open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bosvena

**Bosvena**, po **Bosvenegh**, () yw tre yn kres Kernow, Breten Veur, desedhys orth amal west Hal Fowydh. Fondys veu eglos managhti omma gans Sen Petrok y'n 6ves kansblydhen; ev a ros an hanow arall dhe Vosvena neb yw *Petrockstow*. 

Eglos Sen Petrok a veu drehevys y'n 15ves kansblydhen, ha hi yw an brassa eglos yn Kernow. Diwysygneth sten o pennjist an erbysieth Bosvena dres brassa rann istori an dre. Yn 2004, yth esa 16, 600 a drigoryon y'n dre. https://web.archive.org/web/20020203123107/http://www.world-gazetteer.com/fr/fr_gb.htm An poblans yn niveryans 2001 o 12,778. Lemmyn,  den a drig ena.

Profys re beu bos hanow an dre yn Sowsnek, *Bodmin*, dhiworth an geryow kernewek 'bos' ha 'menegh', mes kevys yw an hanow kyns fondyans an managhti a skoodh an profyans na. Mars yw gwir po kamm, Bosvena yw hanow an dre yn Kernewek hedhyw. Martesen an hanow a gampoll desedhyans menegh a-varra fondys gans Sen Guron, a gemeras Sen Petrok avel y dyller y honan.

Yma chi Lannhydrek y'n kyrghyn; abatti Sen Petrok a biwo an stat ma kyns Terros an Managhtiow gans Henry VIII.
Cambron

**Cambron** yw tre yn Kernow, Breten Veur, dhe west an dre gentrevek, Resrudh. Aswonnys yn ta yw avel kresenn an dhiwysogneth sten yn Kernow. Poblans Cambron  a dus.

Awos rowedh palya metol rag an erbysieth gernewek y tevis an **Skol Balyow Cambron** avel an unn skol rag adhyskans karrek-gales y'n Rywvaneth Unys. Lemmyn rann a Bennskol Karesk yw. Kevys yw gradhesigyon an skol ma yn diwysogneth balyow dres oll an norvys.

Spit dh'y bysmer dreus rann bras a Gernow avel ranndir boghosek, yma Cambron, Poll, ha Resrudh orth kres towlenn dastineythyans a £150 milyon ('CPR Regeneration', avel y'n gelwir yn Sowsnek) hag a veder diswul an difyk kowethasel hag erbysiethek y'n kyns kresenn dhiwysyansek a Gernow ma. An dowlenn a vynnsa gwruthyl peder mil oberrenn ha kressya gobrow y'n ranndir tann 15%.

Sen Meryasek ha Sen Martin yw tasogyon an dre.

## Devynnow
Breten Veur

Enys veur yn Europa yw **Breten Veur**. Yma ynni peswar a bymp pow an Ruvaneth Unys: Alban, Kembra, ha Pow Sows. Pow an Ruvaneth Unys yw Wordhen Gledh ynwedh, mes rann a Enys Wordhen yw. Konna tir yn soth-west an enys yw Kernow; y prederir nep-prys mayth yw Kernow an peswara pow a Vreten Veur.
Europa

**Europa** yw brastir hengovek (po rann veur brastir *[[Eurasi]]*). Yth esa 666 498 000 triger ynni yn 2001, po unn seythves a boblans an nor. Mes nebes byghan yw an brastir: gans arenebedh a 10 400 000 km², nyns yw Europa moy nag Ostrali nameur.

A-dhia Nessa Bresel an Bys, y tallathas statow Europa dos keffrys. Unyans erbysiethek ha gwlasek yw an **[[Unyans Europek]]**, gans 27 stat esel a-dhia vis-Me 2004. Mes yma statow europek oll (moy po le) yn keskusulyans lowsa, Konsel Europa.


Restren:Champ de Mars from the Eiffel Tower - July 2006 edit.jpg
Restren:London (UK), Elizabeth Tower, -Big Ben- -- 2010 -- 1979.jpg
Restren:Cape Cornwall (Judithili) edit.jpg
Restren:Hauptgebäude der Humboldt-Universität mit Alexander von Humboldt Denkmal - Berlin.jpg
Unyans Europek

Keffrysyans gwlasek hag erbysiethek yw an **Unyans Europek** (po an **UE**). Yma drehevyansow chyf an UE yn Brusselas. Y'n jeves seyth stat europek warn ugens avel eseli a-dhia mis Genver 2020. Rolhes yns i omma war-lergh dydhyans aga omjunyans dhe'n Unyans:

; mis-Meurth 1957
* Pow Frynk (*la France*)
* Luksembourg (*Lëtzebuerg, le Luxembourg, Luxemburg*)
* Pow Belg (*België, la Belgique, Belgien*)
* an Iseldiryow (*Nederland*)
* Almayn (*Deutschland*)
* Itali (*l'Italia*)

; mis-Genver 1973
* Denmark (*Danmark*)
* an Rywvaneth Unys (*the United Kingdom*)
* Repoblek Wordhon (*Poblacht na hÉireann, Republic of Ireland*)

; mis-Genver 1981
* Pow Grek (*Elláda/Ελλάδα*)

; mis-Genver 1986
* Spayn (*España, Espanya, Espaina*)
* Portyngal (*Portugal*)

; mis-Genver 1995
* Ostri (*Österreich*)
* Swedherwyk (*Sverige*)
* Pow Finn (*Suomi, Finland*)

; mis-Me 2004
* Malta (*Malta*)
* Kyproes (*Kýpros/Κύπρος, Kıbrıs*)
* Estoni (*Eesti*)
* Latvi (*Latvija*)
* Lithuani (*Lietuva*)
* Poloni (*Polska*)
* Pow Chek (*Česká republika*)
* Slovaki (*Slovensko*)
* Hungari (*Magyarország*)
* Sloveni (*Slovenija*)

; mis-Genver 2007
* Bulgari (*България*)
* Roumani (*România*)

; mis-Gortheren 2013
* Kroati (*Hrvatska*)

; Yma pymp korf an unyans a res dhe weythres an UE:
* an **[[Eurosenedh]]**
* **[[Konsel an Unyans Europa]]**
* an **[[Desedhek Europa]]**
* **[[Lys Ewnder Europa]]**
* **[[Lys Akontow Europa]]**

; Yma pymp organ an unyans arall ynwedh:
* Kessedhek Erbysiethek ha Kowethek
* Kessedhek an Rannvroyow
* Arghantti Kres Europek
* an Ombudsman Europek
* Arghantti Europek Kevarghewyansow

## Gweler ynwedh
* Brexit
Ruvaneth Unys

Stat yn Europa yw an **Ruvaneth Unys**. Yma peswar a'y bymp pow yn enys Breten Veur: Alban, Kembra, Kernow ha Pow Sows; hag yma an pympves yn Enys Iwerdhon: henn yw Iwerdhon Gledh. Konna-tir yn soth-west an enys yw Kernow.

An Senedh yw an korf ughella ow kul reythyow y'n ruvaneth. Ledyores an Senedh, Rishi Sunak (Parti Gwithadorek), yw Pennmenyster. An Myghtern Charlys III yw sovran an wlaskor.

## Gwelewgh ynwedh
* Myghternedh an Ruvaneth Unys
Wordhen

**Wordhen** po **Iwerdhon** yw hanow enys veur yn Europa. Yma gans an enys dhiw rann gwlasek, Repoblek Wordhen ha Kledhbarth Wordhen (pow a'n Ruwvaneth Unys). Y hwrer devnydh a'n hanow *Wordhen* lieskweyth rag an **[[Repoblek Wordhen]]** y honan.

A-dhia termyn Henry VIII, yth esa myghterneth Pow Sows ow toen an titel "Myghtern Wordhen". Rywvaneth hy honan o Wordhon ytho, mes yth esa finwedh ynn dhe ewnderyow an gemmynieth katholik wosa an Dasfurvyans. Rebellyans rag repoblek wordhonek ansodhogel a dardhas yn 1798 yn mysk breseli an Domhwelans Frynkek. Governans an Rywvaneth Unys a worthybas ow kul Reyth Kevunyans yn 1801: dreus an reyth ma y teuth Wordhen ha bos rann a dernas unnik ynno Wordhen, Pow Sows, Alban, Kembra, ha Kernow.

