open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Philip Knight

**Philip Andrew Knight**, aswonnys avel **Philip Knight** po **Phil Knight** dell yw usys, yw skrifer ha kaner Kernewek.

## Kana
Yn kres an 1960ow, ev a wari tabours yn bagas rokk a Bennsans, 'Ricky and the Layabouts', warbarth ha'y vreder, Kit ha Tim. I a wari a-dreus Kernow, ow kwari avel eyl vagas war an rol dhe 'Tom Jones & the Squires', 'The Bachelors', 'Screaming Lord Sutch', 'Johnny Kidd & the Pirates', 'Manfred Mann', 'The Pretty Things' ha 'The Who'. Wosa henna, Phil a omjunnyas bagas, 'Velvet Touch' aga hanow. Dewisys vons avel 'Devon Pop Poll Champions', dalleth an 1970ow. 

Ev a waynyas an chif kesstrif y'n Gool Pan-Geltek yn 1991 yn Gaillimh (Galway), Iwerdhon, gans y gan *Deus yn rag Dolli*, kan a-dro dhe Dolly Pentreath. Hemm o an eyldro dhe Gernow gwaynya an kesstrif.

Yn 1993 yth eth dhe Santiago de Compostela, Galisi, avel kannas Kernow yn kesstrif kana. Ev a ganas *Apostol an Mor*. Komposys ha performys veu gans Phil Knight, ha restrys rag orkestra gans Goff Richards. 

A-dhia 1995 dhe 2006 ev a wari gans an 'Golowan Band', ow kevranna dhe albom gansa yn 2005. Y kevrannas dhe niver a albomow erel yn Kernewek, kepar hag *Yn gwynn ha du* 1997 gans Graham Sandercock, ha *Planet Kernow* yn 2006. Ev re warias treweythyow avel esel Skwardya.  Yn 2012 dyllys veu albom ganso gelwys *Omdowl morek* yn furvow cidi hag iskarg bysysel.

### Omdowl morek - rol a ganow
*1. *Men Selevan*
*2. *Tamsin*
*3. *Maria Wynn a Gernow*
*4. *Dhe Vlamya yw Hi*
*5. *Karoryon Porthgwartha* 
*6. *Dehwelyans an Marner*
*7. *Myrgh an Mor* 
*8. *Kyns ty dhe vos* 
*9. *Spyrys agan Tir* 

## Skrifa
Ev a dhyskas Kernewek y'n 1980ow ha dewisys veu avel esel a Orsedh Kernow yn 1984, gans an hanow bardhek . 
Dyllys veu y lyver *Lyver Lavarow Kernewek: My, Ny Vynnav Kewsel Sowsnek* yn 1985 gans Kowethas an Yeth Kernewek ha dastyllo yn 1994 ha 2011. Yn 1990 Kowethas an Yeth Kernewek a dhyllas y hwedhel berr, 'Krakk Taran'. Dastyllys veu yn 1997. Skoodhyer gwresek o a Gernewek Kemmyn.

Ev a dreylyas *Lyver Esther* yn 1999 rag an ragdres Bibel yn Kernewek. Lyvrow erel skrifys ganso a gomprehend:
**Devynnow Ankoth a’n Istori Pennsans* - 1990
**Istori Berr Pennsans* - 1990
**Dalleth Didhan* - 1998
Caroline Graham

**Caroline Graham** (genys 17 mis Gortheren 1931 yn Nuneaton) yw dramasydh, *screenwriter* ha romanser sowsnek.
Roger Scruton

**Syr Roger Vernon Scruton** FBA FRSL (/ˈskruːtən/; 27 mis Hwevrer 194412 mis Genver 2020) o filosofer ha skrifer sowsnek.
Sodronen

Teylu a gelyon meur skav aga neyj yw **sodron**, po **Tabanidae** y'n urdh Diptera. Saw an re benow a vros enevales, os komprehendya tus, rag kavos goos. Gwell yw gansa neyja y'n golow an howl, ow koheles tylleryow tewl ha skeusek. Nyns yns i gweythresek y'n nos. Kevys yns i dres an bys a-der nebes enesow ha'n ranndiryow penneghlek (Hawaii, Greunland, Rewenys). 

Henwys yns i *Pryfyn y gweryd* (Pryv an gweres) yn Kembrek ha *horse fly* po *gadfly* yn Sowsnek.

Sodron tevesik a dheber nektar ha sugennow plansow; an re gorow a's teves ganowyow gwann, ha marnas an re benow a vros enevales dhe gavos protin lowr dhyworth goos rag askorra oyow. Ganowyow an re benow yw furvyes avel organ gwana tew gans dew gopel a lownyow lymm, ha rann kepar ha spong rag sugna goos a liv dhyworth an goli. Preydhyoryon yw an preves (*larvae*), ow tevi yn bewvaow hanter-dowrek. 

Sodron benow a yll treusworra disesys dre woos dhyworth unn eneval dhe'n aral.  Godhvedhys yw i dhe garya virus anemia klevesys mergh, trypanosomiasis, an vulugen filarial *Loa loa*, anthraks yn mysk bughes ha deves, ha tularemia. An re ma a yll lehe kevradhow tevi yn bughes hag askorrans leth. 

Sodron re omdhiskwedhas yn lien a-dhia Aeschylus yn Hen Res a leveras dell wrens herdhya tus dhe "vuskokter".
Knowen

**Know** yw frooth ow konsistya a gragen gales ow tifresa sprusen yth yw debradow, dell yw usys. Yn usadow kemmyn hag yn keginieth, diversita efan a hasennow segh yw gelwys know, yn losowiethel, "knowen" a styr na wra an gragen ygeri dhe livra an sprusen.

An brassa rann a hasennow a dheu dhyworth frooth a livra aga honan dhyworth an gragen, mes nyns yw hemma gwir yn know kepar ha know koll, kesten ha mes. Byttegyns, kyn nag yw alamandow, pekanow, pistashyow, know Frynk ha know Brasil degemerys avel know y'n styr losowiethel, keginieth a's degemmer. Know yw rych yn nerth ha megyans.
Lyver Henwhethlow

Kuntel a hwedhlow berr Kernewek y'n keth gis ha re Aesop yw **Lyver Henwhethlow**, dyllys yn 1973 gans Kesva an Tavas Kernewek. Skrifys vons yn Kernewek Unys gans an Revrond D.R. Evans. Dyllys veu yn kynsa yn 1964 avel Lyver Whethlow.

