open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Y Blew

**Y Blew** (*An Blew*) o an bagas rock kensa dhe gana e'n yeth Kembrek ha dyllo rekord. Furvyes veu an bagas Pask 1967, gen pymp a studhyoryon Universita Kembra, Aberystwyth. Drog o gen anjei kana skav Kembrek a'n gis koth. Anjei a garja displegya musek leun a styr dhe bobel yowynk. Henwyn anjei o Maldwyn Pate (kaner), Dafydd Evans ((fabordenydh), Rick Lloyd (gitarydh), Dave Williams (alhwedhellow) ha Geraint Evans (tabourer).

Anjei a dhallathas gen keskan en hel Talybont Pask 1967. May hell anjei kawos an daffar rag displegya pella, res o dhe anjei chevisya luck mona. 

Anjei eth war dorn en vann (henwys *Y Blewfan*) ha gwari moy es 50 a geskanow en eth mis. Anjei a wrug rekordya aga udnik rekord Maes B an hav na. 

## Furvya an Bagas

Maldwyn Pate a assayas furvya bagas tredanek rag kana en Kembrek gen kes-studhyoryon a Universita Aberystwyth. Hanow an bagas o ‘Y Pedwar Cainc’ - Dafydd Evans, Maldwyn Pate (eseli Y Blew warlergh hedna) gen Hefin Elis (esel Edward H. Dafis woja hedna) ha Geraint Griffiths (esel a Eliffant hag Injaroc woja hedna). Saw unweyth e hwrug an bagas performya, en Esethvos Aberafan 1966. Na veu an goslowysi parys rag ilow rock en Kembrek.

An nessa bledhen ev a furvyas 'Y Blew'.

## Diwedh an bagas
An bagas a wrug performya bys Nadelek 1967. An kaner Maldwyn Pate eth dhe oberi en Evrek Nowydh avel donslynyer. Richard Lloyd a dheuth ha bos esel bagas an Flying Pickets. Anjei a gawas rekord en niver onan en chartys Breten Veur gen ‘'Only You’’ Nadelik 1983.

## Rol a rekordys

### Dyllansow Rekord
Dune

**Dune** yw romans fugieth skiensel skrifys yn 1965 gans  ha franchis a romansow erell ha fylmow hag a sywyas.
Na h-Òganaich

Furvys veu an bagas musek rock gwerin Godhalek a Glasgow **Na h-Òganaich** ('an yonkers' en Godhalek) a-varr en 1971, woja keskans en Dunoon. Nena Margaret MacLeod (kaner gen medalen owr an Mod) a omvetyas gitarydh Noel Eadie. Margaret a wrug mencyon dhe ev bos hy broder (Donnie MacLeod)  ow tyski gitar, etho ervirys veu gen anjei furvya tryas rag kestrifa e'n Mod Kenedhlek Riel. 

Koweth a Enys Lewis, Donnie MacLean, a gomendyas rekordyansow Murdo Macfarlane dhe anjei. Prydydh a Melbost o Macfarlane, bes na veu y ganow aswonnys veth oll. Da o gen anjei gwreydhekter y ganow, etho an tryas eth dhe'n Mod en Stirling en Mis Hedra 1971. Nena anjei a waynyas an kesstrif bagasow gwerin.

En 1972 anjei a berformyas onan a ganow Murdo (Mi le m' Uillinn) en Killarney, Wordhen ha gwaynya an Kesstrif Kanow Pan-Keltek. Woja hedna, anjei a wrug keskanow dre'n Bys Keltek, en Pow an Sowson, Kanada a Breten Vyghan. 
Ynter 1972 ha 1975 =an bagas a wrug rekordya tri huntellyans rag label Beltona Sword, radn a Decca Records.  

En 1976 govydnys veu Na h-Òganaich dhe wul torn a'n Statys Unys, bes yNoel a oberi avel arethor kolji. Margaret ha Donnie eth hebdho etho, ow performya avel duo, ha woja anjei dhe dhehweles dhe'n RU, anjei a wrug pesya performya e'n keth maner, gen musicianers skoodhya. 

Ema dhe'n bagas gwreydhek dasformyes terweythyow, en arbednik en Fèis nan Còisir en Stornoway hag en Celtic Connections en Glasgow (2007). Ema Margaret ow kana en galwesik gen an musicianer akordyon Billy Anderson. Donnie MacLeod a dheuth ha bos presentyor war dowlen bellwolok Godhalek rag fleghes *Dotaman* war BBC Scotland. Trigys ew Noel war Enys Lewis a-dhia 1978, owth oberi pekara dyskador.

### Dyllansow Kuntellyans

## Kanow
*   Coisich, a rùin
Emperouregieth

**Emperouregieth** yw polisi (fordh governans) mayth assayons kenedhlow bras ha kevothek ystynna aga awtorita dres aga emlow. Amkan an polisi emperouregieth yw gwruthyl emperoureth.

Kenedhlow emperouregek a wra kemmeres maystri a genedhlow erell. Treweythyow y hwrons usya nerth breselek. Byttegyns, y hyllons ynwedh sevel orth usya nerth breselek. Y hyllons selya maystri erbysek ha/po politek a-berth y'n genedhel arall.

Amkanow polisis emperouregek a genedhlow po a ruvanethow yw perghennegi moy ha moy a dir dhe wruthyl brassa emperourethow.

Rewlyer emperoureth a wra kavoes asnodhow naturek kepar hag askorras ammethel ha halweythel. Y hyll ynwedh tus fethys bos ynniys dhe gethneth po dhe ober a wober isel. Y hyllons ynwedh bos keskfrifys dhe wonis breselek a-barth an emperoureth. Y hwaynir ynwedh marghasow kenwerth. Y hyll an dus yn-dann wovernans emperouregek bos ynniys dhe brena gwara diworth an governans na, po gans diwysyans an governans na.

Ytho, y hyll polisi emperouregieth ri prow kowrek dhe'n genedhel emperouregek. Y hyll an les ma durya hirneth.
Noam Chomsky

**Avram Noam Chomsky** (genys 7 mis Kevardhu 1928) yw yethor, filosofer, kaskyrgher, awtour, hag arethor amerikanek. Professor yethonieth yw ev y’n Fondyans Massachusetts Teknegieth.

## [[Yethonieth]]
Chomsky a wrug gwruthyl an dybieth a ramer dinythek. Homma yw onan a’n posekka kevrohow dhe’n gwel yethonieth gwrys y’n ugensves kansvledhen.
Livrelieth

**Livrelieth** yw fordh tybi a bolitegieth ha governans.

## An pyth a grys livrelyon
Y krys nebes livrelyon nag yw galladow kavoes rydhsys heb parder, ha bos res dhe wovernansow avonsya parieth dre brovia adhyskans ha gonisyow yeghes, arghesys oll gans tollow. Y krys nebes livrelyon erell bos tollow drog, ha bos res dhe dus provia aga adhyskans ha yegheswith ynsi; y'n jydh hedhyw, hanow an dus na yw frankedhogyon. Y hwra an brassa rann a wovernansow livrel y'n jydh hedhyw provia nebes adhyskans ha yegheswith dhe'n lyha, mes heb y ri yn par dhe bub burjes oll.

Nebes tybyansow erell res dhe nebes livrelyon yw:

* *Marghasow rydh* (erbysiedh-marghas) – Y tal bos kummyas rydh dhe dus dhe brena ha gwertha gwara ha gonisyow.
* *Kres* – Res yw dhe dus sevel orth breseli po perthi usya freudh.
Kelly Fraser

**Kelly Fraser** (8 Mis Est, 1993 – 24 Mis Kevardhu, 2019) o kaner ha skrifer kanow pop Inuk a Ganada. Henwys o hy sekond kuntellyans, Sedna, rag Kuntellyans Musek Genejek an Vledhen e'n Pewasow Juno en 2018.

## Bewskrif
Genys en Igloolik, Fraser a  removas gen hy theylu pan o hi yonk dhe Sanikiluaq, Nunavut. Dyskys veu en Nunavut Sivuniksavut (kolji yonkers Inuit) en Ottawa kens kowlwul steus studhyansow genejek en *Nicola Valley Institute of Technology* en Kolumbi Bretednek. 