Wosa rebellyansow yn 1916 ha 1918-1921, y tiberthas Wordhen yn dew stat: **Kledhbarth Wordhen** (hwegh konteth y'n north-est) ha **Stat Rydh Wordhen** (po *Saorstát na hÉireann*, an hwegh konteth arall war'n ugens). Y teuth an Stat Rydh ha bos ansoedhogel yn 1922, mes Kledhbarth Wordhen a dhewisas gwitha y'n Rywvaneth Unys. An baner gwyr, gwynn hag rudhvelyn.
Porthpyra

**Porthpyra** (KU: **Porth Pera**; ) yw gwig byskessek yn Kernow, Breten Veur. An wig yw 6 km diworth Logh ha 40 km diworth Aberplymm. Awos an desedhans ma, ha'y forth teg war an chanel, Porthpyra yw godrigys a-les gans havysi. Yma dhodho Arvor Ertach. Pyskessa hern ha noswikorieth yw diwysyansow hengovek. Y boblans yw  den.
Essa

**Essa** () yw tre yn Kernow, Breten Veur, a-dreus Dowr Tamer a Aberplymm (yn Dewnans). Yma chi Koesheyl yn kyrghynn an dre. Yn ranndir Karadon yw an dre. Yma dhedhi boblans a nebes  a drigoryon (14,124 yn niveryans 2001).
Koesheyl

Chi brav a-dhia an Oesow Kres yw **Koesheyl** (*Cotehele* yn sowsnek) yn kyrghynn Essa yn Howldrehevel Kernow. Yma dhodho lowarth teg ha pervedh preservys yn ta. Ynter an blydhynyow 1485 ha 1627 y feu va drehevys. Plas an teylu Edgecumbe o Koesheyl dres re kansblydhynyow; y'n eur ma an Trest Kenedhlek a'n with.


Cotehele House-04-2004-gje.jpg
Cotehele House-08-2004-gje.jpg
Cotehele House-10-2004-gje.jpg
Cotehele House-12-2004-gje.jpg
Cotehele House-16-Taubenhaus-2004-gje.jpg
Cotehele House-20-Bruecke-2004-gje.jpg


## Kevrennow yn-mes

*Derivadow a-dro dhe Goesheyl war wiasva an Trest Kenedhlek
*26 skeusenn a Goesheyl orth westcountryviews.co.uk
Kowethas an Yeth Kernewek

**Kowethas an [[Yeth Kernewek]]** yw kowethyans rag avonsya an Dasserghyans Kernewek, dallethys yn 1982 yn Kammbronn.  Kowethas bodhek yw, yn poran CIO (niver alusen 1195856) ha'y arghans yw sevys der eseleth, nebes grontow, gwerthow ha rohow. An Kowethas a with kevrennow gans meur a gowethasow gonisogethek, hag y’ga mysk kowethasow yeth hag adhyskans y’n powyow keltek erel.

## Ober
An Kowethas a dhyllo lyver-termyn henwys *[[An Gannas]]*, danvenys der an post pub mis, keffrys ha lyvrik rag dallethoryon gelwys *Dalleth* diwweyth pub tri mis, ha *Klew!* lyrik yn Sowsnek gans nowodhow unweyth pub tri mis. 

Dyllo yw rann dhe les an ober gwrys gans an Kowethas, yn arbennik lyvrow, y'ga mysk romansow, kuntellow hwedhlow ha bardhonieth, ha daffar dyski. Yn termyn eus passyes, lyvrow gans snodow ha plasennow arghansek a veu dyllys rag gweres dhe’n studhyoryon, mes y'n dedhyow ma restrennow MP3 yw kavadow avel iskargansow. 

Ynwedh, gwerthji an Kowethas a werth taklow erel, kepar ha kwethow te, hanafow, arwodhigow, kartennow, hag erel.  

Dres an vledhen an Kowethas a rester nebes hwarvosow an taves. An Bennseythen Gernewek yw hwarvos may ma Kernewegoryon a bub nivel ow metya warbarth ha kewsel an yeth, gans klassow, arethow ha didhan. Herwydh usadow, synsys Paskweyth yw. 

## Istori
Dallethys veu an Kowethas yn Kammbronn yn 1982 wosa an kynsa Pennseythen Gernewek. An kynsa sodhogyon o Jori Ansell, kaderyer; Rod Lyon, skrifennyas; Paul Holmes, alhwedher; Brian Tonkin, skrifennyas eseleth; ha Kathleen Mitchell, sodhek argemynna. Kost bledhen a eseleth o £1 heb An Gannas ha £3.50 ganso. 

### Gwiasva
Warlinen
Dasserghyans Kernewek

**Dasserghyans an taves [[Kernowek]]** a dhallathas yn 1904 gans dyllans *[[Handbook of the Cornish Language]]*, gans Henry Jenner.

## Istori
Wosa Jenner, Robert Morton Nance a wre hembrenkya an movyans a-barth Kernowek. 

## Studh arnowydh
Yma teyr rannyeth "ha hanter" y'n yeth kernowek dasserghyes:
* *[[Kernewek Unys]]* (~1929)
** *[[Kernowek Unys Amendys]]* (~1997)
* *[[Kernewek Kemmyn]]* (~1986)
* *[[Kernuack Nowedga]]* (~1986)

Nebes flehes re dhyskas Kernowek dasserghyes avel mammyeth dhyworth aga herens hag yw Kernowegoryon. An Dasserghyans re askorras niver meur a hwelyow lien Kernowek ynwedh. Mes yma lies kaletter hwath rag an yeth: nyns eus plas fast rag Kernowek yn adhyskans, hag yma lies studhyer an yeth owth hedhi gul devnydh anedhi wosa diwedh aga studhyans. 

Savla nowyth an yeth avel taves ranndiryel, gwaynyes yn 2002, a wra chons rag avonsyans meur. A-dhia an vlydhen na, niver a fondyansow a-barth an taves re beu gwrys, yn arbennek Keskowethyans an Taves Kernewek, hag unn Rewlyores rag displegya an Taves Kernowek a veu dewisys. An Strateji rag an Yeth Kernowek re beu dyllys.

A-dhia 2006, yma keskusulyans tu hag unn furv skrifys savonek. Kernowek Standard a veu avonsyes gans UdnFormScrefys, unn bagas ledan a skodhyoryon skrif-komposter hengovek. Albert Bock ha Ben Bruch a wrug profya Kernowek Dasunys avel dasfurvyans a Gernewek Kemmyn. Mis Kevardhu 2007, bagas *ad hoc* a wrug devisya furv savonek yntra Kernewek Kemmyn ha Kernowak Standard. Wosa daswel a'n Furv Savonek Skrifys na, chanjyow (mars eus) a vydh dyllys 2013.

## Bagasow
Lies fondyans a hwil avonsya an yeth kernowek.
* Agan Tavas a skoodh Kernewek Unys http://www.agantavas.com
* Burow Europek an Yethow Nebes Kewsys: yma ganso dregh kernowek
* Dalleth a skoedhyas megyans fleghes dre Gernewek (lemmyn rann Kowethas an Yeth Kernewek yw)
* Gorsedh Kernow: yma dhedhi kevrennow gans gorsedhow erel yn Kembra ha Breten Vian; bardhek/drewydhek yw hy hengovyon hag arwodhogeth http://www.gorsethkernow.org
* Kowethas an Yeth Kernewek a skoodh Kernewek Kemmyn ha'n Furv Savonek Skrifys hag a dhyllo *[[An Gannas]]* http://www.cornish-language.org/Cornish/Switch.asp?lang=2
** Kesva an Taves Kernewek http://www.kesva.org.uk
* Teer ha Tavas a skoodh Kernewek Nowyjyahttp://www.teerhatavas.org/
** Cussel an Tavas Kernuack a skoodh Kernewek Nowyjya hag a dhyllo *[[An Garrack]]*

## Gwelewgh ynwedh
* Govel Geryow Yma an wiasva ma ow kasa Kernowegoryon dhe wul geryow nowyth warbarth, herwydh an edhomm
Yethow Keltek

Teylu a yethow eyndo-europek yw an **yethow keltek**. An hanow ma a gavsons i a'n **[[Kelt|Geltyon]]**, tus boesek a gledhbarth Europa yn oes an Romanyon. Yma hwegh yeth keltek arnowydh, gansa dew vagas le.

### Yethow [[brythonek]]
* Kembrek, yeth a Gembra
* Kernowek, yeth a Gernow
* Bretonek, yeth a Vreten Vian

### Yethow [[goedhelek]]
* Wordhenek, yeth a Wordhen
* Manowek, yeth a Manow
* Albanek, yeth a Alban

## Yethow keltek y'n termyn eus passyes

*Piktek
*Kumbrek
*Lepontek
*Gallek
*Galatek
*Keltoiberek
*Norek
Oos Kemmyn

An **Oos Kemmyn** (po **Oes Krist**) yw an aray dydhyans moyha usys y'n Norvys. Dalleth an oes yw Kalann Genver yn 27ves blydhen a reyn Augustus Caesar; ytho, yth eson ni lemmyn yn 21ns kansblydhen a'n oes ma &ndash; henn yw, y'n vlydhen . (Skoloryon gristyon yn Europa a wrug an aray dydhyans ma rag enesigeth Yesu Krist, mes nyns o kewar aga amontyans herwydh skoloryon arnowydh an Bibel.)