## Rol a hwedhlow
*1. *An Gath ha'n Lowarn*
*2. *Coryk Ledyes*
*3. *An Margh ha'n Blyth*
*4. *An Pol ha'n Avon*
*5. *An Lowarn ha'n Culyek*
*6. *An Keryor ha'n Den Rych*
*7. *An Den a Bewo Tyr Gwrek*
*8. *An Asen*
*9. *An Er ha'n Yer*
*10. *An Vuryonen Grev*
*11. *An Asen ha'n Ky*
*12. *An Lowarn ha'n Bogh*
*13. *Pen ha Lost an Sarf*
*14. *An Blyth a Vynna Bos Bugel Deves*
*15. *An Eskelly-Greghyn ha'n Conna-Gwyn*
*16. *An Howl ha'n Gwyns*
*17. *An Er ha'n Vran Vras*
*18. *An Peswar Eneval*
An Wedhwes

Hwedhel berr skrifys gans Graham Sandercock yw **An Wedhwes**. Dyllys veu yn 1994 gans Kowethas an Yeth Kernewek ha skrifys veu yn Kernewek Kemmyn.

Den a wel benen nebes ankempen ow kerdhes dres y ji niver a weythyow. Ev re gollsa y wrek nans yw teyr bledhen dre dhroklam mor. Ev a assay diskudha neb kedhlow a-dro dhe'n venen, mes fyllel. Unn tro hi a dhalleth keskewsel, ow terivas rann a hwedhel hy bewnans, ha fatel wrug hi kelli hy gour, Gordon. Yn skon,  ev a dhiskudh bos kolm yntredhi ha'y wrek varow. Fatel wrons i konvedhes styr an gwakter a dhiberthyans ha dastrehevel aga bewnans?
Greunvos

**Greunvos** dell yw usys a gampoll eghen a welsen tevys dhe vos dybrys. Nebes anedha, kepar ha gwaneth yw usys dhe voosa tus. Nebes anedha yw res dhe vughes, ha mynsow le yw usys rag devnydhyow erel. 

Kemmyn yw rag boos hansel. Herwydh usadow, dybrys yw gans leth y'n Statys Unys ha Breten Veur. Yn fenowgh gwrys yw hwekka gans sugra, melysugen po frooth. 

An ger 'greun' a dheu dhyworth an Latin *granum*. 

## Istori
Y'n 19ves kansvledhen, Amerikanyon a dhybri meur a gig rag hansel mes boghes greunvos po fiber. Wosa henna, tus a dhallathas prederi a-dro dhe dhybri yn yagh, ha dybri hansel yagh ynwedh. 

Ytho gwrys veu *Granula*. An hanow a dheu dhyworth *granulates*, furvyes a reun. Yn 1863 hemm o an kynsa greunvos rag hansel, owth ynkludya darnow poos gwrys a dalgh, plysken a-ves greun hag yw removys pan vo gwrys bleus. Res o gwlyghi an greunvos dres nos kyns y dhybri. Nyns o divera leth dresto lowr rag y wul dybradow. Ytho greunvosow dybrys hedhyw a dhallathas mes a gaskyrgh yeghes dallethys y'n 1860ow. Toos tanow pebys res dhe berthyoryon yn klavjiow a ynspryas dew dhen, C.W. Post ha W. K. Kellogg. An dhew a dhallathas kowethyansow henwys dhyworta aga honan. Kellog's yn arbennik yw meur aga hanow drefen bos *Cornflakes* mar erys-da.

## Lavarow gwerin
*Greunen en greunjy leun - *A drop in the ocean*
*Mars ew greunen varlys hasys, barlys 'ra tevi - *What’s bred in the bone will come out in the flesh*

## Eghennow a reunvos
Yn mysk an eghenow posekka a reunvos yma:
*Hwegys, posek dres eghen yn Amerika Gledh, Amerika Dhyghow hag Afrika
*Ris, an eghen bosekka y'n trovannow, yn arbennik Asi
*Gwaneth, an eghen bosekka yn ranndiryow yeynna an bys
*Barlys
*Sorghomm
*Kergh
*Sugal
*Myll


Restren:Starr-120606-7054-Zea_mays-ears_for_sale-Laulima_Farm_Kipahulu-Maui_(25026486812).jpg|Hwegys
Restren:Rice_planting_in_Bhutan_01.jpg|Ow plansa ris yn Bhutan
Restren:Wheat_close-up.JPG|Gwaneth
Restren:2021-05-21_Barley_01.JPG|Barlys
Restren:Sorghum.jpg|Sorghum
Restren:Avena_sativa_Oats_შვრია.JPG|Kergh
Restren:Rye_Mature_Grain_Summer.jpg|Sugal
Restren:Millet-1697117_1920.jpg|Myll
Getúlio Vargas

**Getúlio Dornelles Vargas** (Portyngalek brasilek: [ʒeˈtulju doɾˈnɛliz ˈvaɾɡɐs]; 19 mis Ebrel 1882 – 24 mis Est 1954) o laghyas ha politeger brasilek.
Julianne Trevisol

**Julianne Oliveira de Almeida** (genys 23 mis Metheven 1983), aswonys a-sankshyon avel **Julianne Trevisol** yw gwariores, kanores ha donsyores brasilek.
Jimmy McGovern

**James Stanley McGovern** (genys mis Gwynngala 1949 yn Liverpool) yw *screenwriter* hag askorrer sowsnek (*Cracker*).
Tanith Lee

**Tanith Lee** (19 mis Gwynngala 1947 yn Loundres – 24 mis Me 2015 yn Sussex Est) o skrifyades bretennek (skiens fugiethek, fantasi).
William Hartnell

**William Henry Hartnell** (8 mis Genver 1908 yn Loundres – 23 mis Ebrel 1975 yn Kent) o gwarier sowsnek (*Doctor Who*).
Patrick Troughton

**Patrick George Troughton** (/ˈtraʊtən/; 25 mis Meurth 1920 – 28 mis Meurth 1987) o gwarier sowsnek (*Doctor Who*).
Tom Baker

**Thomas Stewart Baker** (genys 20 mis Genver 1934 yn Liverpool) yw gwarier ha skrifer sowsnek (*Doctor Who*).
David Jason

**Syr David John White** OBE (genys 2 mis Hwevrer 1940 yn Loundres), aswonys avel y hanow gwari **David Jason**, yw gwarier sowsnek.

