open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bert Solomon

**Bert Solomon** (8 Meurth 1885 – 30 Efan 1961) o gwarier rugbi unys a Gernow. Lies huni a dyb dell o ev an gwarier rugbi gwella dhort Kernow besketh. Y sleyneth war an park a via keworra 1000 a dus dhe’n routh. Onan a'y vreder o Barney Solomon.

Den digoweth o Bert Solomon, neb a gara y gelebmi, debri hogednow hag eva kor. 

Ev a dhallathas gwari rag Redruth R.F.C. en 1903, ow mos distowgh dhe’n para kensa. Dewiswys veu ev rag Kernow skon woja hedna, hag ev a gawas 26 kapp rag Kernow. Kreswas ova war an park. Krev, bew ha skav o, gen uskisheans trobm ha’n gallos dhe wertha fekler.

Ev o en para Breten Veur en Gwariow Olympek pan gollas Breten Veur dhe Ostrali e’n fytt diwettha en Loundres, 26ens a vis Hedra 1908. Ev a skoryas ken kollas an para 3 – 32. Para Kernow a ganasedhas Breten Veur drefen anjei dhe waynya Kampyonsys an Kontethow erbydn Durham an keth bledhen. Solomon a skoryas diwweyth en aga thrygh en Rysrudh, 17-3.

Solomon a gawas y gapp kenedhlek udnik erbydn Kembra en 1910, bledhen gensa Twickenham. Y skoryas ev assay marthus en aga thrygh 11-6. Ken feu dewisys dhe wari rag Pow an Sowson teyrgweyth arta, ev a skonyas pub termyn. Pur ohelus o, ha nag o da ganjo gwari war-barth gwarioryon erel Pow Sows, adhyskys en skolyow poblek ha universitys. Derivys ew ev dhe skonya 400 a sovrans owr rag sina ha gwari rag para rugbi kesunyans en Pow an Sowson north. Ne wrug ev gwari besketh arta, rag Rysrudh, Kernow na Pow an Sowson.
Barney Solomon

**John Charles "Barney" Solomon** (11 Hwevrel 1883 &ndash; 27 Efan 1952) o gwarier rugbi unys a Gernow neb veu kapten para [Breten Veur] e’n [Gwariow Olympek 1908 en Loundres pan waynyas an para medal arhans. Ev a wari rugbi rag Redruth R.F.C.. Ev o broder kottha Bert Solomon.

## Dustinyow
Park Kenedhlek Pow an Lynnyn

**Park Kenedhlek Pow an Lydnow** (**Park Kenedhlek Pow an Lynnyn** e'n FSS (K)) ew park kenedhlek en north-west Pow an Sowson. Ev a gomprehend kres oll Pow an Lydnow, marnas trev Kendal, nebes tiredhow ryb an mor ha konaow Tir Lydnow. 

Apoyntys veu an tiredh avel park kenedhlek 9ves a vis Me 1951 le ages mis woja park kenedhlek kensa an Ruvaneth Unys – Tiredh an Bleynyow. Keworrys veu tabm moy a dir dhodho en 2016.

Ev ew an park moyha gerys-da e’n Ruvaneth Unys, gen 16.4 milvil a douryji pub bledhen. Ewedh ev w an park moyha herwydh mens en Pow an Sowson, ha sekond moyha an Ruvaneth Unys woja Park Kenedhlek a' Mhonaidh Ruaidh (Cairngorm). Emava owth assaya gwitha an tirwedh rag chanjyow gen diwysyans po kenwerth. An radn voyha a dir e’n park ew en perhenogeth privedh. 55% ew tir abmeth. Ema An Trest Kenedhlek ow pewa a-dro dhe gwarter an tir.
Ema pednplas an park en Kendal. Ema kresennow godrigoryon en Brockhole, ryb Windermere, ha Coniston.
Ranndir an Bleynyow

Parth a ugheldir en Pow an Sowson ew ‘’’Ranndir an Bleynyow’’’ (FSS Kres) po **Parth an Bleynyow** (FSS Diwedhes) en pedn soth a venedhyow an Pennines. Ev a gomprehend radnow a gontethow Cheshire, Manchester, Staffordshire, hag Evrek West ha Soth. Apoyntys veu Parth an Bleynyow avel park kenedhlek kensa Breten Veur en 1951, Park Kenedhlek Ranndir an Bleynyow. En kledhbarth an Park desedhys ew an Bleyn Tewl, tiredh a wonyow ha growven, hag en dyhowbarth an Park ema an Bleyn Gwydn, tiredh a galgh gen nansow ha kownansow. Ema an Park ogas dhe citys meur pekara Manchester, Stoke-on-Trent, Derby ha Sheffield, etho milvilyow a omweloryon a wra vysytya pub bledhen. Tednvosow gerys-da ew trevow spa en Buxton ha Matlock Bath, fowys en Castleton, kerdhes, krambla, ha diwrosya.
Park Kenedhlek

**Park Kenedhlek** ew tiredh apoyntys gen governans dhe witha tirwedh naturel po gwres gen den. An park kensa o Yellowstone e'n Statys Unys en 1872.

An parkow kenedhlek kensa e'n Statys Unys o tiredhow gwelvos. Bes nag era gwelvos en Breten Veur. En neb for', erbydn an 1930ow thera moy ha moy a bobel ow kara hedhas dhe'n powdir. En 1931 kessedhek an governans a brofyas dewis tiredhow rag gul parkow kenedhlek, bes etholans 1931 a lettyas displegyansow pella. Wortiwedh governans an Parti Lavur a dhewisas tiredhow en 1947, ow passya akt an senedh en 1949. Park kenedhlek kensa Breten Veur o Tiredh an Bleynyow en mis Ebrel 1951. Erbydn lebmyn ema 15 park kenedhlek en Pow an Sowson, Kembra ha Sgotlond. Nag eus onan vetholl wn Wordhen Gledh. Kost Kernow a veu konsidrys rag bos park kenedhlek, bes ervirys veu dh'y apoyntya avel Tiredh a Natural Tekter, hebm ew, apoyntyans haval bes heb gallasow towlednans.

## Parkow Kenedhlek an Ruvaneth Unys

Rol a Barkow Kenedhlek an Ruvaneth Unys (a gledh dhe dhyhow war an mappa)

*1. Park Kenedhlek a' Mhonaidh Ruaidh (Cairngorm)
*2. Park Kenedhlek Loch Laomainn is nan Tròisichean (Loch Lomond ha'n Trossachs)
*3. Park Kenedhlek Northumberland
*4. Park Kendhlek Pow an Lydnow
*5. Park Kenedhlek Halow Evrek North
*6. Park Kenedhlek Nansow Konteth Evrek
*7. Park Kenedhlek Tiredh an Bleynyow
*8. Park Kenedhlek Eryri
*9. Park Kenedhlek Lydnow Norfol
*10. Park Kenedhlek Kost Pennvro
*11. Park Kenedhlek Bannyow Brycheiniog
*12. Park Kenedhlek Exmoor
*13. Park Kenedhlek an Gonyow Soth
*14. Park Kenedhlek Koswik Nowydh
*15. Park Kenedhlek Dartmoor
Park Kenedhlek Ranndir an Bleynyow

Park kenedhlek kensa Breten Veur o **Park Kenedhlek Tiredh an Bleynyow** (**Park Kenedhlek Ranndir an Bleynyow** e'n FSS (K)). Apoyntys veu en 1951. Ev a gomprehend gonow an Bleyn Tewl, en kledhbarth an Park, ha'n Bleyn Gwydn, en radn dhyhow an Park. Ema a-dro dhe 20 milvil a dus trigys a-ji viaj a our a'n park, etho gerys-da ew rag dy'golyow ha vysytyansow dydh. Meur a bris ew an trevow spa en Buxton ha Matlock Bath, krambla war an alsow growven, fowys Castleton pekara Fos Blue John, kerdhes ha diwrosa.
Leon Trotsky

**Leon Davidovich Trotsky** (; 7 Du 1879 en Kropyvnytskyi (lebmyn Ukrayn) – 21 Est), 1940 en Coyoacán, Meksiko) o hanow poblek **Leib** po **Lev Davidovich Bronstein**. Domhweler ha tybiethor russek o. Y lidnyeth o Ebrow-Ukraynek.  Woja bos hembrenkyas an Lu Rudh en Bresel Vredereth Russek, ev a argyas ort Bolshevygyon erel, hag res o dhe ev diberth Russi.

