open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Brian Webb

Kernewegor hag ilewydh o **Brian Webb**. (8 Hwevror 1941 – 27 Du 1986)

Genys veu Brian Webb yn 1941 yn Stret Pydar, Truru, mab dhe Ernest H Webb (1911-1975), glanheor fenestri, ha Maud Duff  (1913-1985). Avel wardhegor, ev a formyas bagas 'skiffle' gans nebes kowetha ha kana yn lies tyller yn Kernow. Wosa gasa Skol Ramasek Aberfala ev a omjunyas an Servis Civil hag yn 1965 mos dhe driga yn Bristol le may teuth ha bos rann a'n bys kana gwerin y'n cita na. Hag ev yn Bristol ev a vetyas ha demedhi y gynsa wreg, Carole Edna Bird, yn 1970. Wosa dehweles dhe Gernow, ev a avonsyas dhe vos dyghtyer sodhva gober dilavur Aberfala. 

Ev a dhallathas dyski Kernewek y’n 1970ow ynwedh hag yn skon dos ha bos pur freth, owth oberi a-barth yeth a gonisogeth Kernow heb lett. Ev a veu berdhys gans Gorsedh Kernow yn 1978 gans an hanow bardhek  hag esel o a Gonsel an Orsedh ha Gwithyas an Myghternolyon a-dhia 1982. 

Brian Webb o den jolif, bras y golon ha leun a hwarth. Meur o y hanow y’n 1980ow rag bos kaner gallosek ha didhanus. Ev a skrifas meur a ganow yn Kernewek ha Sowsnek, gans nebes anedha kuntellys avel cidi gelwys ‘Brythennek’ wosa y vernans ha dyllys yn 2006. Konsidrys yw nebes a'y ganow kepar ha *Tan y'n Golon* ha *Farwel genes Wella* avel klassygyon lemmyn. Komprehendys veu *Tan y'n golonn* war an blasenn Keltia Rok, ha usys veu *Farwel genes Wella* y'n dowlen bellwolok *How to be Celtic* yn 1983. *An tir yw ow bro* yw versyon ganso a'n klassek *This land is your land* gans Woody Guthrie. 

Den diwysyk o ynwedh a-barth an yeth. Ev o skrifennyas Kowethas an Yeth Kernewek a'n fondyans yn 1979 bys yn y vernans. Hembrenkyas krev yn hwarvosow an yeth ova. Ev a skrifas meur rag paper termyn An Gannas, keffrys ha lyvrynnow ha daffar rag dyskoryon. 

Wosa mernans y wreg gynsa, Edna, yn 1983, yn 1985 ev a dhemedhis Loveday Jenkin, myrgh Bardh Meur Kernow, Richard Jenkin, yn gonis Kernewek y yeth yn pluw Egloskrewen. Yn skon wosa kavos avonsyans dhe vos dyghtyer sodhva gober dilavur Truru, ev a gavas shora kolon. Wosa nebes misyow, ev a dhehwelas dhe’y ober, mes seythennow awosa, ev a verwis war gors yn Bristol yn mis Du, 1986. 

## Rol a lyvrow
*Kemysk Sen Perran (1981) Dyller - Koweth an Yeth Kernewek, dastyllys (1982) Dyller - Dyllansow Truran
*An Anwan ha'n Gurun   (1981) Dyller – Kowethas an Yeth Kernewek, - Kernewek Unys, dastyllys (1994), - Kernewek Kemmyn   
*Dornlyver Ydhyn (1984) Dyller - Kowethas an Yeth Kernewek 
*Dres an Vledhen (1985) (lyver ha sonskrif) Dyller - Kowethas an Yeth Kernewek
*Hen Mewek (1993) Dyller - Kowethas an Yeth Kernewek - Kernewek Kemmyn
*Ydhyn (lyver liwa rag fleghes) (2006) Dyller - Kowethas an Yeth Kernewek
## Rol a ganow war an cidi 'Brythennek'
*Ow avon splann
*Pasty Song
*An tir yw ow bro
*Talking emmet blues
*Daskorr
*If it wasn’t for the Cornish
*Farwel genes Wella
*George the Magic Chough
*Frutys ha bleujennow
*Deck of cards
*Yth esov vy lemmyn spyrys yn-dan dhor
*St Michaels
*Goslowyn orth nowodhow trist
*We don’ sell pasties
*Warnas mutations
Ignaz Semmelweis

**Ignaz Philipp Semmelweis** (Almaynek: [ˈɪɡnaːts ˈzɛml̩vaɪs]; Hungarek: Semmelweis Ignác Fülöp  [ˈsɛmmɛlvɛjs ˈiɡnaːts ˈfyløp]; 1 mis Gortheren 1818 – 13 mis Est 1865) o medhek ha godhonydh hungarek.
Whethlow dyworth "An Kesscryfer"

Kuntel a hwedhlow berr y'n Kernewek yw **Whethlow dyworth "An Kesscryfer"**, dyllys yn 1986. An Kesscryfer o paper termyn Kernewek Dre Lyther. Wosa Pennseythen Kernewek yn Karworgi yn 1986, kampollys veu gans Brenda Carne y fia tybyans da dhe guntel hwedhlow dyllys a-gynsow y'n Kessrcyfer. An lyver ma yw an sewyans. 

## Rol a hwedhlow
*1. *Den Coth* gans Jane Ninnis
*2. *Dysky Kernewek - prak na?* gans Barry Smith
*3. *Ewnter Hycca ha Modryp Tamsyn* gans Jowann Richards
*4. *Nebes Golowyjyon an Howl* gans Ethelwyn Watts
*5. *An Drewyth* gans Esme Vincent
*6. *An Tethlester Australek* gans Stephen Amos
*7. *Strathclyde* gans Jowan Christie
Ethelwyn Angove

Skrifores Gernewek o **Ethelwyn Angove**. (1926 - 6 Du 2010)

Genys veu yn Pennsans yn 1926, an yowynkka a unnek flogh dhe James Henry Angove, lavuryas bargen tir yn Porthkornow, ha'y wreg Mary Hannah Warren.  Yn 1953, hi a dhemedhis George A Watts (1897-1983) yn Surrey.

Hi a dheuth ha bos dyskadores skolyow kynsa, owth oberi yn skol gynsa Treyew (Truru) war dhiwedh hy resegva avel penndhyskadores. Hy gour kynsa a verwis yn 1983, ha hi a dhemedhis arta dhe Robert G (Bob) Parker (1915-1996) yn 1987. Ev re beu penndhyskador ynwedh, yn skolyow Germogh hag Eglosbrek. Ev o kaderyor konsel Keryer yn 1988-89. Bob Parker a verwis yn 1996.

Yth esa ha dhedhi ha'y gour bern yn gonisogeth Kernow, hag eseli kowethasow Kernow Goth ens i. Hi a dhallathas dyski Kernewek dre Gernewek Dre Lyther. Hi a skrifas niver a lyvrow y'n 1980ow rag fleghes yn Kernewek. Hi a veu berdhys yn 1986 dre apposyans gans an hanow bardhek .

Ethelwyn Parker a verwis 6 Du 2010. 

## Rol a lyvrow
;avel Ethelwyn  Watts
**How long is forever: Memories of a Cornish maid* Sowsnek - Dyllansow Truran, (1982)  ISBN-10 ‏ : ‎ 0907566308
**Myr Adro Y'n Pow* - Kernewek Unys - Kernewek Dre Lyther (1986?).  
**Myr Adro Y'n Dre* - Kernewek Unys - Kernewek Dre Lyther (1986?).
**Nebes Golowyjyon an Howl* - yn 'Whethlow dyworth "An Kesscryfer"' - Kernewek Unys - Kernewek Dre Lyther (1986).
;avel Ethelwyn Parker
**A.B.Ch Kernewek* - warbarth ha Ray Edwards ha Nora Edwards. Kernewek Dre Lyther
**Mir A-dro Y'n Pow* - Kernewek Kemmyn - Kowethas an Yeth Kernewek (1994) ISBN:	0907064353 eyldyllans
**Mir A-dro Y'n Dre* - Kernewek Kemmyn -  Kowethas an Yeth Kernewek (1994) ISBN:	0907064361 eyldyllans
Terry Crews

**Terry Alan Crews** (genys 30 mis Gortheren 1968) yw gwarier, ost pellwolok ha kyns peldrosyer Amerikanek a Statys Unys.
Tessa Jowell

