open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tycho Brahe

**Tycho Brahe**, genys avel Tyge Ottesen Brahe (14 Kevardhu 1546 — 24 Hedra 1601) o astronymer a Dhanmark. Ev a wre aspia war eborn an nos kens devisyans an teleskop. Ev a dherevas sterva veur henwys Uraniborg war enys Hven en Danmark. 

Ev a dhiskudhas bos an braster en-mes a'n System howlek ow kallos chanjya dres termyn. Ev a dhiskudhas ughnova (SN1572) ha steren lostek. Johannes Kepler o y skoodhyer. Tycho a wrug aspiansow a'n planettys gen rach meur. Pan verwis Tycho en 1601, Kepler a dhuryas gen y ober. 

Nag o Tycho skiensydh arnowydh. Ev a gryjis en sterdhewinieth, ha'y steronieth o kemyskans koynt a aspiansow skiensek ha kryjyans kryjyk. Ken sevis ort gevreyth Ptolemy, ev a naghas kevreyth Copernicus ewedh.  Ev a dhisplegyas tybyans dorgresendek a dhismygas bos an Howl ha Loor ow resek a-dro dhe'n Nor, bes bos an planettys erel ow resek a-dro dhe'n Howl. 

En dyffrans dhe'n brassa radn a astronymers e'n termyn na, na wrug kryji en tybyans pelyow nevek (*celestial spheres*) heb janj veth oll. Nova Tycho a brovas chanjys dhe hwarvos. Ewedh ev a dhiskudhas bos ster lostek taklow nevek gwir gen resegvaow dyffrans dhe resegvaow an planettys. 

En 1566, ev a omladhas omladh dewdhen drefen dadhel a-dro dhe biw o an gwella awgrymer, ha kelli radn a'y dron. Ev a wiska tron fug rag remenat y vownans. 

Woja kevewi en Praha en 1601, ev a gawas kleves loneth. E ferwis 16 dydh woja hedna. Herwydh Kepler, thera othem dhe ev a vos dhe'n privedhyow, bes ev a sevis ort terri 'etiquette' ha gortos ort an voos. Arvrysyansow arnowydh a lever y vos ow kodheva gen kanker an ragwagren (*prostate cancer*).

Hanow Tycho ew res dhe gowdoll war an Loor, kowdoll war an planet Meurth ha'n ughnova diskudhys ganjo.

Astronomiae_Instauratae_Progymnasmata.jpg|skeusennik|Lever meur Tycho, Astronomiae Instauratae Progymnasmata
Tycho_Cas_SN1572.jpg|thumb|Mappa Tycho ow tiskwedhes teller e'n eborn a'n ughnova diskudhys ganjo
Tycho_Brahe's_Stjerneborg.jpg|skeusennik|Sterva Tycho en Uraniborg
Tycho_Brahe_Grave_DSCN2900.jpg|skeusennik|Men bedh Tycho en Praha
Brahe_kepler.jpg|skeusennik|Imach a Tycho Brahe ha Johannes Kepler
Tycho_LRO.png|skeusennik|Kowdoll Tycho war an Loor
TychoBraheMars.jpg|skeusennik|Kowdoll Tycho Brahe war Veurth
001677-asteroid_shape_model_(1677)_Tycho_Brahe.png|skeusennik|Asteroyd Tycho Brahe
Timeline of Tycho's Supernova Remnant.ogv|skeusennik|Efanyans remenat Ughnova Tycho tredh 2000 ha 2015
Tour of Tycho's Supernova Remnant.ogv|thumb|left|Torn a rements Ughnova Tycho
Pewas Nobel

Pub bledhen, yma **Pewasow Nobel** (Swedek: *Nobelpriset*) res dhe dus ha fondyansow dres an bys oll. Y rer an pewasow ma rag studhya godhonieth ha rag kres ollvysel. Yssynsys yn pewasow skiens yma Lien, Godhonieth, ha Medhegneth. Fondys veu an pewasow gans Alfred Nobel. Y gemynskrif a 1895 a ros an mona rag an Pewasow. Yma an Fondyans Nobel ow tyghtya an mona lemmyn. Y pys an Fondyans lies kessedhek po akademi a dhewis piw a wra degemeres an pewasow. Rag lies, Pewas Nobel yw enor a'n ughella. Tus a dhegemer Pewas Nobel yw henwys "lorysyon Nobel".

Pub gwaynyer an pewas a wayn medalen, testskrif, ha mona. Yn 1901, gwaynyoryon an kynsa Pewasow Nobel a veu res 150,782 SEK. Henn yw an keth sommen ha 7,731,004 SEK yn mis Kevardhu 2007. Yn 2008, y feu pewas a 10,000,000 SEK res dhe'n gwaynyoryon. An pewasow yw res yn Stockholm, Sweden, yn solempnita an 10ves mis Kevardhu. An jydh ma yw penn-bloodh mernans Alfred Nobel.

## Klassys a bewasow ha gwaynyoryon
An kessedhogow ha fondyansow a dhewis piw a wayn Pewas Nobel a sew:

* An Akademi Swedek Riel a Wodhoniethow rag an Pewas Nobel a Fysegieth ha Pewas Arghantti Sweden a Wodhoniethow Erbysek er Kov Alfred Nobel
* An Akademi Swedek Riel a Wodhoniethow rag an Pewas Nobel a Gymygieth
* An Karolinska Institutet rag an Pewas Nobel a Gorfonieth po Medhegneth
* An Akademi Swedek rag an Pewas Nobel a Lien
* An Kessedhek Nobel Norgaghek, appoyntys gans Senedh Norgagh (Stortinget), rag an Pewas Nobel a Gres

Nyns esa an Pewas Nobel a Erbysieth yn kemynskrif Nobel. Selys veu yn 1969 gans Sveriges Riksbank, Arghantti Sweden. Y kevros an arghantti mona dhe'n Fondyans Nobel rag an Pewas Erbysieth yn 1968. Er kov Alfred Nobel yw an Pewas Studhyansow Erbysieth. Grontys yw pub bledhen keffrys ha remenant an pewasow Nobel.
Karrek danek

**Karrek danek** yw onan a deyr eghen a garrek, an re erel yw karrek wodhosek ha karrek dreusfurvek. 

Furvyes yw karrygi tanek dhyworth magma teudh. Gwrys yw an magma linyel drefen tommder a ji mantel an Nor. 

Pan dheu magna yn-mes dhe arenep an Nor, gelwys yw lava. Lava a yeynha dhe furvya karrygi kepar ha tuff ha basalt. An re ma yw karrygi loskvenydhyek. Karrygi ploutonek yw gwrys pan yeynha an magma yn lent dhe furvya karrygi yn-dann an arenep. Men growan yw ensampel. 

## Styr dororiethel
An ughella 16 km (10 mildir) a grestennen an Nor yw komposys a a-dro dhe 95% karrygi tanek gans gorher tanow a garrygi godhosek ha treusfurvek.

Karrygi tanek yw posek yn dororiethel drefen:

* y hyllir rekna aga oos dhyworth dedhya radyometrek. Hemm a re kedhow a-dro dhe dedhya gweliow dororiethel ogas nag yw tanek;
* tipek yw aga gnasow a gerghynnedh tektonek komparek;
* treweythyow i a'n jeves godhesow monyow posek: rag ensampel tongsten, sten, hag uraniom yw kevys gans men growan ha diorit, mes monyow kromiom ha platinom yw kevys ogas dhe gabbro.

## Diw eghen
Karrek danek a hwer yn diw fordh.  
*Karrek danek furvyes a vagma a yeynhas yn lent a ji an Nor yw gelwys **ploutonek** po **omherdhyansus**.  Ensamplow a eghennow karrygi tanek ploutonek yw gabbro, diorit, ha men growan. An golinyans a dhiskwedh tylleryow dyffrans le may hwra karrygi ploutonek furvya.
*Karrek danek gwrys a lava a galesha war arenep an Nor yw gelwys karrygi **esherdhyek** po **loskvenydhyek**. Ensamplow yw basalt, andesit, rhyolit, tuff, obsidian, ha men pumys.

