open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Satyricon

**Satyricon** po 'Satyricon liber' ew hanow lever gen Gaius Petronius thew prederys bos an kensa novel skrifys besketh. An hanow a styr ‘Lever a aventurs haval dhe satyr’. Skrifys veu an lever e’n tavas Latin e’n kensa kansvledhen O.K.. Emsan ober a gomprehend kemyskans a yeth plen ha vers, elvednow hwarthus ha sevur war-barth ha radnow erotek.

Nag eus saw radnow an ober gwreydhek owth ekistya hedhyw. Hebm ew an sekond moyha kowal novel romanek, woja ‘An asen owrek’ gen Apuleius.

Ema an lever ow teskrifa aventurs an hwedhlor, Encolpius, ha’y geth ha karer Giton, maw semli 16 bloodh. Satyricon ew dustuni a les rag deskrifa pana sort a vownans o dhe romans klass oberi e’n oos na. En-mysk an chaptrys ew deskrivans a vri ‘Kevewi Trimalchio’. Ema Encolpius ha’y gowetha ow mos dhe gevewi den frank pur wolusek. Trimalchio a wra dyghtya sandys skollyek ha meur aga spendyans, ha diskwedhes y rychys ha fayntys adhysk. Pan vo Trimalchio ow mos dhe’n privedhyow, an gwestoryon erel a gows a-dro dhe daklow normal, an gewer, termynyow kalish, gwarioryon poblek hag adhysk aga fleghes. En y dheskrifans a vownans pub dydh an werin, Petronius a gebmer delit ow tiskwedhes fowt jentylys ha fayntys an bobel wolusek bes anlettrys. Petronius a wra usya tavas an werin en y lyver, leun a lavarow koth ha mollethi.

Lies lever arnowydh a gomprehend darnow a Satyricon. 
*'Trimalchio' o hanow versyon a-varr ‘The Great Gatsby’ gen F.Scott Fitzgerald.
*Kan a vri 'The Waste Land' gen T. S. Eliot a gomprehend devyn ger rag ger dhort Satyricon.
*An novel ‘The Picture of Dorian Gray’ gen Oscar Wilde a gomprehendas mencyon.

En 1969, gwres veu dew versyon fylm a’n lever. Selys en lows war an lever o fylm Federico Fellini ha’n fylm aral, kevarwodhys gen Gian Luigi Polidoro.

Ema bagas rock olkan du dhort Norgagh henwys Satyricon.


Satyricon,_Metaltown_2008.jpg|skeusennik|An bagas rock Satyricon 
SatyriconPithou1587.jpg|skeusennik|Versyon a Satyricon dyllys en Frynk en 1587
Norman_Lindsay_Satyricon_p006.jpg|skeusennik|Onan a gevres a dhelinyansow gwres gans Norman Lindsay (onan a lymnoryon moyha a vri Ostrali)
TheWasteLandEpigraph.jpg|skeusennik|An devyn en 'The Waste Land' gen T.S.Eliot
Fernando Pessoa

**Fernando Pessoa**  (13 Mis Metheven 1888 – 30 Mis Du 1935) o skrifer ha prydydh Portyngalek ha ev yw aswonys avel an gwella bardhonek portyngalek a'n gansvledhen ugensves. Ev a skrifa yn-dann lies leshanow, yntredha Alberto Caeiro, Alexander Search, Álvaro de Campos, Bernardo Soares ha Ricardo Reis.

Ev a skrifa kyns oll yn Portyngalek mes treweythyow yn Sowsnek maga ta.
Jim Causley

**Jim Causley** (genys 2 mis Kevadru 1980 yn Whimple, Pow Sows) yw kaner ha ilewydh kanow werin ha dres oll kanow hengovek Dewnens. Neskar bardh Kernewek Charles Causley yw.

## Bywskrif
Genys yn Wimple yn Dewnens Est, Causley a studhya Ilow Pop Ha Jazz yn Kolji Karesk ha Ilow Hengovek Ha Kanow Werin yn Pennskol Newcastle. Gerys da yw a'y lev hweg ha y presens didhan war an wariva. 

Grug a kesoberi gans ilewydhyon avel Waterson:Carthy, John McCusker, Show of Hands, Kate Rusby, Mawkin ha Jackie Oates.

Yn 2017 ev a veu res an Powas Mike Hartland gans an Orsedh Kernow rag y guntilow *The Clay Hymnal* ow kontanyas versyons a vardhonegow Jack Clemo.

## Rol a blasennow
Salamanca

**Salamanca** yw cita yn Pow Spayn hag yma y'n ranndir Kastil ha Leon.

Yn 2020, yth esa 144,825 den y'n cita. Salamanca yw an 3ves brassa sita yn Kastil ha Leon y an 45ves yn Spayn.
Alice Coltrane

**Alice Coltrane** (27ves mis Est 1937 - 12ves mis Genver 2007) o komposydhes ha ilewydhes Amerikanek a ilow jazz. Pianydhes greftus ha onan a’n boghes telynyores yn istori jazz, hy a sonskrifa lies kuntellow avel leryores bagas. Hi a dhemedhis gwarier saxophon ha komposydh jazz John Coltrane ha seni gans an bagas hy gour yn 1966-.
Birmingham

**Birmingham** yw cita ha burjestra gorcitek yn Pow Sows, Ruwvaneth Unys. Yth yw an nessa brassa cita yn Pow Sows ha'n Ruwvaneth Unys, wosa Loundres, gans 1,140,500 a drigoryon.

## Devynnow
Jean-François Le Gonidec

Yethor a Vreten Vian a veu **Jean François Marie Le Gonidec de Kerdaniel** (po **Yann-Frañsez ar Gonideg** yn Bretonek, 4 mis Gwynngala 1775 – 12 mis Hedra 1838). Ev a savonekhes an yeth bretonek.

Yn 1793, ev a skapyas an Domhwelans Frynkek ha mos dhe Gernow, yn unn hwilas harber rag unn vledhen gans kowetha yn Pennsans.

## Devynnow
Lyverva Birmingham

An **Lyverva Birmingham** yw an lyverva poblek yn Birmingham, Ruwvaneth Unys. An lyverva a wrug ygeri yn 2013 hag aslea Lyverva Kres Birmingham. An drehevyans o desinys gans Mecanoo, kompani pennserneth iseldiryek.

## Devynnow
Dons

**Dons** yw eghen a art performyans. Tus a'n deskrif yn lies maner. Pan vov tus dhe resyas ilowek, dons yw. I a yll y wul aga honan po yn bagas.

## Istori
Tus re wrug donsya pub prys. Yma dhe pub kowethas dons y honan. Yma skeusen war priwedh ha men Ejyp ha Pow Grek ow tiskwedhes dons dhyworth nans yw lies milvledhen.

## Donsyoryon erys da

Fred Astaire
Gene Kelly
Nijinsky
Nureyev
Anna Pavlova
Ginger Rogers
Opera

**Opera** po 'gwari-kan' yw drama settys orth ilow gans pub tra kenys yn le kewsys. 

Dell usys, opera yw rennys yn dew, tri, peswar po martesen pymp rann.  Aria yw kan yn opera rag kanor solo.  

## Eghennow a opera
Nyns eus ilow oll an termyn yn pub opera.

**Opera meur** yw opera gans pub tra settys orth ilow.

**Opéra bouffe** (Frynkek) po **Opera buffa** (Italek) yw opera didhanus. Nyns yw an hwedhel sad ha hwarthus yw.

**Opéra comique** yw lavar frynkek rag opera gans nebes gweryow kewsys. Opera kepar hag *Carmen* a yll bos trajedi keffrys hag opéra comique awos bos lavarow kewsys ynno.

**Singspiel** yw lavar Almayn rag eghen a opera gans meur a ilow hudel ha fantasi y'n hwedhel.  Yth esa geryow kewsys ynter an kanow.  Ensampel yw *Magic Flute gans* Mozart.

