open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Papyrus

**Cyperus papyrus**, aswonys yn-dann an hanow kemmyn **papyrus** po **gwels an Nil**, yw eghen a blans bleujennek ow longya dhe'n teylu Cyperaceae. Teythyek yw dhe Afrika, ow furvya bonniow ughel efan yn dowr bas. 

Usys yw an welsen papyrus nans yw termyn hir gans tus, yn arbennik tus Hen Ejyp drefen hy bos pennfenten paper papyrus, onan a'n kynsa eghennow a baper gwrys bythkweth. Y hyllir dybri rannow a'n plans. Tevys yw yn fenowgh a-lemmyn avel plans afinus. 

Yn naturel, papyrus a dyv yn golow howl leun yn gwern beudhys ha war emlow lynnow a-derdro Afrika, Madagaskar ha gwlasow an Mor Kres. Re beu komendys dhe ranndiryow trovannel erel (kepar hag isbrastir Eynda, Amerika Dhyghow ha Mor Karib).

  

Erbynn hedhyw, kelmys yw an hanow papyrus dhe'n stoff rag skrifa warnodho hevelep dhe baper. Gwrys yw a warrow an welsen. Unys veu lennow a bapyrus dhe wul skrolyow, a wre sodhogeth lyvrow y'n termyn na. Papyrus re beu usys yn Ejyp a-dhia dhe'n lyha 2550 K.O.K.. Y'n termyn na, papyrus a devi yn polster a-derdro delta an Nil. Usys veu gans an Ejyptyonyon rag gul lovanow, straylyow, sandalys, kanstolyow ha skathow hogen, keffrys ha'y usadow avel paper.

Nyns o papyrus kostek dhe'y wul, mes pur hedor yw, hag es dh'y dhistrui. Y'n diwedh, leughlenn a gemeras y le avel stoff dhe skrifa warnodho, ha wosa henna, paper. 


Restren: Cyperus papyrus-pjt3.jpg|Papyrus ow tevi yn Sicili, Itali
Restren: Busto_maschile.JPG|Lymnans romanek a dhen gans skrol papyrus
Restren: Book_of_the_Dead_of_Hunefer_sheet_3.jpg|Darn a "Lyver an Marow" dhyworth hen Ejyp
Restren: Kew.gardens.papyrus.plant.arp.jpg|Gwelsen papyrus yn Lowarthow Kew, Loundres
Restren: Papyrus_along_the_Nile_in_Uganda_-_by_Michael_Shade.jpg|Papyrus ow tevi yn naturel war lannow an Nil yn Ouganda
David Balhatchet

Kernowegor o **Dr. David John Balhatchet** (23 Ebrel 1926 - 22 Ebrel 2001), pur weythresek yn degvledhen an 1990ow. Genys veu yn Southall, Middlesex, yn 1926 dhe John Balhatchet ha Maria (née Mallet), an eyl a dhew flogh. Konstabel y'n Kreslu Metropolitan o y das. An teylu a removas dhe Gernow le mayth o y das gwithyas chi ostyans yn Porthkehodhon, ogas dhe Lannwedhenek. Ev eth dhe skol gynsa privedh ha skol eylradh an wlas yn Kernow. Ev a gavas skolorieth dhe Bennskol Rysoghen (Kolji Wadham) le may hwrug furvya Kowethas Kernewek warbarth hag erel, kepar ha Richard Jenkin. Yn 1951 omjunya a wra ev Kolji St Mary, Twickenham, rann a Bennskol Loundres, ow tyski Frynkek. Apoyntys veu avel penn an asran Frynkek yn 1975. Ev a gaves peder gradh gans Pennskol Rysoghen, bachelorieth (BA) yn 1949, BLitt yn 1952, MLitt yn 1980 hag ow kwaynya DPhil dhyworth an keth pennskol yn 1988. 

Yn 1950 ev a dhemedhis Mary Foss (1925-1980), mes hi a verwis yn 1980. Wosa y eyl dhemedhyans yn 1982 dhe Delysia Hogan (1930 - ) ev a gemeras omdennans a-varr, ow remova dhe Sussex. Kentrynnys veu dhe dhyski Kernewek gans Dorothy Richards yn 1988, ow tyski dre Gernewek Dre Lyther. Ev a sewenis yn y apposyansow yn 1992. Ev a veu berdys an keth bledhen yn-dann an hanow bardhek . Ev a wrug profredya lies lyver Kernewek, ow komprehendya *A Grammar of Modern Cornish* gans Wella Brown ha hwedhlow berr Jowann Richards.

Ev a verwis 22 Ebrel 2001 yn Brighton wosa kleves berr.
Skol rag Boekkas Gwynn

Kevres a hwegh hwedhel berr yw **Skol rag Boekkas Gwynn** gans Jowann Richards, dyllys yn 1994 gans Kowethas an Yeth Kernewek. Dolores a yger skol rag tarosvannow wosa gweles assay dhe worra own dhe bobel gans tarosvan yowynk. An hwedhlow a sew hwarvedhyansow niver a dhyskansow bys dhe apposyans an dhyskoryon.

## Rol a hwedhlow
*1. An Kynsa Dyskans
*2. Medhelha Kyns Es Brewi
*3. Chi troblys
*4. Ankombrynsi
*5. Eus Own Arbennik Dhis
*6. An Apposyans

## Chif kemeryansow
*Dolores an Tarosvan
*Albert - hy skoodhyer
;An Dyskoryon
*Briallen
*Lili - hwor Briallen
*Kegisenn - broder Briallen
*Madra - maw hwynnek
*Bynner
*Bykken - dew evell
An Arloedhes Dhison

Hwedhel berr yn Kernewek yw **An Arloedhes Dhison** gans Jowann Richards, dyllys yn 1994 gans Kowethas an Yeth Kernewek. 

Pan wrug Tom hag Alison Pascoe remova dhe ji koth gans aga dew flogh, Martin, peswar bloodh, ha Lucy, ogas dhe dhew vloodh, ny bredersons dell wre istori an chi aga nasya kemmys. Martin a wel arlodhes ryb lynn war woles an lowarth, arlodhes nag yll nagonan aral hy gweles. Res yw Alison hwithra kovadhow an pluv rag diskudha piw yw hi.

## Chif kemeryansow
*Alsion Pascoe
*Tom Pascoe, hy gour
*Martin Pascoe, hy mab
*Lucy Pascoe, hy myrgh
*Jenny ha Mike Dustow - kowetha dhe'n teylu Pascoe
*Morwenna, Peter ha Hester Dustow - aga fleghes
*Revrond Derek Taylor, pronter an dreveglos, ha'y wreg Judith
*Mr Hughes, laghyer
*Joseph Gilman - perghennydh an chi nans yw termyn hir
*Margaret Gilman - y wreg
Korsen Eynda

**Korsen Eynda** po **Bambou** yw an hanow rag moy ages 1,400 eghen a blansow kowrek yn 115 kinda dyffrans. Pub korsen Eynda a's teves garr havel dhe brenn. I a dyv dell yw usys yn Afrika, Amerika hag Asi, mes i a yll tevi yn es yn Europa ynwedh. 

Kors Eynda a dyv yn bonniow, mes eksistya a wra versyonow gans stolonow ynwedh. An stolonow a yll bos mar hir avel 40 meter ynter unn plans ha'n nessa. I a dyv fest uskis. David Farrelly, yn y lyver  *The Book of Bamboo*, a lever dell yll bambou tevi kemmys ha 1.21 meter yn unn jydh. Byttegyns, an brassa rann a gors Eynda usys hedhyw y'n lowarth a yll tevi 3-5 cm an jydh. 

Ogas dhe bub eghen a gors Eynda a's teves garrow kow rennys dhe vellow. An arr a yll bos bys dhe 30cm yn treuslinen. Pub mell a'n jeves egin tenewen. Ytho korsen eynda yw onan a'n nebes gwels a's teves kesweyth skorrennow. Skant ny wra korsen Eynda bleujowa. 

## Usys
Usys yw korsen Eynda rag gul lies tra ow komprehendya bos stoff drehevel. Garrow moy yw usys rag drehevel treven, ponsow, skathow ha mebel. Y hyllir hy usya rag skaffotys. Stoff es y dhevnydh hag isel y gost yw korsen Eynda. 

