open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zebra

Bronnvil Afrikanek y'n teylu *[[Equidae]]* yw an **zebra**.
Best kepar ha margh yw ha brith gans du ha gwynn.
Yma teyr eghen vew a zebra: zebra an gwastastir ha zebra an menydh, y'n is-genus *Hippotigris*; ha zebra Grévy, y'n is-genus *Dolichohippus*.

Yma nebes is-eghennow a'n dhyw eghen a *Hippotigris*.
Sim

Bronnviles yw eseli a dhew klass, Simes an Bys Nowydh ha Simes an Bys Koth yw **sim**. Kevys yw 264 a eghennow anedha.

Nyns yw an dew klass a sim neshevin pur ogas. Yma Simes an Bys Nowydh eseli Platyrrhini, ha Simes an Bys Koth eseli ugh-deylu Cercopithecoidea, rann a Catarrhini.

Yma Simes an Bys Koth neshevin ogassa dhe'n apys na dhe Simes an Bys Nowydh. 
## Dustuniow
Strus

Eghen an moyha y'n bys yw an **Strus** (*Struthio camelus*), neb yw esel a urdh a ydhyn henwys *[[Struthioniformes]]*. Y hyll bos tevesik 2.5 meter y ughelder ha gans poos a 115 kilogramm. 

Yma ganso konna ha garrow hir ha gans aga throos dew bys-troos. Ny yllons i neyja mes y hyllons i resek yn uskis.
An huni gorow yw du gans askell gwynn ha lost gwynn; pluvek an huni benow yw gell.

Strusyow a dheber losow  ha kevys yns yn savana po gwelstiryow yn Afrika

Yn termyn eus passyes, an strus Somali o henwys avel is-eghen *Struthio camelus molybdophanes* a Gorn Afrika, mes lemmyn yw aswonnys avel eghen diblans gans nebes bewoniethoryon.

## Dustuniow
Tiger

Bronnvil esel an teylu *Felidae* (kathes) yw **tiger**. Kigdevoryer yw an tiger ha yma ganso ewines ha dens lymm.

Yma an tiger onan a'n peswar eghen y'n genus *[[Panthera]]*. Yma nebes is-eghennow ha'n is-eghen moyha kemmyn yw an is-eghen Tiger Bengal.

Yma an Tiger yn eghennow beryllys, awos helghyans ha distruans koswigow. 

## Is-eghennow
* Tiger Eyndo-China (*Panthera tigris corbetti*) - Kamboji, Pow Lao, Vietnam, Malaysi, Byrmani, China ha Pow Tay
* Tiger Bengal (*Panthera tigris tigris*) - Bangladesh, Bhoutan, Eynda, Nepal a China
* Tiger China Dyghow (*Panthera tigris amoyensis*) - China kres ha'n west.
* Tiger Siberia (*Panthera tigris altaica*) - henwys traweythyow Tiger Amur; China, Korea Gledh, est a Russi
* Tiger Sumatera (*Panthera tigris sumatrae*) - war ynys Sumatera yn Indonesi yn unnik
* Tiger Malaya (*Panthera tigris jacksoni*) - war an konna-tir a Malaysi
Trongornvil

An **trongornvil** yw bronnvil losowegor neb yw esel teylu *Rhinocerotidae*. 

Yma 5 eghen a drongornvil yn few lemmyn, oll anedha peryllys:

* yn Afrika
** an trongornvil gwynn *Ceratotherium simum*
** an trongornvil du *Diceros bicornis*
* yn Asi
** an trongornvil Sumatera *Dicerorhinus sumatrensis*
** an trongornvil Java *Rhinoceros sondaicus*
** an trongornvil Eynda *Rhinoceros unicornis*
Pellheansow an Ugheldiryow

**Pellheansow an Ugheldiryow** (Albanek: *Fudach nan Gàidheal,* Sowsnek: *Highland Clearences*) yw term a dhevnydhir rag an argerdh a wul dhe drigoryon Ugheldiryow Alban dhe asa aga threow ha'ga chiow y'n 18ves ha'n 19ves kansvledhen. Yth eth meur anedha dhe Iseldiryow Alban, hag erel eth tramor dhe wlasow kepar ha Kanada ha'n Statys Unys.

Wor'talleth an pellheansow a sewyas gwellheans ammethek esa hembrenkys gans perghennow tir a vynnas ynkressya aga gober. Hemm a gomprehendyas an parkya a welyow ygor a via rewlyes gans an system run-rig ha'n peuri rennys. Yn arbennek y'n north ha'n west a'n ranndir, an re ma a veu dasworrys gans bargennow dir skeul vras gans deves dell o usys a beas rent ughella. An wobrenoryon dewlys yn-mes a gemeras delghyasethow erel yn kemenethow kroftya nowyth ple'th esa gwaytyes ragdha dhe vos arvethys yn diwysyansow avel pyskessa, mengleudhya po gomonna. An leheans yn status a diek dhe groftyer o onan a'n achesonys a gas a-dhyworth an chanjys ma.

An nessa rann (1815 dhe'n 1850ow) a gomprehendyas kemenethow kroftya gorboblys a-dhyworth an kensa rann re gollsa aga maynys a skoodhyans, dre dhivotter ha/po diskar an diwysyansow a fydhens warnedha, kepar ha gomonna, ha tevyans pesus an poblans. Yth o dhe'n pols ma pan o "tremenow skoodhyes" kemmyn, hag y peas an berghennow dir prisyow viajys a'ga gobrenoryon dhe omdhivroa. Nyns o dhe wobrenoryon esa dewisys rag hemma dewis saw omdhivroa. Divotter Avalow Dor and Ugheldiryow a hwarva dhe dhiwedh an pols ma, owth ynkressya yniadow an argerdh.

Ammeth y'n Ugheldiryow re bia amalek bys vykken, gans divotter avel peryl rag kemenethow kyns an pellheansow. Byttegyns, nivelyow an poblans eth yn-bann yn fast der an 18ves hag a-varr y'n 19ves kansvledhen. Omdhivroans o rann a istori an Ugheldiryow kyns ha dres an pellheansow, hag y trehedhas y ughella nivel a-wosa. Dres kensa rann a'n pellheansow, omdhivroans a alsa bos gwelys avel form a dhefens erbynn an kellheans a status esa ow pos beghyes gans ynjynorieth gowethyasek an berghennow dir.

Lehas an argerdh ma poblans an Ugheldiryow yn feur, hag yn lies arenebedh y hwortas an poblans liesgweyth le ages yth esa y'n 18ves kansvledhen. Y kavas effeyth yethek ynwedh awos bos Albanegoryon brassa rann a'n re a lewyas a'n wlas. Yth o elven bosek yn gwethheans desedhans an yeth. Yth estemir y trehedhas 25,000 Albanegor Enys Kap Breton, Alban Nowyth yntra 1775 ha 1850. Orth dalleth an 20ves kansvledhen, yth esa 100,000 Albanegor ena, mes erbynn dalleth an 21ves kansvledhen yth esa'n niver le ages mil.

## Pennfentynnyow
Poldark

Kevres a romansow istorek Sowsnek gans Winston Graham a veu dyllys a 1945 dhe 1953 ha dhana a 1973 dhe 2002 yw ***Poldark***. An gevres a gomprehend 12 romans: an kensa seyth yw gorrys y'n 18ves kansvledhen, ow korfenna dhe Nadelik 1799; an pymp erel a hwer a-varr y'n 19ves kansvledhen hag y holons bewnansow diyskyonnoryon penn-nasow an romansow derowel. Y skrifas Graham an kensa pajer lyver *Poldark* dres an 1940ow ha'n 1950ow. Wosa powes hir y tewisis daskemeres an gevres ha dyllo *The Black Moon* yn 1973.

Ross Poldark, an penn-nas, yw sodhek an Lu Bretennek a dhehwel dh'y dre yn Kernow a Vresel Anserghogeth Amerika dhe drovya y krysas y vowes ambosys Elizabeth Chynoweth y vos marow ha parys dhe dhemedhya y genderow Francis Poldark. Ross a assay dasserghi fortunnyow y honan dre dhasygeri onan a valyow kober forsakyes y deylu. Wosa lies bledhen y temedh ev Demelza Carne, gonisoges voghosek, hag yn lent yth yw gwrys bos unverhes gans kolles kerensa Elizabeth.

