open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Plastek

**Plastek** yw devnydh a yll chanjya y shap yn es. Lies tra yw gwrys a blastek hag yma lies eghen a blastek. Re anedha a yll bos shapys marnas pan vons gwrys yn fresk, hag ena dos ha bos kales. Re erel yw thermoplastek, hemm yw y hyllons bos medhelhes orth aga thommhe. An plastogow ma a yll bod usys rag pryntya 3D, awos an plastek dhe dhos ha bos medhel lowr dhe furvya shapow dyffrans, hag ena dos ha bos kales arta wosa yeynhe.

An brassa rann a blastogow yw gwrys gans tus: ny yllons hwarvos yn naturel. An argerdh a wul plastogow yw komplek, dell yw usys. An brassa rann a devnydhyow henwys plastek yw polymerow. Polymerow yw kadonow hir a atomow kelmys an eyl dhe'y gila. Y'n brassa rann a plastogow, an gadon hir yw gwrys a atomow karbon gans atomow erel stag warnedha. An atomow dyffrans ha shap ha hirder an kadonow a janj semlant ha oberyans an plastek. 

Tus a brevi gans plastogow selys war bolymerow naturel a-dhia termyn hir. Alexander Parkes, deviser a Bow Sows (1813-1890), a wrug furv a-varr a blastek yn 1855. Kales o mes hebleth ha treusweladow. Gelwys veu "Parkesine" ganso, mes y hanow lemmyn yw "Celluloid."

Plastogow koth yw tewlys dhe ves dhe atalvaow. Nebes plastogow a rydhha mog pan vons tommheys. Nebes plastogow yw eylgylghys ma na dheffons ha bos skollyon. Nebes plastogow a's teves devnydhyow erel keworrys dhedha, kepar ha gweder, drefen i dhe wul an plastek kreffa ha diwedhyn. 

An brassa rann a blastogow yw petrokymygyon, gwrys am venoyl po gass naturel. Ynjynoryon kymyk a burha an menoyl dre'y dommhe. I a dhispleg ethylen ha propylene, yth yw an daffar byldya kymygel rag lies plastek. Kesunys yw an kymygyon ma gans erel dhe askorra polymer. 

Hedhyw, gwrys yw nebes plastogow heb menoyl. Yn le henna, pennfentenyow erel kepar ha plansow ha bakteria yw usys dhe wul an plastek. Gelwys yw plastogow kepar ha'n re ma avel bewplastogow. Pur dhe les yns i dre reson y hyllons bos dybrys gans bakteria erel yn le aga thewlel dhe ves. 

## Plastogow aswonnys yn ta ha'ga devnydhyow
* Polyamid (dell yw usys gelwys nylon) - lodrow benenes, maglennow, kesrannow kerri, blew skubyllen dhens
* Polykarbonat – gweder gorthbellennow, plasennow kales, DVDow 
* Polyethylen – pibennow, botellow, saghow prenassa, podigow leth, arvwisk korf (gwrys a bolyethylen gans kadonow fest hir)      
* Polyethylen terephtalat (gelwys PET pan vo usys rag botellow ha polyester pan vo usys rag dillas po devnydhyow erel)
* Polypropylen - kofennow boos, kaderyow
* Polystyren - trogow plasennow kales, hanafow plastek, fergh ha kellylli plastek 
* Polyurethan - glus gwedhyn, ewon, gwiskasow lentrus war brenn po prilegh   
* Polyvinyl klorid (gelwys PVC, dell yw usys) - pibennow (kymygow a yll gul PVC moy medhel rag tegennow po pluvogow)


Plastic household items.jpg|Oll an taklow ma yw gwrys a blastek
Naturbernstein_beleuchtet.jpg|Amber - eghen a blastek naturel
Blow_molding_process.jpg|Hwythshapya botellow plastek
PET_Bottle_Water.jpg|Botellow gwrys a PET
Urethane_sponge1.jpg|Spong kegin gwrys a polurethan
Pile_of_rubbish_-_geograph.org.uk_-_1004829.jpg|Pil a skollyon plastek
Chanakya

**Chanakya** (Sanskrit: चाणक्य; 375–283 KOK) o lieskonnyk a hen Eynda hag a oberi avel dyskador, awtour, strategydh, filosofydh, erbysydh ha kussulyer. Y'n gelwir, herwydh hengov, **Kauṭilya** po **Vishnugupta**. 

Ev a skrifas hen dhamkanep politek eyndek, *Arthashastra*, dedhys a-dro dhe'n 4a po 3a kansvledhen KOK. Gwelys yw ev avel ragresydh yn skiens politek hag erbysieth yn Eynda. Y ober yw konsidrys avel ober ragresek rag erbysieth klassek. 

Y oberennow a veu kellys orth diwedh Emperoureth Gupta y'n 6ves kansvledhen OK. Ny wrussyn ni aga dasdiskudha marnas y'n 20ves kansvledhen a-varr.
Sima Qian

**Sima Qian** ([sɨ́mà tɕʰjɛ́n]; Chinek hengovek: 司馬遷; Chinek sempelhes: 司马迁; c.  145 KOK– c.  86 KOK) o istorior chinek a dernieth Han a-varr (206 KOK – 220 OK). 

Gwelys yw ev avel tas istoriografieth jinek drefen y ober *Kovadhow an Istorior Meur*, istori ollgemmyn a Jina ow teskrifa moy es dew vil vledhen. An ober a dhalleth gans rewl an Emperour Melyn ha furvyans an kynsa stat chinek ha gorfenna gans an sovran yn oos Sima Qian's, Emperour Wu a Han. An kynsa istori ollgemmyn an bys avel dell veu aswonnys gans Hen Jina o. *Kovadhow an Istorior Meur* a veu patron rag skrifa istori rag terniethow chinek a sewyas ha keffrys an bys gonisogethek chinek (Korea, Vietnam, Nihon) bys y'n 20ves kansvledhen.
Angkor Wat

**Angkor Wat** (Kambojek: អង្គរវត្ត) yw tempel yn Siem Reap, Kamboji, drehevys rag an myghtern Hindou Suryavarman II y'n 2ves kansvledhen a-varr. Drehevys veu rag bos tempel an stat ha penncita. Onan a lies tempel yn tyller Angkor yw Angkor Wat, mes hemm yw an unnik unn dell yw kresen gryjyk hedhyw. Delinys veu Angkor Wat dhe representya Menydh Meru, tre an devas (duwow) Yn despit y vos drehevys avel tempel Hindou, sakrys dhe'n duw Vishnu, wosa termyn y teuth ha bos tempel Bouddiek. Drehevyans kryjyk moyha an bys yw. Angkor a dhallathas dos ha bos magoryon erbynn an 14ves kansvledhen. Angkor Wat a respresent ughelboynt penserneth Khmer. Erbynn hedhyw, arwodh a Gamboji y honan yw, owth omdhiskwedhes war vaner an wlas. Chif tennvos tornyaseth an wlas yw ynwedh. 

Apoyntys veu avel Ertachva an Bys UNESCO yn 1992. Kresen pergherinses yw.
Arge an Tri Hownans

Arge dowrdredanek moyha an bys yw **Arge an Tri Hownans**, desedhys a-dreus Dowr Yangtze yn China. Drehevel a dhallathas yn 1993, ow korfenna moy ages deg bledhen awosa yn 2006, naw mis kyns an towl. 

Governans China a lever an arge dhe lettya lanwesow war an Yangtze, hag ytho sawya bewnansow tus ogas. Les posek aral yw an 18,000 kW a dredan dinythys gans turbinow an arge pub our. Byttegyns, kepar ha pub arge aral, drehevyans Arge an Tri Hownans re beu testen fest disputys, drefen ev dhe gawsya niver a gudynnow kowethyasek ha kerghynnedhel. Res veu dhe 1.2 milvil a dus remova tre. Niver a eghennow re beu effeythys gans difolyans kreunys y'n lynn gwrys gans an arge, ow komprehendya an Baiji, pyffyer avon hag yw difeudhys lemmyn. 


