dell ew an bes deskrifys gen skiens ew an bes gwir. Ma tybyansow skiensydhyon ow kregi war dhustuni, provow hag arbrovow, konvedhys gen arbenigoryon.
Poliomyelitis

**Poliomyelitis**, po **polio**, po **palsi fleghes** ew virus uji ow kawsya kleves sevur. Emava ow lesa a berson dhe berson. Hanow an kleves a dheu dhort an geryow Hen Greka *poliós* (πολιός), ow styrya "loos", ha *myelós* (µυελός "mer").

An brassa radn a'n termyn, nag eus arwodhow a-der bos an virus ow mos a-ji dhe'n goos. Ankebmyn ew dhe'n virus mos a-ji dhe'n ampydnyon po askorn keyn. Mar hwer hebma, ema ow kawsya keher dhe vos palsyes. Nebes tus a wellha a'n palsi, erel a vedh evredhek. Ow kregi war an keher hag ew effeythyes, e fedh othem dhe'n dus gweres rag kerdhes, po kador ros. Nebes anodhans a ell kawas ankombrynsi usya aga diwla po anella. 

Ma a-dro dhe 15 dhe bub 10,000 a gowldevesigyon neb a wra kawas polio ow marow. (Hebm ew ema dhe gowldevesik 0.015% chons a verwel a bolio.)

Brehlinans gen brehlin polio a alja lettya an kleves dres an bes. E feu kowethyansow pekar ha'n Kowethyans Yeghes an Bes owth assaya brehi kebmys tus ha possybyl erbydn polio. Ema dhe vrehlinans dilea polio a'n brassa radn a bowyow e'n bes. En 1988, thera a-dro dhe 350,000 kas a bolio e'n bes. En 2019 an niver o 175.
Thera dhe'n 32ns Lewydh a'n Statys Unys, Franklin Delano Roosevelt, polio.


The_decade_of_the_last_recorded_case_of_paralytic_polio_by_country,_OWID.svg|skeusennik|300px|right|Mappa ow tiskwedhes istori diwreydhyans polio a-dreus an bes
Number_of_wild_polio_and_cVDPV_cases_since_2000.png|skeusennik|300px|right|Tresen ow tiskwedhes an niver a gasys pub bledhen
Polio_Vaccination_-_Egypt_(16868521330).jpg|skeusennik|left|Brehi flogh rag polio en Ejyp
Orthese_am_Poliobein.jpg|skeusennik|left|Gweres rag kerdhes
Bragji Tommyknocker

**Bragji Tommyknocker** yw bragji kreft ha diwotti-braga yn Fentynnyow Idaho, Kolorado. I a askor linen a gorevow hag a sodas kreft, ow komprehendya korev gwreydhen, gwrys gans devnydhyow diblans kepar ha keres a'n menydh, gwinwel a'n menydh ha gwreydhen medhoges an gors.
Doronieth

**Doronieth** yw an rann a wodhonieth ow tochya studhya tiryow, tus ha happyansow an Norvys ha planetys. Y hwra doronieth assay konvedhes an bys ha'y deythi denel ha naturel, le may ma taklow ha fatel wrussons treylya ha praga maga ta. Ny dal kemyska an geryow 'doronieth' ha'y studhyans kelmys 'dororieth'.

Yma dew rann jyf a dhoronieth: doronieth dhenel ha doronieth fisegel. Doronieth dhenel a studh tus ha'ga kemenethow, gonisogethow, erbysiedhow hag ynterweythresow gans an kerghynnedh dre studhya aga ferthyansow dres spas ha le. Doronieth fisegel a studh argerdhow ha patronyow y'n kergynnedh naturel kepar ha y'n ayrgylgh, dowrgylgh, bewgylgh ha dorgylgh.

Nebonan a studh doronieth yw doronydh. Mappys yw toul posek yn doronieth, gwruthyl ha studhya mappys yw gelwys skiens mappys po kartografieth.

## Sortow a dhoronieth
*Doronieth dhenel
** Doronieth wonisogethel
** Doronieth erbysek
** Doronieth yeghes
** Doronieth istorek
** Doronieth bolitek
** Doronieth boblans
** Doronieth bowek
** Doronieth gowethasek
** Doronieth dreusporth
** Doronieth drevek

*Doronieth fisegel
** Dorfurvonieth
** Hinonieth  
** Keweronieth  
** Dowronieth
** Moronieth
** Bewdhoronieth 
** Rewlivieth
** Ponnegieth
** Gweresonieth
** Doronieth blanetek

## Doronydhyon a vri

* Alexander von Humboldt (1769–1859) – skrifer *Cosmos* ha fundyer bewdhoronieth
* Ellen Churchill Semple (1863–1932) – an kynsa lewydhes an Kowethas Doronydhyon Amerikanek
* Eratosthenes (c. 276–c. 195/194 KOK) – kalkor braster an Nor
* Gerardus Mercator (1512–1594) – kartografer a wrug an towlyans mercator
* Muhammad al-Idrisi (Arabek: أبو عبد الله محمد الإدريسي; Latin: Dreses) (1100–1165) – skrifer Nuzhatul Mushtaq
* Ptolemy (c. 100–c. 170) – kuntellor godhvos Grek ha Roman y'n lyver Geographia
* Radhanath Sikdar (1813–1870) – kalkor ughelder Everest
* Strabo (64/63 KOK – c. 24 OK) – skrifer Geographica, onan a'n kynsa lyvrow doronieth
Leysven

**Leysven** ew ehen a garrek wodhasek komposys a bri po leys e'n dalleth. Ken ew dhe gyllas drefen na alja bos folsys. 

An term "leysven" ew usys ewedh rag deskrifa karrygi karbonat pekar ha kalgh po dolomit komposys dre vras a leys karbonat. Bettegens, e'n brassa radn a achesonyow, an term a gampoll leysven komposys dre vras a vonyow silikat. 

Ma dhe wandras NASA 'Curiosity'  diskudhys godhasow leysven war an planet Meurth a gomprehend stoffow organek pekar ha propan, benzen ha toluen.

## Styryans
Akordys ew bos leysveyn karrygi godhasek gen gwrisow munys (myns perthygel kresek le ages 0.063mm). Ma othem dhe nebonan mikroskop rag gweles perthyglow an myns ma, etho klassa a boslev war wiasedh a-der komposyans moon. Ma dhe dhororydhyon spenys moy a dermyn ow studhya krag en le leysveyn. 

An fowt a folsa a ell bos drefen an gwiasedh gwreydhek po organedhow ow telli e'n godhasow kens mantedh. Semlant leysven ew avel pri kalesheans. Aga homposyans ew monyow pri, kanndir ha gwrisven dre vras, gen divers monyow eylradh. 

