open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tus

**Tus**, po **pobel** (unplek **den**), yw eseli an ehen *Homo sapiens*. Gnasow kemmyn a dus a-dreus an norvys yw skientoleth ha godhvos, yeth, kowethas, ha gonisogeth. Yth esplegyas an ehen dhenel yn Afrika, ha'y wosa omystynna a-dreus an bes oll saw Antarktika. Yma nebes 6,450 milvil a dus y'n bes y'n eur ma. 

Esel tevesik a'n ehen ma a'n gelwir **[[gour]]** (liesek **gwer)**, (ha'n ger *den* a styr person gorow treweythyow ynwedh). Esel tevesiges a *Homo sapiens* yw **[[benyn]]** (liesek **benenes**), po hwath **gwreg**. Esel yonk yw **flogh** (liesplek **fleghes**) po **baban** rag tus pur yonk; y hellir leverel **mowes** mars yw an flogh benow po **maw** mars yw gorow.

An ehen dhenel a via a-dro dhe 400,000 bloodh, war-lergh tus skiensek y'n eur ma. Y hwra tus rann a'n urdh *Primates*, unn bagas a vronnviles ow komprehendya apys, simes, lemours ha tarsirs keffrys. An nessa ehennow dhe dus y'n urdh ma yw *Pan troglodytes* (an chimpansi kemmyn) ha *Pan paniscus* (an bonobo).

War dhiw war y hell tus kerdhes – ottomma gnas posek a'gan linyeth esplegyansek. Tus a's peus garrow pur hir may's kehevelir dhe re *Primates* erel. Hirder kresek tevesigesow an bes yw a-dro dhe 159 cm (y'n Ruvaneth Unys, 164 cm); huni tevesigyon yw adro dhe 172 cm (y'n Ruvaneth Unys, 178 cm). 

Govenek bewnans a dus a-dreus an bes yw 65 bloodh rag benynes ha 61 bloodh rag gwer; mes yma dyffransow meur y'n niverow-ma y'n eyl gwlas ha'n aral. Govenek bewnans yn Japan yw 81 bloodh; huni yn Zambi yw 37 bloodh (gras yn arbennek dhe AIDS).



Image:Pineapple 230.gif|Gour yn Ghana
Image:Sabaa Nissan Militiaman.jpg|Gour koth yn Irak
Image:Jakarta slumlife18.JPG|Teylu yn Indonesi
Portyngalek

**Portyngalek** yw yeth romanek kewsis yn Portyngal, Amerika Latinek, hag Afrika. An yeth skrifys yw pur haval dhe Spaynek, mes y kewsir Portyngalek gans sonyow dihaval lowr.

## Fonologieth
Gwlas an Hav

**Gwlas an Hav** yw konteth yn Soth West Pow Sows, gans poblans a 869,835 a drigoryon. Gwlas an Hav yw desedhys war arvor deghow Mor Havren, north a Dhewnans. Y tiberthys Gwlas an Hav yn unn gonteth menystrans ha diw awtorita unnik, **Gwlas an Hav Gogledh** ha **Karvath ha Gwlas an Hav North-Est**. Taunton yw pennsita an gonteth; yn mysk trevow erell yma Karvath, Wells, Frome ha Yeovil.
Keynvor Hebask

**Keynvor Hebask** yw an brassa keynvor y'n Nor. Yma ev owth ystynna dhyworth an Arktek y'n north dhe Mor an Soth (po herwydh tybyans, dhe Antarktika) y'n soth, gen Asi hag Ostrali dhe'n west, hag Amerika dhe'n est.

Orth 165.2 milvil gilometer pedrek (63.8 milvil vil bedrek) yn enep, ma'n brassa rann ma Keynvor an Bys ow kudha neb 46% a vejeth dowr an Nor hag a-dro dhe dressa rann a'y vejeth yn somm, orth y kul brassa avel enep tir an Nor oll war-barth. Yma'n kehysedh orth y ranna dhe'n **Keynvor Hebask North** ha'n **Keynvor Hebask Soth**, gen diw dorva rowl: an Enesow Galapagos ha'n Enesow Gilbert. Kyn i eth war an kehysedh, i a prederys avel bos a-ji yn tien an Keynvor Hebask. An Kleudh Mariana y'n Keynvor Hebask West yw an downna poynt y'n bys, ow trehedhes downder a 10,911 meter.

An Keynvor Hebask a veu gwelys gans Europeanyon a-varr y'n 16ves kansbledhen, kynsa gans an hwithrer tiryow Vasco Núñez de Balboa a wrug tremena Ros Panama en 1513 hag y henwel ***Mar del Sur*** (**Mor an Soth**). Y hanow arnowydh a veu res gans an hwithrer tiryow a Bortyngal Ferdinand Magellan dres kaskerdh Spayn a wolyans a-dro dhe'n bys yn 1521, a wrug kavos gwynsow ewn hag ev ow trehedhes an mor hag y elwel *Mar Pacifico* en Portyngalek, ow styrya "mor hebask".

## Devynnow
Arabek

**Arabek** yw yeth Afro-Asiatek, kewsys yn powyow arabek y'n Konna-tir Arabek, Kledhbarth Afrika ha Keynvor Eyndek. Skrifys yw y'n lytherennek arabek.
Ejyp

**Ejyp** yw stat yn Kledhbarth Afrika, ynter Ysrael ha Konna Gasa y'n Est, Lybi y'n West, ha Soudan y'n Soth.
Dy' Merher

**Dy' Merher** (po **De Merher**) yw dydh an seythun yntra dy' Meurth ha dy' Yow. An dydh ma yw gelwys war-lergh an planet Merher ha'n duw a'n keth hanow. Y teuth an henwyn ma dhe'n yeth Kernowek diworth an geryow Latin *Mercurius* ha *dies Mercurii*.

Dy' Merher yw tressa dydh an seythun, herwydh an brassa niver a dus y'n bys ma – rag ensampel, yn Europa (dre vras) hag Amerika Latin. Yn tylleryow erel, dy' Mergher yw an peswara dydh, rag ensampel y'n Statys Unys. Hanow an dydh yw "peswara dydh" yn Arabek, Grew, ha Portyngalek. Yn kettep kas, yma dy' Merher orth kres an seythun ober.
Dy' Yow

**Dy' Yow** (po **De' Yow**) yw dydh an seythun yntra dy' Merher ha dy' Gwener. An dydh ma yw gelwys war-lergh an planet Yow ha'n duw a'n keth hanow. (Hanow tre Marhasyow a'n jeves an kethsam talleth.) Y teuth an henwyn ma dhe'n yeth Kernowek dhyworth an geryow Latin *Iouem* (po *Jovem*) ha *dies Iouis/Jovis*.

Dy' Yow yw peswara dydh an seythun, herwydh an brassa niver a dus y'n bys ma – rag ensampel, yn Europa (dre vras) hag Amerika Latin. Yn tylleryow erel, dy' Yow yw an pympes dydh, rag ensampel y'n Statys Unys. Hanow an dydh yw "pympes dydh" yn Arabek, Grew, ha Portyngalek. 

Y'n Ruwvaneth Unys, yma dewisyansow senedhek oll owth hwarvos war dhy' Yow a-dhia 1935.
Mor Kledh

**Mor Kledh** yw mor yntra Breten Veur y'n howlsedhes, gonna-tir Skandinavek ha Denmark y'n howldrehevel, hag Almayn, Iseldiryow, Pow Belg ha Pow Frynk y'n soth. Yn Gogledh, an Mor Kledh a vet Mor Norgagh, neb yw rann a'n Keynvor Iwerydh. An Chanel a gevrenn an Mor Kledh dhe'n Mor Keltek ha Kammas Biskay.
Thabo Mbeki

**Thabo Mvuyelwa Mbeki** (18 mis Metheven 1942–) o lywydh Afrika Deghow a-dhia 1997 bys 2008. Ev o nessa lywydh an Repoblek wosa diwedh *apartheid*, ow sywya Nelson Mandela. Geryes da o ev rag promovya an tybyans a "Dhasserghyans Afrika" yn arbennik der an Unyans Afrikek ha NEPAD; hag awos negesa kres yn Rwanda, Burundi ha Kongo.
Dy' Sul

**Dy' Sul** (po **De' Sul**) yw dydh an seythun yntra dy' Sadorn ha dy' Lun. 
Dy' Sadorn yw nessa ha diwettha dydh an bennseythun. An dydh ma yw gelwys war-lergh hanow Latin an Howl, h.y. *dies Solis*.