## Devynnow
Jon Pertwee

**John Devon Roland "Jon" Pertwee** (/ˈpɜːrtwiː/; 7 mis Gortheren 1919 – 20 mis Me 1996) o gwarier sowsnek (*Doctor Who*).
Pab Urban II

**Pab Urban II** (c. 1035 - 29 mis Gortheren 1099), aswonys ynwedh avel **Odo a Chatillon** po **Otho de Lagery**, o pab (penn an Eglos Katholik Romanek) a-dhia 12 mis Meurth 1088 dh'y vernans. Urban o moyha anwonys rag ow kelwel an Konsel Clermont, an katalydh rag an Kowskasyow.

## Gweler ynwedh
*Rol a Babow an Eglos Katholik Romanek

## Devynnow
Sita Kebek

Pennsita stat Kebek yn Kanada yw **Kebek** po **Québec** war gemper Dowr St Lawrence ha Dowr Sen Charlys. Sita goth Kebek yw Ertachva an Bys UNESCO. Hys fosow an sita goth yw 4.5 kilometer. 

Styr an hanow a dheu dhyworth an ger Algonquin, 'Kebek', a styr 'tyller le mayth usi an avon ow kulhe'. 

## Istori
* 1535 - Jacques Cartier a dhrehevas kastel Kebek. 
* 1608 - Sita Kebek a dheu ha bos pennsita "Pow Frynk Nowydh".
* 1759
** 12 Gwynngala - Batel Gwastastiryow Abraham yntra'n Ruvaneth Unys ha Pow Frynk 
** 13 Gwynngala - Mernans James Wolfe, hembronkyer an lu bretennek.
** 14 Gwynngala - Mernans Louis-Joseph de Montcalm, hembronkyer an lu frynkek.
* 1763 Treusworrys veu Kanada dhe Vreten gans Akordyans Paris. 
* 1867 - Sita Kebek a dheu ha bos pennsita stat Kebek. 
* 1925 (2 Hwevrer) - Dorgrys Charlevoix-Kamouraska

## Drehevyansow
* Château Frontenac (ostel)

## Treusporth
Ayrborth Jean Lessage yw ayrborth Kebek, ha trenow VIA Rail a viaj yntra Kebek ha Toronto, Ottawa ha Montreal.
Gwaneth

**Gwaneth** (Kinda: *Triticum*) yw greunvos. Tus a's deber yn furv bara. Sort a welsen yw, ha'y frooth yw penn-ys gans hasennow dybradow. Tevys veu y'n kynsa le y'n Levant, ranndir a'n Est Ogas. Lemmyn, tevys yw a-derdro'n bys. 

Kenwerth gwaneth yw moy ages pub trevas aral kesunys. Yn ollvysel, gwaneth yw an bennfenten voyha a brotin losow yn boos denel. Gwaneth a's teves dalgh protin ughella ages greunvosow erel kepar ha hwegys, po ris. Eyl yw dhe ris yn termow somm askorrans avel chif trevas boos denel, moy es hwegys (usys moy rag bosow enevales). Trevasys yw 800 milvil tonnas pub bledhen. 

Faktor alhwedhel o gwaneth yn dalleth hwarheans, ow gallosegi dalleth kowethasow selys war sitys. Gwaneth o onan a'n kynsa trevasow y hallses tevi yn es war radhva efan. Possybyl o dhe witha an has rag termynnyow hir yn hinyow segh. Gwaneth a weresas tevyans statow-sity y'n Kilgans Frothus, ow komprehendya emperourethow Babylon, Assyria ha Persia (ranndir   
Mesopotami).

Greun gwaneth yw chifboos usys dhe wul bleus rag bara gwel, bara heb gwel ha bara ethennys, tesennow kales, tesennow, greunvosow hansel, pasta, noudels ha couscous. Bragesys yw dhe wul las po *ethanol* rag diwosow po bewkeunys.

Alergedh dhe waneth (dre vras dhyworth an gluten) a yll kawsya kleves keliak, a gaws skit y'n godhevyas mar dheppro boos ow komprehendya gwaneth.

## Deskrivans
Plans gwaneth a'n jeves del hir kul, garrow gow, ha pennow gans lies eghen a vleujyow, ynter 20 ha 100. Gorrys yw an bleujyow warbarth yn dreyn, pub dreynen ow komprehendya 2-6 bleujen. Y'n brassa rann a dhreyn, diw po teyr a'n bleujyow yw frothheys, owth askorra an greun usys rag boos. 

### Eghennow gwaneth yn ammeth
Pub eghen drevasys a waneth a's teves moy ages unn sett a gromosomow. Ynkressyansow y'n niver a gromosomow a hwer yn naturel war gevradh isel. Drefen bos moy a gromosomow dhedha, aga fennow-ys yw brassa. Tus a dhewisas an plansow gans pennow-ys brassa pan hwarva. Ottomma nebes eghennow a waneth trevasys:

Eghennow gans hwegh sett a gromosomow 
***Gwaneth kemmyn** po **Gwaneth bara** (*T. aestivum*)&nbsp;– Hemm yw an eghen dell yw trevasys moyha y'n bys. 
***Spelt** (*T. spelta*)&nbsp;– Trevasys yw yn mynsow le, ha treweythyow konsidrys yw dhe vos iseghen a *T. aestivum*.

Eghennow gans peswar sett a gromosomow 
***Durum** (*T. durum*)&nbsp;– Hemm yw an eghen eyl voyha kemmyn trevasys hedhyw. 
***Emmer** (*T. dicoccon*)&nbsp;– Trevasys yn kemmyn yn termynnyow koth mes nyns yw tevys hedhyw. 

Eghennow gans dew sett a gromosomow 
***Einkorn** (*T. monococcum*)&nbsp;– Dovys veu yn ketterrmyn hag emmer, mes ny veu mar bosek bythkweth hag emmer. Usys yw hedhyw rag gwaneth 'bulgur' po boos enevales. 