## Monydhieth leysven war Veurth

Mis Kevardhu 13, 2016, NASA a dherivas dustuni pella ow skoodhya anedhadowder war an planet Meurth, ha'n gwandras *Curiosity* yskydna uhella, ow studhya gweliow yonka war Menedh Sharp. Ewedh, e feu derivys bos an elven boron gwelys rag an kensa termyn war Veurth, ha bos kerogen ha kesstoffow organek komplek erel diskudhys en karrygi leysven dhort nanj ew 3.5 bilvil bledhen.
Lyver

**Lyver** yw sett a folennow kelmys war-barth yntra dew gudhlen. Dre vras an folennow yw a baper yw lenwys gans tekst, yeth ha lymnansow. Yma dew eghen chyf a lyver: fugieth ha feth.

Nebonan a skrif lyvrow yw skrifer po awtour ha nebonan a wra avenyow yn lyver yw lymner. Yma lyvrow kudhlen gales gwrys gans kudhlennow pasbord gorherys gans kweth po ledher ha gwriys war-barth. Yma ynwedh lyvrow kudhlen vedhel gwrys a baper serth ha glusys war-barth. An geryow yn lyvrow a yll bos lennys ha rekordys war snod, war blasen po yn restren. An re ma yw sonlyvrow. Lyvrow a yll bos lesrynnys yn furv elektronek avel e-lyvrow.

Esya yw furvas an lyvrow ages an tybyans a-varra, an skriva. An Romanes o an kynsa tus dhe worra temmyn diblans a dhornskrif war-barth yntra kudhlennow rag furvya kodeks. Hemm o esya dhe handla ha gwitha ages skrivow, mes nyns o hwath lyver poran. Skrivow ha kodeksys o skrifys ha kopiys dre dhorn. 

An dus jinek a dhismygyas pryntya dre stock prenn. An gis ober ma a gerv rothow a stock prenn, gorra ynk war an tu kervys hag ena gwaska an stock war baper. Henn o method lent awos an termyn res dhe gervya an prenn.

Johannes Gutenberg o an kynsa den dhe dhismygi jynn rag pryntya, an wask-argrafa (po pryntya), y'n 15ves kansvledhen. Yn mysk an dismygyans ma o moy es saw an wask, res o dismygi hag askorra teyp alkan gwayadow rag an argerdh jynn. Wortalleth, an jynnys o lent ha res o nerth keherek an pryntyas rag oberi. An Hweldro Diwysyansek a dhros nerth ethen ha, wosa henna, tredanheans.

Lyvrow a yll bos prenys yn lyverji po chevisys a lyverva. Tus a yll gul aga lyvrow aga honan ha'ga lenwel gans skeusennow an teylu, delinyansow po aga skrifa aga honan. Rag henna, nebes lyvrow yw gwag po gwag y'n brassa rann, kepar ha dydhlyver po albom skeusennow.

Y'n jydh hedhyw, yma moy ha moy a lyvrow hag yw dyllys yn Kernewek ha moy a dus usi ow skrifa yn Kernewek.
Growven

**Growven** po **grow** ew kragen galish, gen gwrisow garow gwres a vonyow silika. An term ew usys en arbednek rag krag mengleudhys drag gul stoffow derevel.

Growveyn Bretednek a veu usys rag gul melinveyn. Usys vons drag mala bleus, mala predn dhe lus rag gul paper ha bleynya lownyow. Krag gen gwrysow tewes elinek ew gelwys growveyn en venowgh. Anjei a ell komprehendya bili munys en venowgh ewedh. 
 
*Millstone Grit* ew term anfurvyel rag growveyn kevys en Park Kenedhlek Tiredh an Bleynyow. Gwres veu an godhasow e'n Oos Glowek en studhyow delta. Gerys-da enjei rag krambla.

Restren:Francisco de Goya y Lucientes - Knife Grinder - WGA10060.jpg|Growven usys rag bleynya lown
Restren:A forgotten industry -Millstone Factory site - geograph.org.uk - 641950.jpg|Gweythva rowveyn en Konteth Derby
Restren:Stanage Edge.jpg|Stanage Edge - gerys-da rag krambla
Aristotle

**Aristotle** (Stagira, Macedonia, 384 K.O.K. – Chalicis, Euboea, Pow Grek, 7 a vis Meurth 322 K.O.K.) o filosofer grek. Ev o filosofer pur bosek y'n hwarheans a'n west istori. Aristotle a skrifas lies lyvrow, mes hepken nebes an lyvrow na a wrug treusvewa. Aristotle a dhyskas Aleksander Veur pan esa Aleksander flogh.

## Bewnans
Tas Aristotle o henwys Nicomachus. Solder o ev rag Myghtern Amyntas a Macedonia.

Pan esa hwetek bloodh, Aristotle eth dhe Athens dos ha bos studhyer a Plato dhe'n akedemi Plato. Aristotle a wrug remanya dhe'n akademi bys pan esa seyth bloodh warn ugens. Ev a wrug gasa wosa mernans Plato yn 347 BC.

Ev a wrug vyajya ena gans Xenocrates dhe Asia Minor. Yn Asia, Aristotle a wrug vyajya gans Theophrastus dhe Enys Lesbos. I a studhyas losonieth ha milonieth an enys.

Yn 343 BC, Philip II a Macedon a welwis Aristotle dhe dhyski y vaw Aleksander Veur. Yth esa ros omgemeryans rag akademi reul a Macedon dhe Aristotle. Y'n termyn na, ny wrug ev dyski Aleksander hepken; ev a dhyskas dew vyghtern an termyn a dheu ynwedh; Ptolemy ha Cassender.

Aristotle a wrug kennertha Aleksander dhe gonkwerrya tiryow dhe'n howldrevel drefen ev dhe grysi yn ethnocentrism. (Ethnocentrism yw an grysi honan gonisogeth yw gwella ages oll gonisogethow erel). Aristotle a grysis gonisogeth Grek o gwell ages oll gonisogethow erel. Ev a gennerthas Aleksander dhe gonkwerrya Persia drefen ev a brederis a's via gwella. 

Erbynn 335 BC, Aristotle a dhehwelis dhe Athens. Ev a dhallathas skol ena, Lyceum y hanow. Aristotle a dhyskas klassow ena rag dewdhek bledhen. 

Yn 335 dhe 323 BC, Aristotle a skrifas lies tra, mes kellys yw tamm ha tamm erel yw kales dhe redya. Oll oberow Aristotle yw kepar ha rekord a puptra godhvedhys gans an pobel Grek.   

Tro'ha fin bewnans Aleksander, ev a brederas pobel dhe assaya y ladha. Ev a wrug braggya Aristotle yn lytherow skrifys ganso dhodho. Aristotle a leveris yn fenowgh dell o kas dhodho dhe Alexander drefen Alexander dhe henwel y honan duw. An myghter a wrug ladha noy gwynn Aristotle - Callisthenes - drefen ev dhe krysi dell o Callisthenes traytor. Alexander a verwis yn Babylon yn 323 KOK. Pan verwis Aristotle, Athenians an dhallathas kasa Macedonians arta, hag Aristotle a dhibarthas an cita. Aristotle a verwis yn Euboea yn 322 KOK.
Kevili

**Kevili** ew karrek wodhasek klastek komposys a dharnow myns grow po bili krobm po goelinek en matriks a wodhasow gen perthyglow le, pekar ha tewes, fennleys po pri. An klastow ha matriks ew kelmys gen kalciom karbonat, horn oksid, silika po pri kaleshes. Gelwys ew kevili gen klastow trihornek po elydnek avel **brecchia**.