Magma yw gwrys a atomow ha molekulow a vonyow teudhys. Pan yeynha magna an taomow ha molekulow a dhasorden dhe furya gwrysow monyow. Karrek a furv pan wra gwrysow tevi warbarth. Kanndir (*quartz*) yw onan a'n chyf monyow askorrys gans ober tanek. Gwrys yw a silika (SiO2), an molekulen voyha kemmyn yn monyow tanek. 

## Monyow
An brassa rann a'n monyow a wra karrygi tank yw a'n eghennow ma:
#Olivin
#Pyroksen
#Amfibol
#Mika
#Gwrysven
#Kanndir
#Oksidow

## Komposyans kymygiethel
Y hyllir klassa karrygi tanek herwydh aga hymygieth. An chyf eghennow yw:
*Mafik: moon silikat po karrek danek rych yn magnesiom ha horn.
*Felsik: monyow silikat, magma ha karrygi tanek rych y'n elvennow skaffa kepar ha silikon, oksyjen, aluminiom, sodiom, ha potassiom.

An hwegh moon kynsa y'n rol yw silikatow. Oksidow yw gwrys a oksid horn dre vras.


Fjæregranitt3.JPG|skeusennik|Men growan
20011005-0039_DAS_large.jpg|skeusennik|Lava basalt
Main_ridge_of_the_cuillin_in_skye_arp.jpg|skusennik|Menydhyow gwrys a gabbro
PinkRhyolite.tif|skeusennik|Rhyolit
WestSpanishPeakCO.jpg|skeusennik|Dikow ogas dhe West Spanish Peak, Colorado
Cornubian_Batholith.svg|skeusennik|Batholith Kernow
Teidepumice.jpg|skeusennik|Men pumys
Movyans Krows Rudh ha Krommen Rudh Keswlasek

An **Movyans Krows Rudh ha Krommen Rudh Keswlasek** yw movyans dhe sawya bewnansow ha yeghes mab-den. Yma y bennplas yn Geneva, Swistir.

Kyn fo kowethas keswlasek bras, fenten brivedh a'n jeves. Nyns eus governans vyth ow tyghtya an Grows Rudh.

Yma soodh arbennek dhe'n Grows Rudh, res gans lagha keswlasek. Yth yw hi an bagas privedh unsel a's teves ober restrys gans lagha keswlasek.

Yma teyr farth y'n movyans:

* Kessedhek Keswlasek an Grows Rudh (KKGR, yn Sowsnek an ICRC) a veu gwrys yn 1863 yn Geneva. Herwydh lagha keswlasek, y ober yw difres an bewnans ha dynita a fethesigow bresel.
* An Keffrysyans a Gowethasow Krows rudh ha Krommen Rudh (KGKR, Sowsnek IFRC), a veu selys yn 1919. Yth assay surhe y hyll an Kowethasow Krows Rudh ha Krommen Rudh kesoberi war-barth ha restra danvonedhow gweres difres mar po goredhom meur. Yma pennplas Skrifenyasedh an Keffrysyans ynwedh yn Geneva, Swistir.
* Yma kowethas Krows Rudh ha Krommen Rudh yn ogas pub kenedhel an bys. Aswonnys yw 186 Kowethas Kenedhlek an Grows Rudh ha Krommen Rudh gans an KKGR hag amyttys avel eseli dien an Keffrysyans. Yma pub huni ow kweythya yn y genedhel dre, ow sewya'n tybyansow a lagha dengerensedhek ha reythennow an Movyans keswlasek. Mars yw possybyl dhedha y hyll Kowethasow Kenedhlek omgemeres rag oberennow dengerensedhek ynwedhek nag yw reythys seulabrys yn tidro gans lagha dengerensedhek keswlasek po reythennow an Movyans keswlasek. Rag ensampel, an Kowethas Krows Rudh Bretennek a rester kerri klavji a vodhogyon yn hwarvosow poblek. Yma'n Grows Rudh Almaynek ow kweythya goosva ha gonis kerri klavji kowldermyn rag klavjiow.



An **Grows Rudh**, an **Grommen Rudh**, ha'n **Gwrys Rudh** yw tri arwodh keswlasek an Grows Rudh


## Amkanow
Herwydh an Akordyansow Geneva, yma pymp amkan rag movyansow keswlasek Krows Rudh ha Krommen Rudh:

* Aspia war desedhans a barthow yn-dann vresel orth an Akordyansow Geneva
* Dhe restra gwithans klevyon rag piwpynag a veu pystigys yn kas
* Dhe worweles an dyghtyans a brisnoryon bresel ha'ga dyghtya
* Dhe weres ow hwilas tus kellys yn bresel
* Dhe restra gwithans a-barth dinasogyon
* Dhe dhri kres yntra bagasow yn-dann vresel
Destryppya

**Destryppya** ew process usyans rewlivek. Mar kwra an rewliv rewi ort kilfos komm, pan vo an rewliv ow movya war nans,  tednys ew an garrek ye mes. An keth tra a hwer war an tu war nans an liv a garrek vols.
Reydholeth

**Reydholeth** yw an maner may hwra tus diskwedhes ha previ aga honan yn reydhel. Yssynsys yn homma yw omglewansow ha fara bewoniethek, erotek, fisegel, klewansek ha sosyel. Awos bos ger ledan gans ketestennow istorek dyffrans dres termyn, nyns eus styryans kewar dhodho. Dre vras, an teythi bewoniethek ha fisegel a reydholeth a doch gweythresow dinythiansek denel, y'ga mysk an dro gorthyp reydhel a dus.

Tuedhder reydhel a nebonan yw aga fatron bern reydhel y'n keth reydh, ken reydh po py reydhow pynag. Nasyow fisegel ha klewansek a reydholeth a yssyns kevrennow ynter unigynnow diskwedhys der omglewansow down po heweledhow fisegel a gerensa. Teythi sosyel a doch an effeythyow a gowethas denel war reydholeth. Reydholeth a nas hag yw nasys gans teythi gonisogethel, politek, laghel, filosofek, moral, ewnhynsek ha kryjyek a vewnans.

Dre vras, les yn gwriansow reydhel a voghha pan wra unigyn drehedhes kedhorieth. Kyn na wrug tybieth unnik a-dro dhe'n skilys a duedhder reydhel kavos skoodhyans ogas ha pell, yma moy a dhustuni ow skoodhya skilys di-sosyel a duedhder reydhel ages skilys sosyel, yn arbennik rag gwer. Skilys sosyel yw skodhys gans dustuni gwann hepken. Homm yw skodhys pella gans dustuni treuswonisogethel, drefen nag eus kevradhow ughella a vri dhe wonisogethow meur aga ferthyans rag kethreydoleth.

Golokvaow esplegyek a-dro dhe gesparyans denel, dinythians ha towlow dinythians, ha tybieth dyski sosyel a re gwelyow pella a reydholeth. Teythi sosyo-gonisogethek a reydholeth a yssyns displegyansow istorek ha kryjyansow kryjyek. Nebes gonisogethow yw deskrifys avel fronys yn reydholeth. An studyans a reydholeth a yssyns honanieth denel yn bagasow kowethasek, klevesow treuskorrus yn reydhel ha fordhow rewlyans dinythi. Furv an moyha kemmyn a reydholeth denel yw kenreydholeth, mes yma ynwedh kethreydholeth, diwreydholeth, ollreydholeth ha anreydholeth maga ta.
Skravinas

**Skravinas** ew process a usyans rewlivek kevys e'n uheldiryow. Poos an rewliv a wask stoff usys erbydn an garrek weli, ow rutya ha polsya an garrek dhe vos leven. Kravasow down drefen skravinas ew gelwys skravinansow. Ma skravinas ow levenhe tu karrek vols emann an liv.
Rewlivans

Ma dhew styr dhe **rewlivans**:
* - amser pan vo rewlivow ow tevi ha gorheri moy a'n tirwedh. Usys ew rewlivans e'n styr ma e'n keth for' hag **Oos Rew**, po **Oos Yey**. E feu dustuni rag hwegh rewlivans meur e'n termyn eus passyes.
* - an process a janj tirwedh kawsys gen rewlivow. Ma anjei owth usya stoff dhort udn teller, y dreusperthi en po war bedn an rewliv ha'y dhiskarga pan wrelho teudha an rewliv.