**Operetta** yw opera berr.  Nyns yw sad ha dell usys yma nebes geryow kewsys.
Lynnyn Meur Amerika

An **Lynnyn Meur Amerika** yw kevres a lynnyn bras ha junys, gans dowr fresk.  Ymons yn ranndir kres-est a Amerika Gledh, ow junya an keynvor Atlantek a-hys an Avon Sen Lawrence.  Yn mysk an lynnyn yma Lynn Superior, Michigan, Erie hag Ontario, ha dhe vras ymons a-rag po ogas dhe'n amal ynter Kanada ha Statys Unys.
Ewnhynsegieth

**Ewnhynsegieth** po **filosofieth voral** yw skorren a filosofieth a yssyns "kevreythya, difres ha komendya tybyansow a fara mas ha drog". Ewnhynsegieth, keffrys hag esthetegieth, a wra tochya talvosogeth, an asrannow ma yw synsys y'n skorren filosofieth henwys aksiologieth.

Ewnhynsegieth a assay gorthebi govynnow a vaseth denel dre styrya tybyansow kepar ha mas ha tebel, ewn ha kamm, vertu ha drogedh, justis ha drogober. Avel skorren govynadow skiansek, filosofieth voral yw kevrynnys dhe vrysonieth voral, ewnhynsegieth dheskrifek ha tybieth talvosogeth.

Tri arenebedh chyf a studhyans yn ewnhynsegieth hedhyw yw:

# Meta-ewnhynsegieth, ow tochya an styryans tybiethel a argyansow moral, ha fatel dhetermya aga thalvosogethow gwiryonedh (mars eus);
# Ewnhynsegieth normasek, ow tochya an fordhow hewul dhe dhetermya fordh wrians mas;
# Ewnhynsegieth weythresek, ow tochya an pyth mayth eus ambos (po kummyas) dhe nebonan gul yn studh arbennik po parth wrians komparek.

Ewnhynsegieth a assay gorthebi govynnow kepar ha:

* Py gwriansow yw mas? Py gwriansow yw tebel?
* Fatel yllir aswon an dyffrans?
* Yw maseth ha drogedh an keth?
* Fatel dylir dhyn gul erviransow kales a yll gweres po shyndya tus erel?
* Fatel doch aga gwriansow tus erel?
The Doors

Bagas rock a Statys Unys veu **The Doors**, dallethys yn Los Angeles yn 1965. Eseli an bagas o Jim Morrison, Ray Manzarek, Robby Krieger, ha John Densmore.
Krowskasow

An **Krowskasow** o lies kas yntra Kristonyon ha Moslemyon yn Est Kres. Y tallethas dre vras awos omladh rag ranndiryow tybys bos Pow Sans. Yth esa eth  Krowskas bras dres 1096 bys dhe 1291. An Pow Sans yw le pur bosek rag tri kryjyans undhuwieth brassa: Islam, Yedhoweth ha Kristoneth. Yma meur a dyleryow kryjyk posek y'n Pow Sans. Henwys yw an bro ma Ysrael lemmyn. 

Yth esa ynwedh krowskas aswonnys avel Krowskas an Fleghes yn 1212.
Kowethas Kenedhlow Asi Soth-Est

An **Kowethas Kenedhlow Asi Soth-Est** **(KoKASE** po **ASEAN)** yw kowethas keswlasek. An 8ves mis Est 1967, furvys veu an KoKASE gans Malaysi, Pow Tay, Indonesi, Singapour ha'n Filipinys. Y'n oos na, yth esa kemynegoreth ow tevi yn Vietnam, hag yth esa'n pymp kenedhel ma ow tierbynna kudynnow a-berth ynna ynwedh. Awos an gilva ma, an pymp kenedhel ma a wrug KoKASE avel diskwedhyans a gesoberyans kevrennek. Yn kott, amkan an kowethas yw kesoberyans politek hag erbysek. Yma pennplas an kowethas yn Jakarta, Indonesi.

Y feu kowethas yn termyn kyns henwys Kowethas Asi Soth-Est (KASE). Kowethas keswlasek a veu ev a'n Filipinys, Malaysi ha Pow Tay. An teyr henedhel ma a furvyas KASE yn 1961. Henwys yndella a veu awos bos pubonan a'y genedhlow oll rann a Asi Soth-Est.

Yn 1976, an kenedhlow KoKASE a synsas keskusulyans yn Bali. Wosa hemma, y tallathas an kenedhlow kesoberyans erbysek strottha. Byttegyns, erbynn kres an 1980ow, gwriansow an KoKASE a lenthas. Erbynn 1991, Pow Tay a brofyas kenwerthva frank. An kenedhlow ASEAN a omvet pub bledhen oll dhe geskewsel war lies mater.

Dhe dhalleth nyns esa saw pymp esel an KoKASE. Brunei Darussalam a omjunyas gans an ASEAN an 7ves mis Genver 1984. Vietnam a'n junyas an 28ves mis Gortheren 1995. Pow Lao ha Myanmar a junyas avel esel an 30ves mis Ebrel 1999. Timor Est yw an pow unsel yn Asi Soth-Est nag yw esel KoKASE. Byttegyns, Timor Est keffrys ha Papoua Gyni Nowydh (nag yw gwelys avel parth a Asi Soth-Est herwydh doronieth) yw avisyoryon an KoKASE, ha hwans a's teves a vos eseli dien an KoKASE.

Nebes kedhlow a bowyow KoKASE a sew:

* Yma a-dro dhe 8% a boblans an bys ow pewa yn kenedhlow KoKASE. A-dro dhe 240 milyon Muslym yw trigys y'n kenedhlow ma, dre vras yn Indonesi, Malaysi, ha Bruney.
* A-dro dhe 170 milyon Kristyon yw trigys y'n kenedhlow ma, dre vras y'n Filipinys.
* A-dro dhe 170 milyon Bouddydh yw tirgys y'n kenedhlow ma, dre vras yn Pow Tay, Myanmar, Pow Lao, Kamboji, Vietnam, ha Singapour.
* Posekka gwara an kenedhlow KoKASE yw daffar elektronek, menoyl, ha prenn. Kowlaskorras pervedh an kenedhlow ma yw $1,073.9 bilyas USD.
* Pub kenedhel an KoKAS a's teves hen wonisogeth, ha governans a eghen dhyffrans.

Kenedhlow an KoKASE a wrug Dalva Diredhek KoKASE (ARF yn Sowsnek, *ASEAN Regional Forum*). 27 pow yw esel an Dalva Diredhek KoKASE. Ledyoryon an kenedhlow ma a omvet ha kewsel a lies mater, yn arbennek diogeledh ha kesoberyans erbysek. Eseli a-lemmyn an DDK yw: Malaysi, Pow Tay, Indonesi, Singapour, Filipinys, Vietnam, Bruney, Pow Lao, Myanmar, Kamboji, Ostrali, Kanada, China Poblegeth an Werin, an Unyans Europek, Eynda, Nihon, Korea North, Korea Soth, Mongoli, Mordir Nowydh, Pakistan, Papoua Gyni Nowydh, Russi, Timor Est, an Statys Unys, ha Sri Lanka.

An KoKASE a syns kuntelles pub bledhen. An guntelles a dhur 3 dydh, hag an eseli a geskews war lies mater.
An Goloven Dhororiethel

**An Goloven Dhororiethel** yw an kevreyth a glassa karrygi hag istori an Nor yn osow hag amseryow dyffrans. Displegys veu an kevreyth a'n 19ves kansvledhen, dre vras gans dororydhyon Breten Veur, kepar ha Roderick Murchison, Adam Sedgwick ha Charles Lyell, kynth o erel dhyworth Europa, kepar ha Friedrich Von Alberti ha Alexandre Brongniart. Chanjys dhe'n kevreyth yw rewlys gans Desedhek Kesgwlasek Nivelonieth (*International Commission on Stratigraphy*).

## Koloven Dhororiethel an Nor

## Koloven Dhororiethel an [[Loor]] ha [[Meurth (planet)|Meurth]]
Gwrys veu kolovennow dororiethel dhe gorfow erel an Kevreyth Howlek keffrys ha'n Nor. Selys yw koloven an Loor war dermynyow furvyans niver a gowdell meur. Koloven Meurth a us henwyn ranndiryow Meurth.
Chi Kanasedhoryon Florida

**Chi Kanasedhoryon Florida** yw an isella chi reythyansel y'n stat Florida (an Senedh Florida yw an gwartha chi). Yma 120 esedh, gans unn esel rag pub pastell vro. A-dhia 2020, yma 78 esel Repoblikanek ha 42 esel Demokratek

## Titlys
Esel a'n Chi Kanasedhoryon yw kriys 'kanasedher'. Rag avodya sowdhan gans eseli a'n Chi Kanasedhoryon Statys Unys, eseli yw kriys kanasedhoryon stat.