Korsen Eynda yw an unnik boos dhe bandas bras. Usys yw an eginyow avel boos denel, mes keginys yns i kyns aga , dell yw usys. 


Restren: Bamboo_mosaic_(15593936464).jpg|Delen korsen Eynda
Restren: Bamboo_Forest,_Gochangupseong_Fortress,_South_Korea_(2).jpg|Koswik korsen Eynda, Korea Dhyghow
Restren: Bamboo_Scaffolding.jpg|Skaffotys bambou
Restren: Small_bamboo_bridge_near_the_cliff.jpg|Pons gwrys a gorsen Eynda
Restren: Bamboo_house_on_water.jpg|Chi gwrys a gorsen Eynda
Restren: Panda_bear_eating.jpg|Panda bras ow tybri bambou
Restren: Bamboo_raft_in_Jakarta_area.jpg|Skath gwrys a gorsen Eynda
Bleydhes an Nos

**Bleydhes an Nos** yw hwedhel berr Kernewek gan an awtour. Jowann Richards. Hwedhel a'n oos keltek kyns Arthur Gernow yw, owth omviska mab yowynk, Madek ha'y goweth, Morwenna, ow hwilas gyw hudel Lug ha kledha Nuada, duwow an hen geltyon. Wosa mernans y dhama wynn, Madek a wra metya Gwydhel Koth heb a re chalenj dhodho. Mes nyns yw pubonan an keth person ha'y omdhiskwedhyans. 

## Chif kemeryansow
*Madek - mab yowynk 
*y ewnter
*Gwydhel Koth - den stranj a re chalenjys dhe Vadek
*Morwenna - y goweth, gesys war hy honan wosa mernans hy thas
*Lilith - spyrys drog neb a sew Madek rag kavos an gyw ha kledha
Menowghedh

**Menowghedh** neu **menowghter** yw an niver a weythyow y hwer neppyth arta a-ji termyn arbennik. 

Y styrir an ger "prys" avel unn tro a gylgh a-ji an hwarvedhyans. Rag ensampel, an prys kemerys gans an Norvys dhe gowlwul unn resegva a-dro dhe'n Howl yw bledhen, ha'n Norvys yn y dro a dreyl a-dro dh'y aghel yn prys unn jydh. 

An unses SI (Kevreyth Keswlasek a Unsesys) usys orth kovadha menowghedh yw 'hertz' (Hz), hemm yw prys an eylen. Ensamplow a donnow elektrotennvenek yw: tonnow golow, tonnow radyo, dewynnans isrudh, korrdonnow ha tonnow gamma. Oll an re ma a's teves menowghedh dyffrans.
Russell T Davies

**Stephen Russell Davies** OBE FRSL (genys 27 mis Ebrel 1963), moy aswonys avel **Russell T Davies**, yw skrifyas hag askorrer kembrek.
Steven Moffat

**Steven William Moffat** OBE (/ˈmɒfət/; genys 18 mis Du 1961) yw skrifyas hag askorrer pellwolok albanek.
Trilobita

**Trilappogyon**, po **trilobites** yw melldrosogyon difeudhys hag o an enevales kynsa aswonys dhe vos perghen lagasow. Yth esa palster anedha dres an Osweyth Paleozoek. Aga gwandrans o a-derdro'n bys, saw yn kerghynedhow dowr sall. Difeudhys vons y'n Hwarvedhyans Difeudhyans Permek-Triassek. 

Trilappogyon a vywa yn lies fordh. Re a waya dres leur an mor avel preydhyoryon, dybroryon skullyon po dybroryon sidhel, hag erel a neuvya, ow tybri war blankton. An brassa rann a vewvaow ekologel melldrosogyon an mor a-lemmyn yw gwelys yn trilappogyon ynwedh. 

Rennys o aga horfow dhe deyr rann: an penn (po cephalon), an thoraks (brest), gwrys a bys dhe 30 tregh, ha'n lost (pygidium). Yn-danna, ha skant yns i gwelys, yw tri hopel a arrow rag an penn. Yma kopel a arrow pub kleudhik plewrek war an thoraks ynwedh. 

Trilappogyon yn an enevales kynsa aswonys dhe allos gweles. An trilappogyon a-varra a's tevo lagasow komplek gans lensow gwrys a galsit. Nebes trilappogyon a's tevo lagasow byghan po heb lagasow vytholl. Dell hevel, i o trigys yn kerghynedhow tewl. 

Aga hys o ynter 1mm - 72cm, dell yw usys ynter 3-10cm. An trilappek moyha y'n bys, *Isotelus rex*, a veu diskudhys yn 1998 gans godhonydhyon a Ganada war lannow Baya Hudson. 


Restren:SilurianTrilobite.jpg|*Dalmanites limulurus* dhyworth karrygi a Amser Silurek yn Evrek Nowydh, Statys Unys  
Restren:Asaphus.jpg|*Asaphus lepidurus* dhyworth karrygi Ordowek ogas dhe Sen Pederburg, Russi.
Restren:Asaphiscuswheelerii.jpg|*Asaphiscus wheeleri* dhyworth karrygi Kembrek yn Utah, Statys Unys.


Trilappogyon a omdhiskwedhas nans yw 600 milvil bledhen dres an Amser Kembrek, dell hevel, ow longya dhe'n fylum Arthropoda. An fylum ma a gomprehend (78%) an enevales moyha sewenus anedha oll, ow komprehendya kankres, kanstrosow, kevnis, bibynes bubyn ha hwesker. An trilappogyon, ow triga yn morow bas, a sewenas avel neuvyoryon, kramyoryon ha tellyoryon 350 milvil bledhen. Dres termyn, i a esplegyas yn uskis dhe efander a furvow koynt ha teg. 

## Diskudhans
Meurgerys o trilappogyon y'n kynsa le nans yw 25,000 bledhen yn Pow Frynk may feu dew ensampel diskudhys yn trevesigeth Cro-Magnon, yn tyller henwys "La Grotte du Trilobite". Kevys veu onan anedha gans toll tardrys ynno ha gwiskys avel afinans. Erel re beu diskudhys yn bedhow Ejyp, Hen Res, ha Rom. Menhes trilappyek a veu gwerthys yn stretow Europa y'n 15ves kansvledhen. Kuntellys vons gans Thomas Jefferson ha Benjamin Franklin.
Fenella Fielding

**Fenella Fielding**, OBE (genys **Fenella Marion Feldman**; 17 mis Du 1927 &#x2013; 11 mis Gwynngala 2018) o gwariores sowsnek.
Gwi bysefan

An **Gwi Bysefan** yw kuntel a skrifow ughdesten (po *hypertekst*) le mayth yw usys an kesrosweyth dhe omjunya an eyl ha'y gila. Gans peurell wias, y hyll devnydhyer gweles folennow a gomprehend tekst, skeusennow, sonyow ha gwydhyowyow, ha mos dhyworth unn folen dhe'n nessa orth usya *hyperlinks*.

Devisys veu an Gwi Bysefan gans Tim Berners-Lee ha Robert Cailliau pan wrens oberi yn CERN yn Geneva, Swistir ha Pow Frynk yn 1989.  

30 Ebrel 1993, y res CERN kummyas dhe'n Gwi bos usys yn ygor heb kost gans remenant an bys.
An Teyr Gwragh a Senar

Kuntel a hwegh hwedhel berr yw **An Teyr Gwragh a Senar**, skrifys gans Jowann Richards, ha dyllys yn 1997 gans Kowethas an Yeth Kernewek. Gwraghes yw teyr hwor, mes ha diw wragh skentel, an tressa, nyns o hi skentel mann. An dhiw a assay dyski dhedhi fatel bos drog hag anhweg, mes fyllel.