Threegorges.png|Mappa ow tiskwedhes tyller an arge
Three_gorges_dam_locks_view_from_vantage_point.jpg|Yetow dowr an arge
200407-sandouping-sanxiadaba-4.med.jpg|Panorama a'n arge.
Swahili

**Swahili** (aswonnys ynwedh avel **Kiswahili**) yw yeth Nijer-Kongo kewsys yn  ranndir efan a Afrika est ha kres, Somali soth dhe Vosambik north hag yn pub rann a Genya, Tanzania ha Burundi. Repoblek Werinel Kongo a's teves pymp milvil kowser yeth kynsa ha hanter kans milvil a gowsoryon eyl yeth. Swahili re dheuth ha bos yeth may keskowssa tus a gows yeth aral avel yeth kynsa yn Afrika est. Yeth sodhogel yw Swahili yn Kenya ha Tanzania. Arabek re beu delanwes warnedhi.

## Ensamplow a eryow

* cita - mji
* gwlas - nchi
* dor - dunia
* na - hapana
* dowr - maji
* ea - ndiyo
* my - mimi
Neyj efanvos

**Neyj efanvos** yw pan wrello taklen po lester efanvos gwrys gans den neyjya dhe'n efanvos. Neyj efanvos a yll hwarvos gans tus y'n lester po hebdha. 

Ensamplow a lestri efanvos may hwrello tus viajya warnedha yw lestri Soyuz russek, Gwennel an Efanvos amerikanek ha Gorsav Keswlasek an Efanvos. Dhe'n kontrari, ensamplow a lestri heb tus yw kropyansow efanvos a neyj dhe efanvos pella ha lorellow a resek a-dro dhe'n Norvys po planettys erel. I a yll bos awtomatek po rewlys gans radyo dhyworth an Norvys. 

Neyj efanvos yw usys rag hwithra'n efanvos kepar ha viajys dhe'n Loor po planettys erel y'n Kevreyth Howlek. Neyl efanvos a yll bos usys rag tornyaseth ha keskomunyans lorell. Neyj efanvos a dhalleth gans lonch fusen, a ro nerth lowr may hallo an lorell mos yn-mes a'n ayrgylgh  ha resek a-dro dhe'n Norvys. Unnweyth yma an fusen y'n efanvos, gwriansow an fusen yw mirys ha studhys gans godhonydhyon. Nebes fusennow a wort y'n efanfos bynytha, re erel a derr dhe demigow pan wrellons dehweles dhe ayrgylgh an Norvys. Nebes lestri efanvos yw gwrys rag tirya war blanettys erel. Pub lester a syns tus yw gwrys rag tirya war dhelergh war an Norvys, ow kul devnydh a lammlennow. 

An 3a a vis Hedra, 1942, fusen almaynek V-2 a dremenas an linen Karman, 100km a-ugh an nor. Hemm o a neyj efanvos kynsa. An lorell greftus kynsa dhe resek a-dro dhe'n Norvys o Sputnik 1, lorell sempel a Russi, 4a Hedra, 1957.  

Lestri awtomatek heb tus a gomprehend lorellow keskomunyans, pellwelloryow efanvos, kropyansow efanvos ha gwandrysi planetek. 

Restren: Proton rocket launch.jpg |Lonch fusen russek Proton
Restren: Space_Shuttle_Columbia_launching.jpg |Gwennel an Efanvos owth lonchya
Restren: STS-134_International_Space_Station_after_undocking.jpg|Gorsav Keswlasek an Efanvos 
Restren: New_Horizons_1.jpg|Kropyans efanvos New Horizons eth dres Plouton
Restren: Curiosity_Self-Portrait_at_'Big_Sky'_Drilling_Site.jpg|Gwandryas planettek Curiosity war an planet Meurth
Restren: Hubble Space Telescope (27946391011).jpg|Pellweller Efanvos Hubble
Ibn Khaldun

**Ibn Khaldun** (/ˈɪbən xælˈduːn/; Arabek: أبو زيد عبد الرحمن بن محمد بن خلدون الحضرمي, *Abū Zayd ‘Abd ar-Raḥmān ibn Muḥammad ibn Khaldūn al-Ḥaḍramī*; 27ves a vis Me 1332 – 17ves a vis Meurth 1406) o istorior, filosofer ha sosyologydh arabek. Gwelys yw ev avel onan a'n wodhonydhyon sosyel an moyha y vri y'n Osow Kres. Ev a wrug meur a gevrohow yn istoriografieth, sosyologieth, erbysieth ha demografieth.

Y lyver an moyha aswonnys, *Muqaddimah* po *Prolegomena* ("Komendyans") a veu delanwes war istorioryon Ottoman a'n 17ves ha 19ves kansvledhynnyow, kepar ha  Kâtip Çelebi, Mustafa Naima hag Ahmed Cevdet Pasha. I a usyas y dybiethow dhe dhielvenna tevyans ha kodh Emperoureth Ottoman.
Laozi

**Laozi** (Chinek: 老子, [làu.tsɹ̩]; "Hen Vester"), hanow gwir **Li Er**, hanow kortesi **Boyang**, o filosofer ha skrifer a Hen Jina. Y leverir y vos skrifer *Tao Te Ching*, fondyer Taoieth filosofek ha duwses yn Taoieth kryjyek ha kryjyansow chinek hengovek.

Hanter-henhwedhel, Laozi yw leverys dhe vos kevosek a Confucius yn Oos Gwenton ha Kynnyav y'n 6ves kansvledhen KOK. Yma re a lever y vos yn fyw yn Oos Statys Breselek y'n 4a kansvledhen KOK. Den posek yn gonisogeth jinek, Laozi yw leverys gans emperours ternieth Tang dhe vos aga hendas ha gans tus gans hanow teylu Li avel dhe vos hendas ynwedh. 

Ober Laozi yw kerys gans nebes gwayansow gorth-awtorita. Yma ynwedh delanwes meur war filosoforyon jinek a wrug skrifa wosa y vewnans.
Zhu Xi

**Zhu Xi** ([ʈʂú ɕí]; Chinek: 朱熹; 18ves a vis Hedra, 1130 – 23a a vis Ebrel, 1200) o kaligrafydh, istorior, filosofer, prydydh ha politeger chinek yn ternieth Song. Awedhyansus o Zhu yn displegyans Neo-Confucianieth. Ev a wrug meur a gevrohow dhe filosofieth jinek ha chanjya yn selyek gwelva an bys chinek. Y oberow a syns ynna golegi ha kampolla war an Peswar Lyver (a dheuth ha bos kors-dyski apposyans servis dinasek yn China Emperourethek a 1313 dhe 1905), y skrifow war argerdh "hwithra taklow" (Chinek: 格物; pinyin: *géwù*), hag y displegyans a ombreder avel fordh omwonis.
Sarah Kane

**Sarah Marie Kane** (3 mis Hwevrer 1971 – 20 mis Hwevrer 1999) o dramasydhes, *screenwriter* ha lewydhes gwariva sowsnek.
Iris Murdoch

**Dama Jean Iris Murdoch** DBE (15 mis Gortheren 1919 – 8 mis Hwevrer 1999) o romansores ha filosofores iwerdhonek-bretennek.
Luca Guadagnino

**Luca Guadagnino** (Italek: [ˈluːka ɡwadaɲˈɲiːno]; genys 10 mis Est 1971) yw kevarwodher, askorrer fylm ha *screenwriter* italek.
Saki

**Hector Hugh Munro** (18 mis Kevardhu 1870 – 14 mis Du 1916), moy aswonnys avel an hanow pluven **Saki** ynwedh **H. H. Munro** o skrifer bretennek.
Ronnie Spector

**Veronica Yvette Greenfield** (née **Bennett,** kyns **Spector**;10 mis Est 1943 &#x2013; 12 mis Genver 2022) o kanores amerikanek.
Pel vas

**Pel vas** yw sport gwariys gans batt ha pel war bark shapys avel adamant gans peswar kornel po penn. Dew bara a naw gwarier a wari an eyl erbynn y gila. An amkan yw skorya ponyansow ynter an pennow.

Devisys veu neb sort a bel vas yn Pow Sows y'n 18ves kansvledhen mes pel vas dell yw aswonnys yn ta hedhyw a veu dallethys y'n Statys Unys y'n 19ves kansvledhen.
Mita

**Mitys** yw ethgarrogyon byghan (melldrosogyon gans eth garr), restrys yn diw urdh veur, an Acariformes ha'n Parasitiformes, gorrys war-barth yn istorek y'n is-glass Acari, mes ny wra dielvennans genynnek diskwedhes dustuni a geskolm ogas. 