Posek ew dhe bosleva an dyffrans tredh rewlivans, gwres gen rewlivow, frosrewlivans, hebm ew sewyans a ryvers ow resek dhort an rewliv ha degi grow ha tewes, hag amalrewlivans, sewyans a ober rewi-teudhi en telleryow oor ogas dhe'n rewliv.

Nebonan a studh rewlivans ew rewlivydh, ha gelwys ew an studhyans rewlivieth.

Ma rewlivow ow kawsya meur a janjys dhe'n tirwedh drefen ago bos owth usya ha godhasa kebmys karrek. An re ma ew tirfurvow rewlivel.

## Rewlivansow e'n termyn eus passyes

Terweythyow, drefen chanjys en resegva an Nor po telleryow an brastiryow ha frosow an morow bras, ma an Nor ow tos pur yeyn. Rewlivow a dhalleth tevi yen menedhyow ha gorheri tir isel ewedh. Pan hwarva an rewlivansow Pongolek ha Huronek nanj ew moy ages 2 bilvil vledhen, leverys ew bos enep kowal an Nor gorherys gen rew, amser gelwys 'Dor Pellen Ergh'. An rewlivans moyha diwettha o an Rewlivans Pleistocen. An Pleistocen a wrug konsystya a pymp po moy a bresyow rewlivek gen an kottha ow talleth mar bell avel nanj ew 2.6 milvil vledhyn kens lebmyn, ha'n moyha diwettha tredh 29,000 ha 14,000 vledhen kens a-lebmyn. Ma chanjyow en resegva an Nor ow kawsya kelghow a bresyow rewlivek hag ynter-rewlivek gen kelgh a-dro dhe 100,000 bledhen. Dustuni rag rewlivansow e'n termyn eus passyes ew rewtinyowveyn, karrygi furvyes dhort godhasow rewlivek.

## Rewlivans ha Kernow
Na wrug drehedhes an chif rewlivow mar bell ages Kernow, etho nag eus tirfurvow rewlivek ena bes tirfurvow amalrewlivek, (ken thew lavesys bos rewliv bian en Rosmerghjy ogas dhe Eglossenar). Deskrivys veu kobmgarrek rag an kensa pres en Kernow. Ma lies karn e'n tiredhow men growan, keffrys ha lappys gweresliv.  Riaow ew apert war arvor Kernow.


Carn_Galver_-_geograph.org.uk_-_904223.jpg|skeusennik|Teller an udnik rewliv en Kernow
Roughtor_Bodmin_Moor-1.jpg|skeusennik|Ensampel a garn - Torr Garow
Conglomerate_cliff_by_the_Coast_Path_at_Trenow_Cove_-_6904276.jpg|skeusennik|Kobmgarrek en Trednow, ogas dhe Marghasyow
TruroFalmouthAerial.jpg|skeusennik|Ria Loghfala
Nicolaus Kopernikus

**Nicolaus Kopernikus** (19 Hwevrel 1473 – 24 Me 1543) o atsronymer polonek. Kopernikus ew a vri rag y dybyansow howlgresednek a-dro dhe'n Howl ha Dor. Ev a leveris bos an Howl e kres an System howlek ha'n planettys etto. Dyllys veu an tybyans en y lever *De revolutionibus orbium coelestium* (A-dro dhe resegvaow an pelyow nevek) e'n keth bledhen ha'y vernans. 

Genys veu Kopernikus en 1473 en cita Toruń en tiredh Prussia en Poloni. Thera an tiredh ow kewsel Almaynek ken feu rewlys gen an matern polonek e'n termyn na. Ev o mab gwikor Niklas Koppernigk ha'y wreg Barbara Koppernigk (genys Barbara Watzenrode). Y davas teythyek o Almaynek. Adhyskys veu en kensa en Cracow hag ena en Itali, lebma hwrug gradhya avel laghyas an eglos. Ev a studhyas medhegieth ewedh rag servya y gesklorygyon. Copernicus a spenas an brassa radn a'y vownans owth oberi ha hwithra en Frombork lebma ferwis en 1543.

Copernicus o onan a'n liesroasogyon meur a'y oos. Ev o pronter, awgrymer, atsronymer, sterdhewinydh, rethor, medhek, studhyer klassek, governer, menystrer, lyskannas, erbysydh ha souder. Dres an oberednow oll, steronieth o hobi dhe ev. Bes y dybyans a howlgresenieth ew onan a'n posekka tybyansow en istori. Hebm o dalleth steronieth arnowydh, ken eth erbydn dyskasow an Eglos Katholik. Senjys veu Galileo avel prisner en y jei rag sewya dyskansow Kopernikus.

Henwys ew an elven Koperniciom, Copernicia (kinda a balmwydh), loren ughviolet an Statys Unys, steren en ranneves Cancer (55CancriA) gen hy system a blanettys hy honan, ha kowdell war an Loor ha Meurth rag enora Kopernikus.


GSI,_Darmstadt,_Juli_2015_(4).JPG|skeusennik|250px|Gwres veu Koperniciom en Arbrovji GSI en Darmstadt, Almayn rag an kensa termyn en 1996
CopernicusHouse.jpg|skeusennik|250px|Teller dinythyans Kopernikus en Toruń. Gwithti Kopernikus ew lebmyn (*Muzeum Mikołaja Kopernika*)
Copernicus-an-Herzog-Albrecht.png|skeusennik|250px|Lether dhort Kopernikus dhe Duk Albert a Prussia, ow rei kussul medheginiethel
OAO-3_in_the_clean_room.jpg|skeusennik|250px|Loren teleskop ughviolet Copernicus (1972-81)
55CncInnerOrbits.svg|skeusennik|250px|System Sterednek 55 Cancri A ha'y flanettys
Copernicus_(LRO)_2.png|skeusennik|250px|Kowdoll Copernicus war an Loor
Wikicopernicusdevils.jpg|skeusennik|250px|Lerghow gwensow podn a-dro e'n kowdoll Copernicus war an planet Meurth
Copernicia_baileyana_5zz.jpg|skeusennik|250px|Onan a'n palmwydh ye kinda Copernicia
Eghen

Yn bewonyeth, **eghen** yw an unsys selyek a glassans ha renk a organedh, hag ynwedh unsys a nasek-diverseth.

Eghen yw lieskweyth styryahes bos an brassa bagas organedhow dre dhew unigyn a vynn askorra agh feyth, dell yw usys war-bynn daswrians reydhel.
Kargrug

**Kargrug** po *Bicester* en Sowsnek ew tre en Konteth Resohen. Ma'n dre ogas dhe worfordh an M40, etho meur o y devyans e'n hanterkans bledhen diwettha. Y boblans o 32,642 en niveryans 2011. Fondys veu trevesigeth romanek dew vildir dhe'n est. An hanow Sowsnek a dheu dhort *Beornecestre*, dedhyes c.1130 (Sowsnek Koth *Byrgen* 'krug enkledhyas' ha'n sekond elven, Sowsnek Koth *ceaster* 'kastel romanek'). Derevys veu priorjy Austynek ena en 1183. Gerys-da ew Kargrug avel tre rag terviaja, drefen y vos hanter for' tredh Loundres ha Birmingham. Ma towl dhe dherevel 13,000 a dreven nowydh en Kargrug.


