open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Argerdhow avon

Processys naturel ew '''processys ryver''' (argerdhow avon en FSS (K)). Anjei a gomprehend usyans ha godhesans ryver ha dredha  ryvers a ell kemeres stoffow dhort unn teller ha’ga movya dhe deller aral. 
## Fordhow a usya/esknias godhas
Ryvers a ell kuntel godhas (po’n karg) en peder for:
* Kravellans (*corrasion* en Sowsnek) – an ryver a wra devnydh a dembyn grow dhe gravas stoffow dhort an gweli po gladnow.
* Kesknians (*corrosion* en Sowsnek) – an dowr a hedeudh karrygi pekara krey gwres a galciom karbonat, po tebmyn karrek pekara kragen hag a gomprehend an keth moon avel gwrysow po lim. Terweythyow, an process ma ew kriys hedeudhans.
* Gwrians hidrolek – an dowr a wra devnydh a’y boos pan vo ow kwaya rag herdhya tembyn lows a veyn. Unn sort arbednek a’n process ma ew kowans (*cavitation* en Sowsnek) lebma thew gweskys hwethfians ayr erbydn an gweli po gladnow, ha'n hwythfians a entardh, ow terri tebmyn erel dhe ves.
* Kesrutyans (*attrition* en Sowsnek) ew pan gnouk dew damb karrek erbydn y gila, terri hag askorra tebmyn le.
Ema a'n graff Hjulström (a-is) ow teskrifa an tooth may thew res dhe’n dowr rag usya, degi po godhesa stoffow.

Usys ew an keth processys gen an mor rag gwaya godhas, dredh morfrosow ha dryft an gladnow.

## For'ow a waya godhas

Woja usyans, ema an ryver ow treusberthi godhas en niver a for'ow.
* An karg en hedeudhans ew an godhas hedeudhys gen an dowr, pekara kalgh po krey.
* Tebmigow bian ew an karg en krog, skav lowr rag gwaya heb tochya gweli an ryver.
* Tebmigow moy ew gwayys dre lappyans, ow tochya an gweli a dermyn dhe dermyn.
* An karg gweli ew movys poken dre dednans (aga draylya a-dreus gweli an ryver) po rolyans mar po anjei moy kredn.

Myns an godhas treusperthys gen ryver ew bras dres ehen. Hanow niver a ryvers a dheu dhort aga liw awos ago bos liwys gen godhas, rag ensampel Hwang He (Dowr Melyn) en China. Estemys ew dhe’n Hwang He dhegi 800 milvil tonnas a wodhes dhe’n mor pub bledhen, ha’n Mississippi 400 milvil tunnell. Livbrei (fennleys y'n FSS (K)) ew hanow an godhas hag ew gorrys war leur an nans po livblen.

River_sedimentation_%26_erosion.jpg |skeusennik|Karg gweli ryver
Encontro_das_Águas_-_Manaus.jpg|skeusennik|Kemper Dowr Negro (tewl) hag Dowr Amazon (leyjek) en Manaos. Leun ew dowr Amazon a wodhas.
Limestone_formations_in_cave.jpg |skeusennik|Fow furvyes gen dowr ow hedeudhi kalgh
Yellow_River_course_changes.gif |skeusennik|Chanjyow dhe resegva Dowr Melyn en China drefen bos an avon owth usya ha godhesa
Yellow-river-1143340_960_720.jpg|skeusennik|Dowr Melyn en China
Tirfurv arvorel

**Tirfurvow arvorel** ew an gnasow a sew chanj kawsys gen processys usyans ha godhesans gen an mor. An mor a wra devnydh a’n keth processys naturel avel ryvers dhe usya, gwaya ha godhesa stoffow.
## Usyans (Esknians y'n FSS (K))
Ema an mor ha’y donnow owth usya radnow gwadn a garrek an arvor lebmath uji fowtow ha torvaow. Tiredhow gen meur a dorvaow ew removys en es rag furvya baya. Tiredhow heb torvaow ew gerys avel pedn tir.

Ledenhes ew torva rag furvya sawan po fow. Terweythyow an fow a ell mos der oll an pedn tir rag gul gwarak naturel. Mar kwrello to an gwarak kodha, gerys yw stack po tolar, hag a furv krib woja usyans dhe level an mor.

San_Sebastian_aerea.jpg|skeusennik|Tiredh Donostia e'n Gwlas Baskek, ow tiskwedhes bayas ha pednow tir
Zawn_east_of_Pednvounder_Beach_-_geograph.org.uk_-_1933877.jpg|skeusennik|Sawan ryb treth Pednvownder, Selevan
MerlinsCave.jpg|skeusennik|Fow ogas dhe Dhintagell
The_Strangles_Beach_-_geograph.org.uk_-_9889.jpg|skeusennik|Gwarak naturel ogas dhe Borthkragen, Kernow
Snolda_Sea_Stack_-_geograph.org.uk_-_799015.jpg|skeusennik|Stack en Enesow Shetland, Sgotlond
Gaut_Skerries,_Ramna_Stacks_-_geograph.org.uk_-_1932651.jpg|skeusennik|Krib en Enesow Shetland


## Treusporth
Ema an mor ow treusperthi grow a-hes treth dre brocess dryft an gladnow. Ema an dodn ow kwaya grow emann an treth war elin (golgh ew hebma), bes gravedh a’y dhehwel en kompes (aswolghes). E’n fordh na, ema pub todn ow kwaya grow tabm a-hes an treth. An grow po tewes a ell furvya tavas tewes en le mayth uji an ryver ow trehedhes an mor, gen morlydn a-dryv dhe ev. Tavas tewes hag a wra junya enys dhe’n tir meur ew tombolo. Lettys ew dryft an gladnow dre dhevnydh groynys. Tirfurvow bian war dreth ew kuspow treth ha keynow treth, furvys gen todnow meur hagel-awel.


Longshore_drift_at_work,_Dungeness_-_geograph.org.uk_-_1006936.jpg|skeusennik|Golgh
Undertow_in_Nantucket.jpg|skeusennik|Aswolghes
Farewell_Spit.jpg|skeusennik|Tavas Tewes Farewell, Mordir Nowydh
Loe_Bar,_with_The_Loe_on_the_left-geograph-4882237-by-David-Smith.jpg|skeusennik|Morlydn an Logh, Kernow
Angel_Road_Shodo_Island_Japan01s3.jpg|skeusennik|Tombolo en Nihon
53sitges.jpg|skeusennik|Groynys en Kataloni
Beach_cusps_at_Napatree_Point_(52404).jpg|skeusennik|Kuspow treth
NorthSaaremaaCoast.JPG|skeusennik|Keynow treth en Estoni


## Arvoryow dres termyn
Ema an tir ow terevel en nebes tiredhow woja rewlivans. Hebm a furv trethow derevys, ha levendiryow an todnow. Mar po level an mor ow terevel po level an tir ow kodha, furvyes ew rias (nansow beudhys) po fyordow (nansow rewlivek beudhys).



Wavecut_platform_southerndown_pano.jpg|skeusennik|Levendir an todnow en Southerndown, Kembra
Series_of_"Raised_Beaches"_from_ancient_sea_levels_-_geograph.org.uk_-_1721280.jpg|skeusennik|Kevres a drethow derevys en Sgotlond
Helford_River.jpg|skeusennik|Dowr Mahonyer, nans beudhys (ria) en Kernow
Geirangerfjord_(6-2007).jpg|skeusennik|Ensampel a fyord en Norgagh
Baya

**Kabmas** po **Baya** ew pleg e'n mor usys po eskniys gen gwrians an todnow. Anjei a hwer lebma thew karrygi medhel po karrygi gen meur a wanderow pekara fowtow ha torvaow. Karrygi kales po le a wanderow a furv pedn tir. Ema niver a ensamplow da en Kernow.


Charlestown_Beach_St_Austell_Cornwall_right.jpg|skeusennik|Baya Ti war Dreth
Kammas_an_tewyn.jpg|skeusennik|Mappa Kabmas an Tewyn
SWCP_Lelant_Towans.jpg|skeusennik|Kabmas an Tewyn a Lannanta
Penn tir

**Pedn tir** (**Penn tir** y'n FSS Kres) ew radn a'n tir a herdh en mes dhe'n mor. Anjei a hwer lebma thew karrygi kalish po karrygi gen le a wanderow pekara fowtow ha torvaow. Karrygi medhel po moy a wanderow a furv kabmas. Ema niver a ensamplow da en Kernow.