An BBC re wrug dew aswiwans: onan a dharlesas yn 1975 ha 1977, hag onan a dhallathas yn 2015.

## Romansow
Isditel pub romans yw *A Novel of Cornwall (Romans a Gernow)*. Yn kynsskrif dhe *The Black Moon*, Graham a dhispleg y dhewis dhe dhasserghi an gevres wosa powes a ugens bledhen.

## Pennfentynnyow
Senedh Kembra

**Senedh [[Kembra]]** (dhe mis Me 2020 aswonys a'n **Kuntelles Kenedhlek Kembra**) a omwruthas yn 1998 wosa raglev an werin yn 1997. Yma'n Senedh, ganso 60 esel, owth esedha yn Kardydh. 

An Kynsa Menyster (Eluned Morgan lemmyn) ha'y venystryon a wra Governans Kembra. Ny yll an Senedh naneyl gul laghys y honan, na tolli; an nerthyow ma usi hwath gans Senedh an Rywvaneth Unys yn Westminster. Mes herwydh y skoedhyoryon, yma'n Senedh moy worthybadow ages an Offis Kembrek kyns. 

Yth esa dewisyansow dhe'n Senedh yn 1999, 2003 ha 2007. Lavur a wre governya warbarth gans an Livrolyon Werinel a-dhia 1999 bys yn 2003; heb keskelmysi bys yn 2007; ha warbarth gans Plaid Cymru a-dhia 2007.

## Notennow

## Devynnow
Rol a hensi-horn kledhrennow kul y'n Repoblek Wordhen

Yma'n erthygel ma yn-kever hensi-horn kledhrennow kul y'n Repoblek Wordhen. Rag rol hensi-horn kledhrennow kul yn Wordhen Gledh, gwelewgh an gevren ma. 

Yth esa dhe **[[Wordhen]]** lies hyns-horn kledhrennow kul, brassa rann anedha a veu byldyes ow tevnydhya geyj 3 tros-hys (914 mm). An diwettha linen dhe dhegea (nag esa gwithys) o an Hyns-horn Cláir West yn 1961 (kynth usi rann anodho gwithys). 

## [[Konteth Cláir]]

* Hyns-horn Cláir West

## [[Konteth Donegal]]

* Kessedhek Junyes Hensi-horn Konteth Donegal (deges).
*Hyns-horn Trefinn

## Gwelewgh ynwedh

* Kledhrennow Kul
Hyns-horn Cláir West

Yn terowel yth oberas an **Hyns-horn Cláir West** (Sowsnek: *West Clare Railway*) yn Konteth Cláir, Wordhen yntra 1887 ha 1961. An hyns-horn kledhrennow kul 3 tros-hys (914 mm) a bonyas a drev an gonteth Enys, dres lies savla a-hys arvordir Cláir West dhe dhew benn-hyns, yn Cill Rois ha Cill Chaoi, gans dibarthva dhe Vaigh Sheasta*.* An system o an diwettha kevreyth hensi-horn kledhrennow kul dhe oberi yn Wordhen hag y junyas gans an penn-hyns-horn dhe Enys, le mayth usi gorsav hwath y'n jydh hedhyw rag gonisyow kyttrin ha tren dhe Luimneach ha Gaillimh. Savleow erel a gomprehendyas Inis Díomáin, An Leacht ha Sráid na Cathrach.

Kowethas gwithans a bon gwithti hyns-horn dhe worsav Dibarthva Maigh Sheasta, hag i o sowen orth dasygeri rann an hyns-horn avel linen ertach trethysi gans jynnow disel y'n 1990ow, ha gans lokomotyvyow ethen a 2009.

## Gwelewgh ynwedh

* Kledhrennow kul
* Rol a hensi-horn kledhrennow kul y'n Repoblek Wordhen.

## Kevrennow

* Gwiasva sodhogel (Sowsnek)
Ponsfordh Treffry

An **Bonsfordh Treffry** () yw ponsfordh hyns-horn ha dowrbons dewborpos istorek usi desedhys ogas ha treveglos Logsulyan, Kernow. An bonsfordh a dreus Glynn Gwernan, hag y hwra rann essensek a Dirwedh Balweyth Kernow ha Dewnens West, Ertachva an Bys. Yth yw merkyes yn-dann Reyth 1979 a Veyn Kov Koth hag Arenebedhow Hendhyskoniethel hag awos hy drog studh yma hy war govskrif Ertach Peryllys Pow Sows Istorek.

## Istori
Wosa herya statys an Teylu Treffrys yn 1813, Joseph Austen (a janjyas y hanow dhe Treffry yn 1839) a dhallathas displegya an kerthow, yn arbennek an rychys monow. Y hwelas an Glynn Gwernan avel fordh barys ynter arvordir an soth ha'n ughelsiryow yn Kernow kres. Y pyldyas porth kreftus, gorffennys yn 1829, dhe Borth, dowrgleudh yn-bann an nans dhe Velin Pont ha plen goleder dhe Val Kesunyes Fowydh war Vre Pennpellik. Rag don dowr dhe bowera'n bal y pyldyas leta a-dhyworth Logsulyan a-hys amal west an nans. Keffrys y prenas an porth dhe Dewyn Plustri ha tir ha balyow dhe Woon Goss, ha towlel aga junya gans kevreyth hyns-horn.

Ober war an hyns-tramm yn-bann an nans a dhallathas yn 1835, mes Austen ha'y rennyas William Pease a aswonas na via gwiw ra'ga ughelhwansow, ytho y feu forsakyes. Yn le henna, i a vyldyas hyns-tramm brassa, gans plen goleder a-dhyworth bason an dowrgleudh dhe dopp an nans, dhana y ponyas yn leven dre Logsulyan bys dh'y benn-hyns dhe Dhiwotti Karnrosveur ogas ha'n treveglos. Yth esa res a dreusans ughel a-ugh dhe'n avon, ytho y pyldsons ponsfordh vras, 650 tros-hys (198 m) a-hys ha 100 tros-hys (30 m) ughel. 

Y karyas an bonsfordh kledhrennow ha kons dowr dhe dhon moy dowr dhe Val Kesunyes Fowydh, hag ottomma le may teu appert kwalita desin ha drehevyans an strethur. Yma res dhe leven dowrhyns bos ewn hardlych, po ny fros an dowr.

War y fordh yn-nans y feu devnydhyes as dowr rag powera plen goleder Carnmears, dre ros dowr 34 tros-hys (10 m) y dhiameter. Henn a alosegas an hyns-tramm dhe oberi beghow yn-bann an goleder.

Yn 1872 bagas a dus negys a dhallathas dasvyldya hensi-tramm Treffrys dhe alosegi an gweytha a'n hornven ogas ha Tewyn Plustri. I a dhrehevis hyns nowyth der an nans a asas an hyns koth dhe Velin Pont hag yskyn amal west an nans. Hemm eth yn-dann Ponsfordh Treffry ha neshe Logsulyan dre gowfordh kyns eyljunya'n hyns koth dhe Worsav Hyns-horn Logsulyan. An kowethas nowyth a veu henwys Hyns-horn Monow Kernow.

## Pennfentynnyow
Hyns-horn Trefinn

Hyns-horn kledhrennow kul 3 tros-hys (914 mm) yn Konteth Donegal y'n Repoblek Wordhen yw an **Hyns-horn Trefinn** (Wordhonek: I*arnród Bhaile na Finne*, ). An hyns-horn a ober 3 mildir (5 km) a lerghow war gweli kledhrennow an kyns Hyns-horn Konteth Donegal a-dhyworth Trefinn a-hys glann Lynn Finn war tu ha Glenties hag yth yw an unsel kompani hyns-horn yn Konteth Donegal y'n jydh hedhyw.

Oberys yw an hyns-horn gans *Kowethyans Trenow Kres an Wordhonegva* (Wordhonek: *Comhlacht Traenach na Gaeltachta Lair*, ), hag yma'n Wordhonek ha'n gemeneth leel orth kres oberansow an hyns-horn.