**Tessa Jane Helen Douglas Jowell, Baroness Jowell**, DBE, PC (née Palmer; 18 mis Gwynngala 1947 – 12 mis Me 2018) o politegores bretennek.
Vernon Bogdanor

**Syr Vernon Bernard Bogdanor** CBE FBA FRSA (/ˈbɒɡdənɔːr/; genys 16 mis Gortheren 1943) yw godhonydh politek, istorek ha professor hwithrans bretennek.
Robert Graves

Kapten **Robert von Ranke Graves** (24 mis Gortheren 1895 – 7 mis Kevardhu 1985) o prydydh, romanser istorek hag arvreusyas sowsnek.
Tom MacRae

**Tom MacRae** (genys 6 mis Est 1977) yw skrifer pellwolok, awtour, dramasydh, *lyricist*, askorrer pellwolok ha *screenwriter* sowsnek.
Joss Whedon

**Joseph Hill Whedon** (/ˈhwiːdən/; genys 23 mis Metheven 1964) yw gwrier fylm, komposydh ha skrifer komik amerikanek. (*Buffy the Vampire Slayer*, *Firefly*).
Vince Gilligan

**George Vincent Gilligan Jr.** (genys 10 mis Hwevrer 1967) yw skrifer, askorrer ha kevarwodher amerikanek.
Bryan Fuller

**Bryan Fuller** (genys 27 mis Gortheren 1969) yw skrifer hag askorrer pellwolok amerikanek. (*Hannibal*, *Star Trek Discovery*).
Zadie Smith

**Zadie Smith** FRSL (genys **Sadie**; 25 mis Hedra 1975)  yw romansores, *essayist* ha skrifores a hwedhlow berr a Bow Sows.
Keith Joseph

**Keith Sinjohn Joseph, Baron Joseph**, Bt, CH, PC (17 mis Genver 1918 – 10 mis Kevardhu 1994) o politeger, skiansek ha dadhlador bretennek.
David Whitaker

**David Arthur Whitaker** (18 mis Ebrel 1928 – 4 mis Hwevrer 1980) o skrifer pellwolok ha romanser sowsnek. (*Doctor Who*).
Barry Letts

**Barry Leopold Letts** (26 mis Meurth 1925 – 9 mis Hedra 2009) o gwarier, kevarwodher pellwolok, skrifer hag askorrer sowsnek.
Malcolm Hulke

**Malcolm Ainsworth Hulke** (21 mis Du 1924 – 6 mis Gortheren 1979) o skrifer pellwolok hag awtour bretennek.
Philip Hinchcliffe

**Philip Michael Hinchcliffe** (genys mis Hedra 1944) yw askorrer pellwolok, *screenwriter* ha script editor omdennys a Bow Sows.
Simone Weil

**Simone Adolphine Weil** (/ˈveɪ/ VAY, Frynkek: [simɔn vɛj] (klewes); 3 mis Hwevrer 1909 – 24 mis Est 1943) o filosofores ha gweythresores frynkek.
Robin Hardy

**Robin St. Clair Rimington Hardy** (2 mis Hedra 1929 – 1 mis Gortheren 2016) o awtour ha kevarwodher fylm sowsnek. (*The Wicker Man*).
China Miéville

**China Tom Miéville** FRSL (/miˈeɪvəl/ mee-AY-vəl; genys 6 mis Gwynngala 1972) yw awtour hag avreusyas liennek bretennek.
Louis de Broglie

**Louis Victor Pierre Raymond, 7a Duc de Broglie** (/də ˈbroʊɡli/, ynwedh SU: /də broʊˈɡliː, də ˈbrɔɪ/, Frynkek: [də bʁɔj] po [də bʁœj] (klewes); 15 mis Est 1892 – 19 mis Meurth 1987) o fysygydh ha den jentyl frynkek.
Bruce Springsteen

**Bruce Frederick Joseph Springsteen** (genys 23 mis Gwynngala 1949) yw kaner, skrifer kanow hag ilewydh amerikanek.
Lilian Daw

**Lilian Pearl Daw**, aswonys avel **Lilian James** dell yw usys, yw skrifores Kernewek a Ostrali. 

Hwor yw dhe'n bardh Kernewek Ron Daw (Map Moonta). Hi a spenas hy yowynkneth yn Moonta, Ostrali Soth, ranndir leun a ertach Kernewek le may tivroas lies Kernow nans yw termyn hir. Hi a dheuth ha bos dyskadores skol gynradh. Wosa dyski Kernewek Unys dre Gernewek Dre Lyther, hi a dhallathas skrifa hwedhow yn Kernewek Kemmyn rag fleghes settys yn Ostrali. Kuntellys veu oll an hwedhlow avel kuntel-lyver  yn 2012 gans Kowethas an Yeth Kernewek mes an tro ma y'n Furv Skrifys Savonek (Kres). Hi a veu berdhys gans Gorsedh Kernow der apposyans yn 1988 gans an hanow bardhek . Hi re oberas yn tiwysyk dres an yeth ha gonisogeth Kernewek Ostrali Soth lies bledhen, ha drefen henna, hi a veu enorys gans "Bath an Urdh Ostralek" yn 2005. Hi a syns klassow dyski an yeth pub Kernewek Lowender. Yn 2019 hi a dhyllas hy honan-vewskrif, "*Golden Embers: A Childhood Memoir of East Moonta*".

Dyllye veu niver a'y hwedhlow yn An Gannas, kepar ha *An Spyryr-Dans* ha *Kellys*, an dhew yn (1989).
## Anethow Ostralek
(The Collected Stories of Lilian James)
*1. Kevrin an glus-hwytha                 
*2. Kamm re bell 
*3. Sagh leun a gregyn
*4. An dhragon rudh
*5. An bocka
*6. Hunros Mandy
*7. Sawyes gans kolom

Dyllys veu an hwedhlow rag an kynsa tro yn 1990 (1 & 2), 1991 (3), 1995 (4), 2005 (6), 2007 (5) ha 2008 (7).

Hwedhlow yns i a-dro dhe niver a fleghes, Joe ha'y hwor Mandy, Wade ha Pete. I a syns ladron, godheva droklammow war dir ha mor, mos dre dan gwyls, ha Joe yw argipys gans drogoberyon.
Igor Zelensky

**Igor Anatolyevich Zelensky** (*ynwedh treyl.* **Zelenski**; Russek: Игорь Анатольевич Зеленский; genys 13 mis Gortheren 1969) yw donsyer balle russek.
Lydia Lopokova

**Lydia Lopokova, Barones Keynes** (genys **Lidia Vasilyevna Lopukhova**, Russian: Лидия Васильевна Лопухова; 21 mis Hedra 1891 – 8 mis Metheven 1981) o *ballerina* russek.
Vera Zorina

**Vera Zorina** (2 mis Genver 1917 &#x2013; 9 mis Ebrel 2003), genys **Eva Brigitta Hartwig**, o *ballerina*, gwariores wariva ha fylm ha donslynyores a Norgagh.
Nicolas Zverev

**Nicolas Zverev** (po Zvereff; Russek: Николай Матвеевич Зверев; 1888, Moskva - 24 mis Gortheren 1965, Saint-Raphaël) o donsyer russek-frynkek.
Nikolai Rimsky-Korsakov

**Nikolai Andreyevich Rimsky-Korsakov** (18 mis Meurth 1844 – 21 mis Metheven 1908) o komposydh russek.
Arnie Zane

**Arnie Zane** (26 mis Gwynngala 1948 &#x2013; 30 mis Meurth 1988) o skeusenner, donslynyer ha donsyer amerikanek.
Rostislav Zakharov

**Rostislav Vladimirovich Zakharov** (Russek: Ростислав Владимирович Захаров; 7 mis Gwynngala 1907 – 15 mis Genver 1984) o donslynyores, donsyores balle ha kevarwodhes wari sovietek ha russek.
Svetlana Zakharova (donsyores)

**Svetlana Yuryevna Zakharova** (Russek: Светлана Юрьевна Захарова, Ukraynek: Світлана Юріївна Захарова; genys 10 mis Metheven 1979) yw *prima ballerina* russek.
Hwedhlow a-dhiworth An Orsedh

Kuntel a hwedhlow berr skrifys yn Kernewek yw **Hwedhlow a-dhiworth An Orsedh**. Dyllys veu gans Kowethas an Yeth Kernewek yn 2009 ha daspryntys yn 2013 ha 2025. 