## Dyghtyans
Pub bledhen an Chi a vet yw esedhek reythyansel nowydh. Rag esedhogow reythyansel kemmyn, an Chi a vet 60 dedhyow pub bledhen. An governour y honan, an Kowser Chi ha'n Lewydh Senedh Florida war-barth, po an gwrioryon lagha (gans vota a 60%) a yll erghi esedhogow reythyansel arbennik.

## Devynnow
Kevnisen

**Kevnis** (klass: Arachnida, urdh: Araneae) yw melldrosogyon owth anella ayr. I a's teves eth garr, ha dens lymm hag a skit venim. Meur anedha a wra owrlin. An ethgarrogyon yw seythves yn niver a eghen a bub urdh enevales. A-dro dhe 48,000 eghen a gevnis, ha 120 teyluyow re beu kovadhys gans taksonomiedhyon. Moy ages ugens klassans re beu profys a-ban 1900. Kevnis a vew war bub brastir a-der an Antarktek, hag yn ogas ha pub bewva a-der ayr ha'n mor.

## Devynnow
Gerlyver

**Gerlyver** yw lyver ow kontaynya rol geryow yn unn po liesek yeth. Restrys yn aray lytherennek, yma dhe erlyvrow yn-fenowgh kedhlow a-dro dhe styr, leveryans, treylyans ha devedhyans geryow. 

Yma diblans yntra gerlyvrow ollgemmyn ha gerlyvrow arbennik: An kynsa klass a gomprehend geryow yn dyskyblethow akademik, ha'n nessa a gomprehend efander olldalghus geryow yn yeth. 

Y'n 21ves kansvledhen yma lies gerlyver warlinnen, rag ensampel, an Gerlyver Kernewek displegys gans Akademi Kernewek. Yma korpus Sowsnek-Kernewek ynwedh: Korpus Sowsnek-Kernewek Akademi Kernewek 

Yma gerlyver aral yntra Kernewek ha yethow erel, avel Sowsnek: Gerlyver Sowsnek-Kernewek ha Gerlyver Kernewek-Sowsnek hag app iPhone hag Android dhodho. Y hyllir usya gerlyver Glosbe dhywar-linen. Heb kost yw. Yma dres 87,000 dreylyans hag ogas ha 234,000 desten geslinyek dhiwyethek Gernewek-Sowsnek ynno. 

Yma gerlyver aral: Gerlyver Sowsnek-Kernewek-Sowsnek Androyd
Exeter City F.C.

**Exeter City F.C.** yw klub pel droos yn Karesk, Pow Sows. An klub a veu fondys yn 1901 gans an hanow St. Sidwell's United ha ev a veu aswonys avel Exeter City a-dhia 1904. An klub a waria yn system kesunyas pel droos Sowsnek yntra 1920 ha 2003, hag arta a-dhia 2008 wosa pymp bledhen ow kwari y'n kesunyas Conference National.

Perghen Exeter City F.C. yw kowethas skodhyoryon Exeter City Supporter's Trust a brenas an klub yn 2003.

Exeter City a wari yn sportva St James Park, Karesk, a veu drehevys yn 1904.
Dorfurvonieth

**Dorfurvonieth** ew studhyans shapys enep an Norvys. Niver a brocessys a wra an shapys, ow kul tirwedhow dyffrans.

Emesk an chif sortow a dirfurvow studhyes ew:
* tirfurvow ryver
* tirfurvow an alsyow
* tirfurvow rewlivel
* tirfurvow amalrewlivel
* tirfurvow kalgh, po tirfurvow karst ha tirfurvow krey
* tirfurvow difeythtir
* tirfurvow trovadnek
* tirfurvow loskvenydhyek po volkanek
* tirfurvow tektonek

Possybyl ew dhe studhya tirfurvow war blanettys erel, etho tus a ell studhya tirfurvow kowdelli ha processys erel.

## Mirva

Victoria_Falls,_Zimbabwe_04.jpg|skeusennik|Dowrlabmow Victoria war Dhowr Zambezi
The_View_from_High_Cliff_-_geograph.org.uk_-_1490703.jpg|skeusennik|Alsyow Kernow North
Main_ridge_of_the_cuillin_in_skye_arp.jpg|skeusennik|Menedhyow rewlivel en Enys Skye
Pingos_near_Tuk.jpg|skeusennik|Pyngo, ensampel a dirfurv amalrewlivel
Highland_Cattle_on_Pennine_Way_above_Malham_Cove_2014-03.jpg|skeusennik|Tirwedh karst en Konteth Evrek
NEO_namib-naukluft_big.jpeg|skeusennik|Tewydnow an Difeythtir Namib
Namibia_zwischen_Namib-Naukluft-Nationalpark_und_Maltahöhe_17.jpg|skeusennik|Kopje, ensampel a dirfurv trovadnek
Mayon_0052.jpg|skeusennik|Mena tan Mayon ow tardha
Browncanyonquilotoa.jpg|skeusennik|Nans fols en Pow Ekwadorel
Balanchine_crater_in_Caloris_Basin.jpg|skeusennik|Kowdoll war blanet Merkuri
PIA19912-MarsCuriosityRover-MountSharp-20151002.jpg|skeusennik|Kemyskans a dirfurvow furvyes gen ryvers ha gwens war Mt Sharp, Meurth
Kernowit

**Kernowit** (*Kernowite* en Sowsnek) ew moon deskrifys rag an kensa pres en 2020. Henwys ew war lergh Kernow.

## Deskrivans
Kernowit ew moon arsenat komplek gen an komposyans Cu2Fe(AsO4(OH))4·4H2O. Deskrifys veu en kensa en 2020, ha pur haval ew dhe lirokonite, bes ow komprehendya horn en le aluminiom, etho gwyrdh ew y liw a-der glas. Y hanow a dheu dhort Kernow, drefen y vos diskudhys en karrek dhort Hwel Gorland, Sen Day, ogas dhe Resrudh.
Transistor

**Transistor** yw devis elektronieth a yll bos usys kepar ha skwych elektronieth po kepar hag argrevell a voltedh po fros tredan.

Devis hanter-kendegiell yw, kepar ha diod, hag a dhevnydh pennrewl an po p-n. An devis yw gwrys gans diw eghen a byth hanter-kendegiell; eghen-n (kargedh negedhek) a’n jeves moy a elektronow hag eghen-p a’n jeves moy a dell-elektron (po tell yn sempel) hag yth yw estrik elektron.

### Oberyans
Rag ensampel, pan yma kargedh posedhek dhe’n *gate* (porth) dhe MOSFET kanel-n (imach), an elektrons y’n byth eghen-p a way war-tu ha’n porth. Ytho, an byth ogas dhe’n porth a dheu ha bos eghen-n hag yma hwath kanel a byth eghen-n yntra’n *drain* ha *source* hag yw kendegiell a fros tredan. Pan yw an kargedh hedhys, an kanel a dheu ha bos or n-p-n arta.
Karrek (klerheans)

**[[Karrek]]** yw soled naturel gwrys a vonyow krystallek.

Karrek ynwedh a styr 
*  Konteth Karrek, onan a hwegh ranndir yn Kernow
Lojyk

**Lojyk** yw an studhyans a resnans ha gwiryonedh. An rewlys a lojyk a asa dhe filosoforyon gul didhothyansow herwydh lojyk a-dro dhe'n bys. Lojyk a wer dhe dus ervira mars yw neppyth gwir po fals. 

Lojyk anformel a assay deskrifa argyansow ewn yn anformel, rag ensampel dre worra yn rol eghennow a falstybyansow. Lojyk formel a dhiskwedh menegyansow ha patronyow dadhel gans arwodhigow, der usya kevreythyow formel kepar ha lojyk selyek. Yn lojyk formel, lojyk mathematigel a studh an nasyow awgrymek a gevreythyow lojykel ha lojyk filosofek a wra aga gweythresa dhe gudynnow filosofek kepar hag an natur a styr, godhvos ha bosva. 