Usdaeinkorn1_Triticum_monococcum.jpg|Dreyn gwaneth
Green_wheat.jpg|Gwaneth yowynk - gwyrdh hwath
Young_Wheat_crop_in_a_field_near_Solapur,_Maharashtra,_India.jpg|Gwaneth owth adhvesi
Melissa_Askew_2015-08-08_(Unsplash).jpg|Gwaneth adhves
Unload_wheat_by_the_combine_Claas_Lexion_584.jpg|Jynn mysi kesunys ow trevasa
WheatYield.png|Askorrans gwaneth yn ollvysel
Tri Hwedhel A-Dhiworth Kanada

Lyvryn a dri hwedhel berr yw **Tri Hwedhel A-Dhiworth Kanada**, skrifys gans Jeffrey Shaw. Restrys veu an lyver gans Kernewek Dre Lyther ha dyllys veu gans Kesva an Taves Kernewek yn 1996. Skrifys yw an hwedhlow yn Kernewek Kemmyn.

## Rol a hwedhlow

*1. Yn Chi ow Har - Donald, kar an hwedhlor, a'n galow ha'y gi dhe spena pennseythen yn y ji hag ev owth oberi yn Winnipeg. Sonyow koynt ha tarosvan a omdhiskwedh. Wosa y dhehwelans, Donald ha'n hwedhlor a ervir hwithra paros y'n chi ha gweles pyth yw a-dryv dhodho.
*2. An Ankar ha'n Drogwas - Dew vaw yowynk, Yowann ha Karl, a ervir mos dhe enys vyghan mayth usi den koth ow triga war y honan. Yowann a wra pratt warnodho, mes an gwari a dreyl hwerow war aga viaj war dhelergh.
*3. An Chi Byghan - Mamm ha dew flogh a wra viaj pell dhe'n gwylvos rag assaya diskudha aga thas gans benen aral. Mes powes rag mos dhe ji byghan a wra chanjya an towl.
Gwakter

**Gwakter** yw tyller le nag eus mater vytholl, nag ayr hogen. Ny yll sonyow gwaya yn gwakter. Tyller mann a'n jeves gwakter perfydh, awos bos niver byghan a berthyglow yw gesys, y'n efanvos pella hogen. 

Spas le mayth yw rann a'n ayr removys yw gelwys gwakter ynwedh. An spas ma a'n jeves gwaskedh isella, kyn fo an brassa rann a'n ayr yw gesys. 

## Usyow kemmyn
*Skubell-sugna a ober dre bompya rann a'n ayr dhe ves. An ayr ha polter a fros a-ji dhe'n gwakter gesys, le mayth yw an polter synsys gans sidhel. 
*Jynn karr tan a losk keunys a us gwakter dhe denna ayr a-ji dhe'n pystons. An ayr a gomprehend oksyjen a allosek an keunys dhe leski.
*Bollen wynnflam a'n jeves gwakter ynni ma na wrello an neusen booth leski. 

## Usyow diwysyansel
Yma edhom a wakter dhe nebes jynnow rag askorrans diwysyansel. Pompyow gwakter yw usys dhe bompya ayr dhyworth chambour gwakter. Nyns yw possybyl dhe wul gwakter 100 kansran, mes nebees pompyow a yll gul gwakter 99.9999%. Gelwys yw hemma "gwakter kales". Nyns yw res dhe'n brassa rann a borposow diwysyansel kavos gwakter kales. 

Gwakter diwysyansel yw usys yn:
* Diwysyans [boos]
* Diwysyans [Elektronegas
* Fardellans
* Handlans
* Gwiskas ha digassya

## Arbrovow godhoniethel
Chambours gwakter yw usys yn lies arbrov godhoniethel yn arbrovjiow. Res yw dhe nebes arbrovow kavos gwakter kales dhe witha ayr po gassys erel dhyworth enebow tyckli po kymygow a yll dasoberi.
Barlys

**Barlys**, hanow godhoniethel (***Hordeum vulgare***), po **heydh**, esel a'n teylu gwels, Poaacea, yw greunvos posek tevys yn hinyow temprek a-dreus an bys. Barlys o onan a'n greunvosow kynsa tevys, yn arbennik yn Eurasi mar a-varr avel 10,000 alemma. 70% a askorrans barlys yw usys rag megyans enevales, ha 30% avel pennfenten mater bragesadow dhe askorra korev. Usys yw yn kowlow ha brosow, hag yn bara barlys. Yn kemmyn greun barlys yw treylyes yn brag. 

Yn 2017, barlys o an peswora greunvos yn array an myns askorrys (149 milvil tonnas) wosa hwegys, ris ha gwaneth.

## Askorrans


Gerstplant.jpg|Plans barlys
Barley.jpg|Park barlys adhves
Hordeum_vulgare_MHNT.BOT.2015.2.39.jpg|Penn-ys barlys
Ris

**Ris** (***Oryza sativa***) yw greunvos ha boos. Yn terowel, gwelsen ranndiryow gleb o. Dybrys yw avel chifboos yn lies rann a Asi. Tevys yw yn parthow tomm an bys, dre vras Asi, Afrika, Itali north hag arvow west Amerika Gledh. 

Dhyworth ris a dheu 80% a'n kaloriow dybrys yn Asi po pympves rann oll an kaloriow dybrys gans tus yn ollvysel. Hemm yw an kommodyta gans an tressa ughella askorrans treusvysyek (741 milvil tonnas yn 2014), wosa korsen sugra (1.9 bilvil tonnas) ha hwegys (1.0 bilvil tonnas). Herwydh talvosogeth, kenwerth gwaneth yw moy ages pub trevas aral warbarth. 

Dell yw usys, keginys yw ris. Yn nebes ranndiryow, kepar ha Spayn, friys yw ris yn kynsa yn olew po amanyn, ena, keginys gans dowr po kowl. Yn ranndiryow erel, kepar hag Eynda, dybrys yw ris gans sows, kurri po kowl. Y hyllir usya ris dhe wul las, kepar ha gwin ris nihonek, *sake*. 