An hwedhlow a veu skrifys gans profysi rag an kesskrifow 'Yeth Plen' po 'Skrif Kernewek' synsys pub bledhen gans Gorsedh Kernow. Res yw an Skala-Ros Mordon-Caradar rag an kynsa kesstrif ha'n Gwrys Kernewek rag an eyl.

## Testennow
An re ma yw an testennow a veu settys pub bledhen:
*2002 An Gadar Wak
*2003 Parys Of Vy po Dewedhes Yu an Jeth
*2004 Kerth Dhe Ben An Vre
*2005 Fyt Pel-dros
*2006 Whethel Wharthus
*2007 Kevryn An Manerjy
*2008 Toll y'n Forth

## Rol a hwedhlow
*1. An Gador Wag - Margaret Bailey (Kernewek Kemmyn)
*2. Parys Ov Vy - Hanaf Owrek Ow Thas? - Vanessa Beeman  (Kernewek Unys)
*3. An Anath Levannas Evall En Kernow West - Mina Dresser  (Kernuack Nowedga)
*4. Hwedhel Hwarthus - Arvow a Dornyaseth Efan - Roger Garside  (Kernewek Kemmyn)
*5. An Gador Wag - Tony Hak  (Kernewek Kemmyn)
*6. Hwedhel Hwarthus - Sam, An Edhen Arbennik - June Halls  (Kernewek Kemmyn)
*7. Kevrin an Manerji - Symon Harner  (Kernewek Kemmyn)
*8. Toll y'n Fordh - Roger Henley  (Kernewek Kemmyn)
*9. Kerdhaz dha Bedn an Vre - Neil Kennedy  (Kernuack Nowedga)
*10. An Gadar Wak - Mighal Palmer  (Kernewek Unys)
*11. Hwedhel Hwarthus - Polin Prys  (Kernewek Kemmyn)
*12. An Gador Wag - Yowann Parker  (Kernewek Kemmyn)
*13. Toll y'n Fordh - Mary Sutcliffe  (Kernewek Kemmyn)
*14. Fyt Peledrooz - Mina Dresser  (Kernuack Nowedga)
*15. Kerdh dhe Benn an Vre - Tony Hak  (Kernewek Kemmyn)
*16. Parys Of Vy - Mighal Palmer  (Kernewek Unys)
*17. Kerdh dhe Benn an Vre - Lilian James  (Kernewek Kemmyn)
*18. Diwedhes yw an Jydh - Yowann Parker  (Kernewek Kemmyn)
*19. Kevrin an Manerji - Polin Prys  (Kernewek Kemmyn)
*20. Hwedhel Hwarthus - Tony Hak  (Kernewek Kemmyn)
*21. An Gurol Nadelack Kernuack - Mina Dresser  (Kernuack Nowedga)
*22. Toll y'n Fordh - Kadera ha'n Dhragon - Polin Prys  (Kernewek Kemmyn)
*23. Hwedhel Hwarthus - Tamm Bodhar Ov Vy Hedhyw - Yowann Parker  (Kernewek Kemmyn)
*24. Whiddel Hwarth - Mina Dresser  (Kernuack Nowedga)
*25. Toll y'n Fordh - Tony Hak  (Kernewek Kemmyn)
*26. Kevrin an Manerji - Yowann Parker  (Kernewek Kemmyn)
*27. A Poland tha Gernow: Daralla a Gernow Noweth - Mina Dresser  (Kernuack Nowedga)
*28. Toll y'n Fordh - Yowann Parker  (Kernewek Kemmyn)
Margot Fonteyn

**Dama Margaret Evelyn de Arias** DBE (*née* **Hookham**; 18 mis Me 191921 mis Hwevrer 1991), aswonys avel hy hanow gwari **Margot Fonteyn**, o *ballerina* sowsnek.
Jawole Willa Jo Zollar

**Jawole Willa Jo Zollar** (genys 21 mis Kevardhu 1950) yw donsyores, dyskadores ha donslynyores amerikanek.
Donald Knuth

**Donald Ervin Knuth** (/kəˈnuːθ/ kə-NOOTH; genys 10 mis Genver 1938) yw amontydh, awrgrymor ha professor amerikanek.
Sebastian Coe

**Sebastian Newbold Coe, Baron Coe**, CH, KBE, Hon FRIBA (genys 29 mis Gwynngala 1956) yw politeger ha kyns athlet bretennek.
Darcey Bussell

**Dama Darcey Andrea Bussell**, DBE (genys **Marnie Mercedes Darcey Pemberton Crittle**; 27 mis Ebrel 1969) yw kyns *ballerina* sowsnek.

## Devynnow
Hwedhlow Hwoer Tamsyn

Kuntel a hwedhlow berr skrifys gans Jowann Richards yw **Hwedhlow Hwoer Tamsyn**. Dyllys vons y'n kynsa le yn An Gannas yn 1990 ha 1991, hag ena avel kuntel-lyver yn 1991 gans Kowethas an Yeth Kernewek. An orgraf yw Kernewek Kemmyn. 

## Rol a hwedhlow
*1. Hwoer Tamsyn a dheu!
*2. Hower Tamsyn ha'n Pryv Ifarnek
*3. Hower Tamsyn ha'n Fenten Vostys
*4. Hwoer Tamsyn a Wari Hy Rann
*5. Hower Tamsyn ha'n Wragh Yowynk
*6. Hwoer Tamsyn ha'n Dyowles Dhiek

Hwoer dhe Vroder Wella yw Tamsyn. Poran kepar ha Broder Wella, an Dhyowles a assay gul prattow war Hwoer Tamsyn ynwedh yn govennek hi dhe begha. Sanses arbennik Tamsyn yw Santes Piela, ha'n dhiw a feth towlow an Jowles pub tro.
Hwoer Tamsin: Pella Anethow

Kuntel a hwedhlow berr skrifys gans Jowann Richards yw **Hwoer Tamsin: Pella Anethow**. Dyllys vons y'n kynsa le yn An Gannas, ena avel kuntel-lyver yn 1997 gans Kowethas an Yeth Kernewek. Dastyllys veu an hwedhlow yn An Gannas dres 2007. Skrifys veu an hwedhlow yn Kernewek Kemmyn. 

## Rol a hwedhlow
*1. Hwoer Tamsin ha'n Fleghes Diniver
*2. Hwoer Tamsin a Gyv Mil Dov
*3. Hwoer Tamsin a Assay dhe Omwellhe
*4. Hwoer Tamsin ha Diwes Hy Mamm
*5. Hwoer Tamsin ha'n Meschyf Managhek
*6. Hwoer Tamsin hag Ilow a Nev

Kepar hag y'n kuntel-lyver kynsa *Hwedhlow Hwoer Tamsyn*, an Dhyowles a assay gul prattow war Hwoer Tamsin yn govennek hi dhe begha. Y'n keth maner, hy sanses arbennik, Santes Piela a's gweres ha gave dhedhi pub tro.
Whethlow an Seyth Den Fur A Rom

**Whethlow an Seyth Den Fur a Rom** yw hwedhel skrifys gans A.S.D. Smith (Caradar), ha dyllys yn 1948. Dastyllys veu gans Dyllansow Truran y'n 1980ow. Skrifys yw yn Kernewek Unys.

Treylyas Caradar an hwedhel dhyworth versyon Henry Lewis. Henry Lewis y honan a aswisas dasskrif kevys y'n Lyver Rudh Hergest (1400-1425) avel *Chwedleu Seith Doethon Rufein*. An hwedhel a dheu dhyworth kylgh a hwedhlow yn Sanskritek, Persek po Ebrow y'n kynsa le.

Diocletian o an Emperour yn Rom. Wosa y wreg Eva dhe verwel ha gasa unn map yn er dhedha, ev a restras seyth den fur dhe dhyski gras ha dader, maneryow teg ha megyans da dhodho. Diocletian a dhemedhis arta. An eyl wreg o benen avius ha kraf. Restrys veu dell vedha y vab komendys a-rag an emperour. An seyth den a gussulyas na godh dhodho leverel travyth a-rag an Emperour ha'y wreg. 

Pur serrys o an Emperour. Ev a leveris a-rag an senedh dell vedha y vab ledhys ternos. Dres an seythen nessa, pub dydh onan a'n seyth den fur a wrussa lenna hwedhel dhodho rag movya an Emperour may na veu ledhys y vab, ha gwreg an Emperour a wre lenna hwedhel rag movya an Emperour may hwrella ladha y vab. War an ethves dydh, an mab a gews ha lenna an hwedhel diwettha.
Henry Lewis

Skolheyk kembrek o **Henry Lewis** (21 Est 1889 - 14 Genver 1968).