Fraser a dheuth ha bos a vri e'n kensa le en 2013 gen niver a versyons kanow pop e'n yeth Inuktitut war YouTube, en arbednik  "Diamonds" gen Rihanna. Dyllys veu hy huntellyans kensa, *Isuma*, en 2014. Kenys ew hy hanow e'n yethow Inuktitut ha Sowsnek, ow kesunya pop arnowydh ha sonyow Inuit hengovek. Fraser a venja radna ertach Inuit gen gosoworyon ollvysel, ha derevel warneth a vaters ha gwiryow Inuit. Hi a usyas hebma yn hy musek. Hy askorrer a leveris hi dhe oberi war guntellyans aral, henwys *Decolonize*, pan verwis hi; thera routh-arghasans rag an kuntellyans ow hwarvos e'n termyn na.

Fraser a omladhas hy honan tre en Winnipeg, Manitoba, an 24a mis Kevardhu, 2019. Herwydh hy theylu, hi a  wrug godhevel "traumas yn hy flogholeth, hilgasieth ha cybergormesi parghus". Synjys o golyow golow kantol rag hy hov en The Forks war 4a mis Genver ha'n *Nicola Valley Institute of Technology* en Merritt, BC.

## Rekordskrif

### ''Isuma''
Rekordys o kuntellyans kensa Fraser gen hy hothmans a Sanikiluaq, ha dyllys o en Mis Efan 2014. An kuntellyans a wrug komprehendya seyth kan gwreydhek ha tri versyon a ganow gen pobel erel. Styr an titel ew 'perderi'.

### ''Sedna''
Dyllys o *Sedna *war 25es mis Hwevrer 2017, gen label Hitmakerz a Nunavut. Hanow duwes an mor ew an titel, po ᓄᓕᐊᔪᒃ (*Nuliaju*) en Inuktitut. En medh Fraser, "Amkan an kuntellyans ew gweres yaghe an re hag a wodhevel effeythyow trevesigeth, pekara tebel-effeythyow skolyow anedhel ha dastesedhans herdhys. Res yw dhe artydhyon Inuit kewsel en dhistowgh dhe'n re ha bos nasys gen an termyn eus passyes."

An kuntellyans a gomprehend an gan 'Fight for the Right', dyllys avel radn a'n kaskyrgh 'na' e'n raglev tir burjesedhik Nunavut yn 2016.

## Kanow
**[https://www.youtube.com/watch?v=YQzk1b0lKAQ  Diamonds]**   

**[https://www.youtube.com/watch?v=xysu_RJJPSw&list=OLAK5uy_kd_-XzLUXdJhiWZYdPwl_bf9w2W_RGldM&index=5  Sedna]**  

**[https://www.youtube.com/watch?v=7K-6rlA-Stc&list=OLAK5uy_kd_-XzLUXdJhiWZYdPwl_bf9w2W_RGldM&index=10  Nallinimi]**

## Kevrennow a-ves

* Family statement
Marksydhieth

**Marksydhieth** yw hanow sett a dybyansow politek hag erbysek. An tybyansow kres yw bos an bys rynnys dhe renkasow, an oberoryon hag an jatelydhyon ryccha neb a wra drogweytha an oberoryon; bos strif renkas gans siwyans war an diwedh a sosyalieth (may perghenn an oberoryon an maynys askorrans,) hag ena kemmynegoreth (kowethas distat ha direnkas.)

Y teuth an tybyansow na diworth an ober Karl Marx ha Friedrich Engels. Re awedhsons i lies kenedhel. Yth awedhyas Marksydhieth lies tybyans politek arall, kepar ha gwerinieth sosyel, ha sosyalieth dhasfurvek. Y krys an dhew bos drehedhadow an tybyansow Marx hag Engels der an pyth a henwis Marx "gwerinieth vurjesek".

Disakordys yw lies yn-kever fatell dalvia bos restrys kowethas Marksydhiek: "nyns yw unnver erbysydhyon bolitek Marksydh yn-kever an styr chatelydhieth, sosyalieth ha kemmynegoreth. Yth yw mar selyek an dihevelepterow hag yth yw an dadhlow yn-mysk... erbysydhyon bolitek Marksydh mar grev avel aga gorthter orth... chatelydhieth."
Naoko Takeuchi

**Naoko Takeuchi** (武内 直子, Takeuchi Naoko, Nihonek: [ta.keꜜ.ɯ.tɕi naꜜ.o.ko] genys 15ves Meurth, 1967) yw artydh bondys delinys Nihonek, po *manga*. Aswonnys yw hi avel skrifer *[[Sailor Moon]],* onan a'n kevresyow manga an moyha meurgerys bynitha.

Hi a skrifa manga Sailor Moon hag a veu gwrys dhe bywheans *anime*, ilowek, gwariow gwydhyow hag erel.

Hi a waynyas lies pewas, y'ga mysk Kodansha Manga Award 1993 rag *Sailor Moon*.

Genys veu hi yn Kofu, Yamanashi, Nihon. Trigys yw hi yn Tokyo, Nihon. Yma gradh kymygieth dhedhi. Hy gour, Yoshihiro Togashi,yw furvyer kevresyow anime *YuYu Hakusho* ha *Hunter × Hunter*.
Iain Banks

**Iain Banks** (16 Mis-Hwevrer 1954– 9 Mis-Metheven 2013) o  awtour albanek. Ev a dhevnydhyas an hanow **Iain M. Banks** pan skrifa fugieth skiensel hag Iain Banks rag skrifyansow erell. 

## Romansow
### Romansow Iain Banks
* *The Wasp Factory* (1984)
* *Walking on Glass* (1985)
* *The Bridge* (1986)
* *Espedair Street* (1987)
* *Canal Dreams* (1989)
* *The Crow Road* (1992)
* *Complicity* (1993)
**Whit* (1995)
**A Song of Stone* (1997)
**The Business* (1999)
**Dead Air* (2002)
**The Steep Approach to Garbadale* (2007)
**Transition* (2009)
**Stonemouth* (2012)
**The Quarry* (2013)

### Romansow Iain M. Banks
**Consider Phlebas* (1987)
**The Player of Games* (1988)
**Use of Weapons* (1990)
**Excession* (1996)
**Inversions* (1998)
**Look to Windward* (2000)
**Matter* (2008)
**Surface Detail* (2010)
**The Hydrogen Sonata* (2012)
**Against a Dark Background* (1993)
**Feersum Endjinn* (1994)
**The Algebraist* (2004)
Artemisia Gentileschi

**Artemisia Gentileschi** (8ves Gortheren, 1593 – c. 1656) o lymner Italek Baroque, aswonnys avel onan a'n lymnoryon an moyha roasek y'n 17ves kansvledhen. Yn osweyth pan esa chonsyow boghes rag benenes dhe holya trenyans po resegva yn art, Artemisia o an kynsa benyn dhe dhos ha bos esel Accademia di Arte del Disegno yn Florens.

Genys veu hi yn Rom. An kynsa flogh a lymner Tuskan  o hi. Hi a worfennas hy hynsa lymnans, *Susanna ha'n Henavogyon*, pan o hi 17.Ynno y hwelir yn py maner y kesunyas hi gwirvosogeth Caravaggio gans neb awedhyans a’n gis klassek usys gans Annibale Carracci ha lymnoryon erell dhyworth Bolonya. Drefenn hi dhe dhispletya roas brassa ages hy breder, y hallas Orazio fasya yn hy hever y’n vledhen 1612, pan nag o na hwath 19 hy bloodh, bos Artemisia ‘heb par y’n alwesigeth lymnans.’ 

Hy lymnans an moyha aswonnys yw *Judith ow ladha Holofernes* hag yma meur a venenes a-dhyworth mythologieth ha'n Bibel yn lymnansow Artemisia. Artemisia o aswonnys rag gallos lymna an furv benow fest yn naturel ha rag hy sleyneth usya liwyow rag diskwedhes drama ha myns.

Hy howlwrians avel lymner o gorskeushes gans hwedhel a'y ravnans gans koweth hy thas Agostino Tassi yn 1611 ha hy hemeres rann yn y drial.