An brassa rann a vitys yw pur vyghan, gans hys a le ages 1 mm (0.04 meusva), hag i a's teves furv korf sempel heb troghow. Es yw dh'aga fyllel gweles drefen aga myns byghan. Nebes eghennow a drig yn dowr, lies unn y'n gweres avel pedroryon, erel a drig war blansow, treweythyow ow gwrythul bothennow, hag erel yw preydhoryon po arviles (teurek). An sort diwettha a gomprehend an arvil Varroa yw kudyn meur dhe wenen mel, ha mitys kos gwyls a effeyth tus. An brassa niver anedha yw didhregynnus dhe dus, mes boghes anedha yw keskelmys hag allergedhow po treuskorra disesys.


Restren: Mite_on_Drosophila_fly.jpg |Mita war kelyonen frooth
Restren: Yellow_mite_(Tydeidae),_Lorryia_formosa.jpg |Mita melyn (Lorryia formosa)
Restren: Scabies_hand_and_fingers_1.jpg|Kos gwyls war leuv
Restren: Varroa_destructor_adult_male_(cropped).jpg|Mita Varroa
Hwannen

Hweskeren vyghan heb eskelli yw an **hwannen**, esel a'n urdh *Siphonaptera*. Aswonnys yw a-dro dhe 2500 a eghennow. Arvil po teurogen (Sowsnek - *parasite*) yw hwannen a dheber goos bronnviles hag ydhyn. Liw gell tewl po du yw an brassa rann anedha, gans hys a 3mm pan vo y'n leun bloodh. I a yll lamma neb 50 gweyth hys aga horfow. Hwann a esplegyas dalleth an Amser Kalghek, dell hevel avel teurek war gneus bronnviles ha martesen ydhyn.

Pub eghen a hwannen a wra arbennegi, moy po le, war un eghen avel ostyas. Lies eghen a hwann nevra a bar war ostyas aral vytholl, mes nebes anedha yw le dewisus. Nebes teyluyow a hwann yw kevys war unn bagas a ostysi; rag ensampel, an Malacopsyllidae yw kevys war arvegynnow (Sowsnek - armadillos) hogen, an Ischnopsyllidae war eskelli kroghen hogen, ha'n Chimaeropsyllidae war hwistles olifans. 

Hwannen rath an est, Xenopsylla cheopis, yw karyer Yersinia pestis, an bakteriom a gaws an pla du. Lesys veu an dises dhe dus gans kniviles, kepar ha'n rath du, a veu brathys gans hwann klevesys. Tardhow meur a gomprehend Pla Justinian y'n vledhen 540, ha'n Pla Du, a-dro dhe 1350, a ladhas kevran veur a boblans an bys. 

Hwann a omdhiskedh yn gonisogethow denel yn furvow divers kepar ha cirkow hwann; bardhonieth, kepar ha "The Flea", ober erotek gans John Dunne; oberyow ilow, kepar ha'n re na gans Modest Mussorgsky; ha fylm gans Charlie Chaplin.

Yma lavar hengovek yn Kernewek *"Na wra lesky an gwely dhe ladha an whadnen"*, ow styrya yn Sowsnek *"Don't take a sledghammer to crack a nut!"*.


Restren: Flea_circus.jpg |Cirk hwann
Restren: Black_death_XV.jpg |Lymnans a'n Pla Du
Restren: NHMUK010177281_A_squirrel_flea_-_Ceratophyllus_Monopsyllus_sciurorum_(Schrank,_1803).jpg|Hwannen gwiwer
Restren: Fossil-flea-292224-large.jpg|Menhesen hwannen a'n Amser Kalghek
Restren: TypographyTheFlea.png|"An hwannen" gans John Donne
Lowen

**Lowen** (liesplek - **low**) yw an hanow kemmyn dhe esel a'n skorren Phthiraptera, a gomprehend ogas dhe 5,000 eghen a hwesker teuregel diaskel. Aswonnys re beu Phthiraptera avel urdh, infraurdh ha parvurdh y'n termyn eus passyes avel sewyans a dhisplegyansow yn hwithrans fylogenynnek. 

Arviles dre res yw low, ow triga war gneus ostysi goos tomm a gomprehend pub eghen a ydhyn hag enevales, a-der untollegyon, pangolinow hag eskelli kroghen. Karyoryon yw low a dhisesys kepar ha typhus.

Trigys yw low knias yn blew po pluvennow aga ostyas ow tybri kneus hag atal, mes low sugna a wan knias an ostyas ow bosa war woos ha golivow erel. I a spen oll aga bewnans war unn  ostyas, ow klena aga oyow, gelwys **nedh** dhe vlew po pluvennow. An oyow a wor dhe nymfow, ow moutya teyrgweyth kyns dos ha bos tevesigyon, argerdh a gemmer peder seythen. Dustuni genynnek a lever dell esplegyas low dhyworth Psocodea, aswonnys avel low rusk. An menhesennow kottha a low yw dedhyes dhyworth an Amser Paleogen.

Tus a wra ostya diw eghen a low - lowen an penn ha lowen an korf yw iseghennow a *Pediculus humanus*; ha lowen an kedhoren, *Pthirus pubis*. *Pediculus humanus* a'n jeves an genom lyha a neb hweskeren vytholl. Usys yw avel organedh 'model', an desten a lower a hwithrans. Low o rann a wonisogeth denel yn pub tyller bys dhe'n Osow Kres po awosa. I yw rann a henhwedhlow, kanow ha novelow kepar ha 'Finnegan's Wake' gans James Joyce. I a hwer y'n deray brysysel *delusional parasitosis*. Lowen o testen a-varr yn korrwelieth, owth omdhiskwedhes yn lyver Robert Hooke yn 1667,  Micrographia.


Restren: Louse_diagram,_Micrographia,_Robert_Hooke,_1667.jpg|Delinyans gans Robert Hooke dhyworth Micrographia
Restren: Jan_Siberechts_"Cour_de_ferme"_détail_Scène_d%27épouillage.jpg|Lymnans gans Jan Siberechts "Cour de ferme" (Riddya low)
Restren: Pthirus_pubis_-_crab_louse.jpg|Pthirus pubis, lowen an kedhor
Restren: Male_human_head_louse.jpg|Pediculus humanus, lowen an penn
Restren: Human_head_louse_egg.jpg|Nedhen - oy lowen an penn
Untollek

**Untollogyon** po **Monotremata** yw bronnviles y'n urdh Monotremata. I yw onan a'n tri bagas a vronnviles byw, war-barth hag *Eutheria*, bronnviles mayth yw an vryghen (placenta) karyes y'n brys, ha *Metatheria*, porsogyon. Yn tipek, untollogyon a's teves dyffransow kesweythel yn aga ympynnyon, diwawen, kanel tretha, kanel dinythi ha rannow korf erel, orth komparya dhe vronnviles erel. I a dhedhow oyow a-der dinythi yonkers byw, mes kepar ha pub bronnvil aral, i a vronn aga yonkers gans leth. 

Konsidrys re beu untollogyon avel eseli a'n Australosphenida, skorren a gomprehend bronnviles difeudhys a Amseryow Jurassek ha Kalghek yn Madagaskar, Amerika Dhyghow hag Ostrali, mes hemm yw disputys. 

Trigys yw pub ensampel untollek yw treusvewys yn Ostrali po Gyni Nowydh, kyn fo dustuni aga bos gans gwandryans moy efan y'n termyn eus passyes, drefen bos Monotrematum aswonnys dhyworth an Paleocen yn Amerika Dhyghow. An eghennow a eksist lemmyn yw an platypus ha peder eghen a echidna. Disputys yw taksonomieth untollogyon. 