Socyalydh ha Marksydh o Trotsky. En 1905 thera domhwelans en Russi (Domhwelans Russek Kensa). Trotsky a weresas restra bagas a oberoryon en Sen Pederburg, henwys Sovyet. Pan veu dhalghednys hembrenkyas an Sovyet, Trotsky a dheuth hembrenkyas en y le. Trotsky a weresas displegya tybyans ‘Domhwelans Fast’, devisys gen Karl Marx.

Woja an domhwelans, Trotsky a aras Russi rag y sawder y honan. Ev a dhehwelas en 1917 awos an Sekond Domhwelans Russek (Domhwelans Hedra).  Kemynegoreth a spedyas gen y weres, hag avel hembrenkyas an Lu Rudh, ev a weresas y dhefendya. Bettegyns, woja mernans Vladimir Lenin, hembrenkyas an Parti Bolshevyk, omvyskys veu Trotsky en strif nerth gen Joseph Stalin rag soodh an hembrenkyas. Ev a gollas, hag res o dhe ev fia dhe’n fo. Stalin a ordenas onan a’y aspyoryon (Spaynyer, Ramón Mercarder) dhe ladha Trotsky gen pigell rew en Meksiko en 1940.

Henwys ew pobel neb a gryj tybyansow Trotsky avel Trotskyysi. Anjei a sew Trotskyeth. An chif kowethyans Trotskyek hedhyw en Breten Veur ew an Parti Oberoryon Socyalydhek.

E’n novel *[[Animal Farm]]* gen George Orwell,  representys ew Trotsky gen Snowball an hogh ha Stalin gen Napoleon, hogh aral.

## Dustuni
Pow an Lynnyn

**Pow an Lydnow**, aswonys ewedh avel Tir Lydnow po an Lydnow, ew tiredh menedhyek en north-west Pow an Sowson. Gerys-da ew an teller ma rag dy’golyow, meur a vri awos y lydnow, kosow ha menedhyow. Kowethys ew gen awtours pekar a William Wordsworth, Samuel Taylor Coleridge, Beatrix Potter hag Arthur Ransome. Fondys veu Park Kenedhlek Pow an Lydnow en 1951, gen myns a 2,362 kilometer pedrek. Apoyntys veu avel Ertachva an Bes UNESCO en 2017. Dres 15 milvil a dus a dheu dhe’n Park Kenedhlek pub bledhen. 

Desedhys ew oll Pow an Lydnow en konteth Cumbria. Kens 1974 rydnys o an triedh tredh tri honteth koth, h.y. Cumberland, Westmorland ha Konteth Karhirbre (Lancashire en Sowsnek). 

Ma oll an tir uhel en Pow an Sowson dres 3,000 tros-hes (914 m) a-ugh level an mor ow sevel a-ji an Park Kenedhlek, ow komprendya Scafell Pike,menedh an uhella Pow an Sowson. Ev a gomprehend an lydn downa ha’n lydn moyha en Pow an Sowson, h.y. Wast Water ha Windermere en kettep pedn. 

Komplek ew dororieth Pow an Lydnow. Batholith a ven growan en-dadn an tiredh a gawsas an menedhyow hag ew gwres dhort legh, karrygi loskvenydhyek ha leysveyn.

Pur leb ew ayredh Pow an Lydnow, gen an teller glyppa en Pow an Sowson, Seathwaite, gen 3,300 mm a law en kresek pub bledhen. Pur wenjek ew ewedh hag ma toppys an menedhyow ow receva awelyow dres 100 dedh an vledhen en kresek. En despit dhe hebma, klor ew tempredhow dell ew usys. Awos an ayredh, maga deves a wra bargednyow tir Pow an Lydnow. Herdwick ha Rough Fell ew an chif ehednow.
Park Kenedhlek Denali

**Park Kenedhlek Denali** a veu apoyntys en 1917, rag gwitha tiredh an menedh uhella en Amerika Gledh. Y arenebedh ew 24,464 km2, moy ages Stat Hampshire Nowydh. An park a gomprehend niver a ehednow a gerhednedh, pekara taiga (koswigow sabwedh) a-is, tundra e'n uhelderow kres ha rewlivow ha karrek lobm war an toppow. E'n gwav, gerys-da ew draylellow keun, skia treus-powdir ha snowmobiles. Nag eus hedhas dhe'n park marnas udn fordh. Nag ew gerys dhe gerri mos war an for' ma, saw kyttrinyow an park. Ema pajar savla rag kampya. 

Ema an park ow kawas meur a wrians tektonek, gen dorgryjow meur en 2002 (7.9 war an skeul Richter). Ema lies ehen a vest hag edhen tanow e'n park. An re ma a gomprehend 350 a orses loos ha 2,700 ors du, bleydhyow, kerwys ergh ha kowrgerwys (*moose*).


Denali NP map NPS.jpg|skeusennik|upright=1.75|Mappa an park
Menydh Denali.jpg|skeusennik|Menedh Denali
Traffic Jam in Denali.jpg|skeusennik|Karow ergh (caribou) ha kyttrin war fordh an park
Brown_Bear_Feeding_on_Salmon_1.jpg|skeusennik|Ors loos hag eghek
Park Kenedhlek Loch Laomainn is nan Tròisichean

Park Kenedhlek Loch Laomainn is nan Tròisichean () ew park kenedhlek kensa Sgotlond. Apoyntys veu en 2002. Ev a gomprehend lies menedh ha lydn. Ema 21 Munro (menedh dres 3,000 tros-hes) e’n park, pekara Beinn Laomainn, Beinn Laoigh hag A' Bheinn Mhòr.

Desedhys ew an park ogas dhe citys meur Sgotlond kres. Gerys-da ew dhe vysytoryon rag mires ort tirwedhow ha godhvewnans, kerdhes, krambla, ha sportys dowr. En 2017 thera 2.9 milvil vysyt dhe’n park.
Park Kenedhlek Northumberland

**Park Kenedhlek Northumberland** ew an park kenedhlek pella dhe gledh Pow an Sowson. Desedhys ew tredh or Sgotlond ha Fos Hadrian. Onan a’n parkow kenedhlek leha peblys ha leha vysytys ew en Breten Veur. Ema oll arenebedh an park en Konteth Northumberland.

En parh gledh an park ema Breow Cheviot, war an or albannek. Dhe’n dhyhow ema gonow tonnek, nebes anodhans gen kosow efan. Hebm ew Kosow Kielder. En parh dhehow an park ema tirwedh an Legh Eythin Meur (Great Whin Sill) ha Fos Hadrian dhort an Oos Romanek.

Ema lies savla hendhyskansek e’n park, hag a gomprehend meyn kov kensistorek, krellow Romanek ha touryow Peel, derevys avel defens erbydn ravnoryon dhort Sgotlond.

Tokyn an park ew gelvinek.

En mis Kevardhu 2013, appoyntys veu Park Kenedhlek Northumberland ha tiredh ogas dhe ev avel Park Ebron Dewl Kesgwlasek, an moyha en Europa.
Park Kenedhlek Halow Evrek North

Fondys veu **Park Kenedhlek Halow Evrek North** en 1952. Posek ew an tiredh ma rag gonow lebmath uji grug ow tevi. Poblans an park ew a-dro dhe 23,000. Ema pednplas an park en Helmsley. 

Uheldir gwastas ew brassa radn an park, gen nansow down. Kosow ew 23% nodho. Karrygi Jurassek a worwedh en-dadn an park, pekara kyllasen, leysveyn, krag ha kalgh.

Henwys veu an park avel Park Ebron Dewl Kesgwlasek en 2020.