## Oberyansow an hyns-horn

Penn seson an Hyns-horn Trefinn yw yntra misyow Metheven ha Gwynngala gans bys dhe bymp tren pub dydh oberyans. Yma keffrys lies hwarvos arbennek dres an vledhen, ow komprehendya trenow Kalan Gwav ha Nadelik. Y tennir pub tren trethysi gans jynn disel Simplex 102T hag y tevnydhir kyns jynn-kocha an hyns-horn derowel avel kocha. Yma kyns jynn Bord na Mona war an hyns-horn a dhevnydhir war trenow gwitha.

## Gwelewgh ynwedh

* Kledhrennow kul
* Rol a hensi-horn kledhrennow kul y'n Repoblek Wordhen.

## Kevrennow a-ves

* Gwiasva sodhogel (Wordhonek/Sowsnek)
Hensi-tram Treffry

**Hensi-tram Treffry** o bagas a hensi-tram monow yn Kernow a dhrehevis gans , perghennek tir ha den negys. Drehevys a vons rag provia karyans dhe lies bal ha pytt a askorras metol anhornek, growan ha pri china y'n arenebedh yntra Glynn Gwernan ha Tewyn Plustri. An hensi-tram a dhevnydhyas mergh, owth usya power dowr hag ethen war blenow goleder, ha wor'talleth yth obersons yn mellen gans an Dowrgleudh Porth ha'n porth dhe Borth, keffrys byldyes gans Treffry. Onan a'n hensi a dremenas an Glynn Gwernan war Bonsfordh Treffry, an brassa ponsfordh yn Kernow pan veu byldyes.

An hensi-tram a vey ygerys yn rannow a-dhyworth 1835 dhe 1870. I a brovias gwellheans dramatek yn karyans monow, mes yn teknogel yth esens dedhyes, hag i a veu dasworrys yn 1874 gans Hyns-horn Monow Kernow, kompani rych y vona a gevarghewas meur yn gwellhe karyans hyns-horn y'n arenebedh, ow kul an linennow moy gwiw rag oberans gans lokomotyvyow hag owth aga ystyn.

An rannow derowel a veu gorrys heb odhom a Reyth an Senedh, avel aventur privedh, ha nyns yw styryes hanow an linennow; nebes skriforyon a refer dhedha avel *Hyns-horn Treffry* ha variennow erel a'n titel. Hyns-tram a styr hyns-horn drehevys yn skav nag usi parkyes dell yw usys. Hemm yw gnas essensek a hyns-tram, ow komprehendya linennow trethysi war stretow yn arenebedhow trevek.

Y'n jydh hedhyw yma rannow a hyns an hyns-tram yw devnydhyes hwath gan trenow trethysi owth oberi avel Linen Arvordir Atlantek yntra Porth a Tewyn Plustri.

## Gwelewgh ynwedh

* Rol a hensi-horn yn Kernow
* Hyns-tram (diwysyansek)
Samuel Prideaux Tregelles

**Samuel Prideaux Tregelles** o yethonydh ha duwonydh kernewek  (30 mis-Genver 1813 - 24 mis-Ebrel 1875).

Genys veu ev yn Aberfala, Kernow yn 1813 hag ev a verwis yn Aberplymm yn 1875.

Aswonnys yw Tregelles awos y ober meur studhyans yethow an Bibel, hag ev a dhellos niver a lyvrow.

Yma gans an Lyverva Genedhlek Kembra kuntel kovskrifennow a'n den ma.

## Dustuniadow
*Samuel Prideaux Tregelles - Y Bywgraffiadur Cymreig
*Samuel Prideaux Tregelles - Oxford Biography
Daphne du Maurier

Daphne du Maurier (13 mis Me 1907 - 19 mis Ebrel 1989) yw skrifores Bredennek,  a wre skrifa novelys ha dramas.  Genys veu yn Loundres, myrgh dhe warier Syr Gerald du Maurier. Hi a dhemedhis an souder Syr Frederick Browning. Hi o skoodhyer Mebyon Kernow.

## Rol lyvrow
### Novelys
* *The Loving Spirit* (1931)
* *I'll Never Be Young Again* (1932)
* *Julius* (1933)
* *[[Jamaica Inn]]* (1936)
* *[[Rebecca (nofel)|Rebecca]]* (1938)
* *[[Frenchman's Creek]]* (1941)
* *Hungry Hill* (1943)
* *The King's General* (1946)
* *The Parasites* (1949)
* *[[My Cousin Rachel]]* (1951)
* *The Scapegoat* (1957)
* *The Flight of the Falcon* (1965)
* *[[The House on the Strand]]* (1969)
* *Rule Britannia' (1972)

=== Drama ===
* *Rebecca* (1940)
* *The Years Between* (1945)
* *September Tide* (1948)

=== Hwedhlow ===
* *Happy Christmas* (1940)
* *Come Wind, Come Weather* (1940)
* *The Apple Tree* (1952) (
* *Early Stories* (1959)
* *The Breaking Point* (1959)
* *The Birds and Other Stories* (1963)
* *Not After Midnight* (1971)

=== Aral ===
* *Gerald* (1934)
* *The du Mauriers* (1937)
* *The Young George du Maurier* (1951)
* *Mary Anne* (1954)
* *The Infernal World of Branwell Brontë* (1960)
* *Castle Dor* (1961) (gyda Syr [[Alfred Quiller-Couch]])
* *The Glass-Blowers* (1963)
* *Vanishing Cornwall* (1967)
* *Golden Lads* (1975)
* *The Winding Stairs* (1976)
* *Growing Pains—the Shaping of a Writer* (1977)
* *Enchanted Cornwall'' (1989)

## Pennfentynnyow
Hyns-tram (diwysyansek)

**Hensi-tram**, **tramlerghow**, po **tramfordhow** yw hensi-horn usi gorrys yn skav, treweythyow oberys heb lokomotyvyow. Awos nag yw kerri tramlerghow sopposyes dhe garya posow daffar hensi-horn geyj savonek tipek, yma chons bos an tramlerghow may oberons warnodho byldyes a dhevnydhyow le krev. Tramlerghow a yll kemeres lies furv, treweythyow ymons lerghow anbarghus usi gorrys war an dor rag movya daffar a-dro dhe weythva, bal po mengleudh. Lies, mar na brassa rann anedha, yw teknlogieth hensi-horn kledhrennow kul. Power karya a yll bos dre dhorn, dre enevales (yn arbennek mergh hag asenes), tennys gans funyow ha jynn-ethen anvovadow, po gans lokomotyvyow bian. Y'n kontrari part i a alsa bos kevreythyow komplek ha hir, kepar ha Hyns-Tram Goon Lee yn Dewnens, Pow Sows.

## Gwelewgh ynwedh

* Hyns-horn
* Rol a dramlerghow yn Kernow
* Rol a dramlerghow y'n Ruvaneth Unys
Kessedhek Junyes Hensi-horn Konteth Donegal

An **Kessedhek Junyes Hensi-horn Konteth Donegal** () a oberas kevreyth efan a hensi-horn kledhrennow kul 3 tros-hys (914 mm) yn Donegal, Wordhen, a 1906 dhe 1960. An kessedhek a veu ynkorforys yn 1906, a esas an prenas junyes a'n kyns Kompani Hyns-horn Donegal gans Hyn-horn Bras an North a Wordhen ha Kessedhek Kontethow an North a'n Hyns-horn Kresdir.

## Istori Hensi-horn Donegal
War galan mis Me 1906 y feu fondyes an Kessedhek Junyes. An linennow a veu heryes gans an Kessedhek Junyes a wrug sommen a 106 mildir (171 km). I o:

* Hyns-horn Nans Finn (HNF) a Strabane dhe Stranorlar.
* Linen an Hyns-horn Donegal West a Stranorlar dhe Dhonegal.
* Linennow an Kompani Hyns-horn Donegal yntra Stranorlar ha Glenties, Trev Donegal dhe Gillybegs, Strabane dhe Dherry, ha Trev Donegal dhe Vallyshannon. 

Yth ygeris an Kessedhek Junyes an Hyns-horn Strabane ha Letterkenny war galan mis Genver 1909, ow tri sommen hys an gevreyth dhe 121 mildir (195 km). Erbynn 1912 an kompani a berghennas an kerthow a-is:

* Jynnow ha stock-rolya: 21 lokomotyv; 56 karr trethysi; 304 karr gwara.
* Pennplassow ha hweljiow lokomotyvyow dhe Stranorlar.