An hanow monotremata a dheu dhyworth an Grek μονός (monós 'sengel') ha τρῆμα (trêma 'toll'), ow kampolla an 'cloaca'. An dyffrans alhwedhel ynter untollogyon ha bronnviles erel yw bos dhedha unn toll (an cloaca) rag an kevreythyow pisa, kawghya ha dinythi. Porsogyon a's teves kanel dyffrans rag dinythi ha'n brassa rann a vronnviles a's teves tell dyffrans rag dinythi (an gons), pisa (pibell an troth) ha kawghya (an gwenn).
Torogen

**Torek** (urdh **Ixodida**) yw ethgarrogyon teurogel (arvilek po parasitek) ha rann a'n ughelurdh mitys po Parasitiformes. Hys tevesigyon yw ynter 3 ha 5 mm ow kregi war vloodh, reydh, eghen ha leunder. Arviles a-ves yw torek, ow tybri goos bronnviles, ydhyn, ha treweythyow kramviles hag diwelvenogyon. Dallethvos torek nyns yw certan, mes an menhesennow kottha yw dhyworth an Amser Kalghek, a-dro dhe 100 milvil bledhen alemma. I a's teves gwandryans efan, yn arbennik yn hinyow tomm, leyth. 

Yma torek ow longya dhe dhew deylu meur, an Ixodidae po torek kales, ha'n Argasidae, po torek medhel. Nuttalliella, kinda torogen a Afrika dhyghow, yw an unnik esel a'n teylu Nuttalliellidae, ha hemm yw an linyeth moyha sempel a dorek byw. Tevesigyon a's teves korfow shap hirgylghek po peren a lenow gans goos wosa dybri, hag eth garr. Aga cephalothorax ha torr yw junys yn tien. Torek kales a's teves skoos kales war aga heyn, gelwys scutum (Latin rag skoos) ha kesweyth kepar ha gelvin a-rag ow komprehendya an ganow. Torek medhel a's teves ganow war woles aga horfow. Torek a dhiskudh ostysi dre vlasa eth, tommder korf, leythder ha/po krenansow y'n kerghynnedh. 

Yma peswar stap yn kylgh bewnans torek, hemm yw oy, pryv po larva, nymf ha tevesik. Torek y'n teylu Ixodidae a's teves po bewedh unn ostyas, dew ostyas po tri ostyas. Torek Argasid a dre seyth stap nymf, ha res yw dhe bubonan anedha kemeres goos, gans lies ostyas. Torek a ober avel karyer a lies dises sevur a effeyth ts hag enevales erel. Ensamplow yw typhus, tarten brath torogen Afrika, dises Lyme ha meningoencephalitis. 


Restren: Tick_in_amber_carrying_spirochetes.jpg|Menhesen torogen yn amber
Restren: Amblyomma_americanum_tick.jpg |Torogen gales unn steren (Amblyomma americanum)
Restren: Argas_spec_columbidae.jpg|Torogen vedhel a'n teylu Argas
Restren: Erkinis_encefalitas,_Pašušvio_miškas.JPG|Arwodh yn koswik yn Lithouani, ow kwarnya bos torek ena
Arvil

**Arvil**, ynwedh **teurogen**  ha **parasit**, yw organedh a gemmer megyans dhyworth ostyas byw. I a vyw war po a-ji organedh aral, ow kemeres rann po oll a'ga boos dhyworto. Dell yw usys, i a dhiskwedh chanjys aswiwus, hag a wra damach dhe'n ostyas, mes nyns yw hemm a hwer pub tro. Ensamplow a arviles yn tus a gomprehend lenkerennow (Sowsnek - *tapeworms*) ha geles (Sowsnek - *leeches*). A-derdro'n bys, an acheson posekka a vernans denel yw malaria. Tus yw ostyas dhe ogas dhe 300 eghen a brevyon arvilek ha dres 70 eghen a protozoa, re anedha devedhys dhyworth agan hendasow prymat ha erel dhyworth enevales dovys genen. Ektoarviles a vyw war ves plans po eneval, hag endoarviles a vyw a-ji dhe blans po eneval. 


Tapeworm_SEM2.jpg|Lenkeren
Sucking_leech.jpg|Gelen
Malaria_Parasite_Connecting_to_Human_Red_Blood_Cell_(34034143483).jpg|Arvil malaria owth omjunya dhe gell goos rudh denel
Flickr_-_Rainbirder_-_Yellow-billed_Oxpecker_(Buphagus_africanus).jpg|Piger teurek ow tybri war arviles war gneus gavrewik
Cymothoa_exigua_parassita_Lithognathus_mormyrus.JPG|Arvil puskes (Cymthoa exigua), ow kemeres le taves an pysk
Pel ganstell

**Pel ganstell** yw sport para gwariys gans pel. Herwydh usadow yma pymp gwarier yn pub para ha dew bara a wra gwari an eyl erbyn y gila.  Yma kanstell ughel pub penn a'n leurnedh-gwari.  An amkan yw skorya poyntow orth tewlel an bel yn kanstell an para kontrari.

Dallethys veu pel ganstell y'n Statys Unys mes an deviser o Kanadian.
Ashoka

**Ashoka** (/əˈʃoʊkə/; c. 304 – 232 KOK), aswonnys avel **Ashoka Veur**, o an tressa emperour Emperoureth Maurya a'n isvrastir eyndek a c. 268 dhe 232 KOK. Y emperoureth a ystynnas dres rann vras a'n isvrastir, a Afghanistan a-lemmyn y'n west dhe Bangladesh a-lemmyn y'n est, gans hy fennsita yn Pataliputra. Holyer Bouddieth, ev a warias rol bosek yn lesa an kryjyans a-dreus hen Asi.

Meur a'n kedhlow a-dro dhe Ashoka a dheu a'y ordnansow skrifys yn yeth Brahmi ha'n henhwedhlow Bouddiek skrifys kansvledhynnyow wosa y vernans. An ordnansow ma yw yn mysk an a-varra skrifow hir a hen Eynda. Tokyn Repoblek Eynda arnowydh yw desedhans a neppyth gwrys gans Ashoka.
Hwilen dhu

**Hwiles du** () yw bagas a hwesker ow longya dhe'n urdh Blattodea, ow komprehendya pub esel a'n urdh a-der termitow. A-dro dhe 4,600 eghen a hwiles du a eksist, gans neb 30 eghen kowethys gans bewvaow tus. 

Bagas pur goth yw hwiles du, ha'ga hendasow (henwys *roachoids* yn Sowsnek) a esplegyas dres an Amser Glowek, nans yw 320 milvil bledhen. Hwesker efanheys yw hwiles du, heb aswiwansow arbennik (kepar ha ganowow sugna lew losow). I a's teves ganowow knias, ha martesen i yw yn-mysk an moyha sempel a hwesker byw Neopteran. Pur gemmyn ha smat yns i, abel dhe vewa yn niver efan a hinyow , a yeynder an Arktek dhe dommder an trovannow. Hwiles du trovannel yw moy aga myns dell yw usys ages eghennow temprek.

Hwithrans genynnek re dhiskudhas bos termytow kowethys yn town dhe hwiles du, gans nebes bagasow a hwiles du kelmys yn nessa dhe dermytow ages nebes hwiles du erel. 

Nebes eghennow, kepar ha'n hwilen dhu almaynek, a's teves kesweyth kowethasek komplek ow komprehendya skovva gemmyn, serghogneth gowethasek, kevranna kedhlow hag aswon eseli erel a'n teylu. I yw rann a wonisogeth denel a-dhia hwarheansow romanek ha grek. I a's teves hanow avel pla plos, mes an brassa rann a eghennow heb drog. 


Restren: Blattodea._Cascuda._Santiago_de_Compostela_1.jpg|Hwilen dhu almaynek
Restren: Cockroaches_-_then_and_now.jpg|Hwilen dhu byw nessa dhe venhesen hwilen dhu 120 milvil bloodh
Restren: Baltic_amber_inclusions_-_Cockroach_(Pterygota,_Neoptera,_Dictyoptera,_Blattodea).JPG|Hwilen dhu 50 milvil bloodh yn amber
Restren: Domino_cockroach_Therea_petiveriana.jpg|Hwilen dhu Domino (Therea petiveriana)
Pryv gweli

**Preves gweli** yw hwesker y'n kinda **Cimex** a dheber goos, y'n nos dell yw usys. Aga brathow a yll effeythya yeghes, ow komprehendya bryghow kneus, effeythyow brysoniethel hag arwodhow allergedhel. Brathow a yll ledya dhe janjyow y'n kneus a rudhder dhe vothellow. Arwodhow a yll omdhiskwedhes yn mynysennow po dedhyow, herwydh usadow gans kos. Nebes tus yw skwith po gans terthen. Yn tipek rannow a'n korf heb worher dillas yw effeythys. Ny wra an brathow treusworra disesys klevesus. 