Usys veu Hyns-Horn Halow Evrek North avel teller en fylmow ha towlednow pellwolok pekara ‘Downton Abbey’, fylmow ‘Harry Potter’ ha ‘Heartbeat’. 


North_York_Moors_map_en.png|thumb|Mappa an Park Kenedhlek
Heather_moorland_on_the_North_York_Moors.jpg|right|Grug war an gonow
North_York_Moors.jpg|thumb|Tirwedh an Gonow Evrek North
North_Yorkshire_Moors_Railway_61002.jpg |center|Hyns-horn Gonow Evrek North
Park Kenedhlek Nansow Konteth Evrek

**Park Kenedhlek Nansow Konteth Evrek** ew park kenedhlek en Pow an Sowson. Ema brassa rann an park en Evrek Gledh, gen an remenat en Cumbria po Konteth Karhirbre (Lancashire). Apoyntys veu an park en 1954, an seythves en Pow an Sowson. 95% an park ew en-dadn perhenogeth privedh. Ema dres 1,000 a vargednyow tir e'n park.

Tirwedh tipek an Nansow ew fridhow an uheldir, diberthys gen fosow meyn segh. Gwithys ew bughes ha deves. Usys ew gonow grug rag tedna kulyoges menedh. 

En 2020 henwys veu an park avel Gwithva Ebron Dewl Kesgwlasek. 

A-dro dhe 23,500 a dus ew trigys e’n park. Pur gerys-da ew an park rag tornyaseth. Leverys veu en 2018 dres 4 milvil a vysytoryon dhe dhos dhe’n park pub bledhen. Ekonomieth an park ew tornyaseth hag abmeth dres vras. Lies vysytor a dheu dhe’n park rag kerdhes. Niver a drolerghow a dremen an park. Anjei a gomprehend an Trolergh Pennine ha’n Trolergh Arvor dhe Arvor. Gerys-da ew diwrosa ewedh.

Kalgh ew karrek brassa rann an park. Etho ema lies fow a bris. Ygerys ew nebes anodhans rag vysytoryon.
Park Kenedhlek Eryri

**Park Kenedhlek Eryri** () a veu an park kenedhlek kensa apoyntys en Kembra, e’n vledhen 1951. Tiredh menedhyek ew gen an tri menedh uhella a-ves dhe Sgotland e'n Ruvaneth Unys. Moy ages 26,000 a dus ew trigys e’n park. 59% anodhans a wodhya kewsel Kembrek en 2011. Ema pednplas an park en Penrhyndeudraeth. 

Karrygi Eryri ew kemyskans a gyllas ha [karrygi losvenedhyek]. Effeythyes veu an tiredh gen [rewlivans en Oos an Rew. En Cwm Idwal, Charles Darwin o an kensa den dhe ajon effeyth rewlivans war an tirwedh en Breten Veur. Ema niver a lydnow e’n park, bewva dhe buskes tanow, pekara’n *torgoch* po Arctic char. Kevys ew niver a blansow tanow, pekara Lili’r Wyddfa (Gagea serotina) war an ledrow serth.  Derow ew an chif gwydh en kosow an park.

Pur leb ew ayredh Eryri. Glawgodh bledhennek kresek Crib Goch ryb an Wodhva ew moy es 5,000mm pub bledhen. Awos hebma ema niver a dredanvaow dowrdredanek e’n menedhyow. Pur bosek ew amethi deves dhe ekonomieth an park, ha tornyaseth maga ta. Tournyji a spenas £433 milvil en 2013. Nanj ew kans bledhen, an tiredh ma o an moyha posek e’n bes rag askorra legh. Ema lies mengleudh ha’ga atal a-dreus dhe’n park. Treylyes veu niver a forr'ow kledher an mengleudhyow dhe dreusperthi tournyji, pekara for' kledher an Wodhva.
Park Kenedhlek Morne Trois Pitons

**Park Kenedhlek Morne Trois Pitons** veu an park kenedhlek kensa gwres en Dominika. Apoyntys veu en 1975, ow tos Ertachva ab Bes en 1997. An hanow a dheu dhort menedh uhella an park (1,342m), hag a styr 'menedh gen tri bleyn'. Tiredh volkanek ew an park, gen gnasyow pekara Boiling Lake, Valley of Desolation (Nans Difeythdir), tiredh a vogdell ha geysers munys, hag Emerald Pool. An menedh ew an sekond uhella en Dominika, woja Morne Diablotins (1,447m).

Pur serth ew ledrow an menedhyow, gen kownansow down, lebma thew desedhys dowrlabmow ha pollow teg. Terweythyow, effeythys ew an enys gen trowynsow, owth arnewa an kosow. Kosow glaw ew brassa radn an park. Kevys ew lies ehen a vestes, ydhyn ha hwesker tanow e'n park, pekara'n parrot sisserow ha parrot jako.


Amazona imperialis -Roseau -Dominica -aviary-6a-3c.jpg|alt=Papynjay sisserow|skeusennik|Parrot sisserow
Dominica boiling lake.jpg|alt=Boiling Lake|left|skeusennik|Boiling Lake
Dominica.JPG|alt=Mappa|center|skeusennik|Mappa parkow kenedhlek Dominika
Emerald Pool Dominica.JPG|alt=Emerald Pool|left|skeusennik|Emerald Pool
Morne Trois Pitons National Park, Dominica - jungle.jpg|alt=Morne Trois Pitons|skeusennik|Kosow glaw an Park Kenedhlek
Park Kenedhlek Kost Pennvro

**Park Kenedhlek Kost Pennvro**  (Kembrek: Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro) ew park kenedhlek a-hes kost Konteth Pennvro en Kembra West.

Apoyntys veu avel park kenedhlek en 1952, onan a dri fark kenedhlek en Kembra. Hebm ew an udnik park kenedhlek en Breten Veur hag a gomprehend tirwedhow arvor ha gwels en tien, gen alsow karnek, trethow tewesek, heylyow gwydhyel ha gonow an Breow Preseli. Ema lies savla istorek e’n park, rag ensampel krommlegh Pentre Ifan. Ema kerdhva hir, appoyntys veu en 1970, hag a sew alsow an park. Radn ew erbydn lebmyn a Gerdhva Arvor Kembra.


Skomer_from_Martin's_Haven_(7101)_(cropped).jpg|thumb|center|Enys Skomer
Pentre_Ifan_burial_chamber_-_geograph.org.uk_-_384085.jpg|thumb|right|Pentre Ifan
Barafundle Bay beach (May 2009).jpg|thumb|Treth Barafundle
Carn_Menyn_from_Eglwyswrw_-_geograph.org.uk_-_1435904.jpg|thumb|Breow Preseli
Park Kenedhlek Bannyow Brycheiniog

**Park Kenedhlek Bannyow Brycheiniog** (Kembrek: Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog) ew onan a dri fark kenedhlek en Kembra. Ev a gomprehend an Menedh Du (Kembrek: Y Mynydd Du) e’n west,  ha’n Bannyow Brycheiniog e’n kres ha’n Menedhyow Du (Kembrek: Y Mynyddoedd Duon) e’n Est. Apoyntys veu avel park kenedhlek en 1957.

An park a gawas status Gwithva Eborn Dewl Kesgwlasek en 2013.

An brassa radn a’n park ew gonow gwelsek mool, peurva dhe wonhelyes menedh ha deves menedh. An menedh uhella e’n park ew Pen y Fan, gen uhelder a 886m.  Ema kosow ha kreunyow dowr ewedh. Tednvosow gerys-da dhe douryji ew dowrlammow pekara  ha fogevyow pekara Ogof Ffynnon Ddu. 

Dororieth an park ew krag ha kalgh (an skila rag an fogevyow). Rewlivans a wrug meur a effeyth dhe dirwedh an tiredh, ow kara gnasyow pekara lydnow ha kommow.

Usys ew an park rag kerdhes, diwrosa, marghogeth, krambla, hwithra fogevyow ha peskecha. Drefen y dirwedh pell hag ayredh garow, an Lu Bretennek ha’ga Forsow Arbednek a wra devnydh a’n park. 