## Rol a hwedhlow
*1. An hwerydh
*2. Pudyn a assay arta
*3. Pudyn ha'n gwiryow a vywnans
*4. Troyll Pudyn
*5. Pudyn a assay gorhan
*6. Pudyn a yskynnas y'n bys

## Chif kemeryansow
*Awel - an vamm, gwragh allosek
*Bros - an vyrgh gottha, gwragh skentel
*Loesni - an nessa myrgh, gwragh skentel aral
*Pudyn - an tressa myrgh, falladow avel gwragh
Chilopoda

**Kanstros** yw eghen a eneval gans lies troos. Preydhoryon yns i, ow helghya y'n nos. Nebes kanstrosow yw gwenonek, mes ny yll onan anedha ladha den vytholl marnas bos alergedh dhedha. Yma kanstrosow y'n klass **Chilopoda**, ha kelmys yns i dhe vildrosow nag yw gwenonek. Kepar ha mildrosow, rennys ynsi dhe lies tregh (ynter 5 ha 173 anedha, mes gans unn kopel a drosow dhe bub tregh. Kevys yw a-dro dhe 8,000 eghen a ganstrosow y'n bys. 

Kigdhebroryon yw kanstrosow y'n chi a dheber hwiles du, kelyon ha ballow chi erel. Dhe les yns i ytho, mes drefen aga semlant, yn fenowgh ledhys yns i. Dell yw usys, disliw yns i, ow kesunya gell po rudh. Re a vyw yn fowys a yll bos heb liw vytholl, ha lies kanstros trovannel a'n jeves liwyow splann. 

Kevys yw kanstrosow yn lies kerghynnedh., ow trehedhes dhe'n north a Gylgh Arktek hogen, dhyworth koswigow glaw trovannel dhe dhifeythtiryow. Dell yw usys res yw kanstrosow kavos korrvewva leyth drefen aga fowt a gneus korus, dyffrans dhe hwesker ha kevnis. Ytho, y hyllir aga havos yn gweres ha del marow, yn-dann meyn ha prenn marow, hag a-ji dhe gyfyon.
Diplopoda

**Mildrosow** yw eghen hir a velltrosek y'n klass **Diplopoda**, rennys dhe dreghow. An brassa rann anedha a's teves ynter 20 ha 100 tregh, ha korfow plattys. A-der an nebes treghow kynsa, pub tregh a'n jeves 2 gopel a arrow, drefen bos pub tregh sewyans kesunya dew anedha.

Bys lemmyn, deskrifys veu a-dro dhe 12,000 eghen dhyffrans a vildros, hag estymys yw bos somma a a-dro dhe 80,000 eghen war an Nor. Skolldebroryon yns i, ow tybri del podrys ha mater losowek marow aral. Nyns yns i gwenonek, mes lies eghen a's teves gwagrennow a yll askorra linyow fagellek, ow kawsya dasoberyans alergek dhe nebes tus. I a way yn lent, ytho rag difresyans, i a rol avel pel. Nyns yns i ball, herwydh usadow, mes eginyow yn treven gweder a yll bos dybrys gansa. Aswonys yw *Xenobolus carnifex* rag bos trigys yn tohow sowl yn Eynda.
Arachnida

**Arachnida** (/əˈræknɪdə/) yw klass a enevales divellkeynek garrow mellek (melldrosogyon), y'n isfylum Chelicerata. Arachnida a gomprehend, yn-mysk erel, kevnis, skorpyones, torek, mitys, fugskorpyones, mejwesyon, kevnis kowrvargh, kevnis hwypp ha skorpyones hwypp. 

Ogas dhe bub esel a Arachnida a'n jeves eth garr, ytho aga hanow **ethhgarrogyon**, kyn fo an kopel a arrow a-rag treylyes dhe weythres a'n sensys yn nebes eghennow. Yn eghennow erel, lostennow erell a yll tevi bras lowr dhe gemeres semlant kopel aral a arrow. An term a dheu dhyworth an ger Hen Rek, ἀράχνη (aráchnē, 'kevnisen'), dhyworth myth an gwiader denel Arachne, treylyes dhe gevnisen. 

Ogas dhe bub ethgarrek a vyw war an tir. Byttegyns, nebes anedha a drig yn dowr fresk po dowr mor bas. Yma moy ages 100,000 esel a ethgarrogyon, 47,000 anedha yth yw kevnis.

An brassa rann a ethgarrogyon yw kigdebroryon, ow tybri korfow hwesker hag enevales byghan erel trethys a-gynsow. Saw mejwesyon ha nebes mitys a dheber perthyglow boos soled. Tretha a-gynsow a avoyd arviles pervedhek. Ethgarrogyon a dhiver sugennow tretha askorrys yn aga saghow boos dres aga freydh wosa ladha. An sugennow a dreyl an preydh dhe gowl a  vethynnow, sugnys gans an ethgarrek. 


Restren:Scorpio palmatus.jpg|Skorpyon 
Restren:Galeodes.jpg|Galeodes, kevnisen gowrvargh
Restren:Whipscorpion.jpg|Skorpyon hwypp
Restren:Ar 1.jpg|Fugskorpyon
Restren:Rilaena.triangularis.2.jpg|Mejwas (Rilaena triangularis)
Restren:Amblypigid.jpg|Kevnisen hwypp (Damon diadema)
Restren:Adult deer tick(cropped).jpg|Torogen garow tevesik
Restren:Convolvulus arvenvis with mites.jpg|Bleujen gans mitys pali
Hirwarrow

**Hirwarrowyow** yw kelyon y'n teylu **Tipulidae**. Hwesker yns i. Aga semlant yw haval dhe voskitos meur, mes, dihaval dhe voskitos, ny wra hirwarrowyow bratha tus po enevales. Treweythyow i a dheber nektar.

Gelwys yns i niver a henwyn yn Kernewek. An hanow **kelyonen aran** a dheu dhyworth Sowsnek, *crane fly*, mes henwyn erel dhedha yw **lader an gantol** dhyworth an Kembrek, *lleidr cannwyll*, **garanik** herwydh Rod Lyon, ha **whibez**, **gwibednaz** ha **Tubmas an troher** herwydh Richard Gendall. *Daddy-long-legs* yw hanow kemmyn Sowsnek (kyn fo an hanow ma usys treweythyow, yn arbennik yn Amerika rag mejwesyon), ha *pryf teiliwr* po *Jac y Baglau* yn Kembrek. Preves hirwarrowyow yw gelwys **preves dor** (*leatherjackets* yn Sowsnek). 

Kevys yw a-dro dhe 15,000 eghen dhyffrans ha 525 kinda a hirwarrowyow. Hemm a styr bos Tipulidae an teylu moyha a gelyon. An brassa rann a eghennow a veu diskudhys gans unn person, Charles P. Alexander. 

An tevesik a vyw saw rag parya ha dedhwi oyow: 10 - 15 dydh yw oll aga bewnans. Yn nebes eghennow, ny wra an tevesik dybri vytholl. 

## Preves
An brassa rann a vewnans hirwarrow yw spenys avel pryv (po *larva*), gelwys pryv dor. I a dheber gwreydh, yn arbennik gwreydh gwels yn glesinyow, ha losow erel. Nebes preves dor a vyw yn dowr. Preves dor a yll kawsya damach dhe blansow, ha drefen hemma, hirwarrowyow yw konsidrys avel ball glesinyow yn nebes ranndiryow. Rennys yw preves dor dhe dreghow. I a's teves penn apert, ha treghow an torr a's teves ystynnansow hir keherek kepar ha tentaklys. 

## Semlant

Tevesigyon a's teves garrow pur hir ha torr moon hir. Pur es yw terri aga garrow denti orth assaya ag kachya. Aga shap a yll aga gweres dhe dhiank rag ydhyn a assay aga dybri. An re benow a's teves torrow moy ages an re gorow. Torr an venow a worfenna gans *ovipositor* bleynyek gans semlant gwaner, mes ny yll hirwarrowyow gwana vytholl. Ny yll hirwarrowyow neyjya yn ta. 

Eghennow hag a vyw yn tylleryor temprek, kepar ha *Tipula*, a yll tevi kemmys ha 60mm. Re trovannel a yll tevi dhe voy ages 100mm, mes re anedha yw pur vyghan, myns moskitos.
An Sorr ha'n Own

Hwedhel berr skrifys gans Jowann Richards yw **An Sorr ha'n Own**. Dyllys veu yn 1995 gans Kowethas an Yeth Kernewek. 