Roberto Longhi, barner Italek, a skrifas a *Judith ow ladha Holofernes*: "Yma a-dro dhe seytek ha dew-ugens lymnans gans Artemisia Gentileschi ha 94% (49 anedha) a dhiskwedh benenes avel person chyf po avel kehaval orth gwer." Y'ga mysk, *Jael ha Sisera*, *Judith ha hy Maghteth*, hag *Esther*. Yth esa fowt a nasennow "benow" kemmyn dhe'n benenes ma —finder, ownekter, gwannder—y'ga le personolethow kolonnek, trehwelek ha nerthek.

## Mirva

Restren:Artemisia Gentileschi - Judith Beheading Holofernes - WGA8563.jpg|alt=Judith ow ladha Holofernes|*Judith ow ladha Holofernes*,1614–1620, 199×162 cm, Florens
Restren:Artemisia Gentileschi - Judith and Her Maidservant with the Head of Holofernes - 52.253 - Detroit Institute of Arts.jpg|alt=Judith ha hy Maghteth|*Judith ha hy Maghteth*, 1625, Detroit Institute of Arts
Restren:Susanna and the Elders (1610), Artemisia Gentileschi.jpg|alt=Susanna ha'n Henavogyon|*Susanna ha'n Henavogyon*, 1610, hy hynsa oberen, Pommersfelden
Restren:Artemisia Gentileschi - Sleeping Venus.JPG|*Gwener ow koska*, c. 1625–1630, Virginia Museum of Fine Arts
Myghternses

**Myghternses** yw eghenn a wovernans mayth yw myghtern, rewlyer heryus (nebonan a heryas aga soedh), penn an genedhel. Y rewl myghtern bys pan varwo po ri pella (hanow diberth an myghtern a'gh se yw omdhisoedhans). Heryus yw an brassa rann a vyghternansow, mes etholys yw nebes anedha. Myghtern etholys an moyha a vri yw Pab an Eglos Katholik Rom. Yssynsys yn nebes titlow aswonnys rag myghternydh yw Myghtern (po Ruw), Myghternes (po Ruvanes), Emperour, Emperes, Tsar, Kaiser, Shah, Emir, ha Sultan.
Arge Ughel Aswan

**An Arge Ughel Aswan yw** arge war an avon Nil, ogas dhe Aswan, Egyp. Drehevys veu a 1960 dhe 1971, ha gwruthyl a wrug Lynn Nasser.
Priti Patel

**Priti Sushil Patel** (genys 29 Meurth 1972 yn Loundres) yw politegores a Vreten, ha Skrifenyades an Pervedh a-dhia 2019, hag an esel Senedh rag Witham a-dhia 2010. Esel a'n Parti Gwithadorek yw.

Patel o esel a'n Parti Gwerinvotyans mes skwychys a'n Parti Gwithadorek. Hi o an ombrofyores gwithadorek rag Nottingham North yn 2005 - hi a wrug kelli war-bynn an ombrofyer Lavur Graham Allen. Hi a veu etholys yn etholans 2010 rag Witham, pastell vro yn Essex.

Patel o Skrifenyades an Stat rag Displegyans Keswlasek a-dhia 2016 bys yn 2017. Hi a veu gordhyllys wosa kuntellesow kudh gans governans Israek ha spedys gans Penny Mordaunt. Yn 2019, hi a veu gwrys Skrifenyades an Pervedh yn kynsa kabinet Johnson.

## Devynnow
Gwerthji

**Gwerthji** yw le may hyll tus mos rag prena taklow bos edhomm po hwans dhedha. Tus a wra mos dhe werthji rag prena boos, dillas, mebel, gemweyth, po lies tra aral. Yma lies gwerthji yn cita ha tre.

Tus a yll mos dhe werthji ewnheans ynwedh mar pe neppyth terrys.hag i a vynn an gwerthji dh'y ewnhe.  Rag ensampel, nebonan a allsa dri aga diwros dhe werthji diwros ha tyli an tus ena dh'y ewnhe.

Gwerthjiow a yll bos pur vras, kepar ha gorvarghas, po negys pur vyghan.
Kashtin

Duo rock-gwerin a Ganada o **Kashtin** e'n 1980ow ha 1990ow. Anjei a veu udn a'n bagasow musek moyha sewen hag a vri a'n Kenedhlow Kensa.

## Resegva
Furvyes veu an bagas en 1984 gen Claude McKenzie ha Florent Vollant, dew vusicianer Innu a Maliotenam ryb an Dowr Saint Lawrence en Kebek. Styr an hanow *Kashtin* ew "herdhwyns" e'n yeth Innu-aimun, bes e feu y'dhewisys drefen an lavaren Sowsnek "cashed in". Breusys veu gen erel anjei dhe hwilas sewena hag arghans. Anjei a dhallathas avel bagas ow kana versyons kanow gen Pink Floyd, U2, Bob Dylan, Neil Young ha'n Beatles kens skrifa ha performya aga hanow aga honan. Aga musek o gen gis rock-gwerin, bes gen tabouryow hengovek Innu (henwys makushan). En kettermyn, Vollant ha McKenzie a weresas fondya Innu Nikamu, gool musek genejek.

En 1988 thera anjei en towlen bellwolok a-dro dhe bobel Innu.  Woja hedna askorrer Guy Trépanier a wovydnas anjei dhe rekordya aga huntellyans kensa henwys *Kashtin* en 1989 en Montreal. Ken feu rekordys an kuntellyans na e'n yeth Innu-aimun, leverys gen 12,000 a bobel en Norvys en udnik, en skon an kuntellyans a dheuth ha bos sewena meur en Kebek, Grenlond  ha Kanada Sowsnek ewedh, destys avel platinom dewblek ha gwaynya Prix Félix rag An Gwella Kuntellyans Kensa.  "E Uassiuian" ha "Tshinanu" o kanow gerys da dhe'n bagas.

En 1990, an bagas eth war dorn sewen a Europa. Anjei a dhrehedhas an deg kan a-wartha en Frynk. 

En 1991, Kashtin a dhallathas aga thorn kensa a-dreus Kanada e'n gwenton ha hav, ha dyllys o aga nessa kuntilow, *Innu*, e'n kidnyav. An gan "Ishkuess" a dheuth ha bos an onan voyha sewen en Kanada a'n kuntellyans na, hag ewedh aga udnik kan Sowsnek, versyon a "Son of the Sun" gen Willie Dunn. Henwys veu an kuntellyans rag an Pewas Juno,  h.y *Best World Beat Recording* ha *Best Roots and Traditional Album* en 1992.

En 1992, anjei a dhiskwedhas war dowlen bellwolok CBC Television, *Ear to the Ground*, ha keskows pellwolok *Indian Time II: Fly With Eagles*. An vledhen a sew, dalghennys veu McKenzie rag lewya aperys. Ev o e'n prison nebes misow 1994.

Dyllys veu aga treja kuntellyans en 1994, *Akua Tuta*, gen Columbia Records. Synjys o an gan Akua Tuta gen Robbie Robertson war y guntellyans *Music for The Native Americans*. Aga hanow veu war sonlerghyow an fylm *Dance Me Outside* ha'n towlednow pellwolok *Northern Exposure* ha *Due South*, ha henwys o an kuntellyans rag Pewas Juno en 1995, h.y *Best Aboriginal Recording*.

Woja *Akua Tuta*, Vollant a dheklaryas ev dhe gara kemeres powes dhyworth musek. McKenzie a dhellas y guntellyans solo kensa *Innu Town* en 1996, hag e tehwelis Vollant en 1999 gen kuntellyans solo *Nipaiamianan*. Ottobma diwedh aga resegva avel Kashtin, kens anjei dhe weres musicianer hip hop Samian war y versyon a "Tshinanu" en 2010.