Kevili a furv pan vo grow treylyes dhe ven. Anjei a hwer en gweliow a bub oos dororiethel, bes anjei ew le ages 1% a dhalghedh karrygi godhasek oll. Haval enjeii dhe grag en aga furvow. 

## Kerhydnedhow godhasek
Kevili ew godhasys en niver a gerhydnedhow godhasek. 

* Morow bras down - gelwys ew godhesow a'n kerhydnedh ma avel *turbidites*. En tipek anjeii ew digemyskys gen klastow krobm. 
* Morow bras bas - kevili dhort an kerhydnedh ma a dhiskwedh teller an arvor e'n termyn a vons gwres.
* Ryvers - kevili godhasys en ryvers ew digemyskys gen klastow krobm treusperthys avel karg gweli en kevradhow liv meur. 
* Fennvaow - ryvers a dhiskarg godhasow ogas dhe venedhyow woja drehedhes tir isel. 
* Rewlivel - rewlivow a dreusperth godhasow a vynsow kemysk (rewtinyow). Furv a gevili ew rewtinyowit (*tillite*), pan vo rewtinyow treylyes dhe ven.

## Ensamplow war [[Meurth (planet)|Veurth]]
War an planet Meurth, ensamplow a gevili a veu kevys gen gwandras NASA 'Curiosity' en teller henwys "Hottah". Gwirhaval ew an kevili dhe furvya war weli gover nanj ew bilvilyow a vledhydnyow. An perthyglow ew tredh myns tewes ha pelyow golf. Hwithrans a dhiskwedhas an gover dhe liva orth gevradh kerdhes gen downder a feter.  


Lehigh_conglom.jpg|Kevili
PIA17062-MarsCuriosityRover-HottahRockOutcrop-20120915.jpg|Kevili war an planet Meurth (Hottah)
Till_after_avalanche_in_Norway_(2).jpg|Kevili godhasys gen erghslynk en Norgagh
GrèsPoudingue.JPG|Kevili dhort treth koth
Gigantic_Alluvial_Fan_Being_Uplift_by_New_Fault.jpg|Fennva en Death Valley, Kaliforni lebma thew kevili godhasys gen goverow woja hager-awel.
Logniet

**Logniet** yw tre yn Pluw Niet, Kernow, yntra Bosvena ha Lyskerrys hag ogas dhe Woon Brenn. Poblans Pluw Niet y'n niverans 2011 o 947. Henwys yw an dre war-lergh an managh Niet, a dheuth dhe'n le hag a'n jeva bewnans enyshes. Kregys veu parson Logniet wosa Omsav an Lyver Pysadow yn 1549.
Kastel Keynek

**Kastel Keynek** yw kastel Oos Horn dhe'n soth-est a Vosvena, yn Kernow. Tyller a vri yw drefen y rol yn Omsav an Lyver Pysadow.
Kastel Tremen

Yma **Kastel Tremen** ogas dhe Essa yn Kernow, unn mildir ha hanter soth-est a'n dre Tremen. Drehevys veu an tour y'n 12ves kansvledhen. Sesyes veu gans lu Kernow dres Omsav an Lyver Pysadow yn 1549, kens i dhe dreusi an Tamer.
Lannbrobus

Tre yn Kernow yw **Lannbrobus**. Yma an dre yn Pluw Brobus, Pow Ereder. Poblans an pluw yn niverans 2011 o 2,299. Yma ynni an hirra tour eglos yn Kernow, gans hirder a 39 meter.
Lanngorrow

Tre yn Kernow yw **Lanngorrow**, yn Pluw Garansek, Pedera. Yma hi neb tri mildir dhe'n soth-west a Dewynblustri. Poblans an dre o 801 y'n niverans 2011.
Skorpyon

**Skorpyons** yw arachnids gwennek eth aga garrow. Korf hir a’s teves gans lost ystynnys a’n jeves pigas. Hirder kresek skorpyon tevesek yw ogas dhe 3 meusva. Yma ogas dhe 1,750 eghen a skorpyon a-dreus dhe’n bys.
Grow

**Grow** ew temigow munys (moy ages 2mm bes le ages 64mm en treuslinen) lows. Grow bras ew henwys bili. Temigow le ages grow ew tewes ha moy ages grow meyn kons. 

Usys ew grow ha tewes rag enep for'ow, ha rag lim ha tarmac. Kemyskans a dewes ha grow kemyskys ha stoffow brewys erel ew gelwys ollas. Usys yw rag deseghans en goles fordhow ha porposys erel. 

## Dallethvos
Grow naturel a dheu dhort trethow koth na veu treylyes dhe ven. Rag leverel an gwir, trethow dhort, rag ensampel, an Oos Jurassek ew kevys a vengleudhyow. An stoff ew ridrys dhe glassansow myns. Gwerthys ew an grow ha tewes dhe gowethyansow ynjynorieth woja hedna. An brassa radn a dewes ha grow naturel ew silika, SiO2, en y gomposyans. Na wra an stoff ma gwiska en uskis.

Terweythyow, stoff hag ew en y furv gwreydhek avel karrek ew gweskys e'n kensa le. Etho karrygi erel pekar ha kalgh po men growan ew usys e'n fordh ma rag gul grow.

Mengleudhya ha dyghtya grow ha tewes ew diwysyans meur dres ehen en ollvysek.
Ekologieth

**Ekology** yw an rann a vewonieth a studh an kolmow ynter organedhow bew, y'ga mysk tus, ha'ga kergynnedh fisegel. An ger a dheu a'n Grek *oikos* = chi; *logos* = studhyans ha'n lostelven 'ieth'. Godhonydhyon a studh a desten yw henwys ekologydhyon. 

Studhys yw organedhow orth nivel unigyon, poblans, kemeneth, ekokevreythow ha'n bewgylgh. Ekologieth yw kelmys gans an skiensow perthynek a vewdhoronieth, bewonieth esplegyek, genynnek, ethologieth hag istori naturel. Awos ekologieth dhe styrya py furv pynag a vewliesekter, ekologydhyon a hwither puptra a vakteria munys yn eylgylghya megyansow dhe'n effeythyow a goswigow glaw trovannel war ayrgylgh an Norvys. Chanj an hin yw pur bosek yn hwithrans ekologiethek lemmyn. 