Skrifys yw lojyk yn fenowgh yn kesresnansow hag yw unn eghen a brov herwydh lojyk. Kesresnans yw gwrys a guntel a venegyansow usys dhe brevi an menegyans finek, gelwys an gorfen, herwydh lojyk. Ensampel aswonnys yn ta a gesresnans lojykel yw:

# Pub den yw marwel.
# Socrates yw den.
# Ytho, Socrates yw marwel.

An menegyansow byghan a wra an argyans, yn keth maner hag atomow a wra molekulys. Pan yw lojyk gwir, an menegyans a wra "sewya" an eyl y gila. Yma talvosogeth gwiryonedh dhe venegyansow. Henn a styr i a yll bos prevys gwir *po* fals, mes nag an dhew.

Lojyk yw dhe les rag asrannow erel a studhyans kepar ha yethonieth, skiens konvedhes hag amontyorieth.
Brian Schatz

**Brian Emanuel Schatz** (genys 20 mis Hedra 1972) yw politeger Statys Unys hag esel Senedh an Statys Unys rag Hawaii a-dhia 2012. Schatz o apoyntys dhe'n esedh yn mis Kevardhu 2012, wosa mernans Daniel Inouye. Ev o dasetholys yn etholans arbennik yn 2014 hag etholans normal yn 2016. Esel Parti an Dhemokratyon yw.

Kyns y apoyntyans, Schatz o Is-Governour Hawaii (a-dhia 2010 bys yn 2012) hag esel Chi Kanasedhoryon Hawaii (a-dhia 1998 bys yn 2006).

## Devynnow
Yethow an Ruvaneth Unys

Yssynsys yn **Yethow an Ruvaneth Unys** yma:

* Godhalek Alban (po Albanek, h.e.) — an yeth Wodhalek kewsys yn Alban ha Kanada
* Lallansek — yeth Ermanek kewsys yn rannow Alban hag Iwerdhon
* Sowsnek Bretennek — bagas a rannyethow an yeth Sowsnek yn-dann dhevnydh y'n Ruvaneth Unys
* Kembrek — an yeth Vrythonek kewsys yn Kembra hag Arghantina
* Godhalek Iwerdhon (po Iwerdhonek, h.e.) — an yeth Wodhalek kewsys yn Iwerdhon
* Kernowek — an yeth Vrythonek kewsys yn Kernow ha Syllan
* Godhalek Manow (po Manowek) — an yeth Wodhalek kewsys yn Manow
* Lallansek Uleth — rannyethow an yeth Lallansek kewsys yn Iwerdhon Gledh
* Sowsnek — varyansow an yeth Sowsnek dell yw kewsys y'n bys oll
* Iwerdhonek Uleth — rannyethow an yeth Iwerdhonek kewsys yn Iwerdhon Gledh
* Sowsnek Iwerdhonek — rannyethow an yeth Sowsnek kewsys dres Iwerdhon oll
* Sowsnek Uleth — rannyethow an yeth Sowsnek kewsys dres Uleth
* Sowsnek Kembra — rannyethow an yeth Sowsnek kewsys yn Kembra
* Sowsnek Alban — rannyethow an yeth Sowsnek kewsys yn Alban
* Sowsnek Manow — rannyethow an yeth Sowsnek kewsys yn Manow
* Sowsnek Kernow — rannyethow an yeth Sowsnek kewsys yn Kernow
* Sowsnek Pow Sows — rannyethow an yeth Sowsnek kewsys yn Pow Sows
Alfred Hitchcock

**Syr Alfred Joseph Hitchcock KBE** (13 mis Est 1899 – 29 mis Ebrel 1980) o kevarwodher fylmow sowsnek.  Ev o askorrer ha skrinskrifer ynwedh.  Aswonys avel An Arlodh a Fienasow, ev a gevarwodha rag moy ages 50 bledhynnyow, dres 6 degvledhynnyow.
Braster

An **Braster** po **Univers** (an **Ollvys** e'n FSS (Kres)) ew dieneth a buptra, an efanvos, termyn ha’ga dalghow, oll furvow an planettys, ster, galaksis, an efanvos yntergalaktek, an perthyglow isatomek leha, mater, nerthedh, momentom, laghys fysegieth ha’n divarednow a’s rewl. Bettegens, possybyl ew dhe usya an term “braster” en kettesten dyffrans, ow kampolla dhe dybyansow pekar ha’n bes po natur, po en figurek dhe styrya ‘puptra’. 

Herwydh an brassa radn a sterfysegydhyon, an braster a dhallathas gen an Bonk Bras.

An braster ew gweladow mar bell avel pel gen treuslinen a 28 bilvil parsec (91 bilvil vledhen-wolow), bes nag ew myns an braster kowal godhvedhys. Nag ew konvedhys mars eus dalleth ha diwedh dhe’n braster, po didhiwedh ew.
Ma dhe skiensydhyon studhyes ha tybi a-dro dhe'n braster termyn hir. Kynnigys veu lies patron kosmoniethel rag may halja skiensydhyon displegya aga aspiansow a’n braster, ow komprehendya patronyow gen filosofers a Eynda ha Gres.
Dres an bledhydnyow, ow sewya aspiansow moy manylys, Nicolaus Kopernikus a gonkludyas bos an Howl en kres an System howlek. Displegys veu y ober gen Tycho Brahe ha Johannes Kepler, a notyas bos resegvaow an planettys hirgelghek. Isaac Newton eth kabm pella en y dhisplegyans a ravedh. Kabm posek aral o konvedhes bos an System Howlek desedhys en galaksi a gomprehendyas bilvilyow a ster, an Hens Sen Jamys.

Woja hedna, diskudhys veu agan galaksi dhe vos onan emesk lies onan. Tybyansow arnowydh a lever bos le ages 5% a ronnedh an Braster mater normal pekar hag atomow. Mater tewl ha nerthedh tewl ew an brassa radn a'n Braster, herwydh an tybyansow ma. Ma dhe skiensydhyon restrys istori an Braster, mar bell avel an eylen gensa.
Didhan

**Didhan** yw furv a wrians a syns an attendyans a dus po ri plesour ha delit. Y hyll bos tybyans po oberen, mes moy menowgh yw yth yw onan a'n gwriansow po hwarvosow a wrug displegya dre vilyow a vledhynnyow yn arbennik rag synsi an attendyans a dus. 

Kyn fe attendyans tus synsys gans taklow diblans awos bos dewisyow dyffrans dhe dus, an rann vrassa a dhidhan yw aswonys. Yma hwedhla, ilow, drama, dons hag eghennow dyffrans a wrythyans yn pub gonisogeth oll. I o displegys yn furvow ughel dre dermyn ha dos ha bos kavadow dhe dus oll. An argerdh ma re beu uskishes y'n dydhyow ma gans diwysyans didhan a wra ha gwertha askorrasow didhan.

Nas posek a dhidhan yw an dus usi ow mires po goslowes hag a dreyl diskwithans privedh yn didhan. Y hyll bos rann wodhevek dhe'n viroryon, kepar ha gans tus ow mires orth gwari yn gwariji, gwari kan, towlen bellwolok po fylm; poken rann an viroryon a yll bos gweythresek, kepar ha gans gwariow po sport. Didhan a yll bos poblek po privedh hag yssynsi gwrythyans formel ha skrifys, kepar ha gans keskanow po yn gwariji; po anskrifys ha heb ynniadow, kepar ha gans gwariow fleghes. Furvow moyha a dhidhan a dhuryas dres lies kansbledhen hag esplegya awos chanjyow yn gonisogeth, teknegieth ha gis. Fylmow ha gwariow jynn-amontya, rag ensampel, kynth usyons i myski (po media) nowyttha, a bes hwath hwedhla, diskwedhes drama ha seni ilow.

Yma nebes didhan, kepar ha dibennans poblek, hag yw erbynn an lagha lemmyn y'n brassa rann a bowyow. Gwriansow kepar ha skyrmya po gwaregieth, usys yn termyn eus passys yn helghi po bresel, a dheuth ha bos sportys miroryon. Y'n keth fordh, gwriansow erel kepar ha kegina a dhisplegyas yn gwrythyansow yntra tus galwesik hag yw darlesys rag didhan.
Nikola Tesla

**Nikola Tesla** (10 Mis-Metheven 1856 – 7 Mis-Genver 1943) o ynjynor tredanek, godhonydh, ha deviser serbek-amerikanek. Ev yw meurgerys rag y dhismygyans jynn fros-tereylya (AC) hag y ober gans George Westinghouse ow kwruthyl an kevreyth tredan fros-tereylya arnowydh.