## Rekordskrif

* *Kashtin* (1989)
* *Innu* (1991)
* *Akua Tuta* (1994)
Kenedlegieth

**Kenedhlegieth** yw fordh tybi may krysir y talvia dhe nebes bagasow, kepar ha bagasow ethnek, bos rydh dhe omrewlya. Dell dyb kenedhlogoryon, yth yw an gwella fordh dhe surhe may hwer henna hag ow koheles maystri po arwask gans tus erell, kavoes pub bagas kenedhel y honan. Y krys nebes kenedhlogoryon bos honna an gwella fordh dhe dhifres bagasow byghan ha gwann godrosys gans myska bagasow ethnek. Yth yw an styryans arall a genedhlegieth "bos omsenys gans kenedhel ha skoedhya y lesow, yn arbennik er keas mes ha kisya lesow kenedhlow erell."
Mary Anderson (deviser)

**Mary Elizabeth Anderson** (19ves Hwevrer, 1866 – 27ves Gortheren, 1953) o displegyer kerth, tiek, gonisyas gwin ha deviser lown disegher skewwyns. An degves mis Du, 1903 Anderson a waynyas hy hynsa patent rag devis awtomatek golghi fenestri karr hag yw maystrys a-dhyworth a-bervedh an karr, henwys an disegher skewwyns.

## Bewnans a-varr
Genys veu Mary Anderson yn Greene County, Alabama, orth dalleth an oos Dasformyans yn 1866. Yn 1889 hi a vovyas chi gans hy mamm wedhow ha hy hwor dhe Birmingham, Alabama.

Yn Birmingham, hi a dhrehevyas Fairmont Apartments dhe Highland Avenue yn skon wosa movya chi. Erbynn 1893, Mary Anderson a vovyas chi arta dhe Fresno, Kaliforni bys yn 1898 le may oberi hi amethva vughes ha gwinlan. 

## An disegher skewwyns
Dres godrik dhe Evrek Nowydh yn gwav 1903, yn tramgarr dydh oor, Anderson a notyas y wrug lewyer tramgarr gwynnel dhe weles dres an fenestri awos an erghlaw. Pan wrug hi dehweles dhe Alabama hi a arvethas desiner rag devis oberys gans leuv dhe glerhe skewwyns. Hi a wrug dhe gompani leel askorra patron oberi. Yn 1903, hi a wrug ombrofya rag, hag a veu grontys, patent 17 bledhen rag an disegher.

Hy devis o kolpes a-bervedh an karr a wra maystri lown glus gwedhyn war-ves an skewwyns. An kolpes a yll bos oberys dhe vovya bregh gergys gans springa a-dreus an skewwyns war-lergh hag yn-rag. Gorthpos o usys dhe surhe kestav ynter an disegher ha'n fenester. Devisyow haval dhe hemma re beu gwrys kyns, mes an huni Anderson o an kynsa dhe vos effeythadow.
George Orwell

**Eric Arthur Blair** (25 Mis-Metheven 1903 – 21 Mis-Genver 1950) o skrifer sowsnek neb a usya an hanow **George Orwell**. Ev o jornalyas, arvreusyas, ha skrifer a assays ha romansow. Y oberyow moyha a vri yw  *[[Animal Farm]]* ha *[[Nineteen Eighty-Four]]*, an dhew anedha ges war durantieth. Adhyskys veu yn skol brivedh, Kolji Eton. 

## Rol a lyvrow
* *Down and Out in Paris and London* (1933) (Skrypt)
* *Burmese Days* (1934) (Skrypt)
* *A Clergyman's Daughter* (1935) — Skrypt)
* *Keep the Aspidistra Flying* (1936) (Skrypt)
* *The Road to Wigan Pier* (1937) (Skrypt)
* *Homage to Catalonia* (1938) (Skrypt)
* *Coming Up for Air* (1939) (Skrypt)
* *Animal Farm* (1945) (Skrypt)
* *Nineteen Eighty-Four* (1949) (Skrypt)

## Treylyans Kernewek
Treylyes veu *Animal Farm* avel Amethva an Bestes gans Ian Jackson yn Kernowek Standard yn 2021.  an Bestes'''
An hwerydh Wachowski

**Lana Wachowski** (genys 21a Gortheren, 1965 avel Larry Wachowski) ha **Lilly Wachowski** (genys 29ves Kevardhu, 1967 avel Andy Wachowski) yw kevarwodhoryon, skriforyon ha askororyon fylm ha pellwolok Amerikanek. An hwerydh yw benenes treusenedhel (po treusreydhel). Aswonnys yns i yn-dann an hanow **an hwerydh Wachowski** (hag, y'n termyn usi passyes, an vreder Wachowski ha'n geskerensow Wachowski).

I re oberas war-barth avel para skrifa ha kevarwodha dre vrassa rann aga resegvaow galwesik. I a dhallathas kevarwodha yn 1996 gans an fylm *Bound.* I a dheuth ha bos aswonnys gans aga nessa fylm *The Matrix* yn 1999. Hemm o sewena meur y'n skovva toknys hag i a waynyas pewas Saturn rag an gwella kevarwodher. I a skrifas ha  kevarwodha y dhew fylm sewya: *The Matrix Reloaded* ha *The Matrix Revolutions* (an dhew yn 2003).

Wosa sewena genwerthel kevres *The Matrix*, i a skrifas hag askorra fylm 2005 *V for Vendetta* (desedhans a'n romans grafek gans Alan Moore ha David Lloyd). Yn 2008 i a dhellos fylm *Speed Racer*, desedhans gwrians bew a'n kevres anime Nihonek. Aga fylm nessa, *Cloud Atlas*, selys war an romans gans David Mitchell ha kesskrifys ha keskevarwodhys gans Tom Tykwer, a veu dyllys yn 2012. Aga fylm *Jupiter Ascending* ha'n kevres Netflix *Sense8* (keswrys gans J. Michael Straczynski) a veu dyllys yn 2015.

An nessa seson *Sense8* yn 2018 o omgemeryans awenus kynsa Lana heb Lilly. Wosa hemma, an hwerydh Wachowski re beu owth oberi yn tiblans. Yma Lilly ow skrifa ha bos askorrer gwythresek rag *Work in Progress* (2019) gans furvyoryon Abby McEnany ha Tim Mason, ha Lana ow fylmya fylm *Matrix* peswora tewlys rag 2021, skrifys gensi, David Mitchell hag Aleksandar Hemon.
Nicola Adams

**Nicola Adams** OEV (genys 26ves Du, 1982) yw kyns boksuser galwesik Bretennek a wre kesstrivya yntra 2017 ha 2019. Hi a omdennas gans rekord anfethys gans an titel WBO poster kelyon benow yn 2019. Avel bodhesik, hi a dheuth ha bos an kynsa boksuser benow dhe dhos kampyer Olympek wosa gwaynya owr yn Loundres yn 2012 ha'n kynsa kampyer Olympek dewblek wosa hy nessa medalen owr yn Rio yn 2016, diwweyth yn rannans kelyonboos. Yn mis Me 2016 hi o kampyer Olympek, an Bys ha Gwariow Europek poster kelyon ha hi a waynyas an sett dien a gampyoriethow bodhesik kavadow dhedhi: titlys Olympek, an Gemeneth Vretennek ha Gwariow Europek ha kampyoriethow an Bys, Europek hag Unyans Europek.

Genys veu hi yn Leeds, Konteth Evrek West. Hi yw lesbosek heb kevrin ha hi o an kynsa den LKDT heb kevrin dhe waynya medalen owr yn boksusi Olympek. Henwys veu hi den LKDT an moyha awedhyansus yn Breten Veur gans *The Independent* yn 2012 ha hi a veu synsys yn *Powerlist* bledhynnyek avel onan a'n dus a hil Afro-Karibek an moyha awedhyansus y'n RU. 

Hi a omdennas yn 2019 wosa goli sad dhe vew hy lagas.
Nagorno-Karabakh

**Nagorno-Karabakh** (Artsakh) yw ranndir yn South Caucasus yn Azerbayjan. Henwyn rag an ranndir y'n yethow leel dyffrans oll a styr "Karabakh menydhjyek", po "lowarth du menydhyek". An ger "nagorno" yw Russek rag "menydhyek/ war an menydh", "kara" yw Turkek rag "du", ha "bakh" a styr "lowarth" yn Azerbayjanek.