Yma lies us hewul a ekologieth yn bewonieth witha, dyghtyans glyptir, menystrans asnodhow naturel (ammeth, koswigeth, pyskvaow), towlans sitys (ekologieth trevek), yeghes kemenethel, erbysieth ha godhonieth gweythresek.
Gabbro

**Gabbro** ew hanow bagas meur a garrygi tanek tewl gen gwrisow meur. Ma dhe anjei an keth komposyans ha basalt. An karrygi ew plutonek, hebm ew, furvyes pan vo magma teudh maglednys en-dadn enep an nor, ha yeynhe rag bos karrek wrisek. Usys veu an term gabbro rag an pres kensa en 1760 rag deskrifa karrygi dhort menedhyow Itali. Henwys veu dhort treveglos 'Gabbro' en Toskana. Karrek gen dosedh uhel ew, ha gwyrdh po tewl hy liw. Hy a gomprehend meur a byroksen ha gwrisven sodiom ha nebes amfibol hag olivin.

Ma dhe'n brassa radn a enep an nor gabbro e'n gresten geynvoryek. Askorrys ew gen magmatedh basalt en keynow kres an mor bras. Dre vras, pan vo gabbro furvyes, ev a worwedh a-ugh mantel an Norvys, hag en-dadn an basalt a furvyas en skaffa. Kevys ew gabbro ewedh dhort plutonow kelmys dhe venedhyow tan brastiryel.

Ma dhe'n garrek gabbro gwrisow meur (an gwryiow ew 1mm en treuslinen po moy), ow tiskwedhes hei dhe furvya en lent. 

Kebmyn ew en Menydhyow an Cuiltheann en Sgotlond.
Pedrek

**Pedrek** yw furv gans peswar amal ha peder kornel hag yw oll elinyow dyghow.  Krowslinennow pedrek a dremen gans elinyow dyghow ynwedh.  An elin yntra neb krowslinen hag amal pedrek yw pymp ha dew ugens gradh.  

Pedrek yw par a hirbedregow gans emlow a'n hirder ekwal.  Kettep enep a gub yw unn pedrek.
Basalt

Karrek gebmyn loos po du ew **basalt**. Herdhys ew en-mes a venedhyow tan. An lava ew rych en magnesiom ha horn. Etto ya monyow olivin ha pyroksen, ha drefen hedna tewl ew y liw. Ma dhe vasalt gwrisow munys drefen bos an lava yeynhes en skon war enep an Norvys. Basaltow liv () ew kebmyn, furvyes gen lava ow frosa en-mes ha kaleshe.

War an Nor, an brassa radn a vagmaow ew furvyes dhort an mantel tobm teudh. Ma dhe vasaltow furvyyes ewedh war an Loor, Meurth, Gwener ha'n asteroid Vesta hogen. 90% a garrygi volkanek war an Nor ha 80% a enep Gwener ew basalt. Kebmyn ew war enep an Loor ewedh.

Plattys tektonek keynvorek ew gwres a vasalt dre vras, askorrys dhort mantel hag a yskyn en-dadn keynow kres an mor bras.

Basalt heb y dewedha ew du po loos. Blockys basalt ew usys en venowgh rag for'ow ha meyn kons, ha rag treven ha derevyansow erel. Kalish ew, na wra gwiska meur hag emava ow kodhevel tobmder en ta.

Possybyl yw dhe wul fibrow dhort basalt hag ew usys en le asbestos. Tobmder ha gwaskedh meur a ell chanjya basalt dhe'n garrek dreusfurvek shist gwyrdh.

Omgemeryansek ew basalt rag tirfurvow arbednek. Pan vo ow yeynhe, ev a furvya kolovednow, rag ensampel, an Giant's Causeway en Wordhen north.
Rashida Tlaib

**Rashida Harbi Tlaib** (genys 24 mis Gortheren 1976) yw laghyas ha politeger Statys Unys. Hi a serv avel Kanasedher SU rag an 13ves ranndir kuntellesel yn Michigan a-dhia 2019. Hi yw esel Parti Demokratek. Kyns hy etholans, Tlaib o esel Chi Kanasedhoryon Michigan a-dhia 2009 dhe 2014.

Tlaib o an kynsa benyn Moslem y'n Chi Kanasedhoryon Michigan. Tlaib yw an kynsa esel benow a'n Socyalydhyon Demokratek Amerika etholys a Guntelles (gans Alexandria Ocasio-Cortez) ha'n kynsa esel benow Moslem etholys a Guntelles (gans Ilhan Omar). Tlaib yw ynwedh esel a'n Para, bagas anfurvus a eseli a'n Chi Kanasedhoryon SU a-gledh a'n Parti Demokratek.

## Devynnow
Humphrey Arundell

Hembrenkyas lu Kernow yn Omsav an Lyver Pysadow a veu **Humphrey Arundell** (c. 1513 – 27 mis Genver 1550) a Hellan. Eksekutys veu yn Tyburn, Loundres wosa bos fethys an omsav.
Hellan

Tre ha pluw yn Kernow yw **Hellan**, neb dew vildir ha hanter dhe'n north a Vosvena y'n keverang Trygordh. Poblans an dre y'n niveryans 2011 o 204. Genys veu Humphrey Arundell, hembrenkyas lu Kernow yn Omsav an Lyver Pysadow, yn Hellan.
Kathik Vedhel

## Geryow

Kathik vedhel, kathik domm, pel vyghan pub eur, kathik lowen, kathik hunyek, peur peur peur.
Bre Gammbronn

Kan a Gernow yw ***Bre Gammbronn***, a solempen jynn ethen istorek Richard Trevithick owth yskynna Bre Gammbronn ha mos dhe Danses yn 1801. Gerys da yw an gan yn fyttow rugbi hag yn kuntellesow a Gernowyon a-dro dhe'n bys.

An 11 mis Gwynngala 2001 y hwrug Rick Rescorla a Heyl, pennoffycer sekerder y'n World Trade Center (WTC) yn Evrek Nowydh, kana kanow rugbi a Gernow der y gorn-kewsel rag gwitha spyrys ughel, hag ev ow ledya moy es diw vil arvethesik a Morgan Stanley yn-mes a onan a douryow an WTC. Dell leveris duryoryon, yma kov dhedha ev dhe gana *Bre Gammbronn*. Y feu Rescorla diwettha gwelys bew war an 10ves leur, ow mos war-vann, kens an tour dhe dhiskara.