Tevys veu ris yn kynsa yn China hag Eynda koth a-dro dhe 2500 K.O.K.. Dres veu tevi ris dhe Nihon y'n 1a kansvledhen K.O.K., ow tos ha bos gerys-da erbynn 200 O.K.. Dhyworth Eynda, ris a lesas dhe Europa soth hag Afrika. 

Ris yw has an eghen a wels *Oryza sativa* (ris Asi) po le kemmyn *Oryza glaberrima* (ris Afrika). An hanow ris gwyls yw usys rag eghennow an kindas Zizania ha Porteresia. 

Dell yw usys plansys yw ris yn park gwastas lenwys gans dowr. Kyns trevasa, gesys yw dhe'n dowr divera dhe ves. Kyns tiogow dhe dhisplegya system ammeth da ha godeyl, gesys veu dhe'n tir powes bledhen po dhiw hag i ow trevasa tiryow erel.

Yn nebes ranndiryow tomm, ogas dhe'n kehysedh, tiogow a drevas diwweyth an vledhen. 

Ris a gomprehend lower a garbohydratow. Yma fordhow dyffrans a vala ris. Removys yw marnas an nivel pella yn ris gell. Ev a gomprehend moy a fiber ages ris gwynn yth yw melys yn tien. 


Rice_grains_(IRRI).jpg|Ris a dheu yn lies semlant
Rice_consumption.png| Konsumyans ris yn ollvysel
Oryza_sativa_of_Kadavoor.jpg|Plans *Oryza sativa* ow tiskwedhes an bleujyow ponegys gans an gwyns
RiceYield.png|Askorrans ris ollvysel
Water_reflection_of_mountains,_hut,_green_rice_sheaves_scattered_in_a_paddy_field_and_clouds_with_blue_sky_in_Vang_Vieng,_Laos.jpg|Park padi yn Pow Lao
Sorghomm

**Sorghomm**, hanow godhoniethel **Sorghum**, yw greunvos ha kinda y'n teylu gwels Poaceae. Eghennow y'n kinda ma yw tevys yn hinyow tomma. I a dyv yn naturel yn ranndiryow trovannel po istrovannel pub brastir hag Ostralasi. Drefen lies eghen sorghomm dhe sevel orth seghter ha tempredhow ughel, pennfenten boos pur bosek yw yn ranndiryow difeythtir Afrika. Efanheys an usadow a devi sorghomm gans an Moslemyon y'n Osow Kres. An eghen yw moyha tevys yw **Sorghum bicolor**, po **sorghomm dewliw**.

Greun sorghomm yw usys dhe wul boos denel, las, megyans enevales ha bewkeunys. Greun sorghomm yw heb gluten mes rych yn starch. Usys yw dhe wul bara heb gwel kepar ha *tortillas* yn Meksiko ha *jowar roti* yn Eynda. 


Sorghum_at_the_market.JPG|Sorghomm dhe wertha y'n varghas
Sorghum_bicolor03.jpg|An plans, *Sorghum bicolor*
ಜೋಳದ_ರೊಟ್ಟಿ.jpg|Jowar roti
Sorghum_in_Addi_Azmera.jpg|Park sorghomm yn Ethiopi
Sorghum_grain_boiled.jpg|Greun sorghomm bryjys
Sorghum bicolor Moderne MHNT.BOT.2015.34.152.jpg|*Sorghum bicolor Moderne* - Museum specimen
Gommon

**Gommon** (*Goumann* - Kernewek Unys, *Goemmon* - Kernewek Kemmyn), po **kowralgi**, a gampoll milyow a eghennow a algi morek lieskell bras. An term a gomprehend eghennow a Rhodophyta (rudh), Phaeophyta (gell) ha Chlorophyta (gwyrdh). Eghennow meur kepar ha'n re gelwys *kelps* yn Sowsnek a wari rann bosek dres eghen orth remova karbon, owth askorra 50% dhe'n lyha a oksyjen an Norvys. An niver a eghennow gommon yw dadhlys hwath yn-mysk godhonydhyon, mes dres lycklod yma nebes milyow anedha.

## Ekologieth
Yma edhom dhe wommon a dri studh kerghynedhel. An re ma yw dowr mor (mes dowr holanek dhe'n lyha), golow howl lowr rag lughwrians, ha tyller gwiw dhe vos kelmys warnodho. Avel sewyans, kevys yw gommon yn kemmyn ogas dhe'n vorva, dell yw usys war arvorow karnek a-der tewes po grow. Trigys yw eghennow gommon yn lies treveth ekologel. An tylleryow ughella yw gwlyghys gans ewyn mor, an isella yw nebes metrow yn-dann nivel an mor. Yn nebes ranndiryow, gommon ogas dhe'n vorva a ystyn nebes mildiryow yn mes y'n mor. Fin aga thevyans yw pygemmys golow howl yw degemerys. *Kelps*, dell ys usys, yw an eghennow kevys y'n dowrow downna. 

Nebes eghennow, kepar ha *Sargassum* re aswiwas dhe dreveth planktonek ha neuvella yn rydh, ow kregi war saghow lenwys gans gass rag kowlwul henna. Erel re aswiwas dhe vewa yn pollow an mortid. Omma res yw gommon sevel orth tempredhow ha nivellow holanedh a janj yn uskis ha segha treweythus. 

## Taksonomieth

## Usys
Usys yw gommon rag niver a daklow. Treweythyow yth yw tevys, po kuntellys dhyworth an gwyls. Dybrys yw niver a eghennow yn lies rann a'n bys, yn arbennik Asi est, Rewenys, Norgagh, Iwerdhon, Kembra, Pow Frynk ha Kanada. Usys yw nebes egehennow yn diwysyans rag tewhe, yn arbennik leth. Usys yw gommon yn lystennow goliow, ha rag tevi *cultures* a vakteria yn arbrovjiow. Nebes eghennow yw usys rag teyl. Leverys yw blas hwiskis enys Islay dhe dhos dhyworth dowr glaw ow tivera dre wommon war an tir kyns mos dhe'n dhistyllva.