Kemerys yw Alan ha Beth gans sorr po own skruthys pan wrons tava menhir bras henwys 'An Goelyador'. Pan wrons kampolla an mater yn dewotti an gorthugher na, i a dhysk an keth tra dhe hwarvos dhe bobel erel ynwedh. I a vynn hwithra moy, mes omviskys yns i yn oberyansow an kreslu erbynn drogoberoryon hag a franklond droggys dhe'n wlas. 

## Chif kemeryansow
*Alan Rodda - den yowynk
*Beth Roskilly, y garores
*Yowann Vyvyan - ost tavern an 'Margh Morel'
*Peder ha Davydh Lusmore - breder hag a wodhev an keth prevyans dhyworth An Goelyador
*John Edwards - den ow kerdhes gans y gi ogas dhe'n Goelyador
*Myrdhin Parr - derivader paper nowodhow
*Serjont-Kreslu Davydh Tregear
*Hwithrer James Mullion
Kelyonen

**Kelyonen** yw hweskeren y'n urdh Diptera (dhyworth an geryow Grek di = dew, ha ptera = eskelli). 

An dyffrans moyha apert dhyworth hwesker erel yw aga neyj. Kelyonen a's teves diw askel neyja war hy thorr ha kopel a halteres. An halteres, a esplegyas dhyworth an eskelli war dhelergh, a ober kepar ha sensellow neyja: i yw organow kespos. Ynwedh kelyon a's teves lagasow meur gans golok elyn ledan fest da. 

Gans gweres aga dewlagas ha halteres, kelyon yw neyjoryon da dres eghen. I a yll avoydya an brassa rann a breydhyoryon. Aga slynkya, sedha ha treylya yw aga chif aswiwans. 

Urdh meur yw Diptera ha pur bosek rag ekolegieth ha tus. Kelyon yw ponegoryon posek, eyl dhe neb marnas an gwenen. Martesen kelyon o yn-mysk an ponegoryon kynsa yn istori bewoniethel. Usys yw kelyon frooth yn hwithrans godhoniethel. Lesa disesys a wra moskitos, kepar ha malaria, terthen dengue, terthen Nil west, terthen velyn ha disesys klevesys erel. Kelyon kig, kevys a-derdro'n bys, a les disesys dre voos. Kelyon kepar ha gwibes ha sodron a yll bos troblys. Kawsya damach erbysel dhe vughes a wra kelyon meur kepar ha kelyon tsetse. Usys yw *larvae* preves hwetha, aswonys avel kontron, avel treustrum pyskessa po dhe lanhe goliow yn medhegneth. .

## Kylgh bewnans
Ynwedh kelyon yw *holometabolous*, ow tiskwedhes *metamorphosis* kowal. Hemm a styr aga oyow dhe dreylya dhe breves, a dheber gans ewl vras. An preves a dreyl dhe bupaow. Aga horfow a janj pan vons y'n pupa. Wosa kamm an pupa, an gelyonen devesik a vyw. Kevys yw kelyon war bub brastir ha bewva a-der Antarktika. 


Restren:Tabanus_atratus,_U,_Face,_MD_2013-08-21-16.06.31_ZS_PMax_(9599360121).jpg|Penn sodronen, *Tabanus atratus*, ow tiskwedhes lagasow komplek meur ha ganow tew gwanus 
Restren:Anopheles_stephensi.jpeg|Moskito Anopheles owth eva goos denel
Restren:Halteres-Tipule.jpg|Hirwarrow ow tiskwedhes an halteres
Restren:Glossina-morsitans.jpg|Kelyonen tsetse
Restren:Biting_Midge_on_my_leg.jpg|Gwibesen ow bratha


## Eghennow a gelyon
Yma a-dro dhe 1,000,000 eghen a gelyon, herwydh estemyans, kyn feu deskrifys saw a-dro dhe 150,000 anedha.  T

* Kelyon kig yw loos po du, ha kevys yns i pylepynag y fo tus.
* Sodron ha kelyon karow a yll bratha tus hag enevales.
* Drosophila (kelyon frooth) yw kevys ogas dhe frooth yth yw re adhves. 
* Semlant kelyon bargesi yw haval dhe woghi byghan, mes nyns eus gwan dhedha. 
* Moskitos yw kelyon a vrath pobel yn unn lesa disesys, kepar ha malaria. 
* Gwibes (*midges* po *gnats* yn Sowsnek) yw kelyon byghan kevys yn fenowgh yn bagasow meur. 
### Isurdhow a gelyon
*Ptychopteromorpha (hirwarrowyow elvennek) 
*Culicomorpha (moskitos) 
*Blephariceromorpha (gwibes askel ros) 
*Bibionomorpha (gwibes) 
*Psychodomorpha (kelyon tewes, h.e.) 
*Tipuloidea (hirwarrowyow) 
*Stratiomyomorpha (kelyon bresel) 
*Xylophagomorpha (kelyon fler) 
*Tabanomorpha (sodron) 
*Nemestrinoidea 
*Asiloidea (preves ladh) 
*Empidoidea (kelyon donsya) 
*Phoroidea (kelyon troos plat) 
*Syrphoidea (kelyon bargesi) 
*Hippoboscoidea (kelyon lowen) 
*Muscoidea (kelyon chi ha kelyon kig) 
*Oestroidea (preves hwetha) 
*Acalyptratae (kelyon gwern)
Poaceae

Teylu meur a blansow bleujowek yw **Poaceae** (**Gramineae** a-gynsow), teylu an **gwels**. Ev a gomprehend a-dro dhe 12,000 a eghennow yn a-dro dhe 771 kinda ha 12 isteylu. Yma dhedha bleujen vyghan restrys yn "dreyn" (Sowsnek - *spikelets*). Ponegys yw an bleujyow gans an gwyns. Kevys yw an teylu a-derdro'n bys, ha gwelstir a furv a-dro dhe 25% a losowieth an bys. An teylu a gomprehend eghennow greunvosow kepar ha gwaneth, hwegys ha ris, keffrys ha trevasow erel kepar ha korsen sugra. An Poaceae yw an teylu posekka yn erbysek lemmyn, ow provia peurva, stoffow drehevel (Korsen Eynda), stoffow ti (sowl) ha keunys (ethanol) ha boos magata. 

## Isrannow
Ottomma an 12 isteylu a Poaceae:
*Anomochlooideae 
*Pharoideae
*Puelioideae 
*Pooideae, ow komprehendya gwaneth, barlys, kergh ha lies gwelsen glesin ha peurva
*Bambusoideae (korsen Eynda)
*Ehrhartoideae, ow komprehendya ris ha ris gwyls
*Aristidoideae
*Arundinoideae, ow komprehendya korsennow
*Chloridoideae
*Panicoideae, ow komprehendya hwegys, sorghum, korsen sugra, ha myll    
*Micrairoideae
*Danthonioideae, ow komprehendya praswels


Restren:Cut_sugarcane.jpg|Korsen sugra
Restren:Vehnäpelto_6.jpg|Gwaneth
Restren:Bamboo123.jpg|Koswik korsen Eynda
Restren:Phragmites_australis_-_NASA_Tracks_an_Environmental_Invader_(48049936657).jpg|Korsen gemmyn
Restren:Cortaderia_selloana0.jpg|Praswelsen
Restren:Croquetplayers.jpg|Glesin rag gwari croquet
Restren:Red_Hill_Farm_and_fields_-_geograph.org.uk_-_955276.jpg|Peurva rag deves yn Pow Sows
Restren:Cahire.JPG|To sowl yn Breten Vyghan
Restren:Lolium_perenne_Engels_raaigras_doorschietend.jpg|Ivren
Restren:Molinia.jpg|Gwelsen an gonyow
Mejwas

**Mejwesyon** yw ethgarrogyon ow longya dhe'n klass Arachnida hag urdh **Opiliones**.

Re beu moy ages 6,400 eghen a vejwesyon diskudhys bys lemmyn, kyn hallo an niver ewn a eghennow bos moy ages 10,000. Diskudhes veu menhes gwithys yn ta dhyworth chert 400 milvil bloodh yn Alban. Aga semlant yw pur arnowydh, ha dell hevel ny wrug kesweyth mejwesyon chanjya meur a-dhia an termyn na. Pur gemyskys yw henwel mejwesyon yn Sowsnek, ha lies re wrug devnydh a'n hanow *daddy long legs* rag mejwesyon keffrys ha'n Tipulidae po *crane flies*. *Harvestmen* yw an term usys lemmyn. 