* Armeniek: Լեռնային Ղարաբաղ, treuslytherennys *Lernayin Gharabagh*
* Azerbaijanek: **Dağlıq Qarabağ**, or **Yuxarı Qarabağ** (ow styrya "Karabakh a-wartha" po "Karabakh menydhyek")
* Russek: **Нагорный Карабах**, treuslytherennys: *Nagornyj Karabakh*

Nargorno-Karabakh yw le disputys. An Kenedhlow Unys a lever bos rann Azerbayjan. An le yw governys gans an Repoblek Artsakh nag yw aswonnys yn sodhogel gans broyow erel.  An KU re elwis rag kildennans lu armeniek y'n ranndir sesys..

## Istori
Nagorno-Karabakh a dheuth ha bos rann an bresel ynter  Armeni ha Azerbayjan yn 1918 pan dheklaryas an dhew vro anserghogeth a-dhiworth Russi. Ny veu digelmys bys dhe 1920 pan dheuth ha bos an dhew stat yowynk rann an URSS, ha kelli aga anserghogeth dre wriansow kemynegoryon Russek (Bolsheviks). 

Pan dheuth ha bos Mikhail Gorbachev ledyer an URSS ha dalleth argerdh a amendyansow ledan yn bledhynyow 1980, tus armeniek Nagorno-Karabakh a erviras dhe grodhvolas a-dro dhe "Azeriheans erbynn bodh" an ranndir.  Brassa rann an poblans armeniek a dhallathas movyans rag anserghogeth.

Mis Du 1991, Senedh Azerbaijan a assayas dhe hedhi an movyans ma ha gordhilea status autonomous an ranndir. Avel gorthyp, tus armeniek Nagorno-Karabakh a synsas referendum an 10ves mis Kevardhu 1991.  Brassa rann a'n dus a votyas rag anserghogeth dien. Ny wrug an gemeneth Azerek kemeres rann y'n referendum ma.

Hedhyw Nagorno-Karabakh yw stat de facto henwys Repoblek Nagorno-Karabakh.
Restren:Five principalities of karabakh.png|
Restren:Red kurdistan 1930.png|
Restren:Nagorno Karabakh03.png|
Restren:Nagorno-Karabakh regions named english.png|
Restren:Karabach-Kaart.jpg|
Restren:Location Artsakh en.png|


## Kampollansow

## Gwiasvaow erel

* Karabakh documents
* Artsakh from ancient time till 1918
* Artsakh (Nagorno Karabakh) - France 24 Report
Aldous Huxley

**Aldous Leonard Huxley** (26 Mis-Gortheren 1894 – 22 Mis-Du 1963) o skrifer ha filosofer sowskek writer and philosopher. Ev a skrifas a-dro dhe hanter-kans lyver hag o romansow ha lyvrow erell, ha lies bardhonek hag assays ynwedh. Ev o meurgerys rag y lyver fugieth skiensel distopek *Brave New World*, skrifys ynter 1931 ha 1932.

### Romansow
**Crome Yellow* (1921)
**Antic Hay* (1923)
**Those Barren Leaves* (1925)
**Point Counter Point* (1928)
**Brave New World* (1932)
**Eyeless in Gaza* (1936)
**After Many a Summer Dies the Swan* (1939)
**Time Must Have a Stop* (1944)
**Ape and Essence* (1948)
**The Genius and the Goddess* (1955)
**Island* (1962)
Bre'n Krowsow

**Bre'n Krowsow** (Lithuaniek: Kryžių kalnas ) ew teller pergherynses a-dro dhe 12&nbsp;km dhe'n north a cita Šiauliai, en Lithuani North. E kryjir tus dhe settya an krowsow kensa war an vre (ker Jurgaičiai po Domantai kens) woja omsav 1831. Dres an bledhynnyow settyes veu krowsow, krowsbrennow, delow Gwerhes Ker Marya, kervyadow gwlaskaroryon, ha milyow a dhelow byghan ha pederow e'n teller ma gen pergherinyow Katholik. Anwodhvedhys ew an niver kompes a growsow, bes ema dismygrivow o 55,000 en 1990 ha 100,000 en 2006. Teller a vris rag pergherynses ew hwath.

## Istori
Arwodh ew an teller ma a berthyans hebask pobel Lithuani en despit godrosow er aga fynn dres an kansvledhynnyow. En 1795 Lithuani a dheuth ha bos radn an Emperoureth Russek. Polakyon ha Lithuanians a rebellyas erbyn awtorita Russi en 1831 ha 1863. Na woya teyluow e'n lebma hworwedha korfow an rebels. Anjei a dhallathas derevel krowsow war an ker kens.

Woja anserghogeth en 1918, usys o Bre an Krowsow avel teller may halja Lithuanians pyji gen kres, gen aga gwlas ha'ga neskerens a ledhys dres an Breselyow Anserghogeth.

Dres an bledhennyow 1944–1990, pan sesyes veu Lithuani gen an Unyans Sovyetek usys o an vre gen Lithuanians dhe dhiskwedhes aga honanieth, ertach ha kryjyans gwir. An awtoritas Sovyetek a oberas dhe herdhya an krowsow a-ves (pekara assays en 1963 ha 1973). 

War an 7ves Mis Gwydngala, 1993, Pab John Paul II a dheuth dhe weles Bre an Krowsow, yn udn lawl hy bos teller rag govenek, kres, kerenja ha sakrifis. En 2000 ygerys o ankarji Franciscan war an savla. En Mis Me 2013, Burjestra Ranndir Šiauliai a dhegemeras rewlys nowydh rag settya krowsow. Pobel a ell settya krows le es 3m a ughelder heb kummyas.

En Mis Kevardhu 2019, tournyas benow a China a worras a-ves krows settyes gen bagas pro-demokratieth Hong Kong. War Twitter hag Instagram hi a leveris, "Ema dhe nei gwres peth da hedhyw. Meur ew agan mabmvro." Menyster Tramor Lithuania Linas Linkevičius a dhampnyas gwrians an venen war Twitter. Ev a leveris y vos "ober vandalieth methus ha vil na yllir y berthi."

## Mirva

Restren:Kryziu kalno koplycia nakti 20150818.jpg|Chapel
Restren:Johannes Paulus II 1993.jpg|Pab John Paul II
Restren:Kryziu kalnas nakti 2014-12-25.jpg|Bre an Krowsow yn nos
Restren:Colina de las Cruces, Lituania, 2012-08-09, DD 02.JPG|
Restren:Colina de las Cruces, Lituania, 2012-08-09, DD 06.JPG|
Restren:Colina de las Cruces, Lituania, 2012-08-09, DD 13.JPG|
Restren:Colina de las Cruces, Lituania, 2012-08-09, DD 15.JPG|
Restren:Colina de las Cruces, Lituania, 2012-08-09, DD 19.JPG|
Restren:Colina de las cruces 2016.jpg|


## Kevrednow

* KryziuKalnas.lt
* Hill of Crosses Lithuania
* Speech by John Paul II
* HillofCrosses.com
Arthur C Clarke

**Syr Arthur Charles Clarke** (6 Mis-Kevardhu 1917 – 19 Mis-Meurth 2008) o awtour sowsnek. Ev yw meurgerys  rag y romans fugieth skiensel *2001: A Space Odyssey* hag y ober gans Stanley Kubrick rag skrifa fylm an romans na. Clarke hag Isaac Asimov o martesen an dew skrifer fugieth skiensel an moyha meurgerys yn aga thermyn.