The_View_from_High_Cliff_-_geograph.org.uk_-_1490703.jpg|skeusennik|Alsyow an arvor ynter Kastell Boterel ha Porthkragen, Kernow North
Kammas_an_tewyn.jpg|skeusennik|Mappa Kabmas an Tewyn
SWCP_Lelant_Towans.jpg|skeusennik|Kabmas an Tewyn a Lannanta
Gurnards_head_cornwall_01.jpg|skeusennik|Ynyal
Nadia Whittome

**Nadia Edith Whittome** (genys 29 mis Est 1996 yn Nottingham, Pow Sows) yw politegores a Vreten hag esel senedh rag Nottingham Est a-dhia 2019. Esel a'n Parti Lavur yw.

Hi a veu etholys dhe Ji an Gemmynyon yn 2019 rag Nottingham Est gans rann vrassa a 17,393. Hi a veu dasetholys y'n etholans 2024 gans rann vrassa a 15,162

## Bewnans personel
Whittome a wra kewsel Frynkek hag Almaynek yn freth. *Queer* yw hi.

## Devynnow
Saven

**Sawan** (po saven e'n FSS (K)) ew fols en als ryb an mor ma thew usyes karrek vedhel po en lebma thew gwander e’n garrek pekara torva. Sawan ew onan a’n geryow Kernowek a wrug rei versyon dhe’n yeth sowsnek avel *zawn*.  Ema meur a ensamplow da en Kernow.


Zawn_trevilley_lands_end_cornwall.jpg|skeusennik|Sawan Treveli, ogas dhe Bedn an Wlas
Zawn_at_Linney_Head_-_geograph.org.uk_-_1997914.jpg|skeusennik|Sawan ogas dhe Pedn tir Linney, Konteth Pednvro, Kembra
Narrow_strait_or_wide_zawn_at_Nanjizal.jpg|skeusennik|Sawan en Porth Nansisel
Remains_of_the_RMS_Mulheim_in_Castle_Zawn_(7096).jpg|skeusennik|Remenat an RMS Mulheim en Sawan Kastell, Sen Senan
Fow an mor

**Gogow** (po Fow an mor y'n FSS (K)) ew fogow furvyes gen gwreans an todnow. Anjei a furv lebma thew usys radnow gwadn als arvorel pekara torva. Terweythyow an fow a ell mos der bedn tir en tien rag gul gwarak naturel. Ynspirys veu Felis Mendelssohn dhe gomposya ragilow ‘The Hebrides’  woja  vysytya Gogow Fingal en Sgotlond en 1829.


Collapsed_sea_cave_near_Trevone_-_geograph.org.uk_-_768068.jpg|skeusennik|Gogow godhys ogas dhe Dreavon
MerlinsCave.jpg|skeusennik|Gogow Myrdhin ogas dhe Dhintagell
View_of_Mill_Bay_from_a_cave,_Nanjizal_-_geograph.org.uk_-_526248.jpg|skeusennik|Gogow en Porth Nanjisel
Staffa_Fingal's_Cave_14712.JPG|skeusennik|Gogow Fingal, Enys Staffa, Sgotlond
Gwarak naturel

**Gwarak naturel** ew furvyans karrek naturel lebma thew toll en-dadn bons a garrek. Dell ew usys, gnas arvorel ew, furvyes gen gwreans an todnow, bes terweythyow furvyes enjei gen gwreans ryvers po’n gewer.

Anjei a furv war an arvor lebma thew usyes gogevyow dre bedn tir a’n dhew du.


Durdle_Door_Dorset_Sunset.jpg|skeusennik|Daras Durdle, Dorset
The_Strangles_Beach_-_geograph.org.uk_-_9889.jpg|skeusennik|Gwarak naturel ogas dhe Borthkragen, Kernow
Kristenmarie82.Gat-in-die-muur,_Koffiebaai.2.jpg|skeusennik|Toll e’n Fos, Afrika Dhyghow

Krag ha kalgh a lel furvya gwaragow drefen bos nebes gweliyow kalessa ages erel. Kelghow a rewi ha teudhi a wadnha an karrygi gwadn rag gul toll. Ema lies gwarak naturel en parkow kenedhlek Gwaragow ha Keynansdiryow ha Kovep Genedhlek Grisyow Meur, oll en stat Utah e’n Statys Unys.

Arches_National_Park_Map.jpg|skeusennik|Mappa Park Kenedhlek Gwaragow
Double_arch.jpg|skeusennik|Gwarak Dewblek, Park Kenedhlek Gwaragow
Landscape_Arch_Utah_(50MP).jpg |skeusennik|Gwarak Landscape, Park Kenedhlek Gwaragow
Mesa_Arch,_Canyonlands.jpg |skeusennik|Gwarak Mesa, Park Kenedhlek Keynansdiryow

En Kovep Genedhlek Ponsow Naturel, en Utah maga ta, ema tri gwarak naturel furvyes gen ryvers, hag ema erel e’n Statys Unys ha China. An hirra ew Pons Xianren en China, gen hirder a 122m.


Owachomo_laban.jpg|skeusennik|Pons Owachomo, Kovep Genedhlek Posnow Naturel
Utah_Rainbow_Arch.jpg|skeusennik|Gwarak Kabmdhavas, Utah
Jiangzhou_Natural_Bridge.jpg|skeusennik|Pons Naturel Jiangzhou, China
An Vorladron Gernewek

**An Vorladron Gernewek** ew klub rugby unys hag a wari en Kamporieth Pow an Sowson, an nessa gris en kevreyth Pow an Sowson. Kens, henwys veu an klub avel Pennsans ha Lulynn. Lebmyn anjei a wari en Park Mennaye en Pennsans, bes govenek a’s teva remova dhe Sportva rag Kernow en Truru. Ny's teva kummyas towlenna dhort an konsel.

## Skodhoryon

## Berrskrif seson

## Devynnow
Park Kenedhlek Yellowstone

**Park Kenedhlek Yellowstone** ew park kenedhlek e’n statys Wyoming, Idaho ha Montana en north-west an Statys Unys. Hebm o an park kenedhlek kensa e’n bes, appoyntys en 1872 gen Lewydh Ulysses S. Grant. Aswonnys ew rag y wodhvewnans ha’y nasyow dordesel. AMyns an park ew 3,468.4 mildir pedrek (8,983 km2). Henwys veu avel Ertachva an Bys UNESCO en 1978.
## Enevales
En Park Yellowstone ema an uhella rniver a vualyon gwels e’n Statys Unys. Ema arthes loos, bleydhyow ha kerwys ergh emesk kansow a ehednow bronoges, ydhyn, puskes, kramviles ha dewelvennoges ena ewedh.

American_Bison_(Yellowstone).jpg|skeusennik|Bual Amerikanek
WolfRunningInSnow.jpg|skeusennik|Bleydh loos
Grizzly_Bear_Family_in_Glacier_National_Park.jpg|skeusennik|Teylu arthes loos
Bull_snake.jpg|skeusennik|Sarf tarow
A4_Western_painted_turtle.jpg|skeusennik|Pollgroban liwys
Haliaeetus_leucocephalus_-Skagit_valley-8-2c.jpg|skeusennik|Er mool
Gavia_immer4_BS.jpg|skeusennik|Sedher bras
Muskrat_swimming_Ottawa.jpg|skeusennik|Musklogosen

## Dororieth
Teller gerys-da ew rag dy’golyow, hag usys ew an park rag kerdhes, kampya, peskecha ha golya.

Pur gebmyn ew dorgrysyow ha tanow gwels e’n park. An dorgrysyow a hwer drefen bos desedhys an park a-ugh mena tan. Ema moy es hanter geysers an bes e’n park, ha lies mogdoll. An geyser moyha gerys-da ew ‘Old Faithful’, hag a dardh ogas dhe bub 90 mynysen.