O.K. yw an hanow-lyther rag Oos Kemmyn, K.O.K yw an hanow-lyther rag Kyns Oos Kemmyn.

Blydhynnow y'n Oes Kemmyn yw usys warbarth gans dydhyow gregorek, herwydh usadow.

Yn mysk arays dydhyans erell usys y'n eur ma, yma Oes Saka (promovyes gans governans Eynda) hag Oes an Hijra (aray dydhyans a Islam).
Kastell Boterel

**Kastell Boterel** () yw tre vyghan desedhys orth an arvor kledh a Gernow. 

Yma dhedhi an unnsel porth naturel a-hys an arvor rag ugens mildir, gwithys gans dew fos-porth a ven drehevys yn 1584 gans Syrr Richard Grenville (kapten an *Revenge*). Yma kottha rannow an dre a-dro dhe’n porth neb a esporthas legh seuladhydh, hag i a ystynn nansow an avonyow Valensi ha Jordan war-vann.  Drehevyansow moy arnowydh (y’n brassa rann annedhow) a grambel an bankennow ha breow ledan a ven a-dro dhe’n porth ha’n nansow. 

Yma dhe Gastell Boterel onan a’n nessa ostel yownynketh dhe Gastell Dintagell, yn arbennik ow kerdhes a-hys neb pymp mildir a’n Troe’lergh Arvorek Kernewek, yw rann an hirra Troe’lergh an Sothwest. Nyns eus saw magor hedhyw an kastell a ros y hanow dhe’n dre.

Yn 2004 an dre a wodhevas meur a dhamach drefen lanwes wosa glawas ankoth. Ny verwis nagonan, mes golghys veu 75 a gerri, 5 karavan, 6 drehevyans ha niver a skathow dhe’n porth. Distruis veu 100 a dreven ha negesyow. Seyth tro askel a sawyas a-dro dhe 150 a bobel dhyworth aga thoyow ha kerri. Kost an damach veu £15 milvil.
Resrudh

**Resrudh** () yw tre usi ogas hag eth mildir dhiworth Truru, dewdhek mildir dhiworth Porth Ia, ha pymp mildir dhiworth Aberfal.

Y’n termyn usi passyes yth o Resrudh tre-varghas vyghan, gorskeusys gans hy hentrevogyon bys pan esa tevyans bras yn edhomm a voen kober dhe benn an 17ves kansblydhen. An moen na a veu tewlys dhe-ves avel skoell gans tus bal seuladhydh, mes yth esa edhomm anodho rag gul brest, metol a res y’n Domhwelans Diwysyansek. Awos henna yth eth ha bos Resrudh, dres kansblydhen martesen, onan a’n ryccha ha brassa randiryow-bal yn Breten Veur. Poblans an dre a devis yn feur awos an moen kober mes pur voghosek o teyluyow an dus bal.

Orth penn an 18ves kansblydhen y feu an brassa rann a’n moen dres dhiworth tramor ha diw rann a’n dus bal a omdhivroas dhe Amerika, Ostrali hag Afrika Deghow. Yth esa dhe Gernow an diwettha bal sten y’n Europa bys mis-Meurth 1998, Krofti Deghow y hanow yn Pol (ynter Resrudh ha Cambron), mes ev a degeas awos maynys moy effeythus rag palas sten y’n Pell Est.

Yn 2004, yma 38 500 a drigoryon yn Cambron-Resrudh. https://web.archive.org/web/20020203123107/http://www.world-gazetteer.com/fr/fr_gb.htm
Porthwikkel

**Porthwikkel** () yw gwig vyghan yn Howldrehevel Kernow, Breten Vyghan ynter Essa ha Logh war Gammas Aberplymm.
Sen Austel

**Sen Austel**, gelwys ynwedh **Austol** ha **Sen Ostel**, yw tre yn Kernow. Wostalleth y tava an dre awos hy bos an kynsa le mayth esa pri gwynn mengleudhys yn Europa. Palys hwath yw hag esperthys yw der an porth, **Porthmeur** y hanow, yn ogas.

Tornyaseth yw moy ha moy dhe les rag erbysieth Sen Austel. Tennys yw an havysi gans an trethow yn ogas ha'n Edenva, desedhys yn mengleudh kyns. Yn 2004, yth esa 23,500 a drigoryon y'n drehttps://web.archive.org/web/20020203123107/http://www.world-gazetteer.com/fr/fr_gb.htm; y'n niveryans 2001, yth esa 22,658. Y boblans lemmyn yw den.
Lannstefan

**Lannstevan** () yw tre yn Kernow gans poblans a . Aswonys yw hi avel "Yet Kernow". Penncita an pow o Lannstevan bys an 19ves kansbledhen. Kastel Lannstevan a sev a wartha an dre. Skol ughel an dre yw Kolji Lannstevan.

Yma Lannstevan aral yn Tasmani.
Tre war Venydh

**Tre war Venydh** yw gwig war arvor kledh Kernow, yn Pluw Dhintagel. Aswonnys yw yn ta rag y gevrennow gans henhwedhlow yn kever an Myghtern Arthur hag y varghogyon. Geoffroi a Venow hag Alfred, Lord Tennyson a skrifas yn y gever avel kresva a istori Arthur, ha lies tornyas a wodrig an wig rag an reson na.

Hanow an dre yw Trevena, mes hanow an bluw mayth usi yw Dintagel. Yma hanow aral, Tre war Venydh, usys rag etholansow.

## An Kastel
Drehevys veu **Kastel Dintagel** gans Reginald, Yurl Kernow war Benn Dintagel, yn le mayth esa lys Myghternedh Kernow herwydh henhwedhlow kernewek. Arwoedhek o mynnas an kastell; nyns esa ganso bri avel ynjin breselek. An Myghtern Arthur a via genys ena herwydh derivadow y vos megys gans Myghtern Kernow.
Pennrynn

**Pennrynn** yw tre yn Kernow, Breten Veur, war **Avon Pennrynn**. Mestra a Aberfal yw hi y'n jydh ma dre vras, mes porth poesek o hi y'n Oesow Kres. Y boblans yw .

Yn y gyrghynn yth esa **[[Kollji Glasneth]]**, le may feu skrifys lies hwel lyenn kernewek. Yn Pennrynn hedhyw yma kres an Pennskolyow Kesunys yn Kernow.
Kernewek Unyes

Robert Morton Nance (Mordon) hag A.S.D. Smith (Caradar) a fastyas **[[Kernewek]] Unys** yn kensa hanter an 20 cansbledhen. Rod Lyon a dhefendyas an lytherenyeth ma erbyn Kernewek Kemmyn.

Yn 1997, N.J.A. Williams a wruk chanjys dhe Gernewek Unys. Hanow an lytherenyeth ow-sewya yu Kernewek Unys Amendys (KUA). Mes ny-dhegemeras leverysy Kernewek Unys oll an chanjys ma.

Kernewek Unys yu scodhyes gans Agan Tavas ha Gorseth Kernow.
Kernowek Unys Amendys

N.J.A. Williams a brofyas amendyansow dhe Kernowek Unys yn 1997 gans y lyvrow, *[[Cornish Today]]* ha *[[Clappya Kernowek]]*. **Kernowek Unys Amendys** yw hanow an sewyans. KUA a wra whelas usya lytherennansow ha gramasek a-dhya dermyn an teylu Tudor, r.e. maner screfa Pregothow Tregear ha Sacrament an Altar.
Aberfala

**Aberfala** (gwelewgh a-is rag henwyn erel) yw porth orth an arvor soth a Gernow ryb dhowr Fala. Meur y vry yw ystory morek an dre; porth Aberfala yw an downa in Europa west. Negys morek re dhyfegas ha tornyaseth yw moy dhe les hedhyw. An Gwithty Morek Kenedhlek a egoras yn Aberfala in mis Whevrel 2003. In 2004, th'era 18&nbsp;300 a drigoryon yn Aberfala-Penryn. Lehe a wre poblans; war-lergh an nyveryans in 2001, th'era poblans a 22&nbsp;658 dhe Aberfala. Lemmyn yma  a dus yn Aberfala.