Inside_Ogof_Ffynnon_Ddu.jpg|thumb|center|Ogof Ffynnon Ddu
Henrhyd_Falls_2014-09-04_-_1.jpg|thumb|right|Dowrlam Henrhyd
Pen_y_Fan_from_Cribyn.jpg|thumb|Menedh Pen y Fan
Pony_in_brecon2.jpg|thumb|Gonhelyes menedh
Park Kenedhlek Exmoor

**Park Kenedhlek Exmoor**  ew tiredh a woon venedhek en Gwlas an Hav a Dewnens. Apoyntys veu avel park kenedhlek en 1954. 

Dororieth an park a gonsist a garrygi Dewnek ha Glowek dre vras, gen karrygi Triassek ha Jurassek war an ledrow isella.  An poynt uhella e’n park ew Dunkery Beacon gen uhelder a 519m. Kerhydnedhow an park ew grug iseldir, kosow koth ha kenegi, bewvaow dhe blansow ha bestes tanow pekar ha’n tykki Duw, an brithek grug. Abmeth an park a gomprehend deves ha gonhelyes.

Ma dustuni a dus a-dhia an Oos Mesolithek. Usys veu an tiredh rag balweyth e’n Osow Brons ha Horn.  

Posek dhe erbysieth an tiredh ew tornyaseth erbydn lebmyn. Gwriansow gerys-da ew kerdhes ha diwrosa. Kerdhva Konna Tir an Soth-West a dhalleth en Minehead owth sewya arvor Park Kenedhlek Exmoor war y fordh dhe Poole, Dorset.

Settys veu novel Lorna Doone gen R.D.Blackmore war Exmoor.


Tarr_Steps_02.jpg|thumb|center|Pons koth Tarr Steps
Heath_fritillary_(Melitaea_athalia_lachares).jpg|thumb|right|Tykki Duw, an brithek grug
Exmoorcliffs.jpg|thumb|Arvor Exmoor
Sea_of_Heather_on_Dunkery.jpg|thumb|Grug war Dunkery Beacon
Hp_Ponies.jpg|thumb|Gonhelyes Exmoor
Park Kenedhlek Lynnyn Norfolk

**Park Kenedhlek Lydnyn Norfolk** po An Broads ew rosweyth a ryvers ha lydnow en Norfolk ha Suffolk en Pow an Sowson. Formyes veu an lydnow pan veu livys kleudhyow towargh e’n Osow Kres. Apoyntys veu an tiredh avel tiredh arbednek gen level gwithans haval ort bark kenedhlek en 1988.  

Ema brassa rann an park en Norfolk, gen moy ages 200km a ryvers golyadow. Kemyskans ew an tirwedh a genegi, gwerwels ha kosow gleb. Derevys veu melinyow gwens ha dowrgleudhyow rag assaya iselhe an level dowr, ha meur anodhans a eksist hwath.

Ema tornasyeth posek a-dhia diwedh an 19ves kansvledhen. Gerys-da ew lestri-gwari ha korsyoryon kyn feu lehes an niver a gorsoryon a 2,400 dhe 1,700 n 2004. An niver a dournyji a wra kaletteryow dhe’n kerhednedh. Kawsys veu *eutrophication* dre ara karthyon dhe’n dowr a-dhia an 1950ow, ow tedna oksyjen dhort an dowr. Dhe lettya hedna, ema dyghtyoryon ekosystem ow karthya loub dhort goles an kanolyow, ha remova puskes hag a dheber plankton. Gerys ew plansow rag tevi, ow tedna fosforos a’n dowr, ha gul bewva wiw rag puskes pekara densoges dowr.

Settys ew lyvrow Arthur Ransome, Coot Club ha The Big Six e’n Lydnow Norfolk. 

Norfolk_broads.jpg|thumb|center|Melinyow gwens
Norfolk2.jpg|thumb|right|Lestri gwari
Bennetts.jpg|thumb|Abatti Sen Benet
Barton_Broad.jpg|thumb|Barton Broad
Park Kenedhlek a' Mhonaidh Ruaidh

**Park Kenedhlek a' Mhonaidh Ruaidh** ew park kenedhlek en parh gledh Sgotlond. Henwys ew an tiredh ‘Cairngorms’ en Sowsnek dhort an Albanek, Cairn Gorm (Karn Glas) rag an menedh en tiredh Am Monadh Ruadh hag a styr Goon Rudh en Albanek. Apoyntys veu an park en 2003, an sekond a’n dhew apoyntys gen Senedh Alban. Hebm ew park kenedhlek moyha Breten Veur.

Trigys ew a-dro dhe 18,000 dhen e’n park. An trevow moyha ew Aviemore, Ballater, Grantown-on-Spey ha Kingussie. Tornyaseth a gompreghend 80% a’n ekonomiedh leel. En 2018, rekordys veu a-dro dhe 1.9 milvil omwelor, an radn voyha anodhans dhort Sgotlond, 25% dhort powyow erel e’n R.U. ha 21% dhort powyow erel.

An menedhyow a gompreghend tri uheldir gwastas, gen uhelder tredh 1,000 ha 1,300 m. Serth ew emlow an uheldiryow, pur wiw rag skia, krambla ha krambla rew. Chif tiredh tundra en Breten Veur ew kerhednedh an uheldiryow. Rekordys veu an yeynna temperedh en Breten Veur diwweyth e’n termyn eus passyes, -27.2°C en 1895 ha 1982 e’n park, en Braemar. Rekordys veu an kreffa gwens en Breten Veur en Cairn Gorm en 1993, hebm o 283 km/our.

Pur goth ew karrygi an tiredh, ha'n brassa radn anodhans e'n Bagas Dalradek (tredh 800 ha 600 milvil bloodh). Herdhys veu men growan en-dadn tiredh an Park nanj ew a-dro dhe 400 milvil bledhen. Posek veu an Oos Rew rag formya tirwedhow an Park ewedh.

Kevannedh ew an Park dhe lies best hag edhen tanow. An re a gompreghend koryar Alban, pluven ergh, owrer, boba buba, kerwys ergh ha skovarnogyon.
Park Kenedhlek an Gonyow Soth

**Park Kenedhlek an Gonyow Dyghow**  ew park kenedhlek moyha a-dhiwedhes Breten Veur.  Apoyntys veu avel park kenedhlek en 2009.  Ev a gonsist a radnow kontethow Hampshire, Sussex West ha Sussex Est. Ma diw ehen a gerhydnedh e’n park, hebm ew breow krey an Gonow Soth (gen alsow gwydn An Seyth Hwor ha Pedn Tir Beachy war arvor an Mor Bretannek), ha breow ha nansow gwydhyel an Weald war garrygi krag ha pri. An park a gawas status Gwithva Eborn Dewl Kesgwlasek en 2016.

A-dro dhe 108,000 a dus ew trigys e’n park. An park a dhegebmer a-dro dhe 39 milvil a vysytoryon pub bledhen.


South_Downs_View.jpg|thumb|center|An Gonow Soth
Beachy_Head,_Sussex,_UK.jpg|thumb|right|Pedn Tir Beachy 
Seven Sisters cliffs and the coastguard cottages, from Seaford Head showing Cuckmere Haven (looking east - 2003-05-26).jpg|thumb|Alsow an Seyth Hwor ha Porth Cuckmere
WealdfromDowns.JPG|thumb|An Weald
KentGeologyWealdenDomeSimple.svg|thumb|Dororieth an Gonow Soth ha’n Weald
Park Kenedhlek Koswik Nowydh

**Park Kenedhlek Koswik Nowydh **  ew park kenedhlek en Breten Veur.  Apoyntys veu avel park kenedhlek en 2005.  Desedhys ew dre vras en konteth Hampshire gen myns bian en Wiltshire. Ev a gonsist a beurva, tiredhow grug ha kosow. Apoyntys avel Koswik Riel gen Wella an Trygher (Mytern William an 1a). Bewva ew dhe lies best hag edhen. Meur a bris ew an tiredh rag y wonhelhies, y gerwys ha’y serf.