 NathanielPLangford.JPG|skeusennik|Nathaniel Langford, dyghtyer kensa an park (1872-77)
Yellowstone_National_Park_Map.png|skeusennik|Mappa an park
Aerial image of Grand Prismatic Spring (view from the south).jpg|skeusennik|Trolergh dres fenten tobm Grand Prismatic
Old_faithful_geyser_2015.jpg|skeusennik|Geyser Old Faithful
OldFaithful.ogv|skeusekkin|Gwydhyow a Old Faithful
State_Highway_287_slumped_into_Hebgen_Lake.jpg|skeusennik|Damach dre reson dorgrys en 1959
Yellowstonefire.jpg|skeusennik|Tan e’n Park
Crown_fire_Old_Faithful.jpg|skeusennik|Tan ogas dhe Old Faithful
Tourists_Viewing_Old_Faithful_Eruption_in_2019.jpg|skeusennik|Tornysi ow mires orth Old Faithful
YellowstonefallJUN05.JPG|skeusennik|Dowrlam Is Yellowstone
Stack

**Tolar** po **Stack** ew enys vian furvyes pan godhas to gwarak naturel dhe’n mor. Gwres enjei a garrek galish, hag a worthsevel usyans an todnow..


Balls_Pyramid_near_Lord_Howe_Island.jpg |skeusennik|Pyramid Ball, Ostrali, an stack uhella e’n bes, 562 m a uhelder
Old_man_of_hoy2.jpg |skeusennik|Den Koth Hoy, Enesow Orgh, Sgotlond
TheNeedles_-_Remy_-_Osman_-_Wikipedia.JPG |skeusennik|An Naswedhow, Enys Wyth
Samphire_Rock_viewed_from_The_Strangles_Beach_-_geograph.org.uk_-_343223.jpg |skeusennik|Karrek Senpeder, Kernow North
Krib (Klerheans)

'''Krib''' yw toul densek rag kempenna po digamma gols. 

**Krib** a yll styrya ynwedh 
* Krib (tirfurv arvorel)
* Krib (tirfurv rewlivel)
* Krib (korfonieth)
Krib (tirfurv arvorel)

*Rag usyansow erel, y hweller [[Krib (Klerheans)]]*

**Krib** ew karrek isel a-ugh po en-dadn level an mor, gerys woja usyans stack. Anjei a ell bos pur beryllus dhe worholyon. Hi ewedh a styr tiredh en-dadn an mor po war level an mor furvyes gen gwylar po korel, pekar hag atol po Krib-bar Meur Ostrali.


Staring_at_the_Sea_-_geograph.org.uk_-_932869.jpg|skeusennik|Kribow an Gorholyon (Longships en Sowsnek) ogas dhe Bedn an Wlas
Cribbar_Rocks_below_Towan_Head_-_geograph.org.uk_-_1773852.jpg|skeusennik|Karrygi Kribow (Cribbar en Sowsnek) ogas dhe Dewynblustri, teller a bris rag mordardha
Bishop_Rock_from_Periglis_Bay_-_geograph.org.uk_-_355576.jpg|skeusennik|Kribow peryllus ogas dhe Ven Epskop, Enesow Syllan
Gaut_Skerries,_Ramna_Stacks_-_geograph.org.uk_-_1932651.jpg|skeusennik|Krib en Enesow Shetland
Part_of_Great_Barrier_Reef_from_Helicopter.jpg|skeusennik|Krib-bar Meur Ostrali
Park Kenedhlek Gwaragow

**Park Kenedhlek Gwaragow** ew park kenedhlek en Utah est e’n Statys Unys. Desedhys ew ogas dhe Dhowr Colorado. Ema moy es 2,000 a waragow naturel e’n park. Myns an park ew 120 mildir pedrek. Dororieth an park ew gweliow holan ha krag. En tiredhow lebma thew an karrygi rynnys en eskelli, gwens ha dowr a ell usya an karrygi medhel, ow kasa gwarak po pons naturel. Segh ew ayredh an park – le ages 250mm a law an vledhen.

## Tornyaseth
Gerys-da ew kerdhes, diwrosa, kampya ha krambla e’n park. Gerys-da ew steronieth ewedh, ken thew kaletter kressys a dhefolyans golow dhort trev Moab.


Delicate_arch_sunset.jpg|skeusennik|Gwarak Bleudh
Arches_National_Park_Map.jpg|skeusennik|Mappa Park Kenedhlek Gwaragow
Landscape_Arch_Utah_(50MP).jpg|skeusennik|Gwarak Tirwedh
Elephant_Butte_exit_rapel.jpg|skeusennik|Elephant Butte
Krib

*Rag usyansow erel, y hweller [[Krib (Klerheans)|*Krib (Klerheans)*]]

*'Krib*' ew toul densek rag restra po digabma gols. Usys veu kribow a-dhia osow kensistorek. Diskudhys veu ensamplow dhort [[Iran]] dedhyes dhe 3,000 KOK. Kribow a gonsist a welen ha dens warnedhi. Gwres enjei dhort niver a dhevnydhyow dyffrans, plastek, olkan po predn ew an moyha kebmyn lebmyn, bes usys veu dans olifans po krogen kronek ervys e'n oos eus passyes. Aga shap po myns a greg war aga usyans.

Usys ew kribow rag lies porpos. E'n termyn eus passyes, usys enjei dhe synji gols hir en y le. En diwysyans, usys enjei dhe dhiblansa fibrow koton dhort has ha taklow erel. Usys enjei gen kresluyow dhe guntel samplow gols rag dustuni.

==Krib Afro==
Usys ew an ehen ma a grib war wols krullys tedn, po gis Afro. Dens hir pell a-les ew gnasow an krib ma.

==Krib nedh==
Ema dhe'n ehen ma a grib meur a dhens pur ogas dh'y gila. Henwys ew avel man-grib, hag hy a yel remova nedh po hwadn dhort gols.

==Musek==
Gwres ew sonyow dre rei paper dres krib ha hwetha der ev. Askorrys ew son haval dhe kazoo.

<gallery>
Plastic_comb,_2015-06-07.jpg|skeusennik|Krib blastek arnowydh
Dante_Gabriel_Rossetti_-_Woman_Combing_Her_Hair_(1865).jpg|skeusennik|Lymnans gen Dante Gabriel Rossetti - *Benyn ow kribas hy gols''
African_Ebony_hand_carved_comb_set.jpg|skeusennik|Kribow Afro
Egyptian_-_Wooden_Comb_-_Walters_61306.jpg|skeusennik|Krib dhort Ejyp a'n 15ves kansbledhen KOK
Nissenkamm-01.jpg|skeusennik|Krib nedh
Krib (tirfurv rewlivek)

**Krib** ew keyn kul a garrek gwres gen esknians rewlivel a-dhenewen po a-dhelergh a nans rewlivek. Ober rewi-teudhi *(freeze-thaw weathering)* a lybm an keyn, ha serthhes ew an leder gen gwayansow leder *(mass wasting)*, ha'n rewliv a gebmer an stoffow lows dhe-ves. Henwys ew telleryow ma hwra teyr krib metya avel kern.

## Ensamplow a bris
* Crib Goch (Krib Rudh) war An Wodhva, Kembra.
* Striding Edge war Helvellyn, Pow an Lydnow.
* Krib Càrn Mòr Dearg, Ben Nevis, Alban.
* Keyn Menydhyow an Cuiltheann, Enys Skye, Alban


Crib_Goch_and_Brocken_Spectre.jpg|skeusennik|Krib Rudh ha bocka Brocken
Striding_Edge.jpg|skeusennik|Striding Edge
CMD_arete.jpg|skeusennik|Càrn Mòr Dearg e'n gwav dhort Ben Nevis
Sgurr_Dearg_and_the_"In_Pin"_and_Sgurr_na_Banachdich_-_geograph.org.uk_-_934161.jpg|skeusennik|Keyn an Cuiltheann
Lowarthow Klassek Suzhou

**Lowarthow Klassek Suzhou** (Chinek: 苏州园林; pinyin: *Sūzhōu yuánlín*) ew Ertachva an Bys UNESCO en Suzhou, cita en Radnvro Jiangsu en China Est. Apoyntys veu gen Kessedhek Ertach an Bes UNESCO en 1997 gen ystydnans en 2000. Dres mil vledhen (tredh an 11ves ha’n 19ves kansvledhen), displegys veu an greft a dhesinya lowarthow e’n cita gen gesunya elvednow tirwedh naturel avel karrygi, breow ha ryvers, ha derevyansow pekara pagodas.