Brathow yw kawsys dre vras gans diw eghen: Cimex lectularius (pryv gweli kemmyn) ha Cimex hemipterus, kevys y'n trovannow dre vras. Aga myns a wra varya ynter 1 ha 7mm. Lesys yns i pan wrellons kramya yntra tylleryow ogas. Nyns yw troplans drefen fowt a lanythter, mes moy kemmyn yw yn tylleryow gans dosedh poblans ughel. Preves gweli a spen meur a'ga thermyn yn tylleryow tewl, kudhys kepar ha plegow matras, po krackys yn fos.

Dyghtyans yw tro'ha'n arwodhow. Ryddya chi a breves gweli yw kales, yn rann drefen i dhe allos bewa bys dhe 70 dydh heb dybri. Dyghtyansow a gomprehend tommhe stevel dhe 50°C moy ages our ha hanter, glanhe yn fenowgh. golghi dillas yn tempredhow ughel hg usya plaladhoryon. 

Preves gweli a hwer yn pub rann a'n bys. Kemmyn yw troplansow, ow sewya ynkressyans a-dhia an 1990ow. Nyns yw certan pyth yw an skila rag hemma: nebes tybyansow yw moy a viajya, keschanjyow moy menowgh a vebel wostaswerth, fogella moy war blaow erel ha plaladhoryon le effeythus. 


Restren: Bed_bug_nymph,_Cimex_lectularius.jpg |Nymf pryv gweli ow tybri goos
Restren: EB1911_Hemiptera_-_Fig._8.—Bed-bug_(Cimex_lectularius).jpg|Delinyans a bryv gweli
Restren: Bed_bug_(265_17).jpg|Pryv gweli
Hwilen min hogh

**Hwiles min hogh** po **gwedhanes** () yw  ughdeylu a hwesker. Sort a hwiles yns i aswonnys rag aga thronyow hir. Dell yw usys, byghan yns i, gans hys a le ages 6mm, ha losowdhebroryon. Aswonnys yw a-dro dhe 97,000 a eghennow. I a long dhe niver a deyluyow, an brassa rann anedha y'n teylu Curculionidae. An teylu a gomprehend hwiles rusk ynwedh kyn fons heb an tron hir. Nebes hwiles erel, kyn na vons kelmys yn ogas, a's teves an hanow "weevil", kepar ha'n *biscuit weevil* (Stegobium paniceum), y'n teylu Ptinidae.

Konsidrys yw lies eghen a hwilen min hogh avel pla, drefen aga gallos dhe dhistrui ha ladha trevasow. Gwedhan an ys (Sitophilus granarius) a dhistru greun synsys, kepar ha'n gwedhan hwegys (Sitophilus zeamais) yn-mysk erel. An gwedhan bombas (Anthonomus grandis) a omsett trevasow koton, ow tedhwi oyow a-ji bombas koton, ha'n preves a dheber aga fordh yn-mes. Usys yw nebes gwedhanes rag dyghtyans bewoniethel a blansow goryskynus. 

Rostrum po tron an gwedhan a'n jeves ganow knias yn le an ganow gwana mayth y'n jeves hwesker erel.  An brassa rann a hwiles min hogh a yll neyja (ow komprehendya eghennow pla kepar ha'n gwedhan ris), kyn fo niver posek dineyj, kepar ha'n kinda Otiorhynchus.


Restren: Sitophilus.oryzae.7438.jpg |Gwedhan ris
Restren: Boll_weevil.jpg|Gwedhan bombas
Restren: Voříšek_Weevil_Collection_-_6101750622.jpg|Kuntel a hwiles min hogh
Restren: Starr-160204-0443-Eucalyptus sp-leaf feeding damage and Gonipterus platensis Eucalyptus Snout Weevil larvae-Hawea Pl Olinda-Maui (26342713403).jpg|Damach kawsys an gwedhan eucalyptus (Gonipterus scutellatus)
Lewen losow

**Lewennow losow** yw hwesker byghan a voos war blansow. I a gaws moy a dhamach dhe blansow ages neb hwesker erel vytholl. Yma dres 4,000 eghen a lewen losow. Henwyn kemmyn yn Sowsnek yw *greenfly, blackfly* po *aphid*.

A-dro dhe 250 eghen yw pla sevur rag ammeth ha koswigieth, hag anians dhe lowarthoryon. Varyans aga myns yw ynter 1mm dha 10mm. 

Eskerens naturel posek  a gomprehend bughigesow Duw (Copeoptera: Coccinnellidae), preves kelyon bargesi, eskelli glas (Neuroptera), kevnis kankres ha fong a dheber hwesker kepar ha Lecanicillium lecanii. Nebes moryon a veyther lewennow losow rag aga golivow hweg, ha'ga gwitha rag preydhyoryon. 

Kevys yw lewennow losow yn lies tyller war an nor, mes i yw moyha kemmyn yn hinyow temprek. I a yll neyja pell y'n ayr, rag ensampel, lewen losow an letus a lesas dhyworth Aotearoa dhe Dasmani. Lesys yns i ynwedh pan wrello tus karya stoffow plans klevesys dhe dyller aral. Lewennow losow a dreusborth virusow plansow a dhelen dhe dhelen. 

Nyns yw dyghtya lewennow losow es. I a voos war du goles an dhelen, ytho nyns yw gorthbryvyow mar effeythus. War radhva lowarth, sebon ha dowr a yll kavos effeyth. 


Restren: Baltic_amber_inclusions_-_Aphid_(Hemiptera,_Sternorrhyncha,_Aphidoidea)7.JPG |Lewen losow kevys yn amber
Restren: Aphidoidea_fight.jpg|Diw lewen losow
Restren: Lady_bug_eating_aphids._(49527476158).jpg|Bughik Duw ow tybri lewen losow
Restren: Black_bean_aphid_(9269137423).jpg|Lewen losow fav du
Restren: Ant_guards_its_Aphids.jpg|Moryonen ow kwitha hy lewennow losow
Hunros an Stevel Rudh

**Hunros an Stevel Rudh** (*Hung Lou Meng* 紅樓夢), yn terowel **Drolla an Men** (石頭記), yw ober meur a lien Chinek, hag onan a beswar novel klassek meur y'n lien na. Skrifys veu yn kres an 18ves kansvledhen y'n Ternieth Qing. Leverys yw bos an lyver skrifys gans Cao Xueqin (曹雪芹). 

Selys yw an lyver war deylu Cao y honan. Styrys yw avel kovheans dhe'n benenes aswonnys ganso pan veu yonker, ow komprehendya kowetha, kerens ha gwesyon. Konsidrys yw dhe vos onan a'n novelow benelek kynsa. Onan a'n novelow kynsa yw skrifys yn yeth teythyek Chinek a-der yeth klassek. Hemm a styr y vos skrifys yn keth fordh ha'n yeth kowsys. Hemm a weresas yeth teythyek Chienk dhe vos fordh gemeradow a skrifa lien. 


Preface_of_Shitouji.jpg|Dornskrif Jiaxu (1754)
金陵十二钗正册_07.jpg|Onan a'n dewdhek tekter Jinling
Sun_Wen_Red_Chamber_15.jpg|Gwel dhyworth an lyver gans an lymner Sun Wen
红楼梦212857.jpg|Rann a'n lyver usys yn Opera Chinek
Korf eskern

Kesweyth a eskern a-ji dhe'n korf yw **korf eskern**. Yma dhodho deyr sodhogeth. Ev a yll oberi avel defens dhe'n korf: an grogen benn, rag ensampel, yw defens dhe'n ympynnyon. Ev a yll bos framweyth dhe'n korf may hyllyn sevel yn ewn. An tressa yw bos keher stag war an eskern ha mellow yn agan eskern, ha drefen henna ni a yll gwaya agan korf. 

An korf eskern a ober war-barth ha'n keher, may hyll korf den po eneval gwaya. An kevreyth a gomprehend an eskern (avel framweyth), migorn (a wra junya an eskern) ha skennys (po giow). An korf denel a gomprehend 206 askorn, framweyth krev rag synsi an organow. Rag gwaya an korf eskern, re yw kavos kopel a geher dhe oberi warbarth. An korf eskern a'n jeves mygorn rag gwedhynder. Skethennow krev a wias yw migorn, ow kwitha an eskern warbarth, ha skennys a with an keher stag war an askorn. 

