open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tooth golow

Musurys yw **Tooth golow** y'n efanvos po gwagva orth 299,792,458 meter an eylen. Pub dewynnyans elektrotennvenek a viaj war an keth tooth. Yn fenowgh berrhes yw an tooth dhe 300,000 kilometer an eylen po 186,000 mildyr an eylen. 

Albert Einstein a junyas tyller ha termyn ow kul devnydh a'n lytheren *c* ha'y elwel "efanvos-termyn", ha hemm yw styr poran an gehavalen a vri:

:**''E''&nbsp;=&nbsp;''mc''<sup>2</sup>**

Nerthedh yw gronnedh lieshes gans tooth golow pedregys.

Tooth golow dre neb stoff yw le ages hemma, byttegyns, h.y. golow a viaj der ayr po gweder yn lentta ages viajya dre gwakter.
Simón Bolívar

**Simón José Antonio de la Santísima Trinidad Bolívar y Ponte Palacios y Blanco** (24 Gortheren 1783 – 17 Kevardhu 1830), gelwys ynwedh *El Libertador*, o ledyer breselek ha politek veneswelek a ledyas ranndir aswonnys lemmyn avel Kolombi, Veneswela, Ekwador, Panama, Perou ha Bolivi dhe anserghogeth a'n Emperoureth Spayn. Bolívar yw gwelys avel ikon kenedhlek yn meur a Amerika Dhyghow.

Genys veu Bolívar yn Caracas, Veneswela, dhe deylu pur wolusek. Ev eth dhe skol yn Spayn le may hwrug ev demedhi María Teresa Rodríguez del Toro y Alaiza yn 1802. Ynwedh y tyskas ev a-dro dhe dybyansow an Golowyans. Kemeres prow an disaray yn Spain kawsys gans Bresel Iberia, Bolívar a dhallathas y gaskyrgh rag anserghogeth yn 1808. Yn despit dhe nebes sprallow, y'ga mysk an devedhyans a lu Spayn kowrek, an dhomhweloryon a waynyas Batel Carabobo yn 1821 ha gwaynya an vresel.
Galaksi

**Galaksi** yw an term usys yn steronieth rag kuntel a ster, remenans ster ha stoff yntersterek synsys war-barth gans gravedh.

An Hyns Sen Jamys yw an galaksi mayth yw an Norvys ha Kevreyth Howlek rann anodho. Gans Galaksi Andromeda ha galaksis erel, onan yw an Hyns Sen Jamys a'n Bagas Leel. An Bagas Leel yn y dro yw rann a guntel a vagasow henwys an Ughvonni Virgo (kuntel a dres 1,000 a alaksis). Yma lies ughvonni, milvilyow anedha hag a furv fosow ha shapow erel. 

## Klassans

An steronydh Edwin Hubble a restras galaksis herwydh aga furv. Yma tri chif klass: 
* **E**: Galaksi hirgylghek, varyansow a E0 ogas dhe furv pel bys dhe E7 ystynnys; dell yw usys boghosek yns i a rann gass.
* **S**: Galaksi troyllyek, varyansow a Sa bys dhe Sc (S rag *spiral*), kansran moy yw gassys.
* **S0**: Galaksi lensek, Hubble a gynnigas an sort ma ha tybya bos res dhedha eksistya rag kowlwul an hyns ha lenwel bolgh ynter E7 ha Sa. Gans diskudhansow diwettha, hemm a veu profyes yn gwir. 

Galaksis troyllyek barrys yw isglass a alaksis troyllyek denotys gans **SB** (rag *spiral barred*). Adro dhe hanter galaksis troyllyek yw a'n sort ma, gans breghow owth ystynna yn-mes yn kompes, avel barrys, kyns i dhe dhalleth troyllya pella dhyworth kres an galaksi. 

Kevys yw galaksis avrewlys ynwedh, **Ir** (*Irregular*), na yllir aga klassa y'n klassansow a-ugh. 

Irregular_galaxy_NGC_1427A_(captured_by_the_Hubble_Space_Telescope).jpg|Galaksi avrewlys, NGC1427A
Hubble2005-01-barred-spiral-galaxy-NGC1300.jpg|Galaksi troyllyek barrys NGC1300
Abell_S740,_cropped_to_ESO_325-G004.jpg|Galaksi hirgylghek ESO 325-G004
M33.jpg|Galaksi M33 yn ranneves Triangulum (skeusen NASA)
M31bobo.jpg|Galaksi troyllyek Andromeda, M31
Ngc5866_hst_big.png|Galaksi lensek, NGC5866
Virgosupercluster_atlasoftheuniverse.gif|Golinyans a'n Ughvonni Virgo
Nearsc.gif|Ughvonniow a-ji 500 milvil bledhen-wolow a'n Norvys
HubbleUltraDeepFieldwithScaleComparison.jpg|Skeusen an *Hubble Deep Field*kemerys gans Pellwellell Efanvos Hubble, ow tiskwedhes lies galaksi
Observable_Universe_with_Measurements_01.png|An Ollvys gweladow gans treuslinen a 93 bilvil bledhen wolow. Mar vras yw an radhva an greunennow dhe dhelinya ughvonni, pubonan gans milyow a alaksis aga honan.
Napoleon Ia a Bow Frynk

**Napoleon Bonaparte** (15 August 1769 – 5 May 1821), po **Napoleon 1a a Bow Frynk**, o politeger frynkek ha hembrenkyas an lu a rewlyas Pow Frynk a 1799 dhe 1814 ha rag spys (an "Kans Dydh") yn 1815. Ev a dheuth ha bos Emperour a Bow Frynk ha Myghtern Itali avel Napoleon I. Orth penn y allos, yth esa maystri dhodho war veur a Europa.

Genys veu Napoleon yn Korsika dhe deylu jentyl. Ev a dhyskas kewsel Korsek kyns Frynkek. Ev eth dhe Bow Frynk ha dyski bos sodhek an lu. Ev a dheuth ha bos ledyer an lu posek dres an Kynsa Repoblek Frynkek. Yn 1799, ev a dhomwelas an governans yn *coup d'état*. Y'n kynsa le, y ditel o Konsul. Wosa pymp bledhen, ev a veu stallys avel Emperour Pow Frynk. Y'n kynsa deg bledhen a'n 19ves kansvledhen, Emperoureth Frynk a wrug an  gans lies pow. Wosa lies trygh, Frynk a dheuth ha bos pur bosek yn Europa.

Goryskyn frynkek a Russi yn 1812 a dheuth ha bos kynsa fethans Napoleon. Ny wrug y lu gwellhe wosa henna. Yn 1814 kesunyans erbynn y Emperoureth a omsettyas orth Frynk ha gwaynya. Napoleon a veu bansys dhe Enys Elba. Wosa le es bledhen, ev a skapyas ha dehweles dhe vos Emperour a Bow Frynk arta. Byttegyns, ev a veu fethys orth Batel Waterloo yn mis Gortheren 1815. Napoleon a veu bansys dhe Sen Helena, rewlys gans Breten Veur. Ev a verwis ena a ganker an torr, 51 y vloodh.
Rheidae

**Rheas** ew ydhyn meur na allon'jei neyja e'n urdh Rheiformes, teythyek dhe Amerika Dhyhow, kelmys a bell dhe'n strus hag emu. Usys veu an hanow "rhea" rag an kensa tro en 1752 gen Paul Möhring ha degemerys avel an hanow kebmyn Sowsnek. Möhring a henwis an rhea woja an Titan grek Rhea, hy hanow hen Greka (Ῥέα) ow tos dhort ἔρα "dor". Hanow gwiw etho, drefen bos an rhea heb an gallos a neyja. Usys ew an hanow Gwarani (tavas teythyek Paragway), nandu ewedh gen lies tavas a-derdro dhe'n bes. 

Ydhyn meur tawel, loos po losgell gen garrow hir ew rheas, nag ew kevys saw en Amerika Dhyhow (ken fo poblans a dres 600 a rheas dienkys en Almayn ha poblans le en Konteth Hertford, Pow an Sowson).