Genys veu yn Ynystawe y'n hen gonteth Glamour. Ev a radhyas yn Kembrek dhyworth Pennskol Kardydh kyns mos dhe Kolji Yesu, Rysoghen, le may hwrug studhya y-dann Syr John Rhys. Ev a veu dyskader skol yn Ystalyfera a Llanelli, ena yn Kynsa Bresel an Bys ev a veu sodhek gans Fusylers Riel Kembrek. Wosa an vresel, ev eth ha bos is-arethyor yn asran Kembrek, Pennskol Kardydh, ena gwaynya kaderyeth Kembrek yn Pennskol Abertawe, sodh synsys ganso bys dhe'y omdennans yn 1954. 

Ev o golegydh *Cyfres y Brifysgol a'r Werin* (Kevres an Bennskol ha'n Werin) rag termyn, hag ev a dreylyas ha keworra *Brenin yr Ellyllon* (Myghtern an Spyrysyon) gans Gogol dhe'n kevres.

Y lyver *Llawlyfr Cernyweg Canol* o asnodh posek rag tus y'n Dasserghyans a-varr.

## Rol a oberyow
* *Llawlyfr Llydaweg Canol* (1922) (Dornlyver Bretonek kres)
* (gol.) *Chwedleu Seith Doethon Rufein* (1925) (Whethlow an Seyth Den Fur A Rom)
* (gol.) *Cywyddau Iolo Goch ac Eraill* (1925)
* *Llawlyfr Cernyweg Canol* (1928) (Dornlyver Kernewek kres)
* *Mynegai i farddoniaeth y llawysgrifau* (1928, gans Elizabeth J. Louis Jones)
* (gol.) *Delw y Byd* (1928, gans Pol Diverres)
* *Datblygiad yr iaith Gymraeg* (1931) (Displegyans an yeth Gembrek]]
* (gol.) *Hen Gerddi Crefyddol* (1931) (Hen ganow kryjyansek)
* *A Concise Comparative Celtic Grammar* (1937, treylyans a *Vergleichende Grammatik der Keltischen Sprachen* gans Holgar Pedersen
* (gol.) *Brut Dingestow* (1942)
* *The Sentence in Welsh* (1942) 
* (gol.) *Hen gyflwynadau* (1948)
* *Morgannwg Matthews Ewenni* (1953)
* (gol) dyllans kynsa kowethyans Collins a'n *Spurrell Welsh / English Dictionary* (1960)
* *Yr Elfen Ladin yn yr Iaith Gymraeg* (1943, 1961) (An elven Latin y'n yeth Gembrek)
George Pawley White

**George Pawley White** (26 Me 1907 – 24 Est 2006), o peswora bardh meur Gorsedh Kernow. 

Genys veu yn Pennsans yn 1907, unnik mab dhe eyl dhemedhyans William John White, akontyas arghantti, ha’y wreg Ada Jane Pawley. Yth esa tri hanter broder ganso dhiworth an demedhyans kynsa. Yth eth dhe skol Humphrey Davy yn Pennsans.Ev eth ha bos organydh Chapel Mehodek Richmond pan 12 bloodh. Wosa gasa skol ev a oberas avel klorek yn Arghantti Bolitho yn Pennsans.  Erbynn 1939 klorek arghantti ova yn Lannstefan. Y’n keth bledhen ev a dhemedhis  Ethel Maud Udy Rosevear yn Pennsans. I a gavas mab, Martin. Pawley White eth ha bos dyghtyer arghantti wosa henna.

Wosa gul servis kenedhlek y'n Ayrlu dres Nessa Bresel an Bys yn Eynda, ev a dhehwelas dhe Gernow, ha dalleth dyski Kernewek. Ev a veu berdhys yn 1947 gans an hanow  warbarth ha’y wreg (Rosvur).  Mernans Gunwyn a verkyas diwedh oos. Ev o an bardh diwettha dhe aswon Henry Jenner, a veu deskrifys ganso o bos haval dhe semlant Moyses.   

Ev o onan a’n fondyoryon Mebyon Kernow yn 1947, hag ev a veu aga alhwedhor lies bledhen. Ev a servyas avel Bardh Meur a-dhia 1964 dhe 1970. Pregowther leg o dhe’n eglos Methodek. Ev re dhallathsa pregowtha  yn 18 bloodh. 

Yth esa bern meur dhodho yn materyow istorek ha’y lyver *A Handbook of Cornish Surnames* yw gerys da hwath. Ev o Islewydh Fondyans Riel Kernow, hag Islweydh pur skodhus a Gowethas Istorek Methodek Kernow. Lyver aral skrifys ganso o *A Half-Century of Cornish Methodism, 1925-1975*. Golegydh o a *Lyver Hymnow ha Salmow* Kernewek. 

Ev a vysytyas Ostrali niver a weythyow, ow kemeres rann yn lies Kernewek Lowender ha pregowtha yn servisyow ena.
Skrypt Latin

**Skrypt Latin**, po an  **lytherennek romanek** yw an lytherennek moyha kemmyn y'n bys hedhyw. Y tisplegyas dhyworth versyon west a'n lytherennek Grek, usys yn cita Cumae, displegys awosa dhe furvya an lythyrennek Etruskek. An Romanes a asvabas 21 a'n 26 lythyren Etruskek dhe skrifa Latin. 

Dres an Osow Kres, aswiwys veu rag devnydh gans an brassa rann a yethow Europa west, ha nebes yethow yn Europa est ynwedh, rag ensampel nebes yethow Slavek. 

Nebes yethow re janjyas dhyworth lytherenegi erel dhe'n lytherennek Latin. Romaniek a janjyas dhyworth an lytherennek kyrillek y'n 18ves kansvledhen ha Turkek dhyworth an lytherennek arabek yn 1928. Haus re janjyas ynwedh. 

An devnydh a lytherennow y'n lytherennek Latin a wra varya dhyworth un yeth dhe'n aral. Yma 28 lytheren y'n yeth Kembrek (29 ow komprehendya J), nebes anedha kepar ha Ch, po Ll myth usir dew arwodh dhe omgemeres unn son. 

## An lytherennek elvennel
John Dryden

**John Dryden** (/ˈdraɪdən/; 19 mis Est [K. G. = kyns gis 9 mis Est] 1631 – 12 mis Me  [K.G. 1 mis Me] 1700) o prydydh, arvreusyas liennek, treylyer ha dramasydh sowsnek (*Poet Laureate* a-dhia 1668).
Condoleezza Rice

**Condoleezza Rice** (/ˌkɒndəˈliːzə/ KON-də-LEE-zə; genys 14 mis Du 1954) yw lyskannas ha godhonydh politek amerikanek.
Musurans

Owth ysya niveryow dhe leverel pyth yw myns taklow fysegel yw **musuryans**. Elvennek yw musurans dhe wodhonieth, ynjynorieth ha parkow tekengel erel, hag aktivitis pubdedhyek. Usys yw systemow musur dhe heuthhe an argerdh ma dre gomparya an dra vesurys hag unses settys.

A-dhia an 18ves kansvledhen, taklow re dhisplegyas tro'ha savonow kesunys, degemerys gans pubonan. Erbynn lemmyn, degemerys yw an Kevreyth Keswlasek Unsesow.
Kevreyth Keswlasek Unsesow

Furv arnowydh an system metrik a vusur yw an **Kevreyth Keswlasek Unsesow**, (Frynkek - Le Système international d'unités}}; Sowsnek - International System of Units) selys war seyth unses elvennek ha devnydh an niver deg (10). 

Ottomma an system musur gwella gerys y'n bys, po yn diwysyans, po adhysk po godhonieth. Kevys yw ynwedh, unsesow moy degemerys warbarth ha rol an SI. 

Gwithys yw komendyans sodhogel dhe'n Kevreyth war wiasva NIST, ow komprehendya golinyans a gesberthynyans an unsesow an eyl dh'y gila. A-is yma rol a'n unsesow elvennel (kevys yw rol leun yn derivans (CODATA) a-dro dhe re erel kepar ha tooth golow.

## An seyth unses elvennel==seyth chif klass, ow settya rag-gorransow a-rag an henwyn. Pubonan a'n unsesow elvennel a sew yw sortow dyffrans a vusuransow. Pub unses aral a dheu dhyworth an seyth ma.