Yma dhe velldrosogyon, kepar ha ethgarrogyon (kevnis), hwesker ha krestenogyon, korf eskern a-ves, ha treweythyow, an eneval a yll skollya an korf eskern may hallo tevi unn aral. 


Y Trallwng Welshpool 16.JPG|Gravyans korf eskern war ven bedh
Skeleton.jpg|Korf eskern denel
ElephantSkelLyd2.png|Korf eskern olifans
Hym-myrmicinae.gif|Korf eskern a-ves a voryonen
Migorn

**Migorn** yw gwias junya hebleth kevys yn lies rann a'n korf. Ev a yll plegya nebes, mes sevel orth tenna. 

Chif gweythres migorn yw dhe junya eskern warbarth. Kevys yw ynwedh y'n mellow, kloos dhivronn, skovarn, tron, briansen hag ynter eskern an keyn. Gweythres aral dhodho yw dhe wrythul tyller may hallo eskern tevi warnodho pan vons displegys yn kynsa. Migorn a weres difresa an tylleryow le may hwrello eskern ruttya an eyl erbyn y gila. Yn nebes puskes kepar ha morvleydhes ha karvleythow, migorn a furv oll an eskern korf. 

Dihaval dhe wiasow junya erel, ny wra migorn komprehendya gwythiennow. Proviys yw goos dhe'n kellow dre terlesans. Hemm yw an skila may hwrello migorn tevi hag ewnhe lentta. Ny wra migorn komprehendya nervennow ynwedh, ytho mars yw damach kawsys, nyns eus payn. Byttegyns, yn fenowgh, terri migorn a styr bos damach kawsys dhe skennys po keher, gans meur a bayn.

Lies dises yw kawsys gans fowtow yn migorn. Onan a'n huni moyha kemmyn yw osteoarthritis, may hwisk an migorn mar danow dell wra askorn ruttya erbynn askorn. Migorn a ober avel lett, ow sevel orth entrans lymfocytes po terlesans immunoglobulins. Ytho leuvvedhygon a yll treusworra migorn dhyworth unn person dhe aral heb own a dhenaghans gwias. 

## Rannow
Gwrys yw migorn a gellow arbennik henwys chondroplasts a askor myns meur a vatriks a-ves an kellow. Gwrys yw an matriks a 
#fibrow collagen, fibrow elastin ha fibrow rosennys
#stoff rych yn proteoblykan (protin kelmys dhe glykan. 


Cartilage_from_mouse_joint.jpg|Mell logosen ow tiskwedhes an migorn (yn rudhlas)
Skeleton_1_--_Smart-Servier.png|Korf eskern denel ow tiskwedhes migorn yn glas
Heberden-Arthrose.JPG|Furvyansow war vesies, kemmyn gans osteoartritis
Spiny_dogfish.jpg|Morgi, pysk gans eskern korf gwrys a vigorn
Skenna

Gwias junya yw **skennys** po **giow**. I a wra junya po keher dhe'n askorn po askorn dhe askorn, yn tus hag enevales erel. Y hyllons sevel orth tynder. Yn Sowsnek, gelwys yw an re a jun keheren dhe askorn *tendon*, ha junya askorn dhe askorn *ligament*. Ny wra Kernewek decernya yntra'n dhew. 

## Aga homposyans
Gwrys yw an skenna (po giowen) a fibrow kolajen gwaskys yn tynn warbarth. Gwelys yw kolajen furv I dell yw usys, mes kolajen furv III ha V a hwer ynwedh. Protinyow erel a's glen warbarth. Gwythiennow tanow a woos a res keslinek dhe'n skennys, mes ny gryjys bos nervennow byghan ynna. Rag drehevel posow, pyth da yw kavos skennys byghan ha keher meur;, mes rag resek, skenna Achilles hir yw posekka ages keher meur. Yma meur a varyans yn myns skennys ynter unn person hag unn aral, ow kregi war an genynnieth a-der omoberi. 


Skennys_penglin.jpg|Delinyans a'n skennys yn penn glin
Magnified_view_of_a_Tendon.jpg|Golok moghheys a skenna
Edmontosaurus_ossified_tendon.JPG|Menhesen skenna dhyworth Edmontosaurus, arghpedrevan
Tendon_-_add_-_high_mag.jpg|Korrdresen a skenna
Cyrus Veur

**Cyrus Veur** (Persek: کوروش بزرگ, Kurosh e Bozorg, c. 590 BC po 576 — mis Est 530 BC), o fondyer an Achaemenid dynasty yn Iran. a hedhyw. Ev a veu dewisys avel ledyer an dus Persek yn Anshan, ev a fethas an Medes ha dewisys a veu avel Shah an Empoureth Persek yn 559 BC. Cyrus a omladhas gans an Empoureth Lydian ha'n Empoureth Babyloniek. Kyns diberth Babylon, Cyrus a rydhhas an Israelites ynwedh.

Ev a skrifas an Cyrus Cylinder ow teskrifa y wriansow ha policis.  Cyrus a verwis, yn kas yn oll hevelepter, yn Pasargadae.  Yma y vedh hwath yn Pasargadae yn Iran.  Cyrus o aswonnys yn ta rag kuvder hag ewnder.

## Kampollansow
Meiji Restoration

An Restoryta Meiji / **Meiji Restoryta** (明治維新) o termyn a veur a janj yn Nihon. Y'n Nihonek, *Meiji-ishin* yw an term rag an **Meiji Restoryta**. An term a dhiskwedh kevres a hwarvosow a janjyas furv a systemow politek ha socyal Nihon. An chanjyow ma a gemeras rann dre vras y'n teyr bledhen a 1866 dhe 1869, orth dalleth an oos Meiji .
Lovan vellkeyn

An **[[Korden askorn keyn|gorden askorn keyn]]**, ynwedh **lovan vellkeyn** yw fardell a nervennow a dhe ha dhyworth an ympynnyon. Enkleudhys yw yn kanel an mellkeyn ha difresys gans koloven an mellow keyn askornek. Chif gweythres lovan an mellkeyn yw treusgorrans ynworransow newral ynter an kevreyth newral amalek ha'n ympynnyon. 

## Treghow a'n lovan vellkeyn
Tus a's teves 31 kopel (kledh-dyghow) a nervennow askorn keyn, pubonan omdhesedhys orth tregh a'n goloven mellkeyn. Nerven an askorn keyn a dheu yn-mes a'n goloven der ygerans ynter dew vell keyn kevogas. Dhe ves a'n goloven, an nerven a fols dhe skorennow. 

Nervennow rag kedhlow usi owth entra yw fardellys yn tiblans dhyworth nervennow rag kedhlow usi ow tiberth dhe'n keher. An kevreyth a wra oberi rag an kevreyth nervus anvodhek keffrys ha'n gweythresow gwaya rewlys genen yn war. 


Medulla spinalis - Section - English.svg|Treustrogh dre lovan vellkeyn an konna
Medulla spinalis - tracts - English.svg|Rannow lovan an mellkeyn  
Gray663.png|Delinyansow a lovan an mellkeyn 
Gray664.png|Treustrogh dre lovan an mellkeyn war nivel kres an thoraks
Diagram_of_the_spinal_cord_CRUK_046.svg|Delinyansow a rannow an askorn keyn
Drog penn

**Drog penn** yw payn omglewys y'n penn. Nyns yw pan wrylli skwattya dha benn war neppyth ow kawsya payn, mes pan vo payn a-ji dhe'n penn. 