Ma anjei ow furvya bagasow a 20-25 edhen. Debri losow, has ha frutys a wron'jei dre vras. Usys ew aga fluvednow, kig ha krohen en Amerika Dhyhow.
Apterygidae

**Kiwis** ew ydhyn na ell neyja a'n kinda Apteryx ha'n teylu Apterygidae. Aga myns ew haval ort yar gebmyn, ha kiwis ew an ydhyn lyha a bell na ell neyja. 

Diskwedhys veu dre gomparya kadonyow TDN bos kiwis neskerens nessa dhe ydhyn olifans difeudhys a Madagaskar ages an moa, edhen aral na alja neyja a Vordir Nowydh. Aswonys ew pymp ehen, ha peder anodhans ew renkys avel goliadow ha'n aral ogas-goliadow. Pub ehen ew effeythys en negethek gen diforastya, bes gwithys en ta ew remenat aga bewvaow kosow avel parkow kenedhlek. A-lebmyn, godros moyha aga threusvewans ew preydhyans gen bronoges estren. 

Oy an kiwi ew an moyha en kemusurel dhe vyns an korf (bys dhe 20% a boos an korf) a bub ehen a edhyn e'n bes. Ma dhe giwis pluvednow blewek, garrow kott ha tew, ha'n devnydh a'ga dewfrik rag diskudha preydh kens anjei nevra dhe'n gweles. Ma dhe'n gnasow ma gweresys an edhen dhe vos moyha-kerys en keswlasek. Aswonys ew avel arwodh a Vordir Nowydh.
Casuariidae

Teylu ydhyn ew an **Casuariidae** gen pajar esel ow treusvewa: an teyr ehen a gaswars ha'n emu.  

Pub esel bew a'n teylu ew ydhyn pur vras na ell neyja teythyek dhe Ostrali ha Gyni Nowydh. 
## Ehednow
*† *[[Emuarius]]* Boles, 1992 (Emuwar) (Oligocen – Miocen)
**† *[[Emuarius gidju|E. gidju]]* (Patterson & Rich 1987) Boles, 1992
**† *[[Emuarius guljaruba|E. guljaruba]]* Boles, 2001
**[[Casuarius]]* Brisson, 1760 (Kaswar)
**† *[[Casuarius lydekkeri|C. lydekkeri]]* Rothschild, 1911 (Kaswar lyha)
** *[[Casuarius casuarius|C. casuarius]]* (Linnaeus, 1758)  (Kaswar an dhyhow)
** *[[Casuarius unappendiculatus|C. unappendiculatus]]* Blyth, 1860  (Kaswar an Ogledh)
** *[[Casuarius bennetti|C. bennetti]]* Gould, 1857 (Korrgaswar)
*** *[[Casuarius bennetti westermanni|C. b. westermanni]]* (Sclater, 1874)  (Korrgaswar Papoua)
*** *[[Casuarius bennetti bennetti|C. b. bennetti]]* Gould, 1857 (Korrgaswar Bennett)
* *[[Dromaius]]* Vieillot, 1816 (Emu)
** †*[[Dromaius arleyekweke|D. arleyekweke]]* Yates & Worthy 2019
** †*[[Dromaius ocypus|D. ocypus]]* Miller 1963
** *[[Dromaius novaehollandiae|D. novaehollandiae]]* (Latham, 1790) (Emu)
*** †*[[Dromaius novaehollandiae diemenensis|D. n. diemenensis]]* Le Souef, 1907 (Emu Tasmani)
*** †*[[Dromaius novaehollandiae minor|D. n. minor]]* Spencer, 1906 (Emu Enys King)
*** †*[[Dromaius baudinianus|D. n. baudinianus]]* Parker, SA, 1984 (Emu Enys Kangarou)
*** *[[Dromaius novaehollandiae|D. n. novaehollandiae]]* (Latham, 1790) (Emu)
Numididae

**Speckyer** ew ydhyn a'n teulu **Numididae** e'n urdh Galliformes. Endemek enjei dhe Afrika ha renkys enjei emesk an kottha a'n Galliformes. Anjei a esplegyas dhort remenans an Galliformes woja an Cracidae (kakalakas, gwanes, ha kurassowes) ha kens an Odontophoridae (rykennes sowl Vyrjyni). Keskelmys ew menhesen Eocen 'Telecrex' dhe'n speckyer. Telecrex a drigas en Mongoli, ha martesen o hendas an fesons.  Speckyer arnowydh ew endemek dhe Afrika, bes an speckyar vasnettys a veueu komendys a-dreus an bes avel edhen dhov. 

## Omdhegyans
Ydhyn an teylu ma a dheber hwesker ha has. Anjei a neyth war an nor. Aga semlant ew haval dhe rugyerigow, bes heb pluvednow war aga fednow. Loos tewl po du ew aga fluv gen nabmow gwydn. Myns an ydhyn meur ma ew 40–71 cm (15+1⁄2–28 meusva) en hes, gen poos a 700–1,600 g. An yer a boos moy ages an kulyogyon, martesen drefen bos an organow dinythi mar veur. 

Dell ew usys, speckyer ew unwregydhyon, ow parya rag bewnans. Kowethasek enjei, ow pewa en bagasow bian. Anjei a gerdh a-dhelergh enevales gre hag en-dadn bagasow a simes, lebma hwra anjei hwilas a-ji kawgh hag rag taklednow a godhas dhe'n leur dhort an gorher. Pur bosek enjei ort kontrolya teurek, preves, lokustes, skorpyons ha divellkeynoges erel. 

Speckyee a ell neyja en fen.
Karl Veur

**Karl Veur**, aswonnys ynwedh avel **Charlemagne** (Latinek: **Carolus Magnus**, Sowsnek: **Charles the Great**; 2 Ebrel 747 – 28 Genver, 814), esel an Ternieth Carolingian, o myghtern an Franks a 768, myghtern an Lombards a 774 ha kynsa emperour an Emperoureth Romanek Sans a 800. Karl Veur a sewenas yn kesunya an brassa rann a Europa west ha kres. Benesykhes yw ev gans an Eglos Katholik.

Karl Veur o an kottha mab a Pepin Verr (Sowsnek: Pepin the Short) ha Bertrada a Laon. Pan wrug Pepin merwel, Charlemagne ha'y vroder Carloman a rewlya war-barth. Pan wrug Carloman merwel yn 771, Karl Veur a dheuth ha bos an rewlyer y honan. Y rewl a veur a Europa a dhallathas dastinythians henwys an Dastinythians Carolingian, oos a aktivita gonisogethel ha skiansek y'n Eglos West. 

Ev a verwis yn 814. Ynkleudhys yw ev yn Penneglos Aachen, yn y bennsita emperourethel Aachen. Karl Veur a dhemedhas pedergweyth gans tri mab herwydh lagha a dreusvewas bys yn tevesigeth. Ny wrug marnas an yowynka mab, Louis Sansel (Sowsnek: Louis the Pious), treusvewa dh'y holya avel rewlyer.
Kwame Nkrumah

**Dr. Kwame Nkrumah** (genys **Francis Nwia-Kofi Ngonloma**; 21 Gwynngala 1909 – 27 Ebrel 1972) o politeger, damkanydh politek ha gwlaseger domhwelek a Gana. Ev o an kynsa pennvenyster ha lewydh a Gana, wosa ledya an Arvor Owr dhe anserghogeth a Vreten Veur yn 1957. Ev a dybi meur a Afrika unys. 

Genys veu Nkrumah yn Nkroful, tre y'n Arvor Owr (gwlasva vretennek a dheuth ha bos Gana) dhe Kofi Ngonloma, gov owr, hag Elizabeth Nyaniba, gwerthores. Ev eth dhe skol rag dyskadoryon yn Accra, hag ena dos ha bos dyskador. Yn 1935 ev eth dhe Bennskol Lincoln y'n Statys Unys. Ev a dhyski a-dro dhe gemynegoreth. Y adhyskans a besyas orth Pennskol Pennsylvani a 1939 dhe 1943.

Nkrumah a dhehwelas dhe'n Arvor Owr ha dalleth Parti Gwerin an Kuntelles (Convention People's Party). An 6ves a vis Meurth 1957, wosa deg bledhen a gaskyrgh rag anserghogeth, Nkrumah a veu stallys avel lewydh ha Gana a waynyas anserghogeth a rewl bretennek. Y rewl o socyalydhek ha kenedhlek. Ev a ros arghans dhe ragdresow kenedhlek rag diwysyans ha nerth, displegyas kevreyth adhyskans krev ha kennertha gonisogeth pan-Afrika.