Dy' Sul yw seythves dydh an seythun, herwydh an brassa niver a dus y'n bys ma – rag ensampel, yn Europa (dre vras) hag Amerika Latin. Yn tylleryow erel, dy' Sul yw an kynsa dydh, rag ensampel y'n Statys Unys. 

Herwydh eglosyow kristyon pals, dy' Sul yw an Saboth po jorna sans.
Yethow Slavek

Teylu a yethow eyndo-europek yw an **yethow slavek**. Russek yw an esel moyha kewsys a'n teylu ma. Y tallathas an yethow slavek oll yn Europa, mes Russek kewsys yn Siberi ha Asi Kres ynwedh.

Ottomma an klasyans kemmyn a'n yethow y'n teylu ma:
* Slavek Est: Russek, Byelorussek, Ukraynek, Rusynek
* Slavek West:
** Leghitek: Polonek, Kashoubek, Polabek
** Sorbek: Sorbek Isel, Sorbek Ughel
** Chekek ha Slovakek
* Slavek Soth:
** Howlsedhes: Slovenek, Serbek, Kroatek, ha Bosnek)
** Howldrehevel: Bulgarek, Makedonek

A-ji dhe'n gordeylu eyndo-europek, an yethow slavek yw kevrennys yn nessa dhe'n yethow Baltek (Lithywanek ha Letonek).
Irak

**Repoblek Irak** yw stat yn Mesopotami, yntra Koweyt, Arabi Saoudek, Jordan, Syri, Turki hag Iran. Moyha Irakyon yw Arabyon, mes yma kemmyniethow Kurdek ha Turkek ynwedh. A-dhia dallath a vresel Irak yn 2003, lu an Statys Unys yw an nerth krev war diredh Irak. An pennsita yw Baldak.
Heyti

**Heyti** yw repoblek ynysek y'n Mor Karib. Y teuth hi ha bos anserghek wosa omsav kethyon afrikan erbynn aga mesters frynkek (1791-1803). An sekond gwlaskor anserghek yn Amerika veu hi ytho. Governans an Statys Unys a gevannedhi an ynys 1915-1934. Nyns o lies blydhen a'y wosa, an lywydhyon Duvalier a gemmeris galloes avel turans. Yn 2006, pobel Heyti a dhewisis René Préval avel aga lywydh wosa termyn a wovernans yn-mes a'n lagha. Yma hwath soudoryon an Kenedhlow Unys y'n wlas a-dhia 2004 dhe witha kres. An soudoryon ma, yn kaskyrgh henwys , yw gedyes gans Brasil; yth esa nebes 7,500 anedha yn mis Ebryl 2005.
Brasil

**Brasil** yw repoblek yn Amerika Dheghow. Homma yw an voyha tir yn Amerika Latin, hag ystynna a'n Andes bys an Iwerydh a wra. Nans an Amason a ystynn a-dreus gogledh an wlas. An vrassa sitys usi desedhys y'n soth hag est, y'ga mysk São Paulo ha Rio de Janeiro.
Dy' Gwener

**Dy' Gwener** (po **De' Gwener**) yw dydh an seythun yntra dy' Yow ha dy' Sadorn. An dydh ma yw gelwys war-lergh an planet Gwener ha'n dhuwes a'n keth hanow. Y teuth an henwyn ma dhe'n yeth Kernowek dhyworth an geryow Latin *Venus* ha *dies Veneris*.

Dy' Gwener yw pympes dydh an seythun, herwydh an brassa niver a dus y'n bys ma – rag ensampel, yn Europa (dre vras) hag Amerika Latin. Yn tylleryow erel, dy' Gwener yw an hweghves dydh, rag ensampel y'n Statys Unys. Hanow an dydh yw "hweghes dydh" yn Arabek, Grew, ha Portyngalek. 

Herwydh an hengov kristyon, Yesu Krist a veu ledhys war dhy' Gwener.

Dy' Gwener yw diwettha dydh an seythun ober.
Dy' Sadorn

**Dy' Sadorn** (po **De' Sadorn**) yw dydh an seythun yntra dy' Gwener ha dy' Sul. 
Dy' Sadorn yw kynsa dydh an bennseythun. An dydh ma yw gelwys war-lergh an planet Sadorn ha'n duw a'n keth hanow. Y teuth an henwyn ma dhe'n yeth Kernowek dhyworth an geryow Latin *Saturnus* ha *dies Saturni*.

Dy' Sadorn yw hweghes dydh an seythun, herwydh an brassa niver a dus y'n bys ma – rag ensampel, yn Europa (dre vras) hag Amerika Latin. Yn tylleryow erel, dy' Sadorn yw an seythves dydh, rag ensampel y'n Statys Unys. Hanow an dydh yw "seythves dydh" yn Arabek, Grew, ha Portyngalek. 

Herwydh an hengov yedhowek, dy' Sadorn ha nos Gwener yw an Saboth.
Paris

**Paris** yw penncita Pow Frynk yn kres-gogledh an wlas war Dhowr Seyn. Yma moy es  den ow triga yn Brassa Paris. Komprehendys y'n cita yma morrep deghow (*Rive droite*) ha morrep kledh (*Rive gauche*). Geryes da a-dreus an bys rag hy drehevyansow meur ha bywder gonisogethek, Paris yw keffrys kres erbysiethek a vri hag arwoedh istorek krev.

## Gevellansow
* Rom, Itali
Asi

**Asi** (UCR *Asia*) yw brastir hengovek (po rann veur a'n brastir Eurasi). Moy ages 4,000 milyon a dus a drig yn Asi – a-dro dhe dhew dhen yn tri y'n bys ma.

Yn fenowgh, yma dorydhyon ow tiberth Asi yn niver a rannow:
* Asi Est po an Howldrevel Pell
* Asi Soth-Est po an Ynysek Eyndek Est
* Asi Soth po an Isvrastir Eyndek
* Asi Gres po Turkestan
* Asi West po an Howldrevel Ogas
* Asi North po Siberi
Henry VII a Bow Sows

**Henry VII** (1457–1509) o Myghtern Pow Sows hag Arloedh Wordhon a-dhia 1485 bys termyn y vernans. Ev a veu genys yn Pennvro, Kembra; y dhevedhyans o Frynkek, Kembrek ha Sowsnek warbarth. Tas Henry o *Edmond Tudur*, Yurl Richmond, a verwis awos an Pla Meur kyns dineythyans y vab. Dama-wynn Henry Tudur o unn kyns myghternes Pow Sows, *Katrin a Valois*. Hag eev flogh, y triga Henry yn Breten Vyghan. Yn 1485, ewnter Henry, *Jasper Tudur*, a hembrenkyas trygh sewen yn Kembra. An myghtern y'n eur na, Hykka III, a fethsons ynsi orth Kas Bosworth, ha Henry eth ha bos myghtern.

Yth esa seyth flogh dhe Henry ha'y vyghternes, Elizabeth a Evrok:

* Arthur (1486–1502), kynsa gour Katrin a Aragon.
* Margaret Tudor, Myghternes Alban (1489–1541).
* Henry VIII a Bow Sows (1491–1547).
* Elizabeth Tudur (1492–1495).
* Maria Tudur, Myghternes Pow Frynk (1496–1533).
* Edmond Tudur, Dug Gwlas an Hav (1499–1500).
* Katrin Tudur (1503–1503);
Bugh

**Chatel** (*Bos taurus*) yw enyvales bras y'n teylu Bovidae. Y kelwir esel benow an eghenn ma **bugh**, hag esel gorow **tarow** po **oghen**. 
Drefenn aga leth, kig, ledher ha nerth owth aras, milvilyow a jatel a vydh megys gans tus yn bargen-tiryow ha ken tylleryow. Ymons i ow tybri gwels ha plansow greun erell. Avel vronnviles, yma bughes ow bronna aga yowynkes (gelwys **leughi**) der sagh bras ynter aga diwarr helergh. Leth bughes a'n veus bri veur yn erbys denel.
Yn mysk askorr lethek poesek gwrys a-dhia leth bughes, yma keus, yogort, kowles, dyenn, hag amanenn. Bughes yw enyvalow sans yn Hindoueth; war-lergh unn lavar Eyndek, "An vugh yw agan mamm drefenn aga ri leth". Hanow kig chatel yw **bewin**.

Yma lies aghow a jatel y'n bys ma, r.e. an sebou Eyndek neb yw bothek rag durya yn kwell an bros trovannel. Chatel Frisek po Holstein yw an moyha agh lethek y'n bys. Chatel Hereford a'n megir yn kynsa le rag bewin.
Chatel gornek a's gelwir **gwarthek**. 