## Oberow
### Romansow
* *Prelude to Space* (1951)
* *The Sands of Mars* (1951)
* *Islands in the Sky* (1952)
* *Against the Fall of Night* (1953)
* *Childhood's End* (1953)
* *Earthlight* (1955)
* *The City and the Stars* (1956)
* *The Deep Range* (1957)
* *A Fall of Moondust* (1961)
* *Dolphin Island* (1963)
* *Glide Path* (1963)
* *2001: A Space Odyssey* (1968)
* *Rendezvous with Rama* (1972)
* *Imperial Earth* (1975)
* *The Fountains of Paradise* (1979)
* *2010: Odyssey Two* (1982)
* *The Songs of Distant Earth* (1986)
* *2061: Odyssey Three* (1988)
* *A Meeting with Medusa* (1988)
* *Cradle* (1988)
* *Rama II* (1989)
* *Beyond the Fall of Night* (1990)
* *The Ghost from the Grand Banks* (1990)
* *The Garden of Rama* (1991)
* *Rama Revealed* (1993)
* *The Hammer of God* (1993)
* *Richter 10* (1996)
* *3001: The Final Odyssey* (1997)
* *The Trigger* (1999)
* *The Light of Other Days* (2000)
* *Time's Eye* (2003)
* *Sunstorm* (2005)
* *Firstborn* (2007)
* *The Last Theorem* (2008)

### Hwedhlow
* *Expedition to Earth* (1953)
* *Reach for Tomorrow* (1956)
* *Tales from the White Hart* (1957)
* *The Other Side of the Sky* (1958)
* *Tales of Ten Worlds* (1962)
* *The Nine Billion Names of God* (1967)
* *Of Time and Stars* (1972)
* *The Wind from the Sun* (1972)
* *The Best of Arthur C. Clarke* (1973)
* *The Sentinel* (1983)
* *Tales From Planet Earth* (1990)
* *More Than One Universe* (1991)
Tre

Dell usys, **tre** yw le gans lies chi ha drehevyans mes nyns yw cita. 

## Pow Sows, Kembra ha Kernow
Yn Pow Sows, Kembra ha Kernow, hanow "cita" yw rag le gans Chartour Ryel (skrifen arbennik) ow leverel y hallons kemeres an hanow na.

Yn termyn eus passyes, yth esa penneglos dhe cita.  Yn Kernow, nyns eus marnas unn cita - Truro.  Nebes tus sowsnek a grys le gans penneglos yw cita me nyns yw henna gwir pub prys y'n dydhyow ma.  Rag ensampel, Blackburn ha Middlesbrough yw trevow gans penneglos.
Beograd

**Beograd** yw penncita Serbi. Kyns breselyow an 1990s, penncita Yougoslavi o.

Beograd yw ynwedh aswonnys rag bewnans nos pur vysi ha drehevyansow istorek.

Tylleryow istorek a-vri yn Beograd yw:

* Dinas Kalemegdan
* Stret Knez Mihailova 
* Milva Beograd 
* Kovheans "Josip Broz Tito"

## Gwiasvaow erel

* WorldFlicks in Belgrade: Photos and interesting places on Google Maps
Nazieth

**Nazieth** (po **Sosyalieth Kenedhlek**; Almaynek: *Nationalsozialismus*) yw sett kryjyansow politek kelmys dhe'n Parti Nazi Almayn. Y tallathas y'n blydhynnyow 1920. Y tallathas nerth an parti dhe 1933, an pyth a dhallathas an Tressa Reich. Y tursons i bys dhe 1945, orth penn Nessa Bresel an Bys. Kyn fo Nazieth kelmys treweythyow gans sosyalieth, nyns yw furv anedhi. Kyn fo ynwedh nebes hevelebow ha kesfordhow dhedhi, ha hi ow hwilas avonsya an "hil Aryel" er anles an hilyow a grysis an re Nazi bos isella hag arwaskus kepar ha dell hwila sosyialieth avonsya an werin er anles an vurjeseth. Yth yw Sosyalieth Kenedhlek krysieth pella-askell-dhyghow ha spasdhalghennus yn erbysek, hag y hwra denagha pub furv oll a sosyalieth askell-gledh, bos awenys krev gans an oberennow Oswald Spengler, ha pennfentynnyow erell removys diworth an kemmynnro krysiethek a Sosyalieth.
Repoblek

**Repoblek** (ynwedh poblegeth, po trawerin) yw furv governans heb myghtern, myghternsys, po pennsevigeth heryus. Pennfentenn an repoblek yw Rom, dhe 509 K.O.K. wosa an werin Romanek dhe dhomhwel an ruvaneth Romanek. Hag i rydh, y selsons repoblek, governans mayth etholis an vurjysi kannasow dhe rewlya a-barth dhedha.

Y teu an sovranedh kenedhlek diworth awtorita an governans, a-der emperour po myghtern. Y teu an ger repoblek diworth geryow an yeth Latinek *res publica*, an pyth a styr "tra boblek". An geryow na yw ynwedh pennfentenn an term *trawerin*. Rag ensampel, yth yw repoblek an Statys Unys hag Eynda keffrys, mes repoblek yw henwys ynwedh Korea Gledh ha Kuba. Byttegyns, nyns yw An Ruvaneth Unys ha Kanada repoblegi, drefenn bos dhedha myghtern (Ruvanes Elisabeth 2ª dhe'n dhiw).

Hanow kenedhlow gans ruw po neb eghenn arall a vyghtern keffrys hag etholansow rydh yw myghterneth korf-laghel, a-der repoblek. Yth yw myghterneth korf-laghel haval orth repoblek drefenn bos amendys an korf-lagha dhe witha an nerth yn-mes a dhrehedhyans an myghtern, ha dhe selya fondyansow a omdhesedh orth krysieth repoblegieth (ynwedh trawerinieth). Yssynsys ynna yw an Ruvaneth Unys ha Gwlaskordhow erell a Les an Gemmyn, an Iseldiryow, Pow Tay, kenedhlow Skandinavek hag erell. An pyth yw dyffrans yn repoblek yw y hwrer ha gweythresa an lagha heb awtorita riel.
Star Wars

**Star Wars** yw bagas a fylmow fugieth skiensel fantasi gwrys gans George Lucas ha franchis a lyvrow, wariow, towlennow pellwolok, ha re erell ynwedh. Yth yw meurgerys rag y ilow gans John Williams.

Yth yw hwedhel emperoureth galaksi re bell diworthyn may ma rebellys ow patalyas orto. Ynwedh, yth yw hwedhel *an fors*, galloes yma dhe re oll ow pywa, ha'n *Jedi*, marghogyon dyskiys orth y dhevnydh.
Kevambos Versailles

**An Kevambos Versailles** (Frynkek: Traité de Versailles) o kevambos kres ynter an kenedhlow a syw:  Japan, an Statys Uyns, Pow Frynk, Almayn ha Breten Veur wosa an Kynsa Bresel an Norvys. Gwrys veu an kevambos yn 1919 . Ny wrug Almayn, Ostri ha Hungari kemmeres rann yn y skrifans. Yth esa an dewis rag Almayn ynter sina an kevambos po sesyans gans luyow Keffrysys. 

An kevambos a wrug gwruthyl League of Nations, rag ervira taklow keswlasek ha gwitha an kres wosa sinans an kevambos. 

## Termow

Res o dhe Almayn ri arta ranndiryow Frynkek (Alsace-Lorraine) sesys gans Almayn y'n Bresel Franco-Prussian. The French made Germany take its troops out of the Rhineland (the long stretch of land on Germany's border with France where the Rhine River flows), an important part of land for Germany since it had many factories and businesses. If Germany had its troops come back into the Rhineland, the French were allowed to invade Germany.

Res o dhe Almayn ri rannow dhe Poloni, pow gwrys rannow Russek hag Ostriek gans tus Polonek ha Lithouani .  Poloni o gwlas nans yw nebes kansbledhynnyow mes Ostri, Prussi ha Russi a wrug y ranna yn Partitions of Poland.

Versailles a rennys ynwedh an empourethow bras a gollas an bresel. Lewydh SU Woodrow Wilson a grysis bos hwans dhe lies den dhe vos rydh a'n empourethow bras mes hemm a wrug gwruthyl lies pow byghan ryb pow lieskweyth brassa yn Almayn..

Kevambos aral, Kevambos Saint-Germain-en-Laye a rannas Ostri-Hungari yn powyow byghan. Onan o Ostri, gans penncita Wien. 

Hungari a veu gwrys avel pow y honan gans penncita Budapest. Ha Czechoslovakia veu gwrys rag mammvro an dus Czech ha Slovak. An rann Czech o gwrys gans Bohemia ha Moravia. Penncita an pow o Praha. Lies den Alma;ynek a drigas ogas dh'y oryow y'n Sudetenland, ha diwettha Hitler a wrug teri bos edhomm ri an Sudetenland arta dhe Almayn.