## Geryow Kernowek
*Owth yskynna Bre Gammbronn, war-nans (war-nans)*              
*Owth yskynna Bre Gammbronn, war-nans*
*Pub margh stag yth o;*
*Pub ros eth yn-tro;*
*Owth yskynna Bre Gammbronn, war-nans*

*Hy lodrow, hy lodrow o gwynn (pur wynn)*
*Hy lodrow, hy lodrow o gwynn*
*Hy lodrow o gwynn*
*A-ugh hy dewlin;*
*Owth yskynna Bre Gammbronn, war-nans*

*Yth aswonyn hy thas hi, den koth (den koth)*
*Yth aswonyn hy thas hi, den koth*
*Yth aswonyn hy thas,*
*Y'n band 'hwarias;*               
*Owth yskynna Bre Gammbronn, war-nans*

*An glow ev a halyas y'n eth (y'n eth)*
*An glow ev a halyas y'n eth*
*Y halyas an glow,*
*Ha'n eth oll a-dro;*
*Owth yskynna Bre Gammbronn, war-nans*

## Geryow Sowsnek
*Goin' up Camborne Hill, coming down*              
*Goin' up Camborne Hill, coming down*
*The horses stood still;*
*The wheels went around;*
*Going up Camborne Hill coming down*

*White stockings, white stockings she wore (she wore)*
*White stockings, white stockings she wore*
*White stockings she wore:*
*The same as before;*
*Going up Camborne Hill coming down*

*I knowed her old father old man (old man)*
*I knowed her old father old man*
*I knowed her old man:*
*He blawed in the band;*               
*Going up Camborne Hill coming down*

*I 'ad 'er, I 'ad 'er, I did*
*I  'ad 'er, I 'ad 'er, I did*
*I 'ad 'er, I did:*
*It cost me a quid*
*Going up Camborne Hill coming down*

*He heaved in the coal, in the steam (the steam)*
*He heaved in the coal, in the steam*
*He heaved in the coal:*
*The steam hit the beam*
*Going up Camborne Hill coming down*

*Oh Please 'ave a baby by me*
*Oh Please 'ave a baby by me*
*I'm young and I'm strong:*
*Won't take very long*
*Going up Camborne Hill coming down*

*Goin' up Camborne Hill, coming down*
*Goin' up Camborne Hill, coming down*
*The horses stood still;*
*The wheels went around;*
*Going up Camborne Hill coming down*

## Devynnow


## Kevrennow a-ves
*Bre Cambron kenys gans Brenda Wootton
*Bre Gammbronn y'n Govskrifva Ilow Genedhlek Kernow
Oos an Rew

**Oos an Rew** po **Oos an Yey** ew term dororiethek po dorydhek usys en diw vor':
*[1] ow styrya an keth tra ha rewlivans, hebm ew an spysow hir en istori an Nor pan wre rew gorheri meur a enep an bes. Ma dustuni rag hwegh rewlivans meur e'n termyn eus passyes. 
*[2] ow kampolla dhe'n rewlivans meur diwettha, hebm ew an Oos Pleistocen.

An golinyans a-ugh a dhiskwedh bos dustuni rag pymp oos rew e'n termyn eus passyes (hag ma nebes tus ow keworra onen aral, hebm ew an Rewlivans Pongola nanj ew 2,900 milvil vledhen, bes kemyskys ew an dustuni rag hedna).

## An Oos Rew Pleistocen
War dhiwedh an Oos Pliocen, Amerika Gledh hag Amerika Dhyhow, diberth kens, a veu kelmys gen kodna tir tanow tredh anjei, hebm ew Kuldir Panama. Possybyl o dhe enevales mos a'n eyl dh'y ben, ha patronyow frosow keynvor a janjyas. Rewlivans a dhallathas en Hanterkelgh an Gogledh nanj ew a-dro dhe 2.7 milvil vledhen. Dres an Pleistocen a-varr (nanj ew 2.7 - 0.8 milvil vledhen) hen dus a'n kinda *Homo* a dhallathas en Afrika hag efani dres Afro-Eurasi oll. Nanj ew a-dro dhe 0.8 milvil vledhen an kelgh a spysow rewlivek a janjyas a pub 41,000 vledhen dhe pub 100,000 bledhen. Diwedh an Pleistocen a welas efanyans tus arnowydh en-mes a Afrika keffrys ha difeudhans pub ehen aral a vabden.

Drefen bos kebmys a dhowr kelmys avel rew war an brastiryow, levelyow ollvesek an mor o a-dro dhe 120 m en-dadn levelyow a-lebmyn. Endelna Asi hag Amerika Gledh o kelmys gen tir lebma thew an Mor Bering lebmyn. An brassa radn a Amerika Gledh hag Europa era en-dadn lienyow rew.


Global_sea_levels_during_the_last_Ice_Age.jpg|skeusennik|left|Levelyow an mor e'n termyn a rew moyha
Hys_rew.jpg|skeusennik|right|Hes moyha an rew dres an rewlivans Pleistocen
Losowedh.jpg|skeusennik|Patron losowedh n kres Oos an Rew


## Enevales an Oos Rew
Pub brastir a welas displegyans enevales meur. An brassa niver anodhans o haval orth enevales arnowydh, bes thera lower a varyans. 

En Amerika Gledh emesk lies aral o smilodon (an tiger lybm-dhensak), mastodon (ehen a olifans) ha'n bleydh euthyk ("dire wolf" en Sowsnek).
Eurasi a welas an mamoth (ehen aral a olifans), trongornvil gwlanek ha kowrgarow wordhonek.
En Madagaskar thera an edhen olifans ha trigys en Mordir Nowydh thera ehennow a moa hag er Haast.


Smilodon_Knight.jpg|Smilodon
MammothVsMastodon.jpg|Mamoth gwlanek (kledh) ha mastodon (dyghow)
Canis_lupus_&_Aenocyon_dirus.jpg|Bleydh arnowydh (kledh) ha bleydh euthyk (dyghow)
Ice_age_fauna_of_northern_Spain_-_Mauricio_Antón.jpg|Tirwel a Spayn en Oos an Rew gen lewyon fgoow, trongornvil gwlanek, mamothes ha mergh
Giant_Haasts_eagle_attacking_New_Zealand_moa.jpg|Er Haast owth omsettya war moas
Men growan

**Men growan** ew ehen a garrek danek, kevys war an Nor, bes en teller veth aral e'n System howlek. Furvyes ew dhort magma teudh pooth. Y liw a ell bos loos tewl po golow, gell po gwydnrudh, ow kregi war an kemyskans a vonyow. An chif monyow ew kanndir, gwrisven ha mika. 

Omherdhys ew an magma tredh levelyow erel a garrek awos gwaskedh en-dadn enep an Nor. Ma an magma ow yeynhe en lent, ow treylya dhe garrek soled. Gwrisow men growan ew meur drefen an yeynheans lent. An garrek gabbro ew gwres dhort an keth monyow ha men growan, bes munys ew an gwrisow. 

Pur gebmyn ew men growan war an Nor, hag ev a gomprehend radn veur a gresten an Nor war blattys brastiryel. Ma men growan ow furvya tirfurvow arbednek, ha gwelys ew tirwedhow men growan en Kernow. Alsyow Pedn an Wlas ha karnow Goon Brenn ew a vri en ollvysek.

## Usyansow
Poos ew men growan, hag ev a ell bos trehys, kervys ha shapys. Na wra dowr ha difolyans kawas effeyth war ev, ha kevys ew en niver a liwyow. En venowgh formys ha mosow kegin ew gwres a ven growan polsys. Gerysda ew en derevyansow ha meyn kov.