Nkrumah a ledyas mestrynses turontus yn Gana, awos ev dhe daga enebyans politek ha gul etholans nag o frank hag ewn. Nkrumah a veu removys yn 1966 gans an Konsel Livrans Kenedhlek (National Liberation Council). Wosa hemma, Nkrumah a vewas yn Conakry, Gyni. Ev a verwis yn Bucharest, Roumani, an 27ves a vis Ebrel 1972, 62 y vloodh, a ganker an ragwagren.
Peter Ia a Russi

**Peter Ia a Russi**, aswonnys ynwedh avel **Peter Veur** (Russek: Пётр Вели́кий) po **Pyotr Alekseevich** (Russek: Пётр Алексе́евич), (9 Metheven 1672 – 8 Hwevrer 1725) a rewlya tsareth Russi ha, wosa henna, an Empererouth Russi a'n 7ves a vis Me 1682 bys yn y vernans yn 1725. Kyns 1696 ev a rewlya gans y hanter-broder, Ivan V. Yn-dann y vaystri, arnowydhhes o Russi hag an pow a devis yn nerth europek.

Yn 1697 ev a visityas Europa West hag ervira y kodh dhe Russi kavos hedhas dhe'n mor. Ev a dhrehevyas an cita ha porth a Sen Pederburg yn 1711 hag a dheuth ha bos penncita Russi bys yn 1917. Ev a janjyas kowethas Russi dre wul laghys nowydh. Ev a vynni an pow dhe vos arnowydh kepar ha powyow europek a Oos an Golowyans nowydh.

Yn mis Genver 1725, wosa kudynnow kyns gans y wusigen, yth esa uremia dhe Peter arta. Ev a verwis. Autopsy a dhiskwedhas bos kig marow yn y wusigen.
Edhen dhineyj

**Ydhyn dineyj** ew kettep huni a gollas an gallos a neyja der esplegyans. Ma moy ages 60 ehen lebmyn, ow komprehendya an ratites meur aga hanow (strusyow, emu, kaswars, rheas ha kiwis) ha pednow gwydn. An edhen lyha dineyj ew raker Enys Andrehedhadow (hes 12.5 cm, poos 34.7 g). An moyha (possa ha hirra) edhen dhineyj, ha'n edhen vew moyha ew an strus (2.7 m, 156 kg).

Ema dhe lies edhen dhov, pekar ha'n yar dre ha hos dre, kellys an gallos a neyja dres pellder hir, ken halja aga ehednow hendasek, yar rudh an gwylgos ha hos kors, agettep, a ell neyja en pell. 

Ema dhe dhineyjter esplegyes en lies edhen en anserghek. Thera teyluyow a ydhyn dineyj, pekar ha'n Phorusrhacidae, (difeudhys lebmyn), a esplegyas a vos preydhoryon gallosek war an nor. An euthydhyn (ha'ga neskerens an bathornithids), eogruids, geranoidids, gastornithiformes, ha dromornithids (oll difeudhys) oll a esplegyas shapow korf hevelep, garrow hir, konaow hir ha pednow meur - bes nag enjei neskerens ogas. Pella veth, anjei oll a gevradnas gnasow a vos ydhyn kowrek dineyj gen eskelli munys, garrow hir ha konaow hir gen nebes a'n ratites, ken nag enjei neskerens ogas. 

Mantedhednow a dhiskwedh ydhyn dineyj dhe eksistya poran woja an hwarvedhyans difeudha war dhiwedh an Amser Kalghek nanj ew 66 milvil bledhen. Thera lies treveth ekologel kavadow woja difeudhans an arghpedrevanes. Dineyjter a eksist pub tro lebma fo fowt a vronoges, pekar hag enesow andrehedhadow. Mordir Nowydh a gomprehend moy a ehednow es neb teller aral e'n bes. Bys dhe dhevedhyans tus eno nanj ew a-dro dhe 1,000 bledhen, an preydhoryon moyha o ydhyn aga honan.

## Rol a ydhyn dineyj difeudhys dhort an termyn pell eus passyes

## Rol a ydhyn dineyj
Lies edhen dhineyj ew difeudhys, an rol ma a dhiskwedh ehednow thew bew hwath, po dos difeudhys e'n Holocen (le ages nanj ew 11,000 bledhen). Ehednow difeudhys ew merkys gen dagyer (†).
Louis XIV a Bow Frynk

**Louis XIV**, aswonnys ynwedh avel Myghtern an Howl (Frynkek: *le Roi Soleil*; 5 Gwynngala 1638–1 Gwynngala 1715) o myghtern Pow Frynk ha myghtern Navarra a'n 14ves a mis Me 1643 bys yn y vernans. Myghtern o ev 72 bledhen; hemm yw an hirra rewl kovadhys a vonargh yn Europa. Y hwelir Louis XIV avel an purr ensampel a absolutieth. 

Flogh diswaytys a Vyghtern Louis XIII hag Anne a Estrych. Nyns esa fleghes dhedha kyns y'ga demedhyans a 22 bledhen. Besydhys veu ev avel Louis Dieudonné (“ro a Dhuw”). Yn 1643, kyns y bympes pennbloodh, y das a verwis hag y hwrug ev herya tron Frynk. 

Awos y vos re yowynk dhe rewlya, y vamm a rewlya Pow Frynk gans Kardynal Mazarin, an menyster chyf a Louis XIII. Wosa mernans Mazarin yn 1661, Louis a dheklaryas y hwre ev rewlya Frynk heb menyster chyf, neppyth na wrug myghtern frynkek yn kov bew. Ev a vynni rewlya avel myghtern ollgallosek, yn-dann grysi bos y nerth avel myghtern devedhys a Dhuw ha nag o ev omgemeryansek dhe nagonan marnas Duw y honan.

Louis a verwis a gig marow yn Versailles an 1a a vis Gwynngala 1715, peswar dydh kyns y 77ves pennbloodh, wosa 72 bledhen war an tron.
Marillion

**Marillion** (leveryans - /məˈrɪliən/) ew bagas rock Bretednek, furvyes en Aylesbury, Pow an Sowson, en 1979. Aga hanow a dheu dhort titel lever J. R. R. Tolkien *The Silmarillion*. Anjei a dheuth en-mes a'n gwel musek woja-punk, ha gwelys vons avel pons tredh gisyow punk ha rock klassek avonsus (*progressive* po *prog*), ow tos an bagas rock nowydh-avonsus moyha sowyn en kenwerthel e'n 1980ow. 

Marillion a rekordyas nawnjek album a-dhia 1982 en dew oos dyffrans, kens ha woja dibarth an canor gwreydhek Fish en 1988 ha devedhyans Steve Hogarth en 1989 a-varr. Anjei a gawas eth album 'Deg Uhella' e'n RU tredh 1983 ha 1994, ow komprehendya album Niver Onan en 1985 gen "Misplaced Childhood", ha dres oos Fish udnek hitt 'Dew ugens Uhella' en chart an RU. Moyha ajwonys enjei rag an senglow 1985 "Kayleigh" ha "Lavender", a dhrehedhas niver 2 ha 5 a-gettep (ha "Kayleigh" eth dhe chartys 'Billboard Hot 100' e'n Statys Unys ynwedh).  

Albums Marillion a besyas gwertha en ta bys dhe dhiwedh an 1990ow, ha woja hedna en essensek bagas a vern minoryta o anjei. 

En despit dhe'n feth nag en jei gerys-da e'n media, gen gre diskrassyes e'n diwysyans musek Bretednek, ema dhe Marillion gwithys lies skoodhyor en kesgwlasek. Ragresoryon en jei e'n negys a routh-arhasans ha musek arhasys gen skoodhyoryon. Ema dhodhans gwerthys moy es 15 milvil album dres an bes. 