Lies eghen yw olldhebroryon, dell yw usys, ow tybri hwesker munys, nebes plansow ha fongow. Re anedha yw debroryon skullyon. 

Nyns yw mejwesyon peryllus dhe dus, ha nyns eus dhe eghen vytholl gwagren gwenon. 

## Anatomieth
An ethgarrogyon ma a's teves garrow pur hir, komparys dhe vyns an korf, kyn hwrello nebes eghennow garrow berr ekistya. Kesunys yw an dhew jif tregh korf (torr ha cefalothoraks). Dihaval dhe gevnis, nyns eus gwagrennow owrlin po gwenon dhedha.  An nessa kopel a arrow yw hirra ages an remenans, owth oberi avel tavoryon. 

An organ boosa (Stomotheca) yw dyffrans dhyworth ethgarrogyon erel, awos i dhe allos dybri temigow a voos, a-der bos res dhedha y dreylya dhe lilin. An brassa rann a eghennow a's teves kopel sengel a lagasow desedhys yn kres aga fennow. Nebes eghennow dall a ekist ynwedh.
Holan mos

**Holan mos** yw moon komposys dre vras a sodiom klorid (NaCl). Hemm yw kesstoff kymygel, onan a lies holanow. Yn y furv moon naturel aswonys yw holan avel holan karrek po halit.  

Pan vo holan (sodiom klorid) kemyskys gans dowr, teudhys yw an holan y'n dowr, ow kwrythul teudhans holanek. Mynsow hujes a holan yw komprehendys yn dowr an mor, le mayth yw an chif rann vonyel. Dowr keynvor a gomprehend a-dro dhe 35 g an liter a soledow, holanedh a 3.5%. 

Gwrys yw holan mos po ethennans po balweyth. Rag kavos holan mor, tell yw drehevys, eha lenwys gans dowr mor. An dowr a ethen ow kasa holan war dhelergh.
Sid James

**Sidney James** (genys **Solomon Joel Cohen**; 8 mis Me 1913 – 26 mis Ebrel 1976) o gwarier ha gesyer bretennek.
François Truffaut

**François Roland Truffaut** (RU: /ˈtruːfoʊ, ˈtrʊfoʊ/ TROO-foh, TRUUF-oh, SU: /truːˈfoʊ/ troo-FOH; Frynkek: [fʁɑ̃swa ʁɔlɑ̃ tʁyfo]; 6 mis Hwevrer 1932 – 21 mis Hedra 1984) o kevarwodher fylm, *screenwriter*, askorrer, gwarier hag arvreusyas fylm frynkek.
Hattie Jacques

**Hattie Jacques** (/dʒeɪks/; genys **Josephine Edwina Jaques**; 7 mis Hwevrer 1922 – 6 mis Hedra 1980) o gwariores sowsnek.
Arthur Penn

**Arthur Hiller Penn**  (27 mis Gwynngala 1922 – 28 mis Gwynngala 2010) o kevarwodher hag askorrer fylm amerikanek.
Bill Hicks

**William Melvin Hicks** (16 mis Kevardhu 1961 – 26 mis Hwevrer 1994) o gesyer hag ilewydh amerikanek.
David Bowie

**David Robert Jones** (8 mis Genver 194710 mis Genver 2016), awsonys a-sankshyon avel **David Bowie** (/ˈboʊi/ BOH-ee), o ilewydh ha gwarier sowsnek.
Roger Moore

**Syr Roger George Moore** KBE (14 mis Hedra 192723 mis Me 2017) o gwarier sowsnek (*James Bond*). Kyns-diskybel ywa a Golji Lannstefan wosa bos gwakheys a Loundres yn Nessa Bresel an Bys.
Yaphet Kotto

**Yaphet Frederick Kotto** (genys **Frederick Samuel Kotto**; 15 mis Du 1939 – 15 mis Meurth 2021) o gwarier amerikanek.
Ian McDiarmid

**Ian McDiarmid** (/məkˈdɜːrmɪd/; genys 11 mis Est 1944) yw gwarier ha kevarwodher gwariva albanek.
Myriapoda

Isfylum yw **Myriapoda** a velldrosogyon. Ev a gomprehend an mildrosow, kanstrosow hag erel. Yma 13,000 eghen y'n bagas, pubonan anedha ow bewa war an tir. Hanow aral ragdha yw **liestrosow**. Unn eghen a's teves dres 750 a drosow (*Illacme plenipes*), mes nebes eghennow erel a's teves le ages deg troos. 

Dedhya a wra kovadhow menhesennow a liestrosow dhe'n Amser Silurek Diwedhes, mes dustuni molekulek a gampoll i dhe esplegya y'n Amser Kembrek. 

## Kesweyth
**Liestrosow** a's teves kopel sempel a davellow ha lagasow sempel. Desedhys yw an ganow war du a-is an penn. Liestrosow a anell dre dell anella (Sowsnek - *spiracles*) a  a jun dhe gevreyth an bib gwyns haval dhe hwesker.

## Klassans
Rann a fylum an melldrosogyon yw liestrosow. Yma peswar klass anedha: kanstrosow (Chilopoda), mildrosow (Diplopoda), Pauropoda ha Symphyla (fugkanstrosow). Yma sommen a a-dro dhe 12,000 eghennow byw. 

### Kanstrosow

Kanstrosow a long dhe'n klass Chilopoda. Uskis, preydhyek ha gwenonek yns i, ow helghya y'n nos. Yma a-dro dhe 3,00 eghen. Varya a wra aga myns yntra hys a 1.5 cm, *Nannarup hoffmani* dhe voy ages 30cm, *Scolopendra gigantea*.

### Mildrosow

Yma mildrosow y'n klass Diplopoda, le mayth yw dew gopel a arrow dhe'n brassa niver a dreghow. Hemm a hwarva drefen pub kopel a dreghow dhe junya warbarth. 

Lentta yns i ages kanstrosow, ow tybri del marow ha skollyon. Re beu a-dro dhe 8,000 eghen deskrifys, martesen degves rann a dhiversita ollvysel. Unn eghen, *Illacme plenipes* a's teves a brassa niver a arrow dhe bub eneval, gans 750 anedha. Dell yw usys, mildrosow  a's teves yntra 36 ha 400 garr. Lower berra yw mildrosow pellenik. I a yll rolya avel pel pan vons godrosys.

### Symphyla
Aswonys yw a-dro dhe 200 eghen a fugkanstros y'n bys. Haval yns i dhe ganstrosow, mes le yns i ha glew. Spena a wra lies unn anedha aga bewnans y'n gweres, mes re anedha a vyw yn gwydh. Re yowynk a's teves hwegh kopel a arrow, mes dres nebes bledhynnyow, i a geworr kopel a arrow pub mutyans, mayth usi dhe'n tevesik dewdhek kopel a arrow. 

### Pauropoda
Pauropoda yw bagas byghan aral a liestrosow. Yn tipek, aga hys yw yntra 0.5-2.0 mm, ow pewa y'n gweres war bub brastir a-der Antarktika. 
 