Tesla a veu genys yn 1856 yn Smiljan, Emperoureth Ostri-Hungari (hedhyw Kroati). Yn 1875 ev eth dhe Graz, Ostri, rag studhya ynjynorieth. Yn 1884 Tesla eth dhe’n Statys Unys rag oberi gans Thomas Edison. Yth esa kedrynnow ynter an dew dhen ha Tesla a dhallathas y arbrovow y honan kyns oberi gans Westinghouse. Yn 1891 Tesla a dheuth ha bos burjes amerikanek.

Lesek o y dhysmygynsow, mes kostek o y arbrovow. Ytho ev a dheuth ha bos bankskwattyes. Y vri o kepar ha “godhonydh fol” awos y ombrays hag y arbrovow fyllys (danvonadow tredan heb gwiver rag ensample).

Tesla a verwis yn New York yn 1943. Yn 1960, an “Tesla” a dheuth ha bos musurans krefter tennvenek.
Mazie Hirono

**Mazie Keiko Hirono** (genys 3 mis Du 1947) yw laghyas ha politeger a'n Statys Unys. Hi yw esel Senedh an Statys Unys rag Hawaii a-dhia 2013. Hirono yw an kynsa esel Senedh rag Hawaii, an kynsa benyn asiek-amerikanek etholys dhe'n Senedh, hag an kynsa esel Senedh Bouddiek. Esel Parti an Dhemokratyon yth yw.

Kyns hy etholans dhe'n Senedh, Hirono o esel Chi Kanasedhoryon an Statys Unys (a-dhia 2007 bys yn 2013), Is-Governour Hawaii (a-dhia 1994 bys yn 2002), hag esel Chi Kanasedhoryon Hawaii (a-dhia 1981 bys yn 1994).

## Devynnow
Leonhard Euler

**Leonhard Euler** (15 Mis-Ebryl 1707 yn Basel – 18 Mis-Gwynngala 1783 yn Sen Pederburg) o mathematgydh ha godhonydh swisys, meurgerys rag y notennans standard a gehavalennow mathematigel.

Y gevrohow o:
* Devnydh an lytheren grek **π** rag an komparriv.
* **f(x)**
* **e**, henwys “niver Euler”
* **i**, rag digolm a ''i''<sup>2</sup> = -1
* **Σ** rag somm.
Kemmynwlas a Statys Anserhek

An **Gemmynwlas a Statys Anserghek** (**KSA**, po *Commonwealth of Independent States (CIS)* yn Sowsnek) yw keffrysyans kenedhlow neb a furvya an Unyans Sovyetek. Dhe'n 8ves mis Kevardhu, 1991, ledyoryon a Russi, Belarussi, hag Ukrayn a omvetyas y'n withva natur henwys Belovezhskaya Pushcha yn Belarussi. I a geskowsas war wrians an Gemmynwlas a Statys Anserghek (KSA) yn le an Unyans Sovyetek. Y teuthons dhe unverhans a lies poynt ha sina dogven a wrug an KSA. Unn a'n poyntys ma a veu y fia an keffrysyans ygor dhe bub poblegeth an Unyans Sovyetek. Py kenedhel aral pynag gans amkan kehaval a alsa junya an KSA.

15 poblegeth a'n jevo an Unyans Sovyetek: Armeni, Azerbayjan, Belarussi, Pow Kazagh, Pow Kyrgys, Moldova, Russi, Pow Tajik, Pow Turkmen, Ukrayn, Pow Uzbek, Georgi, Estoni, Latvi ha Lithouani. Dhe'n 6ves mis Gwynngala 1991, yth aswonnas an Unyans Sovyetek an anserghogeth a Estoni, Latvi, ha Lithuani. A'n remenant a boblegethow, pub huni (a-der Georgi) a junyas an KSA. Kyns es junya an KSA, dhe'n 21a mis Kevardhu 1991, ledyoryon an 11 kenedhel ma a omvetyas yn Pow Kazagh dhe dhegemeres an unvanans KSA derowel dhe'n 8ves mis Kevardhu 1991. Drefen na fasthas byth Ukrayn an unvanans KSA y'n senedh kenedhlek, ny dheuth hi byth ha bos esel sodhogel an KSA, mes byttele y kemeri rann avel esel yn-dann feth. Yn mis Kevardhu 1993, Georgi a omjunyas ynwedh gans an KSA. Dhe'n 26ves mis Est 2006 y tibarthas Pow Turkmen an eseleth fast, ha bos esel kowethys. Dhe'n 15ves mis Est 2008 y tibarthas Georgi a eseleth an KSA, hag eseleth KSA a Georgi a dhiwedhas dhe'n 17ves mis Est 2009. Dhe'n 19ves mis Me 2018, Ukrayn, neb a hedhas kemeres rann y'n KSA yn 2014 awos y dhadhel gans Russi orth Krimea ha'n Donbass, a worfennas pub kevrenogans oll gans an KSA yn furvel.

Wosa furvyans an KSA, an Unyans Sovyetek a worfennas y vewnans. Henn o Diswrians an Unyans Sovyetek. Yma lies ow prederi bos dhe Russi, der an KSA, nebes dyghtyans war hen boblegethow an unyans Sovyetek.

Yma pennplas an KSA yn Minsk, Belarussi. Yma Kevarwodher Gweythresek ow ledya an KSA. Yth yw an KSA kowethyans po keffrysyans a genedhlow anserghek. Yth yw ev moy kepar ha'n Gemeneth Europek. Kenedhlow-esel an KSA re sinsa ynwedh lies unvanans a gesoberyans erbysek ha diogeledh. I re sinas unvanansow a gesoberyans yn polici tramor ha maters erel.

## Gwiasvaow erel

* http://cis.minsk.by Belarussi
* Kemmynwlas a Statys Anserghek - Citizendium
Sport

**Sport** yw, herwydh usadow, furv vyth a wari po gwrians fisegel (dre vras) kesstrivus a assay usya, mentena po gwellhe galadewder ha sleyneth ha ri plesour dhe gevrenogyon ha martesen didhan dhe viroryon.

Sports a yll gwellhe yeghes fisegel dre gemeres rann yn furv anformel po restrys. Yma kansow a sportys, a'n re yntra dew gesstriver dhe'n re gans kansow a gesstrivoryon yn kettermyn, po yn para po yn kesstrif avel unigynnow. Yn nebes sportys kepar ha resek, lies kesstrifer a yll kesstrivya, po yn kettermyn po an eyl wosa y gila, gans unn gwaynyer. Yn sportys erel, an kesstrif (fytt) yw yntra dew denewen, an eyl owth assaya dhe dremena y gila. Yn nebes sportys, kesskor yw alowys, yn nebes erel yma fordhow dhe assoylya an kesskor ha kavos gwaynyer ha kollor. Niver a gesstrifow a yll bos restrys yn tournays dhe henwel kampyor. Lies unyans sport a wra kampyor bledhynnyek dre restra gwariow yn seson kemmyn.

Dre vras, sport yw aswonys avel kevreyth a wriansow selys war athleteks fisegel po sleyneth fisegel. Nebes kesstrifow a amytt saw sportys a dhesedh dhe'n styr ma. Byttegyns, yma aswonvos dhe lies gwrians kesstrivus mes a-der fisegel avel sportys an brys. An Kessedhek Keswlasek Olympek a aswon gwydhbol ha bryj avel sportys bona fide, ha SportAccord, an kowethas keffrysyans keswlasek sportys, a aswon pymp sport di-fisegel: bryj, gwydhbol, draghtys, go ha xiangqi.

Herwydh usadow, sport yw governys gans sett a rewlys dhe surhe kesstrif ewn hag alowa breus barghus a'n gwaynyer. Gwaynya a yll bos determys gans hwarvosow fisegel kepar ha skorya golyow po tremena linen yn kynsa. Ynwedh y hyll bos determys gans breusysi a wra skorya elvennow an gwrythyans sport, y'ga mysk taklow objetus po sojetus kepar ha gwrythyans teknegel po awenek.