Aberfala a wra radn a bastel-vro Aberfala ha Cambron yn Senedh an Ruwvaneth Unys, hag a Gerrier yn governans ranndiryel. Desedhans cres an Unyversytys Kesunys in Kernow yw Tremogh, por ogas hag Aberfala, hag y'n dre hy honan yma Coljy Unyversyta Aberfala (neb era Coljy Artow Aberfala bys 2005). Drefen an yonkers ow studhya y'n kyrhyn, Aberfala a'n jeves an moyha helyow dons yn Kernow, woja Tewyn Pleustry.

Nyns era mès nebes treven pyscadoryon kens 1613, pan fondyas Syr John Killegrew an dre arnowyth. Castel Pendynas, war dhowr Fala, o onen a'n dywettha castelly fethys i'n Bresel Civil.

Th'era lies den ow pyskessa rag hern dhyworth porth Aberfala in termyn a veu.

## Henwyn
An hanow Sowsnek rag an dre-ma yw *Falmouth*. Scriforyon hengovek a ûsyas an hanow ‘Falmeth’, ‘Falmouth’ in termyn Kernowek dywedhes. I'n 20 cansbledhen, an Dasserhyans a greatys hanow nowyth, ‘Aberfal’, ow qwil devnyth a wredh Keltek. War-lergh Craig Weatherhill, war an par aral, ‘Loghfala’ a via gwell a-ban nag eus ensompel a *aber* in henwyn tylleryow in Kernowek hengovek. En 2011 bagas arwodhyow Maga a wrug ervira war an hanow Aberfala.

Weatherhill a brofyas ynwedh an hanow ‘Arwennak’, mès yma'n hanow-ma ow styrya lebmyn parth bian a'n dre.

Hanow coth aral an dre o *Penny-come-quick* in Sowsnek. Yma radn ow leverel tro an hanow-ma devedhys dhyworth *Peny-cwm-cuic* (‘Penn an Comm Qwyck’), mès war-lergh erel styr an hanow yw Sowsnek pur.

## Pednventydnyow
Hellys

**Hellys** () yw tre vyghan yn Kernow orth penn kledh konna-tir an Lysardh. Onan a beder tre stenegow yw hag a vri awos an Dons Feri selys y’n 17ves kansblydhen. Yth yw genesigva Bob Fitzsimmons, an kynsa kampyer boksusi y’n norvys dhe waynya an titel teyrgweyth. Yma'n chi may trigas ev ynno hwath ena yn Hellys, hag yma arwoedh kov a-ugh an daras.

Yma dhe Hellys poblans a ; poblans an plyw o 10,233. http://www.genuki.org.uk/big/eng/Cornwall/Helston/index.html Wosa degeans balyow sten, tornyaseth yw diwysyans poesik; leun a ostelyow gweli hag hansel yw an dre.
Kernewek Kemmyn

**Kernewek Kemmyn** yw rannyeth dhasserghys Kernewek. Ken George a'n ordenas yn 1986 avel dasfurvyans moy fonologiek ages Kernewek Unys.

Poyntys a nowydhses Kernewek Kemmyn:
* dyffrans ynter ***o*** hag ***oe*** (r.e. ***los*** ha ***loes***, an dhew lytherennys *los* yn KU)
* dyffrans ynter ***y*** hag ***i*** (r.e. ***pith*** ha ***pyth***, an dhew lytherennys *pyth* yn KU)
* dyffrans ynter ***u*** hag ***eu*** (r.e. ***mur*** ha ***meur***, an dhew lytherennys *mur* yn KU)
* lytherennow dewblek rag kessonennow hir (r.e. ***nn***: ***ken*** ha ***kenn***, an dhew lytherennys *ken* yn KU)
* lytherennans fonologiek a ***k(w)*** yn le *c/k/qu* (r.e. ***kar, kerens*** yn le *car, kerens*); ***s*** yn le *c* blin (r.e. ***sita*** yn le *cyta*); ***hw*** yn le *wh* (r.e. ***gweres/y hweres/ow kweres*** yn le *gweres/y wheres/ow queres*)
* lytherennans fonologiek a nebes kessonennow finek (***koedh***, ***folenn***, ***hweg*** yn le *coth*, *folen*, *whek*. Mes y hwithas *p* ha *k* wosa syllabenn heb poeslev, nag yw fonologiek: ***gorthyp/gorthybow***, ***Kernewek/Kerneweger***)
* (wostalleth, ***dj/tj*** yn le *s/j/ch*; mes restorys o an lytherennansow ***s/j/ch*** wosa diw po teyr blydhen)

Avonsya Kernewek Kemmyn a wra Kesva an Taves Kernewek ha Kowethas an Yeth Kernewek, ynter erell.

Nyns eus dyffransow meur yntra gramasegow Kernewek Kemmyn ha Kernewek Unys; dhe wir, y hyllir medhes aga bos dew lytherennans rag rannyeth unnik. Mes a-dhia 1986, yma fols nowydh yn materow gerva. Dre vras, yma Kernewek Kemmyn ow kwruthyl moy a eryow nowydh a-dhia Gembrek, Bretonek, ha garrow kernewek (r.e. ***steronieth*** yn le *astronomy*); hag yma Kernewek Unys ow kwitha moy a eryow Sowsnek. (Kehevel studh Hindi hag Ourdou, po Serbek ha Kroatek.)

Kehevelepter tekstennow Kernewek Unys ha Kernewek Kemmyn:
:KU: *Dorydhyeth yu studhyans tylleryow ha spas y'n Norvys. Yma'n classyans ma ow-synsy ynno tythy corf an nor, randyryow gwlasek an wharheans, avel broyow ha cytys, ha scyens nes. Studhyans hevelep a-ves dhe'n Norvys yu astronomy.*
:KK: *Doronieth yw studhyans tylleryow ha spas y'n Norvys. Yma'n klasyans ma ow synsi ynno teythi korf an nor, ranndiryow gwlasek an hwarheans, avel broyow ha sitys, ha skians nes. Studhyans hevelep a-ves dhe'n Norvys yw steronieth.*

Wella Brown a skrifas lyver gramasek savonel a Gernewek Kemmyn yn 1984 (yth esa dyllansow diwedhes yn 1993 ha 2001). Ray Edwards re ros lies kevro dhe lytherennans hag usadow Kernewek Kemmyn.
Pennskolyow Kesunys yn Kernow

An **Pennskolyow Kesunys yn Kernow** (yn ) yw kesunnses a bennskolyow oll a-lemmyn yn Kernow. Yma krespoynt an Pennskolyow yn Tremogh, Pennrynn, mes yma skorr gansa yn nebes trevow erell.

* Kollji Pennskol Aberfala (an kyns Kollji Artow Aberfal) yn Pennrynn hag Aberfal
* Pennskol Aberplymm, Pennskol Studhyansow Medhygel yn Rysrudh
* An Pennskol Igor y'n Soth-West, gans kresow yn Rysrudh, Sen Ostell, ha Truru
* Pennskol Karesk yn Pennrynn
** Skol Valieth Kammbronn
* Skol Medhygieth an Konna-Tir yn Truru
* Kollji Kernow, gans skorennow yn Aberfal, Eglosklym, Essa, Rosewarne, Rysrudh, ha Sen Ostell
* Kollji Pennwydh
* Kollji Sen Mark ha Sen Jowann, skol rag dyskadoryon yn Kammbronn
* Kollji Truru, yn Truru ha Tregye
Logh

**Logh** yw an kynsa tre-vorrep yn Kernow sothest, ha synsys ynni Logh ha **Porthbyhan**.  Junys yns gans pons viktorianek ha dhodho seyth gwarak a-dreus an Avon Logh. Yma  den trigys ena.

Drehevys yw Logh a-dro dhe’n Eglos Sen Nikolas a’n 14ves kansblydhen a’s teves kleghtour *kampanile*.

Yma dhe Borthbyhan burjesti koth ha’n Eglos Sen Maria a’n 13ves kansblydhen.

War Ynys Logh ogas ha hanter mildir dhiworth an arvor, yma magor managhti a’n oesow kres.

Aswonnys ynwedh yw Logh awos Meneghi Simes yn ogas, hag awos pennsoedhva bredennek pyskessa morvleydh.
Lostwydhyel

**Lostwydhyel** yw tre vyghan yn Kernow, orth penn heyl an Avon Fowydh. Yma  den trigys ena.

Desedhys yw an dre war an fordh dhiworth Aberplymm bys Kernow Deghow, hag yma dhedhi gorsav war an linenn hyns-horn dhiworth Aberplymm dhe Bennsans.  An drehevyansow yn Lostwydhyel an moyha dhe les yw an Eglos Sen Bartholomew ha Kastell Rostorrmoel.
Fowy (tre)

**Fowy** yw tre yn Kernow soth, orth heyl an dowr Fowy. Hi re beu porth dres kansblydhynyow, y'n kynsa le avel tre an lu ervys, ha wosa henna avel kresenn esperthyans pri gwynn. Hedhyw bysi yw an porth gans skathow draylya ha goelya. Poblans an dre  yw den.  