Building_dated_1698_Market_Square_Bicester_-_geograph.org.uk_-_703018.jpg|skeusennik|Derevyans koth en kres Kargrug
Bicester_town_station2010.png|skeusennik|Gorsav for' kledhren Kargrug
St._Edburg%27s_Church,_Bicester,_Oxfordshire,_UK.jpg|skeusennik|Eglos Kargrug
The_street_market_in_Bicester_-_geograph.org.uk_-_1932656.jpg|skeusennik|Marhas stret yn Kargrug
Korn (klerheans)

**Korn** a yll styrya niver a daklow:
* Korn (korfonieth) yw neppyth a dyv enevales war aga fennow
* Korn (ilow) yw daffar hag yw hwythys
* Korn (tirfurv) yw menydh eskniys gans rewlivans
* Korn karr yw rag gwarnya tus a beryl
Korn (tirfurv)

**Korn** ew tirfurv furvyes gen ober rewlivow. Ma anjei ow hwarvos pan wrelho rewlivow komm usya a-dhelergh dhort moy es udn tenewen, ow sertthe ledrow an menedh. Gerys ew menedh serth war bup tenewan ha kribow kul. Ensamplow da ew Menydh Everest, An Wodhva ha'n Matterhorn.

 
## Mirva

Matterhorn_from_Domhütte_-_2.jpg|skeusennik|200px|Matterhorn en Swistir
Alpamayo_12.jpg|skeusennik|200px|Alpamayo en Perou
Mount_Assiniboine_massif.jpg|skeusennik|200px|Mont Assiniboine en Kanada
Mount_Everest_as_seen_from_Drukair2_PLW_edit.jpg|skeusennik|200px|Menydh Everest
Snowdon_%26_llyn_Nantlle._(33750412030).jpg|skeusennik|200px|An Wodhva en Kembra
Skravinansow

**Skravinansow** ew kravasow gwres gen an process rewlivek a skravinas. Rutyes ha polsyes ew an garrek weli gen bili ha grow en-dadn an rewliv.
Golan

**Golanes** yw ydhyn mor a’n teylu Laridae y’n urdh Charadriiformes. Kelmys yns y'n ogassa dhe’n skarawes (teylu Sternidae) ha kelmys yn pell dhe erawes, skeriers ha gwageles.

Golanes, dell yw usys, yw ydhyn kresek-bras, loos po gwynn, lieskweyth gans merkys du war’n penn po eskelli. Yn tipek, yma kriow hwerow ow kyni dhedhi; gelvines hirek ha stordi; ha treys troswiek. Golanes yw dell usys arvorek po a'n tir, hag i a a-dreus an mor namenowgh, marnas an karawek berrdhu.

An teylu a gomprehend ogas dhe 100 eghen restrys dhe 22 kinda. Kevys yns a-derdro'n bys. I a spen meur a dermyn ow neyja. Hwithrans re dhiskudhas an Laridae dhe folsa dhyworth lynyeth a dhisplegyas ha'n gwageles (Stercorariidae) hag erawes (Alcidae) kyns diwedh an Osweyth Kalghek yn oos an arghpedrevanes. An Laridae a dhallathas efani a-varr y'n Osweyth Palaeocen, nan syw 60 milvil bledhen. An menhesennow kynsa a Laridae a-varr yw dhyworth an Eocen diwedhes, nans yw a-dro dhe 35 milvil vledhen.
Thomas Edison

**Thomas Alva Edison** (11 Mis-Hwevrer 1847 – 18 Mis-Hedra, 1931) o deviser amerikanek, meurgerys rag y ober gans golow tredanek (mes ny wrug y dhysmygi). Yth esa 1093 patent dhodho hag ev a dhysmigas lies tra (korrgewsell karbon pellgowser rag ensampel). 

Edison a veu genys yn Milan, Ohio. Ev a verwis gans kleves melys.
Keskomunyans

**Kesomunyans** yw pan yw kedhlow ystynnys a'n danvener dhe dhegemerer dre vayn. Y hyll bos kewsys (kepar ha ger) po ankewsys (kepar ha minhwarth). Nebes keskomunyans yw gwrys heb prederi, kepar ha dre janjyow yn stons. Nyns yw saw tus a wra keskomunya, an brassa rann a viles y wul ynwedh.

Keskomunyans a ober dre geschanjya kedhlow po messajys. Yn termow selvenel:

# An danvener a wra messach a dybyans. Henn yw henwys *enkodya*
# An danvener a dreuskorr an messach der an mayn.
# An degemerer a dhegemer an messach hag y *dhigodya*.

A-der dalgh an messach, yma taklow erel a vern. Nyns yns i rann a'n messach y honan, mes rann y gettesten.

An kanel a geskomunyans a yll bos gwelesek, heglew, tavus/haptyk, mosus, elektrodenvenek po bewgymyk. Keskomunyans denel yw heb par yn y dhevnydh efan a yeth anpythek ha tybel.
Korn

**Kern**, unplek **Korn** ew radnow a gorf nebes enevales. Ma anjei ow tevi war bedn an eneval. Balogow enjei gwres a geratin. Keratin ew an keth protin hag en gwels ha ewines a vabden. 

Ma dhe  enevales kornek dewgorn dell ew usys, bes nag eus dhe nebes trongornviles saw onan. 

Ema enevales owth usya kern rag omladha en venowgh.  

E'n termyn eus passyes, thera tus owth usya kern enevales marow rag gul daffar musek (y hweler korn (musek)). Woja dismygyans polter godn, usys vons gen soudoryon ha helghoryon rag karya polter godn. 


HighlandCow.01.jpg|skeusennik|200px|Bugh an Ugheltiryow, ehen a Sgotlond.
Erkencho del norte.jpg|skeusennik|200px|Daffar musek.
Sable_bull.jpg|skeusennik|200px|Gavrewik sabyl
Dall_sheep_in_denali.jpg|skeusennik|200px|Davas Dall en Alaska
American_bison_k5680-1.jpg|skeusennik|200px|Bual Amerika
Royal_navy_power_horn.JPG|skeusennik|200px|Korn usys dhe garya polter godn
Waterberg_Nashorn2.jpg|skeusennik|200px|Trongornvil gwydn
Henry Ford

**Henry Ford** (30 Mis-Gortheren, 1863 – 7 Mis-Ebryl, 1947) o ynjynor amerikanek neb a dhallathas gwruthyl kerri-tan yn 1896. Ev a fondyas an *Ford Motor Company* yn 1903. An kompani a dhallathas gwertha an karr *Ford Model T* y'n blydhen na. Awos methodys askorrans effeythadow an kompani, an kerri o a bris isel, gerys-da, hag i a veu gwruthys yn skon.
Hwistel

An **hwistel**, po **logojen vinek kebmyn** (henwys *common shrew* po *Eurasian shrew* en Sowsnek), ew an hwistel voyha kebmyn (hag onan a'n bronoges moyha kebmyn) en Europa ha Breten Veur. Nag ew kevys en Wordhen. Hy hes kresek ew tredh 55 dhe 82 mm ha'y foos tredh 5 ha 12g. Hy milvlew ew gell tewl, bes moy gwadnliwek ew en-dadni. Ma dhe'n hwistel dewlagas bian, tron minek ha dens gen bleyn rudh. Hys bownans kresek dhe'n hwistel ew 14 mis. Gweythresek enjei dedh ha nos, ow kemeres powesow berr tredh spisow hirra a aktivita.

## Bewva
Kevys ew hwistles en gwedhegi, gwelstiryow ha keow Breten, Loghlyn ha Europa est. Pub hwistel a wra tiredh tre a 400-600 m2. Fest tiredhel ew hwistles hag anjei a omladh rag defendya an tiredh en argasus.