## Ster
An **Tarow** (, Latin *Taurus*) yw bagas sterennow y'n arwoedhkylgh, es y weles y'n Gwav. Y dhesedhans usi ynter an Evellyon dhe'n West ha'n Hordh dhe'n Est. Perseus hag Auriga usi dhe'n North. Aldebaran yw an splanna sterenn y'n bagas. 

Yn sterorieth an Howlsedhes, yma arwoedh an Tarow ow talleth an 20ves a vis Ebryl ha gorfenna an 20ves a vis Me. Mes y'n sterorieth Hindou yma'n arwoedh ow talleth an 14ves a vis Me ha gorfenna an 19ves a vis Metheven. Y tybir bos an Tarow unn 'arwoedh an dor' (avel an Wyrghes ha'n Aver). Gwener a's teves hy threveth ynno.
Yedhoweth

**Yedhoweth** yw kryjyans Abrahamek ow talleth yn Ysrael milvlydhen po moy kyns an Oes Kemmyn. An Bibel yw lyver sans an Yedhewon (heb an Testament Nowydh hag a geworras Kristonyon). Yn mysk profoesi Yedhowek yma Moyses, Abraham, Ysay, Esekiel, h.e. Yma a-dro dhe 14 milvil Yedhow y'n bys y'n eur ma. Yma moyha Yedhewon ow triga y'n Statys Unys, Ysrael, po Pow Frynk.
Yedhowek

**Yedhowek** (**ייִדיש**, *yidi&#X161;*) yw an yeth germanek kewsys yn hengovek gans an Yedhewon Ashkenasek a Europa Gledh hag Howldrehevel. Awos henedhladh an Yedhewon orth an *Shoah*, nyns eus kemmynieth veur a Yedhowegoryon namoy, saw diw dhrevesigeth Hasidek: an eyl yn Brooklyn, Evrok Nowydh, SUA, ha'y ben yn Karsalem, Ysrael. Yma a-dro dhe deyr milvil Yedhoweger y'n eur ma (tus koth dre vras – yma moyha Ashkenazim yowynk ow kewsel Ebrow, Sowsnek, Russek, Frynkek, h.e.). Yedhowek yw pur ogas hag Almaynek, mes yma moy a sonow kessonennel dihaval, le a sonow bogalennel, ha lytherennek Ebrow.

## Gwelewgh ynwedh
* Yedhoweth
* Ebrow
Aragonek

**Aragonek** yw yeth romanek kewsys yn ranndir an menydhyow Pyreneek yn gogledh Aragon. Dre vras yth yw haval dhe'n yethow romanek kentrevek, Spaynek ha Katalanek, mes yma dyffransow sertan. Ny vydh Aragonek kewsys gans niver vras a dus namoy; mes an gothyon yn gogledh an pow re'n withas, hag yma skolyow lemmyn ow tyski y'n taves.
Zoulou

**Zoulou** yw ’eth bantou kewsys in Africa Dhehow, le mayth yw hy udn tavas sodhogel ha’n tavas moyha kemmyn oll. Yma moy ages 50% a boblans an wlas na ow convedhes an tavas; cowsoryon Xhosa, an tavas Nguni ûsyes yn arbednyk in pow Codna-Tir an Est, a yll onderstondya Zoulou. In statow KwaZulu-Natal, Gauteng ha Mpumalanga yma'n brassa nyverow a Zoulouegoryon. Avell davosow erel in dehowbarth Africa, yma in Zoulou lies son 'clyck': c (, gwrÿs gans an dens), q (, gwrÿs a-dhelergh an dens), ha x (, gwrÿs gans tuyow an tavas).

Lien screfys in Zoulou a wrug omdhysqwedhes i'n 19 cansbledhen gans treylyans an Beybel in 1883. John Dube ha Reginald Dhlomo o screforyon bosek in Zoulou i'n kensa hanter an 20 cansbledhen. I'n eur ma, Zoulou yw ûsyes dre radyo, pellgowser, ha fylm. *Yesterday* (2004) o an kensa fylm a hireth plen i'n tavas. Jacob Zuma, an peswara lewyth a repoblek Africa Dhehow, a wor clappya Zoulou avell y gensa tavas.
Indonesek

**Indonesek** (*bahasa Indonesia*) yw unn furv a'n taves Malayek (*bahasa Melayu*) hag yw soedhogel yn Indonesi. Yma moyha tus y'n wlas na ow kewsel Indonesek avel sekond yeth po avel vammyeth, hag Indonesek yw taves chyf an trevow. Byttegyns, yma yethow erell ha gansa brassa niver a gewsoryon mammyeth, r.e. Javanek ha Soundanek.
Ebrow

**Ebrow** yw yeth semitek kewsys yn Ysrael hag usys rag gordhyansow yedhowek a-dreus an bys. Y skrifir Ebrow yn lytherennek hy honan (skrifys a'n deghow dhe'n gledh). Ebrow yw an tavas y skrifas moyha lyvrow an Testament Koth a'n Bibel ynno.
Baskek

**Baskek** yw yeth unnik kewsys y'n Pow Bask. Kes-soedhogel gans yeth spaynek yw hi y'n Kemmynieth Omrewlys Bask, y'n Rywvaneth Spayn.
Koreek

**Koreek** yw yeth kewsys y'n Konna-tir Koreek (Korea Dhyhow ha Korea Gledh).

ㄱ:g

ㄴ:n

ㄷ:d

ㄹ:r

ㅁ:m

ㅂ:b
Albaniek

**Albaniek** yw yeth Eyndo-Europek kewsys yn Albani, Makedoni Gledh, Kosova (hwath rann a Serbi ha Montenegro herwydh an Kenedhlow Unys), ha Pow Grek, hag yn nebes gwigow yn Itali dheghow. Yma Albaniek ow kul teylu hy honan a-ji dhe'n gordeylu Eyndo-Europek. Y skrifir y'n lytherennans Latin.
Sardaynek

**Sardaynek** yw yeth romanek kewsys yn Sardayn, ynys omrewlys a Itali. Hi yw an unnek esel a'n tavosow Romanek Soth, hwath ogas lowr dhe Latin.
Slovenek

**Slovenek** yw yeth slavek kewsys yn Sloveni. Yma dyffransow posek lowr ynter hi ha Serbo-Kroatek, an yeth slavek kewsys yn hentrevek.
Bulgarek

**Bulgarek** yw an yeth slavek kewsys yn Bulgari. Por haval yw dhe Makedonek, an taves kentrevek usyes gans Slavyon Repoblek Makedoni. Bulgarek Koth yw taves tradycyonal an Eglos Orthodoks yn gwlasow slavek; ‘Slavonek Koth an Eglos’ yw ken hanow warnodho. Cyril ha Methodi re wrug devnydh anodho rag treylya an Bibel yn tavaseth slavek. Ytho, a-barth Bulgarek y feu an kottha versyon a'n lytherennek cyrilek devysys; yma Bulgarek ow tevnydhya an lytherennek cyrilek bys an eur ma.
Slovakek

**Slovakek** yw yeth slavek kewsys yn Slovaki. Pur ogas dhe Jekek yw, mes yma dyffransow a vri; studh an dhiw yeth ma yw haval dhe'n eyl yntra Sowsnek ha Skots.
Polonek

**Polonek** yw yeth slavek kewsys yn Poloni. Hi yw an kreffa esel a'n bagas Slavek West. Y skrifir Polonek y'n lytherennans Latin.
Chekek

**Chekek** yw an yeth slavek kewsys yn Pow Chek (Bohemi ha Moravi). Pur ogas dhe Slovakek yw, mes yma nebes dyffransow diblans ynter an dhew davas.
Russek

**Russek** yw yeth slavek kewsys yn Russi ha lies gwlas kentrevek. An yeth a waynyas rowedh meur a-dreus Europa Howldrehevel yn termyn an Unyans Repoblegow Sosialistek Sovietel. Yma hi ow pesya bos brassa esel an teylu slavek a bell.
Swedek