Yma Fowy orth penn Fordh an Sens hag yma kowlbalyow a-dreus an avon bys yn Porthruan ha Bodinnik. Yma lies drehevyans istorek y'n dre, y'ga mysk magor Kastell Sen Katherin, hag yma treth dhe Borth Rys an Men ().

Yma chi Lannhydrek war an dowr Fowy.

Yn kyrghynn Fowy y kavas "men Trystan" ha Kastel Dor; y prederir nepprys bos pennsita Margh Kynver ena.https://web.archive.org/web/20060324091228/http://www.britannia.com/travel/magical/magic11.html
Sten

**Sten** yw elven gymyk gans an arwodh **Sn** ha'n niver atomek 50. Alkan 'truan' yw ev, avel arghans y liw, a sevel orth kesknians. Y hyllir y usya avel nivel difresyas erbynn kesknians war sortow erel a alkan. An ger sten a dheu dhyworth an ger Latin *stannum*, martesen dhyworth an ger Sanskrytek *stan*, ow styrya kales. Usys veu sten dhe wul kannow rag an kynsa prys yn 1812 gans John Hall ha Bryan Donkin yn Deptford, Pow Sows. Gerys-da ens i gans an Morlu Riel.

Yma balyow sten dhe bymthek bro warn ugens y'n Norvys. Kynth yw skant an elven. Hanter a sten y'n bys a dheu a-dhyworth Asi Soth-Est. Askorrans ollvysel yw a-dro dhe 140,000 tonnas an vledhen. Sten o unn a'n kynsa sortow a alkan aswonnys gans tus. A-dhia 3 500 kyns OK y hwres devnydh anodho rag krevhe kober: brons yw an metol ow sywya. Yntra Kernow, Dewnans ha Rom, Pow Grek, h.e., yth esa kenwerth sten posek. Yma niver a gesalkenyow sten, rag ensampel, soder (33% sten ha 67% plomm), plommsten (*pewter*, 85% sten, 7% kober, 6% bismuth ha 2% antimoni), alkan klogh (76% kober ha 24% sten), hag amalgam dynsek (60% arghans, 27% sten, ha 13% kober). Kasiterit yw an chif moon.

An diwettha bal sten yn Kernow, Bal Crofty Soth, a dhegeas y'n bledhynnyow 1990.

Poos atomek sten yw 118.71, y boynt teudhi yw 232°C ha'y boynt bryjyon yw 2270°C. Y dhosedh yw 7.3kg an liter. Alkan medhel, hebleth, gwynn-arghansek yw.

### Kampollansow
* Los Alamos National Laboratory – Tin (yn sowsnek)

## Lavar gwerin
* Mar boos ‘vel sten - *As heavy as lead* yn Sowsnek

## Mirva

Restren: Cassiterite09.jpg |skeusennik|Kasiterit
Restren: Ex_Lead_freesolder.jpg |skeusennik|Soder
Restren: Pewterplate_exb.jpg |skeusennik|Plommsten
Restren: Inside_of_a_tin_platted_can.jpg |skeusennik|Rann a ganna sten
Restren: BryanDonkin.jpg |skeusennik|Bryan Donkin
Restren: Geevor_Mine_23.jpg |skeusennik|Bal Sten Gever yn Kernow
Rod Lyon

**Rod Lyon** yw person a boes y'n Dasserghyans Kernewek. Skrifa nebes livrow yn kever an yeth Kernewek a wrug ev, ha defendya Kernewek Unys wosa 1986. Yn-mysk y lyvrow yma treylyans a *[[Enys Tresor]]* (1984) gans Robert Louis Stevenson. Bardh Meur [Gorsedh Kernow] o ev a 2003 bys 2006 ynwedh. Ev a lenna an nowodhow yn Kernewek gans BBC Kernow bys yn 2014.  yw y hanow bardhek.

## Gwelewgh ynwedh
* Lyenn Kernewek
Gorsedh Kernow

**Gorsedh [[Kernow]]** (po **Gorseth Kernow** yn Kernewek Unyes) yw kowethyans rag avonsya studyans a'n yeth Kernewek ha rag downhe gnas keltek a Gernow. Yma kowethyansow haval yn Kembra a-dhia dermyn Iolo Morgannwg, hag yn Breten Vyghan a-dhia 1899. Aga darvos kres yw an kesstrivyans gonisogethek a hwer pub blydhen yn le arall dre "Gorsedh Igor", pan guntell an verdh oll warbarth. Henry Jenner a fondyas Gorsedh Kernow yn 1928 gans solempnytys yn Dons Meyn Bosskawen hag yth o ev an kynsa Bardh Meur. Kernewek Unys yw rannyeth soedhogol an Orsedh; mes ymons i owth aswonn kevrannow yn Kernewek Kemmyn ha Kernewek Diwedhes ynwedh. An Bardh Meur a-lemmyn yw Jenefer Lowe. Pub bardh a gemmer hanow bardhek yn Kernewek.

*Rag rol a verdh Kernewek berdhys kyns solempnyans Dons Meyn Bosskawen yn 1928, gweller Berdh Kernow kyns 1928.

Pewashes lies den ha bagas gans an Orsedh pub bledhen. A-dhia 1940 res veu pewas rag kesstrivyans lienek, ow komprehendya tri hlass, gwersyow, yeth plen po drama unn akt. A-dhia 1962 yn rag, an gwaynyer a gavas an Skala-Ros Mordon-Caradar, po rag gwersyow po yeth plen. Gwaynyer an kesstrivyans aral a gavas an Gwrys Kernewek.

Res yw an Pewas Map Trevethan gans Konsel an Orsedh dhe esel a Gowethas Kernewek omgefressys dhe Gowethas Kernewek Loundres 'Rag gonisogethow dhe Gernow gans den neb a drig tu ves a Gernow'. Skoos Kowethas Kernewek Loundres yw res dhe dhen 'Rag Gonisogeth Arbennik a-barth Kernow ha tus Gernewek'.

### Tylleryow yn Kernow a-dhia 1928

### Rol a Verdh Meur Gorsedh Kernow a-dhia 1928

### Rol a Gannasow Gorsedh kernow a-dhia 1928

*Jenkin, John Chirgwin (2007). *Byrth Gorseth Kernow 1928-2007: Bards of the Gorseth of Cornwall*. Gorseth Kernow. ISBN 1-903668-01-6.

## Gwiasva
* Gorsedh Kernow
* Rol Byrth Gorseth Kernow, 1947
Lannhydrek

Chi a'n 19ves kansblydhen yw **Lannhydrek** war Avon Fowydh, yn Kernow. Yma an chi yn kyrghynn Bosvenegh. An abatti Sen Petrok yn Bosvenegh a biwo an stat, mes yn termyn Henry VIII y'n prenas perghennow priva. 

Yn 1620 y feu drehevys an kottha rann a'n chi a rowan; mes tan yn 1881 a dhistruyas an brassa darn. An perghenn, an 7ves Isyurl Clifden, a ros an chi dhe'n Fydhyans Kenedhlek yn 1953 gans 162 ha a diryow.

Yma **Eglos** vyghan plyw Lannhydrek yn ogas.
Bewnans Ke

***Bewnans Ke*** yw an diwettha diskudhans a lyenn Kernowek hengovek (henn yw, kyns an Dasserghyans). Yn 2002, Graham Thomas a gavas an dornskrif yn Lyverva Genedhlek Gembra. Nyns yw kowal an dornskrif ma: kyllys yw pymp folenn yn dalleth an gwari, diw y'n pervedh ha pymp y'n diwedh. War-lergh Oliver Padel, y skrifas kynsa vershyon *Bywnans Ke* a-dro dhe 1500; agan dornskrif ni a via skrifys a-dro dhe 1575.https://web.archive.org/web/20060814154836/http://www.asnc.cam.ac.uk/resource/BewnansKeText-20March03.pdf

Y'n kynsa rann a *Vywnans Ke*, yma Sen Ke (po *Keladocus*) ow tefendya y fydh kristyon erbynn an Myghtern Tewdar (Teutharus). Sen Ke a dhiank a brison an myghtern hag a wra marthusyon erell.