### Eseli

;Eseli a-lebmyn
*Steve Rothery – gitar tredanek hag acoustek (1979–lemmyn)
*Mark Kelly  – alwhedhellow, samplow hag effeythyow, skoodh-gana, towledna (1981–lemmyn)
*Pete Trewavas – faborden, skoodh-gana, gitarow, samplow hag effeythyow (1982–lemmyn)
*Ian Mosley – tabours, frappyans (1984–lemmyn)
*Steve Hogarth – chif kanor, alwhedhellow, gitarow, frappyans (1989–lemmyn)

;Eseli kyns
*Mick Pointer – tabours (1979–1983)
*Brian Jelliman – alwhedhellow (1979–1981)
*Doug 'Rastus' Irvine – faborden, chif kana(1979–1981)
*Fish – chif kanor, frappyans (1981–1988)
*Diz Minnitt – faborden (1981–1982)
*Andy Ward – tabours, frappyans (1983)
*John 'Martyr' Marter – tabours (1983)
*Jonathan Mover – tabours (1983–1984)

### Linen termyn

## Recordscrif

;Album Studio 
**Script for a Jester's Tear* (1983)
**Fugazi* (1984)
**Misplaced Childhood* (1985)
**Clutching at Straws* (1987)
**Seasons End* (1989)
**Holidays in Eden* (1991)
**Brave* (1994)
**Afraid of Sunlight* (1995)
**This Strange Engine* (1997)
**Radiation* (1998)
**marillion.com* (1999)
**Anoraknophobia* (2001)
**Marbles* (2004)
**Somewhere Else* (2007)
**Happiness Is the Road* (2008)
**Less Is More* (2009)
**Sounds That Can't Be Made* (2012)
**Fuck Everyone and Run (F E A R)* (2016)
**With Friends from the Orchestra* (2019)
**An Hour Before It's Dark* (2022)
Saladin

**Al-Nasir Salah al-Din Yusuf ibn Ayyub** (Arabek: الناصر صلاح الدين يوسف بن أيوب; Kurdek: سەلاحەدینی ئەییووبی, romanekhes: *Selahedînê Eyûbî*; 1137 – 4 Meurth 1193), aswonnys avel **Salah ad-Din** po yn sempel **Saladin**, o Kurd Islamek Sunni hag o an kynsa sodon a Ejyp ha Syri. Fondyer o ev a dernieth Ayyubid.

Saladin a ledyas kaskyrgh breselek Islamek erbynn an statys an krowskasow yn Levant ha lies den Islamek a breder y vos gorour rag fetha an growskasoryon dres 20 bledhen a vatalyow. Y wella trygh o orth an Horns of Hattin yn mis Gortheren 1187 OK. Wosa hemma Jerusalem a veu kemerys gans an dus Islamek yn mis Hedra 1187 ha ny veu daskorrys arta gans an growskasoryon. 

Ni a borth kov anodho ynwedh rag y gevres a vatalyow erbynn Myghtern Richard Ia a Bow Sows. Nyns o an batalyow ma sewen yn tien rag po Saladin po Richard, mes wortiwedh an krowskas a fyllis. Saladin a verwis a derthen an 4a a vis Meurth 1193 yn Damask, hware wosa Myghtern Richard dhe dhiberth gans y growskas fyllys. Saladin re rosa y rychys dhe dus boghosek, mes ynkleudhys veu ev yn bedhros yn lowarth yn-mes Mosk Umayyad yn Damask, Syri. 

Orth penn y allos, y sodoneth a yssynsas Ejyp, Syri, Mespotami Ughella (Irak), an Hejaz (Arabi west), Yemen, rannow a Afrika Gledh ha Nubia.
Pewas Pennserneth Pritzker

An **Pewas Pennserneth Pritzker** yw pewas blydhenyek "enora pennser po pennseri vew anedha an ober byldys a diskwedh kesunyans a'n gnasow na a roas, hunros ha kommyttyans, re askorras kevrohow gesson hag a vri dhe dhenseth ha'n kerghynnedh byldys der an art a vennserneth". Prederys yw bos onan a'n pewasow gans an moyha roweth yn bys ha yw gwelys avel an Pewas Nobel a vennserneth.

## Devynnow
Piano

An **piano** yw mayn ilowek akoustek, bysowek po gans neusennow. Y'n piano, motholyow prennek a wra gweskel an neusennow. Yma medhel daffar ow kwetha an motholyow (y'n termyn ma, yma felt gwlan tew dhe motholoyow mes yth esa ledher dhe motholoyow yn termyn o passys). Yma bysowek dhe piano gwrys a rew a alhwedhennow (kolpesow byghan); performyer a wra levna gans aga besyes ha bes broas, ha ena an motholyow a wra gweskel an neusennow. An piano o dismygi yn Itali gans Bartolomeo Cristofori a-dro an vledhen 1700 (nyns yw godhvedhys an vledhen poran).
Didhiwedhter

**Didhiwedhter** yw a-dro taklow eternal. Trewethyow, didhiwedhter yw a skrifys ∞. Didhiwedhter a wrug menya taklow diffrans, ha hemm yw kregi war pan yw usys. An ger yw dhyworth latinek "heb mar fin". Didhiwedhter a wra durya bys vykken, ytho trewethyow spas, niverow ha taklow erell yw leverys bos "didhiwedh" drefen i dhe diwedha nevra.  

Nyns yw didhiwedhter niver gwir, mes trewethyow ev yw usys avel niver. Didhwedhter a leversys yn fenwogh yma neppyth fatel lies, yn le neppyth yw fatel bras. Rag ensampel, yma heb worfen lies niver kowal (henwys integers), mes nyns eus integer heb worfen bras. Mes yma par diffrans a didhiwedhter dhe par diffrans a awgrym. Ytho, an menyng a wra chanjya yn fenowgh.      

Yma dew par a didhiwedhter; didhiwedhter potencyal ha didhiwedhter gwir. Didhiwedhter potencyal a wra stoppya nevra. Rag ensampel, ow addya 10 dhe niverow - moy 10s a via addys. Didhiwedhter gwir a wra menya taklennow yw avowys avel taklennow didhiwedh (kepar ha niverow transinfinite).
Pennserneth milusiethel

**Pennserneth milusiethel** (Sowsnek: *brutalist architecture*) yw gis pennsernethel. Yth o dallethys y'n 1950ow y'n Ruwvaneth Unys dres an dastrehevyans wosa Eyl Bresel an Bys, gans drehevyansow ispoyntelek (Sowsnek: *minimalist*) ow tevnydhya devnydh drehevyans hag elvennow strethurek noth. Kemmyn yw devnydh kestevyn ha bryckys heb paynt. Eghen bennserneth arnowedhieth yw.

Pennseri vilusiethel a bris a gomprehend Ernő Goldfinger, Le Corbusier ha Gottfried Böhm. Ensamplys a bennserneth milusiethel y'n Ruwvaneth Unys yw an Wariva Genedhlek ha Trevbark Barbican yn Loundres, Lyverva Kres Birmingham yn Birmingham, ha Trevbark Park Hill yn Sheffield. Lys Kernow ha Sodhva Greslu Truru yw drehevyansow milusiethel yn Kernow.

## Mirva

Restren:Police Headquarters - geograph.org.uk - 2009707.jpg|Sodhva Greslu yn Truru
Restren:National Theatre London (1).jpg|An Wariva Genedhlek yn Loundres
Restren:Multistorey Car Park at Junction Road, Eastbourne (June 2015).JPG|Karrji yn Eastbourne, Sussex Ost
Restren:Trellick Tower by Jeane Trend-Hill.JPG|Tour Trellick yn Loundres
Restren:University of Essex - Albert Sloman Library.png|Lyverva Albert Sloman, Pennskol Essex


## Devynnow
Taksonomieth

Skorren a wodhonieth yw **taksonomieth**. Hy a studh an laghys ha pennrewlys klassa taklow.  Dhyworth unn sort a daksonomieth, y hallo askorra lies klassans. 

## Klassa
An sort a daksonomieth moyha aswonnys yw usys rag klassa organedhow byw (ha byw ha difeudhys). Pub organedh a'n jeves hanow skiensek. An hanow ma yw rann a **glassans bewoniethel**. An hanow yw an keth tra a-dreus an bys, may hallo an eyl godhonydhyon konvedhes y gila. Pub eghen a's teves tyller y'n wedhen bewnans. Ytho, an vran dhu yw *Corvus corone*, esel a deylu an Corvidae, hag esel yn y dro a'n Passeriformes. Konvedhes yw hemma yn ta, mes nyns yw klassans nebes bagasow unverhes hwath, hag yn fenowgh debatys yw moy ages unn klassans. 