## Megyans
Ma dhe'n hwistel megyans kigdebrus ha hweskerdebrus ow komprehendya hwesker, melhwes, kevnis ha buluk. Res ew dhe anjei debri 200-300% a'ga foos korf pub dedh oll rag treusvewa. Famya a wra hwistel ma na dheber pub nebes ouryow. Na ell anjei gwavgoska drefen bos aga horfow re vian. Rag treusvewa an gwav, aga kregyn pedn a leha 20% ha'ga ampydnyon gen 30%. Anjei a wayn poos arta e'n gwenton. Maa dhe'n hwistel golok boghosek, etho ma anjei owth usya aga sensow a sawor ha klewes rag helghya.

## Parya
An seson parya a dhur tredh mis Ebrel ha mis Gwydngala, bes moyha kebmyn ew e'n hav. Woja hes degyans a 24-25 dedh, ma an vabm ow tinythu teylu a 5-7 flogh. Tednys enjei dhort an vrodn woja 25 dydh. Hwistles yonk a furv 'karavan' a-dryv aga mabm, pub yonker a dheg lost y vroder en y anow.

## Difresyans
Nag ew an hwistel ehen beryllys, bes en Breten Veur gwithys ew rag nebes sortow a ladha herwydh an lagha. Chif preydhoryon hwistlow ew oulys, kathes, lovennanes, serf, konaow gwydn ha lewern.
Skrifa

**Skrifa** yw an gwrians a govadha yeth yn mayn gwelesek der usya sett a arwodhyow, kepar ha lytherennow. Res yw dhe'n arwodhyow bos aswonnys gans re erel may hallons redya an tekst. Skrifa a with ha keskomunya godhvos. 

Nyns yw kevreythyow skrifa yethow denel aga honan, yth yns i fordhow dhe rendra yeth yn furv a yll bos gwelys gans tus erel neb yw divaglys dre dermyn ha/po der efander. Ni a yll redya skrifa a dermyn pell alemma ha a rannow dyffrans a'n bys. Kyn na wra yethow oll devnydhya kevreyth skrifa, an re gansa a yll ystynna an gallos a yeth kewsys der alosegi an gwrians a furvow kewsel duryadow hag a yll bos treuskorrys a-dreus spas (r.e. kesskrifans) ha gwithys dres termyn (r.e. lyvervaow po kovadhow poblek erel). Y hyll bos effeythyow treusfurvya godhvos dhe'n gwrians a skrifa y honan, awos homma dhe asa tus dhe veshe aga thybyansow yn furvow esya dhe brederi y'ga hever, ystynna hag amendya.

Skrifa yw onan a'n dismygyansow moyha a vri a vab den. Dismygys o wosa tus dhe drevesiga yn trevow ha wosa an dalleth a ammeth. Skrifa a dhallathas a-dro dhe 3,300KOK, henn yw nans yw moy es 5000 bledhen, y'n Est Kres. Istorioryon vodhesek, H.G. Wells y'ga mysk, re dhesevsa a-dhia an 20ves kansvledhen a-varr ow tochya an gevren possybyl ynter an dalleth a gevreythyow skrifa ha'n displegyans a sita-statys yn emperourethow.

Movyansow unnik, a-der kuntellek, rag skrifa yw dalghuster keworansel rag an finyow a gov tus (r.e., rolyow dhe wul, resaytys, notennow kofhe, kovadhow, mappys, an holyans ewn rag oberen komplek po devos posek), lesa tybyansow (kepar hag yn assay, govenek po derivadow), hwedhla, kesskrifans personel po rag negys ha bewskrifa (r.e., dydhlyver po jornal).

Herwydh hengov, skrifa yw gwrys gans toul dorn kepar ha pluven, pluven blomm po pyncel, mes yma fordhow dhe argrafya war ogas ha pub arenep. Lies devnydh skrifa a veu dismygys termyn pell a'n dismygyans paper. Tus re usya pri, papyrus, prenn, kylla ha parchemyn (kroghennow miles pareusys). An Romans a skrifas war leghennow korys gans stylus. An dismygyans paper gans an dus Jinek o kammen vras. Skrinyow pellwolok ha fylm a yll diskwedhes skrif ynwedh, ha skrinyow jynnys-amontya maga ta. Moy ha moy, tekst yw gwrys der ynworrans war vysowek amontyell.

Tekst a yll usya kevreythyow gwelesek erel, kepar ha lymnansow hag afinansow; nyns yns i gelwys skrifa, mes y hyllons i gweres keskomunya an messach. Gallos skrifa ha redya yw bos lettrys.

**Rol a skriforyon**

Geoffrey Chaucer

Margery Kempe

Stephen King
Gonisogeth

**Gonisogeth** yw term a gomprehend an normow ha fara sosyel kevys yn kowethasow tus, keffrys ha'n godhvos, kryjyansow, artys, laghys, maners ha gisyow, galadewderyow hag usadow a'n unigynnow y'n bagasow ma. Estemys yw a gedhlow hendhyskansek y hwrug an dalghuster denel rag gonisogeth kreunus omsevel nans yw ynter a-dro dhe 500,000 ha 170,000 bledhen. 

Ystynnys yw gonisogeth dhe'n nessa henedh dre dhyski, a-ban yw genynnek ystynnys der erituster. Gwelys yw gonisogeth skrifa, kryjyans, ilow, dillas, kegina ha'n taklow a wra tus. An  tybyans a wonisogeth yw komplek hag yma lies styr dhe'n ger. Dre vras, an ger 'gonisogeth' yw devnydhys yn teyr fordh:

* Bryntinsys yn blas y'n artys fin ha'n densethow, aswonys ynwedh avel gonisogeth ughel.
* Patron a wodhvos, kryjyans ha fara a dus.
* An wolokva, omdhalgh, talvosogethow, morals, amkanow hag usadow kevrennys gans unn kowethas.

Yn efan, gonisogeth a yssyns happyansow denel oll nag yw sewyansow pur a enynnek tus. Yma gonisogethow erel dhe vagasow erel. Amyttya ungultur hepken yn bagas sosyel a yll bos peryllus, kepar ha dell yll eghen unnik a vil dos erbynn kudynnow a janj hinek, awos fowt a worthebow gweythresek dhe'n chanj.

An studhyans a hwither gonisogethow yw henwys anthropologieth.
Nans U

**Nans U** po **kawn** ew tirfurv rewlivek kevys en tiredhow menedhyek. Furvys enjei pan wrelho rewlivow komm junya warbarth. An poos moy a weres an rewliv dhe wordhownnhe an nans dre'n process a skravinas ow kul nans gen leur gwastas ha tenwednow pur serth, hebm ew shap U. Gerys ew kommow war denewen an nans U avel krognansow. Ensamplow da ew nansow Lauterbrunnen en Swistir, Yosemite en Kaliforni, Peris en Kembra ha Glen Coe en Sgotlond.
 

1_lauterbrunnen_valley_2012b.jpg|300px|Nans Lauterbrunnen, Swistir
Yosemite Valley from Wawona Tunnel view, vista point.jpg|skeusennik|300px|Nans Yosemite, Kaliforni
LlanberisCromlechP4121169.JPG|skeusennik|300px|Nans Peris, Kembra
Glen_Coe_(15250518462).jpg|skeusennik|300px|Glen Coe, Alban
Krognans

**Krognans** ew komm gerys uhel a ugh leur nans U drefen bos moy a usyans ow hwarvos e'n nans U. Rewliv an nans U o moy nerthek, ow kordownnhe an nans. En venowgh dowrlabmow a dheu dhort an kommow war nans tenwednow an nans U.

 

Closeup_of_Bridalveil_Fall_seen_from_Tunnel_View_in_Yosemite_NP.JPG|Krognans en Nans Yosemite, Kaliforni
Nant_Ffrancon_-_geograph.org.uk_-_34549.jpg|Krognansow en Nans Ffrancon, Kembra
The_view_west_from_Braich_Llwyd_-_geograph.org.uk_-_399853.jpg|Krognans en Nans Peris, Kembra
Lynn komm

**Lydn komm** ew lydn vian kevys en kres komm, nans rewlivek. Furvyes enjei pan vo komm usys ha downnhes gen rewliv komm. Woja Oos an Rew, ma lydn ow lenwel leur an komm dell ew gordhownnhes. Usys ew an ger 'tarn' en Sowsnek, dhort an Norsek koth *tjörn*.