## Rag-gorrans

## Nebes unsesow SI rag Fysegieth
Joule

**Joule** yw unses y'n Kevreyth Keswlasek Unsesow. Ev a vusur nerth; dellyw usys yn daffar godhoniethel po tredanel. Henwys yw war dhelergh James Prescott Joule. 

Unn joule a gampoll myns nerth treusworrys dhe daklen pan vo forsedh a 1 newton yw gweythys warnedhi dres pellder a 1 meter. (1J = 1N × 1m). kelmys yw dhe'n watt (unses gallosedh): unn watt y unn joule an eylen. 
Konvedhys yw ynwedh avel an ober gwrys orth passya unn ampere a fros tredan dredrogylgh tredanel a sprallansedh a-ves ekwal dhe unn ohm rag unn eylen.
Kilogram

Unses elvennel am Kevreyth Keswlasek Unsesow yw an **kilogram** (arwodh: **kg**), usys dhe vusur gronnedh. 
 
A-dhia 20 Me 2019 styrys yw yn termow divarennow fysegel elvennel. Kyns 20 Me 2019, styrys veu gans hirgrennen a gesalkan platinom, an "kilogram kenwra keswlasek" gwrys yn 1889, ha gwithys yn Saint-Cloud, mestrev a Baris. 

An unses ma yw 2.20462262 peuns (unsesow koth 'Emperourethel'). Unses normal dosedh yw kilogram pub meter kubek (cg/m³).

:\rho = \frac{m}{C}

le may
:*ρ* yw dosedh an daklen (musurys yn kilogram pub meter kubek)

:*m* yw gronnedh kowal an daklen (mususrys yn kilogrammow)

:*C* yw dalghedh kowal an daklen (musurys yn metrow kubek)

## Istori
26 Meurth 1791 y tanvonas Frynk, Charles Maurice de Talleyrand-Périgord y hanow, lyther dhe Wovernans Pow Frynk, ow kelwel rag savonegi an kreft a vusur. Peswar dydh wosa degemeres an lyther ma, an Governans a fondyas Akademi ha rennys veu an ober a wul unsesow metrik, yth yw usys bys hedhyw.

7 Ebrel 1795 derivys veu yn Pow Frynk bos an gram haval dhe "bosow absolut dalghedh an dowr usi yn kub 1cm orth 1cm orth 1 cm, war dempredh rew". Mes diwysyans a vynn musurow moy ages centimeter ha gram. Konvedhys veu ynwedh bos posow rew ow varya, ow kregi war niver a faktorow, hag ytho, gwrys veu kenwra moy hewul es dowr, a vedha milgweyth moy es an gram, hemm yw an "kilogram". Y'n keth bledhen, styrys veu an "liter".
Liter

Unses dalghedh yw **liter** styrys yn diw fordh: an lytheren "L" veur po "l" vyghan. Nyns yw an liter rann a Gevreyth Keswlasek Unsesow, mes ensampel yw a geworrans dhe'n unsesow SI. Hemm yw an arwodh usys moyha a-derdro'n bys. An unses SI sodhogel yw an meter kubek,(m3), ekwal dhe 1,000 liter. Unn liter ytho yw haval dhe 1/1,000 meter kubek, styrys avel decimeter kubek (dm3).

An ger a dheu dhyworth an Frynkek goth ha kyns henna an yeth Rek (via an Latin). Usys yw, herwydh usadow, dhe vusur lin po y'n gegin dhe vusur mor hag erel. 

## Diffiniad
Y diffiniad o litr, felly, ydy decimetr ciwbig: (1 L = 1 dm3 = 103 cm3). Felly, 1 L ≡ 0.001 metr ciwb|m3 (yn union).
Ac: 1,000 L = 1 m3

Rhwng 1901 ag 1964 diffiniwyd litr fel cyfaint un kilogram o ddŵr pur ar dymheredd o 4 °C a 760 milimetrau o arian byw o wasgedd. Yn yr adeg hon, roedd litr tua 1.000028 dm3. Disodlwyd y diffiniad hwn yn 1964.

## Hevelenep
* 0.1 centiliter.
* 0.01 deciliter
* 0.001 liter
* 0.0001 decaliter
* 0.00001 hectoliter
* 0.000001 kiloliter
Skrypt kyrillek

An **skrypt kyrillek**, po **skrypt slavonek** po **skrypt slavek**, yw kevreyth skrifa usys rag niver a yethow a-dreus Europa. Hemm yw an skrypt kenedhlek yn powyow hag a gews yethow slavek, turkek, mongolek, uralek, kawkassyek hag iranek yn Europa hag Asi. Erbyn lemmyn, a-dro dhe 250 milvil a dus a us kyrillik avel an skrypt sodhogel rag aga yethow kenedhlek, hag yn Russi a-dro dhe hanter anedha a drig.

Displegys veu an lytherennow kyrillek y'n 9ves kansvledhen O.K. yn Skol Lienek Preslav yn Emperoureth Gynsa Bulgari dres reyn tsar Simeon Veur (Simeon I), moy es gwirhaval gans dyskyblon an dhew vroder Besontin, Sen Cyril ha Sen Methodius. A-gynsow, i re dhisplegsa an skrypt Glagolitik. Henwys yw an skrypt rag enora Sen Cyril. 

## Lytherennow kemmyn

Yma lies furv dyffrans dhe'n skrypt, mes a-is yma mosen a'n lytherennow moyha kemmyn. Res yw an sonyow delinyes yn arwodhow an IPA.
Treylyans

Keskomunya styr testen yeth bennfenten dhe yeth gosten yw **treylyans**. Kyn hwrello sleyghneth styrya lavasos skrifa, treylyans a dhallathas wosa lien skrifys omdhiskedhes rag an kynsa tro. 

Rag gweres treylya, askorrys veu gerlyvrow ha lyvrow gramasek. An dedhyow ma, gwrys yw treylyans yntra niver a yethow dre jynn-amontya, hemm yw - jynn-treylyans.

A-dro dhe hanter romansow y'n yeth Kernewek yw treylyansow, ow komprehendya niver a lyvrow klassek lien Sowsnek, mes re anedha dhyworth yethow erel ynwedh, kepar ha *An Pennsevik Byhan* gans Antoine de Saint-Exupéry, po *An Jydh Finek* gans Owain Owain.
Livbryv

**Livbreves** yw hwesker ow longya dhe'n isurdh **Symphyta** ha'n urdh Hymenoptera. Livbreves yw bagas a hwesker a dheber plansow. Le arbennigys yns i ages an muryon, gwenen ha goghi. 

Dihaval yns i dhyworth an brassa rann a Hymenoptera erel drefen an junyans ledan yntra'n torr ha'n thoraks, ha'ga *larvae* haval dhe breves del. Aga hanow a dheu dhyworth semlant an ovipositor kepar ha liv po hesken, usys gans an re benow dhe dreghi an plansow le may hwrellons dedhwi aga oyow. Poblansow meur a nebes eghennow a livbreves a yll kawsya damach erbysel dhe goswigow ha trevasow. 

Rennys yw an Symphyta dhe naw ughdeylu (onan difeudhys) ha 25 teylu. An brassa rann anedha yw komprehendys y'n ughdeylu Tenthredinoidea, gans a-dro dhe 7,000 eghen a-dreus an bys. Tenthredinoidea a'n jeves hwegh teylu, gans Tenthredinidae an brassa (5,500 eghen). 

## Xyelidae
**Xyelidae** yw teylu byghan a livbreves, aswonnys a le ages 50 eghen vyw yn pymp kinda, gans kovadh efan a venhesennow. I yw an Hymenoptera kottha kevys avel menhesennow, ow tedhya dhe'n Amser Triassek, nans yw neb 200 milvil bledhen. 

An brassa niver a eghennow a vyw yn Hanterkylgh an Ogledh, yn arbennik yn ranndiryow taiga, kyn fo nebes eghennow neotrovannel. Dell yw usys, kelmys yns i dhe sabwydh (yn arbennik *Pinus*, pinwydh ha *Abies*, sybwydh), may hwrello an *larvae* boosa war bonn, po a-ji dhe eginyow, mes preves nebes eghennow a voos war dhel gwydh kolldhel. 