Klassys yw taklow byw dhe deyr arlotteth:bakteria, archaea hag eukaryotes. An ughella renk yn arlotteth yw gwlaskor. Yma dhe bub gwlaskor lies bagas henwys fyla (an liesek rag fylum). Yn y dro, yma dhe bub fylum bagasow lyha henwys klassys. An patron ytho yw hevelep dhe skorrennow war wedhen gans skorrennow le ow tevi dhyworta. Pub eghen yw gorrys yn bagas drefen niver a avisyow: pandra wra an eghen, fatel ha pandra dheber an eghen, rannow arbennek an korf hag erel. Diwedh an patron a wel bagasow le vyth (kindas) hag ena henwys yw pub eghen y'n kinda.

## Henwel deuhanow
Pan wrello nebonan skrifa a-dro dhe tra vyw ha'n hanow furvel skiensek, i a skrif hanow an kinda, ena hanow an eghen.  Hemm yw henwel deuhanow, drefen ev dhe usya dew hanow rag pub organedh. An kynsa yw hanow an kinda ha'n eyl yw hanow an eghen y'n kinda na. Hanow skiensek an gath yw  *Felis catus*. Treweythyow da lowr yw dhe skrifa *F. catus*.

An re ma yw an chyf renkys usys yn taksonomieth:
Gwlaskow --> Fylum --> Klass --> Urdh --> Teylu --> Kinda --> Eghen

## Devnydh a Latin
Pan dhallathas pobel henwel eghennow, Latin o yeth efan y us yn Europa.  Pub hanow eghen yw skrifys yn Latin hwath. Dhe les yw hemma. Drefen nag yw Latin kewsys hwath, ny wra chanjya ha nag yw perghennys gans nagonan. Ytho ny hwer an kudyn a bub yeth owth usya hy henwyn hy honan rag enevales ha plansow. 

Godhonydhyon a wre skrifa deskrifans pub eghen nowydh yn Latin. A-dhia 2012 a-rag, an Kuntelles Losoniethel Kesgwlasek a lesas Sowsnek keffrys ha Latin rag deskrifa eghennow nowydh a blasnow. 

## Skorrenieth (''Cladism'')
Fordh bosek arnowydh a dhyghtya taksonomieth yw **skorrennow** po **clades**. An fordh ma yw selys war hyns esplegyans hevelep dhe wedhen. Y'n keth maner ha klassans hengovek dallethys gans Linneaeus, ev a us gnasennow rag ervira war skorrennow an klassans. Res yw dhe bub eghen y'n skorren diyskynna dhyworth an keth hendas. An effeyth yw nag yw ydhyn klass vyth moy mes, isvagas a arghedrevanes. Ev a styr y fydh an kevreyth klassans deskrifys a-gh ddileys. 

Ytho skorrenieth a'n jeves pennrewlys dyffrans a daksonomieth, hag skorra sort dyffrans a daksonomieth. Erviransow yw skoodhys gans dustuni TDN. Klassans bewoniethel a-lemmyn yw selys war gemyskans a fordh goth Linnaeus ha'n pennrewlys skorreniethel arnowydh. Yn nebes rannow, an system a janj yn uskis. An klassans usys rag ensampel gans wikipedia yn fenowgh yw kehevelyans ynra'n dhew system.
Ethanol

**Ethanol**, aswonnys ynwedh avel **ethyl alkohol**, **las** po **alkohol** hogen, yw kesstoff kymyk diliw loskadow. Y furvell gymyk yw C2H5OH, skrifys ynwedh avel C2H6O. Hemm yw an rann weythresek a dhiwes lasek, evys yn an brassa rann a wonisogethow a-dreus an bys. Usys yw ynwedh avel teudhor drefen ev dhe allos teudhi lies kymygen ha nyns yw gwenonek. Burm a wra an brassa rann a ethanol usys gans tus. 

## Keunys ethanol

Y hyllir **Keunys ethanol** bos usys yn le petrol yn kerri tan ha jynnys erel. Jynnys a yll usya ethanol pur po ethanol kemyskys gans petrol. 

Yn Brasil, keunys ethanol gwrys dhyworth kors sugra a brovi 26% a geunys kerri an pow. Drefen hemma, nyns yw res dhe Vrasil prena kemmys a oyl dhyworh powyow erel. Mes dhe wul hemma, Brasil re dhigoeswigas rann veur a'n koswigow glaw rag tevi moy a gors sugra, mayth yw bragesys dhe ethanol. ol.

An brassa niver a gerri y'n Statys Unys a res war geunys a gomprehend bys dhe 10% ethanol ynna. Kowethyansow kepar ha Ford, DaimlerChrysler, ha General Motors Corporation a wra kerri desinys dhe resek war gemyskans ughella a ethanol (bys dhe 85%).


Ethanol_fuel_pump_Brazil.jpg|Keunys ethanol yn Brasil
Ethanol Flasche.jpg|Botel a ethanol
Sidecar-cocktail.jpg|Kotel, ensampel a dhiwes lasek
Kangchenjunga

**Kanchenjunga** ew an treja menedh uhella e'n bes woja Everest ha K2. Desedhys ew war an or tredh Nepal hag Eynda. Kangchenjunga ew an uhella menedh en Eynda ha'n nessa uhella n Nepal. Styr hanow Kangchenjunga en Tibetek ew "Pemp tresor an ergh", drefen bos pemp pdnn dhe'n menedh. 

Bys dhe 1852, crejys ew bos Kangchenjunga an uhella menedh e'n bes, bes an vledhen na prevys veu bos Menedh Everest ha K2 uhella. Yskydnys veu an menedh rag an kensa pres gen an crambloryon a Vreten Veur George Band ha Joe Brown 25 Me, 1955. Rag gul revrons dhe grejyansow leel, anjei a hedhas nebes treys-hes dhort pedn an menedh, hengov enorys gen crambloryon erel e'n bledhydnyow woja hedna. 

Gwelys ew gwel spladn a'n menedh a Darjeeling pan vo dedh cler.
Jungfrau

**Jungfrau** ew menedh uhel en Swistir.  Styr y hanow ew gwerhes en Almaynek. Onan a'n chif pednow menedh e'n Alpow Bernese ew, desedhys tredh radndir Bern ha radndir Valais, hanter for' tredh Interlaken ha Fiesch. Y uhelder ew 4,158 meter (13,642 tr). War-barth an Eiger ha'n Mönch emava ow furvya fos gowrek a venedhyow ow mires dres an Bernese Oberland, onan a'n gwelyow moyha arbednek en Alpow Swistir. Yskydnys veu an menedh en kensa 3 Est 1811 gen an breder Johann ha Hieronymus Meyer a Aarau ha dew helghyer chamois a Valais, Alois Volken ha Joseph Bortis. 

Tednvos fest gerys-da rag tornysi ew radndir an Jungfrau, gen niver a vor'ow cledher, ow komprehendya onan hag a yskyn dhe'n Jungfraujoch (an Jungfraubahn), bolgh tredh an Jungfrau ha Mönch, gen uhelder a 3,454 m (11,332 tr). Complek meur a gowdell ha derevyansow a veu derevys war an Jungfraujoch, henwys "Topp Europa". Obma ema niver a vostiow ha barrys, shoppys, omdhiskedhyansow liesmedia, sodhva bost ha gorsav whithrans gen ostyansow. Ema yskydnell aow mos dhe bedn karrek an Sfinks ha'y virji steroniethel, uhelder 3,571 m (11,716 tr), War-ves ema scol skia ha'n "Palas Rew", cuntel a gravyansow rew. 

## Mirva

Männlichen.jpg|Menedhyow an Eiger, Mönch ha Jungfrau
Sphinx_Observatorium.jpg|Mirji an Sfinks
JB_BDhe_4-8_Kleine_Scheidegg_-_Eigergletscher.jpg|Ema an Jungfraubahn owth yskydna war y vor' dhe Jungfraujoch
Sphinx_et_Jungfrau_-_img_06980.jpg|An Jungfrau a-dryv dhe'n Sfinks
Jungfrau_Konkordiaplatz.jpg|Rewliv Aletsch dhort an Jungfrau
2008_Jungfrau.jpg|Menedh an Jungfrau
Ebost

**Lyther elektronek** (po **ebost**) yw unn gonis Kesrosweyth, ow tevnydh (akontow) trigva ebost dhe dhanvon ha degemeres lytherow elektronek.
Ponyans Park

**Ponyans Park** (Parkrun) yw ponyans dhe bymp kilometer yn park po tyller haval. Y hwer pub Dy'Sadorn dhe naw eur. Heb kost yw rag omrolya.