 

Helvellyn(SimonLedingham)Dec2004.jpg|Helvellyn e'n gwav ha Red Tarn, Pow an Lydnow
Glaslyn_and_Yr_Wyddfa_from_Crib_Goch_-_geograph.org.uk_-_1243060.jpg|Glaslyn (Lydn Glas) ha'n Wodhva, Kembra
Red_Tarn,_Lake_District_-_June_2009.jpg|Red Tarn arta
4557styheadTarn.jpg|Styhead Tarn, Pow an Lydnow
Coire_Lagan,_Skye_-_Flickr_-_Graham_Grinner_Lewis.jpg|Lochan Coire Lagan, Menydhyow an Cuiltheann, Sgotlond
Labolven

**Labolven** po **Gneiss** ew ehen a garrek treusfurvek. An monyow en labolven a ell dos dhort karrygi po tanek po godhasek y'n kensa le. Tobmhes ha gwaskys vons, ha'n monyow daskwrysegys arta. 

**Orthogneiss** ew gneiss kevys dhort karrek danek, pekar ha men growan. **Paragneiss** ew gneiss kevys dhort karrek wodhasek pekar ha krag.

En labolven, monyow a furv levelyow tanow. Etho ma levelyow tewlla (moy mafik en aga homposyans) ha golowwa (moy felsik en aga homposyans). 

## Labolven Lewisek
Labolven Lewisek ew sett a garrygi treusfurvek Kynkembrek a hwer en Alban north-west. An karrygi ma a veu gwres e'n Oos Paleoproterozoek hag Argheek, tredh 1.7 bilvil bloodh ha 3.0 bilvil bloodh, an kottha karrygi en Breten Veur.
Shist

An **shistow** ew bagas a garrygi treusfurvek gen monyow platek, pekar ha mika, klorit, talk, hornblende, grafit hag erel. Kanndir (po 'kwarts') a hwer en venowgh en gwrisow hir ma thew furvyes versyon gelwys shist kanndir. Shist a gomprehend moy ages 50% a vonyow hir ha platek, gen levelyow tanow a ganndir ha gwrisven (*feldspar*). Shist a gomprehend garnetow en venowgh. 

Possybyl ew dhe weles an gwrysow monyow udnik en shist, gwres rag bos skansednow dre dobmder ha poos, gen an lagas noth. Dell ew usys shist a hwer en levelyow tanow. An ger shist a dheu dhort an Hen Greka *σχίζειν* (schíxein) ow styrya "folsa". Hebm a wra mencyon a'n es dell ell shistow bos folsys a-hys playn an garrek.

An brassa radn a shistow ew devedhys dhort priow ha leysyow effeythys gen kevres a brocessys treusfurvek ow komprehendya askorrans kyllasow, leghveyn ha fyllitow avel kabmow kres. Ma dhe nebes shistow devedhys dhort karrygi tanek gen gwrisow bian pekar ha basaltow ha tuffow. Mika ew an gwris skansek moyha kebmyn, bes grafit ha klorit ew kevys hwath. 

Shistow ew gelwys herwydh aga monyow, pekar ha shist garnet, shist tredanven, shist glaukofan hag erel.

Kevys ew shist en Kernow en Lysardh. An shistow ma ew en dew vagas, shist hornblende ha shist mika.  
.

Normal View of Garnet-Mica-Schist.JPG|left|skeusennik|Golok a shist mika-garnet trehys
HornfelsKernewek.jpg|left|Golinyans ow tiskwedhes an studhyow ma thew furvyes shist
Dororieth_lysardh.jpg|skeusennik|Dororieth Kernow, ow tiskedhes shistow en Lysardh
Ogo-dour_Cove_-_geograph.org.uk_-_2094659.jpg|skeusennik|Shist hornblende en Gogow Dowr, Lysardh
Housel_Bay_on_the_Lizard_-_geograph.org.uk_-_917877.jpg|skeusennik|Shist mika en Baya Housel, Lysardh
Marbel

**Marbel** ew karrek dreusfurvek a dhisplegyas dhort kalgh. An brassa radn a'n garrek ew kalsit (furv gwrisek a galsiom karbonat CaO3) ha dolomit. Usys ew en venowgh rag imachys, avel stoff derevel ha porpasow erel. 

An ger marbel a dhisplegyas dhe styrya meyn a alja bos polsya ha rag pellenigow gweder usys en gwariow flehes (marblednow). 

*Faux marbel* ew teknek payntya fosow hag a wra war-lergh patronyow liw marbel gwir. Polter marbel ha lim po glusow synthetek a alja bos kesunyes rag gul 'marbel dasfurvyes' ().

Ma dhe varbel usys en derevyans rag milyow a vledhydnyow. Usys veu en efan gen gravoryon ha pednseri Hen Gres ha Hen Rom. Telleryow henwys dhort an garrek a gomprehend Marble Arch en Loundres; Mor Marmara; Marble Rocks en Eynda; ha trevow Marble, Minnesota; Marble, Colorado; ha Marble Hill, Manhattan, Evrek Nowydh. An 'Elgin Marbles' ew imachys marbel dhort an Parthenon diskwedhys e'n Gwithti Bretennek. Dres vons dhe Vreten Veur gen Yurl Elgin. 

## Marbel derevel

E'n negys derevel, usys ew an term "marbel" rag neb karrek kalsitik gwrisek dhe les rag derevel. 

### Ensamplow
Marbel Purbeck ew kalgh mantedhek kevys en Enys Purbeck, pedntir en Dorset, Pow an Sowson. E feu dhe'n garrek mengleudhys a-dhia osow romanek rag derevel. Nag ew an diwysyans gweythresek hwath.

Marbel Tennessi ew en gwirioneth dolomit a'n Oos Ordowek, rych en mantedhednow ha loos po rudhwydn y liw. Ma y natur gwrisek ow rei hevelepter dhe varbel dhe ev, en arbednek pan vo polsyes. Karrek wodhasek ew etho. 

Marbel Carrara ew marbel gwir. Gwydn po glas-loos ew gen gnas da, meurgerys rag usys en gravyans ha derevyansow. Mengleudhys ew en cita Carrara en Tuskani, Itali. An skeusen a dhiskwedh *Pieta*, ew pednobereth a ravyans Dastinythyans gen Michelangelo. Desedhys ew en Basilica Sen Peder, Cita Vatican, ha hebm ew an udnik imach sinys gen Michelangelo besketh.

## Devnydh diwysyansek a varbel
Marbel diliw ew pednfenten pur a galciom karbonat, usys en lies diwysyans. Polter marbel ew usys avel kesradn en paynt, dehen dens ha plastegow: kalciom karbonat a ell bos chanjys en-dadn tobmder meur dhe galciom oksid, aswonys avel kalgh tobm, usys en lies diwyanyans ha lim.

PurbeckFormationPortland.jpg|skeusennik|"Marbel" Purbeck
Tennessee-marble-block-tn1.jpg|right|skeusennik|Stock mengleudhys a "varbel" rudhwydn Tennessi
Michelangelo's Pieta 5450 cropncleaned.jpg|skeusennik|200px|*An Pieta* gen Michelangelo
Sarfven

**Sarfven** ew karrek gwres a vonyow e'n bagas sarfinit. An hanow a dheu drefen y semlant dhe grohen sarf. Monyow e'n bagas ma ew rych en magnesiom ha dowr, gwyrdh golow po tewl ha furvys gen sarfenigyans (*serpentinization*), process a hwer war leur an mor ogas dhe oryon plattys tektonek. Ma karrygi dhort mantel an Norvys ow kodhevel hidratyans, oksidyans a olivin ha treusfurvyans.