**Swedek** yw yeth germanek kewsys yn Swedherwyk, Åland ha Fynndir.

## Fonologieth

## Rannyethow

* Norrländska mål — Norrland
:1. Överkalix, Norrbotten
:2. Burträsk, Västerbotten
:3. Aspås, Jämtland
:4. Färila, Hälsingland
* Sveamål — Svealand
:5. Älvdalen, Dalarna
:6. Gräsö, Uppland
:7. Sorunda, Södermanland
:8. Köla, Värmland
:9. Viby, Närke
* Gotländska mål — Gotland
:10. Sproge, Gotland
* Östsvenska mål — Åland ha Fynndir
:11. Närpes, Österbotten
:12. Dragsfjärd, Åboland
:13. Borgå, Nyland
* Götamål — Götaland
:14. Orust, Bohuslän
:15. Floby, Västergötland
:16. Rimforsa, Östergötland
:17. Årstad-Hedberg, Halland
:18. Stenberga, Småland
* Sydsvenska mål
:19. Jämshög, Blekinge
:20. Bara, Skåne
Norgaghek

**Norgaghek** yw yeth germanek kewsys yn Norgagh. Yma diw furv skrifys: *bokmål* (versyon a Dhanek dell dhevnydhys yn Norgagh), ha *nynorsk* (selys war rannyethow a Howlsedhes Norgagh). Yma nebes 80% a Norgaghegoryon ow skrifa yn *bokmål*, mes divers lowr yw an rannyethow kewsys.
Lithuaniek

**Lithuaniek** yw yeth kewsys yn Lithuani (le mayth yw hi yeth sodhogel ha kenedhlek an bro), an Statys Unys, Russi ha powyow erel.
Luksembourgek

**Luksembourgek** yw yeth germanek kewsys yn Luksembourg, pur ogas hag Almaynek yn hy gramasek, mes gans lower a erva Frynkek ynwedh. Yma dhedhi studh avel taves sodhogel, mes y tevnydhir Frynkek yn foy menowgh gans an governans. Luksembourgek yw posek rag an kynsa gradh a adhyskans y'n Dhugeth Veur.
Faroyek

**Faroyek** yw yeth ermanek pur ogas hag Islandek, kewsys y'n Ynysek Faroyek gans 48,000 a dus, ha Denmark gans 25,000 a dus.

## Fonologieth
Fynnek

**Fynnek** yw yeth Ouralek kewsys yn Fynndir, kledhbarth Swedherwyk, ha (ow synsi ynni rannyethow Karelek) Russi. Ottomma an unnik taves meur yn Loghlann na wra rann a'n yethow germanek po unnweyth Eyndo-Europek. An *[[Kalevala]]*, kuntellys gans Elias Lonnröt, yw an ober geryes gwella a lyenn fynnek.

## Fonologieth
Yma kessenyans bogalennow yn Fynnek:
Palores

**Palores** (*Pyrrhocorax pyrrhocorax*) yw eghenn a edhen ow kul rann a'n teylu a vrini, *Corvidae*. Eghenn arall y'n keth bagas yw *Pyrrhocorax graculus*. Yma'n balores ow triga yn Ynysow Breten Veur, Manow, ha Wordhon warbarth gans powyow Europa dheghow, an Alpow, ha mynydhyow a-dreus kres Asi bys Eynda ha China.

Yn Breten Veur, yma paloresow ow triga yn ugheldiryow hag alsyow howlsedhes Kembra hag Alban, mes yn tiwedhes i re drevesigas yn Kernow arta.https://web.archive.org/web/20051226200311/http://www.gorsethkernow.org.uk/kernewek/newodhow/newod3.htm Yma'n balores war gota arvow Kernow, hag aswonnys avel edhen genedhlek Kernow yw hi. Yth esa paloresow moy kemmyn nans yw niver a vlydhynyow, mes an chogha (*Corvus monedula*) re gesstrivas erbynn an balores rag tiredh.

Diwwarr an balores yw kogh; hy fluvennow yw du; ha'y gelvin yw kogh.  Yma hi ow tybri hwesker ha miles heb mell keyn. Kri an balores yw galow hir &ndash; sort a *"kyy-oo"* ughel &ndash; hag yw moy diblans ages huni an chogha.

An balores a's teves nij neuvelladow hag es.  

Neyth an balores yw tew, gonedhys a rug, eythin, po plansow erell, ha linys gans gwlan po blew. Yma tri bys hwegh oy brith, dedhwys mis Ebryl po mis Me.

**"An Balores"** yw hanow gwari berr gans Robert Morton Nance ynwedh.
Breanek

**Breanek** (yn ) yw tre war arvor gogledh Kernow. Yn termyn eus passys yth esa kyrghenn Vreanek geryes da rag hy balyow sten. Yn dydhyow ma y pes hwath lies remenant an oes na, rag ensampel magoryow a dhrehevyansow rag gwitha an jynnyow.

Orth niveryans 2001, poblans Breanek o 2,759 a drigoryon, bo tanowheans a 4.8% nans o deg blydhen.https://web.archive.org/web/20050211032311/http://www.cornwall.gov.uk/facts/fact6.htm

## Kevrennow yn-Mes
* Gwiasva a-dro dhe'n dre (Almaynek, Sowsnek, Frynkek)
Senedh Europa

**Senedh Europa** po **Eurosenedh** yw onan a'n seyth korf Unyans Europek (UE) hag onan a'n korfow reythyansel UE gans an Konsel an Unyans Europek (aswonys avel Konsel Menystryon an UE). A-dhia Brexit yn 2020, yma 705 esel a Senedh, etholys y'n etholans 2019. Warbarth gans Konsel an UE, Senedh Europa yw an skorenn an UE ow kul laghys. An Eurosenedh a wra maystri a dowlargh an UE, mes an Desedhek Europa a'n jeves an nerth unnik dhe brofya laghys.

Yma Senedh Europa owth esedh yn diw sita – Brusselas, Pow Belg, ha Strasbourg, Pow Frynk.

## Sywyansow an dewisyans Europek, 2004

## Devynnow
Emily Hobhouse

**Emily Hobhouse** (1860–1926) o aktivydh Predennik a-barth sewena ha kres. Hi yw gwella kevys rag diskwedhes an studh a dus gwrys prisner yn Bresel Afrika Dheghow.

Genys yn Lyskerrys, hy thas o pronter yn Eglos Pow Sows.

Wosa mernans hy thas yn 1895, Hobhouse eth dhe Minnesota, Statys Unys rag pregotha dhe'n dus bal kernewek ena. Hi a dhehwelis dhe Vreten Veur yn 1900, mes a wrug vyaj dhe Afrika Dheghow y'n blydhen na, 1901, ha 1903; yth esa hi dyskadores yn Afrika Dheghow 1905–1908. 

Hi o fest erbynn Kynsa Bresel an Bys.

Yn 1920, hy herens yn Afrika Deghow a dhannvenis dhedhi arghans y prenno hi chi yn Kernow. Ytho, Hobhouse a brenas chi yn Porthia. Y ferwis hi yn 1926 yn Loundres.
Hernen

**Hern** (po **hernenn** avel ger unnplek) yw teylu a bysk byghan oylek, *Clupeidae*. Synsys y'n teylu ma yw hern gwynn, hern byghan, damyow an hern po keynoges, ha eghennow erell. Yma naw *genus* a hern gwynn krenn (*Dussumieriinae*), eth a hern byghan (*Clupeinae*), eth a dhamyow an hern ha menhadennow (*Alosinae*), seytek a *Pellonulinae*, hwegh a hern an grommbil (*Dorosomatinae*), ha peswardhek *genus* arall. Yma hern yn-mysk an moyha poesek puskes rag boes y'n bys ma. Unn eghenn a hern gwynn an Iwerydh, *Clupea harengus*, yw an eghenn a buskes a'n moyha lanwes y'n bys, herwydh Lyver Rekordys Guinness.

A-dro dhe 1700, John Boson a skrifas kan Gernewek yn kever salyans hern, "Reem an Parra Hearn". Yma'n gan ow korfenna,

## Kevrennow yn-Mes
* Reem an Parra Hearn
Estoniek

**Estoniek** yw yeth Ouralek kewsys yn Estoni. Neskar yw dhe'n tavosow Fynnek, Kareliek, ha Sami.

## Yeth

:**MUSTA LIPU VALGUSES**

:Tule ümber on kogunend mõned. 
:Ridva otsas must laperdav kalts.
:Ahnelt neelab mu saamatud kõned
:Sügistuule käes kahisev malts. 

:Keegi sult suurt kirjaoskust ei nõua: 
:Piisab, kui seinale kritseldad “A”. 
:Veel plankusid lõhu, kui müüre ei jõua – 
:Mu vaikiva heakskiidu pälvid sa taas 

:Ja ikka ja jälle on lahus su soovid 
:Sellest, mida sa tohid ja pead. 
:Kui käimas on mässud ja revolutsioonid, 
:Siis meiegi kohal. Me tõstame pead. 