Y hyllir payn hwarvos drefen nebes skilys, restrys omma:
* Terthen
* Ow mires orth pellwolok po skrin termyn hir              
* Bos skwith po hunyek    
* Avel effeyth tennva 
* Drefen kudyn newrologel (ow tochya an nervennow po ympynnyon, kepar hag epilepsi) 

Nessa dyllans an Klassans Keswlasek Drog Penn a rester moy ages 200 eghen dhyffrans a dhrog penn yn tri bagas . 
* Drog penn elvennek, rag ensampel megrim, drog penn tennva ha drog penn bonni     
* Drog penn nessa gradh   
* Newralgya an grogen benn, payn an enep ha drog penn aral    

Y hyllir gweres lies drog penn gans paynladhoryon, kepar hag aspirin   

## Skilys
* Kanker an ympynnyon 
* Dises Lyme
* Flou
* Kanker ympynnyon lesys
* Medhwenep gans boos po diwes   
* Kleves pibow an dhewfrik (sinusitis)
* Fagel ympynnyon (meningitis)
* Encephalitis

## Dyghtyansow
Yn lies acheson, possybyl yw dhe dhifres nebonan a drog penn yn naturel. Ow leuvtosa an dhiwer ogas dhe'n dhewlagas, omoberi an dhewlagas (plynchya, palmya) ha kerdhes oll a yll gweres difres tennva drog penn. Boosa yn yagh, gans lower a brotinyow ha horn, a yll gwitha an ympynnyon difun ha yagh. Posek yw eva lowr a dhowr. Teknegow naturel kepar ha'n re ma a yll ri difresans termyn hir. Medhegneth a re difresyans termyn berr. Lies medhegneth a yll dyghtya drog penn klor, kepar ha Paracetamol, Co-codamol hag Ibuprofen, mes y tal dhis kussulya dha vedhek kyns kemeres paynladhoryon. 

Symptoms-headache.jpg|
Metastatic_angiosarcoma_in_the_brain.jpg|Kanker ympynnyon
Paracetamol-skeletal.svg|Paracetamol
Cortical_spreading_depression.gif|Gwydhyow a aktivita newronel, kepar hag yn megrim
Gorlosten

**Gorlost**  yw hanow kemmyn bagas a hwesker gans an hanow skiansek *Dermaptera*. Y hyllons plegya aga eskelli yn-dann rag-eskelli berr hevelep dhe ledher. Yma a-dro dhe 1,000 eghen a worlost. Ny wrons lesa dises vytholl, po gul damach dhe dus mes i a yll bos pla dhe drevasow. An brassa rann anedha a's teves hys a 10-14mm, kyn hwrello boghes eghennow drehedhes 80mm. An brassa rann a worlost yw olldhebroryon. 

## Gnasow
Yma dhe bub gorlosten teyr rann korf, penn, thoraks ha torr. Aga liw yw gell tewl, rudh po du. I a wra devnydh a'ga thavellow (desedhys war aga pennow) rag blasa hag omglewes. Kyn hyllons neyja, ny wrons yn fenowgh. Nebes gorlost a's teves linennow war aga thoraks ha torr. Gorlost gorow a's teves 'cerci' (pynchoryon byghan) kromm war aga thorrow ha gorlost benow cerci ewn rag dalghenna boos. Treweythyow gorlost gorow a wra devnydh a'ga cerci rag omladha gorlost gorow erel.

## Bewva

Gorlost a vyw a-derdro'n bys, a-der Antarktika. Enevales a'n nos yns i, ow kudha yn-dann del po yn gwydh kodhys. Kevys yns i y'n chi, dell yw usys yn celders po stevellow omwolghi, le mayth usi tylleryow leyth ha skeusek. 

## Boos
 
Pub gorlosten a dheber losow, kewni ha fong. I a dheber ponn bleujyow ha frooth kepar hag avalow y'n kynnyav. Gorlost y'n chi a yll dybri kevnis po kelyon. Ydhyn a avoydya dybri gorlost awos aga sawor drog. 


Earwig_description.svg|Deskrivans a worlosten
Nesting_Earwig_Chester_UK_1.jpg|Gorlosten venow yn hy neyth gans oyow
Nesting_Earwig_Chester_UK_2.jpg|Gorlosten venow yn hy neyth gans an yonkers nowydh dedhwys
Forficula.auricularia.-.lindsey.jpg|Gorlosten ow tybri ponn
Gwragh oles

Is-urdh a grestenogyon yw **gwragh oles** (liesplek **gwraghes oles**).  Yma eskern korf hir ha treghys a-ves dhe'n wragh oles, gans 14 esel mellek. Aswonnys yw dres 3,000 a eghennow. Lies eghen a yll rolya kepar ha pel rag defens.

## Henwyn
Gwragh oles yw an hanow kemmyn (kyn na fo travyth dhe wul gans oles), mes henwyn erel a eksist. "Sows" (hanow gorow gans liesplek "sowsas"), "grammersow" (hanow benow ha lieplek "grammersowas") ha "sowypig" (hanow gorow gans liesplek "sowypigs") yw rekordys gans Rod Lyon, ha Richard Gendall a verkyas dell wrug Edward Lhuyd kampolla "lûan looar" (lowen loor).

## Ekolegieth

Res yw gwraghes oles kavos leythter rag bewa drefen i dhe anella dre vrynkennow henwys *pseudotrachea*, hag ytho kevys yns i yn tylleryow leyth ha tewl, kepar hag yn-dann karrygi po kyf gwedhen. Enevales a'n nos yns i dell yw usys, ow tybri stoffow poder, kepar ha plansow marow, mes i a dheber frooth hag eginow ynwedh. Gwraghes oles a weres eylgylghya megyans war dhelergh dhe'n dor. 


Porcellio scaber and Oniscus asellus - Zalné20070205.jpg|*Porcellio scaber* (a gledh) ha *Oniscus asellus* (kres) a vyw war brenn koth
Porcellio_scaber_115402293.jpg|Gwragh oles gemmyn garow (Porcellio scaber)
Porcellio_scaber-u.jpg|Tu goles Porcellio scaber
Porcellio-scaber-29-04-2008-077.jpg|Golok ogas a wragh oles
Woodlouse_poster.jpg|Armadillidium vulgare ow tiskwedhes fatel wra an wragh oles rolya
Mary Eve Mills

** Mary Eve Mills** (14 Est 1908 - 16 Du 1975) o skrifores Gernewek.

Hi a veu genys yn Sheffield, myrgh dhe ynjynor tredanek. Hi a veu adhyskys avel artydh, ha wosa 13 bledhen a servis y'n W.R.N.S (le mayth hwrug hi kwalifia avel bualgornes), hi a drigas termyn yn Berkshire kyns remova dhe bluv Tewydnek. Hy thas gwynn o a Gernow, hag ytho, wosa termyn kott hi a dhisplegyas bern y'n yeth Kernewek. Hi a studhyas an yeth ha'y lien yn-dann kevarwedhyans D.R. Evans, Kannas Bardh Meur. Mary Mills a veu berdhys hy honan yn 1959 gans an hanow bardhek .

Wosa fondyans Kesva an Taves Kernewek yn 1967, hi a veu apoyntys Yskrifennyas Dyllansow. Esel kessedhek Kowethas Kernow Koth Pennsans o, esel a Vebyon Kernow ha'n Guntelles Geltek. Yn bledhen hy mernans, dyllys veu hy hwedhel *Kernow a'gas Dynergh gans Blejyow Tek*, re waynsa pewas Mordon-Caradar Rose Bowl an keth bledhen.
Suleiman Vrasoberys

**Suleiman I** po **Suleiman al-Kanuni** (6ves a vis Du 1494 – 5es/6ves a vis Gwynngala 1566) o degves sodon Emperoureth Ottoman. Aswonnys yw ev y'n West avel Suleiman Vrasoberys hag, y'n bys Islamek, avel Rias Lagha (Arabek: القانونى, al‐Qānūnī), drefen ev dhe janjya restrans kevreyth laghel Ottoman.

Ev a dheuth ha bos sodon hag ev 26 bloodh. Ev a rewlyas 46 bledhen, a 1520 bys yn 1566. Hemm o hirra es sodon Ottoman aral. Pur bosek o ev yn Emperoureth Ottoman. Ynwedh, ev a ledyas lies bresel yn Europa, y'ga mysk breselyow yn Hungari, Ostri, an ranndir Kresvorek ha rannow Afrika Gledh.
Basnet gwithyas

Plans bleujennek gans diw has-dhelen (po dewgoltyledon) yw **basnet gwithyas**. Ev a long dhe'n teylu Balsaminaceae. An hanow godhoniethel (Latin) yw **Impatiens glandulifera**, an hanow Sowsnek yw *Indian balsam* ha Kembrek *Jac y neidiwr*. Ken hanow Sowsnek dhodho yw *Policeman's helmet*, a dhispleg an hanow Kernewek. 