Bosni, Sloveni, Kroati (rannow Ostri-Hungari), Makedoni a-gledh (rann Bulgari), Serbi ha Montenegro veu gorrys war-barth dhe wul unn bow nowydh henwys Yougoslavi (ow styrya Slavek a-dhyghow). Mammvro rag tus Slav a-dhyghow o gans lies yeth, kryjyon ha dyffrans kenedhlek.

## Gwiasvaow erel

* Treaty of Versailles Citizendium
Hector Berlioz

**Hector Berlioz** (genys La Côte-St-André, Isère, 11 mis Kevardhu 1803; merwys Paris, 8 mis Meurth 1869) o komposydh Frynkek. Onan a'n gwella komposydhyon an 19ves Kansbledhen o.  Nebes a'y oberennow an moyha a-vir o *Symphonie Fantastique*, an gwari-kan *Les Troyens*, an requiem *Grande messe des morts* ha'n kevres a ganow *Les nuits d'été* (Nosow Hav). Nyns o y ilow kerys yn ta dres y vewnans bys dhe wosa y vernans. 

## Kampollansow

* The New Grove Dictionary of Music and Musicians, ed. Stanley Sadie, 1980.  
* Berlioz Mémoires; edition Garnier-Flammarion, Paris 1969
Anton Bruckner

**Anton Bruckner** (genys **Ansfelden**, Ostri, 4 mis Gwynngala 1824; merwys Wien, 11 mis Hedra 1896) o komposydh ostriek. Ev yw aswonnys yn arbennik rag y naw symphony. Nyns yns i hir ha skrifys yns yn gis Romantek rag orkestra bras.
Bedřich Smetana

**Bedřich Smetana** (g. Litomyšl, Bohemia, 2 mis Meurth 1824; m. Praha 12 mis Me 1884) o komposydh Czek. Ev o komposydh romantek. Smetana, Dvořák ha Leoš Janáček yw an tri homposydh an moyha a vri neb a skrifas ilow kenedhlek Czek.
Difeyth

**Difeyth yw** biome pur sygh. I a gemmer le ages 250 mm a lawder pub bledhen. I a yll kemmeres le glaw ages dell wrons ri arta der ethennans.

Kevys yw brassa rann an difeythyow yn Americas, howlsedhes Asi, yn kres Ostrali, ha Soth ha North Afrika. Lies, rag ensampel an Sahara (an brassa), yw pur domm der an jydh ha pur yeyn der an nos, mes yma difeythyow yeyn ynwedh, rag ensampel an Atacama yn Amerika Dhyghow neb yw rewys dydh ha nos. 

Difeythiryow a's teves lies tirfurv. An brassa ran anedha yw furvyes drefen gweythres an gwyns, hemm yw tirfurvow eolek, kepar ha tewynnow, meyn skavel gronek ha hwythbansow.

## Kampollansow
Sterborth

Devis estren gwres rag karyans ha keskomunyans yntra planetys ew **sterborth**.  Devisys o gen pobel a veu henwys “An Henavogyon”. Gwelys veu an devis en kensa le e’n fylm 'Stargate', ha woja hebma e’n towlennow pellwolok 'Stargate SG-1', 'Stargate Atlantis' ha ‘Stargate Universe’. Thera dew fylm hir rag pellwolok ewedh.
Stargate SG-1

Towlen bellwolok fugieth skiansek ew **'Stargate SG-1**'. Gwrys veu gen Jonathan Glassner ha Brad Wright, ow sterenna Richard Dean Anderson, Michael Shanks, Amanda Tapping, Christopher Judge, Don S. Davis, Corin Nemec, Ben Browder, Beau Bridges ha Claudia Black. Gwrys veu en Kanada ha'n Statys Unys. Ema 214 a dowlennow e'n kevres ha 2 fylm rag pellwolok. Aga hirder ew 42 mynysen (63 mynysen traweythyow).

An kevres a hwer woja an fylm Stargate. An dowlen a dhallathas war an 27ves a Vis Gorefen, 1997 war ganel pellwolok Showtime, ynter 1997-2002, ha nena war an ganel bellwolok Sci Fi, ynter 2002-2007. Hirder an kensa towlen, "Children of the Gods" o diw eur. An dowlen dhiwettha o "Unending" war an 13ves a Vis Meurth, 2007.

An dowlen a lever a-dro dhe oberyans kevrinek kasorek henwys an ‘Stargate Program’ (Towlen Sterborth). Pennplas an dowlen ew en-dadn , en Kolorado, Statys Unys, henwys  Stargate Command (po’n SGC). An dowlen a sew udn bagas, henwys SG-1. Eseli an bagas ew Colonel Jack O'Neill (Richard Dean Anderson), Dr. Daniel Jackson (Michael Shanks), Major Samantha Carter (Amanda Tapping), ha Teal'c (Christopher Judge).
Stargate Atlantis

Towlen bellwolok yw **'Stargate Atlantis**'. Hol-askor ew dhe gevres Stargate SG-1. An kevres a dhalleth en kettermyn ha seson eth a Stargate SG-1. Kussulyer skiensek o Mika McKinnon rag an dowlen ha Stargate Universe. Gwrys veu an dowlen gen Brad Wright ha Robert C. Cooper, ow sterenna Joe Flanigan, Torri Higginson, Rachel Luttrell, Rainbow Sun Francks, David Hewlett, Jason Momoa, Paul McGillion, Amanda Tapping, Jewel Staite ha Robert Picardo.
Thera pymp seson gen 100 a dowlennow. Komposydh musek an thema o Joel Goldsmith. Penn-askorrer o Brad Wright. Gwrys veu Stargate Atlantis ynter 2004 dhe 2009 ha dyllys o war Ganel Sci-Fi.

## Hwedhel
Testen seson seyth Stargate SG-1 o desedhans cita an Henavogyon. Wortiwedh seson seyth, SG-1 a berderis bos an cita war an Norvys, en-dadn rew Antarktika. Mes porth en udnik ew hedna. Dr Daniel Jackson a dhiskudhas kesordenogyon an cita wir.  Hy hanow ew Atlantis (hen cita an henhwedhlow). Desedhys ew e’n galaksi Pegasus. Kalish o diskudha’n kesordenogyon, res o dhe nebonen usya eth kyber rag y diskudha war an sterborth. Usys o an seythves rag diskwedhes an galaksi.
Johannes Brahms

**Johannes Brahms** (7 mis Me 1833 - 3 mis Ebrel 1897) o  komposydh almaynek. Ev a dhallathas y resegva avel pianydh.  Ev a skrifas peswar symphony, peswar concerto ha niver a oberennow rag keur y'ga mysk requiem. Y gan an moyha kerys yw *Wiegenlied* henwys yn fenowgh "Lullaby Brahms" kevys yn fenowgh yn kistow ilow.
Antonín Dvořák

**Antonín Dvořák** (g.Nelahozeves, ogas dhe Kralupy, 8 mis Gwynngala 1841; m. Praha 1 mis ME 1904) o komposydh Czek. War-barth gans Smetana ha Janáček, Dvorak yw onan a'n tri homposydh an moyha a vri a skrifas ilow kenedhlek Czek.
Gustav Mahler

**Gustav Mahler** (genys Kalischt (lemmyn Kalište), Bohemia, 7 mis Gortheren 1860; merwys Wien, 18 mis Me 1911) o komposydh Czek-Ostriek.
Stargate (fylm)

***Stargate*** ew fylm fugieth skiensel a 1994. Kevarwodhys ha skrifys veu an fylm gen Roland Emmerich. An askorrer a veu Dean Devlin. Stargate a sterennas Kurt Russell ha James Spader. An kowethyans kevarwodha ha dyllo o Metro-Goldwyn-Mayer. Dyllys veu war an 28ves Mis Hedra, 1994, gen hirder a 121 mynysen e'n yeth Sowsnek. An bojet o a-dro dhe $55,000,000. Komposydh an ilow o David Arnold.