An linen yntra Strabane ha Derry a veu perghennys yn kowal gans Kessedhek Kontethow an North a'n Hyns-horn Kresdir, mes y feu oberys gans an KJHKD.

Orth topp y ystynnans, an Kessedhek Hensi-horn Konteth Donegal a oberas an brassa system a hensi-horn kledhrennow kul y'n Enesow Breten. An hyns-horn a veu aswonys yn hegar avel an "Wee Donegal".

## Gwelewgh ynwedh

*Rol a hensi-horn kledhrennow kul y'n Repoblek Wordhen.
* Kledhrennow kul.
Hyns-horn Gwili

Hyns-horn ertach yn Pow Kerverdhin yn Kembra soth-west yw an **Hyns-horn Gwili** (Kembrek: *Rheilffordd Gwili*, ) a ober linen hyns-horn gwithys gayj savonek a-dhyworth tyller Dibarthva Abergwili (ogas dhe Gerverdhin) a-hys 4½ mildir (7.2 km) rann a'n kyns linen Kerverdhin dhe Aberystwyth. An hyns-horn derowel a dhegeas yn 1965, ha lyftyes a veu an kledhrennow yn 1975.

Hanow an hyns-horn a dheu a-dhyworth Avon Gwili, an avon a fros der an nans ryb tenewen an linen.

## Gorsavow an hyns-horn

### Llanpumsaint (Lannpympsens)
Kompani an hyns-horn a berghenn an gweli-kledhrennow yntra Danycoed ha Llanpumsaint. Awos nivel an ponsow war an rann ma, yth o gwell gans an kompani dhe fogella war an ystynnans dhe'n soth dhe Dhibarthva Abergwili. Yma eth pons forsakyes war an gweli-kledhrennow yntra Danycoed ha Llanpumsaint a lett an ystynnans dhe'n north.

### Cynwyl
Nyns yw ygerys an hyns-horn mar bell avel Cynwyl hwath.

### Danycoed Halt (Gorta yn-dann an Koos)

Byldyes a veu an gorta ma y'n 1990ow hag ygerys a veu yn 2001. Dhe'n pols ma yth yw penn north an hyns-horn, mes y halsa dos dres nivera wosa an hyns-horn gwithys dhe ystyn dhe dyller gorsav Cynwyl, mildir dhe'n north, ha dhana dhe Llanpumpsaint, 2½ mildir dhe'n north.

### Llwyfan Cerrig (Kay Kerrik)
Avel Danycoed, nyns esa Llwyfan Cerrig gorsav war an hyns-horn derowel. Y feu byldyes yn 1998 gans an Hyns-horn Gwili. Y teu byldyans an gorsav a-dhyworth Felinfach war hyns-skorr Aberaeron. 

### Bronwydd Arms (Tavern Bronn Wydhel)
Hemm o gorsav war an hyns-horn derowel hag yw pennplas oberansow an Hyns-horn Gwili.

### Abergwili Junction (Dibarthva Abergwili)

Ottomma gorsav nowyth a ygeris yn 2017 wosa gorfenna ystynnans a-soth an hyns-horn gwithys. Y feu byldyes war tyller an gorsav dibarthva derowel.


## Redya pella

* Gwiasva sodhogel an hyns-horn (Sowsnek yn-unnik)
Kalstok

**Kalstok** () yw tre yn Kernow, Breten Veur, yn Nans Tamer. Yma chi Koesheyl yn ogas. Desedhys yw yn ranndir Karadon. Yn Kalstok yma dew davern ha unn hyns horn, Linen Nans Tamar, hag a res dhe Aberplymm yn Dewnens. Y boblans yw  den.
Etholans ollgemmyn Ruvaneth Unys 2015

Yth esa dewisyans war 7ves mis Me 2015 rag etholi 650 Esel Senedh an Ruwvaneth Unys. Yth esens dewisyansyow leel yn veur a le war an jydh keth. 

Yn despit dhe mogha a sondyansow, an Withadoregyon a gwaynyas an rann vrassa y'n Senedh. Ynwedh, an Parti Kenedhlek Albanek a wrug meur a gwaynow yn Alban. An Weriniethoryon Livrel a soffras aga sewyans an gwettha bythkweth, ow fyllel 49 eseli, ha menystrys ow komprehendya Vince Cable, Ed Davey, ha Danny Alexander. 

An sewena Gwithadorek a ledyas dhe'n Etholans a-dro Eseleth Unyans Europek yn 2016.

## Devynnow
Arthur

**Arthur** a ell bos:
*Chester A. Arthur
*Arthur Gernow
*Arthur Schopenhauer
*Arthur Balfour
*Arthur Penn
*Arthur Quiller-Couch
*Arthur Lowe
*Arthur Wellesley, 1sa Dug Wellington
*Arthur Ransome
*Arthur Rimbaud
*Arthur C Clarke
Monte Águila, Chile

**Menydh Er** (yn ) yw sita yn Chile. Yth esa dhedhi poblans a 6,090 a drigoryon yn 2002.

File:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (12).jpg|

File:Bomberos monte aguila.jpg|

File:Img-estadio.jpg|

File:Entrada x yumbel.jpg|

File:Premiacion O.V.V. 2017 (4).jpg|

File:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (103).jpg|

File:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (63).jpg|

File:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (14).jpg|

File:Carros abandonados mte aguila.jpg|



## Kevrennow a-ves
* Official Page of Monte Águila
Walt Whitman

Prydydh, journalyas ha skrifer assays Amerikanek o **Walter "Walt" Whitman** (Me 31, 1819 – Meurth 26, 1892). Avel denor, ev o rann a'n tremenyans yntra treuskynnolieth ha gwirder, ow komprehendya an dhew dybyans ma yn y oberow. Whitman o onan a'n delanwesekka prydydhyon y'n chenon Amerikanek, yn fenowgh yma va henwys an tas a wersyow rydh. Gorthargyadow yn y dermyn esa y ober, yn arbennek y guntel a vardhonieth *Leaves of Grass*, esa deskrifys avel lewd awos y omglowanselieth. Bewnans Whitman an dheuth yn-dann hwithrans rag y gethreydhelieth vedhys.

Genys yn Huntington war Enys Hir, Whitman a oberas avel kournalyas, dyskador, ha skrifwas an governans. Dhe 11 bloodh, y kasas adhyskans formel dhe oberi. Avel flogh ha dre veur a'y resegva y trigas yn Brooklyn. Penn-ober Whitman, *Leaves of Grass*, o dyllys yn kensa yn 1855 gans arghans y honan. An ober o assay dhe ystyn dhe dus kemmyn gans epik Amerikanek. Y pesyas dh'y lesa ha'y amendya bys dh'y vernans yn 1892. Dres Bresel Civil Amerika yth eth dhe Washington D.C. hag oberi yn klavjiow, ow kara an re goliys. Y vardhonieth a fogellas war golles ha yaghheans yn fenowgh. Dew a'y vardhonegow mogha aswonys, "O Captain! My Captain!" ha "When Lilacs Last in Dooryard Bloom'd", a veu skrifys orth mernans Abraham Lincoln. Wosa kronk war-tu ha diwedh y vewnans, Whitmans a vovyas dhe Camden, Jersey Nowyth, le ma teklinyas y yeghes yn pella. Pan verwis gans 72 bloodh, y ynkleudhyans o hwarvos poblek.

## Oberow

* *Franklin Evans* (1842)
* *Life and Adventures of Jack Engle* (kevres yn 1852)
* *Leaves of Grass* (1855, an kensa a lies dyllans bys dhe 1891)
* *Manly Health and Training* (1858)
* *Drum-Taps* (1865)
* *Democratic Vistas* (1871)
* *Memoranda During the War* (1876)
* *Specimen Days* (1882)
Enesow Keltek

An **Enesow Keltek** yw bagas a enesow y'n north west a Europa, ow komprehendya Breten Veur, Iwerdhon, Manow, ha lies enys bianna. Henwys re bons an *Enesow Bretennek* yn termyn eus passyes, mes drefen bos devedhyans emperouregek dhe'n hanow ma, gwell yw an *Enesow Keltek* dhe neb tus, yn arbennek y'n gwlasow keltek.