Dres treusfurvyans, sugnys ew mynsow meur a dhowr dhe'n garrek. An dosedh a leha etho. An dasoberyans a liver tobmder, pednfenten nerthedh rag furvya tardhellow hidrothermel. Livrys ew hidrojen, methan ha hidrojen sulfid, boos rag korrorganedhow kymotrofik.

Furvyes ew sarfven en keynow kres an keynvor. Sarfven ew kevys en Lysardh en Kernow; Thetford Mines, Quebec, Kanada; Lydn Valhalla, Jersi Nowydh; Konteth Gila, Arizona ha telleryow en Gres, Koberenys, Oman ha Gyni Nowydh.

Gweresow war sarfven ew tanow dell ew usys. Boghosek en kalciom ew gweres war sarfven, ha rych en olkenyow gwenonek dhe blansow, pekar ha kromiom ha nikel.

Isel ew kaletter sarfven (2.5-3.5 war an skeul Mohs). Usys ew sarfven rag kervyansow gen an pobel Inuit.


Kynance_Cove_2.jpg|skeusennik|Sarfven en Kewnans, Lysardh
Mineraly.sk_-_chryzotil.jpg|skeusennik|Sarfven dhort Slovaki
Serpentinite_sur_gneiss.jpg|skeusennik|Sarfven dhort Frynk
Expl2224_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|skeusennik|Tardhell hidrothermal
Serpentinite_Walrus_2012.jpg|skeusennik|Mordarow sarfven
Qulliq_1999-04-01.jpg|skeusennik|Gravyer Inuit
Konin

An **konin** po **konin europek** (*Oryctolagus cuniculus*) ew ehen a gonin teythyek dhe Worenys Iberia (Spayn, Portyngal ha Frynk soth-west). Komendys ve en efan dhe delleryow erel, gen sewyansow fest distruys dhe vewvaow leel. Bettegens em dh'y dhifygyans en y wandrans teythyek (kawsys gen an kleves myksomatosis ha kalicivirus, keffrys ha gorhelghya ha koll bewvaow) kawsyes difygyans en y breydhoryon, lynks Iberia (Lynx pardinus) ha'n er emperourethek spaynek (Aquila adalberti). 

Ma an mantedhednow kottha a'n konin ow tedhya a'n Oos Pleistocen (nanj ew 500 mil vledhen).

Hwarhes ew an konin (en hen Rom e'n kensa le) ha senjys ew rag boos hag avel eneval dov.

## Hanow
Drefen na dheu dhort Breten e'n kensa dalleth, nag eus henwyn teythyek en yethow keltek po Sowsnek. Konin (po *coney* en Sowsnek) ha *rabbit* ew geryow chevisys. Konin ew an ger a-varra, ow hwarvos e'n kynsa termyn e'n 13ves kansvledhen ha kompla y grohen. Ma an term 'rabbit' ow kompla an yonkers. An ger konin a dheu dhort Frynkek Norman *connil*, liesplek *coniz*. Kens hedna o an Hen Greka *κύνικλος*, ha'n Latin *cuniculus*. Possybyl ew dhe κύνικλος dhos dhort an yeth Keltoiberek po Baskek *unchi*.

## Omdhegyans
Aswonys ew an konin rag palas rosweythyow a dell, gelwys godehow konin. Ena ev a spen an brassa radn a'y termyn pan nag uji ow tebri. An yonkers ew genys dall ha divlew. 
Le ew an konin ages an skovarnek gen garrow berra. Hys an kowldevesik ew 40cm, ha'y boos tredh 1,200 ha 2,000g. Ma varyans meur en aga liwyow, bes gell-loos ew kebmyn.  Ma anjeo ow triga en teyluyow bian a 2-10 e'n keth toll. Nag era anjei ow kwaya moy ages 500m dhort an goda. Ma an re gorow ow tiskwedhes lieswragieth. Hes degyans ew 30 dedh. Tednys enjei dhort an vrodn woja 18-25 dedh ha gara an goda. Tawesik yenjei herwydh usadow.

## Bewva
Bewva moyha gerys konines ew gwelstiryow gen argelyow pekar ha tell, keow, gwydhegi po karrygi ogas dhe diredhow debri. Gwels ew an chif boos. Chif preydhoryon ew lewern,  mustelidae pekar ha konaow gwydn, lovennanes, eres ha bargoses.

## Teurek
An konin ew an udnik ehen a effeythys gen myksomatosis, lesys gen hwann po [moskito]s.

## Ehen gomendys
Ball ew konines en Ostrali ha Mordir Nowydh. Komendys veu konines dhe Vreten Veur gen an Normanes. Myksomatosis a dheuth dhe Vreten Veur en 1953 ha tardhow a hwer en Breten Veur terweythyow, bes ma dhe'n kevradh marow leheys a 99% dhe 5%.


Oryctolagus cuniculus 01 MWNH 395.jpg|thumb|Krogen pedn konin europek
Wild black Oryctologus cuniculus.jpg|160px|thumb|left|Konines du ew moy kebmyn lebma thew fowt a breydhoryon tir, pekar ha war enesow
The Rabbit (1898) 'Maternal instinct'.png|thumb|Lymnans gen George Edward Lodge,*Maternal Instinct* (c.1898).
20150202Hockenheim6.jpg|thumb|Aswaow dhe woda konines
Stoat killing a rabbit.jpg|thumb|Konin ladhys gen konna gwydn
Karvyn

Gwig vian en Konteth Durham ew **Karvyn**. Y boblans en niveryans 2011 o 271. Desedhys ew tredh Bishop Auckland ha Spennymoor. Y hanow Sowsnek (*Binchester*) a dheu dhort y hanow romanek, *Vinovia*, desedhys neb dew vildir dhe'n west. Dasterevys veu an chif stret en 1991 rag towlen bellwolok *Challenge Anneka*.
Karvran

Gwig en Norfolk ew **Karvran**, po *Brancaster* en Sowsnek. Desedhys ew 3 mildir dhe'n west a Burnham Market war arvor north an konteth. Y boblans o 797 en niveryans 2011. An hanow a dheu dhort an hanow romanek-bretennek (Branodunon). Kemerys ew hebma dhe vos *Bran* (edhen po martesen hanow personel), ha *duno* kastel.

War an treth ogas dhe Garvran ema kos venheys. Tre ew an wig dhe glub golf .
Lynn hirgul

**Lydn hirgul** ew lydn kevys en nans U. Usys ew an nans gen an rewliv rag bos hir hag ewn gen tewednow serth. En venowgh godhasys ew pednmarian a-dreus an nans e'n pedn a-woles. Terweythyow gordhownhees ew kres an nans. Lydn a ell lenwel an nans a-dryv an pednmarian woja diwedh an Oos Rew. Drefen y shap gelwys ew lydn hirgul. Ma lies ensampel da en Sgotlond, Pow an Lydnow ha Kembra north, keffrys ha tiredhow rewlivys en powyow erel.


Llyn_Ogwen_7183339.JPG|skeusennik|Lydn Ogwen en Park Kenedhlek Eryri
Llyn_Gwynant.JPG|skeusennik|Lydn Gwynant en Park Kenedhlek Eryri
Ullswater_lakemap1925.jpg|skeusennik|Ullswater en Pow an Lydnow
Maligne_Lake_(Spirit_Island).jpg|skeusennik|Lydn Maligne e'n Menedhyow Karnek en Kanada
Lynn paderow

**Lydn paderow** ew onan a niver a lydnow kevys en kevres a gommow, pub an eyl a-ugh hy ben. Ma anjei ow tiskwedhes spisow dyffrans a usyans dres Oos Rew. Gelwys enjei lydnow *paderow* drefen aga hevelepter dhe baderednow usys dhe rekna pysadow. Furvyes ew an lydnow po drefen marianow rag gul arge po usyes kres an komm dre skravinas.