An ertachva a gomprehend eth lowarth en Suzhou hag onan e’n drev ogas, Tongli. Ma 69 lowarth en Suzhou gwithys avel Leow Ertach Kenedhlek maga ta.

## An lowarthow
Jantar Mantar

**Jantar Mantar** ew Ertachva an Bes UNESCO en Jaipur, Eynda. Kuntel ew a 19 daffar steroniethek derevys gen an metern Rajput, Sawai Jai Singh II, fondyer cita Jaipur. Kowlwres veu en 1734. E’n teller ma ma euryor howl moyha an bes. Woja damach e’n 19ves kansvledhen, daswres veu an teller en 1902 gen an Raj bretennek.

An hanow Jantar Mantar a dheu dhort an Sanskrytek, ow styrya jynn amontya. Porpas an daffar o rag musura termyn, dargana difygyow, sewya telleryow ster posek e’n eborn, amontya deklynyansow an planetow ha musura uhelderow nevek ha’ga efemerysys.
## An daffar
An 19 daffar yw:
* Chakra Yantra (haval ew hemma dhe beswar klock en pajar teller a-dro dhe’n bes - Greenwich ogas dhe Loundres, Zurich en Swistir, Notke en Nihon ha Saitchen e’n Mor Bras Kosel)
* Dakshin Bhitti Yantra (hebm a vusur hanterdydh, uhelder hag anterth korfow an eborn)
* Digamsha Yantra (koloven en kres dew gelgh, usys rag musura azimuth an howl hag amontya termyn howldrehevel hag howlsedhes)  
* Disha Yantra
* Dhruva Darshak Pattika (mires ort ha kawas teller steren an North)
* Jai Prakash Yantra (diw euryor howl gen shap skudel)
* Kapali Yantra (ma’n daffar ma ow musura kesordenogyon korfow an eborn en systemow azimuth ha kehysydhek)  
* Kanali Yantra
* Kranti Vritta Yantra (an daffar a vusur dorhes ha dorles korfow an eborn)  
* Laghu Samrat Yantra (an euryor howl leha e’n teller) 
* Misra Yantra  (an hanow a styr daffar kemysk, kuntel ew a bymp daffar diblans) 
* Nadi Valaya Yantra (diw euryor howl war dhew du an daffar – rag hanter-besow north ha soth)  Ev a ell musura termyn gen kewerder a le ages mynysen. 
* Palbha Yantra
* Rama Yantra (derevyans usys rag musura uhelder hag azimuth an howl)  
* Rashi Valaya Yantra (12 euryor howl rag musura kesordenogyon ster, planetow ha 12 radneves) 
* Shastansh Yantra (Daffar en stevel dowl gen toll pydn e’n fos. Skeusen an howl a godh war radhva pub hanter-dydh rag musura kedhlow a-dro dhe’n howl)   
* Unnatamsa Yantra 
* Vrihat Samrat Yantra (Euryor howl moyha an bes. Ev a ell musura termyn gen kewerder a le ages diw eylen.)
* Yantra Raj Yantra (Astrolab brons 2.43 meter a-dreus, onan a’n moyha e’n bes, hag a ell amontya an kalender Hindiek)

Rashivilaya_Yantra,_Jantar_Mantar,_Jaipur,_20191218_0923_9016.jpg|skeusennik|Rashi Valaya_Yantra
Bhairav Temple Jantar Mantar Jaipur.jpg|thumb|Tempel Bhairav – desedhys e’n keth teller
Ecliptic equator galactic anim.gif|thumb|Jantar Mantar a wra devnydh a dri system kesordenogyon aswonnys e’n osow koth. E’n skeusen, rudh ew an system ekliptik ha glas an system kehysedhek 
Laghu samrat yantra.JPG|thumb|Laghu Samrat Yantra
JaiPrakashYantraJaipur20080213-3.jpg|thumb|Jai Prakash Yantra
Jantar Mantar in Jaipur giant sundial.jpg|thumb|right|Flour mires an Vrihat Samrat Yantra
Jodrell Bank

Ertachva an Bes UNESCO ew **Sterva Jodrell Bank**, dyghtys gen Universita Manchester, bes desedhys en Konteth Cheshire, Ruvaneth Unys. Kuntel ew a deleskopow radyo, ha radn ew a Gresen Jodrell Bank rag Sterfysegieth en Universita Manchester. Fondys veu en 1945 gen Bernard Lovell, steronydh radyo, rag hwithra dewydnow kosmik. Woja hedna, pur bosek veu an sterva rag hwithrans en parkow meyn kowas, kwasarow, pulsarow, maserow ha lensow gravedhek. Pan dhallathas an Oos Efanvos en 1957, posek veu an sterva rag helerghi tavellow efanvos. Apoyntys veu avel Ertachva an Bes UNESCO en 2019.
## Pellweloryow
Chif teleskop an sterva ew Teleskop Lovell, derevys en 1957. Y dreuslinen ew 250 tros-hes (76m), an treja moyha e’n Bes. Ma tri theleskop aral e’n sterva, an Mark II (treuslinen 125 tros-hes (39m)), ha dew deleskop bian gen treuslinednow a 13m ha 7m. Pednplas rag MERLIN (Multi-Element Radio Linked Interferometer Network) ew Jodrell Bank. Junys ew an teleskop Lovell dhe erel rag furvya mellyansell (interferometer). Jodrell Bank ew radn a’n rosweyth VLBI (Very Long Baseline Interferometry) ewedh, pan wrello teleskopow a-dreus Europa omjunya.
## An Kuntel Kilometer Pedrek
En 2011, dewisys veu Jodrell Bank avel pednplas SKA (Square Kilometre Array – Kuntel Kilometer Pedrek). Hebm a vedh an teleskop radyo moyha gallojek nevra woja y dherevyans en Ostrali hag Afrika Dyhow.
## Tornyaseth
Ygerys veu kresen vysytoryon ena en 1971, hag a dedn dres 100,000 a vystyoryon pub bledhen. Enni, ma diskwedhyansow a-dro dhe steronieth ha’n efanvos, bosti ha lowarthow.


Jodrell_bank_Hut_1945.jpg |skeusennik|An arbrovow kensa en Jodrell Bank en 1945
Lovell_Telescope_1.jpg |thumb|An teleskop Lovell
Jodrell_Bank_Mark_II.jpg |thumb|An teleskop Mark II 
At_Jodrell_Bank_Observatory_2018_040.jpg |thumb|Pednplas an Kuntel Kilometer Pedrek
MERLIN_map.jpg |thumb|Mappa a deleskopow Kuntel MERLIN
Jodrell_Bank_Visitor_Centre_1.jpg |thumb|right|An Gresen Vysytyoryon
Delta Dowr Danaw

Ertachva an Bes UNESCO ew **Delta Dowr Danaw**. (Roumanek: *Delta Dunării*)  .  Hebm ew an sekond moyha delta en Europa woja Delta Dowr Volga. Ma an brassa radn a’n delta en Roumani (1331 mildir pedrek), gen tabm bian en Ukrayn (272 mildir pedrek). Ertachva an Bes a gomprehend an Komplek Morlydn Razim-Sinoe ewedh, desedhys dhe’n soth, rag gul myns kowal a 1994 mildir pedrek. Apoyntys veu avel Ertachva an Bs ha teller glebdir Ramsar en 1991. 