Hwarvedhyansow an nessa rann yw haval dhe'n re yn *[[Historia Regum Britanniae]]* gans Geoffroi a Venow. An Myghtern Arthur a gemmer omaj gans myghternedh lies bro. Mes an Emperour a Rom a vynn diwedha anserghogeth Vreten Veur. Y'n vresel ow sywya, Moddras a dhemmedh an vyghternes Gwynnever. Dhe Arthur war nuk yn kormeuledhek, bysi yw omladh y noy fals ev.

*Bywnans Ke* ha *[[Bywnans Meryasek]]* yw an dhew vywnans-sens unnik ow turya y'n yeth kernewek.

## Sywyans yethoniethek
Yma niver a eryow Kernewek diskudhys y'n dhornskrif nag esa aswonnys kyns, r.e. 'kedhlow', 'feus', 'ystoeth', keffrys ha lies hanow tyller, r.e. 'Norgagh' ha 'Kint'. Dhe vreus Ken George, gnas an yeth usys y'n kynsa rann a'n gwari ma yw mars ughel po ughella es yeth *Bywnans Meryasek*. http://www.cornish-language.org/Cornish/agmh.asp http://cornish-language.org/english/ViewNews.asp?view=73

## Kevrennow yn-Mes
* Kedhlow ha treusskrif an tekst war linenn
* Tekst
Lulynn

**Lulynn** (yn ) yw tre yn Kernow Sothwest. An dre a wra kestrevyans gans hy hentrevek Pennsans. Pyskessa yw an penn dywysyans yn Lulynn, ha skoedhys yw an dre gans an porth.

Selys yw pub linenn ughelder ha splatt ughelder war nivel an mor yn Lulynn gans an asienteth bredennek rag mappaow. Unn a'n diwettha trevow yn le may kewsys an yeth Kernewek. Yth esa Skol Lulynn owth ober omma hag yn Pennsans.
Lysardh

**An Lysardh** () yw konna-tir yn Konteth Kerrier, Howlsedhes Kernow, ha'n rynn pella y'n Deghow yn Ynys Vreten Veur. Peryllus o an arvor y'n termyn usi passyes, hag yma gans an Lysardh an les-hanow "Ynkleudhva Gorholyon".

An Lysardh yw unn a leow boghes may hyll byw an moryonn *Formica exsecta* (an moryonn penn kul).

Yma tredanva-wyns ha gorsav loerell a British Telecom war Woen Hyli () kevogas.
Hanow bardhek

**Hanow bardhek** yw hanow synsys gans benyn po den pan a ha bos esel an Orsedh.  Yma lies eghenn a hanow bardhek, yw ervirys gans an bardh y honan. Nebes ensamplow yw - Mordon, Caradar, Abransek, Karer Lowarthow, Bryallen, Myrgh Kembra, Arlodhes Ywerdhon.
Bardh

**Bardh** yw esel an Orsedh. Gelwys yw tus dhe'n Orsedh rag mos ha bos bardh awos ober a vri rag Kernow po wosa apposyans y'n taves kernewek.  Res yw dhe'n verdh nowydh ti lelder dhe Gernow, ha kemmeres hanow bardhek.
Trevow yn Kernow

::*Gweles ewedh *.

Nyns eus **tre** veur **yn [[Kernow]]**. An voyha yw Kammbronn-Rysrudh, mes Truru yw penn-sita an pow.

Yma nebes trevow poesek (ha nebes gwigow byghan!) yn Kernow a-is:

## Moy ages naw mil tryger
*Aberfal (Falmouth)
*Bosvenegh (Bodmin)
*Essa (Saltash)
*Hellys (Helston)
*Kammbronn (Camborne)
**Rysrudh (Redruth)
*Lanndreth (St Blazey)
**Porth (Par)
*Lyskerrys (Liskeard)
*Pennsans (Penzance)
**Lulynn (Newlyn)
*Penntorr (Torpoint)
*Porth Bud (Bude)
**Strasnedh (Stratton)
*Porth Ia (St Ives)
*Sen Ostell (St Austell)
*Tewynn Pleustri (Newquay)
*Tryverow/Truru (Truro)

## Moy ages diw vil tryger
*Breanek (St Agnes)
*Fowydh (Fowey)
*Heyl (Hayle)
*Kelliwik (Callington)
*Lannstefan (Launceston)
*Lannyust (St Just in Penwith)
*Logh (Looe)
*Lostwydhyel (Lostwithiel)
*Lynngonna (Gunnislake)
*Pennrynn (Penryn)
*Ponsrys (Wadebridge)
*Porthleven (Porthleven)
*Porthpyran (Perranporth)
*Sen Kolomm Veur (St Columb Major)

## Le ages diw vil tryger
*Chi war Dreth (Tywardreath)
*Dintagell (Tintagel)
*Eglosnywlin (Newlyn East)
*Ennor (St Mary's in Scilly)
*Kastell Boterel (Boscastle)
*Lannaghevran (St Keverne)
*Lannales (St Germans)
*Lannvorek (Mevagissey)
*Lannvowsedh (St Mawes)
*Lannwedhenek (Padstow)
*Lulynn (Newlyn)
*Marghasyow (Marazion)
*Mahunyes (Menheniot)
*Porthpyra (Polperro)
*Porthwikkel (Portwrinkle)
*Porthynys (Mousehole)
*Peranarwodhel (Perranarworthal)
*Peran yn Treth (Perranzabuloe)
*Ryskammel (Camelford)
*Strasnedh (Stratton)
Pennsans

**Pennsans** yw port yn Kernow, a-dal an Howlsedhes war an Chanel. Gwrys bos korf yn 1615, yma ganso poblans a  a drigoryon.

Pennsans yw an dre jyf war Bedn an Wlas, hag onan a dhew bort chyf a Gernow (Aberfal yw an arall). Genys veu an kymyst Humphry Davy y'n dre. Yn Chi *Penlee* yma gwithti art, ganso lies liwyans a Skol Lulynn.

Pennsans yw an desedhans fug rag gwari Gilbert ha Sullivan, *[[The Pirates of Penzance]]* ("An Vorladron a Bensans").

Kyrghynn an dre, Pennwydh howlsedhes, o onan a'n diwettha tylleryow yn le y kewsys Kernewek avel mamm-yeth kyns an Dasserghyans.
Gwlasegeth Kernow

Yma **politegieth Kernewek** owth oberi war nebes nivelyow. Wostalleth, yma gans pow Kernow nivel a wovernans avel konteth a Bow Sows (ottomma Konsel Kernow yn Truru). Rann a'n Rywvaneth Unys yw Kernow, ytho yma politegieth kernewek war nivel Senedh an Rywvaneth Unys yn Westminster. Stat esel a'n Unyans Europek yw an Rywvaneth Unys ynwedh. Ha wor'tiwedh, yma yn Kernow lies korf governans teythek (rag an ranndiryow, an plywow, an trevow...).

An Parti Livrel-Werinel yw an parti politigeth moyha poesek yn Kernow, mes yma hengov a bolitegoryon anserghek ynwedh. Herwydh usadow, ymons i ow tiskwedhes "gwelhevin" goth teythek. Ha gensi, an Parti Gwithadorek yw krev lowr y'n pow. Yn Kammbronn yn arbennik, yma hengov lavur poesek.

Parti ranndiryel yw Mebyon Kernow (neskar a Blaid Cymru). Yth esa Parti Kenedhlogydh Kernow ynwedh. Unnveredh Kernewek hag an kaskyrgh rag Senedh Kernow yw dew vagas gwlasek heb barti.

## Yn Truru
Yma **Konsel Kernow** (po ***Cornwall Council*** yn sowsnek) gans 82 esel: 

An parti LivWer a waynyas leun a esedhow. Mebyon Kernow a gollas aga honsler unnik; ha'n anserghogyon ha Lavur a gollas krevder ynwedh. A-dhia an dewisyansow, John Lobb a besy yn y soedh avel lywydh an konsel.


### 2001-2005

Bys yn 2005, yth esa 79 esel y'n Konsel. Partiow an gonsloryon yntra 2001 ha 2005 o an re ma:
* 36 LivWer
* 24 anserghek
* 10 Gwithador
* 8 Lavur

Lywydh Konsel Kernow o John Lobb, Livrel-Werinel, a-dhia 2001.

## Yn Westminster
:*Erthygel leun a vanylyon: [[Dewisyans Senedh an RU, 2005]]*
Yn Senedh an Rywvaneth Unys, yma gans Kernow pymp Esel an Senedh. Yn 2005, an Parti Livrel-Werinel a waynyas an esedhow oll.
* Colin Breed (LivWer) dhiworth Soth-Est Kernow
* Andrew George (LivWer) dhiworth Porthia
* Julia Goldsworthy (Lavur) dhiworth Aberfal ha Kammbronn
* Dan Rogerson (LivWer) dhiworth Kernow Kledh
* Matthew Taylor (LivWer) dhiworth Truru ha Sen Ostell.