Brandon_Faha_Ridge_Paternoster_Lakes.jpg|Kevres a lydnow paderow war Venedh Brandon, Iwerdhon
LlydawAndGlaslyn.JPG|Glaslyn ha Llyn Llydaw, lydnow paderow war an Wodhva
Darwin_cyn.jpg|Lydnow paderow en Kownans Darwin, Kaliforni 
Glacial_Paternoster_Lakes_in_Mull_in_Scotland.jpg|Lydnow paderow en Enys Mull, Alban
Chinuk Wawa

**Chinuk Wawa** (CW) po Chinook Jargon yw yeth a Amerika north y'n ranndir Hebask North-west.  Nyns usi lies pobel ow kewsel CW lemmyn, mes yth esa 160,000 a gowsoryon yn 1860.  Yeth bijynhes yw.  Yeth bijynhes yw yeth sempel rag kenwertha, amethi, helghya, hag erel.  CW a's teves yethador sempel. Yma a-dro dhe eth kans ger ha a-dro dhe vil hwegh kans gwer-kopel gans styryans komparek yn CW.[1] Yeth enyshes yw. An brassa rann a'n gerva a dheu dhyworth an yeth Chinouk, mes a-dro dhe 15% a'y geryow a dheu dhyworth Frynkek. An yeth a us geryow chevisys a Sowsnek ynwedh. An tybyans yw dell dhisplegyas an yeth avel yeth genwertha kyns Europeanyon dhe dhos dhe'n ranndir. Kowsys yw avel yeth gynsa yn Oregon hwath. Yth esa dasserghyans y'n yeth wosa 2014 pan veu dyllys an lyver *Chinuk Wawa—As Our Elders Teach Us to Speak It*. CW re wrug chevisya an ger *potlatch* dhe Sowsnek.

'Alki' yw lavar kemmyn a Stat Washington y'n Statys Unys.  'Alki' (CW: 'Ałqi') yw "termyn a dheu" in Kernewek.

Ensamplow a CW:

CW: Ałqi nayka łatwa khupa makuk haws.

LT: [Dheu-merk] my a [le-merk] kenwerth chi.

KW: My a wra mos dhe'n gwerthji.   

CW: Ukuk khiyutan miłayt khupa mayka

LT: [Omres-merk] margh esedha [le-merk] ty

KW: An margh na a esedh genes (Yma an margh na dhis).

CW: Wella yaka łush.

LT: Wella i da.

KW: Da yw Wella.
Herodotus

**Herodotus** o istorior grek a veu genys yn Halicarnarcus (Bodrum, Pow Turk hedhyw) yn 484 KOK (dell yw krysys) ha merwel yn 425 KOK. 

Ev a skrifas yn kever istori an emperourethow Babylon, Ejyp, hag an Hen Rekys. Dell skrifas ev y honan, ev a vyajya dhe lies pow. Ynwedh ev a dhevnydhyas hwedhlow diworth tus neb a omvetyas. Pur boesek yw y skrifansow drefenn na vos lies skrifans an oesweyth na kyns Herodotus.
Bresel bredereth

**Bresel vredereth** yw bresel a hwer yn-mysk dew vagas po moy yn unn genedhel. Kyn hwarvo breselyow bredereth rag lies acheson, yma dew acheson gemmyn.

An kynsa yw awos disakordyans a biw a dal gul maystri, po fatel dylir dyghtya'n genedhel. Mars eus partiow politek ow tisakordya a sewyans neb etholans, y hyll bos bresel avel sewyans mar ny yll po ny wrussa an dhew denewen dri akordyans war-barth.

An eyl yw drefen na vynn unn bagas a dus bos parth an genedhel namoy. Aswonnys yw honna avel bresel omdhiberth. Y hyll lies den yn neb ranndir dewis bos mynnas dhedha a anserghogeth dhe wul kenedhel aga honan. Y fia da dhe voghes lowr a ledyoryon kenedhlek daskor tir hag yw parth aga henedhel, ytho bresel a yll sewya.

Treweythyow ny vynn yn sur an dus a vynn omdhiberth furvya kenedhel flamm nowydh, mynnes yn y le moy a omrewl war vaters aga honan. Treweythyow y hwer hemma pan vo lies bagas ethnek dhe'n keth kenedhel.

Y hyll breselyow bredereth durya dres lies bledhen ha bos mar derrosus avel breselyow keswlasek. Breselyow bredereth a dheu ha bos komplek pur uskis. Breselyow bredereth a dhalleth martesen gans dew denewen, mes y hyll isbagasow omderri ha'n tenewennow nowydh omvatalya. Bagasow heb didheur wostalleth a yll omvyska yn es, hag i ow patalya dhe omdhifres rag an dhew denewen. Breselyow bredereth gans lies bagas war lies tu, an eyl ow patalya orth y gila, a hwarva kyns. Treweythyow y hweres kenedhlow tramor unn tenewen, po lies kenedhel, lies tenewen. Y hyll an studh ma bos bresel dre gannas.

Battle_of_Gettysburg.jpg|Korfow marow wosa Batel Gettysburg
Rwandan_refugee_camp_in_east_Zaire.jpg|Kamp rag fowesigyon dhyworth Bresel Bredereth Rwanda yn Zaire (Kongo Kinshasa lemmyn)
Glaw

**Glaw**  yw eghen kodhans. Kodhans yw neb par dowr hag a godh dhyworth komolennow y'n ebron, kepar ha glaw, keser, ha ergh. Glaw yw part an tro dowroniethel.

Komolennow a wra sugna mog y fenowgh rag gul glaw. Henn yw yn kemmyn henwys "golghti natur" awos an process ma.
Ynjynorieth

**Ynjynorieth** yw an devnydh a bennrewlys godhoniethek dhe dhesinya ha drehevel jynnys, strethurow ha taklow erel, y'ga mysk ponsyow, kowfordhow, fordhow, degadoryon ha drehevyansow. An dhyskybleth a ynjynorieth a yssyns efander ledan a dhyskyblethow arbennikhes a ynjynorieth, pub onan gans poslev moy komparek yn rannow arbennik a awgrym gweythresek, godhonieth gweythresek hag eghennow a omrians.

Nebonan a wra ynjynorieth yw henwys ynjynor po jynner; i a dhysk ynjynorieth yn kolji po pennskol. Nebes ynjynoryon a dhevnydh aga sleyneth dhe assoylya kudynnow teknegel. Yma eghennow dyffrans a ynjynoryon a dhesin puptra a jynnys-amontya ha drehevyansow dhe euryadoryon ha gwiasvaow. 

Ni re'gan bia ynjynorieth a-dhia kotheneb pan wrug tus devisya dismygyansow kepar ha'n genn, kolpes, ros ha tennros, h.e. Wosa henna, ha'n desin a kesweythow dinasek owth adhvesi avel dyskybleth teknegel, an term ynjynorieth dhinasek a entras an geryador avel fordh dhe dhivagli yntra an drehevyans a ragdresow di-vreselek ha'n dhyskybleth a ynjynorieth vreselek.

An ger *ynjynorieth* yw devedhys dre Frynkek a'n Latinek *ingenium* a styr "konnekter" hag *ingeniare* a styr "devisya, dismygi". Kevys yw yn Hen Kernewek yn Vocabularium Cornicum avel "inguinor" gans an 'gu' leverys avel an 'j' lemmyn.
Betty Stogs

Kernowes yn drolla o **Betty Stogs**. Hi a drigas war woon ogas dhe , Kernow. Yth esa mab hwegh mis dhedhi, mes diek ha omvodhek o hi. An  a withas an baban dispresyes, ena y dhehweles glan ha gorwedh war weli kewni. Hengovek a'n ranndir ma yw an hwedhel; gwarnyans dhe vammow yw rag gwitha aga fleghes yn ewn, rag own an dus munys dh'aga hemeres.

Hanow an korev *Betty Stogs* a dheu dhyworth an venyn fugiethel ma. Y grefter yw 4% alcohol. Bregys yw yn  yn Truru. Ev a waynyas an pewas  rag *An Gwella Korev Hwerow* yn 2008. Yma kan Sowsnek a-dro dhe'n korev ma.

## Devynnow