Restren:Scolopendra fg01.JPG|*Scolopendra cingulata*, kanstros yn Pow Frynk
Restren:Tachypodoiulus niger 1.jpg|*Tachypodoiulus niger*, mildros
Restren:Scutigerella immaculata male.jpg|*Scutigerella immaculata*, fugkanstros
Restren:Pauropus huxleyi.jpg|*Pauropus huyxley]*
Charles Hawtrey (gwarier, genys 1914)

**George Frederick Joffre Hartree** (30 mis Du 1914 – 27 mis Hedra 1988), aswonys avel **Charles Hawtrey**, o gwarier, gesyer, kanor, pianydh ha kevarwodher gwariva sowsnek.
Carrie Fisher

**Carrie Frances Fisher** (21 mis Hedra 1956 – 27 mis Kevardhu 2016) o gwariores ha skrifyades amerikanek.

## Devynnow
Akiko Wakabayashi

**Akiko Wakabayashi** (若林 映子, Wakabayashi Akiko, genys 13 mis Kevardhu 1939) yw gwariores omdennys nihonek.
Lois Maxwell

**Lois Ruth Maxwell** (genys **Lois Ruth Hooker**; 14 mis Hwevrer 1927 – 29 mis Gwynngala 2007) o gwariores kanadek.
Eunice Gayson

**Eunice Elizabeth Sargaison** (17 mis Meurth 1928 – 8 mis Metheven 2018), aswonys a-sankshyon avel **Eunice Gayson**, o gwariores sowsnek.
Karin Dor

**Karin Dor** ([ˈka.ʁiːn ˈdoːɐ̯], genys **Kätherose Derr**; 22 mis Hwevrer 1938 – 6 mis Du 2017) o gwariores almaynek.
Kanker margh-horn

An **kanker margh-horn** [po **kanker myghtern** yn eneval a vyw war woles an keynvor. Nyns yw kanker vytholl, mes kelmys yw dhe'n ethgarrogyon. Chif bewvaow an kanker margh-horn yw ranndiryow arvorel ha heylynnow avonow. 

*Limulus polyphemus* yw an eghen moyha aswonys a'n peder eghen. 

## Deskrifans
War y grogen, an kanker margh-horn a'n jeves peswar lagas byghan. Yma dew lagas gomplek war duyow an grogen ha dew lagas sempel a-rag. Yma dewdhek garr dhe'n kanker margh-horn: pymp kopel a arrow kerdhes ha sett a evellyow. Nyns yw an lost hir kentrek usys avel arv po rag defens. Yn le henna usys yw rag lewya po treylya an korf mars yw treylyes a-wartha dhe woles. 

## Gwandrans
### Keynvor Iwerydh
Kankres margh-horn an Iwerydh, *Limulus polyphemus*, yw kevys a-hys arvor est Amerika north ha Meksiko. Enkleudhys yn-dann leys po tewes, i a dheber kregyn bolgh, krestenogyon ha preves. Diskudhys yw aga kregyn golghys war an treth. Nebes anedha yw pur veur, drefen an kanker margh-horn dhe allos tevi bys dhe hirder a 0.7m ha les a 0.3m. Kankres margh-horn a dhur mutyans rag drehedhes an myns na. 

Kyn hwrello aga gwandrans ystynna yntra gorenys Yucatán dhe ogledh Mayn, mes i yw moyha kemmyn yntra Virjynni ha Jersi Nowydh. Yma poblans dhe bub heyl a-hys an arvor, pubonan nebes dyffrans herwydh myns, liw ha liw lagas. An re benow a dhedhow a-dro dhe 100,000 oy. 

### Eghennow erel
Gelwys yw an teyr eghen aral kankres margh-horn ynwedh. Peryllys yw kanker margh-horn Nihon (*Tachypleus tridentatus*) drefen bos y vewva kellys. Diw eghen aral a drig war arvor est Eynda, *Tachypleus gigas* (kanker margh-horn Eynda) ha *Carcinoscorpius rotundicauda* (kanker margh-horn an mangrov). Pub eghen yw haval yn aga furv ha semlant. 

### Dybrys avel boos
Peryllys yw kankres margh-horn gans gorkonsumyans yn Asi. 

## Kevreyth immun
Kevreyth immun an kanker margjh-horn yw pur effeythus. Tre vorek an kanker yw kerghynnedh pur dha rag bakteria. Goos an kankres a gomprehend ensaym a wra kawsya mola uskis pan vo bakteria klevesys ena. Usys yw an gorthyp ma gans kowethyansow medhegel ha ferylel rag diskudha bakteria yn askorasow, kyns gwertha an askorasow. 

## Devedhyans
Kelmys yw an kankres margh-horn dhe Eurypterida (skorpyones an  mor). Menhesennow an dhew a omdhiskwedhas kettermyn y'n Amser Ordowek A-varr, nans yw 450 milvil bledhen. Ny wrug shap aga horfow chanjya meur a-dhia henna, kyn fo menhesennow pur skant. 

## Esplegyans
Drefen bos kankres margh-horn a-vri avel "menhesennow byw", re beu meur a hwithrans yn esplegyans ha genynnek an kinda. 
#Apert yw bos esplegyans hag aswiwans a-ji dhe' furv an korf. 
#A-dhia nans yw 200 milvil bledhen, skant o chanj gwelys vytholl. *Limulus* yw pur hevelep dhe furvow a vewa nans yw 200 milvil bledhen. 
#Dielvennans genynnek ha molekulek a *Limulus* a brev bos kemmys ha varyans genynnek ha eghennow normal erel. 


Restren:Tachypleus_tridentatus_Cat_ba_2.JPG|Goles kanker margh-horn ow tiskwedhes an garrow
Restren:Limulus_polyphemus_horseshue_crab_on_coast.jpg|Kankres margh-horn war dreth
Restren:Horseshoe_crab_eggs_in_hand_(4035580656).jpg|Oyow kanker margh-horn
Mie Hama

**Mie Hama** (浜 美枝, Hama Mie, IPA: [hama mi.e]; genys 20 mis Du 1943) yw kyns gwariores, kommendyades pellwolok ha radyo hag awtoures nihonek.
Bleujen (moon)

Eghen a voon yw **bleujen**, kevys yn Breten Veur saw yn unn menydh yn Derbyshire. 

Hanow Sowsnek an moon yw *Blue John*, ha prederys yw bos an hanow ma dhyworth an Kernewek. Tus bal a Gernow a wrug hwel y'n balweyth na y'n 1740ow. Re a lever bos an ger dhyworth an Frynkek, *bleu-jaune* wosa bos an moon esperthys dhe Bow Frynk y'n 1780ow, mes myns eus kovadhow a esperthyans di. 

Eghen danow a fluorspar yw, hanter-precyous, gans bondys a liwyow rudhlas, glas po melynnik.  Dres an 19ves kansvledhen, yth esa balweyth rag y dalsogeth afinus. Yma pyth balweyth bys hedhyw. 


Cliff_Blue_Vein_Bowl_-_Castleton_Visitor_Centre.jpg|Skudel gwrys a vleujen
Blue_John_Candelabra.jpg|Kantolbren gwrys a vleujen
Fluorite-Vein_of_Blue_John_Cavern.JPG|Skorr a vleujen yn Fow Blue John, Castleton, Derbyshire
Raw_Blue_John_from_Treak_Cliff_Cavern.JPG|Moon bleujen
Blue_John_production_-_3_turning_-_Treak_Cliff_Cavern_-_Andy_Mabbett_-_29.JPG|Polsya bleujen
Roland Emmerich

**Roland Emmerich** (Almaynek: [ˈʁoːlant ˈɛməʁɪç] (klewes); genys 10 mis Du 1955) yw kevarwodher hag askorrer fylm ha *screenwriter.*
Jane Seymour (gwariores)

**Jane Seymour** OBE (genys **Joyce Penelope Wilhelmina Frankenberg**; 15 mis Hwevrer 1951) yw gwariores amerikanek.
Diana Rigg

**Dama Enid Diana Elizabeth Rigg** DBE (20 mis Gortheren 193810 mis Gwynngala 2020) o gwariores fylm ha gwariva sowsnek.
Britt Ekland

**Britt Ekland** (Swedek: [ˈbrɪtː ˈěːkland] (klewes); genys **Britt-Marie Eklund**; 6 mis Hedra 1942) yw gwariores, manykyn ha kanores swedek.
Maud Adams

**Maud Adams** (genys **Maud Solveig Christina Wikström**; 12 mis Hwevrer 1945) yw gwariores ha manykyn swedek.
Corinne Cléry

**Corinne Cléry** (genys 23 mis Meurth 1950), aswonys ynwedh avel **Corinne Piccolo**, yw gwariores frynkek.
Tom Stoppard

**Syr Tom Stoppard** OM CBE FRSL HonFBA (genys **Tomáš Sträussler**, 3 mis Gortheren 1937) yw dramasydh ha *screenwriter* bretennek.
Gary Lightbody

**Gareth John Lightbody** OBE (genys 15 mis Metheven 1976) yw kanor, skrifer kanow hag ilewydh a Iwerdhon Gledh.
Pina Bausch

**Philippine** "**Pina**" **Bausch** (27 mis Gortheren 1940 – 30 mis Metheven 2009) o donsyores ha donslynyores almaynek.
David Cronenberg

**David Paul Cronenberg** CC OOnt (genys 15 mis Meurth 1943) yw kevarwodher, *screenwriter* ha gwarier kanadek.[1]
John Osborne

**John James Osborne** (12 mis Kevardhu 1929 – 24 mis Kevardhu 1994) o dramasydh, *screenwriter* ha gwarier sowsnek.
Michelle Yeoh

**Michelle Yeoh Choo Kheng**, PSM (/ˈjoʊ/ YOH; genys 6 mis Est 1962) yw gwariores malaysiek. Yn 2023, hi a gwaynyas an Pewas Akademi rag Gwariores Wella rag hy rann avel Evelyn Quan Wang yn *[[Everything Everywhere All at Once]]*.