The_Cheesewring.jpg|An Keuswask en Kernow, ehen a garn gwres a ven growan
Cleopatra%27s_Needle_(London)_inscriptions.jpg|Men kov Najedh Kleopatra en Loundres
Torres_del_Paine,_Patagonia_(2004).jpg|Menedhyow Torres del Paine en Chile
Cornubian_Batholith.svg|Batholith Kernow
Land's_End,_Cornwall,_England.jpg|Alsow Pedn an Wlas, Kernow
The_impressive_ruins_of_Yr_Eifl_Granite_Quarry,_Trefor_-_geograph.org.uk_-_2638804.jpg|Mengleudh men growan Yr Eifl, Kembra north
De_Lank_Quarries,_Hantergantick_-_geograph.org.uk_-_278119.jpg|Mengleudh De Lank en Hendragansek, Kernow
Kansbledhen

**Kansbledhen**, (ewedh **kansvledhen**, bes kansbledhen ew an udnik term attestys) ew fordh a dheskrifa hes termyn. Udn gansbledhen ew kans a vledhydnyow. An hen romanas a usyas an ger *centuria* rag deskrifa bagas a soudoryon, a-dro dhe gans anodhans, restrys en udn unses.

An arwodh romanek rag kans yw "C". An ger rag 100 en Latin ew "centum".

Pedn-kansbloodh ew solempnita a neppeth a hwarva nanj ew kans bledhen. Pedn dewgansbloodh a wra solempnya 200 bledhen ha trihansves pednbloodh 300 bledhen. 

Pedn kangour po century ew nebonan hag ew 100 bloodh po moy.

**Kansbledhydnyek** a styr neppeth a hwer pub 100 bledhen, po a dhur 100 bledhen.
Mamoth

**Mamothow** o ehednow a olifans blewek a'n kinda *Mammuthus*. Ma dhe bub ehen dens hir krobm hag (en ehednow an gogledh) blew hir. Trigys enjei en Europa, Amerika Gledh hag Afrika bys dhe nanj ew 4,500 bledhen. Ladhys era enjei gen helghya ha chanj an ayredh. 

Thera anjei ow triga en osow Pliocen ha Pleistocen.  E'n Pleistocen, Europa north a veu gorherys gen rew ha tundra. Thera kevres a osow rew, a aras an mamothow dhe lesa a-dreus an tir. 

Mamothow o helghyes gen tus a-varr, a usya guwow ha'ga trehi gen bolyow leuv. Ema dhe hwithroryon dielvennys aga hneus rag holyans DNA.
An keus ha'n pryvow

**An keus ha'n pryvow** (yn Italek: *Il formaggio e i vermi*) yw ober gans istorior italek . Dyllys yn 1976 ha treylys dhe voy es ugens a yethow, pur posek yw dhe'n studhyans korrstori. An awtour a dheskrif an bewnans an meliner Menocchio, neb a veu breusys gans an Ynquysysyon awos bos y dybyansow eretik.

Menocchio a grysis nyns yw Duw an Gwrier a'n bys, mes genys veu pub tra oll dres an kaos a'n dallethfos, yn unn vaner heb ynnyadow, kepar ha pryvow y'n keus. Yn terowel ev a leverys bos y tybyansow delenwys gans an Jowl, mes diwettha y hwrug degemeres i dhe vos y honan. Herwydh Ginzburg, nyns yw an tybyansow Menochio koynt, nag an sewyans a y redyansow. Res yw mires orta avel sampel a'n gonisogeth an werin ena, gwreydhys y'n paganieth kyns an Osow Kres.

Rol a lyvrow redys gans Menocchio. Rann vrassa a'n re ma o kemmyn yn an oos na:

* **1.** An Bibel
* **2.** *Il Fioretto della Bibbia* (treylyans kronykyl Katalanek)
* **3.** *Il Lucidario della Madonna*, gans Albert da Castello
* **4.** *Il Lucendario de santi*, gans Jacopo da Voragine
* **5.** *Historia del giudicio* (bardhonek dihanow dhyworth pymthegves kansvledhen)
* **6.** *Il cavallier Zuanne de Mandavilla* (treylyans a'n lyver The book of travels)
* **7.** *Zampollo (Il sogno dil Caravia)*
* **8.** *Il supplimento della cronache*
* **9.** *Lunario al modo di Italia calculato composto nella citta di Pesaro dal. ecc. mo dottore Marino Camilo de Leonardis*
* **10.** *Decameron,* gans Boccaccio
* **11.** Yn wirhaval treylyans a'n Quran
Bresel

**Bresel**, po **bell**, yw kas glew yntra statys, governansow, kowethasow po bagasow parabreselek, kepar ha soudoryon gober, omsevysi ha trevluyow. Yn fenowgh, yma meur a freudh, argas, diswrians ha marwoleth, kawsys gans luyow avrewlys po rewlys. Dre vras, yma an us a arvow ha soudoryon dhe vreselyow. Lagha keslwasek dengerenjedhek yw sett a rewlys a assay finwetha an effeythyow bell. 

Yma dew eghen a vresel aswonnys gans lagha keswlasek dengerenjedhek:

* "Kasow keswlasek" yntra dew stat po moy.
* "Kasow ankeswlasek" yntra governans a bagas a-der governans po yntra dew vagas a'n par ma.

Karl von Clausewitz a welas bresel avel toul politek. Y lyver *On War* (A Vresel) a-dro dhe filosofieth vreselek yw an oberen gans an moyha delanwes ow tochya an istori ha strateji a vresel. Awtorita a-varra yn kever bell o Sun Tzu neb a'n gwelas avel drokter res porres yn y lyver *The Art of War* (An Art a Vresel).

Breselyow re beu gwrys dhe wul maystri war asnodhow naturel, rag achesonys kryjyek po gonisogethel ha rag an kespos politek a nell. Keffrys, i re beu gwrys rag an avowadewder a laghys komparek, rag assoylya argyansow a dir po arghans ha rag lies reson aral. Yn fenowgh yth yw an skila a by bresel pynag pur gomplek.

An kynsa dustuni a bell kynsistorek yw korflan Vesolithek yn Jebel Sahaba yn Afrika hag yw a-dro dhe 14,000 bloodh, dell dhismygir.
Sugen

**Sugen** ew lin a dheu dhort plansow, enevales po frutys. Usys ew sugen dhort frutys rag gul dewosow en venowgh. Nebes frutys ew usys rag gul dewosow ew avalow, owravalow, tomatos, pinavalow, avalow paradhis, guavas, mangos, greunavalow, melonyow dowr, ys rudh, grappys, limavalow ha limavalow glas. 

E'n Ruvaneth Unys, usys ew hanow an frut sewys gen *juice* saw dhe dheskrifa neppeth ew 100% sugen frutys. Hebm ew drefen an 'Rewlys Sugednow ha Nektars Frutys (Pow an Sowson) ha Rewlys Sugednow ha Nektars Frutys (Sgotlond) 2003.

Sugen a ell bos pernys dhort shoppa, en botellow solabres. Ma kowethyansow ow kwertha sugen frutys pekar ha dewes aral. Gwres ew sugednow ort gwaska sugen en-mes a'n frutys.