## Ponyans Park in Kernow

* Eden Project Parkrun, Lanndreth
* Heartlands Parkrun, Poll
* Lanhydrock Parkrun, Bosvenegh
* Mount Edgcumbe Parkrun, Cremyll
* Penrose Parkrun, Hellys
* Penryn Campus Parkrun, Pennrynn
* Tamar Lakes Parkrun, Kylgh
* Trelissick Parkrun, Lannfyek
Gweder

**Gweder** yw daffar kales ha gweder a yll gwrys yn lies furv. Boll yw gweder, dell yw usys, mes ev a vo gwrys yn lies liwyow. Gwrys gans silika yw gweder dre vras; gweder gwrys oll a silika yw henwys gweder silika. 

Gweder rag fenestri ha botellow yw a'n par henwys gweder soda-lim, ha ev yw gwrys ogas dhe pympdhek ha tri ugens kansran silikon dioksid (SiO2), sodiom oksid  (Na2O) dhyworth sodiom karbonat (Na2CO3), kalciom oksid, henwys lim (CaO) ynwedh, ha lies keworrans le.

Mar via an kemusuryow chanjys ha devnydhyow dyffrans addys, lies par a weder yw possybyl. Gweder a liwyow dyffrans yw gwrys gans mynsow byghan a alkan oksidys. Rag ensampel, liw glas yw gwrys gans mynsow byghan a gobalt oksid.
Matterhorn

**Matterhorn** ew menedh uhel e'n Alpow 4,478 meter y uhelder. Y hanow Almaynek a styr corn *horn* an pras *matte*. Y henwyn Frenkek (*Mont Cervin*) hag Italek (*Monte Cervino*) a dheu dhort an Latin *Mons Silvanus* ow styrya corn an coos. Ema ow sevel war an or tredh Itali ha Swistir a-ugh trev Zermatt en Swistir ha Breuil-Cervinia en Itali.

Yskydnys veu an menedh en kensa 14 Gorefan 1865 gen Edward Whymper, Charles Hudson,  Arlodh Francis Douglas, Douglas Robert Hadow, Michel Croz ha'n dhew Peter Taugwalder, tas ha mab, a-hes crib Hörnli war an tu Swiss. Ledhys veu Hadow, Croz, Hudson ha Douglas war an vor' dhe'n dor. Pur galish ew krambla an menedh. Estemys ew moy es 500 a grambloryon dhe verwel war an Matterhorn, etho thew onan a'n menedhyow moyha peryllus e'n bes. 

Crib Hörnli ew an vor' dhe yskydna'n menedh, dell ew usys. Usys ew an leshanow "Matterhorn" rag niver a venedhyow erel dres an bes drefen bos aga furv haval dhodho, r.e. gelwys ew Cnicht avel "Matterhorn Kembra".

Composys ew an Matterhorn a labolveyn dre vras. Shap an menedh a-lebmyn ew awos usyansrewlivek.
Chi Lathrop

**Chi Lathrop** yn Ker Redwood, Statys Unys yw ensampel a bennserneth Gothek Ser Prenn po Gorhel Tan. Yma dhodho seyth punyon gans mondouryow, veranda, porth kocha, hag afinans pederdelennow a-hys amal an to hag a-ugh an porth a-rag. Drehevys veu yn 1863.
Kensey

**Kensey** yw avon yn Kernow est. Ragavon Dowr Tamar yw war du Kernow. Yma pennfenten an avon yn plu Treneglos ha ev a rann tre Lannstefan diworth Porthnowydh. Ev a resek dhe'n Tamer a-dro dhe unn mildir dhe'n est a Lanstefan.
Tredhinas - St Dennis

Tre y'n kres an pow pri Kernow yw Tredhinas. Pur hir y istori - a-dhiworth an oes hornek dhe'n lyha. Tyller an eglos o, dell hevel, dinas an oes hornek - ytho hanow an le. 

Lemmyn, kres an pow pri yw, gans meur a briweythvaow a-dro.
Naha

**Naha** (那覇市, *Naha-shi*, Okinawanek: *Naafa*) yw penncita a'n ranndir Okinawa yn Japan.

Naha yw kevys y'n rann soth an brassa enys a'n Enesek Enys Ryukyu.
K2

**K2** ew an menedh nessa uhella e'n bes. Radn ew a venydhyow an Karakoram en west an Himalayas. Y hanow a dheu dhort y vos an eyl venedh henwys war vappa a'n Karakoram. Complys an hanow Menedh Godwen Austen en dedhyow an Raj Bretednek, bes skonyes an hanow gen an Cowethas Doroniethel Riel. Emava ow sevel war an or tredh Pakistan ha China. Estemys ew K2 dhe vos an kalessa menedh dhe'y yskydna e'n bes, drefen y vos meur kalessa ages Menydh Everest saw tabm bian isella dhodho. 31 Gorefan 1954, dew grambler a Itali a sewennas drehedhes an pedn, Lino Lacedelli hag Achille Compagnoni. Na veu an menedh yskydnys arta bys dhe 9 Est 1977, 23 bledhen ywoja hedna, pan waynyas para a Nihon y yskydna. Erbydn mis Est 2004, thera dhe 246 a bobel yskydnys K2 ken yskydnas 2,238 Everest en kettermyn. E ferwis 67 a grambloryon dhe'n lyha owth assaya, ow comprehendya 13 dres 1986 hag 11 en Est 2008. Erbydn an vledhen na, estemys ew bos 27% a'n bobel a sevis war benn K2 dhe verwel war an vor' dhe'n dor.
Marathon

**An Marathon** yw ponyans dhe 26.2 mildir (42.2 kilometer). Moy ages 800 marathon a hwer dres oll an bys pub bledhen. 

An Cornish Marathon, restrys gans East Cornwall Harriers, yw an marathon fordh unnik yn Kernow
Pow Poll Pri

**Pow Poll Pri** yw hanow kemmyn an ranndir a-dro dhe Sen Ostel, Kernow. 

## Pluwow civil
An bluwow civil y'n ranndir o:

* Kolan
* Ponsmeur gans Krid
* Lannlivri
* Lostwydhiel
* Logsulyan
* Lannhorn
* Tregarrek
* S Colom Veur
* Tredhinas
* Eglosenoder
* Lannewa
* Sen Goran
* Sen Mewan
* Lannvihal
* Sen Sampson
* Eglosstefan yn Branel
* Sen Gwenna
Darwaza-i-rauza

Darwaza-i-rauza yw porth meur dhe komplex Taj Mahal.  Porth dhe lowarth, yma hi ow delinya arwodh anedhi paradhis.
Eiger

Menedh 3,970 meter y uhelder e'n Alpow ew an **Eiger**. Emava ow sevel e'n Swistir, war bedn est crib hag a gomprehend ewedh toppow an Mönch (4,107 m) ha'n Jungfrau (4,158 m). Y hanow a styr 'cowr' en Almaynek. Yskydnys veu an menedh en kensa 11 Est, 1858, gen an Godhel Charles Barrington gen hebronkyjy Swiss Christian Almer hag Peter Bohren. Ema for' gledher an Jungfraubahn ow mos dre gowdoll a-berth dhe'n menedh rag drehedhes bolgh an Jungfraujoch, gorsav for' gledher uhella en Europa.

An skila dell ew an Eiger mar a vri ew y enep a'n Noor (an Nordwand en Almaynek). Niver a grambloryon a verwis e'n 1930ow owth assaya y grambla, kens Anderl Heckmair, Ludwig Vörg, Heinrich Harrer ha Fritz Kasparek dhe'y yskydna 24 Gorefan, 1938.

En 1981, filmys veu an crambler kembrek Eric Jones ow crambla an enep dhe'n Noor y honan gen an den camera Leo Dickinson, film dyllys avel 'Eiger Solo'.