## Devynnow
William Holden

**William Holden** (genys **William Franklin Beedle Jr.**;  17 mis Ebrel 1918 – 12 mis Du 1981) o gwarier amerikanek.
Bruce Forsyth

**Syr Bruce Joseph Forsyth-Johnson** CBE (22 mis Genver 1928 – 18 mis Est 2017) o didhaner ha kommendyas bretennek.
Oscar Wilde

Bardh, romansydh ha skrifer gwariow iwerdhonek ow skrifa yn Sowsnek o **Oscar Fingal O'Flahertie Wills Wilde** (16 Hedra 1854 – 30 Du 1900). A-vri ova drefen lymder y skians. Y tisplegyas dhe vos onan a'n skriforyon gwariow moyha sewenus diwedh an termyn Viktoryanek yn Loundres, hag onan a ster moyha y oos. Performys yw niver a'y wariow bys hedhyw, yn arbennik 'The Importance of Being Earnest'. Kevys veu kablus a "dhivethter bras" gans gwer erel, ha breusys dhe dhiw vledhen a lavur kales. Pan veu rydhsys Wilde a'n prison, ev a wolyas an gorthugher na dhe Dieppe war an kowbal. Ny dhehwelas dhe Vreten vytholl. 

Genys veu yn 21 Westland Row, Dulyn, Iwerdhon, ow studhya yn Kolji an Drynsys, Dulyn ha Kolji Magdalen, Rysoghen. Ev a verwis yn Paris, Pow Frynk hag ynkleudhys yw yn korflan Pere-Lachaise ena.

## Rol a lyvrow
**Bardhonieth**
**Poems* (1881)
**The Ballad of Reading Gaol* (1898)
 
**Gwariow**
* *Salomé* (Yeth Frynkek) (1893)
* *Lady Windermere's Fan* (1893)
* *A Woman of No Importance* (1894)
* *Salomé: A Tragedy in One Act* (1894)
* *The Importance of Being Earnest* (1899) http://wikisource.org/wiki/The_Importance_of_Being_Earnest 
* *An Ideal Husband* (1899) http://wikisource.org/wiki/An_Ideal_Husband 
* *A Florentine Tragedy* (1908)

**Erel**
* *The Canterville Ghost* (1887)
* *The Happy Prince and Other Stories* (1888)
* *The Portrait of Mr. W. H.* (1889)
* *Lord Arthur Saville&#8217;s Crime and other Stories* (1891)
* *Intentions* (1891)
* *The Picture of Dorian Gray* (1891)
* *House of Pomegranates* (1891)
* *The Soul of Man Under Socialism*
* *De Profundis* (1905)
* *The Letters of Oscar Wilde* (1962)

Treylyes veu *The Canterville Ghost* dhe Gernewek gans Eddie Climo yn 2012.

## Dyvynnow
* *A cynic is a man who knows the price of everything and the value of nothing*
* *Art never expresses anything but itself*
* *Anyone can be good in the country*
* *A thing is not necessarily true because a man dies for it*
* *He hasn't an enemy in the world and none of his friends like him*
* *I have nothing to declare but my genius*
* *Experience is the name everyone gives to their mistakes*
* *We all live in the gutter but some of us are looking at the stars*
* *Work is the curse of the drinking classes*

## Gravyansowu
* Pedrek Merrion, Dulyn, Iwerdhon
* Charing Cross, Loundres, Pow Sows (gans Maggi Hambling)
* Tartu, Estoni
Hugh Lofting

**Hugh John Lofting** (14 Genver 1886 – 26 Gwynngala 1947) o awtour sowsnek, adhyskys avel ynjynor civil, a skrifas lyvrow a-dro dhe Doctor Dolittle, kemeryans klassek lien rag fleghes. 

## Bewnans personel
Genys veu Lofting 14 Genver, 1886 yn Maidenhead, Berkshire, Pow Sows, dhe Elizabeth Agnes (Gannon) ha John Brien Lofting. Y linyeth o sownek hag iwerdhonek. Y vroder kothha, Hilary Lofting, a dheuth has bos romansydh yn Ostrali, wosa divroans yn 1915. 

Adhyskys veu yn Kolji Mount St Mary yn Spinkhill, Derbyshire. A-dhia 1905 dhe 1906, ev a studhyas ynjynorieth civil yn Massachusetts Institute of Technology, Cambridge, Massachusetts, Statys Unys. 

Ev a viajya yn efan avel ynjynor civil kyns omjunya dhe'n lu yn rejyment an Gwythysi Iwerdhonek yn Kynsa Bresel an Bys. Yn y lytherow tre, ny vynnas skrifa a-dro dhe'n vresel euthyk, ytho ev a skrifas lytherow dismygyansek, sel rag y novelow Doctor Dolittle wosa an vresel. Goliys yn trok y'n vresel, yn 1919 ev a removas warbarth ha'y deylu dhe Killingworth, Connecticut. Ev a dhemedhis teyrgweyth, ow tinythi tri flogh, onan anedha, y vab Christopher, a dheuth ha bos asektour y stat liennek. 

Lofting a verwis 26 Gwynngala, 1947 tre yn Topanga, Kaliforni, dhyworth kaletter an avi. Ynkleudhys yw yn Korflan Evergreen, yn Killingworth, Connecticut. 

## Doctor Dolittle
Kemeryans Hugh Lofting, Doctor John Dolittle, medhek sowsnek trigys yn "Puddleby-on-the-Marsh" yn West Pow Sows, a alsa kewsel dhe enevales, a omdhiskwedhas yn kynsa y'n lytherow skrifys ganso dhe'y fleghes yn kres an vresel. Settys yw an lyvrow yn Pow Sows y'n oos Viktoryanek a-varr, 1820-1840. 

An lyver kynsa, *The Story of Doctor Dolittle: Being the History of His Peculiar Life at Home and Astonishing Adventures in Foreign Parts Never Before Printed*, dyllys yn  1920 y'n Statys Unys (dyllys veu yn Breten Veur yn 1924) a dhallathas an kevres. Ev a waynyas pewas (wosa y vernans) Lewis Carroll Shelf ragdho yn 1958. An nessa lyver, *The Voyages of Doctor Dolittle* (1922) a waynyas Medal Newbery. Eth lyver aral a sewyas, ha wosa y vernans, dew aral, komposys a dharnow berr na veu dyllys a-gynsow. 

Varya a wra kronologieth an hwedhlow dhyworth an array dyllo. An lyver kynsa a veu sewyes gans *Doctor Dolittle's Post Office* (1923), *Doctor Dolittle's Circus* (1924) ha *Doctor Dolittle's Caravan* (1926). Ena y teuth an eyl *The Voyages of Doctor Dolittle* (1922), pesyes gans *Doctor Dolittle's Zoo* (1925). Wosa henna, an gronologieth yw yn array dyllo, *Doctor Dolittle's Garden* (1927), ena *Doctor Dolittle in the Moon* (1928) ha *Doctor Dolittle's Return* (1933), ow korfenna gans *Doctor Dolittle and the Secret Lake* (1948).