## Gweler ynwedh
*Breten Veur
*Iwerdhon
*Manow
*Mor Bretannek
Kerdh Hir an Navaho

**Kerdh Hir an Navaho**, keffrys henwys an **Kerdh Hir dhe Vosque Redondo**, (Navahoek: ***''Hwéeldi***'') a gampoll dhe omdhegyans ha karth ethnek assayys a'n dus Navahoek gans governans Statys Unys Amerika yn 1864. Yth esa navahoyon gwrys dhe gerdhes a-dhyworth aga thir yn Arisona an jydh hedhyw dhe Veksiko Nowyth est. Nebes 53 keskerdh gorhemmynnel dyffrans a hwarva yntra mis Est 1864 ha diwedh 1866. Nebes anthropologoryon a lever bos "troma kuntellek an Kerdh Hir... troboyntyel dhe honanieth gevos an navahoyon avel tus."
Benyn

**Benyn** yw tevesiges venow. An ger "benyn" (liesplek: benenes) yw usys rag kewsel a-dro dhe reydh. Treweythyow, an term "benyn" yw usys yn despit dhe vloodh, rag ensampel yn lavarennow kepar ha "gwiryow benyn", rag batalyas orth daldraow kowethasek.

Herwydh usadow, yma brys dhe venyn. Baban a dhispleg y'n brys pan yw an venyn dorrek. Byttegyns, nebes benenes yw treus (treweythyow gans kalgh ha diwgell) po ynterreydh.

Kyn hwaynyas benenes lies gwir ha frankedh yn meur a'n bys displegys, yn arbennik bys yn dalleth an 20ves kansbledhen, benenes a brevi disfaverans hag arvedhyans dres oll an bys. Yn kansbledhynnyow kyns, yn meur a'n bys nyns esa gwiryow dhe venenes, an gwir ragleva komprehendys. Ynwedh, benenes a veu dyghtys gans anvri.

Arwodh an dhuwes Gwener yw usys rag benenes.

## Devynnow
Te

**Te** yw diwes meurgerys dres oll an bys. Te yw gwrys dre segi delyow po bleujennow seghys an les *Camellia sinensis* yn dowr pooth. Yn fenowgh, te a yll kavos losowys erel, spisys po saweryow frooth ynno, kepar ha lymmaval.

Treweythyow, an ger "te" yw usys rag diwosow erel a veu gwrys dre segi frooth po losowys yn dowr pooth, kepar ha "te rooibos" po "te kamomil". Hemm yw henwys "te losowek".

## Eghennow te
Yma dew eghen chyf a de: te du ha te glas.

Rag gul te du, gweythoryon a gemmer an delyow ha'ga lesa war estyll le may hallo an delyow seghi. Nessa, i yw rolys ha drelys. A-wosa, i yw gorrys yn stevel le may sugnons oksyjen. Dasoberyansow kymyk a janj sawor ha gis an te. Gordhiwedh, an delyow yw seghys gans ayr pooth bys pan dreylyons gorm po du. Meur a de du a dheu a Shri Lanka, Indonesi hag Afrika est.  

Te glas yw gwrys dre worra delyow kro yn ethenell a with an delyow glas. Ytho, an delyow yw skwattys ha seghys yn fornow. Eynda yw an brassa gwrier hag an brassa devnydhyer a de glas.

Te yw tevys dres oll yn China, Eynda, Pakistan, Shri Lanka, Taywan, Nihon, Nepal, Ostrali, Arghantina ha Kenya. 
Restren:Tea bags.jpg||
Restren:Qi Lan Oolong tea leaf.jpg||
Restren:Cup of tea, Scotland.jpg||
Restren:Everything Stops for tea.jpg||


## Braga
Res yw segi te glas dres 2–3 mynysen yn dowr 80-85 °C (176-185 °F).  Res yw segi te du dres 3–5 mynysen yn dowr ow pryjyon.
Keus

**Keus** yw leth yn furv soled ha dybradow. Yma lies ryw keus, rag ensampel cheddar, swiss, ha provolone. Lies tra a janj an furv, tewder ha sawor keus. Hemma a gomprehend: an leth (bugh po gaver); mars yw an leth pasteurys; an myns a vlonek, bakteria ha kosk y'n keus; fatel wrer an keus, pygemmys blonek eus y'n keus; hag oos an keus.

Rag nebes keusyow, an leth yw kowlys dre geworra trenkennow kepar hag aysel po sugen limaval. Meur a geusyow yw trenkhes gans bakteria. An bakteria ma a dreyl sugraow leth dhe drenken laktik. Godroth yw usys rag gorfenna an kowlyans. Dewisyow losowek rag godroth a yll bos usys ynwedh. Meur a hemma yw gwrys rag adhvesi fong henwys *Mucor miehei*. Dewisyow erel a dhevnydh eghen a'n teylu askall *Cynara.*

## Dalleth keus
Pobel re beu ow kul keus a-dhia gyns skrifans. Ny wodhon pan o an kynsa keus. Keus a veu dybrys gans an bobel Sumerian yn 4000 KOK a-dhedro.

## Fatel wrer keus
Keus yw gwrys gans leth. An leth an moyha meurgerys yw leth bugh, gaver po davas. Leth bual, kowrvargh, asen ha dowrvargh a yll bos usys ynwedh.

## Klassans keus
Yma nebes methodys dyffrans rag klassa keusyow:

* Oos an keus
* Gwiasedh an keus: kales po medhel
* Fatel wrer an keus
* An leth
* Pygemmys blonek eus y'n keus
* Liw an keus (liwyow kemmyn yw melyn ha gwynn)

Rywyow dyffrans a geus a gomprehend:
Fibonacci

**Fibonacci** (henwys ynwedh Leonardo Bonacci, Leonardo Fibonacci ha Leonardo a Bisa) a vewas c. 1170–1250. Ev o mathematgydh Italian hag "an roasekka mathemategydh a'n west y'n Osow Kres".

Fibonacci a veurgeryshas system an niveren Hindu-Arabek dhe'n bys west yn y *Liber Abaci* (Lyver Reknans) yn 1202. Ev a gomendyas dhe Europa ynwedh holyans an niverow Fibonacci a dhevnydhyas ev rag ensampel y'n *Liber Abaci*.

## Holyans an niverow Fibonacci
Fibonacci yw aswonys rag rol an niverow henwys an Holyans Fibonacci. Nyns eus diwedh dhe'n rol, mes an rol a dhalleth gans:
 1,  1,  2,  3,  5,  8,  13,  21,  34,  55,  89, 144, ...
Y'n rol ma, an niverow iskevresek yw  kevys dre geworra an dhew niver diwettha war-barth.
 1 + 1 = 2
     1 + 2 = 3
         2 + 3 = 5
             3 + 5 = 8
                 5 + 8 = 13
                     8 + 13 = 21
                         13 + 21 = 34
                              21 + 34 = 55
                                   34 + 55 = 89
                                        55 + 89 = 144
                                             89 + 144 = 233
                                                  144 + 233 = 377
                                                        233 + 377 = 610
                                                              377 + 610 = 987
                                                                    610 + 987 = 1597
                                                                          987 + 1597 = 2584
                                                                          etc...
An kevres ma yw dhe les ynwedh dre reson y nesha an komparriv a dhew niver an eyl wosa y gila y'n kevres dhe'n komparriv owrek.
Homer

**Homer** yw hanow hengovek skrifer an Iliad hag an Odyssey; dew vardhonek poesek dhe lyenn Greka koth. An Iliad yw hwedhel an Vresel Troi, deg blydhen a esedhva, hag an dadhlow yntra Achilles hag Agamemnon. An Odyssey yw hwedhel Odysseus pan esa ev ow tehweles tre wosa'n vresel.

Yma dew vagas a skoler hedhyw; an eyl a dyb bos unn den hag a skrifas moyha rann a'n dhew vardhonek, y gila a dyb bos an bardhonek gwrys gans lies den. Yth yw krysys bos an bardhonek gwrys a-dro dhe dhiwedh an ethves kansblydhen po dalleth an seythves kansblydhen KOK.
Kan

**Kan** yw oberen ilow gans geryow. Treweythyow, kanow yw gwrys gans skriforyon gan. Yma ynwedh kanow gwerin: kanow gwrys gans tus nans yw hirneth a veu kenys avel hengov.