Mar kwra neppeth komprehendya meur a sugen, leverys ew dhe vos 'sugnek'. Nag eus res dhe sugen bos dewes. Hei a ell bos lin komprehendys en neppeth. 

Konsidrys ew nebes sugednow a vos yaghus. Sugen owraval a gomprehend vitamyn C, trenken folik ha potassiom, oll a ell gweres lettya nebes disesys.
## Devynnow
Unyans Socyal Kristyon yn Bavaria

An **Unyans Socyal Kristyon yn Bavaria** (an **USK**; yn Almaynek, ***Christlich-Soziale Union in Bayern***, berrhes dhe **CSU**) yw parti politek kristyon-demokratek ha gwithadorek yn Bavaria. An parti yw diberthys dhe'n Unyans Kristyon-Demokratek, parti haval y'n remenant a Almayn; an USK yw moy gwithadorek dhe'n UKD.

An Menyster-Lewydh Bavaria a-lemmyn, Markus Söder, yw esel USK.
Arge Aswan

**Arge Isel Aswan** po Arge koth Aswan ew arge menweyth gravedh war an Nil en Aswan, Ejyp. Derevys veu an arge lebmath o kensa dowrlam an Nil kens, ha desedhys 1000 km emann an ryver a Cairo. Pan veu derevys tredh 1899 ha 1902, ev o an ragdres ynjynorieth moyha besketh. Woja y worfedna, ev o an arge menweyth moyha e'n bes.
Kolji Lestevan

**Kolji Lestevan** ew kesskol sekond gradh ha hweghves klass gen savla avel akademi, desedhys en Lestevan, Kernow. 

## Istori
Fondys veu Kolji Lestevan en 1409. E teuth skol ramasek rag mebyon, ha skol ostya ewedh. En 1962 Skol Ramasek Horwell rag Mowysi, desedhys en Fordh Dunheved, Porthnowydh, Lestevan, ha'n Kolji a unyas. En 1965 keworrys veu Skol Pedn an Gwinval rag furvya an gesskol a-lebmyn, aswonys hwath avel Kolji Lannstefan.

A-dhia neb termyn e'n 19ves kansbledhen, desedhys ew an kolji en Fordh Dunheved, a-dro dhe 1km dhort kres an dre. Apoyntys avel kolji teknolek en 1998, ha treylya dhe savla akademi en 2013. Logo an kolji ew selys war Gastel Lestevan, tirnos posek dhe'n dre. Adhyskys ew dyskoryon 11 - 18 po 19 bloodh.

En 1966 dyllys veu *A History of Education at Launceston* gans Henry Spencer Toy, hy fedndeskador, ow leverel istori ha displegyans adhysk e'n dre ha tiresh a-dro dhe hei. 

## Dyskoryon kens a vri
*Charles Causley, prydydh ha skrifer Kernowek (genys en Lestevan).
*Roger Moore, gwarier Bretednek (adhyskys dres Sekond Gwerryans an Bes woja gwakheans a Battersea).
*Sir Alan Tuckett, adhysker.
*Donald Fear ha Davyth Fear, gwaynyoryon war an dowlen bellwolok 'Who wants to be a millionaire?'
Krows Hirlan

**Krows Hirlan** () yw gwig y’n keverang kyns a Geryer yn Kernow. Yn Pluw Vrek yw, hanter an fordh yntra Heyl ha Hellys.

Yma Krows Hirlen war dir ughel, rann a furvyans dororiethel henwys Men growan Tregonan-Godhwolghan (), hemm yw an tir ughel gwastas y’n ranndir na. Onan a'n pymp  yw yn Kernow gwrys a ven growan, (mirewgh orth Dororieth). Unn mildir war-tu ha’n west dhyworth an wig yw Karn Godhwolghan. An vre na a yskyn dhe 162 meter (531 tros-hys). 

An Stat Godhwolghan yw ogas dhe'n wig. An Trest Kenedhlek a'n perghen yn tien lemmyn. An stat dien ha'n gwedhek a-dro dhodho yw ygor dhe'n werin unweyth arta. Ekskludys esens i a'n vrassa rann anodho gans an berghennow kyns. 

Skol Gynsa Godhwolghan yw rag fleghes dhyworth 4 dhe 11 bloodh. Yth esa rol a 82 flogh ynni yn mis Du 2021. An skol a gavas derivas da dhyworth  yn mis Methevan 2015.  

Nyns yw eglos Sen Jowan an Besydhyer devnydhys lemmyn. Desinys gans  veu ha drehevys yn 1849–50. Yn 2006 Konsel Keryer a dhegemeras profyans towlenna rag treylya an eglos dhe annedh privedh 

Yma Krows Gernewek y’n gorflan. Yn 1896 removys veu dhe’n gorflan wosa hi dhe vos devnydhys avel peul yet war stat Chytodden.

Wosa kaskyrgh gans Kowethas Kemeneth Krows Hirlan rag arghasans, prenys veu an chapel Methodek koth, gans gweres a ro dhyworth  an  a Dhubai. Tus an wig re lavarsa orto a-dro dhe'n gevren istorek ynter an wig ha . a vagas mergh dhyworth an . Margh a vri meur o, onan a'n tri margh kellek may teu pub  dhywortha. An Sheikh yw penn kowethyans resek mergh ollvysel,  y hanow. Kresen gemeneth an wig yw an chapel lemmyn. Organ an chapel a dheuth dhyworth chapel aral yn 1936. Drehevys veu gans H P Dicker yn Karesk y'n 1890ow. Gwithys veu ha ena gwayys hwegh mildir dhe'n Kuntel Ertach Kernow y'n Gwithti Bal Poldark.
## Devynnow
Negys

**Negys** yw dendil bewnans po gul arghans der askorra po prena ha gwertha askorrasow (kepar ha gwara po gonisyow) rag prow. Perghennek an negys yw an huni a arveth tus rag ober. Yn termyn eus passys, kreftoryon unnik gans kwalifiansow a arvethas darbaroryon.

Yn sens komparek, ny wra hanow negys divagli entitas an negys a'n perghennek. Hemm a styr bos perghennek an negys omgemeryansek ha gorthebus rag dettys omgemerys gans an negys. Mar kyv an negys dettys, an gresysoryon a yll helghi kerth personel an perghennek. Ny wra kesweyth negys alowa kevradhow korforethel. An perghennek yw tollys yn personel war wober oll a'n negys.

Y teu an ger "negys" a-dhyworth an Latinek klassek "necesse" a styr "res". An term yw usys ynwedh yn yeth kowsys rag styrya kompani. Kompani, yn fordh aral, yw entitas laghel diblans ha ri omgemeryans finwethys ha kevradhow toll korforethel. Kesweyth kompani yw moy komplek ha kostek dhe dhalleth, mes y re moy a dhifres ha lesow rag an perghennek.
Nadia Comăneci

**Nadia Elena Comăneci** (genys 12ves a vis Du, 1961) ew lappyores romaniek kens.

Hei ew a vri rag skorya an kensa 10 perfydh besketh en istori lappyans olympek en Gwariow Olympek hav 1976 en Montreal, Kanada. Comaneci  a skoryas hwegh skor perfydh en Kanada. Hy dyskador o Béla Károlyi. Hei ew demedhys dhe lappyer amerikanek kens, Bart Conner, neb ew derivador an sport. 