## Doronieth
An delta a dhallathas furvya a-dro dhe 4000 KOK pan sevis level an mor. Lettys veu an Dowr Danaw gen bank tewes hag y tallathas an ryver derevel lappys tewes. A-dro dhe 40% a’n delta a veu derevys e’n vilvledhen dhiwettha, drefen tus dhe dreghi kosow, ow kawsya usyans gweres. Patron komplek a brasow, kenegi, goverow ha lydnow ew. An uhelder kresek ew 0.52m hag a-dro dhe 20% a'n delta ew en-dadn level an mor.
## Godhvewnans
Desedhys ew an delta war for'ow divroans posek dhe ydhyn, ha kevys ew 320 ha moy a ehednow ena, en aga mesk pelikanes, lobigow gwydn hag ergowannow. An ryvers ew bewva dhe lies ehen a buskes, pekar ha krijes (*sturgeon*) ha lydnbuskes (*carp*), ha’n lydnow dhe buskes erel pekar ha dowresti (*catfish*) ha tranchys (*tench*). Emesk an enevales ema dowrgeun, mynkes ha badhes gwels. 
## Poblans
A-dro dhe 20,000 a dus ew trigys e’n delta, 4,600 anodhans en porth Sulina. An delta ew onan a’n telleryow leha poblek en Europa. Pur gonnyk ew an drigoryon avel marnoryon. En gwir, udn drevesigeth, Mila 23 (poblans 1,200), a brovia sportysi neb a waynyas lies pewas e’n Gwariow Olympek (8 owr, 9 arhans ha 2 brons), Kampyoriethow an Bes (32 owr, 26 arhans ha 31 brons) ha Kampyoriethow Europek (20 owr, 12 arhans ha 10 brons), pub pewas rag kanouya.

TulceaDonaudelta2010Video.ogv|skeusennik|Gwydhyow a’n delta
Cañas_(Phragmites_australis),_Delta_del_Danubio,_Rumanía,_2016-05-28,_DD_18.jpg|thumb|Korsek e’n delta 
LeteaMill.jpg|thumb|Melin wens koth Letea
Danube_Flower.jpg|thumb|Skudellow dowr
Pelicani_din_Delta_Dunarii.PNG|thumb|right|Pelikanes 
DeltaRBDD.jpg|skeusennik|Mappa a oryon Ertachva an Bys
Park Kenedhlek Keynansdiryow

**Park Kenedhlek Keynansdiryow** ew park kenedhlek en Utah soth-est e’n Statys Unys. Desedhys ew ogas dhe Ryvers Colorado ha Green. Apoyntys veu avel park kenedhlek en 1964.  Tednva tornyji gerys-da ew. Ma moy ages 400,000 a vysytoryon ow tos dhe’n park pub bledhen. Kerdhes, diwrosa menedh, skathow kloos dowr gwels, kayakya ha lewya dhywar an for' ew gwriansow gerys-da.

Enevales kebmyn e’n park yw arthes du, skunkow, koyote ha kougar. Dres 270 a ehednow edhen ew trigys e’n park, ow komprehendya eres ha hokys. Segh ye an ayredh, a-dro dhe 230mm a law pub bledhen. 

Kalgh, krag ha kyllas ew karrygi an park. Emesk an gnasyow, ma gwarak naturel, Gwarak Mesa.


Mesa_Arch,_Canyonlands.jpg|skeusennik|Gwarak Mesa
Canyonlands_Needles.jpg|skeusennik|Gnasyow Keynansdiryow
Pronghorn_in_Canyonlands_National_Park.jpg|skeusennik|Karow *Pronghorn*
Chesler_Park_-_Flickr_-_brewbooks_(3).jpg|skeusennik|Karnow en tiredhChesler Park
IslandInTheSky.JPG|skeusennik|Mesa ha butte en tiredh ‘Enys e’n Eborn’
Krib (korfonieth)

*Rag usyansow erel, y hweller [[Krib (Klerheans)]]*

Tevyans kigek ew **krib**. Kevys enjei en kebmyn war bedn ydhyn pekara yer gyni, fesons ha yer hwarhes. Dell ew usys, moyha enjei war an gorow ages an venow. Rudh ew an liw moyha kebmyn, bes kevys ew du, loos, glas ha glasrudh ewedh.


Rooster_portrait2.jpg|skeusennik|Krib kulyek hwarhes
Common_Hoopoe_(Upupa_epops)_Photograph_by_Shantanu_Kuveskar.jpg|skeusennik|Bouperik
Feuerrückenfasan_(Lophura_ignita).jpg|skeusennik|Lophura ignita, ehen a fesont
Dowrlammow Victoria

**Dowrlabmow Victoria** (yeth Lozi: *Mosi-oa-Tunya*, "An mog hag a daren"; yeth Tonga: *Shungu Namutitima*, "Dowr Bryjyon") ew dowrlam war an Dowr Zambesi en Afrika Soth. Pederys ew avel onan a dhowrlabmow brassa an Bes dre reson a'y lester (1708m – 5604 tros-hes). Desedhys ew war an or tredh Zambi ha Zimbabwe. Apoyntys veu avel Ertachva an Bes UNESCO en 1989, an udnik ertachva en Zambi hag onan a bymp en Zimbabwe.

## An hanow
David Livingstone, an gannas eglos ha hwithrer tiryow a Alban, o an kensa European dhe vires ort an dowrlam en 1855. A-dhesempis ev a’n henwis rag enora Meternes Viktorya, bes kebmyn ew an hanow Lozi *Mosi-oa-Tunya* ha’n Rol Ertachvaow an Bes a ajon an dhew hanow.

## Myns
Nag ew Dowrlabmow Victoria an dowrlam uhella e’n Bes, na’n ledanna naneyl, bes aswonys ew avel an dowrlam brassa e’n Bys, drefen y lester (1708m) hag uhelder (108m – 354 tros-hes). Enjei diwweyth uhelder Dowrlabmow Niagara en Amerika North ha moy es diwweyth aga lester. Diskargans an ryver a wra varya polta, gen seson glawek tredh mis Du bys mis Ebrel, ha seson segh rag remenat an vledhen. Ma ewon a’n dowrlam ow terevel dhe uhelder moy es 400m, terweythyow diwweyth hedna, gweladow dhort 50km ha moy. An liv leha (dalleth mis Du) ew degves radn a’n liv moyha (dalleth mis Ebrel). Ma prederow bos chanj an ayredh owth ynkressya an varyans ma.

## Keynansow
En-dadn an dowrlam ema kevres a geynansow usys gen an dowr lebma thera gwanderow e’n karrygi (torvaow en basalt dre vras). Anjei a hembronk ygam-ogam drefen an dowr dhe dhisplegya unn dorva wosa hy ben. Lemmyn usys yns i rag sportow aventur, kepar ha skathow klos dowr gwyls, lamma bunjee ha kayakya.

## An hyns horn ha tornyaseth
Cecil Rhodes ha’y ‘Kowethyans bretennek-Afrika Soth’ a vynnas efani rewl an emperoureth vretennek pella dhe’n north, ha dhe wul hedna, ev a restras derevyans a for' kledhren dhort Cape Town dhe’n dowrlam en 1905, dres pons pur ogas dhe’n dowrlabmow, hag erbydn 1909 mar bell avel Repoblek Werinel Kongo belgek e’n north. Derevys veu ostel en 1904, an Victoria Falls Hotel, awos tornyji dhe dhalleth dos dhe weles an tednvos.
Bys dhe dhiwedh an 1990ow, a-dro dhe 400,000 a dus pub bledhen a wre vysytya an teller, an brassa radn anodhas war du Zimbabwe. A-dhia an termyn na, kaletterow politek en Zimbabwe a styr dell wra le a dus mos dhe’n ostelyow ena ha moy dhe’n ostelyow en Zambi.

## Godhvewnans
Desedhys ew dew bark kenedhlek bian ogas dhe’n dowrlabmow. Anjei a gomprehend olifanses, jirafes, lewyon, bualyon Afrika ha gaverewiges.