An teller rag dalleth yskydna an Eiger dell ew usys ew treveglos Grindelwald ort y droos.
Dungeons & Dragons

Gwari radn fantasi gwres en kensa gen Gary Gygax ha Dave Arneson ew **Dungeons & Dragons** ("Dorvaghow ha Dragones").

Dyllys veu an pajwora dyllans a’n gwari en mis Efan 2008. Sempelhes veu an rewlys e’n dyllans na, bes ema meur a daklow nowydh ewedh. An tri lever rewlys selvenel yw 'Dornlever an Gwarier' (Player’s Handbook), 'Dornlever an Euthviles' (Monster Manual) ha 'Cowethlever Mester an Dorvagh' (Dungeon Master Guide).

Gwariys ew an gwari gen disyow (d4, d6, d8, d10, d12 ha d20), folednow gnasow ha levrow. Ema lies person owth usya figurys bian ha lehednow prei an dorvagh. 

Usys ew niver a vesow caskergh en sodhogel e’n gwari e’n eur ma emysk an re a sew: 'An Gwlaskordhow Ankov' (Forgotten Realms), 'Eberron' ha 'Howl Tewl' (Dark Sun). Usys veu 'Goon Dhu' (Blackmoor) ha 'Loshok' (Greyhawk) en versyonyow kens a’n gwari.
Elaine Morgan

**Elaine Morgan** OBE, FRSL (7 Du 1920 – 12 Gorefan 2013), o scrifores Gembrek rag pellwolok hag awtour niver a levrow a-dro dhe anthropolegieth esplegyansel, en arbednek tybyans an apa dowrek. Avonsys veu an tybyans genjy avel ken dewis dhe dybyansow a ros skwirglassansow reydh ha drefen hebma, na gemeras attendyans lowr dhe radn benenes en esplegyans denel. 'The Descent of Woman', dyllys en 1972, a werthas en ta a-derdro'n bes, treylyes dhe dheg yeth. En 2016, henwys veu avel onan a'n "gwella 50 den po benen Kembrek besketh".

Genys veu Elaine Floyd ha'y maga en Trehopcyn, ogas dhe Bontypridd, en Kembra. Hy thas o glowor. Hei a driga lies bledhen bys dhe'y mernans en Aberpennar, ogas dhe Aberdâr. Hei a radhyas a Lady Margaret Hall, Resohen, gen gradh en Sowsnek. Hei a dhemedhas Morien Morgan, veteran a Vresel Vredereth Spayn a verwis en 1997. Anjei a gawas tri mab, an cottha Dylan Morgan, awgrymer ha fisegydh.

18 Meurth 2022 imach anedhy gen Emma Rodgers a veu settys dhe ves a Gresen Medhegel Tŷ Calon Lân en Aberpennar, Rhondda Cynon Taf, avel radn a ragdres *Monumental Welsh Women*.
Peeps

Malow melys po kyfeyth hweg slojus yw **Peeps** gwerthys y'n Statys Unys ha Kanada yn formys mabyer ha konines ymysk erel. Kevys yns i yn liwyow melyn, gwynnrudh ha glas dre vras mes kavadow yns i yn liwyow erel. Dybrys yns i termyn an Pask po golyow erel. Form an Peeps a wra varya herwydh an gool, r.e. pompyon rag Kalan Gwav.
Podsol

En skiens gweres, **podsol** ew an gweres tipek kevys en kosow sabus po gonyow en Ostrali hag Europa west.

Styr podsol ew "en-dadn lusu", hag a dheu dhort an Russek под (pod) + зола́ (zola); an furv leun ew "подзо́листая по́чва" (podzolistaya pochva, "gweres en-dadn lusu"). Usys veu an term en kensa en 1875 gen Vasily Dokuchaev. Ma ow kompla previans kebmyn gwerinoryon russek a aras an tir dhe dhiskwedhes level haval orth lusu (gwiskas sygerys po E). 

Podsols a ell hwarvos war neb karrek, bes dre vras a dhisplegas dhort krag po tewes rych en kanndir en telleryow lebma hwra glaw lowr kodha. Gweresow boghes rag abmeth enjei drefen an gwiskas tewesek. En venowgh an pH ew isel (po trenk), ow kawsya kaletteros rag lies plans. An gwella us ragdha ew rag enevales ow tebri gwels.

## Gwiskajow
Ma dhe'n gwiskas E tewder a 4 dhe 8 centimeter (1.6 dhe 3.1 meusva). Isel ew en oksidow Fe hag Al hag humus. Kannys ew dhe liwyow gwydn po loos. Furvyes ew en-dadn studhyow gleb, goyeyn ha trenk, en arbednek lebma thew an garrek-weli rych en kanndir, pekar ha men growan, po kragen. Kevys ew en-dadn level a stoffow organek uji ow pedri, 5 dhe 10 centimeter (2.0 dhe 3.9 meusva) a dewder. Ma an gwiskas kannys ow sevel a-ugh gwiskas rudh po rudh-gell gelwys an gwiskas B. An liw ew kreffa e'n radn uhella anodhans, ow kwanhe isella e'n gwiskas. Henwys ew an gwiskajow herwydh an lytherednow:
* A (ughweres)
* E (gweres eslivys)
* B (isweres) 
* C (regolith).

Podsolheans ew an process a furvya podsol. Stoffow organek hag oksidow komplek a horn hag aluminiom (gelwys seskwi-oksidow) ew omdeudhys gen dowr trenk (drefen bos an karrek-weli gwres a gragen ha bos meur a law). An seskwi-oksidow a wra gwaya isella e'n gweres woja eslivans. Kodhans a hwer isel e'n gweres. Terweythyow, kodhans an oksidow horn hag aluminiom a furv gwiskas kalish andewanadow gelwys padel horn (Sowsnek - *iron pan*). Hebm ew prag bos gwiskas E kannys ha'n isweres (B) mar rudh.
## Hwarvedhyans yn Kernow
Gweresow podsol a hwer war wonyow Kernow en venowgh, pekar ha Goon Brenn. http://www.southpenquite.co.uk/soils.pdf
Emma Goldman

**Emma Goldman** (1869–1940) o skrifer, gweythresor politek ha direwlydh. Skoodhyer a-varr o hi a dhidhuwieth, gwiryow LKDT ha benelogorieth. Posek dres eghen o hi y'n displegyans a filosofieth politek direwlieth yn Amerika Gledh hag Europa y'n kynsa hanter a'n 20ves kansvledhen.

Genys yn Kaunas, Emperoureth Russek (lemmyn Lithouani), dhe deylu Yedhowek, Goldman a omdhivroas dhe'n Statys Unys yn 1885. Wosa an negys Chicago Haymarket, hi a veu tennys war-tu ha direwlieth. Hi a dheuth ha bos skrifer hag arethor a vri war filosofieth dhirewlek, gwiryow benenes ha kudynnow sosyel. 

Hi ha hy herensa ha koweth an skrifer direwlek Alexander Berkman a erviras ladha an den diwysyans ha arghansor Henry Clay Frick avel akt a 'blontyans a'n gwrians'. Frick a dreusvewas an assay yn 1892, ha Berkman a veu res 22 bledhen yn prison. 

Yn 1893 Goldman a veu kablys a dhalleth gostel ha spena bledhen yn prison. Hi a veu dalghennys yn 1901 rag, dell leverir, brasa an ladhans a Lewydh McKinley, mes nyns o hi prevys dhe vos kablus. Yn 1916 hi a spenas termyn yn prison rag kevrenna kedhlow yn kever andinythians (drogober o hemma y'n oos na). Yn 1917 hi a veu dalghennys ha spena diw vledhen yn prison rag bos heb skoodhya Kynsa Bresel an Bys.

Wosa bos dyllys a brison, hi ha Berkman a veu dalghennys, gans 248 a dus erel, y'n Palmer Raids dres an kynsa Own Rudh (Red Scare) ha divroas dhe Russi. Y'n kynsa le, Goldman a wrug skoodhya Domhwel Hedra hag a wrug dri an Bolsheviks dhe gavos aga rewl, mes yn skon Goldman a dhallathas kuhudha an Unyans Sovietek drefen y dagans freudhek a levow anserghek.