## Plott
En Giza, Ejyp, en 1928, hendhyskonydhyon a drov kelgh meur metallek gen hieroglyfow skrifys warnodho. Ayrlu an Statys Unys a wovyn orth hendhyskonydh Dr Daniel Jackson dhe dreylya hieroglyfow war an kylgh. Ev a dhiskudh bos an kelgh devis estron dhe wul tell bulugen dre'n Ollvys.  Ema bagas kasorek ow mos dre’n sterborth warbarth ha Jackson, bes anjei a dhiskudh nag ell anjei dehweles dhe’n Norvys. Anjei a dhiskudh cita gen pobel haval dhe Hen Ejyp ena, rewlys gen Ra, alyon neb a omwra bos aga duw. Wortiwedh anjei a ladh Ra gen tanbellen nuklerek, hag anjei a dhehwel dhe’n Norvys, marnas Jackson. Ev a dhemedh, ha triga war an planet.
Frédéric Chopin

**Fryderyk Franciszek Chopin** (1 mis Me 1810 – 17 mis Hedra 1849; leverys SHOH-pen) o komposydh Polonek ha pianydh virtuoso. Genys veu Chopin yn Żelazowa Wola, gwig yn Duketh Warsaw.
Giacomo Puccini

**Giacomo Puccini** (23 mis Kevardhu 1858 - 29 mis Du 1924) o an komposydh italianek an moyha a vri wosa Verdi. Ev a skrifas 16 gwari-kan ha brassa rann anedha yw performys hwath y'n dydhyow ma. Meurgerys yw y gan *Nessun dorma* a-dhyworth *Turandot*.
Robert Schumann

**Robert Schumann** (g. Zwickau yn Saxony, 8 mis Metheven, 1810; m. 29 mis Gortheren 1856) o komposydh almaynek a-vri. Ev a vynnas bos pianydh mes ev a shyndyas y leuv.   Ev a skrifas meur a ilow rag piano.
Marsha P. Johnson

**Marsha P. Johnson** (24a Est, 1945 – 6ves Gortheren, 1992) o gweythresor Amerikanek rag gwiryow kethreydhel ha treusenedhel. Aswonnys yw y'n brassa rann rag kemeres rann y'n gostlow Stonewall yn 1969. Esel fondya Gay Liberation Front o Johnson ha kesfondya bagas kennerth S.T.A.R. (Street Transvestite Action Revolutionaries) gans Sylvia Rivera. A 1987 dhe 1992, Johnson o gweythresor Syndrom Immunodifyk Akwirys gans ACT UP.

Genys veu yn Elizabeth, Jersi Nowydh. Johnson a dhallathas gwiska powsow orth pymp bloodh, mes hi a hedhas wosa gormesi a vebyon y'n gentreveth. Ny wrug hi degemeres hy bos kethreydhel bys yn 17 bloodh.

Wosa dos ha bos ygor, Johnson a dhallathas oberi avel arlodhes kadys. Hi a dhewisis an hanow kadys "Marsha P. Johnson". Johnson wosa an bosti Howard Johnson's hag an P a styr, yn Sowsnek, "pay it no mind" (KW: ny vern), lavar a wre hy usya a-dro dhe'y gynedh. Hi a leveris hy dhe vos kethreydhel, treus-gwiskor hag arlodhes kadys yn heschanjadow. Ny wrug hi hy henwel avel treusynedhek, mes nyns o an ger na usys yn termyn na.

An gostlow Stonewall o kevres a wostlow yn Evrek Nowydh yn 1969. An gostlow a hwyris wosa an kreslu dhe omsettya an Stonewall Inn, diwotti kwir yn Greenwich Village. Y leverir bos Johnson onan a'n kynsa dhe dhalleth gostla erbynn an kreslu.

Pan dheuth hi dhe Evrek Nowydh yn kynsa le, Johnson a dheuth ha bos oberer reydh rag dendil bewnans ha hi a veu dalghennys lies gweyth awos hemma. Hi a veu kevys marow wosa kerdh gooth Evrek Nowydh 1992. Hy horf a veu kevys yn Avon Hudson wosa omladh gas den a wrug bostya wosa henna a-dro dhe ladha arlodhes kadys henwys "Marsha". Ny wrug an kreslu dalghenna den vyth. Y leverir ny vynnens i hwithra hy mernans awos hy bos arlodhes kadys hag oberer reydh.
Justė Arlauskaitė

**Justė Arlauskaitė** (hanow gwari **Jazzu**; genys 23 Mis Ebrel, 1988) - mûsicianer elektronek / pop / arbrovel a Lithuani, gwres a vri gen an askorrer Leon Somov e'n bagas Leon Somov ha Jazzu . 

## Bewskrif
Justė Arlauskaitė/Jazzu a dhallathas kana jazz en 14 bloodh. Avel mûsicianer solo, ema dhe hei performyes gen bagasow ha liesek towl jazz en Lithwania ha tramor. En 15 bloodh, hi o kaner bagas elektronek Pieno lazeriai“  (Laserow lethek). Woja gradhya a Skol Musek ha Conservatoire Juozas Tallat-Kelpša, hi a vovyas dhe Loundres rag studhya kana en Universita Thames Valley . En 2005 Jazzu a omvetyas an askorrer Leon Somov en udn kemeres radn en musek elektronek. Lebmyn Jazzu a ober war guntellyans solo gen maynorieth musek a vri a Sweden “Mr. Radar ”.

## Rekordskrif

* Aš skiriu tau šį lietų (Me a re an glaw ma dhe hwei) (2018)
* Apie tave (A-dro dhe hwei) (2018)
* Wild (2019)
* Dumblas (Yos) (2019)
* Sliding Doors (2019)
* Karolis (2019)
* Nusiplauni rankas (2020)

## Gwriansow pellwolok
A-dhia 2015 hi ew udn a vreusysi an dowlen X Faktorius (X Factor) (kevres 3 - 6). En 2017 e'n towlednow dewis kenedhlek Eurovision, hi o onan a eseli desedhek en diw dowlen a ves dhe dhek.

## Fylmskrif

## Pewasow

## Kanow
*  Po mano oda
*   Ka Tu Su Manim Darai?
*   Apie Tave
Socyalieth

**Sosyalieth** yw kevreyth erbysek ha politek. Yth yw hi tybieth erbysek a restrans kowethasek. Hy kryjyans yw y tal dhe'n maynys gwruthyl, gwaya, ha kenwertha rychys bos perghennys gans an oberoryon. Siwyans a hemma yw y pew an arghans an re a wrug an taklow, yn le bagas a berghennegoryon brivedh. Hanow an dus unnver gans kevreyth a'n par ma yw sosyalydhyon.

Y krys sosyalydhyon bos puptra y'n kowethas ledan gwrys gans assays kesoberek an dus ha'n vurjysi keffrys.
Philip K. Dick

**Philip Kindred Dick** (16 Mis-Kevardhu 1928 - 2 Mis-Meurth 1982) o awtour amerikanek meurgerys rag y skrifansow fugieth skiensel. Ev a skrifa 44 romans ha 121 hwedhel berr hag a veu dyllys yn lyvrow-termyn fugieth skiensel.

Wosa mernans Dick, y feu gwrys lies fylm aswiwys a'y hwedhlow:

**Blade Runner*, 1982 (diworth an romans *Do Androids Dream of Electric Sheep?*)
**Total Recall*, 1990 ha 2012 (diworth an hwedhel berr *We Can Remember It for You Wholesale*)
**Minority Report*, 2002
**A Scanner Darkly*, 2006
**The Adjustment Bureau*, 2011 (diworth an hwedhel berr *The Adjustment Team*)
**The Man in the High Castle*, 2015 (towlenn pellwolok gans Amazon)
Robert A. Heinlein

**Robert Anson Heinlein** (7 Mis-Gortheren 1907 – 8 Mis-Me 1988) o skrifer,  jynnweyther, ha soedhek morlu amerikanek. Ev yw meurgerys rag y romansow fugieth skiensel ha hwedhlow-berr dyllys yn lyver-termyn fugieth skiensel *Astounding Science Fiction*.

Romansow nosedhek:

**Starship Troopers* (1959)
**Stranger in a Strange Land* (1961)
**The Moon is a Harsh Mistress* (1966).