XN_Tenthredo_mesomela.jpg|*Tenthredo mesomela*
Sawfly (Nematus septentrionalis) larvae.jpg|Preves *Nematus miliaris*
Entomologie1.jpg|Carl Eduard Adolph Gerstaecker, a restras taksonomieth an isurdh
Dolerus_nitens.jpg|Livbryv ow tedhwi oyow yn plans, owth usya an ovipositor shap liv
Yellow_Flag_Iris_Sawfly_(Rhadinoceraea_micans)_showing_damage_to_plant.JPG|Rhadinoceraea micans, livbryv elestren, ow tiskwedhes damach dhe'n dhelen
Meter

**Meter** yw an unses elvennel a hys y'n Kevreyth Keswlasek Unsesow. Arwodh an meter yw **m**. Y styryans kynsa (y'n Domhwelans Frynkek) o unn deg-milvilves a'n pellder yntra kehysedh an Norvys ha Pennaghel an North a-hys meridian Paris. Definys yw a-lemmyn avel an pellder viajys gans golow yn gwagva yn 1/299,792,458 rann a eylen. 

Y'n system emperourethek a vusurans, unn lath yw 0.9144 meter (wosa akordyans keswlasek yn 1959), ytho unn meter yw pur ogas dhe 39.37 meusva: a-dro dhe 3.281 troos-hys.

## Liesplegow unses

*    0.000 000 000 000 000 000 000 001 Ym (yotameter) = 1 m
*        0.000 000 000 000 000 000 001 Zm (zetameter) = 1 m
*            0.000 000 000 000 000 001 Em (exameter) = 1 m
*                0.000 000 000 000 001 Pm (petameter) = 1 m
*                    0.000 000 000 001 Tm (terameter) = 1 m
*                        0.000 000 001 Gm (gigameter) = 1 m
*                            0.000 001 Mm (megameter) = 1 m
*                                0.001 km (kilometer) = 1 m
*                                 0.01 hm (hectometer) = 1 m
*                                  0.1 dam(decameter) = 1 m
*                                  1 m  (meter)
*                                 10 dm (decimeter) = 1 m
*                                100 cm (centimeter) = 1 m
*                               1000 mm (millimeter) = 1 m
*                          1 000 000 μm (micrometer) = 1 m
*                      1 000 000 000 nm (nanometer) = 1 m
*                   1 000 000 000 000 pm (picometer) = 1 m
*                 1 000 000 000 000 000 fm (femtometer) = 1 m
*             1 000 000 000 000 000 000 am (attometer) = 1 m
*         1 000 000 000 000 000 000 000 zm (zeptometer) = 1 m
*     1 000 000 000 000 000 000 000 000 ym (yoctometer) = 1 m
Kevreyth skrifa

System a arwodhow dhe dhiskwedhes yeth rag keskomunya messajys ha tybyansow yw **kevreyth skrifa**. Fordh restrys, rewlys, ha, dell yw usys, savonegys yw. Usys yw an arwodhow po ideografow rag skrifa ha redya kedhlow yn fordh welesek po omglewansel (rag ensampel, Braille). Gelwys yw an arwodhow notennow ha'n sett anedha skrif. Herwydh usadow, gorrys yw an notennow, ow komprehendya lytherennow ha niveryow war neppyth fast kepar ha paper po gwith elektonek, kyn haller usya methodys rag tro kepar ha skrifa yn tewes po y'n ebron.


Origo_Mundi_kynsa_gwersow.jpg|Kynsa rann a Origo Mundi, an Ordinalia Kernewek
Writing_of_saint_Zosima.jpg|Skrif Sen Zosimus yn skrypt kyrillek
Ghantewala_in_Chandni_Chowk,_Delhi.jpg|Arwodh gwerthva yn Delhi yn Hindi
100_yen_shop_(3801491223).jpg|Gwara yn gwerthva nihonek
Braille_textbook.jpg|Lyver dyllys yn  Braille
Writing_on_sand_Aberdeen.jpg|Skrifa war dewes
Elestren

**Iris pseudacorus**, po **elestren**, (yn Sowsnek, *yellow flag* po *yellow iris*) yw eghen a blans bleujyowek y'n teylu Iridaceae. Teythyek yw dhe Europa, Asi west hag Afrika north-west. Plans pubvledhynnyek yw, hag a dyv dhe ughelder a 100–150 cm, gans del a hys a 90 cm ha les a 3 cm. An bleujennow yw melyn glew, 7-10cm a-dreus y'n furv iris tipek. An frooth yw bolghennow segh, 4-7 cm aga hys, ow komprehendya lies hasen gell golow. 

Elestren a dyv gwella yn studhyow pur leb, hag ytho kemmyn yw yn glebtiryow le ma hwrello godheva beudhans, pH isel ha gweresow heb oksyjen. Elestren a les yn uskis, dre gyfgwreydhyow ha has lesys gans dowr. Gwreydh ha del an plans yw gwenonek. 


Yellow_Iris_Iris_pseudacorus_Flower_1469px.jpg|Bleujen elestren
Iris_pseudacorus_01.jpg|Elestren yn hy bewva
Iris_pseudacorus_fruit.JPG|Frothen elestren
Iris_pseudacorus_MHNT.BOT.2004.0.115a.JPG|Has elestren
Goghien

Eseli yw **goghi** a'n urdh Hymenoptera, hag a gomprehend ynwedh moryon, gwenen ha livbreves. Goghi kemmyn, *Vespula vulgaris*, ha hwyrnesow (*Vespa*) yw eseli a'n teylu kowethasek Vespidae hag a gomprehend a-dro dhe 5000 eghen.

An brassa rann a eghennow goghi (dres 100,000) yw goghi arvilek, ha'n brassa rann a'n re na a dhedhow aga oyow yn preves del hwesker erel. Ogas dhe bub eghen hweskeren a yll bos ball a's teves goghien ow preydhya warnedhi po'n arvil warnedhi. Ytho essensek yw goghi orth rewlya niveryow plaow yn naturel (gelwys *biocontrol* yn Sowsnek). Usys yw goghi arvilek moy ha moy rag rewlya plaow amethel drefen i dhe breydhya war hwesker pla, ha nyns eus strokas war drevasow. 

## Anatomieth
Yma semlant blewek dhe wenen, mes nyns eus dhe woghi. Goghi a's teves ganowyow bratha, ha tavellow gans 12 po 13 rann. Dell yw usys, i a's teves eskelli, ha'ga torrow yw kelmys dh'aga thoraksow gans kres tanow. An re benow a's teves bros, usys rag gwana ha dedhwi oyow. Tevesigyon a dheber nektar dre vras, mes aga freves a dheber hwesker po ponn, proviys gans an vamm. 

## Goghi kowethasek
An brassa rann a woghi hag a vyw yn anserghek yw kowethasek, kepar ha gwenen ha moryon, mes yma nebes goghi dibarow ynwedh. Goghi kowethasek a gomprehend goghi paper, jerkyns melyn (*yellowjackets* yn Sowsnek) ha hwyrnesow. Pubonan anedha a wra neythow paper dhyworth prenn, ow kwrythul kellow paper haval dhe'n kribow gwrys gans gwenen gdhyworth kor. I a gni darnow a brenn ha'ga threylya dhe bast usys ena dhe dhrehevel an neythow paper. 

### Oyow ha preves (''larvae'')
An vyghternes a dhedhow oy yn pub kell. Pan hwrello gori, an pryv a dheber hwesker dashwyjys dhyworth an oberoryon. Yn unn bagas, goghi ponn, an preves a dheber marnas ponn ha nektar. An tevesigyon a dheber saw nektar ynwedh. Yn tihaval dhe wenen, an unnik goghien yn trevesigeth goghi kowethasek dhe dreusvyw an gwav yw an vyghternes. Hi a hwila rag skovva gwavgoska - yn toll yn gwedhen, yn-dann rusken, po yn fos drehevyans. Y'n gwenton, hi a yn-mes ha dalleth drehevel nebes kellow, ow tedhwi nebes oyow, ha'ga maga bys pan ellons ha bos oberoryon a wra an ober ha hi ow tedhwi moy a oyow. 