Victoria_Falls_Bridge_Aerial.jpg|thumb|Pons Dowrlabmow Victoria 
VictoriaFalls2018d.jpg|thumb|Dowrlabmow Victoria dhort glann Zimbabwe, ow tiskwedhes Dowrlam an Jowl
Satellite_view_of_Victoria_Falls.jpg|thumb|Dowrlabmow Victoria gwelys dhort an efanvos (Gorsav Efanvos Keswlasek)
Victoria_Falls_from_the_air_1972.jpg|thumb|right|Dowrlabmow Victoria dhort an ayr, ow tiskwedhes an ewon
Grade_5_Rafting_op_de_Zambezi_Rivier!_(6573890261).jpg|skeusennik|Skath klos dowr gwels e'n keynans en-dadn an dowrlam
Livingstone_statue_at_Victoria_Falls,_Zimbabwean_side.jpg|skeusennik|Gravyans a David Livingstone ogas dhe'n dowrlam
Park Kenedhlek Canaimo

**Park Kenedhlek Canaimo** ew park kenedhlek en Veneswela soth-est en Amerika Dhyhow. Desedhys ew ogas dhe oryon Brasil ha Gwayana. Ma dhe Park Kenedhlek Canaimo or ort park kenedhlek en Brasil, Park Kenedhlek Monte Roraimo. An dhew bark a ober war-barth rag restra tornyaseth, godhvewnans ha hwithrans. Apoyntys veu avel Ertachva an Bys UNESCO en 1994.
## [[Doronieth]]
Park Kenedhlek Canaimo ew an hweghves moyha e’n Bes (30,000 km pedrek), an keth myns avel Pow Belg. An park a gomprehend kosow glaw ha *tepuis* (65% a’n myns), moosdiryow gen fosow serth ha toppow gwastas. An alsyow serth ha dowrlammow uhel a styr tirwedhow marthys da. An tepuis moyha aga hanow ew Monte Roraima (an esya rag krambla) hag Auyantepui, lebma thew Dowrlam Angel. Krag ew dororieth an tepuis war sel a garrygi pur goth. Usys veu an tepuis gen Syr Arthur Conan Doyle avel teller y lever *The Lost World*, lebma thew diskudhys arghpedrevanes war voosdir gen Professor Challenger.

## Pobel
An trib Pemon ew an dus deythyek neb a drig e’n park. Anjei a gryj bos an tepuis trigva dhe spyrysyon ‘Mawari’. An Pemon a dhisplegyas niver a gampow rag tornysi solabres. An tednvosow moyha gerys-da ew dew a’n dowrlabmow uhella e’n Bes, Dowrlam Angel ha Dowrlam Kukenan.

Salto_del_Angel-Canaima-Venezuela08.JPG|skeusennik|Dowrlam Angel (979m - 3212 tros-hys)
Kukenan_Tepuy_at_Sunset.jpg|skeusennik|Tepui Kukenan
Canaima_(Fabrizio_Morroia).jpg|skeusennik|Dowrlam war an Dowr Canaima
Mount_Roraima,_Venezuela_(12371474504).jpg|skeusennik|Monte Roraima
Roraima_satellite_11_mars_2004_map-fr.svg|skeusennik|Mappa Monte Roraima
SaltoKukenan.jpg|skeusennik|Dowrlamm Kukenan (674m - 2211 tros-hys)

## Godhvewnans
Yma dhe’n park divers enevales, ow krog war uhelder hag sort a losowedh. Anjei a gomprehend
* armadillo bras *(Priodontes maximus)*
* kowrdowrgi *(Pteronura brasiliensis)*
* jagwar *(Panthera onca)*
* gwragher *(Harpia harpyja)*
* papanjay godewl *(Pionus fuscus)*

Giant_armadillo.jpg|skeusennik|kowrarvegyn
Four_Giant_Otters.JPG|skeusennik|Kowrdhowrgeun
Standing_jaguar.jpg|skeusennik|Jagwar
Pionus_fuscus-0.jpg|skeusennik|Parrot godewl
Harpia_harpyja_001_800.jpg|skeusennik|Gwragher
Dowrlam Angel

**Dowrlam Angel** (; yeth Pemon: Kerepakupai Merú ow styrya "dowrlam an teller downna", po Parakupá Vená, ow styrya "an dowrlam dhort an teller uhella") ew dowrlam en Veneswela soth-est en Amerika Dhyhow. Desedhys ew war ledrow Menedh Auyantepui en Park Kenedhlek Canaimo. Ev ew an dowrlam uhella e’n Bes (979m – 3212 tros-hys).

An hanow a dheu dhort , neyjer amerikanek, an kensa dhe neyja dres an dowrlam en 1933. En 1937 Angel a asssayas tira ayrplayn war bedn Auyantepui, bes veu droglam. Res o Angel, y wrek Marie ha dew goweth kerdhes war woles an tepui. Udnek dydh woja hedna anjeii a dhrehedhas an gwik nessa. Henwys veu an dowrlam rag y enora en 1939. Ma lies tornyas ow mos dhe weles an dowrlam, bes pur enyshes ew an tednvos.
Pisko hwerow

**Pisko hwerow** ew diwes kemmyskys (po koktel) dhort Perou, pur gebmyn avel radn a *cuisine* Perou ha Chile. Hanow an diwes a dheu dhort 'pisko', an las selyek, ha’n term koktel 'hwerow', mencyon a sugen citrus ha hwekheans. Ema an versyon a Berou ow komprehendya pisko perouvek, sugen limaval, melysugen, rew, gwydn oy hag *Angosturas bitters*. Haval ew an versyon a Chile, bes an pisko a dheu a Chile ha na wra anjei devnydh a’n gwydn oy ha bitters. An las selyek, pisko, ew ehen a *aguardiente* po dowr tobm frynkek gwres dhort grappys. Y hanow a dheu dhort porth Pisco en Perou, ha usys veu nans ew mar bell ages 1764.

Devisys veu an koktel en 1922 en Lima gen an tavernor amerikanek Victor Vaughen Morris. Ev a argebmydnas an koktel nowydh en paperyow nowydh Perou ha Chile, hag en skon y teuth gerys-da. Ema Perou ow solempnya dy’gol poblek pub bledhen dydh Sadorn kensa mis Hwevrel ragdho. Gerys-da ew ev erbydn lebmyn dres an Bes. Dyghtys ew en gwedrednow *old fashioned*, hag apoyntys veu avel koktel klassek kevos gen an IBA (Kowethas Keswlasek Tavernoryon).

En 2017 pan leveris kesweler dhe savla radyo en Chile ort kaner bretennek Ed Sheeran dell longya pisko hwerow dhe Chile en tien, Sheeran a worthebis bos gwell dhodho an versyon a Berou.  


Wong_Event.jpg|skeusennik|Imach dhe enora Morris en Lima
2010-0109-Lima-HotelBolivar.jpg|skeusennik|Ostel Bolivar en Lima, onan a’n telleryow kensa dhe wertha pisko hwerow 
Presidentes_Cristina_Fernandez_y_Alan_Garcia_brindan_con_pisco.jpg|skeusennik|Ema lewydh Arghantina Cristina Fernández ha lewydh Perou Alan García owth eva yeghes gen pisko hwerow en Palys an Governans Perou en 2010 
Aerial_view_of_Pisco.jpg|skeusennik|Skeusen a’n ayr – trev Pisco en Perou woja dorgrys meur en 2006
Pisco-bottles-Chile.jpg|skeusennik|Botellow pisko dhort Chile
John Beag Ó Flatharta

**John Beag Ó Flatharta** ew musicianer Wordhonek kana gwlas ha darleser a Leitir Mealláin (Lettermullen) en Konamara, Wordhen west. Ev a dhallathas kana e’n 1970ow diwettha. A-dhia 1980 war-barth ha'y vagas, Na hAncairí (An Ankoryow) ev a dhisplegyas kemyskans a gana gwlas ha *sean-nós*, hebm ew kana gwerin hengovek heb daffar.

Y ganow a sew themys a dhivroans, estrenegyans ha kerenja, ha kanow a-dro dhe’n mor maga ta, elvednek dhe bub kemeneth en Konamara. John Chóil Bhreathnaigh a senas akordyon war an rekord kynsa ‘Faoi Lán tSeoil’, bes John Beag a ganas gen kemyskans a warioryon erel war an rekords erel.

Woja demedhi Ann Hargraves, anjei a wayas dhe driga e’n Statys Unys, bes yonk o y wrek pan verwis, en udn gara ev gen mab yonk, Liam. Anjei a dhehwelas dhe Wordhen en 2007. Rekords erel a sewyas, hag ev owth oberi dhe RTÉ Raidió na Gaeltachta.

Y ganow moyha gerys ew ‘Amhran Chuigeil’ (Kan kygel, a-dro dhe resek skathow *Galway hookers* dhort Faoi lán tSeoil), ‘The Nazarene Song’ skrifys gen Eddie O Conghaile a-dro dhe hager-awel war an mor, ha ‘Amhrán Mhaínis’ (Kan Mweenish, kynvan hengovek).