Laver_and_toast.JPG|Bara lawr, eghen *Porphyra* dhyworth Kembra
Nori.jpg|Nori - usys dhe vaylya sushi
Eucheuma_denticulatum_in_an_off-bottom_cultivation,_Bweleo,_Zanzibar.JPG|*Carraigín* po 'kewni iwerdhonek', usys avel tewheydh y'n diwysyans leth
Wakame_and_fish.jpg|Wakame servys gans hern
Dulse_for_sale,_Donaghadee_-_geograph.org.uk_-_937578.jpg|*Duileasg*, po 'dulse' dhe wertha yn Iwerdhon
Racks_laver.jpg|*Gim*, usys yn fenowgh yn keginieth koreek
Alginat_Wundauflage_gezupft.jpg|Lysten owth usya *alginatow* rag kennertha yaghheans
Agarplate_redbloodcells_edit.jpg|An gommon 'agar' usys yn arbrovjiow rag tevi bakteria
Ogo.jpg|*Ogonori*, rann a geginieth nihonek
Whiskies_of_Islay_island,_Scotland.jpg|Hwiskis enys Islay, Alban
Hwilen

**Hwiles**, an urdh **Coleoptera**, yw an bagas moyha a hwesker. Re beu henwys 350,000 eghen dhyffrans a hwilen: 40% a bub hweskeren aswonnys. Prederys yw bos a-dro dhe 800,000 dhe vilvil eghen vyw. Hwiles a vyw yn lies tyller, mes ny wrons triga y'n mor po tylleryow pur yeyn, kepar hag Antarktika. Hwiles a aswiwas yn uskis a-varr yn aga istori esplegya. Esplegyans plansow bleujyowek a weresas diversyans hwiles. Peswar a'n hwegh teylu moyha a dheber plansow bleujyowek. 

## Korfow hwiles
Yn kemmyn dhe hwesker erel, yma teyr chif rann dhe gorf hwilen: an penn, an thoraks ha'n torr. War an penn, hwiles a's teves tavellow, lagasow ha ganow. An garrow ha eskelli yw kelmys dhe'n thoraks. Nyns eus taklow arbennik kelmys dhe dorr hwiles, mes omma yma kolodhyon an hwilen. Kepar ha hwesker erel, nyns eus eskern a-ji dhe hwiles, mes eksokorf  kales ha splann gwrys a platyow kales a chitin. 

## Bewnans
Hwiles a dhallathas avel oyow dedhwys gans hwilen venow. Nebes hwiles a yll dedhwi milyow a oyow yn aga bewnans. Pryv (*larva*) a dheu yn mes pan wrello oy gori. Semlant an pryves dell ys usys yw pur dhyffrans dhe'n tevesigyon. Pryv hwilen a dheber ha tevi moy bys pan dheu ha bos *pupa*. Pan wrello pupa ygeri, tevesik a dheu yn mes. , argerdh henwys difelebyans kowal. 

### Boos
Hwiles a dheber lies tra, ow komprehendya plansow byw, plansow poder, enevales byw po marow, ha kawgh enevales. Nebes hwiles ayll dybri ha plansow hag enevales, hag erel ow tybri saw unn sort a voos. 

### Difresyans
Enevales kales yns i herwydh aga myns. Aga eksokorf yw kales, ha yma dhedha niver a dowlow rag avoydya bos dybrys gans preydhyoryon po arviles. An re ma a gomprehend kudhliwans, mimya, bos gwenonek ha difreyans gweythresek. 


Restren: Paederus_littoralis01.jpg|Hwiles gwandra, *Panderus littoralis*
Restren: Acilius_sulcatus.gemeiner_furchenschwimmer.jpg|Hwilen sedha
Restren: Colorado_potato_beetle.jpg|Hwilen Kolorado, ball war avalow dor
Restren: HirschkäferÜbach.jpg|Hwilen gornek
Restren: Scarabaeus.pius.jpg|Hwilen deyl
Restren: Scarabaeus_laticollis.jpg|Hwilen deyl ow rolya kawgh
Restren: Long-horn_Beetle_-_Ecyrus_dasycerus,_Leesylvania_State_Park,_Woodbridge,_Virginia.jpg|Hwilen korn hir ow tiskwedhes kudhliwans
Restren: Clyte_bélier_-_MHNT_-_Vue_dorsale.jpg|Hwilen ow mimya liwyow goghien
Restren: Blister_beetle_(26390828032).jpg|Liwyow an hwilen bothel ow tiskwedhes hy bos gwenonek
Restren: Potato_beetle_larvae.jpg|Preves an hwilen Kolorado
Mil (niver)

*Rag usyansow erel, y hweller [[Mil (klerheans)]]*

**1000** (1,000, unn vil po **mil**) yw an niver naturel wosa 999 ha kyns 1001. Mil mil yw aswonnys avel milvil.

Yn niveryow romanek, 1000 yw skrifys avel M. Yn skrifans godhoniethel, skrifys yw avel 1 × 103. Rager SI rag mil unses yw "kilo-", berrheys dhe "k", ha'n rager rag milves rann yw "mili-", berrheys dhe "m".

Ensamplow a vil:
*Niver grammow yn kilogram
*Niver a vilimetrow yn meter
*Niver a vledhynnyow yn milvledhen

Usys yw an ger yn lies ger komplek kepar ha 'mildir', 'mildros', 'milhyntall' ha 'mildam'.  

Dyllys veu an lyver "Kynsa Mil Er yn Kernewek" gans Kowethas an Yeth Kernewek yn 2015.
Hwegys

**Hwegys** (***Zea mays***, dhyworth an  dhyworth yn y dro an Taino: mahis), aswonnys yn Sowsnek avel *maize* po *corn*, yw greunvos tevys yn kynsa gans pobel deythyek yn Meksiko soth nans yw a-dro dhe 10,000 bledhen. An gwelennow delek a askor *inflorescences*. Pan vons frothesys, i a askor hasennow (sort a frooth). 

Chifboos yw hwegys yn lies rann a'n bys, ha sommen askorrans hwegys yw moy ages huni gwaneth po ris. Maga ta bos dybrys yn tidro gans tus, hwegys yw usys rag ethanol (po las) hwegys, megyans enevales hag askorasow erel kepar ha starch hwegys ha sugen hwegys. Yma hwegh chif iseghen a hwegys:
*hwegys brall, *dent corn*
*hwegys lelester, *flint corn*
*hwegys kodh, *pod corn*
*hwegys pop, *popcorn*
*hwegys bleus, *flour corn*
*hwegys hweg, *sweet corn*
An varyansow rych yn sugra kepar ha hwegys hweg yw tevys dell yw usys avel boos denel, ha hwegys brall, kelester ha bleus yw tevys rag megyans enevales, oyl hwegys, bragesi ha dystyllyans rag gul diwosow lasek kepar ha hwiski bourbon, hag avel stoffow kriv dhe'n diwysyans kymyk. Usys yw hwegys dhe wul ethanol avel bewkeunys. 