:Kui naine kord aeg avab meilegi süle. 
:Öös süttivad silmad, kus peegeldus õud. 
:Siis vaenlusetormid meist tuiskavad üle. 
:Vihaselt rõhuvad tumedad jõud. 

:Nüüd üheskoos hümni me laulame ööle, 
:Sest öö meid ju varjab ja katab ka sind. 
:Me laulame: “Julgesti, vennad, nüüd tööle!” 
:Täis piirita ohvrimeelt leegitsev rind. 

:Läbi riikluse ajastu lehvib see kangas, 
:Must nagu lõpmatu maailmaruum. 
:Kuni püsivad seadused, kohtud ja vanglad, 
:Teil pilkavalt naeratab surnupealuu. 

:Tony Blackplait
Sarf

**Sarf** (liesplek **serf**) yw kramvil hir ha moen, heb esker, ow kul rann a'n is-urdh *Serpentes*. Yma serf ow furvya an urdh *Squamata* warbarth gans an pedrevanes. Yma serf oll ow tybri enyvales bian – y'ga mysk pedrevanes, serf erell, logos, ydhyn, oyow ha hwesker. Neb serf a's teves gwenon y'ga brath. Eghennow erell a ladh aga fray der dag. Korf an sarf yw gorherys dhe skans. Yma serf ow "nija y'n dor" gans movyans gwius.
Serf yw pur gemmyn yn powyow trovannel a'n bys ma, r.e. Eynda po Brasil.
Sen Sylvester

**Sylvester I** o pab a vis Genver 314 bys 31ns Kevardhu 335, ow sywya Miltiades. Yn termyn y fabeth, Kostentin Veur a ros lies ro dhe'n Eglos Romanek, war-lergh an *Liber Pontificalis* (7ves po 8ves kansblydhen); an acheson hengovek yw Sylvester dhe sawya Kostentin a'n kleves meur. Vershyon war an hengov ma a wra rann a *[[Beunans Meriasek|Vywnans Meryasek]]*. War-lergh an hengov (ow tydhya a dhiwedh an 5es kansblydhen herwydh Johann Döllinger), Kostentin a via byjydhyes gans Sylvester ha ri studh arbennik dhe Gristoneth der lywyans Sylvester. An tekst pur goth (mes kamm) *Constitutum Donatio Constantini* a styry an ro supposys gans Kostentin dhe Sylvester a wovernans Itali gres.

Sylvester a dhannvenis kannasow dhe Gynsa Konsel Nicaea ha gelwis konsel orth Rom rag damnya kammgryjogyon Arianek hag erell.

Dy' Goel Sylvester yw an 31ns a vis Kevardhu, po an jydh kyns Kalann Genver.

## Kampoellans
* Yma'n erthygel ma ow kul devnydh a dekst a'n ''Encyclopædia Britannica'' 1911 hag yw y'n *public domain*.
Skots

**Skots** (po ***Scots***, ow styrya "Albanek" y'n yeth hy honan) yw yeth ermanek kewsys yn iseldir Alban ha Kledhbarth Wordhon. Yn lies ranndir, Skots yw kewsys warbarth gans an tavosow Gwydhelek ha Sowsnek. Skots yw an nessa yeth ha Sowsnek; an dhiw yw devedhys a'n rannyethow Anglian ha Hen-Sowsnek kewsys yn howldrevel Breten Veur y'n Oesow Kres a-varr (7ves kansblydhen yn soth-est Alban). An tavosow skandinavek (yn arbennik Norgaghek) ha Frynkek re asas aga remenens y'n yeth Skots ynwedh.

Devnydh a Skots avel yeth lyennek re veu gwrys wostalleth yn kres an 14ves kansblydhen; nyns eus lower a dhyffransow yntra Skots ha rannyethow gogledh a Sowsnek y'n eur na. Mes y'n 15ves kansblydhen an dyffransow ma a dava, ha Skotegoryon a dhallathas galow aga thaves* 'Scots'.*

A-dro dhe amser Unyans an Dhiw Gurun (Alban ha Pow Sows) yn 1707, studh Skots o disputys yn treusi gans Sowsnek.
Mes Robbie Burns o bardh a vri veur hag a witha bywder an yeth Skots y'n termyn na. Y'n 20ves kansblydhen, yth esa dasserghyans a Skots avel yeth lyennek (*Lallans*).

Y'n jydh ma, yth aswonnir Skots avel taves ranndiryel a Alban; mes nyns eus towlenn leun rag promovya an yeth y'n pow na. Yma'n *Boord o Ulster-Scotch* (Kesva a Skots a Ulster) ow promovya an yeth ha gonisogeth Skots yn Wordhon (Wordhon Gledh ha Konteth Dún na nGall yn Repoblek Wordhon).
Afrikaans

**Afrikaans** yw yeth germanek kewsys yn Afrika Dyghow ha Namibi. An tavas a dhallathas avel furv Iseldiryek dannvenys dhe Gonna tir Govenek Da.
Godhonieth

**Godhonieth** yw an maner hwithrans godhoniethek, po an korf ordenys a skians gwaynys der an maner hwithrans ma.

Y hyllir arraya enebow a wodhonieth a-hys diw fordh:

* godhonieth pur po gonedhys
* godhonieth naturel po kowethasel
C

**C** yw tressa lether an letherennek romanek dre vroas, ha huny a Gernewek Unys ha Nowejya. Hei ew an second kessonen keffres y'n letherennegy ma. 

Nyns ew C ow qwil radn a'n letherennek a Gernowek Kebmyn mann; yn hy le ma'n letheren dhowblek Ch. Ma dhe C an kethsam devedhyans ha G. Ma an Furv Skrifys Savonek ow usya an letheren C. Y'n furv chyf, C ew kevys a-rag an bogalednow E, I ha Y (rag ensompel y'n ger "cita"), le ma hei styrya puppres an son /s/. Y'n furv adenowen ha henwyn telleryow, C a ell styrya ynwedh an son /k/ (rag ensompel y'n ger "cara" ha'n hanow "Cambron").
A

**A** yw kynsa lyther an lytherennek Kernewek hag a'n lytherennans romanek dre vras. Hi yw an kynsa bogalenn keffrys. War-lergh *A Grammar of Modern Cornish* gans Wella Brown, hanow an lytherenn A a via leverys **. An lytherenn ma a via an moyha menowgh yn Kernewek Kemmyn herwydh unn studhyans servadow.http://www.webcitation.org/query?id=1256557882158902&url=www.geocities.com/quartierlatin1968/Lytherennow.htm
Ch

**Ch** yw tressa lytherenn an lytherennek Kernewek Kemmyn, ow kollenwel le an lytherenn C nag yw devnydhys. Hi yw an nessa kessonenn yn Kernewek Kemmyn keffrys. Ch yw lytherenn hy honan y'n yethow Bretonek, Chamorro, Chekek, Slovakek, ha Lacinka (rag Belarussek) ynwedh. Bys 1994, Ch o lytherenn an lytherennek Spaynek, mes y'n eur ma hi yw prederys bos kevres a dhiw lytherenn.

War-lergh *A Grammar of Modern Cornish* gans Wella Brown, hanow an lytherenn Ch a via leverys **. An lytherenn ma a via an lyha menowgh yn Kernewek Kemmyn herwydh unn studhyans servadow.http://www.webcitation.org/query?id=1256557882158902&url=www.geocities.com/quartierlatin1968/Lytherennow.htm
Skwardya

**Skwardya** yw band rokk ow kana yn Kernowek neb a dhallathas performya a-dro dhe 1999 ha pesya bys yn hedhyw. 

Eseli Skwardya yw Matthew Clarke, Dave Miller, Colin Roberts hag Alison Roberts.

Yma tri sidi a yllir prena dhiworth Kesson.

Matthew Clarke o esel a Krena keffrys. An band na a waynyas an PanKeltek 2005 gans kan henwys: 'Fordh dhe Dalvann'.

Skwardya a veu gwelys a-hys Breten Veur der BBC Breakfast wosa i dhe sonskrifa nebes kanow Beatles yn Kernewek. An hwedhel a lesas a hys an bys keffrys. Byttegyns, nyns esa kummyas dhedha a usya kanow an Beatles, ytho ny vydh dyllans soedhek der sidi.

Yma Skwardya ow pareusi sidi flamm nowydh hag a vydh dyllys kyns pell.