## Rol a rekords
Awgrym

**Awgrym**, henwys ynwedh **mathematik** po **kalkorieth**, yw an studhyans a niverow, rothow ha patronyow. An ger 'awgrym' a dheu dre Sowsnek a'n hanow Arabek 'al-Khwarizmi'. An ger 'mathematik' a dheu a'n ger Greka "μάθημα" (máthema), ow styrya "godhonieth, godhvos po dyski".

Yn mysk awgrym yma an studhyans a:

* Niverow: fatel amont taklow.
* Strethur: fatel orden taklow. An rann ma yw henwys aljebra.
* Le: le mayth eus taklow ha'ga aray. An rann ma yw henwys mynsonieth.
* Chanj: fatel dheu ha bos taklow diblans. An rann ma yw henwys dielvennans.

Dhe les yw awgrym rag assoylya kudynnow a hwer y'n bys gwir, ytho lies den a-der kalkoryon a studh ha usya awgrym. Y'n jydh hedhyw, tamm a galkor yw res yn lies soodh. Tamm a wodhvos mathematik yw res dhe dus a ober yn negys, godhonieth, ynjynorieth ha drehevyans.
Fennva

**Livblen** (po **fennva** e'n FSS (K)) ew radn wastas ryb ryver, hag a brev livyow pan vo diskargans uhel. Dell ew usys, gweres an livblen ew livleyjek, (hebm ew pri, tewes ha grow), godhesys gen an dowr liv. Gweres pur dha rag abmeth ew an livleyjek. E'n gwettha pres, pobel re dherevas war lies livblen. Ema gorholedhow displegyans (pekara moy a dherevyansow), defensow liv ow kotthe, hag isframweyth ow moghhe an peryl a livyow.
Istori Denses

**Istori denses**, po istori kovadhys, yw hwedhel an termyn usi passyes a vab den. Konvedhys yw dre hendhyskonieth, anthropologieth, skiens genynnek ha yethonieth, hag a-dhia dallethvos skrifa dre bennfentennow kynsa ha nessa.

Kyns istori skrifys denses o y gynsistori hag a dhallathas gans an Oos Paleolithek (po "Oos Men Koth"), sewyes gans an Oos Neolithek ("Oos Men Nowydh"). Y tallathas an Hweldro Amethek y'n Neolithek, yntra 10,000 ha 5,000 KOK, y'n Kylghans Frothus a'n Est Ogas. Der an oos ma, tus a dhallathas amethyans systemasek a blansow hag enevales. Dell wrug ammeth avonsya, an brassa rann a dus a janjya a vewedh-gwandrya dhe vewedh trigys avel tiogyon yn trevethow fast. An diogeledh hag askorruster res der ammeth hag avonsyansow treusporth a asa kemenethow dhe omlesa dhe unsesow brassa ha brassa.

Res porres o bos ogas dhe fentennow lel a dhowr evadow yn kynsistori hag yn istori. Trevethow a veu displegys mar a-varr avel 4,000 KOK yn Iran, yn Mesopotami, yn Nans Dowr Indus, ryb glannow an Nil yn Ejyp ha ryb glannow avonyow China. Dell dhisplegyas ammeth, ammeth reun a dheuth ha bos moy kompleth ha kawsya rannans lavur dhe witha boos dre sesonyow-tevi. Rannans a lavur a ledyas dhe wrians a renkasow ughella ha'n displegyans a sitys, sel a hwarheans. An gomplegeth a gemenethow denel a res kevreyth akontya ha skrifa.

Gans floryshya hwarheansow, hen istori (synsys ynno an Oos Klassek, bys dhe a-dro dhe 500 OK) a welas an sevel ha kodha a emperourethow. Istori wosa-klassek (an Osow Kres, c. 500-1500 OK) a synsas ynno an sevel a Gristoneth, an Oos Owr Islamek (c. 750-1258 OK), hag an Dastinythyansow Italek ha Timurid (a a-dro dhe 1300 OK). An komendyans a jynnskrif gwayadow dhe Europ a hweldreylyas keskomunyans hag esya keskar kedhlow, uskishe diwedh an Osow Kres ha dri an Hwedlro Wodhoniethek. An Oos Arnowydh A-Varr, a c. 1500 dhe 1800 OK, a synsas ynno an Oos an Golowyans hag an Oos Hwithra. Erbynn an etegves kansvledhen, an kreunans godhvos ha teknegieth a dhrehedhas myns lowr dhe dhalleth an Hweldro Dhiwysyansek ha dalleth an Oos Arnowydh Diwedhes a-dro dhe 1800 bys y'n eur ma.
Parth termyn

**Parth termyn** ew an for dell ew radnys an bes dhe 24 parth, pub onan gen ken termyn, ha ken hanow, pan vo komparys gen UTC (Termyn Ollvysel Kesordenys – *Co-ordinated Universal Time*). E tallethas UTC avel Termyn Kresek Greenwich (*Greenwich Mean Time*) en 1675. Hebm o pan veu derevys an Sterva Riel en Greenwich rag gweres gorholyon dhe gavos aga dorhes war an mor.  GMT o an savon pan synji pub cita termyn leel dyffrans. Bes pan dhallathas hensyow horn treusperthi meur a dus en uskis tredh citys gen termynyow dyffrans, anjei a usya parthow termyn rag sempelhe oberyansow. Erbydn 1900, ogas dhe bub termyn oll war an bes o en furv parthow termyn.

Erbydn lebmyn UTC ew savon termyn dres an bes. Pub radn a’n bes ew rekordys (*plus* po *minus*) herwydh aga dorhes, dell ew usys gen our dien, bes terweythyow gen hanter our po 45 mynysen.

Nebes radnow an bes a us Termyn Difres Golow Dydh (*Daylight Saving Time*), ha dres an spys ma, keworrys ew udn our dh’aga our howlyek usadow.

Niverys ew an parthow termyn komparys gen UTC, etho an barth termyn en Los Angeles vydh UTC−8, en Loundres UTC+0, en Rom UTC+1, hag en Delhi Nowydh UTC+5:30.
Park Kenedhlek Ranthambore

**Park Kenedhlek Ranthambore** ew park kenedhlek en Eynda en stat Rajasthan. Desedhys ew tredh dew ryver, Dowr Banas dhe’n north ha Dowr Chambal dhe’n soth. An hanow a dheu dhort dinas Ranthambore, hag a sev e’n park.  Apoyntys veu avel skovva godhvewnans e’n kensa pres en 1955 hag avel park kenedhlek en 1980.

## Godhvewnans
Bewvaow an park ew kosow kolldhel ha prasow yger. Rekordys ew dres 530 ehen a losow e’n park ha lies edhen ha best maga ta. Gerys-da ew an park dhe dornyji drefen y boblans a digres. Tredh 1980 ha 2005, an niver a digres a iselheas a 44 dhe 26, dre ladra helghik. Bes erbydn niveryans tigres 2014, an niver a ynkressyas dhe 62. Enevales erel e’n park a gomprehend lewpard, nilgai (gavrewik), badh gwyls, usvil brith, simes, krokodil ha chital (karow).
## Dinas Ranthambore
Drehevys veu an dinas e’n 10ves kansvledhen. Ma niver a demplow e’n dhinas rag enora duwow pekar ha Ganesh ha Shiva, ha tempel Jain maga ta. 


A_chital_stag_1.JPG|skeusennik|Karow chital 
Ranthambore_Fort,_Rajasthan.JPG|skeusennik|Dinas Ranthambore
T24_in_Ranthambore2.jpg|skeusennik|Tiger T24 
Striped_hyena_(Hyaena_hyaena)_-_cropped.jpg|skeusennik|Usvil brith
Nilgai_(Boselaphus_tragocamelus)_male.jpg|skeusennik|Nilgai
Great stone-curlew bird (India, 2019).jpg|skeusennik|Men-gelvinek Eynda
Pond-_Ranthambore_National_park.jpg|skeusennik|Lydn e'n park
Ranthambore_Fort_Jain_Temple.jpg|skeusennik|An tempel Jain
A_male_tiger_with_huge_crocodile_at_Rajbaugh,_Ranthambhore.jpg|skeusennik|Tiger ha krokodil mugger
Bleyn Moldoveanu

**Bleyn Moldoveanu** (Roumanek: Vârful Moldoveanu) ew an menedh uhella en Roumani gen uhelder a 2,544m (8,346 tros-hes). Desedhys ew e’n Menedhyow Făgăraș, radn a’n Menedhyow Karpathian. An hanow a dheu dhort pednsevigeth Moldavi, hag a sav dhe'n est a Roumani lebmyn.  Res ew dhe neb a vydn drehedhes an topp krambla war an esya trolergh. Usyes veu an tiredh gen rewlivans dres an Oos Rew diwettha, hag ema niver a lydnow rewlivek ha kribow serth. Ema towl dhe wul park kenedhlek nowydh e'n Menydhyow Făgăras rag gwitha an kosow hag enevales tanow, pekar hag orses, bleydhi ha lynsow. 