Sport yw pennfenten bras a dhidhan rag miroryon. Sport a wra tenna bushys bras a dus dhe leow sport ha drehedhes moy a viroryon dre dharlesa. Kenwostla war sport yw gwrians kemmyn. An ger "sport" a dheu dre Sowsnek Kres a'n Frynkek Koth *desport* hag a styr "termyn syger". 

Sport yn Kernow a yssyns dew sport nag yw kevys yn le vyth aral y'n bys marnas leow gans delanwes gonisogeth Kernow: omdowl kernewek ha hurlya. An sportys erel kevrennys orth Kernow yw rugbi (An Vorladron Gernewek yw an para posekka) ha mordardha. Sport an moyha gwrys ha'n moyha hedhadow y'n bys yw ponya. Pel droos yw an moyha meurgerys.
Archimedes

**Archimedes a Syracuse** (287 KOK – 212 KOK) o mathemategydh Grek, hag ynwedh fisegydh, ynjynor, steronyth ha dismyger.  Aswonnys avel an mathemategydh gwella a istori hen.  Archimedes a ragwelas kalkyas arnowydh, hag a allas efander theoremow mynsonieth, ow komprehendya an arenebedh kylgh, an arenebedh arenep ha dalghedh a bel.
Termyn

**Termyn** ew an avonsyans didhiwedh a vosva ha hwarvosow. Ev a hwer en fordh anworthtreylyadow a-dhia an termyn uji passyes dhe’n termyn a dheu. 

Rag musura termyn, nei a ell usya neppeth a wra an keth tra en venowgh. Udn ensampel ew dalleth dedh nowydh, ha’n Nor a rosell war y ehel. Dew aral ew gwedhow an Loor ort rosella an Norvys, ha sesons an vledhen dell wra an Nor rosella an Howl.  

E’n osow koth, tus a dhisplegyas kalenderyow rag rekna niver an dedhyow e’n vledhen. Anjei a wrug displegya euryoryow howl (*sundials* en Sowsnek) a usyas skeusow tewlys gen an Howl ow movya dre’n jydh rag musura termynyow le ages dydh. Hedhyw, klockys fest kewar a ell musura termyn dhe le ages milvilves radn a eylen. Aswonys ew studhyans termyn avel horologieth.  

Unses termyn SI (Kevreyth Keswlasek Unsesow) ew udn eylen. Pan vo usys avel varyadow en awgrym, diskwedhys ew termyn gen an arwodh  t.

En fysegieth Albert Einstein, termyn hag efanvos a ell bos kesunyes avel udn tybyans.  

Rydnys ew an bes dhe 24 parth rag musura termyn. An re ma ew parthow termyn.

## Unsesow termyn
* 1 milvledhen = 10 kansvledhen = 100 degvledhen = 500 diwvledhen = 1,000 bledhen
* 1 kansvledhen] = 10 degvledhen = 50 diwvledhen = 100 bledhen
* 1 degvledhen = 5 diwvledhen = 10 bledhen
* 1 bledhen = 12 mis = 52 seythen = 365 dydh (366 dydh y’n vledhen lamm)
* 1 mis = 4 seythen = 2 diwseythen = 28 dhe 31 dydh
* 1 seythen = 7 dydh
* 1 jydh = 24 our
* 1 our = 60 mynysen
* 1 mynysen = 60 eylen
* 1 eylen  = unses selvenel termyn an Kevreyth Keswlasek Unsesow 
* 1 milieylen  = 1/1,000 eylen
* 1 mikroeylen = 1/1,000,000 eylen
* 1 nanoeylen = 1/1,000,000,000 eylen
* 1 pikoeylen = 1/1,000,000,000,000 eylen
* 1 femtoeylen = 1/1,000,000,000,000,000 eylen
* 1 attoeylen = 1/1,000,000,000,000,000,000 eylen
* 1 termyn Planck = unses leha termyn 

### Taklow usys dhe vusura termyn
* Klock
* Ourweder (*hourglass*)
* Hedheuryer (*Stopwatch*)
* Euryow howl
* Resyas Circadian 

## Termyn an jydh
* World Clock
* U.S. Naval Observatory 
* Time in  


GrandfatherClockZacatlan.JPG|skeusennik|Klock tas gwydn
Wooden_hourglass_3.jpg|skeusennik|Ourweder
Jantar_Mantar,_Jaipur_India.jpg|skeusennik|Rann a euryow howl moyha an bes – Jantar Mantar, Jaipur, Eynda
ChipScaleClock2_HR.jpg|skeusennik|Klockow atomek war radhva asklosen pekar ha’n klock ma ew usys en kevreythow GPS
Albert_Einstein_(Nobel).png|skeusennik|Albert Einstein
Gravitation_space_source.svg|skeusennik|Gronnedh-nerthedh a janj termyn-efanvos.
Moon Phases 2021 – Northern Hemisphere – 4K.webm|skeusennik|300px|Gwedhow an Loor rag 2021 aspiys dhort Hanterkelgh an Gogledh pub our
World_Time_Zones_Map.png|skeusennik|Mappa a barthow termyn
Godh europek

**Godh europek** ew onan a 13 ehen e'n kinda Talpa, ha 59 e'n teylu Talpidae. Gelwys ew an *European mole* po *common mole* en Sowsnek. Trigys ew an wodh en system a gowfordhow e'n gweres ma hwra y geworra dhodho dres termyn. Hei a dheber buluk dre vras, bes terweythyow debrys ew hwesker, kanstrooses, logos ha hwistlow. Trew godhes a gomprehend gwenenyow a wra palsya buluk.

Ma gwandrans efan dhe'n wodh europek dres Europa ha Asi West, bes na wra an wodh europek bewa en Wordhen, Spayn ha Norgagh.

Ma dhe'n wodh europek korf hirgren, hy hes ew tredh 11cm ha 16cm, ha'y foos tredh 70g ha 130g. An venynreydh ew le ages an gorreydh. Aga lagas ew bian ha kudhys a-dryv blew. Hy liw ew loos tewl, dell ew usys. Ma anjei ow triga en aga thell dres an vledhen bes pan wrelho an yonkers  gara toll aga mabm e'n gwenton po hav, kevys ew godhes war an enep. Na vyw godhes en gweresow segh po livys. Ma godhes ow para e'n gwenton, ha'n brassa radn a dhinythyansow a hwer en mis Ebrel ha Me. Tredh dew ha seyth ew myns an teylu. Erbydn diwedh mis Efan, res ew dhe'n yonkers gara an toll.

Godhes a dheber hanter aga foos en boos pub dedh. Nag enjei dall, bes gwadn ew aga golok. Da ew aga klew en menowghedhyow isel.
 

Taupinières - Mole-hills.jpg|Pilyow godh
Talpa europaea MHNT Tete.jpg|Portrayans Muséum de Toulouse
Taupe MHNT.OST.1997.45.jpg|Korf eskern wn Muséum de Toulouse
Albinos (Taupe d'Europe).jpg|Godh albino


## Lavar gwerin
*Mar dhall 'vel godhor - *as blind as a bat*
Kemmynwlas a Genedhlow

An Gemmynwlas a Genedhlow (aswonnys ynwedh avel "Kemmynwlas" hepken) yw keffrysyans a genedhlow. Yn terowel yth o henwys an Gemmynwlas Vretennek, ha selys veu yn 1926 pan dhallathas an Empir Bretennek bos diswrys. Yma 53 kenedhel-esel an Gemmynwlas y'n eur ma.

Ny esir saw kenedhlow a veu parth an Empir Bretennek dhe vos eseli an Gemmynwlas (kyn fe namm a-barth Rwanda ha Mosambik na veu byth trevesigys gans Breten Veur, pan vons gesys dhe junya avel eseli). Y hesir dhe eseli diberth ha dasjunya'n Gemmynwlas yn frank. Byttegyns y hyll junya po dasjunya'n Gemmynwlas bos tamm kales pan vo dhe'n genedhel-ombrofyer torvaow gwiryow mab-den.

## Dallathvos
An term "Kemmynwlas a Genedhlow" a dheuth a 1884. Y feu Arlodh Rosebery yn godrik yn Ostrali yn 1884. Hag yn Adelaide y leveris ev y fia nebes trevesigethw an Empir Bretennek ow pos rydh, ha martesen y fia lies ow pos moy anserghek. Ev a leveris y fia an kenedhlow ma ow pos ena an Gemmynwlas a Genedhlow.