Nebes tus a furv bandys hag a skrif ha rekord kanow rag dendyl bewnans. Band gans dew ganer   yw kan ha diskan. Nebes tus a wra parodis a dhevnydh ton an gan gans geryow dyffrans. Parodis yw gwrys, dell yw usys, rag gul ges a gan po kaner (kaner parodi "Weird Al" Yankovic, rag ensampel).

Yn fenowgh, an ger "kan" yw usys rag deskrifa neb ilow, hogen ilow heb geryow.
Tabour

**Tabour** yw daffar ilow yw gwariys gans diwla dre dhevnydhya gwelen tabour (gwelen rag gweskel tabour). Tabour yw daffar ilow frappyans; i a wra sonyow der aga frappya.  

Kuntell a dabouryow ha symbalys yw henwys daffar tabour po sett tabour. Sett tabour yw usys y'n moyha rywyow a ilow veurgerys, komprehendys rock, jazz, ilow wlas, blous ha lies aral. 

Tabouryow yw usys rag gwitha resyas fyrv yn kan. Ynwedh, tabouryow a re tybyans a omglewans dhe lies ilow.  



## Folennow derivys

* Symbal
Kewer

**Kewer** yw chanjyow dedhyek po euryek y'n ayrgylgh. Kewer a gomprehend: gwyns, lughes, tewedh, annawel, gwyns a-dro, glaw, keser, ergh, ha lies moy. Nerth an Howl a janj an gewer. Hin a dheskrif py par kewer a hwer, dell yw usys, yn unn tyller yn sesons dyffrans. Chanjyow y'n gewer a yll chanjya agan cher ha'gan bewnans. Yn kewer dhyffrans, ni a wisk dillas dyffrans ha ni a wra pythow dyffrans. Ni a dhewis bosow dyffrans yn sesonyow dyffrans. Rag ensampel, dehen rew y'n hav, know ha mor yn kynnyav po choklet tomm y'n gwav. Patron an gewer dres an vledhen yw gelwys an hin.

Keweroniethvaow oll a-dro dhe'n bys a vusur rannow dyffrans a'n gewer. Manerow rag musura an gewer yw: tooth an gwyns, tu an gwyns, tempredh, poos barometrek, ha leythedh. Gans an musuransow ma y hyllir gul darganow kewer rag termyn a dheu.  Tus a vusur an gewer yw henwys *keweronydh*. Keweronydhyon a dhevnydh jynnow-amontya rag drehevel patronyow awgrymek bras rag holya tuedhow kewer.

Kewer sevur a yll shyndya tus ha'ga fythow. Nebes ensamplow a gewer sevur yw:

* Trowyns trovannel
* Hager-awel
* Syghor
* Liv
* Pothvann
* Gwyns a-dro
* Annawel
Edgar Allan Poe

Skrifer, golegor ha barner lien Amerikanek o **Edgar Allan Poe** (/poʊ/; dinythys **Edgar Poe**; mis Genver 19, 1809 – mis Hedra 7, 1849). Poe yw gwella aswonys rag y vardhonieth ha'y dhrollow kott, yn arbennek y hwedhlow kevrinek ha tewal. Y firir orto avel figur kresel a Romansogeth y'n Statys Unys ha lien Amerikanek yn ollgemmyn, hag ev o onan a'n skriforyon drollow kott mogha a-varr y'n wlas na.Yth yw gwelys avel gwrier fugieth helghyas hag yma ganso kresys a gevri dhe'n genre nowyth a fugieth wodhonieth. Ev o an kensa skrifer Amerikanek aswonys yn ta a wrug dendyl arghans dre skrifa yn unnik, sewyans hemma o bewnans ha resek kales awos arghasans.


## Dewis a'y oberow
Rol leun a oberow gans Edgar Allan Poe.

Y rer titlys Kernowek yn krommvaghow mars eus treylyans.

### Hwedlow

* "The Black Cat"
* "The Cask of Amontillado"
* "A Descent into the Maelström"
* "The Facts in the Case of M. Valdemar"
* "The Fall of the House of Usher"
* "The Gold-Bug"
* "Hop-Frog"
* "The Imp of the Perverse"
* "Ligeia"
* "The Masque of the Red Death"
* "Morella"
* "The Murders in the Rue Morgue"
* "The Oval Portrait"
* "The Pit and the Pendulum"
* "The Premature Burial"
* "The Purloined Letter"
* "The System of Doctor Tarr and Professor Fether"
* "The Tell-Tale Heart"
* "Loss of Breath (tale)"

### Bardhonieth

* "Al Aaraaf"
* "Annabel Lee"
* "Alone" (Ow Honan)
* "The Bells"
* "The City in the Sea"
* "The Conqueror Worm"
* "A Dream Within a Dream"
* "Eldorado"
* "Eulalie"
* "The Haunted Palace"
* "To Helen"
* "Lenore"
* "Tamerlane"
* "The Raven" (An Vran Vras)
* "Ulalume"

### Aral

* *Politian* (1835) – Unsel gwari Poe.
* *The Narrative of Arthur Gordon Pym of Nantucket* (1838) – Unsel romans leun Poe. 
* "The Balloon-Hoax" (1844) – Ges jornalek a bryntyas avel drolla gwir.
* "The Philosophy of Composition" (1846) – Assay
* *Eureka: A Prose Poem* (1848) – Assay
* "The Poetic Principle" (1848) – Assay
* "The Light-House" (1849) – Diwettha ober anworfennys Poe.



## Gwelewgh yn-wedh

* Rol a awtours Amerikanek
* Rol a awtours a lien gothek
Daguerreskrifa

**Daguerreskrifa** o an kensa process skeusennek, esa devnydhyes yn ledan y'n 1840ow ha'n 1850ow.

Devisyes veu gans Louis-Jacques-Mandé Daguerre hag y feu komendyes dres an bys oll yn 1839. Daguerreskrifa a veu gorbassyes erbyn 1860 gans processys nowyth, le kostek a wrug imajys snella gweladow. Yth esa dasserghans yn daguerreskrifa y'n 20ves kansvledhen diwedhes gans niver isel a skeusennoryon a vynnas gul devnydh artistek a brocessys skeusennek a-varr.


## Gwelewgh ynwedh

* Skeusenweyth
Henrik Ibsen

**Henrik Johan Ibsen** (20 Mis Meurth 1828 - 23 Mis Me 1906) o dramatydh norgaghek. Yn fenowgh, ev yw henwys "tas an drama arnowydh."

Ibsen yw prederys an brassa awtour norgaghek ha unn a'n dramatydhyon an moya posek yn y oos. Ev a veu solempnys avel arwodh genedhlek gans bobel norgaghek. Y oberennow gwella yw "A Doll's House"  (Chi an Dolliow) ha "Enemy of the People" (Envi an Bobel).
Marcel Proust

**Valentin Louis Georges Eugène Marcel Proust** (leverys: maʁsɛl pʁust) (10 Mis Gortheren 1871 – 18 Mis Du 1922) o awtour, skrifer assayow hag arvreusyas Frynkek. Ev a skrifas *À la recherche du temps perdu* (Ow Hwithra Termyn Kellys*),* oberenn kowrek a fugieth a'n 20ves kansvledhen, dyllys yn seyth rann a 1913 dhe 1927.

Proust o kethreydhel. Ev a verwis a niwmonia.
Ovid

**Publius Ovidius Naso**, henwys yn fenowgh **Ovid**, o bardh hen Rom. Ev a veu genys Mis Meurth an 20ves, 43 KOK yn Sulmona, henwys *Sulmo* yn termyn eus passys. Nyns on sur pan verwis ev, mes yth o 17 OK po 18 OK, dell hevel. Ev a verwis yn Tomis, henwys Constanţa yn Romania yn termyn arnowydh. 

Gans Virgil ha Horace, i yw prederys tri an brassa berdh yn lien Latin. Dell yw usys, Ovid a skrifas yn gwers. Ovid o awtour klassek an moya redys yn Osow Kres.