### 2001-2005
Yn mysk Eseli an Senedh diworth Kernow o peswar ES LivWer hag onan Lavur. Yth esens i:
* Candy Atherton (Lavur) dhiworth Aberfal ha Kammbronn
* Colin Breed (LivWer) dhiworth Soth-Est Kernow
* Andrew George (LivWer) dhiworth Porthia
* Matthew Taylor (LivWer) dhiworth Truru ha Sen Ostell.
* Paul Tyler (LivWer) dhiworth Kernow Kledh





## Yn Brussel
Rann a'n pastell-vro Soth-West yw Kernow yn dewisyansow rag an Eurosenedh. Y'n dewisyans europek 2004, y tewisis an Rannvro Soth-West:
* 3 Gwithador
* 2 UKIP
* 1 LivWer
* 1 Lavur

Saw an partiow a-ugh, an Parti Gwyrdh a gavas an niver brassa a raglevow.
Goen Brenn

**Goen Brenn** (yn ) yw goen rowanek yn North-Est Kernow, 208 km&sup2; hy myns. Yma torrow growanek ow trehevel yn tramasek a-dhiwar an woen gneghek. Bronn Wennili yw ughella poynt an woen. Does esa poblans Goen Brenn yn Oos brons, hag i a wrug an krugow ha donsyow meyn keskar. Nyns eus lies triger namoy yn Goen Brenn a-der an wig vyghan a *Bolventor*. 

Yn deghow an woen yma *Dozmary Pool*, yn le may tewlis Syr Bedwyr an kledha Kalesvolgh (BK: ; yn Kembrek *Caledfwlch*, yn Sowsnek, *Excalibur*) war-tu Arloedhes an Lynn, herwydh henhwedhlow Myghtern Arthur. Geryes da yw diw wig arall y'n kyrghynn, Dintagell ha Ryskammel, rag henhwedhlow yn kever Arthur.

Enep a Dekter Naturel Dres Eghenn yw Goen Brenn yn soedhogel.
Doronieth Kernow

**[[Kernow]]** yw konna-tir fest yn soth-west Ynys Vreten Veur. A Benn an Wlas dhe Borth Bud yma 120 km a bellter. Dowr Tamer a wra an amal yntra Kernow ha'n gonteth sowsnek a Dhewnens y’n howldrehevel. Ottomma tiredh Kernow orth ledanna, gans 75 km. A-dheghowbarth yma an Chanel, hag a-gledhbarth y’n howlsedhes yma Mor Havren hag an Mor Keltek. Yma 155 km yntra Kernow ha Breten Vyghan Isel a-dreus an Chanel; ha 85 km yntra Kernow ha Konteth Pennvro yn Kembra a-dreus an Vor Geltek. Wordhon yw 200 km yn kerdh a-dreus an keth mor. Enep an pow yw 3 549 km².

A-ban yw tir Kernow hirra a west dhe est ages a north dhe soth, nyns yw koynt bos dyffransow poesek yntra Howldrehevel ha Howlsedhes an pow. Dihaval yw rannyethow sowsnek kewsys y'n dhew enep ma, gans or a-dro dhe gyrghynn Truru po Sen Ostell.

Tir garow yw pervedh an pow, a-ban yw ystynnans a Woen Esk ha Dartmoor Bronn Wennili, 419 m. Is yw an tiredh owth avonsya dhe'n West. Yma klegerow serth war an arvor gledh yntra Dintagell hag an kor a Dhewnans. An niver vrassa a Gernowyon a drig y'n morrep.

Dowr Tamer yw an brassa avon; yn mysk an erell yma Avon Kammel (ow tenewi dhe'n Kledh troha Pleg-mor Lannwedhenek), Avon Fowydh, hag Avon Fal. Yma'n Tamer, an Fowydh, hag an Fal ow tenewi dhe'n Deghow.

Rann a Gernow yw Ynysek Syllan yn hengovek, mes ymons i 40 km a-dre Benn an Wlas, hag yma gnas dhiblans dhe'n ynysow. Awtorita unnik yns i a-dhia an blydhynyow 1990. Yma pymp ynys annedhys, ha nebes 140 karrek arall.

Kernow yw an toemma darn a Vreten Veur. A-gynsow yma re ow hwilas tevi gwinreun rag gwin, ha palmwydh a yll tevi y’n pow. Sten, kober, ha pri gwynn yw moen pur boesek.

## Ranndiryow ha Kevrangow
Yma pymp ranndir arnowydh: Kernow Kledh, Karadon, Karrek, Rostorrmoel, Kerrier, ha Pennwydh. 

I a gollenow le an naw "konteth" po kevrang a Gernow goth: *[[Kerrier]], [[Lysnowydh]], [[Pennwydh]], [[Powder]], [[Pidar]], [[Strasnedh]], [[Tryger]], [[Kevrang Est|Wivelshire Est]],* ha *[[Kevrang West|Wivelshire West]]*.

## Karyans
Yma ayrborthow yn Tewynn Pleustri hag yn Aberplymm, a-dreus Dhowr Tamer yn Dewnans. Aberfal ha Pennsans yw an portys an moyha poesek y’n pow.

Nebes fordhow meur a dreus Kernow. Yma an A39 owth entra an pow ogas dhe Vud ha berya dres Truru bys Aberfal. Yma an A30 ow talleth yn Pennsans hag a wra kevrenn gans Kammbronn-Rysrudh, Bosvenegh ha Lannstefan. Hag yma an A38 ow treusi an Tamer yn Essa hag ystynna dhe gyrghynn Bosvenegh; yma an A390 ow kesunya an A38 gans Sen Ostell ha Truru. 

Yma linenn hyns-horn yntra Aberplymm ha Pennsans, gans skorennow dhe Dewynn Pleustri, Aberfal, Porthia, ha Logh.

## Gwelewgh Ynwedh
* Trevow yn Kernow
Lannwedhenek

**Lannwedhenek** yw tre ha penn tornysi daromrys y'n arvor a-gledhbarth Kernow, Breten Veur, nebes 22 km dhe'n est a Dewynn Pleustri war aber Avon Kammel. Orth niveryans 2001, poblans plyw Lannwedhenek o 3,162 a drigoryon.¹ Lemmyn yma  anedha. 

Yma hanow Sowsnek an dre, *Padstow*, ow talleth gans Petrek, sans kembrek devedhys y'n kyrghynn yn 500 OK.

Diwysyans hengovek an dre yw pyskessa, hag yma re lestri pyskessa hwath. An keginer Rick Stein a biw niver a voestiow hag ostelyow y'n dre. 

Y hyllir tretha a-dreus an Kammel. A-dhia 1899 bys 1967, linenn hyns-horn a gevrenna Lannwedhenek dhe Vosvenegh ha Ponsrys; y'n dydhyow ma, an linenn ma yw hyns rag kerdhes po diwrosa ryb an avon.

## Hobihors
Geryes da yw an Goel "Hobihors" rag Kalann Me.https://web.archive.org/web/20040815185314/http://www.dmeagor.freeserve.co.uk/padstow.htm An goel a dhallath Nos Kalann Me, pan gan tus an dre "kan an myttin". Morow, y lennir an dre a lasneth ha gorra bleujyow a-dro dhe welenn Me.

Ena y teu donsyoryon worow gwiskys yn kapa dhu ha visour boban. An Hobihors a hwil kachya morenyon yonk yn-dann y gapa. Hanternos dydh Kalann Me y kan an pobel a vernans an Hobihors bys y dhasvywnans an nos Kalann Me ow sywya.

## Kampoellans
# Konsel Kernow hag ONS, 2001. Poblans plywek rag Kernow Gledh.
Henry Jenner

**Henry Jenner** (1848-1934) o hembrenkyas a dhasserghyans an yeth Kernewek a-varr. Ev a veu genys yn Sen Kolomm; pronter o y das. Wosa 1869, y'n jevo soedh yn Asrann Hen Dhornskrifow an Gwithti Predennik der gerensa y das gans Arghepskop Kargens. Jenner a bresentyas skrifenn dhe'n Kowethas Filologiek a-dro dhe'n tavas Manowek yn 1874.