A-dro dhe 38,000 a dus ew trigys e’n park.  Settys ew an novel ‘Children of the New Forest’ gen Frederick Marryat etto.


Alder_trees_beaulieu_river_fawley_ford.jpg |thumb|right|Gwydh gwern ryb Ryver Beaulieu 
New_Forest_National_Park_map.svg |thumb|Teller an Koswik Nowydh
New_Forest_Cycle_path.jpg |thumb|Diwrosa e’n Koswik Nowydh
Park Kenedhlek Dartmoor

**Park Kenedhlek Dartmoor **  ew park kenedhlek en Breten Veur.  Apoyntys veu avel park kenedhlek en 1951.  An park a sev en Dewnens en tien.

Men growan dhort an Oos Glowek a furv breow an park. An tirwedh ew gonow uhel gen karnow (*tors* en Sowsnek) war an toppys. An teller uhella ew High Willhays, 621 m a-ugh level an mor. Bewvaow an park a gomprehend kenegi, gonow grug ha kosow koth a dherow. 

Usys ew radnow a Dartmoor avel tednvaow kasorek nanj ew 200 bledhen. En dhespit dhe hebma, gerys-da ew an park rag vysytoryon. Ema meur o gothenebow dhort an Oos Brons ha Neolithek e’n park.

Settys ew niver a levrow a bris en Dartmoor, rag ensampel ‘Ki teylu Baskerville’ gen Syr Arthur Conan-Doyle.


High Willhays.jpg|thumb|center|High Willhays
Aune_head_mire3.jpg|thumb|right|Kenegen Penn Aune
Wisht.jpg|thumb|Koswik Wistman
Dartmoor_pony_1.jpg|thumb|Gonhelhi Dartmoor
Dartmoor_Clapper_Bridge_mod.jpg|thumb|Pons goth war Dartmoor
Park Kenedhlek Andewanadow Bwindi

**Park Kenedhlek Andewanadow Bwindi **  () ew park kenedhlek en Ouganda. Fondys veu an tiredh avel Gwithva Goswik en 1932.  Onan a’n chif tiredhow e’n bes ew rag gorylles an menedh, etho apoyntys veu avel park kenedhlek en 1991.  An park a sev en Ouganda Soth-West. En 1994 apoyntys veu avel Ertachva an Bys UNESCO ewedh. 

Dororieth an park ew men growan ha kyllas. Kosow glaw ew an losowedh. Trovadnek ew an ayredh, gen tempredhow uhel ha glawas tredh 1,400mm ha 1,900mm an vledhen. Moy ages 350 ehen a ydhyn ha 200 eghen a dykkiow Duw ew trigys e’n park.

Fest gerys-da ew gorylles rag tornyaseth. Ema a-dro dhe 500 gorylla e’n park, hag ew desedhys ryb parkow kenedhlek haval ye Rwanda ha Repoblek Werinel Kongo (Park Kenedhlek Virunga).


31_gorilla.jpg|thumb|center|Gorylla an menedh
BwindiImpenetrable1.svg|thumb|right|Mappa a’n Park Kenedhlek
Bwindi_Impenetrable_National_Park-112393.jpg|thumb|Tirwedh Bwindi
Ertachva an Bys UNESCO

**Ertachva an Bes** ew tirnos po tiredh gen difresyans laghel en-dadn akord a restrys gen UNESCO (Kowethyans Adhyskansek Skiensek ha Gonisogethel an Kenedhlow Unys). Bernys ew telleryow rag komprehendya ertach gonisogethel ha naturel a bris dhe dhenses. Erbydn 2020, ma 1,121 a delleryow war an rol. An kensa, apoyntys en 1978, a veu Enesow Galápagos.

Ma 32 a ertachvaow e’n Ruvaneth Unys. Anjei a gomprehend Dons an Gewri (), Tirwedh Balweyth Kernow ha Dewnens West, Fos Hadrian, Pow an Lydnow ha kastylli Gwynedd.


Keswick_Panorama_-_Oct_2009.jpg|thumb|center|Pow an Lydnow
Phoenix_United_mine.jpg|thumb|right|Bal Feniks Unys yn Kernow
Taj_Mahal,_Agra,_UP,_India.jpg|thumb|Taj Mahal
80_-_Machu_Picchu_-_Juin_2009_-_edit.2.jpg|thumb|Machu Picchu
Lobo_marino_(Zalophus_californianus_wollebaeki),_Punta_Pitt,_isla_de_San_Cristóbal,_islas_Galápagos,_Ecuador,_2015-07-24,_DD_11.JPG|thumb|Enesow Galápagos
Park Kenedhlek Pantanal

**Park Kenedhlek Pantanal**  po  *Parque Nacional do Pantanal Matogrossense* e’n yeth Portugalek ew park kenedhlek en Brasil.  Apoyntys veu avel park kenedhlek en 1981.  An hanow a dheu dhort an ger Portugalek  *pântano*, ow styrya kenegen. An park a sev en statys Mato Grosso do Sul ha Mato Grosso. Gorrys veu war rol Ramsar a savleow glybtir en 1993. Y vyns ew 135,000 hektar. Radn ew dhe vewva an Pantanal, tiredh efan a genegi ha gwelstiryow. Apoyntys veu avel Ertachva an Bys UNESCO en 2000.

Bewva ew dhe lies best hag edhen tanow. En-mesk an re ma ew an jagwar, karow kenegen (*marsh deer*), moryoner (*anteater*) ha kowrdhowrgi (*giant otter*).

Gerys-da ew an park dhe dornysi a gar gweles an bestes hag ydhyn. Peryl dhe’n park ew abmeth gwitha bughes, hag a janjya savon an dowr ha kawsya usyans gweres.

Jagwar.jpg|thumb|center|Jagwar
Pantanal,_south-central_South_America_5170.jpg|thumb|right|Golokva dipek an Pantanal
Pantanal_55.76W_15.40S.jpg|thumb|Teller bewva an Pantanal en Amerika Soth
Giant_otters_(Pteronura_brasiliensis).jpg|thumb|Kowrdhowrgeun
Anodorhynchus_hyacinthinus_-Disney_-Florida-8.jpg|thumb|Parrot jacynth
Anaconda_jaune_34.JPG|thumb|Anakonda melyn
Treusanellans

**Treusanellans** ew process bewoniethel, pan vo dowr ow treylya dhe furv gass dre blansow. Plansow a gebmer dowr dhort an gweres, ha’y livra dhe’n ayrgylgh dre dell munys henwys stomata. Desedhys ew stomata dell e usys war is-enep an delyow. Treusanellans a alow movyans megyansow dhort an gweres dhe eginyow.
Komolen

**Kloud** (**Komolen** e'n FSS Kres) ew ayrosol a vadnaow linyel munys po gwrysow rewys en ayrgylgh planet po e’n efanvos. War an Norvys, gwres ew kloud pan wra’n ayr yeynhe dhe’n poynt gluth. Komolieth (*nephology* e’n yeth Sowsnek) ew studhyans komol. Henwyn kloudys a dheu dhort Latin, pekara'n ger komolen hy honan dhort *cumulus*.
An henwyn ew:
*  stratus (kloud en gwiskas)
*  cirrus  (kloud en tosow)
*  stratocumulus (kloud tewl en ngwiskasow gen toppow krobm)
*  cumulus (kloud mannbluvek)
*  cumulonimbus (kloud taran hir)