## Ober

### Ober gans Ovid (gans dedhyow dyllans ogas lowr)

* *Amores* ("An Kerensaow"), pymp lyver, dyllys 10 KOK ha amendys dhe tri lyver a-dro 1 OK.
* *Metamorphoses*, ("Treusfurvyansow"), 15 lyver. dyllys a-dro 8 OK.
* *Medicamina Faciei Feminae* ("Tremmliw Benenes"), henwys ynwedh *An Art Tekter*, 100 linen gesys. Dyllys a-dro 5 KOK.
* *Remedia Amoris* ("An Kur rag Kerensa"), unn lyver. Dyllys 5 KOK.
* *Heroides* ("An Worouresow"), henwys ynwedh *Epistulae Heroidum* ("Lytherow a Worouresow"), 21 lyther. Lytherow 1–5 dyllys 5 KOK; lytherow 16–21 skrifys a-dro 4–8 OK.
* *Ars Amatoria* ("An Art Kerensa"), tri lyver. An kynsa dew lyver dyllys 2 KOK, an tressa diwettha..
* *Fasti* ("An Golyow"), hwegh lyver a-dro dhe'n kynsa hwegh mis an bledhen. Gorfennys kyns 8 OK, martesen dyllys yn 15 OK.
* *Ibis*, bardhonek, skrifys a-dro 9 OK.
* *Tristia* ("Galarow"), pymp lyver. Dyllys 10 OK.
* *Epistulae ex Ponto* ("Lytherow a'n Mor Du"), peswar lyver. Dyllys 10 OK.

## Gwiasvaow erel

* Oberennow gans Ovid dhe Project Gutenberg
* **Latin**
**Latin Library: Ovid *Amores*, *Ars Amatoria*, *Epistulae ex Ponto*, *Fasti*, *Heroides*, *Ibis*, *Metamorphoses*, *Remedia Amoris*, *Tristia*.
** Gutenberg Project: Fasti 
** Obernnow gans Ovid
**ITALIAN
**Massimo Colella, «Ti trasformasti in Dafne»: mythos ovidiano e metamorfosi nella poesia di Eugenio Montale, in «Italica (American Association of Teachers of Italian)», 96, 1, 2019, pp. 21-53.
Isaac Newton

**Syr Isaac Newton** (25 Mis Kevardhu 1642 – 20 Mis Meurth 1726 [furv goth]) o mathematgydh ha godhonydh sowsnek. Ev o poesek dhe'n domhwelyans godhoniethek hag y lyver *Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica* a dhallethas studhyans awgrym klassek an gwayans.
Charles de Gaulle

**Pennhembrenkyas Charles-André-Joseph-Marie de Gaulle** (22 Mis Du 1890 - 9 Mis Du 1970) o ledyer Frynkek  lu ha politek. Ev o lewydh a Bow Frynk a 1959 dhe 1969. Ev o esel ha ledyer an Defens Frynkek dres Nessa Bresel an Bys. Ev a verwis a anevrism.
Jawaharlal Nehru

**Jawaharlal Nehru** (henwys ynwedh *Pandit Nehru*) (14 Mis Du 1889 - 27 Mis Me 1964) o ledyer (pennvenyster) a Eynda dre 17 bledhen a-dhesempis wosa 1947, pan wrug mos ha bos Eynda anserghek. Ev a veu genys yn Allahabad, Uttar Pradesh, Eynda. Ev a verwis gans shora kolon yn Delhi Nowydh.

Yn-dann rewl Prydannek, Nehru a veu gorrys yn prison lies prys. Dres an presyow ma, ev a wre skrifa lytherow hir dh'y vyrgh, Indira, a-dro dhe istori eyndek ha'n bys. An lytherow ma yw skrifys marthys yn ta. I a dheuth ha bos lyverow pur sewen pan vons  dyllys diwettha avel *Glimpses of World History* (Gowologow a Istori an Bys) ha *The Discovery of India* (An Diskudhans a Eynda).

Y das Motilal Nehru o figur posek yn gwynnel rydhses eyndek ynwedh. Y vyrgh Indira Gandhi ha y vab wynn Rajiv Gandhi a dheuth ha bos pennvenystroryon a Eynda.
Arthur Rimbaud

**Jean Nicolas Arthur Rimbaud**  (20 Mis Hedra 1854 – 10 Mis Du 1891) o prydydh frynkek. Ev a veu genys yn Charleville. Ev a skrifas y oberennow an gwella pan o ev 15–18 bloodh.  Ev o dibowes hag ev a movya oll a-dro dhe'n bys yn fenowgh. Ev o kethreydhel. Ev a verwis a ganker askorn wosa y benn-bloodh 37ves.

## Ober

* *Le Soleil Était Encore Chaud* ("An Howl o Hwath Tomm"). Dyllys yn 1866.
* *Poésies* ("Bardhonogow"). Dyllys a-dro 1869–1873.
* Soleil et chair ("Howl ha Kig"). Dyllys yn 1870.
* *Le bateau ivre* ("An Skath Vedhow"). Dyllys yn 1871.
* *Proses Évangeliques*. Dyllys yn 1872.
* *Une Saison en Enfer* ("Unn Seson yn Yfarn"). Dyllys yn 1873 gans Rimbaud avel lyvryn vyghan yn Brussel.
* *Illuminations*.Dyllys yn 1874.
* *Lettres* ("Lytherow"). Dyllys yn 1870–1891.
Flogh

Dhe vewioneth, **flogh** (liesek **fleghes**) yw den yntra prys dinythyans ha kedhorieth. Styryans an lagha a gews a vlogh yn-dann oos. 

Ynwedh, *flogh* a gews a golm goos gans kar (kepar ha po myrghes po mebyon a neb bloodh), po yn arwodh a den awtoritasek, po gews a eseleth vagas dhe gorth, looth, po kryjyans. Maga ta, *flogh* a gews a vos manerus gans po prys arbennik, po le, po kesstudh, kepar ha "flogh a nature" por "flogh a'n tri-ugensow."
Keynvor Eyndek

An **Keynvor Eyndek** po **Keynvor Eynda** yw an keynvor kerghynnys gans Asi dhe'n north, Ostrali ha'n Keynvor Hebask dhe'n est, an Keynvor Soth dhe'n soth, hag Afrika ha'n Keynvor Atlantek dhe'n west. An keynvor yw henwys wosa an avon Indus hag Hen Eynda war y vorrep north. An Pleg Mor Bengal, an Mor Arabi, an Morblek Persi ha'n Mor Rudh yw rannyow an keynvor ma.

An downna poynt y'n Keynvor Eyndek yw y'n Kleudh Java yn ogas dhe'n Enesow Sunda y'n est, 7500 m (25,344 troos-hys) down. An downder kresek yw 3,890 m (12,762 troos-hys). An Keynvor Eyndek yw tressa keynvor an brassa y'n bys, 28,350,000 mildir pedrek. An rann vrassa yw y'n hanter-bys soth.
Emperoureth Mongol

An **Emperoureth Mongol**, arenebedh rewlys gans an Khans Mongol y'n 13ves ha 14ves kansvledhen, o onan a'n brassa emperourethow tir yn istori. 

An vammvro wreydhek Mongol o kyrghynnys gans an Menydhyow Khingan dhe'n est, an menydhyow Altai ha Tian dhe'n west, an Avon Shilka hag an Menydhyow erbynn Lynn Baikal dhe'n north, hag an Fos Veur Chinek dhe'n soth. 

Hi a veu fondys gans Genghis Khan yn 1206 OK pan dhros ev war-barth kordhow Mongol ha Turkic. Pan verwis ev yn 1227 OK, ev a fethas Asi Kres, China North ha rannow a Persi Est. Diwettha, y vab wynn Kublai Khan a wrussa pesya efanyans an emperoureth ha fondya an Ternieth Yuan hag a rewlya oll China. An Emperoureth Vongol a ystynna a Europ Est dhe Asi West, gans Asi Kres ha'n Est Kres. Byttegyns, ny duryas hir y nell. Y'n 1360ves, an emperoureth a dorras dhe lies emperoureth, may tistruis oll diwettha.
Lynn Tanganyika

**Lynn Tanganyika** yw lynn veur y'n Nans Fols Meur a Afrika kresel. Kevrennys yw an lynn yntra peswar pow – Burundi, Repoblek Werinel Kongo, Tanzania ha Zambi. An lynn yw an hirra lynn dhowr fresk y'n bys hag nessa an downna.
Lynn Victoria

**Lynn Victoria** po **Victoria Nyanza** (henwys ynwedh **Ukerewe** ha **Nalubaale**) yw lynn yn Afrika. Kevrennys ha governys yw an lynn gans an powyow Tanzania, Ouganda ha Kenya. Yma hi yn rann west an Nans Fols Meur Afrika. 