## Sidiow

* *Ottavy* (2002)
* *Arta* (2005)
* *Some Say the Devil is Dead* (2005)https://web.archive.org/web/20160312122934/http://www.cornishmusic.com/shop/view_product.php?product=skwardya_devil&searchlink=yes&search=DEVIL%5C%27S%20DEAD&page=1
* *An Eledhva* (2007)
* *Domhwelans*  (2010)
* *An Lowarth Hudel* (2015)
* *Aswonn* (2015)

## Kevrennow yn-Mes
* Gwiasva Skwardya
* Skwardya mp3ow
* Gwiasva Krena
Krena

Seni ilow rokk ha punk a wra band rokk Kernewek **Krena**. Yth esa Matthew Clarke, unn esel a Grena, ow seni ha kana yn Skwardya ynwedh.

I eth dhe Wordhon ha gwaynya an Gool Pan-Geltek 2005 gans an gan 'Fordh dhe Dalvann'.

I a dhehwelas yn 2007 heb gwaynya. Hemm o an diwettha performans an band.

Gwydheo a'n gan 'Fordh dhe Dalvann' a vydh diskwedhys orth Goel Fylm Kernow 2008. Hemm a vydh an kynsa gwydheo popp/rokk y'n taves Kernewek.

## Kevrennow yn-Mes
* Gwiasva Krena
Lytherennek

**Lytherennek** yw bagas rewlys a *lytherennow* – arwoedhyow skrifys selvenek – ow styrya sonennow unn taves kewsys, dell yw lemmyn po dell o martesen yn termyn eus passys. Yma ken vanerow skrifa may styry arwoedhyow geryow leun (r.e. Chinek) po syllabennow (r.e. y'n yeth Cree).

## Lytherennek Romanek

An lytherennek moyha devnydhys y'n bys ma yw huni romanek, displegys rag skrifa Latin mes usys y'n dydhyow ma rag skrifa moyha yethow Europa (saw yethow Howldrevel Europa, y'ga mysk Russek ha Greka), Turkek, Vietnamek, ha'n vrassa niver a yethow kewsys yn Amerika hag Afrika a-is an Sahara. Y'n lytherennek ma y skrifir Kernewek sertan.

Drefenn an dihevelepterow yethoniethek yn-mysk oll an tavosow ma, y chanjir tamm an lytherennek Romanek war-lergh maner pub yeth. Yma dhe nebes tavosow lytherennow keworrys: rag ensampel Æ, Ø hag Å yn Danek ha Norgaghek; Þ hag Ð yn Islensek; Ŋ yn Inuktitut; Ą, Ć, Ę, Ł, Ń, Ś, Ź, Ż yn Polonek; ha lies chanj arall a'n par ma.

## Lytherennegi erell
Byttegyns, yma lytherennegi pals usys y'n norvys. Yn mysk an re moyha notadow yma lytherennegi Arabek (usys rag skrifa Persek, Ourdou, ha lies yeth arall ynwedh), Ebrow, Amharek, Kyrrilek (hag usir yn Russek, Bulgarek, Serbek, Ukraynek h.e.), Grew, ha'n teylu kowal a lytherennegi Brahmek a Eynda hag Asi Soth-Est – lytherennegi Devanagari, Thai, Tamil, Bengali, Burmek, hag erell.

An Geltyon goth a skrifa yn lytherennek arbennik gelwys Ogam. Y kavsons i an tybyans dhe skrifa yndellma, dell grys skoloryon, a-dhia niverennow Romanek; mes nebes unnik yw an furv ha patron a Ogam.
G

**G** yw seythves lyther an lytherennek Kernewek hag a'n lytherennans romanek dre vras. Hi yw an pympes kessonenn keffrys. War-lergh *A Grammar of Modern Cornish* gans Wella Brown, hanow an lytherenn G a via leverys **. Warbarth gans Y ha Z, G yw onan a'n lytherennow Romanek na's teves devedhyans Etruskek a-dhevis. Y'n 3sa kansblydhen kyns OK, unn Spurius Carvilius Ruga a dhismygis an lytherenn ma, dell dybir, ow chanjya nebes an C Etruskek (gamma Greka) hag a arwoedhya an sonennow [k] ha [g] bys ena.
Golowan

**Golowan** yw goel ow hwarvos yn Pennsans mis Gortheren pub blydhen. Yma diw seythun a wrythyansow ilow, arethow, ha diskwedhyansow art ow tiwedh Dydh *Mazey* an diwettha dy' Sadorn. Stretow chyf Pennsans yw deges orth daromles, bodhogyon a afin an stretow a vaneryow ha plansow, kansow a dus a dhonsy a-dreus an stretow, ha milyow a erell a dheu dhe vires.

Tasek an woel yw Yowann Besydhyer. Goelowann yw goel goth dasserghys yn 1991 wosa kansblydhen a dhifyk.

## Kevrennow yn-Mes
* Gwiasva soedhogel Golowan (yn Sowsnek)
J

**J** yw degves lytherenn a'n lytherennans romanek dre vras hag a'n lytherennek Kernewek (mes an nawves marna reknir I yn Kernewek Unys). Hi yw an seythves kessonenn keffrys. War-lergh *A Grammar of Modern Cornish* gans Wella Brown, hanow an lytherenn J a via leverys **. An lytherenn ma a via an nessa lytherenn lyha menowgh yn Kernewek Kemmyn herwydh unn studhyans servadow.http://www.webcitation.org/query?id=1256557882158902&url=www.geocities.com/quartierlatin1968/Lytherennow.htm Yma dhe'n lytherenn ma an keth devedhyans hag I.
Davas

**Davas** (liesplek **deves**) yw enyval y'n teylu *Bovidae*.
Yma seyth eghenn a dheves a lyha y'n bys ma, ha pub huni anedha ow kul rann a'n *genus "Ovis"*. An eghenn aswonnys yn kwella yw an dhavas kemmyn (*Ovis aries*); mes yma ynwedh an vouflon (*Ovis musimon*) ha davas an ergh (*Ovis nivicola*).
Yma'n dhavas *bighorn* ("korn meur", *Ovis canadensis*) ha'n dhavas *thinhorn* ("korn kul", *Ovis dalli*) ow triga yn Amerika Kledh a-dro dhe'n Mynydhyow Karrek.
An *argali* (*Ovis ammon*) a wander yn mynydhyow Asi Kres ha'n *urial* (*Ovis vignei*) yn Eynda. Awos aga gwlan ha kig, yma tus ow maga milvilyow a dheves kemmyn yn Ostrali, Mordir Nowydh, Uruguay ha powyow erell.

An ger *davas* yw koynt yn Kernewek, drefenn y hyllir y dreylya yn diw fordh wosa an erthygel: *an dhavas* poken *an navas*. Furv Kembrek an wreydhenn vrythonek ma yw *dafad*.

Davas arow a's henwir **hordh**; huni yowynk yw **oen** (liesplek **enas**).

"Jowann, Chi an Hordh" yw hanow hwedhel hengovek Kernewek Diwedhes geryes da.

## Ster (an Hordh)
An **Hordh** (, Latin *Aries*) yw bagas sterennow y'n arwoedhkylgh ynter an Puskes ha'n Tarow. Nyns yw y sterennow pur splann, mes onan anedha – Sterenn Teergarden – yw kentrevek pur ogas dhe'gan Howl ni.

Yn sterorieth an Howlsedhes, yma arwoedh an Hordh ow talleth an 21ves a vis Meurth ha gorfenna an 19ves a vis Ebryl. Mes y'n sterorieth Hindou yma'n arwoedh ow talleth an 19ves a vis Ebryl ha gorfenna an 13ves a vis Me. Y tybir bos an Hordh unn 'arwoedh a'n tan' (avel an Sethor ha'n Lew). Meurth a's teves hy threveth ynno. An Hordh, an Kanker, an Aver, ha'n Vantol yw arwoedhyow chyf a beswar poynt an kompas.
H

**H** yw ethves lyther an lytherennek Kernewek hag a'n lytherennans romanek dre vras. Hi yw an hweghes kessonenn keffrys. War-lergh *A Grammar of Modern Cornish* gans Wella Brown, hanow an lytherenn H a via leverys **. H a via onan a'n kessonnennow moyha menowgh yn Kernewek Kemmyn herwydh unn studhyans servadow.http://www.webcitation.org/query?id=1256557882158902&url=www.geocities.com/quartierlatin1968/Lytherennow.htm
K

**K** yw unnegves lytherenn a'n lytherennans romanek dre vras hag a'n lytherennek Kernewek (mes an degves mar ny niverir I yn Kernewek Unys). Hi yw an ethves kessonenn keffrys. War-lergh *A Grammar of Modern Cornish* gans Wella Brown, hanow an lytherenn K a via leverys **. Yn lytherennansow Kernewek Unys (Amendys) ha Kernewek Nowyjya, yma C ow kemmeres le K kyns kessonennow dre vras ha kyns an bogalennow A, O, hag U.
M

**M** yw trydhegves lytherenn a'n lytherennek romanek dre vras hag a'n lytherennek Kernewek (mes an dewdhegves mar ny niverir I yn Kernewek Unys). Hi yw an degves kessonenn keffrys. War-lergh *A Grammar of Modern Cornish* gans Wella Brown, hanow an lytherenn M a via leverys **'. 