Wosa diw vledhen, hi a wrug diberth gans Berkman ha dalleth bewa yn lies le yn Europa, y'ga mysk Pow Sows ha Pow Frynk. Wosa dalleth an Vresel Vredereth Spayn, Goldman a viajyas dhe Spayn rag skoodhya an direwlydhyon ena. 

Hi a verwis yn Toronto, Kanada, an 14ves a vis Me, 1940, 70 hy bloodh, a strokas. Ynkleudhys yw hi ogas dhe Chicago.

### Lyvrow

* *Anarchism and Other Essays*, 1910.
* *The Social Significance of the Modern Drama*, 1914.
* *My Disillusionment in Russia*, 1923.
* *My Further Disillusionment in Russia*, 1924.
* *Living My Life*, 1931.
* *Voltairine de Cleyre*, 1932.
Gley

Ehen a weres ew **gley**. Ema gleys ow hwarvos, dell ew usys, en tiredhow glb lebma thew an gweres leun a dhowr rag termyn hir. Drefen hebma, ma patron tipek ow tisplegya, gen liwyow gossenek,  rudh, gell po melyn ogas dhe'n enep gen liwyow loos po glas isella e'n gweres.

Ma gleys ow hwarvos war bedn niver efan a garrygi. Anjei a worher a-dro dhe 720 milvil hectar a-derdro'n bes. Anjei a ell hwarvos en pub ehen a ayredh. Ma efander meur anodhans en Russi north, Siberi, Kanada, Alaska, China ha Bangladesh.  Estemys ew bos 200 milvil hectar anodhans e'n trovadnow, en arbednek en tiredh an Amason. 

## Furvyans
Pan vo ayr e'n gweres, oksidans a ell hwarvos, owth oksidisa ionow horn dhe oksid hornek, gen y liw rudh po rudhvelyn tipek. Organedhow anerobek a leha oksid hornek dhe oksid hornus en radnow an gweres heb ayr, owth askorra kestoffow liw loos po glas. 

## Hwarvedhyans en Kernow
Ma gweresow gley ow hwarvos en leel war Woon Brenn en telleryow leun a dhowr dres an vledhen. http://www.southpenquite.co.uk/soils.pdf
Dor gell

Ehen a weres ew **dor gell**. Kevys enjei dell ew usys tredh 35° ha 55° north a'n Kehysedh. Ema an moyha ensamplow anodhans ow korheri Europa west ha kres, Russi west, arvor est a'n Statys Unys hag Asi est. Doryow gell a worher 45% a dir Pow an Sowson ha Kembra. Pur gebmyn enjei en Kernow. Kebmyn enjei en tiredhow a iseldir war garrygi dewanadow lebmath uji gwydh kolldhel po gwelstir ow tevi. Drefen bos dhe dhor gell frothuster naturel da, lies tiredh a wydh kolldhel a veu terrys ha'n tir usys rag abmeth lebmyn. Ma dhe diredhow doryow gell ayredh temprek leyth. Sommow glawas ew temprys (en-dadn 76cm an vledhen) gen tempredhow kresek tredh 4 °C e'n gwav ha 18 °C e'n hav. Ma anjei ow teseghi en ta gen pH tredh 5.0 ha 6.5. Ma lies sort a dhoryow gell, ow kregi war aga harrek-weli.

Soil_profile.png|skeusennik|left|Profil a dhor gell tipek, gen gwiskas humek tew, ughweres frothus gen tabm eslivans hag isweres displegys en ta
Bodenprofil_Grunewald.jpg|skeusennik|center|Dor gell displegys war stoff tewesek en Almayn north
Braunerde_Conv.jpg|skeusennik|right|Dor gell gen gwiskas humek tew en Almayn soth
Kehysedh

En doronieth, linen dhismygel ew an **keheja** (**kehysedh** e'n FSS (C)) a ystyn a-derdro an bes en playn war elin pedrek dhe ehel y resegva. Ema dhe bub planet y geheja y honan, bes dell ew usys, "Keheja" a gompla linen war an Norvys. Ema an Keheja ow sevel tredh dhiw bedn-ahel an planet poran. Hebm a styr y vos an keth pellder a Bednahel an Noor avel y vos a Bednahel an Dhyhow. An Keheja a radn an bes en dew: Hanter-bes an Noor ha Hanter-bes an Dhyhow. Mappow a dhiskwedh dorles an keheja avel 0° ha'n pednow-ahel avel 90°.

Kevys ew niver a gresednow rocket ogas dhe'n Keheja, r.e. Kresen Efanvos Gwayana en Kourou, Gwayana Frynkek, chif porth efanvos dhe Frynk ha . An skila ew drefen bos telleryow war an Keheja ow kwaya en uskissa es telleryow war dhorlesow erel. Hebm a styr rockets dhe usya le a gunys. 

Ayredhow war an Keheja ew tobm dres an vledhen gen moy a law pan vo an Howl emann misyow an kehesnosow (Meurth ha Gwydngala).
Niver atomek

**Niver atomyk** (**niver atomek** e'n FSS (C)) (arwodh: Z) atom ew an niver a brotonow en sprusen an atom. An niver atomyk a lever py elven ew. En atom diduel, an niver atomyk ew eqwal dhe'n niver a elektronow ow resek a-dro dhe'n sprusen. Elvednow an Vosen Beriodek ew restrys en array niver atomyk owth cressya.
Pennines

Keyn a venedhyow en Noor Pow an Sowson ew an **Pennines** po'n **Penwynyon**. Leverys ew en venowgh aga bos ow furvya "askorn keyn Pow an Sowson", ow furvya chayn didorr a vreow a ystyn a Ranndir an Bleynyow en Conteth Derby, dre Bark Kenedhlek Nansow Conteth Evrek maga pell dre Bark Kenedhlek Northumberland ha'n Breow Cheviot war an or tredh Sgottland ha Pow an Sowson. Ema an Pennines ow furvya keyn deudhowr rag ryvars hag a fros po dhe'n Mor Wordhen po Mor Noor. Ema trolergh hir Hens an Pennines (*Pennine Way*) ow resek a-hes an keyn. Y hes ew a-dro dhe 250 mildir (402&nbsp;km). Cross Fell, Cumbria, ew an menedh uhella (2930').

Radndir an Pennines o radn a diredh an Hen Ogledh, ha kevys ew niver a henwyn telleryow a dheu dhort an yeth Kumbrek warnodhans, r.e. Penrith (Penrys) ha Pen-y-Ghent.

Pennines edited-1.jpg||Ema skeusen loren ow tiskwedhes teller an Pennines
Pen-y-ghent_2.jpg|Menedh Pen-y-Ghent
Crossfell.jpg|Cross Fell, an uhella menedh e'n Pennines
Thornton_Force.jpg|Dowrlam Thornton Force
Kinder_Downfall_frozen.jpg|Kinder Scout ha dowrlam Kinder Downfall rewys e'n gwav
Helen Keller

**Helen Adams Keller** (27 Metheven, 1880 –  1 Metheven, 1968) o skrifer, gweythresor politek, pledyer rag gwiryow evredhyon hag arethor Amerikanek. Genys yn Tuscumbia West, Alabama, hi a gollas hy gwel ha'y klew wosa klavder, 19 mis hy bloodh. Hi a geskomunyas der arwodhyow tre bys yn seyth bloodh pan wrug hi metya hy hynsa dyskador ha'y howetha rag bewnans Anne Sullivan. An venyn yowynk ma a dhyskas yeth dhe Keller, ha redya ha skrifa maga ta. 

Wosa hy adhyskans yn skolyow pennfros hag arbennik, Keller eth dhe Golji Radcliffe yn Pennskol Harvard. Hi a dheuth ha bos an kynsa den dall ha bodhar dhe dhendyl Bachelerieth an Artys. Hi a oberi rag an Fundyans Amerikan rag Dellyon a 1924 dhe 1968. 

Keller a wrug kaskyrghes rag tus evredhek, rag gwiryow ragleva rag benenes, gwiryow lavur ha kres an bys. Yn 1909 hi a junyas Parti Socyalydhek Amerika. Yn 1912 hi a junyas Oberoryon Dhiwysyansek an Bys (IWW). Hi o onan a'n fondyoryon a'n Unyans Frankedh Kemmyn Amerikan (ACLU).