## Amkan
Nyns yw an Gemmynwlas a Genedhlow kowethas politek. Ruvanes Elizabeth II yw penn-stat 16 kenedhel an Gemmynwlas ynwedh, henwys Gwlaskordhow an Gemmynwlas. Kanada hag Ostrali yw diw wlaskor a'n brassa. Yma Skrifennyas Kemmyn ow tyghtya maters pubdydhyek an Gemmynwlas a Genedhlow. Patricia Scotland yw Skrifennyas Kemmyn a-dhia 2015. Byttegyns nyns eus maystri didro po andhidro dhe'n Ruvaneth unys na dhe'n Skrifennyas Kemmyn war an kenedhlow ma. Yn gwir, yth yw ogas pub huni a'n 53 henedhel ma kenedhlow anserghek gans governansow aga honan. An kenedhlow ma a dheuth war-barth dhe furvya kowethyans gans amkanow kemmyn. Nebes anedha yw:

* Ynkressya kesoberyans erbysek yn-mysk an kenedhlow-esel
* Kenertha gwerinieth y'n kenedhlow-esel
* Surhe bos myns gwiw a wiryow mab-den y'n kenedhlow-esel

## Nebes kedhlow

* Somm an poblans pub huni an 54 kenedhel a'n Gemmynwlas yw a-dro dhe 2.245 bilvil. Hemm yw ogas ha tressa rann poblans an bys. A-dro dhe hanter anedha yw trigys yn Eynda.
* Peder kenedhel an Gemmynwlas a'n brassa herwydh poblans yw Eynda (1.37 bilvil), Pakistan (230 milvil), Nijeri (174 milvil), ha Bangladesh (166 milvil).
* Tuvalu ha Nauru yw an lyha eseli, pub endha gans le es 11,000 a dus.
* Yma dhe'n 53 henedhel ma arenebedh a 12.1 milvil a vildiryow pedrek. Hemm yw ogas ha 21&nbsp;% a arenebedh fas an bys.
* Teyr henedhel an Gemmynwlas a'n brassa herwydh arenebedh yw Kanada (3.6 milvil a vildiryow pedrek), Ostrali (3.0 milvil a vildiryow pedrek), hag Eynda (1.3 milvil a vildiryow pedrek).
* Erbysiedh an kenedhlow ma a wra a-dro dhe 16&nbsp;% a erbysiedh an bys.
* Herwydh Pareth Nerth Prenas, peswar erbysiedh a'n brassa yw Eynda (2,600 bilvil USD), an Ruvaneth Unys (1,500 bilvil USD), Kanada (930 bilvil USD), hag Ostrali (520 bilvil USD).
Bagas ethnek

**Bagas ethnek** yw bagas a dus a wra omunya an eyl gans y gila war sel teythi kevrennys a wra dyffrans an bagas a vagasow erel kepar ha sett kemmyn a hengovyow, hengerens, yeth, istori, kowethas, gonisogeth, kenedhel, kryjyans po dyghtyans sosyel y'ga ranndir. An ger 'ethnek' a dheu der an Sowsnek a'n ger Greka  ἔθνος *ethnos* a styr "kenedhlek".

Ethnekter a yll bos studh eritys po selys war an kowethas le may trigir ynno. Dre vras, eseleth a vagas ethnek yw styrys gans ertach gonisogethek kevrennys, hengerens, myth devedhyans, istori, mammvro, yeth po rannyeth, kevreythyow arwedhek kepar ha kryjyans, mythologieth ha devos, keginieth, gis, art po semlant fisegel. Pella, bagasow ethnek yw styrys ynwedh gans genynnek. Yn fenowgh, bagasow ethnek a bes kewsel yethow kelmys.

Yn termyn eus passys, re a welas bagasow ethnek avel taklow gwir ha pythek gans teythi diblans a dhuryas a-ban kotheneb. Wosa an 1960s, savleow a dhisplegyas a wel bagasow ethnek yn moy menowgh avel tybyansow sosyel gans honanieth settys gans rewlys kowethasek.

Treweythyow, ogas hag oll an dus usi ow triga yn unn pow yw a'n keth bagas ethnek, mes yn fenowgh yma lies baga ethnek dyffrans dhe unn pow. Ynwedh, an dus a unn bagas ethnek a yll triga yn lies pow dyffrans.

An Kevanbos Keswlasek a-barth Gwiryow Kemyn ha Politek afydhys gans an Kenedhlow Unys a surha an gwiryow a vagasow ethnek yn-dann Erthygel 27 ha ri dhedha ynwedh an gwir dhe dhevnydhya aga yeth aga honan.

An Kernowyon yw bagas ethnek keltek ha kenedhel teythyek dhe Gernow ha, herwydh an pyth yw skrifys, lyhariv kenedhlek aswonys y'n Ruvaneth Unys a yll sewya aga gwreydh dhe'n hen Brythonyon esa trigys yn Breten Veur soth ha kres kyns an Romanyon.
Che Guevara

**Ernesto "Che" Guevara ** (14 mis Metheven 1928 – 9 mis Hedra 1967) o domhweler marksydh Arghantinek. Ynwedh, ev o medhek, awtour ha lyskannas.  Figur brassa a dhomhwelans Kuba o ev.  Y hevelep bos arwodh a rebellyans ollvysel.
Karaln

**Karaln** () ew tre varhas en Konteth Warwick en Pow an Sowson, desedhys war gemper ryvers Alne hag Arrow, eth mildir dhe'n west a Stratford on Avon. Hy foblans en niveryans 2011 o 6,273. Skrifys o hy hanow avel *Alencestr* en 1165, po kastell war Dhowr Alne. Fondys veu an dre en 47 O.K. gen an Romanyon, gen an hanow Alauna. Desedhys o war an vor' romanek 'Icknield Street'. Hendhyskansydhyon neb a hwithras an teller a dhiskudhas magoryon templow ha shoppys ober.

Fondys veu Abatti Karaln en 1138, hag a dhuryas bys dhe 1467. 

Karaln a wodhevis livow en 1956, 1998 ha 2007, pan veu diswrys dres 200 a dreven.
Erghlinen

An **erghlinen** ew an linen a-ugh lebmath uji ergh ow korwedha dres an vledhen. Mars uji ergh ow korwedha dres an vledhen, ma ergh an vledhen ma ow kwaska ergh an vledhen eus passyes rag gul *firn*, hanter for' dhe vos rew. Rew ew sewyans moy a waska veth dres an bledhydnyow woja hedna. Ma rewlivow ow kwayas dres an erghlinen, ha'n erghlinen a dhelin an or tredh an barth kreuni ha'n barth ablasya.
[[udn k}}
Parth kreuni

An **barth kreuni** ew an uhella radn a rewliv. Desedhys ew a ugh an erghlinen lebma thew ergh ow turya dres an vledhen. Ma rewvivow ow liva dres an erghlinen dhe'n barth ablasya.
Parth ablasya

An **barth ablasya** ew an isella radn a rewliv, lebmath uji ow teudha. Emava ow sevel en-dadn an erghlinen, etho na ell rew durya dres an vledhen. E'n barth ablasya ma meur a woverow ha pollow a dhowr teudh war an rew.
Tirfurv rewlivek

**Tirfurvow rewlivek** ew an tirfurvow a sew gwrians gen rewlivow. 

## Gwrians rewlivow
Moy a ergh a godh e'n menydhyow ha tevi a wra an rewliv. Gwaskys ew ergh dhe vos *firn* po ergh kesstrothys kens furvya rew. An rew a dhalleth slynkya tro'ha'n iseltiryow. Drefen bos kebmys a rew, an rewliv a ell treusvewa a woles dhe'n erghlinen. Maa diw barth dhe rewliv, an barth kreuni lebma hwra an rewliv tevi, ha'n barth ablasya, lebma hwra teudha.