== Berrheansow ==
* **m''' yw an arwoedh SI rag meter
P

**P** yw hwetegves lytherenn a'n lytherennek romanek dre vras hag a'n lytherennek Kernewek (mes an pymthegves mar ny niverir I yn Kernewek Unys). Hi yw an dewdhegves kessonenn keffrys. War-lergh *A Grammar of Modern Cornish* gans Wella Brown, hanow an lytherenn P a via leverys **. P yw lytherenn boghes venowgh yn Kernewek Kemmyn herwydh unn studhyans servadow.http://www.webcitation.org/query?id=1256557882158902&url=www.geocities.com/quartierlatin1968/Lytherennow.htm
Q

**Q** yw seytegves lytherenn a'n lytherennek romanek dre vras hag a re lytherennansow Kernewek (mes an hwetegves mar ny niverir I yn Kernewek Unys). Hi yw an trydhegves kessonenn keffrys y'n lytherennegi ma. Yn Kernewek Kemmyn, nyns yw devnydhys an lytherenn ma mann – an yn le an lytherennow *qu* yth usir *kw* y'n rannyeth na. Yn Latin ha lies yeth arall, nyns usir Q saw U a'y wosa – yth arwoedhya an lytherenn dhewblek ma .

## Berrheansow
* **Q** yw fukhanow Arthur Quiller-Couch
R

**R** yw etegves lytherenn a'n lytherennek romanek dre vras hag a re lytherennansow Kernewek (mes an seytegves yn Kernewek Kemmyn, hag yn Kernewek Unys mar ny niverir I). Hi yw an pymthegves kessonenn keffrys (peswardhegves yn Kernewek Kemmyn). War-lergh *A Grammar of Modern Cornish* gans Wella Brown, hanow an lytherenn R a via leverys **. R a via an peswara moyha menowgh lytherenn yn Kernewek Kemmyn wosa N, S ha H, herwydh unn studhyans servadow.http://www.webcitation.org/query?id=1256557882158902&url=www.geocities.com/quartierlatin1968/Lytherennow.htm
U

**U** yw kynsa lytherenn war'n ugens a'n lytherennek romanek dre vras hag a re lytherennansow Kernewek (mes an ugensves yn Kernewek Kemmyn, hag yn Kernewek Unys mar ny niverir I). Hi yw an pympes bogalenn keffrys. War-lergh *A Grammar of Modern Cornish* gans Wella Brown, hanow an lytherenn U a via leverys **. U a via an nessa lytherenn lyha menowgh yn Kernewek Kemmyn, wosa I, herwydh unn studhyans servadow.http://www.webcitation.org/query?id=1256557882158902&url=www.geocities.com/quartierlatin1968/Lytherennow.htm Yma dhe'n lytherenn ma an keth devedhyans Semitek hag F, V, ha W. Nyns o diberthys yn tiblans an lytherennow U ha V bys an 16ves kansblydhen.
W

**W** yw an tressa lytherenn war'n ugens y'n lytherennek romanek dre vras hag yn re lytherennansow Kernewek (mes an nessa war'n ugens yn Kernewek Kemmyn, hag yn Kernewek Unys mar ny niverir I). Hi yw an etegves kessonenn keffrys (seytegves yn Kernewek Kemmyn). Yn Kernewek Nowyjya, W yw nepprys bogalenn gans an sonenn . War-lergh *A Grammar of Modern Cornish* gans Wella Brown, hanow an lytherenn V a via leverys **. Yma dhe'n lytherenn ma an keth devedhyans Semitek hag F, U, ha Y. Y tallathas W avel kesunyans a *uu* po *vv* y'n Oesow Kres (kehaval dhe *æ*, arwoedh ow kesunya *a* gans *e*).
Y

**Y** yw an pympes lytherenn war'n ugens y'n lytherennek romanek dre vras hag yn re lytherennansow Kernewek (mes an tressa lytherenn war'n ugens yn Kernewek Kemmyn, ha'n peswara war'n ugens yn Kernewek Unys mar ny niverir I). Hi yw an hweghes bogalenn (pympes yn Kernewek Unys), ha nepprys an ugensves kessonenn ynwedh (etegves yn Kernewek Kemmyn). War-lergh *A Grammar of Modern Cornish* gans Wella Brown, hanow an lytherenn Y a via leverys **. Y yw an diwettha lytherenn yn Kernewek Kemmyn (hag yn Kernewek Unys mar ny niverir Z). Yma dhe'n lytherenn ma an keth devedhyans Semitek hag F, U, ha W. An Romanyon a gemmeris an lytherenn ma a-dhiworth an lytherennek Rew rag arwoedhya an sonenn , a-der  hag o arwoedhys gans U.
X

**X** yw an peswara lytherenn war'n ugens y'n lytherennek romanek dre vras hag yn re lytherennansow Kernewek (mes an tressa lytherenn war'n ugens yn Kernewek Unys mar ny niverir I). Y'n lytherennegi ma, X yw an nownsegves kessonenn keffrys. Nyns yw devnydhys X yn Kernewek Kemmyn mann – yn y le y skrifir *ks* (r.e. KK *boks*, KU *box*); mes X yw pur danow yn pub lytherennansow a Gernewek oll. Nyns yw sertan bo devedhyans Semitek rag an lytherennow Grew X, Ξ ha Ψ po nag eus – an lytherenn Etruskek/Latin a dhothya a onan a'n dhiw gynsa lytherenn na.
Z

**Z** yw hweghes lytherenn warn ugens an lytherennek romanek dre vras hag yn re lytherennansow Kernewek. Yn lytherennegi a'n par ma, Z yw an kynsa kessonenn warn ugens ha'n diwettha lytherenn keffrys. Nyns yw devnydhys Z yn Kernewek Kemmyn na Kernewek Unys mann, mes pur gemmyn yw hi yn Kernewek Nowyjya.
1983

1980 - 1981 - 1982 - 1983 - 1984 - 1985 - 1986


**1983** OK yw blydhen gemmyn y'n dydhyans gregorek, ow talleth dy' Sadorn.

## Hwarvedhyansow
* 31ves a vis Du: ansergogeth Brunei

## Mernansow
* 4a a vis Hwevrer: Karen Carpenter
1982

1979 - 1980 - 1981 - 1982 - 1983 - 1984 - 1985


**1982** OK yw blydhen gemmyn y'n dydhyans gregorek, ow talleth dy' Gwener.

## Hwarvedhyansow
* Bresel an Ynysek Falklandek
*2 Du: Channel 4 yw lonchys.

## Mernansow
* 10ves a vis Du: Leonid Brezhnev
1981

1978 - 1979 - 1980 - 1981 - 1982 - 1983 - 1984


**1981** OK yw blydhen gemmyn y'n dydhyans gregorek, ow talleth dy' Yow.

## Hwarvedhyansow
* 29 a vis Gortheren: Demmedhyans Charlys, Pryns Kembra gans Diana Spencer
* 19 a vis Kevardhu: Terosa Skav-Sawya Penlee
## Dinethyansow
* 17 Genver: Stephen Morgan
* 23 Me: Gwenno Saunders
* 26 Gwynngala: Serena Williams
* 22 Du: Ska Keller

## Mernansow
* 11 a vis Me: Bob Marley
* 6 a vis Hedra: Anwar Sadat
1980

1977 - 1978 - 1979 - 1980 - 1981 - 1982 - 1983


**1980** OK yw blydhen lamm y'n dydhyans gregorek, ow talleth dy' Meurth.

## Hwarvedhyansow
* 23ves a vis Du: krenna an nor yn Itali a ladhas 4,800 a dus

## Dineythyansow
* 5 Hwevrel: Jo Swinson
* 28 Meurth: Angela Rayner
* 3 Ebrel: Suella Braverman
* 12 Me: Rishi Sunak
* 22 Me: Sharice Davids
* 18 Gwynngala: Florence Eshalomi

## Mernansow
* 15 mis Ebryl: Jean-Paul Sartre
* 29 mis Ebryl: Alfred Hitchcock
* 4 mis Me: Josip Broz Tito
* 24 mis Gortheren: Peter Sellers
* 27 mis Gortheren: Muhammad Reza Pahlavi
* 26 mis Est: Tex Avery
* 8 mis Kevardhu: John Lennon
Kastel Penndinas

**Kastel Penndinas** () yw kastel yn Kernow, drehevys yntra 1540 ha 1545 a-barth an Myghtern Henry VIII rag gwitha aber Dowr Fala war hy glann west (mayth yw Aberfala lemmyn). Yma Kastel Lannvowsedh a-dal Penndinas orth an lann est. Yma dhe'n kastel unn tour krenn sempel ha yet klos gans isella fos.