Kryjys ew dell wrug Comăneci gweres rendra lappyans meurgerys a-dreus an bes. 

Genys veu Nadia Elena Comăneci en 1961 en Onești, Romani est. Drefen hy fos mar nerthek avel flogh pymp bloodh, hy mabm a restras dyskansow lappyans dhe hei. Béla Károlyi, dyskador lappyans, a's gwelas ow treylya rostroyow en garth an skol. Naw bloodh, hei a waynyas an kesstrif kenedhlek romaniek, an yonka besketh. Hei a dhurya gwaynya kesstrifow, meur ha bian, pejwardhek bledhen. 

En 1981 hy dyskador, Béla Károlyi, a forsakyas Romani ha remova dhe'n Statys Unys. Bownans Comăneci o pur strothus awoja hedna. An kreslu kevrinek a wrussa gwitha warnedhi pub dedh. En 1989 hi a fias Romani ewedh. Hei eth dhe'n Statys Unys. En 1995 hei a dhemedhas Bart Connor.
Porthkragen

**Porthkragen** ow styrya porth an gragen ew gwig arvorek en Kernow north en pluw Sen Gwynnas ort pedn porth. An wig ww seyth mildir dhe'n soth-west a Borth Bud ha pajar mildir dhe'n north-est a Gastel Boterel. Y hanow en Sowsnek ew Crackington Haven.

**Kragen Gres** ha **Kragen Wartha** ew trevesigethow ogas dhe'n porth. Desedhys enjei war an vre soth-est a'n porth. 

## Doronieth
Porthkragen (hanow an wig - an porth ew Porth Kragen) ew meurgerys dhe dornyji, kerdhoryon ha studhoryon dororieth. An alsow ew aswonnys rag aga furvyansow karrek wodhasek gweladow. Ma an wig ow rei y hanow dhe'n Crackington Formation, kevres a grag Glowek ha kyllas loos. 

Ma dew vosti ha tavern e'n wig. Hanow an tavern ew 'Coombe Barton Inn', ha desedhys ew en derevyans o chei dyghtyer mengleudh legh leel kens.       

Gwres a vili ew treth Porthkragen, bes gwelys ew tewes pan vo mordrik. Ma privedhyow ena ha sawyoryon bownans e'n hav. 

Dhe'n gogledh a'n treth ema **Pedntir Penkadnow**, ha dhe'n dhyhow ema **Kabmbig**. Uhelder an als ma ew 328 troshes. Mildir pella dhe'n dhyhow ma **Als Uhel** (High Cliff) owth yskydna dhe 735 troshes. Hemm ew an uhella als en Kernow oll. 

Ema Porthkragen ow sevel a-ji dhe ‘Direch a Dekter Naturek a Vri’, keffrys ha treja radn a enep Kernow, gen an keth status ha gwithans avel Park Kenedhlek. 

## Istori
Maner Porthkragen o rekordys en Stent Pow an Sowson (*Domesday Book*) en 1086 pan o onan a niver a vanoryow senjys gen Berner dhort Robert, Yurl Mortain. Thera hanter krohen a dir ha tir rag tri arader. Thera udn arader, dew geth, hwegh den pastel-dir, peder erow a wedhegi, ugens erow a beurva, peder bugh, tri hogh ha 25 davas. Talvosogeth an maner o 10 sols, kenth o £1 neb termyn kens. 
  
Bys dhe'n 19ves kansbledhen, Porthkragen o porth bian haval orth lies onan aral war als north Kernow. Kalgh ha glow o enperthys ha legh hag askorrasow erel esperthys. Woja for'ow kledhren dhe dhrehedhes an tiredh en 1893, possybyl o dhe dornyji drehedhes an wig a'n gorsav en Prasotri (*Otterham Station*). Vysytoryon o moy kebmyn woja hedna.

Porthkragen o drog-effeythgys gen liv Kastel Boterel en 2004.  An bons a-dreus an ryver, niver a dreven ha'n tavern a veu distruis gen an fros o dhowr.

Crackington Haven.jpg|skeusennik|Porth Kragen gwelys a Bennkadnow ow mires ort an dhyhow en 2003
CrackingtonHavenCornwall.jpg|skeusennik|Porth Kragen gwelys a-dreus an treth en 2005
CrackingtonPencarrowCornwall2.jpg|skeusennik|Karrygi plegys Pennkadnow yn 2005
The View from High Cliff - geograph.org.uk - 1490703.jpg|skeusennik|An gwel a Als Ugel dhe Gabmbig
Pyskwedresyf

Kramviles bras dres ehen a veu kevys e'n morow ew **Pyskwedresyf** po **Ichthyosaur** (Hen Greka rag "pysk peswarpaw" - *ιχθυς* po ichthys a styr "puskes" ha *σαυρος* po sauros hag a styr "peswarpaw"). Ev a long etho dhe oos nanj ew 200 milvil vledhen. Pyskwedresyves o onan a'n chif preydhoryon e'n mor, y semlant o haval ort pyffyer gen dens lybm, drefen y vos kigdhebrer. Hes an kowldevesik a aja bos dres 15 meter. Y voos o ammonites ha belemnites. 

## Diskudhansow a-varr
An kinda Ichthyosaurus o deskrifys rag an  pres kensa en 1699 dhort darnow mantehednow diskudhys en Kembra. An mellow keyn kensa a veu dyllys diwweyth en 1708. An vantedhen gowal kensa a ichthyosaur a veu kevys en 1811 gen Mary Anning en Lyme Regis, war an 'Arvor Jurassek'. Woja hedna hei a dhiskudhas teyr ehen diblans. 

## Anatomi hag omdhegyans
Aga dewlagas o bras (bys dhe 25cm en treuslinen) ha pawednow gen lies askorn. Aga furvow o stremlinys, nag o kodna dhe anjei, bes thera lost pekar ha pysk dhe anjei. Aga hes o 2 - 4 meter ha'ga poos o 150 - 1000kg. Derevys vons rag tooth (bys dhe 40 milder an our), pekar ha touna hedhyw. Gwirhaval ew aga bos tobm aga goos. Drefen bos aga dewlagas mar veur, gwirhaval ew dell wrug anjei usya golok rag helghya.

## Difeudhans
Ichthyosaures a dheuth difeudhys e'n Oos Kalghek Uhel (nanj ew a-dro dhe 100 milvil vledhen), 30 milvil vledhen kens difeudhans meur an Or K/T nanj ew 66 milvil vledhen. Thera hwarvedhyans anoksik e'n morow bras, ha difolys veu an dowr gen hidrojen sulfid (H2S).