Lynn Victoria yw 68,800 kilometer pedrek (26,560&nbsp;mildir pedrek). Hi yw an brassa lynn yn Afrika hag yw an nessa brassa lynn dhowr fresk y'n bys. Henwys yw hi war-lergh Vyghternes Victoria.
Keynvor Dyghow

An **Keynvor Dyghow** yw dowrow an Keynvor Iwerydh, Mor Kosel, ha Keynvor Eynda, a-dro dhe vrastir Antarktika. A-dhia an 1770s, doronydhyon a dhadhlas hy finyow. Y'n jydh hedhyw, 60 degre efander dhe'n soth yw amyttys yn fenowgh. Nebes tus a henow an keynvor ma "an **Keynvor Antarktik**".

An arenebedh somm yw 20,327,000&nbsp;km² ha hirder an arvor yw 17,968&nbsp;km.
Kowethas

**Kowethas** yw an ger rag deskrifa tus war-barth (kuntellek, somm aga rosweythyow ha kesoberyans kowethasek). An ger yw kelmys dhe'n ger "koweth" ("friend" yn Sowsnek). 

Kowethas a styr ynwedh bagas komparek a dus neb a gesober, maga ta kowethas ledanna mayth yns i eseli anodho. Tus a wra kowethasow dhe waynya lesow moyha avel bagas dell yw galladow dibarow. Lies eneval a wra hemma ynwedh, kepar ha bleydhes po gwenen.  Socyologieth yw an hanow rag studhya kowethas.

Kowethas yw prederys yn fenowgh avel burjesedh, gwiryow hag ethek. Krevder ha unnses a'n kowethas yw henwys "chatel kowethasek".
Abraham

**Abraham** (henwys ynwedh **Abram**) yw gour y'n lyver Jenesis hag an Koran. Ena, ev a veu gelwys tas oll an Yedhewon, drefen bos ev aga hendas. Abraham yw posek y'n kryjyansow Yedhowek, Kristyon hag Islamek. Abraham yw prederys tas an tri kryjyans an peth yw gelwys kryjyans Abrahamek.

Abraham yw tas Isaac gans y wreg Sarah. Ev yw tas ynwedh a Ishmael gans Hagar, maghteth Sarah. Yma fleghes erel dhodho ynwedh gans Keturah, may temedhis ev wosa mernans Sarah. 

Ev yw tas gwynn Jacob hag Esau. Abraham yw krysys bos ugheldas fondyek a'n Israelites, Ishmaelites hag Edomites. Abraham o tressa mab a Terah hag o mab gwynn a Nahor. Breder an kottha Abraham o henwys Nahor ha Haran.
Gis

**Gis** yw maner a omwiska, desedhys dhe dast a unn oos yn unn tiredh. Ev yw desin a dhillas, gemweyth ha mebel. Ev a yll bos usys gans pubonan hag yw kelmys dhe wonisogeth. 

Rag ensampel, yma dillas tomm yn gis swedek hag yma dillas moon yn gisyow afrikanek; yn Breten Veur, an gis 50ves o lostennow leun "poodle" ha jerkyns ledher.
Diwysyans

Yn erbysieth, rywyow dyffrans a wrians a wonisyow yw gorrys yn bagas henwys **diwysyansow**. Yma lies diwysyans dyffrans, kepar ha balweyth, ammeth ha pyskessa. An **[[Domhwelyans Gwreansel]]** a wrug diwysyansow nowydh.
Gravyans

**Gravyans** yw ryw art trymynsek (a styr res yw dhe'n art kavos ughelder, lester ha downder, kepar a kub). Yma lies ryw a wravyans dhyworth rannyow dyffrans a'n bys po dhyworth osow dyffrans, kepar ha'n asgenesigeth hag y'n jydh hedhyw. An skeusennow yn-dann yw gravyans.

* Priweyth
* Hwytha gweder
* Delow

## Ensamplow

Restren:Michelangelos David.jpg|
Restren:Bronzes-Chola-2.jpg|
Restren:British_Museum_Greek_&_Rome_11.jpg|
Restren:HenryMoore RecliningFigure 1951.jpg|
Restren:Gothic sculpture 15 century.jpg|
Restren:Cabeza de Viracocha, Museo de América.jpg|
Restren:Siva_and_Parvati.jpg|
Restren:Lisbon monument.jpg|
Mil Nos hag Onan

***Mil Nos hag Onan*** (Arabek: ألف ليلة و ليلة‎, romanhes: *Alf layla wa-layla*) yw bagas hen a hwedhlow a dheuth a Arabi ha Persi, hag ynwedh nebes a Eynda, Asi Gres ha China. Oll an hwedhlow ma a veu kuntellys war-barth diwettha. 

Yma gwiskasow dyffrans a'n hwedhlow:

* Kynsa yw an hwedhel a Vyghternes Scheherazade ha res veu dhedhi didhana hy gourti, an Sodon po Myghtern Sheheryar. Mar ny wrug hi henna, y fia hi ledhys.
* An nessa gwiskas yw hy hwedhlow, kepar hag Ali Baba ha'n Dew-Ugens Lader, Aladdin ha'n  Lugarn Hudel, hag erel.
* Yn an hwedhlow na, yn fenowgh yma ynwedh derivador neb a lever an hwedhel.

## Folennow kelmys

* Aladdin (fylm bywhes)
* Sinbad an Marner
Kowethyans Yeghes an Bys

**Kowethyans Yeghes an Bys** (yn , WHO) yw rann a'n Kenedhlow Unys (yn , UN). An Kowethyans a ober gans yeghes poblek keswlasek. 

Yma y bennplas yn Geneva, Swistir. Ev a veu fondys gans an Kenedhlow Unys an seythves mis Ebrel, 1948. Yn 1947, y tallathsens i seulabrys gonis epideminieth. 

Dydh Yeghes an Bys, gans an Kowethyans Yeghes an Bys, yw solempnys an seythves mis Ebrel.

## Gwiasvaow erel

* World Health Organization
Romans

**Romans** yw lyver gans unn hwedhel hir skrifys ynno. Fugieth ha yeth plen yw hag yw hirra ages hwedhlow berr. 

Yma lies eghen, rag ensampel, re yw hwedhlow aventur, kepar ha *[[An Enys Dresor]] (*yn sowsnek: *Treasure Island)* gans Robert Louis Stevenson. Yma hwedhlow euth kepar ha *Frankenstein* gans Mary Shelley. Yma ynwedh romansow skiens fugieth kepar ha *Dune* gans Frank Herbert, ha romansow hwarthus kepar ha *Tom Sawyer* gans Mark Twain. 

Romansow yw, herwydh usadow, 60,000 ger hir, dhe'n lyha. Nebes yw brassa, a-dro dhe 150,000 ger po moy.

An kynsa romansow a veu skrifys nans yw moy ages 300 bledhynnyow. Martesen an kynsa romans o *Don Quixote* gans Miguel de Cervantes, dyllys yn 1605, mes erel a lever bos an kynsa Satyricon gans Gaius Petronius skrifys yn Latin nans yw neb 2,000 bledhen. An romans kynsa yn Kernewek o "An Gurun Wosek a Geltys" gans Melville Bennetto, dyllys yn 1984.

## Eghennow romans
Yma lies ryw a eghennow romans. Nebes yw:

* Fugieth Dhrogober
* Fantasi
* Gothek
* Euth
* Romansek
* Aspier
* Yaswanus
* Skiens Fugieth
* Romans Bughwas

## Romansow yn Kernewek
Erbynn lemmyn yma a-dro dhe hanter kans a romansow yn Kernewek. Ottomma rol a novelow yn Kernewek restrys herwydh bledhen aga dyllans ha lytherennek.