Y krefhas an kastel yn termyn an Armada Spaynek.

Y'n Bresel an Pymp Kenedhel, yth esa esedhva a bymp mis pan dhefendya John Arundell an kastel a-barth an Rielydhyon. Wosa henna, an Senedh a withya an kastel gans 500 souder.
Yth esa krefheans pella dhe Benndinas yn termyn an Breseli Napoleonek ha Nessa Bresel an Bys.

Ertach Sowsnek a witha an kastel y'n eur ma.
Persek

**Persek** (فارسی) yw yeth Eyndo-Europek kewsys yn Iran, Afganistan, Bahreyn, Tajikistan ha nebes ranndir Ousbekistan gans a-dro dhe 75 vilvil a dus. Ev yw yeth soedhogel a Iran (le mayth yw aswonnys ynwedh avel ***farsi***), Afganistan (le mayth yw aswonnys avel ***dari***) ha Tajikistan (le mayth yw aswonnys avel ***tajik***). Persek yw skrifys dre vras yn furv war an lytherennek arabek (mes Tajik yw skrifys yn lytherennek syrillek). Gramasek ha fonologieth Persek yw pur dhihaval hag Arabek, ha nyns yw an dhew daves na kerens mann. Persek yw yeth lyennek a vri yn Asi Kres ha Soth, kekeffrys hag yn Iran ha Turki. Unn ober a lyenn Persek re dreylyas yn Kernewek – h.y. an *[[Rubaiyyat]]* gans Omar Khayyam.
1984

1981 - 1982 - 1983 - 1984 - 1985 - 1986 - 1987


**1984** OK yw blydhen lamm y'n dydhyans gregorek, ow talleth dy' Sul.

## Hwarvedhyansow
* Desmond Mpilo Tutu a waynyas Pris Nobel Kris

## Mernansow
* 9ves a vis Hwevrer: Yuri Andropov
* 31ves a vis Hedra: Indira Gandhi
1985

1982 - 1983 - 1984 - 1985 - 1986 - 1987 - 1988


**1985** OK yw blydhen gemmyn y'n dydhyans gregorek, ow talleth dy' Meurth.

## Hwarvedhyansow
* 19ves a vis Gwynngala: krenna an nor yn Meksiko (a vraster 8.1 Richter) a ladhas 9,000 person
* 25ves a vis Me: trowyns yn Bangladesh a ladhas 10,000 a dus
* 13ves a vis Du: Nevado del Ruiz (loskvenedh yn Kolombi) a ladhas 23,000 a dus

## Mernansow
* 10ves a vis Meurth: Konstantin Chernenko
* 11ves a vis Ebryl: Enver Hoxha
* 11ves a vis Hedra: Orson Welles, gwrier filmow amerikan
* 27ves a vis Kevardhu: Dian Fossey
Pow Bask

**Pow Bask** (Baskek: *Euskadi* po *Euskal Herria*; Spaynek: *País vasco*; Frynkek: *Pays basque*) yw pow hengovek le may fet an Mynydhyow Pyreneek orth an Keynvor Iwerydh. Yma'n pow diberthys lemmyn yntra dew stat-kenedhel, Pow Frynk ha Spayn. Yma seyth bro hengovek y'n pow ma:
Ynys Skaw

Yma **Ynys Skaw** (FSS: **Enys Skaw**; ) yn Ynysek Syllan &ndash; an nessa brassa ynys yw hi. Yma warnedhi tirwelyow pur dhivers, y'ga mysk goenyow ha karnegi growan y'n gogledh, ha trethow howlyek y'n deghow hag est. Yn Lowarthow an Abatti (*Abbey Gardens*) yma plansow is-trovannel ow teva. Yma gwerthji, lytherva, ha bargenyow-tir yn kres an ynys, warbarth gans diw ostel ha dew gastell koth. Dugeth Kernow yw perghennek an ynys oll, ha stat Dorrien-Smith a's gobren diworthi. Nebes 180 a dus a drig war an ynys.
Teylu Boson

An **teylu Boson** o teylu a Gernewegoryon a-dro dhe Lulynn, Pennwydh West, orth diwedh an 17ves ha dalleth an 18ves kansblydhen. Ynsi a guntelli remenants an taves kewsys y'n eur na, ha skrifa lytheryow y'n taves dh'aga hothmans (John Keigwin, James Jenkins, hag erell). **Nicholas Boson** (marow 1703) a skrifas an hwedhel "Jowann Chi an Hordh", hag Edward Lhuyd a avas vershyon anedho pan esa eev yn Kernow. **John Boson** (marow 1730) ha **Thomas Boson** a wrug tri threylyans an Pader yn Kernewek Diwedhes. Skrifow an telyu a veu konservys yn Kuntelles Gwavas a vammskrifow, *[[Archaeologia Britanniae]]* gans Edward Lhuyd, ha tylleryow erell. Yn 1974, Oliver Padel a guntellis an skrifow ma yn dyllans nowydh. Pur boesek o an skrifow ma rag an dasserghyans a 'Gernuack Nowedga' gans Richard Gendall ha'y gowethas.
Ontario

**Ontario** yw pow yn Kanada. Gans 12.5 milvil driger, Ontario yw an pow an moyha poblys y'n wlaskor. (A-dro dhe 37.9% a dus Kanada a drig yn Ontario.) Pennsita an pow yw Toronto, hag Ottawa – pennsita a Ganada oll – usi y'n pow ma ynwedh. Hamilton ha Loundres yw sitys bras erell. Yn *Ontario Deghow* – h.y. an rann a'n pow dhe'n soth-est a Lynn Nipissing – yma poblans does ha lies bargen-tir, diwysyans h.e. *Ontario Gogledh* yw brassa lower, gans poblans pur vyghan ha tiredh koesek. Yma peswar a'n pymp Lynn Meur ow kelghi Ontario. Pow Kebek usi dhe'n howldrehevel a-dreus Avon Ottawa; yma'n Statys Unys dhe'n soth a-dreus an Lynnow Meur, ha Manitoba orth an amal north-west.

Sowsnek yw an yeth moyha kewsys omma a-dhia drevesigans Ontario Deghow gans Lelysi an Emperoureth Kesunys () yn 1783 wosa an Domhwelans Amerikan. Byttegyns, yma nebes 550 000 a dus ow kewsel Frynkek (ymons i ow triga kyns oll yn kyrghynn Ottawa); yma'n gemmynieth a Frynkegoryon yn Ontario a-dhia kres an 17ves kansblydhen. 

Kathleen Wynne a'n Parti Livrel yw kynsa menyster Ontario lemmyn.

## Kevrennow yn-mes
* Skeusennow Niagara
Kurun

**Kurun** yw sort a hatt – yn fenowgh gans meyn ker, owr, perlys h.e. – gwiskys gans myghternedh ha tus ryal erell. Yma'n gurun owth arwoedhya myghternses, hag ytho nerth an Stat (yn arbennik yn rywvanethyow).

## Arghans

**Kurun** yw hanow a vona kemmyn yn lies gwlas:
* Pow Chek ha Slovaki (*koruna*)
* Denmark ha Norgagh (*krone*)
* Estoni (*kroon*)
* Island (*króna*)
* Swedherwyk (*krona*)
* Russi (*korona* – nyns yw usys namoy)
* an Rywvaneth Unys (*crown* – nyns yw usys namoy)

## Lyenn

***An Gurun Wosek a Geltya*** yw novel skrifys yn Kernewek gans Melville Bennetto.

***An Anwan ha'n Gurun*** yw istori berr yn kever Mighal an Gov ha Rebellyans Kernewek 1497.