## Hilgasieth
An lyver kynsa a gomprehend niver a eryow bismerus hilgasek hag isplot adro dhe wynnhe kneus. An delinyansow derowel ynwedh yw hilgasek. Pan veu an lyvrow eyldyllys yn 1988, an geryow hag isplot a veu removys. 

## Kernewek
Treylyes veu an lyver kynsa dhe Gernewek gans Eddie Climo avel **Drolla Dr. Dolittle** yn 2016.
J. M. Barrie

Syr **James Matthew "J.M." Barrie** (9 Me 1860 – 19 Metheven 1937), aswonys avel **J. M. Barrie** dell yw usys, o awtour ha skrifer gwariow albanek. Meur yw y hanow drefen y gemeryans Peder Pan, an maw a naghas tevi dhe vos tevesik. Ev a selyas an kemeryans war vab y goweth Llewelyn Davies. Konsidrys yw ev dhe wul an hanow Wendy gerys-da, hanow pur anusadow kynsfeu usys rag gourores Peder Pan. Barrie a veu genys yn Kirriemuir, Alban yn 1860. Ev a verwis a niwmonia yn Loundres yn 1937. 

Treylyes veu 'Peder Pan' dhe Gernewek gans Eddie Climo yn 2016. Dyllys veu gans Gwask an Orlewen yn Kernewek Unys. An lyver a veu treylyes dhe fylm bywhes amerikanek, Peter Pan, gans Walt Disney yn 1953.

PeterPan_Statue_Londres.jpg|Gravyans Peder Pan yn Lowarthow Kensington, Loundres
Gravestone_of_playwright_J_M_Barrie.jpg|Men bedh J.M.Barrie
Michael_Llewelyn_Davies_as_Peter_Pan.jpg|Michael Llewelyn-Davies gwiskys avel Peder Pan
Washington Irving

**Washington Irving** o skrifer amerikanek. Ev a veu genys yn Cita Evrek Nowydh 3 Ebrel, 1783. Ev a dhallathas y resegva liennek ow skrifa hwedhlow berr hwarthus rag paperyow nowydh. Ev a wolegas lyvrow termyn. Yth eth dhe Europa war vateryow teylu pan veu den yowynk, ow kortos ena 17 bledhen. Ev o kannas an Statys Unys dhe Spayn yntra 1842 dhe 1846. Y skrifas bewskrifow, hag ev y honan a gonsidras y ober 5 lyver a-dro dhe vewnans George Washington avel y weyth mester. Ev a verwis yn y ji, (Sunnyside), yn Tarrytown, Evrek Nowydh, 28 Du 1859. Irving ha'y gevosek, James Fenimore Cooper o an awtours amerikanek kynsa dhe vos aswonys yn keswlasek. Irving a gentrynnas awtours amerikanek ha skoodhya laghas gwirpryntyans kreffa. Ev yw moyha aswonys hedhyw rag dew hwedhel berr: "Rip Van Winkle" ha "The Legend of Sleepy Hollow". Re bons aswiwys dhe'n wariva, pellwolok ha fylmow bewhes ha gwrians byw. 

Treylyes veu "Rip Van Winkle" dhe Gernewek gans Eddie Climo ha dyllys gans Gwask an Orlewen yn Kernewek Unys yn 2017. 

## Oberyow dewisys
* *A History of New-York* (1809)
* *The Sketch Book of Geoffrey Crayon, Gent.* (1819-20)
* *Bracebridge Hall* (1822)
* *Tales of a Traveller* (1824)
* *Tales of the Alhambra* (1832)
* *The Life of George Washington* (1855-59)
H. Rider Haggard

**Henry Rider Haggard** (1856–1925) o skrifer sowsnek. Ev yw moyha aswonys rag y romansow aventur. Meur yw hanow an romansow rag aga tismygans ha hwedhlow a synsas bern an redyoryon. Pur erys-da o y romansow dres y vewnans, ow tasserghi *genre* romansow aventur. Haggard a skrifas lyvrow a-dro dhe ammeth ha divroans.

Trigys o yn Afrika Dhyghow hwegh bledhen pan ve den yowynk. Lower a'y romansow o settys yn Afrika, ow komprehendya *King Solomon's Mines* (1886), *Allan Quatermain* (1887) ha *She* (1887).

Yn 1919, urdhys veu Haggard avel marghak rag servisyow dhe Emperoureth Breten Veur. Honan-vewskrif Haggard, *The Days of My Life*, a veu dyllys yn 1926 wosa y vernans. Bewskrif Haggard gans Morton Cohen a veu dyllys yn 1960.
## Treylyans Kernewek
Treylyes veu *She* avel **Honna** gans Nicholas Williams. Dyllys veu gans Evertype yn 2016 yn Kernowek Standard. 

Restren:SHE,_A_History_of_Adventure_(1st_Edition_Cover),_by_H._Rider_Haggard.jpg|Kudhlen *She*
Restren:H-Rider-Haggard.jpg|Syr (Henry) Rider Haggard
Lytherennek grek

**An Lytherennek Grek** (Grek: Ελληνικό αλφάβητο) yw bagas a 24 lytheren usys dhe skrifa an yeth Grek a-dhia an 8ves kansvledhen K.O.K.. Hemm o a kevreyth kynsa dhe usya unn arwodh rag pub bogalen ha kessonen. Hemm ynwedh o an lytherennek kynsa usys yn rewlys. Usys veu an lytherennow ynwedh rag niveryow Grek a-dhia an 2yl kanvledhen K.O.K. a-rag. 

An lytherennek Grek a dheu dhyworth an lytherennek Fenicianek. Y tisplegyas niver a lytherenegi dhyworth an lytherennek ma ow komprehendya niver y'n Est Kres keffrys ha'n lytherennek Latin, an lytherennek usys an moyha y'n bys, hag usys yn godhonieth hag awgrym arnowydh magata. 

## Rol a lytherennow
A-is y hyllir gweles rol a'n brassa rann a lytherennow usys, keffrys ha'ga leveryans ha'n lytheren ekwal y'n lytherennek Latin. 

## Hen Lythrennow
Hexapoda

An **Hexapoda** po **hweghgarrogyon** yw an brassa bagas a velldrosogyon. An isfylum ma a gomprehend an hwesker ha tri bagas le heb eskelli: an Entognatha (Collembola, Protura ha'n Diplura). 

Yma dhe hweghgarrogyon korfow gans hys yntra 0.5 mm dhe dres 300 mm rennys dhe penn, thoraks ha torr. Komposys yw an penn a *acron* le mayth yw desedhys an lagasow (nyns eus lagasow dhe'n Protura ha Diplura), sewyes gans hwegh tregh, junys yn ogas, gans an keworansow ma:

*Tregh I. Mann
*Tregh II. Tavellow (a'n sensys) mes nyns yns i kevys y'n Protura
*Tregh III. Mann
*Tregh IV. Challys rag gwaska
*Tregh V. Challys rag kniw
*Tregh VI. Gweus a-woles
Desedhys yw an ganow yntra'n peswora ha pympves tregh, gorherys gans an gweus. Yn Insecta (hwesker), darnow an ganow yw gwelys, mes y'n Entognatha, an ganow yw kudhys a-ji dhe'n korf. 

Komposys yw an thoraks a dri thregh, pubonan gans kopel a arrow. Settys yw an eskelli a-ugh dhe dreghow an thoraks. Hwesker a's teves unnek tregh y'n torr, mes yma dewdhek dhe Protura ha hwegh dhe Collembola.


Katianna_oceanica_(13913339330).jpg|Eghen a Collembola (*Katianna oceanica*)
Two-pronged_Bristletail_(Diplura)_(10353381334).jpg|Diplura
Orchesella_cincta.jpg|*Orchesella cincta*, eghen a Collembola
Acerantomon_doderoi.jpg|Protura
Gaint_Honey_Bee_(Apis_dorsata)_on_Tribulus_terrestris_W_IMG_1020.jpg|Gwenen gowrek
Thermobia_domestica1.jpg|Pryv arghans
Termites_marked_with_traceable_protiens.jpg|Termitow
Peacock_butterfly_(Aglais_io)_2.jpg|Tykki Duw lagas payon