 
## Processys ha tirfurvow usyans
Komm ew nans rewlivek shap bolla gen kilfos serth ha tenwednow serth. Tredh dew gomm ema keyn kul henwys krib. Ma an rewliv ow rewi ort kilfos an komm, ha tedna karrek en mes ort movya. Destryppya ew hanow an process ma. War woles an komm, an rewliv a ell usya an karrygi ha'y boos rag ruttya po skravinas an garrek weli. Awos hebma, an garrek weli en-dadn an rewliv ew leven po kravasys. Hwei a ell gweles skravinsansow en venowgh war an garrek weli. Ma an rewliv owth usya y boos rag herdhya stoff en rag. Herdhyans rewliv a ell terri karrygi ewedh.

Mar kwra dew rewliv komm omjunya, ma dhe'n rewliv moy a boos, etho emava owth usya moy. E'n vor' ma, furvyes ew nans U po nans furv U. An kommow ew gerys uhel a ugh leur an nans U, etho gelwys enjei krognansow. Woja an rewliv dhe deudha, lenwys ew leur an komm gen lydn komm, ha lydn hirgul war leur an nans U. Terweythyow ma kevres a gommow ow furvya, an eyl a ugh y gila, pubonan lenwys gen lydn, tirfurv henwys lydnow paderow.

Mar teffo an rewliv mos dres darn a garrek weli, ev a wra skravinas an tu emann an liv, ha destryppa an tu war nans an liv. Etho gwres ew karrek vols.

## Processys ha tirfurvow godhasans
Ma an rewliv ow teudha pan vo tempredhow uhella. Drefen nerth an rewliv, ev a ell karya stoff a bub myns, dhort tewes ha pri dhe vili meur. Hanow an godhas ma ew rewtinyow. An brassa radn a'n godhasa a hwer war bedn isella an rewliv, en tobmen meur henwys pednmarian. Ewedh, ma godhasans en-dadn an rewliv plastrys a-dreus an tir avel (selvarian). Movyans an rewliv a ell shapya an selmarian dhe furvow breow krobm gelwys brodnow. Brodnek ew hanow an tirwedh pan vo niver anodhans. Mars eus ryver en-dadn an rewliv godhasys ew tomben hir gwius henwys esker pan wrello kildedna an rewliv. Ma pansow war enep an rewliv ow lenwel gen godhas, ha pan deffo an rewliv dhe deudha, enjei a furv bre bian gelwys knegh growan. An telleryow lebma tho rew kens a furv pollow bian woja an rew dhe deudha henwys pollow kalter.

## [[Frosrewlivans|Tirfurvow frosrewlivek]]
Ryvers ha frosow ow resek dhort an rewliv a wra digemyska an rewtinyow, etho godhasys ew gweliow a dewes, pri ha grow, ow kregi war nerth an fros. Hebm ew an leskargva. Mar leun a wodhas ew an ryvers dell wra anjei omradna a-dro dhe enesow a dewes ha grow, furv henwys ryver plethys.
Komm

**Komm** ew sort a nans rewlivek kevys e'n menedhyow. Gelwys enjei gen niver a henwyn en yethow erel:
* cwm en Kembrek
* coire en Albanek
* corrie en Sowsnek
* cirque en Frynkek

Unys ew kommow gen an processys a dhestryppya ha skravinas. An rewliv a wra rewi dhe gilfos an komm, ha tedna stockys a garrek dhe ves pan deffo mos en nans an leder. Hebm ew destryppya. Poos an rewliv a wask an karrygi erbydn an garrek weli, ow rutya ha polsya an garrek. Hebm ew skravinas. Tredhans, ma anjei owth usya komm gen shap bolla. Ma dhe'n komm kilfos serth ha tenwednow serth. Tredh dew gomm ww desedhys krib gul hag a-dryv dhe ev menedh trihornek gelwys korn.

Woja an rewliv komm dhe deudha, lenwys ew goles an komm gen lydn komm (*tarn* en Sowsnek). Ma lies ensampel a gomm en menedhyow Kembra, Pow an Lydnow, Uheldiryow Sgotlond, keffrys ha tiredhow a uheldir en lies radn a'n bes.


Glasyn_from_Crib_Goch.jpg|skeusennik|Komm Glaslyn dhort Crib Goch (Krib Rudh) war an Wodhva, Kembra
The_Snowdon_Horseshoe_from_Moel_Siabod_-_geograph.org.uk_-_144383.jpg|skeusennik|Horn margh an Wodhva dhort Moel Siabod
Red_Tarn_and_Swirral_Edge.JPG|skeusennik|Komm Red Tarn war Helvellyn, Pow an Lydnow
Western_Cwm_and_Lhotse.jpg|skeusennik|Western Cwm (Komm an Howlsedhas), Menydh Everest
Braeriach_and_An_Garbh_Choire_-_geograph.org.uk_-_278991.jpg|skeusennik|An Garbh Choire war venydh Braeriach, Park Kenedhlek a' Mhonaidh Ruaidh, Sgotlond
Carrauntoohil_Group_from_Cruach_Mhor.jpg|skeusennik|Kommow war an uhella menedh en Iwerdhon, Corrán Tuathail
Kilfos

An **kilfos** ew an leder serth hag a furv a-dryv dhe rewliv komm. Ma an process destryppya ow kweres gul an leder mar serth. Ma dowr teudh a-dryv dhe'n rewliv ow rewi war an garrek weli. Pan wrello an rewliv movya war-nans an leder, tednys ew stockys a garrek dhort an kilfos. Woja an spys rewlivek, ma ober rewi-teudhi ow terri moy a stockys dhe ves, orth aga huntel war woles an leder avel radel.
Karanna

**Karanna** () ew tre en Konteth Lincoln, desedhys war deller trevesigeth romanek. Hy foblans en niveryans 2011 o 1,647. Derevys o an dre romanek ort for' dhiberth tredh *Ermine Street* ha *King Street*, war deller trevesigeth an trib Corieltauvi, henwys Causennis martesen. Ema dhe hendhyskansdhyon diskudhys enkladhva ow komprehendya dres 200 a gorfow romanek ena. Usys ew an hanow *Ancaster* rag an kensa pres en 1196. An hanow a styr kastel Anna. Kowans gen an dowlen pellwolok 'Time Team' en 2002 a dhiskudhas enkledhyans gen menskrif dhe'n duw Keltek, Viridios.


Deo_Viridio_Stone.jpg|skeusennik|Menskrif rag an duw leel Viridios (ow styrya gourel)
Limestone_figurative_carving,_probably_an_altar_piece_depicting_a_naked_man_(FindID_52144-8647).jpg|skeusennik|Kervyans, dre lycklod men alter dhe'n duw Viridios
Ancaster_Station_-_geograph.org.uk_-_1985189.jpg|skeusennik|Gorsav for' kledhren Karanna
Ancaster_cross_and_Launde_House.jpg|skeusennik|Krows Karanna ha Chei Launde
Ralph Northam

**Ralph Shearer Northam** (genys 13 mis Gwynngala 1959) yw politeger Statys Unys. Ev yw governour Virjynni a-dhia 2018. Esel Parti an Dhemokratyon yw.

Northam a waynyas an etholans governour yn 2018, ow fetha an ombrofyer Repoblikanek Ed Gillespie, gans 53.9% a'n votys. Kyns y etholans avel governour, Northam o is-governour Virjynni (a-dhia 2014 bys yn 2018), hag esel Senedh Virjynni (a-dhia 2008 bys yn 2014). 

## Devynnow
Marco Rubio

**Marco Antonio Rubio** (genys 28 mis Me 1971 yn Miami, Florida) yw politeger, laghyas, lyskannas ha'n 72ves Skifennyas a Stat Statys Unys a-dhia 2025. Ev o esel Senedh Statys Unys rag Florida a-dhia 2011 bys 2025. Esel an Parti Repoblikanek yw.

Kyns y etholans rag an Senedh yn 2010, Rubio o esel Chi Kanasedhoryon Florida a-dhia 2000 bys yn 2008 ha Kowser an Chi a-dhia 2006 bys yn 2008. Ev o ombrofyer rag an hanwans Repoblikanek rag Lewydh yn 2016 mes ev o fethys gans Donald Trump. Wosa, Rubio o dasetholys a'n Senedh yn etholans 2016.

Rubio o profys avel Skrifennyas a Stat gans Donald Trump yn mis Genver 2025. Y brofyans o konfirmys gans an Senedh gans 99 votys yn favour.
## Devynnow