## Mirva skeusennow a gomol

Comet_Neowise_and_noctilucent_clouds.jpg|thumb|center|Kloudys noswolow a-ugh Enys Môn, Kembra
Perlemorskyer.jpg|thumb|right|Kloudys stratosferik yn Norgagh
MoonHaloDonnellyMillsWA_2005_SeanMcClean.jpg|thumb|Kloudys cirrostratus ha golowgylgh
CirrusField-color.jpg|thumb|Kloudys cirrus
Cirrocumulus_20040830.jpg|thumb|Kloudys cirrocumulus
Altostratus_undulatus.jpg|thumb|Kloudys altostratus
Hiranandani-Gardens-3.jpg|thumb|Kloudys altocumulus en Mumbai, Eynda
Stratus-Opacus-Uniformis.jpg|thumb|Kloudys stratus
Above_the_Clouds.jpg|thumb|Kloudys stratocumulus
Cumulus_humilis.jpg|thumb|Kloudys cumulus humilis
Nimbostratus.jpg|thumb|Kloudys nimbostratus
Mt_Eden,_Auckland2.jpg|thumb|Kloudys cumulus mediocris en Auckland, Mordir Nowydh
Cumulus_congestus_cloud.jpg|thumb|Kloudys cumulus congestus
Cumulonimbus_calvus_cloud_over_the_Gulf_of_Mexico_in_Galveston,_Texas.jpg|thumb|Kloudys cumulonimbus – kloud tewydh en Teksas
San_francisco_in_fog_with_rays.jpg|thumb|Niwl en San Francisco, an Statys Unys


## Furvyow kodhans
Kloudys a ell furvya rag teyr skila. 
* Ryb an kehysedh, tempredhow uhel a gaws ayr dhe omsevel ha yeynhe dhe'n poynt gluth. (Glaw dardhegyansel)
* Dres menedhyow, res yw dhe ayr omsevel ha yeynhe dhe'n poynt gluth. (Glaw tirwedh)
* Pan wra ayr yeyn dhort an pednow-aghel hag ayr tobm dhort an kehysedh metya, ayr tobm skaffa a omsav dres ayr yeyn poosa ha yeynhe dhe'n poynt gluth. (Glaw tal) 


Desert_Electric.jpg|thumb|center|Glaw dardhegyansel en Kaliforni
Steigungsregen.jpg|thumb|right|Glaw tirwedh
Warmfrontai.svg|thumb|Glaw tal


## Kloudys war blanetow erel
Gwelys re beu kloudys war an brassa niver a blanetow en System an Howl. Kloudys tew stratiform sulfur dioksid ew an re gwelys war an planet Gwener. Kloudys noswolow, cirrus, cirrocumulus ha stratocumulus gwres a rew dowr re beu gwelys war Veurth.  Ema kloudys fest tew gwres a ammonya, ammonium hidrosulfid ha dowr war Yow ha Sadorn, hag an keth sort a gloudys gwres a vethan war Uranus ha Neptun. Ema kloudys cirrus gwres a vethan war loor Sadorn, Titan.

Global_view_uvi_Venus_(Akatsuki).jpg|thumb|Skeusen ughviolet ow tiskwedhes kloudys war Wener
Mars_elongated_cloud_–_21_September_ESA401961.jpg|thumb|center|Kloudys war Veurth ryb menydh tan Arsia Mons
PIA22946-Jupiter-RedSpot-JunoSpacecraft-20190212.jpg|thumb|right|Yow en 2019
Neptune_clouds.jpg|thumb|Kloudys en ayrgylgh Neptun
PIA18420-Titan-MethaneClouds-20140722.gif|alt=Komol Titan|skeusennik|Gwydhyow a gloudys methan a-ugh enep Titan
Gluthyans

Process fisegel, steroniethel ha meteorogiethel ew **gluthyans** pan vo'n gass ethen dowr ow treylya dhe furv linyel dowr, woja drehedhes an poynt gluth. Gwelys ew gluthyans avel kloud, dell ew usys. Hebm a hwer pan vo'n tempredh ow kodha. Ema teyr skila rag hebma: 
* pan vo ayr tobm owth omsevel en telleryow tobm.
* pan vo res dhe ayr omsevel dres menedhyow.
* pan vo ayr tobm owth omsevel ryb front kewer.
Dell ew usys, ema othem dhe vadnaow dowr a berthyglow pur vunys rag furvya e’n ayrgylgh. Radn essensek an diwysyans distyllya ew gluthyans. Nebes bestes a gebmer us a luthyans. Hwiles e’n Difeythtir Namib a sev owth enebi an gwens. Ema dowr ow klutha war aga korfow, hag anjei a ell y eva woja hedna. Kudyn ew gluthyans a-ji dhe derevyans. Ev a ell kawsya glybor ha breynder. 

Cumulus_humilis_clouds_in_Ukraine.jpg|skeusennik|Kloudys cumulus en Ukrayn
MeltingCondensationWindow.jpg|skeusennik|Gluthyans war veister yeyn
Onymacris_unguicularis_in_Namib_Desert.jpg|skeusennik|Hwilen e’n Difeythtir Namib
Litla-dimun-photo.jpg|skeusennik|Kloud dres menedh pan vo res dhe’n ayr omsevel
Talisker_distillery.jpg|skeusennik|Distyllva hwiski Talisker war Enys Skye en Alban
Kodhans

**Kodhans** ew an hanow rag dew brocess. En kemygieth, kodhans ew gluthans soled dhort teudhans dres dasoberyans kemyk. En meteorologieth kodhans ew askor gluthyans ethen dowr e’n ayrgylgh. Ev a hwer en niver a furvow: anjeii a gomprehend glaw munys, glaw, erghlaw, ergh ha keser. Kodhans a hwer pan vo an ayr kowllybys gen ethen dowr (leythedh kehevelys a 100%), dell ew usys awos yeynhe.

Musurys ew kodhans rag devnydh musurell glaw. An musurans ew en mm, herwydh usadow.

2013-10-14_12_27_49_National_Weather_Service_Standard_Rain_Gauge.JPG|skeusennik|Musurell glaw
Drizzle_in_Bascott_Road_-_geograph.org.uk_-_1767325.jpg|skeusennik|Glaw munys en Bournemouth, Pow Sows
Rain_Drenched_A38_-_geograph.org.uk_-_342544.jpg|skeusennik|Glaw  war en A38 ogas dhe Lyskerrys
RFA_Tidespring_during_bad_weather_off_the_UK_coast_MOD_45163864.jpg|skeusennik|Erghlaw dres an gorhel RFA Tidespring e’n Mor Bretannek
Winter_snow_at_Bray_Shop_-_geograph.org.uk_-_797637.jpg|skeusennik|Ergh dres Bre Garn
Hailstones.jpg|skeusennik|Keser gen treuslinednow ynter nebes mm dhe voy ages 1cm 


## Furvyow kodhans meteorologiethel
Kodhans a ell furvya rag teyr skila. 
* Ryb an kehysedh, tempredhow uhel a gaws ayr dhe omsevel ha yeynhe dhe'n poynt gluth. (Glaw dardhegyansel)
* Dres menedhyow, res ew dhe ayr omsevel ha yeynhe dhe'n poynt gluth. (Glaw tirwedh)
* Pan wra ayr yeyn dhort an pednow-aghel hag ayr tobm dhort an kehysedh metya, ayr tobm skaffa a omsav dres ayr yeyn poosa ha yeynhe dhe'n poynt gluth. (Glaw tal)

Desert_Electric.jpg|thumb|center|Glaw dardhegyansel en Kaliforni
Konvektionsregen.jpg|skeusennik|left|Glaw dardhegyansel
Flickr_-_Shinrya_-_Table_Mountain.jpg|thumb|Glaw tirwedh dres Menedh Moos, Afrika Soth
Steigungsregen.jpg|thumb|right|Glaw tirwedh
Warmfrontai.svg|thumb|Glaw tal


Kodhans kresek a ell diskwedhes meur a varyans dres enep an bys. Hebm yw drefen patronyow menedhyow, morfrosow ha kelghresyas aur e’n ayrgylgh. Dell ew usys, Kernow a gebmer ynter 1050mm ha 1300 mm a law an vledhen, glyppa ages tiredhow dyghow Pow an Sowson, drefen y savle war arvow an Keynvor Iwerydh.  Bettegyns, kebmyn ew kewer dydn , pekara hager-awel ha Liv Kastell Boterel 2004. 

Precipitation_longterm_mean.gif|skeusennik|Patron kodhans kresek an bes pub mis
Countries_by_average_annual_precipitation.png|skeusennik|Gwlasow herwydh kodhans bledhydnyek kresek
Boscastle_05.jpg|skeusennik|Kastel Boterel woja an liv.