Hwegys yw tevys yn efan a-dreus an bys, ha poster moy a hwegys yw askorrys pub bledhen ages neb greunvos aral. Yn 2021, sommen askorrans an bys o 1. bilvil tonnas. Hwegys yw an chif greunvos tevys a-derdro Amerika, gans 384 milvil tonnas tevys y'n Statys Unys hogen. Hwegys chanjys yn genynnek yw 85% a'n hwegys plansys y'n Statys Unys yn 2009. 


Iowa_harvest_2009.jpg|Trevasa hwegys
Production_of_maize_(2019).svg|Askorrans hwegys yn 2019
Summer_corn_(48286638996).jpg|Hwegys
Kergh

**Kergh** (***Avena sativa***) yw greunvos. Boos yw rag tus hag enevales erel. Brunyon yw gwrys a gergh, ha usys yw dhe wul yos kergh. Usys yw an kala avel kala gweli enevales. Da yw yos kergh rag yeghes drefen aga bos rych yn fiber, nerth (karbohydratow komplek), protin ha vitamyn B1. 

Kergh yw tevys an gwella yn ranndiryow temprek. Nyns yw res dhedha kavos kemmys tommder y'n hav, hag i a wodhev glaw gwell ages greunvosow erel, kepar ha gwaneth, sugal po barlys. Posek yw ytho yn ranndiryow gans havow gleb goyeyn, rag ensampel Europa north-west. 


OatsYield.png|Askorrans ollvysel kergh
Avena-sativa.jpg|Penn-ys kergh
Oatmeal.jpg|Brunyon
Oatmeal_(1).jpg|Bolla yos kergh
SK-OatAvena-sativa.JPG|Plans kergh adhves
Porfyrya

**Porfyrya** yw an hanow rag niver a studhyow medhegel po disesys, aswonnys a-dhia dedhyow Hippocrates. Ny yll an re na a wodhev an dises gul nebes stoffow y'n goos. Yma gansa kudynnow nebes ensaymow a weres askorra porfyrinow ha heme (ragresor dhe hemoglobin). 

Diffyk genynnek yw skila an studh, dell yw usys, mes kymygow dell wra nasya metaboledh a yll y gawsya ynwedh. Arsenik yw unn ensampel. Kennerthys yw gans nebes droggys po studhyow kergynedhel. An dises a gaws kudynnow kenus, po nebes disesys a'n system nervus, po an dhew. Payn sevur a hwer yn fenowgh. Droggys yw kavadow a yll dyghtya an arwodhow. An dises yw moyha kemmyn yn gwlasow europek. Yn fenowgh an dises a effeyth an kneus. Pan wrello nebonan kavos shora porfyrya, i a dhalleth kelli gols wosa diw seythen. Nyns eus kur rag a koll gols, mes medhegneth a yll lettya shoras.

An hanow porfyrya a dheu dhyworth an Grek πορφύρα, porphyra, ow styrya "purpur", ow kampolla liw an urin a dheu wosa shora. 

Dismygys yw bos porfyrya godhevys gans niver a bobel meur aga hanow:
*Marya I, Myghternes Portyngal
*Marya, Myghternes an Albanyon
*Jori III a Rywvaneth Unys
*Professor Archibald Cochrane, epidemiolegydh


Restren: Prfr1.jpg|Brygh kneus yn person gans porfyrya
Restren: Maria_I,_Queen_of_Portugal_-_Giuseppe_Troni,_atribuído_(Turim,_1739-Lisboa,_1810)_-_Google_Cultural_Institute.jpg|Marya Ia a Bortyngal
Restren: Mary,_Queen_of_Scots_after_Nicholas_Hilliard.jpg|Marya, Myghternes an Albanyon
Restren: Allan_Ramsay_-_King_George_III_in_coronation_robes_-_Google_Art_Project.jpg|Myghtern Jori III
Lyver an Pymp Marthus Seleven

Lyver a hwedhlow berr yw **Lyver an Pymp Marthus Seleven**, skrifys y'n kynsa le gans Robert Morton Nance yn 1923 rag y vyrgh Phoebe esa ena ow tyski Kernewek. Wosa aga eylskrifa yn Kernewek Unys, dyllys veu ganso yn 1939, hag arta gans Kesva an Taves Kernewek yn 1977. Kuntel a henhwedhlow dhyworth pluv Selevan yns i skrifys gans Nance yn gis gwariow an Ordinalia. 

## Rol a hwedhlow
*1. An Kensa Marthus, hen yu, Marthus an Men Seleven
:Seleven a dhrehev y eglos ha folsa men dhe dhiw rann.
*2. An Nessa Marthus, hen yu, Marthus Hens Seleven
:Seleven a gerdh dhe byskessa pub dydh oll ha gul hyns war an als.
*3. An tressa Marthus, hen yu, Marthus an Dheu Saw
:Dew bysk a dheu dhe'n keth higen pan vo Seleven ow pyskessa, yn erbynn y rewl a synsi unn pysk pub dydh. Y hwor Synta Brek a dheu gans dew flogh, mes trobel a sew.
*4. An Peswera Marthus, hen yu, Marthus an Lowarth
:Seleven a dreyl lowarth splann dhe hwenn wosa hen venyn, Jowanna hy hanow, a'n molleth.
*5. An Pympes Marthus, hen yu, Marthys Cravas Satan
:Satan a dewl meyn tro'ha Seleven, mes spallys yw an meyn.
Kow Hunyek

**Kow Hunyek** () yw gwig y’n dre Heudhvont (), Konteth Westchester, Evrek Nowydh. Poblans an gwig yn niveryans 2020 o 9,986. Aswonys yn keswlasek yw an gwig dre hwedhel berr skrifys gans Washington Irving.
Phoebe Morton Nance