Jenner a dhiskwedhas Keynskrif an Chartour orth an Gwithti Predennik yn 1877. Y hwrug ev lies kevrenn gans omsav bretonek keltek y'n blydhynyow 1890 ha 1900. Yn 1903, y hwrug ev pregoth yn Kernewek orth Lesneven, Breten Vyghan. Y'n keth vlydhen, Jenner eth ha bos bardh a Orsedh Breten Vyghan, hag a fondyas an Cowethas Kelto-Kernuak. Gras dhodho y teuth Kernow ha bos esel leun a'n Kuntelles Keltek yn 1904 ynwedh. Ev a skrifas *[[Handbook of the Cornish Language]]* yn 1904, an lyver a dhyskas Robert Morton Nance an yeth dhiworto. 

Yn 1909, yth omdennas Jenner ha'y wreg Kitty dhe Heyl (an dre le may feu Kitty genys). Jenner o soedhek Lyverva Morrep a 1912 dhe 1927. Gorsedh Kernow a selyas ev yn 1928, hag y teuth va ha bos kynsa Bardh Meur an Orsedh.  o y hanow bardhek kyn skrifas ev 'Gwas Myhal' y honan.

Yma sampel a skrifennow Jenner orth wikisource, h.y. an gan *Dhô'm Gwrêg Gernûak*.

* An Bibel yn Kernewek

## Kevrennow yn-mes
* Dew hwedhel berr skrifys gans Henry Jenner
* Gwiasva Gorseth Kernow a-dro dhodho
* Lyver a-dro dh'y vywnans, *Henry and Katharine Jenner: A Celebration of Cornwall’s Culture, Language and Identity*, pennskrifys gans Derek R. Williams (ISBN 1-903427-19-3)
* Awayl herwedh Sans Mark, peswar chapter treylys gans Jenner
Nicholas Williams

Skoler keltek a Bow Sows yw **Nicholas Williams** (aswonys ynwedh avel **N. J. A. Williams)**.  Genys veu ev yn 1942 yn Essex. Pan esa ev yn skol, ev a omdhyskas Kernewek. Ev eth dhe bennskol yn Rysoghen ha studhya klassek, Sowsnek ha Keltek.

Ev a dheuth ha bos bardh,  y hanow bardhek, der an yeth yn 1962 yn Tewyn-Blustri. Ev a waynyas an kynsa pewas yn kesstrif bardhonieth an Orsedh yn 1961, 1964, 1965, 1997, 1998 ha 1999. Yn 1975 ev a dheuth ha bos doktour yn studhyansow keltek gans Queen's University, Belfast. Yma ev ow tyski yn pennskol Dublin. 

Ev a amendyas Kernowek Unys in 1995-1997 gans y lyvrow, *[[Cornish Today]]*, *[[Clappya Kernowek]]*, hag erel. Kernoweger ha Gwydhaleger yw ev.

## Dyllansow
*Cornish Today, 1995
*Clappya Kernowek, 1997
*An Bibel yn Kernewek
*Gerlyver Sawsnek-Kernowek

## Treylyansow

* *Jowal Lethesow * gans Craig Weatherhill (Evertype, 2009)
* *[[Enys Tresour]]* gans Robert Louis Stevenson (Evertype, 2010)
* *Devocyon dhe Greryow*, gans Alan Kent (Evertype, 2010)
* *Ky Teylu Baskerville*, gans Arthur Conan Doyle (Evertype, 2012)
* *Flehes an Hens Horn*, gans Edith Nesbitt (Evertype, 2012)
* *An Gwyns y'n Helyk*, gans Kenneth Graham (Evertype, 2013
* *Gwerryans an Planettys*, gans H. G. Wells (Evertype, 2013)
* *An Hobys*, gans J. R. R. Tolkien (Evertype, 2014)
* *Tredden in Scath*, gans Jerome K. Jerome (Evertype, 2014)
* *Cass Coynt Dr Jekyll ha Mr Hyde*, gans Robert Louis Stevenson (Evertype, 2014)
* *Der an Gweder Mires*, gans Lewis Carroll (Evertype, 2015
* *Aventurs Alys yn Pow an Anethow*, gans Lewis Carroll (Evertype, 2015)
* *Gooth ha Gowvreus*, gans Jane Austen (Evertype, 2015)
* *Honna*, gans H. Rider Haggard (Evertype, 2016)
* *Dracùla hag Ôstyas Dracùla*, gans Bram Stoker (Evertype, 2016)
* *Pystrior Marthys Pow Òz*, gans L. Frank Baum (Evertype, 2017)
* *Aventurs Pinocchio*, gans Carlo Collodi (Evertype, 2018)
* *Jane Eyre*, gans Emily Bronte (Evertype, 2020)
* *Kepar ha Cyta Encledhys*, gans Matthi Clarke (Evertype, 2021)
Golvan

**Golvan** yw edhen vyghan Europek y'n teylu *Passeridae*. Y'n Oesow Kres, y helwys pub sort a edhen vyghan "sparrow" yn Sowsnek. Yma 35 eghenn a wolvan y'n teylu na; dre vras, golvanes yw berrik ha gorm po loes, gans lostow berr ha gelvines krev.

----

**Golvan** yw hanow bardhek Nicholas Williams ynwedh.
Mebyon Kernow

**Mebyon Kernow** (MK) yw parti politek ranndiryel yn Kernow. Y'n dewisyans dhe Westminster yn 2001, y kavsons 3 199 raglev, po 1.3% a'n sommenn. MK re gollas aga konseler Kernow unnik y'n dewisyans na. Lywydh an parti a-lemmyn yw Konseler Ranndir Dick Cole. Yma gans an parti nebes kevrennow gans Plaid Cymru yn Kembra hag an Parti Kenedhlek Albanek y'n Alban.

A-dhia an 11ves a vis Du 2004, yma peswar konseler MK yn Ranndir Kerrier, unn yn Rostorrmoel hag unn yn Kernow Kledh. Yma konseloryon erell war gonsels trevow, r.e. Kammbronn ha Lyskerrys. Yn 2005, Konseler Loveday Jenkin a junyas governans Ranndir Kerrier, an kynsa esel a MK y'n soedh na.

Yn dewisyans 2005, MK a dhewisas avel aga ombrofyoron:-
* Dick Cole rag Kernow Kledh
* Conan Jenkin rag Truru ha Sen Ostell
* Graham Sandercock rag Soth-Est Kernow
* Hilda Wasley rag Aberfal ha Kammbronn
Yn Porthia, nyns esa ombrofyer awos kesunynas MK ha'n Parti Gwyrdh. Y kwaynyas MK 1.7% a'n raglevow y'n peswar esedh a jallenjsons i; an kesunyans MK/Gwyrdh warbarth a waynyas 2.0% a'n raglevow dres Kernow.

## Gwiasva
* Mebyon Kernow
Bardh Meur

An **Bardh Meur** yw an bardh penn yn Gorsedh Kernow.

Berdh Veur o an dus a-is:
* Gwas Myhal (Henry Jenner) 1928-1934
* Mordon (Robert Morton Nance) 1934-1959
* Talek (E.G.R. Hooper) 1959-1964
* Gunwyn (George Pawley White) 1964-1970
* Trevanyon (Denis Trevanion) 1970-1976 
* Map Dyvroeth (Richard Jenkin) 1976-1982
* Den Toll (Hugh Miners) 1982-1985
* Map Dyvroeth (Richard Jenkin) 1985-1988 
* Gwas Constantyn (Dr John Chesterfield) 1988-1991    
* Caradok (Jori Ansell) 1991-1994
* Cummow (Revd Brian Coombes) 1994-1997 
* Bryallen (Ann Trevenen Jenkin) 1997-2000
* Jowan an Cleth (John Bolitho) 2000-2003
* Tewennow (Rod Lyon) 2003-2006
* Gwenenen (Vanessa Beeman) 2006-2009
* Skogynn Pryv (Mick Paynter) 2009-2012
* Steren Mor (Mo Fuller) 2012-2015
* Telynyor an Weryn (Merv Davey) 2015-2018
* Melennek (Liz Carne) 2018-2021
* Mab Stenak Vur (Pol Hodge) 2021 -2024
* Gwythvosen (Jenefer Lowe) 2024 -
Ken George

**Ken George** yw professor a voronieth yn Pennskol Aberplymm. Yma doktourieth a studhyow keltek dhodho a-dhiworth Pennskol Vreten Vyghan West ynwedh. Ev a dhevisyas Kernewek Kemmyn yn 1986 avel lytherennans moy fonologiek a Gernewek dasserghyes. Lies lyver yn kever an taves Kernewek a skrifas ev, rag ensompel *[[Gerlyver Kernewek Kemmyn]]* ha'n kynsa dyllans a *[[Bywnans Ke|Vywnans Ke]]* (2006). 

A-ban yw ev moronydh,  yw y hanow bardhek.