## Lavarow gwerin
*Dhort an glaw bys e'n dowrlabm - *out of the frying pan and into the fire*
*Towlys en dowrow peryllus - *thrown in at the deep end*

## Mosen kodhans
Omsidhlans

**Omsidhlans** ew an process meteorologiethel pan vo dowrow mos e’n gweres en lent woja kodhans (glaw po ergh). Ema tooth omsidhlans ow kregi war luwder an glaw, myns an gorher plansow hag war an niver a dell munys e’n gweres.
Dowr dor

**Dowr dor** ew dowr e’n gweres ha karrek weli hag a wra gwaya en lent tro’ha goverow po gortos down e’n garrek. Usys ew radn nodho avel pednfenten dowr dhort *aquifer*. Ema aquifers ow synji moy a dhowr ages an dowr en lydnow ha ryvers war an enep. Pompys ew meur a dhowr en nebes tiredhow rag abmeth, diwysyans po treven. En venowgh, dowr dor ew a bris is ha glanna ages dowr arenep.
Ethennans

**Ethednans** ew process fisegel, steroniethel ha meteorologiethel, pan vo lin (dowr dell ew usys, bes war blanetow erel, kesstoffow erel pekara methan a ell bos ethednys) ow treylya dhe furv gass. Ema ethednans ow kawsya kolles nerthedh, ha kodh e’n tempredh. Hebm ew prag hwra ethednans hwes yeynhe korf.


Watervapor_cup.jpg|alt=Ethennans|skeusennik|Woja bos dabm hanath tobm a de ethednys, ema an ethen dowr ow kluthya a-ugh enep an te, gwelys avel kloud bian. 
10._Ладење_при_испарување.ogv|alt=Ethennans, gwydhyow|skeusennik|Woja rei an sensell en ethanol ha’y thedna mes, ema an ethanol owth ethedna, ow kawsya kodh e’n tempredh
Titan%27s_Ly_of_Lakes.jpg|alt=Titan|skeusennik|Lydnow methan war loor Titan hag a wra ethedna dhe'n ayrgylgh
PIA18420-Titan-MethaneClouds-20140722.gif|alt=Komol Titan|skeusennik|Gwydhyow a gloudys methan a-ugh enep Titan
Tro Dowroniethel

**[[Tro Dowroniethel|An tro dowroniethel]]**, po an tro dowr, ew deskrivans a wayans dowr ynter an ayrgylgh ha war hag en-dadn enep an nor. An re ma ew an chif processys: 
*   der ethednans, ema dowr ow mos dhe’n ayrgylgh dhort enep an tir po mor. Plansow a worr en mes dowr dre’n process treusanellans.
*   ema ethen dowr ow kwaya gen an gwensow, ha treylya dhe gloudys gen gluthyans.
*   kodhans a dhehwel dowr dhe enep an nor arta avel glaw, ergh po keser.

Delyow plansow a ell lettya glaw rag hedhes an enep a-dhistowgh dre gontrawaytyans.  Dowr a ell resek dhe’n enep woja hedna dhe'n dor garrow plansow, po devera a-dhistowgh dhe’n nor.


Droplets_of_rain.jpg|alt=Kontraweytyans|left|skeusennik|Kontraweytyans
Runoff.jpg|alt=Res treustir|center|skeusennik|Res treustir
Clapham_Beck_emerges_from_Ingleborough_Cave_-_geograph.org.uk_-_283159.jpg|alt=Res goles|right|skeusennik|Res goles – Ema Clapham Beck ow tos dhe ves a Fow Ingleborough, Park Kenedhlek Nansow Konteth Evrek


An gweres a wari radn bosek ewedh. Ema dowr ow mos a-ji dhe’n gweres en lent  (omsidhlans). Ema tabm a dhowr dor ow mos en town dhe’n garrek avel downsidhlans, ha tabm nodho ow mos dre’n gweres dhe’n ryver avel res goles. Pan vo'n level dowr dor ow trehedhes an enep, dowr a wra resek dresto, process henwys res treustir.
Downsidhlans

**Downsidhlans** (po *percolation* en Sowsnek) ew process meteorologiethel. Ema dowr e’n gweres ow kwaya en lent e’n garrek weli lebmma hell gortos avel dowr dor.
Res goles

**Res goles** (po *baseflow* en Sowsnek) ew process meteorologiethel. Ema dowr e’n garrek weli ow kwaya en lent dhe woverow. Dres termynyow heb glaw, ema dowr ow resek en goverow ha ryvers awos res goles.
Nivel dowr dor

**An level dowr dor** (**Nivel dowr dor** e'n FSS Kres) () ew level uhella an garrek po gweres hag ew kowllybys. Ema'n level owth omderevel ha kodha, ow kregi war an gewer.
Res treustir

**Res treustir** (po *overland flow* en Sowsnek) ew dowr hag a wra resek dres an tir pan wra an level dowr dor drehedhes enep an tir.
Dowrdresen tewydh

Tresen a dhiskwedh chanjyow level discharj (diskargans e'n FSS Kres) ryver dres termyn ew '''dowrdresen tewydh'''. Gweres meur enjei dhe awtoritas dell uji owth assaya lettya livow. Possybyl ew ewedh dhe wul dowrdresen rag diskwedhes patron ryver dres bledhen leun.

Dres hager-awel po tewydh, e fydh an brassa radn a’n kodhans ow resek dhe'n dor an ledrow tro’ha kanel an ryver. Tabm anodho a res avel res treustir, war an enep, ha tabm anodho avel res dowr dor (res gweres po res goles). Pan dhrehedh an ryver, e fydh mogheans en discharj an ryver. Na hwer an mogheans a-dhistowgh, bes ema ardak termyn ynter an glawas moyha ha’n discharj moyha. Woja hedna, an ryver a dhehwel dhe’n level normal. Res goles etho ew an dowr a res dhort an garrek weli po gweres en lent, ha res tewydh ew henna keworrys gen an hager-awel hy honan.

## Patron an dowrdresen
Patron dowrdresen a greg war niver a elvednow:

* myns an kreungylgh.
* mars ew ledrow an kreungylgh serth.
* hin an tiredh (myns an glawas, ha tempredh uhel a wra kawsya meur a ethednans).
* py bar a garrek gweli uji e’n kreungylgh (karrygi dewanus, andewanus po tellek).
* py bar a blansow uui ow tevi e’n kreungylgh (kosow po gwelstiryow, po tir difeyth).
* py bar a dhyghtyans dowrgylgh dell wra den devnydh nodho (tednas dowr rag diwysyans ha treven, derevel argeow hag erel).
* mar kwra den derevel meur a delleryow andewanus, rag ensampel for'ow tarmac, tohow legh ha derevyansow po parkow kerri kestevyn.
Liv Kastell Boterel 2004

Happyans kewer dydn o **Liv Kastell Boterel 2004** hag a hwarva dy’Lun an 16ves a vis Est, 2004 e'n gwigow Kastell Boterel ha Porthkragen en Kernow North. An gwigow a wrug perhi meur a dhamach woja myns ankoth a law an dohajydh na. E feu meur a imachys Kastel Boterel e’n paperyow nowodhow ha der an pellwolok, bes na wrug marnas an nowodhow leel tochya an happyans en Porthkragen. An Maynorieth Kerghynedhel a leveris bos an happyans emesk a lakka en Breten Veur besketh. An discharj moyha o a-dro dhe 140 kumeks, ynter 5pm ha 6pm. E’n gwella pres, na verwis nagonan.

Ayr tobm a vovyas tro’ha arvor Kernow North boregweyth an 16ves. Res o dhodho derevel dres an aljow, ha dalla gul glaw. 185mm a law a godhas war an tir uhel a-dhelergh Kastel Boterel ha 200mm en Prasdowrgi. A-dro dhe 3.45pm, kevys veu 24mm a law en 15 mynysen.

Drefen hedna, level an dowr e'n ryver a dherevis 2m (7 tros-hys) en udn our.  Lettys veu movyans dowr drefen bos gwydh stag a-dryv dhe bons. Pan dorras an lettyans, fos a dhowr 3m (10 tros-hys) eth dhe'n dor. Estemys ew dell resas 20 mivil kumek a dhowr dhe'n dor Dowr an Velinji an jydh na.