Neotype_male_of_Electrostephanus_petiolatus_Brues_in_Baltic_amber_(AMNH_B-JWJ-260).png|Menhesen a woghien degeys yn amber
Active_Wasp_Nest.jpg|Goghi ow kul neyth paper
Potter_Wasp_building_mud_nest_near_completion.JPG|Goghien briweythor ow kul neyth dhyworth leys
Vespa_crabro09(js),_Lodz(Poland).jpg|Hwyrnores europek (*Vespa crabra*)
Wasp_August_2007-23.jpg|Goghien an tewes (*Bembix oculata*) ow tybri kelyonen
Aleiodes_indiscretus_wasp_parasitizing_gypsy_moth_caterpillar.jpg|Goghien arvilek ow tedhwi oyow yn pryv del
Hwyrnores

**Hwyrnoresow** (hwesker y'n kinda Vespa) yw an moyha a'n goghi kowethasek, ha pur haval dhedha yn aga semlant. Nebes eghennow a yll drehedhes hys a 5.5 cm. Yn ollvysel, yma 22 eghen a Vespa, mes kevys yw an brassa rann anedha yn trovannow Asi. An hwyrnores europek (Vespa crabro) a hwer a-dreus Europa, Russi, Amerika Gledh hag Asi north-est. 

Hwyrnoresow a dhrehev neythow kowethasek dre gnias prenn dhe wul past paper. Pub neyth a'n jeves unn vyghternes, hag a dhedhow oyow attendys gans oberoryon na yll dedhwi oyow  frothus. Dell yw usys, neythow yw desedhys yn gwydh  po prysk, mes nebes eghennnow (kepar ha Vespa orientalis) a dhrehev neythow yn-dann dor. Y'n trovannow, an neyth a dhur a vledhen dhe vledhen, mes yn dorlesow temprek, an neyth a verow dres an gwav. An vyghternes a wavgosk yn del podrys bys dhe'n gwenton. Dov yw hwyrnoresow gorow, heb brosow. 

Konsidrys yw hwyrnoresow avel pla yn fenowgh, drefen i dhe dhifresa aga neythow yn argasus pan vo godros. Aga brosow a yll bos moy eryllus ages brosow gwenen. 


Vespa_crabro_germana_with_prey_Richard_Bartz_Crop.jpg|Hwyrnores europek gans preydh a gelyonen
Жало_шершня.jpg|Bros hwyrnores europek
Wespennestje_Vinderhoute.JPG|Neyth hwyrnoresow
Vespa_basalis_.jpg|*Vespa basalis*, an hwyrnores dorr du
Asian_predatory_wasp_(Vespa_velutina_var._nigrithorax).jpg|*Vespa velutina*, hwyrnores Asi
Godhan

Hwesker ow longya dhe'n urdh Lepidoptera warbarth ha tykkiow Duw. Yma a-dro dhe 160,000 eghen a wodhanes, degweyth moy ages tykkiow Duw. Krysir yw bos milyow a eghennow heb aga aswon ha'ga henwel hwath. An brassa rann a eghennow yw gweythresek y'n nos. 

Nyns eus meur a dhyffrans yntra tykkiow Duw ha godhanes. Dell yw usys, tykkiow Duw a's teves tavellow tanow gans pelyow byghan war benn pub tavell. Ni a aswon erbyn hedhyw bos tykkiow Duw bagas byghan re esplegyas a-ji bagas efanna an godhanes, hag ytho bos godhanes lower kottha ages an tykkiow Duw.

### Preydhoryon
Lies eghen gweythresek y'n nos a dheber godhanes, ow komprehendya eskelli kroghen, kowannow hag ydhyn erel, pedrevanes, kathes, keun ha rathes.


Restren:Tyria jacobaeae mating.jpg|Dew wodhan Tiger pennvelyn ow parya, Aotearoa
Restren:Attacus atlas qtl1.jpg|Godhan Atlas: an godhan moyha y'n bys.
Restren:Tobacco Hornworm Parasitized by Braconid Wasp.jpg|Pryv del kornbryv tobacko arvilys gans *larvae* goghi braconid.
Restren:Luna_Moth_by_Joey.jpg|Godhan Luna
Restren:Acherontia_lachesis_MHNT_Female_Nîlgîri_(Tamil_Nadu)_Dorsal.jpg|Godhan penn marow
Mortid

**Mortid** yw an drehevel ha kodha yn enep keynvor an Norvys kawsys dre vras gans gravedh an Loor ow kweythresa war an keynvor. Mortidow a gaws chanjyow yn downder dowrow an mor, yn arbennik ogas dhe aberow hag arvorow. Posek yw ytho rag golyans dhe allos dargana ughelder an mortidow. An darn a arvor yn-dann dowr termyn morlanow yw diglos termyn mordrig. An ranndir ma, gelwys an parth yntertidek, yw posek yn ekolegel. 

Ughelder an mortidow a wra varya gans gwedhow an Loor. Termynnyow Loor Nowydh ha Loor Leun, mortidow yw ughella drefen bos nerth gravedh an Howl keworrys dhe gravedh an Loor.  Henwys yw hemma **mortidow bras** po **reverthi**. Pan wrello nerth gravedh an Howl oberi yn erbynn gravedh an Loor, termyn Loor Kilgans, le yw an mortidow, **mortidow byghan** po **marvor/marowvor**.

## Dew vortid an jydh
Herwydh usadow, yma dew vortid pub dydh. Pub mortid a'n jeves poynt ughel (**morlanow**, po **penn lanow**) ha poynt isel (**Mordrig** po **trig**). An mortid a wra morlenwel war y fordh dhe penn lanow, hag omdenna war y fordh dhe vordrig.

Termyn mortid yw 12 our ha 25.2 mynysen, poran hanter *dydh lorek tidek*.  

Resek a wra an Loor a-dro dhe'n Norvys y'n keth tu ha'n Norvys a dreyl war y aghel, ytho y kemmer tamm moy ages dydh (a-dro dhe 24 our ha 50 mynysen) dhe' Loor dhe dhehweles dhe'n keth le y'n ebron. Dres an termyn ma, an Loor re basyas a-vann yn tidro unnweyth hag yn-dann droos unnweyth ynwedh. An re ma yw termynnyow an mortidow kreffa, pub 12 our ha 25 mynysen. 

Drefen gravedh dhe lehe dres pellder, gravedh an Loor yw tamm kreffa war du an Norvys owth enebi an Loor, ha tamm gwanna war an tu aral. Ytho an Loor a ystyn an Nor tamm a-hys an linen ow junya an dhew gorf. An Nor soled a dhiform tamm byghan, mes dowr an keynvor yw rydh dhe waya lower moy ow korthyp dhe'n nerth tidek ma. Dell wra an Nor treylya, myns ha tu an nerth tidek yn neb tyller war enep an Nor a janj heb hedhi. An sewyans yw chanjyow rythmek dhe ughelder enep an mor. 

Gwaskedh ayrgylghek ha gravedh an Howl a wra effeyth war an mortidow ynwedh, mes dhe radhva le ages gravedh an Loor. 

Mortidow a yll effeythya korfow erel y'n Kevreyth Howlek ha'n Ollvys. Effeyth gravedh Yow a wra diformya lorell Io kemmys, dell vo tommheans a-ji dhe'n lorell ow kawsya loskvenydhyow hujes war an enep.


Restren:Bay_of_Fundy_High_Tide.jpg|Baya Fundy, Kanada - morlanow
Restren:Bay_of_Fundy_Low_Tide.jpg|Baya Fundy, Kanada - trig
Restren:Foreshore_at_Fowey_-_geograph.org.uk_-_2306840.jpg|An porth yn Fowydh, ow tiskwedhes nivel morlanow
Restren:Intertidal_Zone,_Holm_of_Grimbister_-_geograph.org.uk_-_1312905.jpg|An parth yntertidek, Enesow Ergh
Restren:Io_roompluim_van_de_vulkaan_Loki,_duidelijk_verlicht_te_zien.jpg|Loskvenydhyow war lorell Io


## Lavarow koth
*Nevra ny ra an mordid omdedna mar bell, ny ra e'n lenwel arta (*Every dog has its day*)
*Pyskecha ha’n mordid marow (*Make hay while the sun shines*)
*Gwul glaw ‘vel mordid (*Raining cats and dogs*)
Patatysen

Keleren starchus gans kroghen melynik po rudh po gell-golow hag yw ystynnans dhe wreydhen yn-dann dor ow longya dhe'n plans *Solanum tuberosum*, keginys ha dybris avel losowen yw **patatysen** po **aval dor**. Gwynn po melyn ynsi a-ji. Mar hwrello golow kodha war bervedh patatysen, an pervedh a dreyl gwyrdh ha gwenonek. 

I a dheu dhyworth Amerika Dhyghow y'n kynsa le, mes dybrys yns i dres Europa, Amerika Dhyghow hag Amerika Gledh hedhyw. An hanow "patatysen" a dheu dhyworth an Spaynek "patata", yth yw yn y dro, kemyskans a'n ger Taíno batata ('aval dor hweg') ha'n Quechua papa ('patatysen').