Komendys veu dhe Vreten avel plans lowarth yn 1839. Rekordys veu yn y gwyls rag an tro kynsa yn 1859 yn Middlesex. Y'n kans bledhen nessa, basnet gwithyas a lesas yn efan. Komendyans gans den re styryas y vos avel pla yn lies rann a Hanterkylgh an Ogledh. Konsidrys yw dhe vos Eghen Goryskynnus, ha komprehendys yw war rol Eghennow Goryskynnys Estron an Unyans Europek. 
Y hyllir kontrolya an plans dre'n treghi po diwreydhya. 

Teythyek yw dhe venydhyow an Himalayas. Ev a dyv dhe ughelder a 1 - 2 m, gans garr gwyrdh po rudh ha del shap guw gans hys a 5 - 23 cm. An del gwaskys a's teves fler messent. 
An bleujyow yw gwynnrudh gans shap kugol po basnet. 


Impatiens_Glandulifera,_leaves.jpg|Del basnet gwithyas
Impatiens_glandulifera.ogv|Ow lesa an has
Springkraut_fg04.jpg|An gwagrennow a askor nektar
Springkruid.jpg|Frooth basnet gwithyas
Lesbenigys an dowr

**Geum rivale**, **lesbenigys an dowr**, yw plans bleujennek y'n kinda Geum y'n teylu Rosaceae. Teythyek yw dhe ranndiryow temprek Europa, Asi kres ha rannow a Amerika Gledh. Ev a hwer yn ogas dhe bub rann a'n Enesow Bretennek. Aswonnys yw yn Sowsnek avel *water avens*, po *purple avens* yn Amerika. Ev a dyv yn keunegennow ha prasow leyth, owth askorra bleujennow rudh a-dhia mis Me bys dhe Gwynngala. 

## Bewva
Bleujen pubvledhynnyek yw war weresow glep po lent aga disegha. Ev a yll godhevel studhyow nebes trenk dhe galghek yn golok an howl po rannskeusek. Bewvaow a gomprehend glannow goverow, emlow pollow, gwedhegi kolldhel leyth ha prasow gora. 

Rann yw a beurvaow gwels an gonyow ha bronn, bewva Towl Gweythres Bewliesekter y'n Ruwvaneth Unys. Kevys yw yn pub rann a'n R.U. a-der Pow Sows soth-est, Enesow Heledh yn Alban ha rannow an Kresbarth ha powyow west. 

## Ekologieth
Ponegys yw Geum rivale gans gwenen dre vras, le menowgh gans kelyon ha hwiles. Orth adhvesyans an bleujen, an stamenow a hirha, ow surhe ev dhe ombonegi mar nag yw treusbonegys seulabrys. An has yw hevelep dhe bennow brosek les serghek, ha lesys yns i po wosa bos dalghennys war vilvlew konines hag enevales byghan erel, po gans tevyans gwreydhkyfyon.

Arvilys yw lesbenigys an dowr gans *Podosphaera aphanis*, eghen a losni (mildew) ponnek. 


Geum_rivale_%27Leonard%27_Kuklik_zwisły_2019-05-17_05.jpg|Bleujennow lesbenigys an dowr
Geum_rivale_clump.jpg|Bonni yn koswik
Geum_rivale_flowers.jpg|Golok ogas a'n bleujennow
Geum_rivale_-_Niitvälja.jpg|An frooth
Jeffrey Shaw

**Jeffrey Shaw** yw skrifer Yethow Keltek a Doronto, Kanada. Ev a skrif yn Kernewek Kemmyn ha Bretonek. Y lyver yn Bretonek, *Daerou ar goueleh*, treylyes dhe Vretonek dhyworth  Kernewek, a waynyas pewas yn kesstrif rag romansow y'n yeth Vretonek yn 2004.

## Oberyow yn Kernewek

*Tri Hwedhel A-Dhiworth Kanada (1996)  ISBN 0-907064-64-7
*Yn Bro Nowydh (1997)  ISBN 0-907064-65-5
*Yma'n Chi ow Leski (1999) ISBN 1-899342-42-7
*Dagrow dres an Difeyth (2004)  ISBN 1-899342-49-4
*Ydhyn Ow Bro (2008)

## Oberyow yn Bretonek

*Tan a zo krog en ti, 2001   ISBN ‎ 978-2906373884   Dyller: Emgleo Breiz
*Eur vro nevez, 2002  ISBN 9782867752087  Dyller: Emgleo Breiz
*Daerou ar goueleh, 2004   ISBN 2-911210-43-3  Dyller: Emgleo Breiz

## Oberyow yn Albanek

*Ann an dùthaich ùr, 2002   ISBN  9781900901079   Dyller: Clàr
Peter Trevorah

**Peter Trevorah** yw skrifer y'n yeth Kernewek a-dhiworth Ostrali. 

Mab dhe Douglas E.F. Trevorah (dyskader) ha Joyce (née  Malone) yw. Ev a radhyas dhyworth Pennskol Melbourne yn 1979 gans bachelerieth yn lagha.  Y dhehengeugh o divroas dhe Ostrali a-dhyworth Rysrudh. Y'n 1990ow, ev a dhallethas dyski Kernewek, ha bardhys veu yn 2001 gans an hanow bardhek . A-dhia an 2000ow a-varr, ev o dyskader Kernewek yn klassys restrys gans Kowethas Kernewek Victoria. Ev re restras kuntellesow Yeth an Werin yn leel pub mis a-dhia ena magata. Wosa omdenna avel laghyas, ev a dhallathas dyski yethow Frynkek hag Awgrym yn skolyow eylradh leel rann-termyn. Ev re wrug kors yeth Bretonek magata dhyworth Pennskol Breten Vyghan West. 

## Oberyow Kernewek (yn Kernewek Kemmyn)

*Brenda (2004)  ISBN 1-74008-336-9  Novel rag pobel yowynk
*Kevrin an Kathes Byghan (2019) Treylyes a'n Galijek *O misterio dos fillos de Lúa* gans Fina Casalderrey  ISBN  9780646802497 
*Ow Broder vy, Zombi (2020)  ISBN  9780646825403
*Ow Hwoer vy, Zombi (2022)  ISBN  9780646857763
* Trayturi (hwedhel berr)   dyllys warlinen
Lesbenigys an koos

**Geum urbanum**, yw plans pubvledhynnyek y'n kinda Geum ha'n teylu Rosaceae. Y hanow Kernewek yw **lesbenigys an koos**. Ev a dyv yn tylleryow skeusek yn ranndiryow temprek Europa hag Asi. Yma dhodho niver a henwyn Sowsnek, kepar ha *wood avens*, *herb Bennet* ha *St. Benedict's herb*. 

## Deskrifans
Yma dhe lesbenigys an koos gwreydhkyf tew kott ha garrow tanow, ow trehedhes ughelder a 20 - 60 cm. Bleujyowa a wra ynter mis Me hag Est, mes an bleujennow a yll pesya bys dhe gynnyav ha treweythyow mis Kevardhu. Treuslinen an bleujennow yw 1 - 2 cm, pubonan gans 5 petal melyn splann. 

## Hanow
Hanow skiansek an kinda, Geum, a dheu dhyworth an Grek geno, ow styrya 'ri sawor hweg' drefen bos sawor krev a gentrik spis dhe'n gwreydh pan vons palys yn fresk. Urbanum a styr 'dhyworth trevow'. An hanow Sowsnek avens a dheu dhyworth an Latin *avencia*, eghen a vellyon. Treylyans garow yw Herb Bennet a'n Latin, *Herba benedicta*, les benigys, styr an hanow Kernewek.  

## Ekologieth
Bleujen gemmyn a iseldiryow yw lesbenigys an koos. Da yw ganso gwedhegi ledandhel hanternaturel segh, krann, keow hag emlow fordhow war weresow diseghys yn ta. Ev a yll tevi yn lowarthow avel hwenn. Ev a dyv war weresow nebes trenk po kalghek (efander pH 5.5 - 7.7). Ev a wodhev skeusow, mes ny yll kesstrifa gans eghennow erel war welstiryow gwastas. 


Geum_urbanum_2016-04-24_8877.jpg|Lesbenigys an koos yn y vewva gemmyn
(MHNT)_Geum_urbanum_-_Buds_and_flower.jpg|Eginnow ha bleujen
(MHNT)_Geum_urbanum_-_flower.jpg|Golok ogas a vleujen
(MHNT)_Geum_urbanum_-_Fruit.jpg|An frooth