Varful-Moldoveanu-scenery.jpg|skeusennik|Moldoveanu (a gledh) ha menedh Viștea Mare (a dheghow, an treja uhella en Roumani)
Top_of_Moldoveanu.jpg|skeusennik|Topp Moldoveanu
Rumunia_06_147.jpg|skeusennik|Arwodh an uhelder war an topp 
Harta_de_Localizare_Muntii_Fagarasului.gif |skeusennik|Mappa Menedhyow Făgăras
Varful_Moldoveanu_si_Vistea_Mare_-_Muntii_Fagarsului.gif |skeusennik|Viaj dres an menedh
Moldoveanu-from-vistea.jpg |skeusennik|Moldoveanu e’n gwav
Teylu

**Teulu** ew bagas a bobel neb, e’n brassa radn a leow, a drig war-barth. Ma anjei ow kevradna aga mona ha boos hag ow kweres an eyl ha’y gila. Y eseli ew unwos po kelmys en genydnek (avel broder ha hwor) po kelmys en lagha an eyl dh’y gila, rag ensampel dre dhemedhyans. En lies gonisogeth, eseli a’n teylu a’s teves an keth hanow teylu po udn hevelep.

Teylu ew an unses leha en kowethas. Bewnans teylu ew moy privedh hag ogas ages bewnans poblek. Ema dhe’n brassa radn a wlasow laghys a-dro dhe vewnans teylu, rag ensampel, demedhi a-ji dhe’n teylu ha synji perthynyansow reydhek gen neskerens, en arbednek fleghes ew difednys.

## Eghennow a deyluyow
*  **Teylu sprusednek** ew kerens hag onan po moy a fleghes ow triga war-barth.
*  **Teylu udn kar** ew teylu lebma thew udn kar hag onan po moy a flehes
*  Styr **teylu ystydnys** ew sira, dama, myrhes, mebyon, kerens wydn, ewntres, modrebedh, kosins, noyens ha nithow. En lies gwlas pekara China, Eynda ha Pakistan, teyluyow ystydnys ew an norm.

*  **Teylu meythrin** ew teyluyow lebma thew flehes gwithys gen pobel nag ew aga herens.
Bewnans

**Bewnans** yw tybyans yn bewonieth a-dro dhe'n studh, modh po teythi a wra divagli neppyth bew a stoff marow. An ger "bewnans" a yll styrya ynwedh an spys mayth yw neppyth bew ynno (yntra genesigeth ha mernans).

Studhya bewnans yw henwys bewonieth ha nebonan a studh hemma yw bewonydh. An brassa rann a vewnans war an Nor yw nerthys gans nerth an Howl: an unnsel taklow ken yw bakteria kemosynthetek a-dro dhe dardhellow dowrdesel war leur an keynvor. 

Bewnans oll war an Nor yw selys war gymygieth kesstoffow karbon, yn komparek gans molekulow chayn hir kepar ha protenow ha trenken sprusennek (nukleyek). Gans dowr, hag yw res dhe vewnans oll, molekulow hir yw maylys a-ji dhe genennow avel kellow. Nyns on ni sur mars yw hemma gwir rag pub eghen possybyl a vewnans y'n Ollvys, mes gwir yw rag bewnans oll war an Nor hedhyw.
Park Kenedhlek Chimanimani

**Park Kenedhlek Chimanimani** ew park kenedhlek en Zimbabwe est. Desedhys ew war an or tredh Zimbabwe ha Mozambik.  Apoyntys veu avel park kenedhlek en 1949 gen governans Rhodesia a’n soth. Desedhys ew Gwithva Kenedhlek Chimanimani war du aral an or en Mozambik, etho an dhew bark a furv Parth Withans Treus-or Chimanimani. An parkow a gomprehend kadon a venedhyow (Menedhyow Chimanimani), radn a Uheldiryow an Est tredh ryvers Zambesi ha Save. Mont Binga (2436m)  e’n park ew an uhella menydh en Mozambik ha sekond uhella en Zimbabwe. Menedhyow erel ew Mont Peza (2152m), Mont Dombe (2188m), Mawenje (2362m), oll en Zimbabwe, ha Mont Nhamadimo (2144m) en Mozambik.

## [[Dororieth]] hag [[ayredh]]
An brassa radn a’n park ew keynow kandirit po kwartzit, alinys a’n north dhe’n soth, bes kevys ew shist ewedh. An ledrow war tu est an menedhyow a gontraweyt gwensow gleb dhort an Keynvor Eynda, etho pur lawek enjei. Bes ma ledrow an west en glawskeusva an menedhyow, etho seghha ew an tu ma. An seson glaw a bes tredh mis Du ha mis Ebrel. A-ugh 1500m, glaw a ell kodha neb termyn a’n vledhen, hag an seson segh a ell bos niwlek ha komolek. An tempredh kresek ew en-dadn 18°C, gen rew e’n gwav.

## Godhvewnans
An park a gomprehend niver a vewvaow, kosow, savanna, gwelstiryow an menedh ha rosow. 70 ehen a blansow an menedh ew endemik dhe’n tiredh ma. Uhelder gwels an gwelsdiryow war gwartsit ew isel, bes gweresow war shist ew moy frothus, etho gwelsow e’n parthow ma ew moy uhel ha doos. Prysk a dyv war ledrow serth, hag a gomprehend grugow ha Proteaceae, pekar ha Protea caffra, ha krann maga ta. Gwedhigow miombo a worher an ledrow isella ha kosow obma hag ena (rag ensampel an wedhen Schefflera umbellifera).

## Istori
Ma an trib N’dau ow triga e’n tiredh ma nanj ew kansvledhydnyow. An Kevambos Sows-Portugalek en 1891 a rannas an N’dau tredh an trevesigethow sowsnek (Rhodesia a’n soth)  ha portugalek (Mozambik). Tiredh an parkow a wodhevis dres spysow Bresel Anserghogeth Zimbabwe (1965-1979) ha Bresel Vredereth Mozambik (1977-1992). Tardhednow ew kudyn meur hwath, en arbednek woja meur a law.


Mt_Binga_Mozambique.JPG|skeusennik|Mont Binga a’n north 
Tucker%27s_Falls,_Chimanimani,_Mozambique01.jpg|skeusennik|Dowrlam Tucker
Protea_caffra07.jpg|skeusennik|Protea caffra,  
Schefflera_umbellifera01.jpg|skeusennik|Schlefflera umbellifera, gwedhen dipek a’n kosow
Chimanimani_Zimbabwe1_var.jpg|skeusennik|Menedhyow Chimanimani en Zimbabwe
Aloe_munchii_2_(4329678019).jpg|skeusennik|Aloe munchii en Chimanimani
Red_Grass_(Themeda_triandra)_(13912868212).jpg|skeusennik|Gwels rudh (Themeda triandra), kebmyn war garrygi shist
Bernie Sanders

**Bernard Sanders** (genys 8 mis Gwynngala 1941) yw gweythresydh ha politeger a'n Statys Unys. Anserghek yw ev.

Sanders yw esel Senedh an Statys Unys rag Vermont gans Patrick Leahy a-dhia 2007. A-dhia 1991 bys yn 2007, ev o esel Chi Kanasedhoryon Statys Unys rag esedh unnik Vermont. Sanders o Mer Burlington a-dhia 1981 bys yn 1989.

Sanders o ombrofyer rag Lywydh Parti an Dhemokratyon yn 2016 hag yn 2020.

## Devynnow