## Kegina
Pupprys dybrys yw avalow dor yn neb furv keginys. Tus a yll kegina avalow dor dr'aga bryjyon, pobas, rostya po fria. Asklos yw patatys treghys dhe dharnow hir ha friys bys pan vons medhel. Kresigow yw patatys treghys dhe dreghow pur danow ha friys bys pan vons kras. 

## Lavar gwerin
Brav, pecara patatys Benbow – cans dhe'n peuns.

## Lien Kernewek
*Synt Avaldor* o drama skrifys gans Peggy Pollard a waynyas pewas yn 1941.


Patates.jpg|Nebes varyansow a avalow dor
Potato_flowers.jpg|Bleujennow patatys
Potato_plants.jpg|Plansow patatys
Production_of_potatoes_%282019%29.svg|Askorrans patatys ollvysel yn 2019
Solanum_tuberosum_004.JPG|Frothen an plans patatys (gwenonek)
Tractors_in_Potato_Field.jpg|Tevi patatys y'n Statys Unys
PreparedPotatoes.jpg|Patatys keginys yn lies fordh - kresigow, *hash browns*, *tater tots*, aval dor pobys ha avalow dor brewys
Cepelinai_2,_Vilnius,_Lithuania_-_Diliff.jpg|Cepelinai (sand patatys a Lithouani)
Fish_and_chips_blackpool.jpg|Pysk hag asklos
Gwibesen

**Gwibesen** yw isurdh a gelyon munys, ow komprehendya eghennow yn nebes teyluyow nag yw moskitos. Kevys yns i a-der dro'n bys a-der difeythtiryow pur segh ha'n ranndiryor pur yeyn. Nebes gwibes, kepar ha eghennow a Phlebotominae (kelyon an tewes) ha Simuliidae (kelyon du), yw vektoryon (karyoryon) disesys. Lies onan aral yw preydh dhe hweskerdhebroryon, kepar ha kwilkynnyow ha gwenili. Erel yw posek avel debroryon skollyon, hag ytho a furv rann a gylghyow megyans. 

Ensamplow a deyluyow a gomprehend eghennow a wibes a gomprehend:

*Blephariceridae, gwibes eskelli-roos
*Cecidomyiidae, bwibes bystel
*Ceratopogonidae, gwibes brosa 
*Chaoboridae, gwibes tarsovan
*Chironomidae, gwibes nag usi ow brosa
*Deuterophlebiidae, gwibes an menydh
*Dixidae, gwibes meniskus
*Scatopsidae, gwibes kawgh
*Thaumaleidae, gwibes dibarow
David Trimble

**William David Trimble, Baron Trimble**, PC (15 mis Hedra 1944 – 25 mis Gortheren 2022) o politeger bretennek.
Donald Dewar

**Donald Campbell Dewar** (21 mis Est 1937 – 11 mis Hedra 2000) o politeger albanek hag esel Parti Lavur.
Jim Wallace, Baron Wallace a Tankerness

**James Robert Wallace, Baron Wallace a Tankerness**, PC, KC, FRSE (genys 25 mis Est 1954) yw politeger albanek.
Gwynfor Evans

**Gwynfor Richard Evans** (1 mis Gwynngala 1912 – 21 mis Ebrel 2005) o politeger, laghyas hag awtour kembrek.
Maureen O'Hara

**Maureen O'Hara** (*née* **FitzSimons**; 17 mis Est 1920 – 24 mis Hedra 2015) o kanores ha gwariores iwerdhonek-amerikanek.
A. J. P. Taylor

**Alan John Percivale Taylor** (25 mis Meurth 1906 yn Southport, Merseyside – 7 mis Gwynngala 1990 yn Barnet, Loundres) o istorek bretennek.
Thomas Babington Macaulay

**Thomas Babington Macaulay, 1a Baron Macaulay**, PC, FRS, FRSE (/ˈbæbɪŋtən məˈkɔːli/; 25 mis Hedra 1800 – 28 mis Kevardhu 1859) o istorek ha politeger bretennek.
Edward Gibbon

]

**Edward Gibbon** FRS (/ˈɡɪbən/; 8 mis Me 173716 mis Genver 1794) o istorek, skrifer ha politeger sowsnek.
John Nott

**Syr John William Frederic Nott** KCB (genys 1 mis Hwevrer 1932) yw kyns politeger bretennek.

## Devynnow
Hugh Trevor-Roper

**Hugh Redwald Trevor-Roper, Baron Dacre a Glanton** FBA (15 mis Genver 1914 – 26 mis Genver 2003) o istorek sowsnek.
Hugh Seton-Watson

**George Hugh Nicolas Seton-Watson**, CBE, FBA (15 mis Hwevrer 1916 – 19 mis Kevardhu 1984) o istorek ha skiansek politek bretennek.
Theda Bara

**Theda Bara** (/ˈθiːdə ˈbærə/ THEE-də BARE-ə; genys **Theodosia Burr Goodman**; 29 mis Gortheren 1885 – 7 mis Ebrel 1955) o gwariores fylm tawesek ha gwariva amerikanek (*Cleopatra*).
An Koes a Ven

Kuntel-lyver a hwedhlow berr skrifys gans Wella Brown yw **An Koes a Ven**, dyllys gans Kesva an Taves Kernewek yn 1999. Y'n raglavar, Brown a dhisplegyas ev dhe skrifa an hwedhlow rag klass ganso yn Lannstefan, nebes bledhynnyow a-gynsow. Desin an gudhlen a gomprehend an ger Kernow skrifys yn lytherennow arabek. Y teuth tybyansow rag re a'n hwedhlow dhyworth bewnans Brown y honan, pan veu soudor yn Palestayn hag Afrika, ow kul Servis Kenedhlek.

## Rol a hwedhlow
*1, An Koes a Ven 
:::: - Tri den a dhe weles koos menhesheys y'n difeythdir. Mes droklam a hwer.
*2. Dhe'n Fer
:::: - Den yowynk a wel mowes deg yn fer, mes a vynn hi mos mes ganso?
*3. An Demmedhyans
:::: - Soudoryon Bretennek a hwila den arabek rag y dhalghenna, mes dydh y dhemedhyans yw.
*4. An Gystenn
:::: - Wosa mernans gwreg Margh, el a dhe'y weles.
*5. Dial
:::: - Hwedhel arabek a'n Osow Kres. Wosa batel, Abu Kais a gemmer benen avel prisner.
*6. Dhe'n Vorva
:::: - Viaj an teylu Norris dhe'n vorva war dren ethen a gemmer treyl nag yw gortys
*7. An Bysow
:::: - Soudor y'n difeythtir a dhiskudh bysow. Pandra a hwyrvydh?
*8. Gwir a Gerensa
:::: - Charles ha Mali a dhiskudh aga mab Pol dhe dhehweles tre, wosa kedrynn gans y wreg. Mes pandra a wrava nessa?
*9. Hwedhel Nos
:::: - Nos a lorgan, h res yw an wythysi kerdhes yn kerghyn drehevyans, rag surhe bos puptra salow.
*10. Bywnans an Werin
:::: - Hwedhel a Alban. Towl kopel dhe dhemedhi yw skwardys pan veu dalghennys an maw, gogrysys a vos moldrer.
*11. Tarosvann?
:::: - Dew soudor y'n difeythtir a wel skath.
Sophie Kinsella

**Madeleine Sophie Wickham**, aswonys avel hy hanow pluven **Sophie Kinsella**, (genys 12 mis Kevardhu 1970) yw awtoures sowsnek.
Colin Murray

**Colin Murray** (genys **Luke Wright** 10 mis Meurth 1977) yw kommendyas radyo ha pellwolok a Wordhen Gledh.
Krakk Taran

Hwedhel berr skrifys gans Philip Knight yw **Krakk Taran**. Dyllys veu gans Kowethas an Yeth Kernewek yn 1990 ha dastyllys yn 1997. 

Ha Yosep hag Anjelet ow kerdhes y'n pow a-dryv pennti Anjelet, i a glew tardh meur. Tanbellen re dhistrusa kok pyskessa Gawen. Mes piw a'n gwrug ha praga?

## Chif kemeryansow
*Gawen - perghennek kok pyskessa
*Anjelet - hwor Gawen
*Yosep - karer Anjelet
*Yowann Jago - oberwas war gok pyskessa Gawen
*Peder, Wella ha Mighal - oberwesyon erel war an kok