Golghys veu 75 a gerri, 5 karavan, 6 derevyans ha niver a skathow dhe’n porth. Distruys veu 100 a dreven ha negesyow. Seyth helikopter a sawyas a-dro dhe 150 a bobel dhort aga thoyow ha kerri. Kost an damach o £15 milvil.
## Achesonyow rag an liv
Kyn feu myns an glaw war an jydh na mar ankoth, thera niver a achesonyow erel rag an liv.
* Ledrow serth an nans a gawsas dowr dhe dhrehedhes an ryver en uskis.
* Na veu meur a wydh e’n kreungylgh rag sugna dowr dhort an gweres.
* An kreungylgh o vian, etho bian o an termyn rag an dowr dhe dhrehedhes an ryver.
* Thera kemper en kres an wig, lema hwrug junya dew ryver.
* Golghys veu gwydh war nans an ryver, ha mos en stag en-dadn pons. 
## Towlow rag lettya livyow e'n termyn a dheu
Woja an liv, thera niver a dowlow rag lettya liv dhe hwarvos e’n termyn a dheu. Thera nebes anodhans ynjynorieth galish, hebm ew derevel po chanjya systemow gwres. An re erel o ynjynorieth vedhel, hebm ew, for'ow a oberi gen processys naturel rag lettya liv.
=Ynjynorieth galish=
* Ledenhes veu ponsow dhe alowa moy a dhowr en-dadna.
* Derevys veu an park kerri ma na wra perhi liv e’n termyn a dheu.
* Derevys veu fosow  dhe lettya dowr rag dos dres an gladnow.
* En kres an wig, downhes veu kanel an ryver dhe alowa moy a dhowr dhe resek.
=Ynjynorieth vedhel=
* Dre blansa moy a wydh, le a dhowr a ell drehedhes an ryver, awos anjei dhe sugno dowr dhort an gweres.
* Kanel blethys a lett dowr awos bos an avon moy ledan.
* Removys veu gwydh ryb an avon dh’aga lettya mos en stag en-dadn ponsow.

Boscastle_1.jpg|300px|Mappa garow Kastel Boterel
Acheson KB 1.jpg|300px|Achesonyow an liv en Kastel Boterel
Towlow_KB_1.jpg|300px|Towlow rag digelmi kaletterow liv en Kastel Boterel
Park Kenedhlek Kuršių Nerija

**Park Kenedhlek Kuršių Nerija **  ew park kenedhlek en Lithuani West, onan a bymp e’n wlas. Apoyntys veu ye 1991 rag gwitha taves tewes ha morlyn (an *Curonian Spit* en Sowsnek). Hirder an taves tewes ew 98km, ha'n park a gomprehend an 52km pella dhe’n gogledh. En Russi ew an remenans. Ertachva an Bys UNESCO ew ewedh.
## Furvyans
Hwedhel koth Lithuanek a lever dell veu furvyes an taves tewes gen kowres henwys Neringa, neb a waria war an arvor. 
## Istori
Desedhys e’n tiredh ma o Kaup, kresen bosek pagan war an for' amber (kors kenwerth).  Woja trehi an kosow e’n Kresosow, tewydnow a worheri niver a wigow. Dasgoswiga a sewyas woja 1825. An dreveglos Nidden (henwys Nida lebmyn) a dheuth gerys-da gen limnoryon woja 1890. Liwyoryon a bris neb a wodriga ena a gomprehend Louis Corinth, Ernst Kirchner, Max Pechstein ha menegesydhyon erel. En Rybachy fondys veu mirji ydhyn, an kensa e’n bes. Woja diwedh an Kesunyans Sovietek, tornasyeth a dheuth pur bosek dhe’n tiredh.
## Ekosystem
Obma ma an tewydnow gweythresek uhella en Europa (ughder kresek dres 35m gen nebes anodhans dres 60m). Pur bosek enjei rag ydhyn divroa, hag ema niver a ekosystemow dyffrans, dhort an treth, dre dewydnow, kenegi, prasow ha lydnow dhe'n morlyn meur.

Curonian_Spit_and_Lagoon.png|thumb|center|Mappa Taves Tewes Kuršių Nerija
Viesbutis,_Kavine_in_Nida.jpg |thumb|right|Ostel ha bosti en Nida
Curonian_Lagoon.jpg |thumb|Skeusen Landsat a’n tiredh
Old_cemetery_in_Nida.jpg |thumb|Korflan koth en Nida
Nidos_kopos_2008.jpg |thumb|An treth en Nida
Nida_sand_dunes_(14573723178).jpg |thumb|Tewydnow Nida
Park Kenedhlek Istorek Trakai

**Park Kenedhlek Istorek Trakai **  ew park kenedhlek en Lithuani Soth, onan a bymp e’n wlas. Apoyntys veu en 1992 rag gwitha cita istorek Trakai, 25km dhe’n west a Vilnius, penncita an wlas. Ev ew an udnik park kenedhlek istorek en Europa.

## Tirwedh
Furvyes veu tirwedh an tiredh gen rewliv. Kadonyow breow a dereyl gen nansow keslinek. Lenwys ew an nansow gen lydnow, nebes anodhans kul ha down, nebes erel ledan ha bas. Ema 32 a lydnow e’n park. An brassa ew Lydn Galvė, gen 21 a enesow, hag ew junnys dhe deyr lydn aral.

## Bewnans gwels
Posek ew an park rag ydhyn hag bronoges. Ma lies ekosystem dhe’n park, ow komprehendya kosow, kenegi ha lydnow. E’n kosow koth ema derow, owrwern, onn hag elow. 1324 a blansow, 42 a vronoges, 240 a ydhyn, 24 a buskes ha 17 a dhiwelvennoges ew rekordys e’n park. Bewva ew Lydn Plomėnų dhe lies medherik, gen meur a heyji en kenegen Plomėnų en ogas.

## An Kastylli
Drehevys veu kastel war enys en Lydn Galvė  gen an Arghdhuk Kęstutis e’n 1360ow, bes moghhes veu erbydn 1409 gen Arghdhuk Vytautas Veur. Keworrys veu kastel aral war gonna tir en ogas. Woja 1600, tabm ha tabm kastel an enys dheuth magoryow. Daswrys veu tredh 1946 ha 1961. Erbydn lebmyn, tednvosow tornyas pur bosek ew Kastel Enys Trakai, Kastel Konna Tir Trakai, Manerji Užutrakis ha’y lowarth ha’n lydnow hag ew usys rag golya ha revya.
## Mirva Kastel Enys Trakai


Trakai_oro_svente.jpg |thumb|right|Pel ayr a-ugh Kastel Enys Trakai en mis Hwevrel

2_litai_(1993).jpg|thumb|Skeusen a Gastel Enys Trakai war noten arghantti Lithuani
Marszewski_Trakai_Castle.jpg|thumb|Lymnans a vagloryow an kastel dhort 1866 gen Joseph Marszewski
Trakai-castle-ruins-old-photo-about-1870-1880.jpg|thumb|Skeusen a’n kastel, c.1870
Trakai_Island_Castle_2.jpg|thumb|A-ji dhe’n kastel

## Mirva tednvosow erel

Trakai Peninsula Castle panorama.jpg|thumb|523 px|center|Kastel Konna Tir Trakai 
N_trakai_1pilis.JPG|thumb|Tour moyha Kastel Konna Tir Trakai
Lake_Galvė_-_view_from_camping.JPG|thumb|Lydn Galvė
Uzutrakis_autumn.jpg|thumb|Manerji Užutrakis
Jozef_Tyszkiewicz_(1868–1917).jpg|thumb|Jozef Tyszkiewicz (1868-1917), perghen an manerji 
Kiejstut.JPG|thumb|Arghdhuk Kęstutis
Plomenai2013.JPG|thumb|Lydn Plomėnų
TrakaiBurg2011.ogv |thumb|Gwydhyow a dednvosow Trakai