**Phoebe Mary Morton Nance** (2 Hedra 1912 - 16 Meurth 2007) o skrifer, prydydh hag ilewydh Kernewek. 

Hi o an tressa flogh dhyworth eyl dhemedhyans Robert Morton Nance. Hy mamm o Annie Maud neé Cawker. Yth esa dew vroder leun gensi ha hwor dhyworth demedhyans kynsa hy thas. Pan veu hi yowynk, hy thas a dhyskas Kernewek dhedhi, ytho hi o martesen an kynsa flogh dhe vos freth y'n yeth a-dhia kans bledhen ha moy. Yn 1932, hi a veu berdhys gans Gorsedh Kernow, onan a'n re kynsa herwydh apposyans y'n yeth, owth usya an hanow bardhek . Aswonnys veu avel kowser freth y'n termyn kyns Nessa Bresel an Bys. Yn 1938 hi a dhemedhis Willmott Ayton Procter yn Eglossenor, mab dhe'n artydhyon a Bennsans Ernest ha Dod (Doris) Procter, ha skrifwas oberow.

Hi a gevrannas niver a skrifow ha kanow dhe'n lyver termyn *Kernow* y'n 1930ow, mes saw diw gan re dreusvewas bys hedhyw, hemm yw: *Pyu a Wor an Den a-Garaf?*, hag *An Gwaynten*. Diskudhys veu an dhiw gan yn paperyow hy thas yn Lyverva Courtney, Truru. Dyllys yns i yn kuntel-lyver *The Wheel*, golegys gans Tim Saunders. Hi a skrifas erthyglow dhe baperyow nowydh kepar ha'n *Western Morning News*, *Daily Sketch* ha *West Briton* yn-dann an fughanow 'Cornishwoman'. Yn 1934 erthygel skrifys gensi yn Kernewek a veu dyllys y'n dhew baper kynsa na. Hi a wor seni'n krowd, ow performya *Can an Balores* dhe'n Guntelles Geltek yn 1932. 

Hy gour a verwis yn 1963, mes hi a besyas triga yn Kernow, ow merwel yn Pennsans yn 2007. Hi re beu bardh 74 bledhen, rekord dhe Orsedh Kernow. Ynkleudhys yw an dhew yn korflan Eglossenor ogas dhe'y thas.

Henwys veu Phoebe Procter avel ynspiryans dhe albom Gwenno, *Tresor*.
Losowen-gegin

**Losow-kegin** yw rannow a  dybrys gan tus avel boos. An styr ma yw usys yn fenowgh dhe styrya pub stoff plans dybradow, ow komprehendya an bleujyow, frooth, garrow, del, gwreydh ha has. 

Karetys hag avalow dor yw rannow a wreydh an plansow, mes drefen aga bos dybrys gans tus, losow-kegin yns i. Nyns ymons i y'n keth klass ha frooth, know, erbys, spisys po greunvosow. Prederys yw yn fenowgh bos avalow kerensa sort a losowen-gegin, mes drefen bos gansa hasennow, yn losoniethek frooth yns i. Rann bosek a  vegyans tus yw losow-kegin. I a's teves vitamynnow A, B, C, D, monyow ha karbohydratow. Komendyansow an USDA rag Amerikanyon a lever y tal dhe dus dybri yntra pymp ha naw rann a frooth ha losow-kegin pub dydh. Sommen an myns dybrys a wra varya ow kregi war oos ha reydh. 

## Istori
Kyns ammeth, tus o helghyoryon-kunteloryon. I a hwila frooth, know, garrow, del, bollennow ha keler, ha helghya enevales po marow po byw rag boos. Prederys yw bos tevi trevasow yn lannerghi koswigow an ensampel kynsa a ammeth. Eghennow dhe les a blansow a veu tevys ha hwenn (plansow nag o dhe les) removys. Dewis plansow gans gnasow da kepar ha frothen veur po tevyans uskis a dhallathas yn skon wosa henna. 

Gwirhaval yw lies den a-derdro'n bys dhe dhalleth tevi trevasow y'n oos 10,000 K.O.K. dhe 7,000 K.O.K.. Ammeth omvaga o an sort a-varra a ammeth, hemm yw tevi trevasow lowr rag aga theyluyow. Henna a veu gesys o usys dhe geschanjya rag gwara erel. Dhe bub rann a istori, y hallsa tus rych affordya sortow dyffrans a voos ow komprehendya kig, losow-kegin ha frooth. Mes megyans tus voghosek o skwithus dres eghen, dell yw usys neb chifboos gwrys a ris, sugal, gwaneth, barlys, myll po hwegys. Keworra losow-kegin a wre varyans dha'aga megyans. 

## Nebes losow-kegin kemmyn

## Askorrans ollvysel losow-kegin
Kolpes

**Kolpes** yw jynn sempel. Y hyllir y usya yn lies fordh. Unn fordh yw dre vusura taklow, po gweles pyneyl a wra poosa moy. Res yw kolpes war bosboynt usys ganso dhe dhrehevel posow. Kolpes yw onan a hwegh jynn sempel herwydh an Hen Rekys. Yma tri hlass a golpes: kynsa klass, nessa klass ha tressa klass. 

## A-varr
An skrifow a-varra gesys a-dro dhe golpesow yw dhyworth an 3a kansvledhen K.O.K.. Skrifys yns i gans Archimedes. "*Ro tyller may hallav sevel dhymm, ha my a wra gwaya an Nor*" yw lavar a vri gans Archimedes a dhevisas pennrewl kewar awgrymel kolpesow (herwydh Pappus a Aleksandri). 

## Sortow a golpesow
Yma tri sort a golpesow. An dyffrans yntredha yw an tyller mayth usi an posboynt ha ple ma an nerthow. 

### Kynsa klass

Kolpes kynsa klass yw kolpes mayth usi an posboynt ynter an assay ha'm sprallansedh (an sawgh). Estyll omborth ha lorghow horn yw ensamplow a golpesow kynsa klass. 

### Nessa klass
Kolpes nessa klass yw onan le mayth usi an sprallansedh ynter an assay ha'n posboynt. Gravathow ros hag alhwedhow know yw ensamplow a golpesow nessa klass. 

### Tressa klass
Kolpesow tressa klass yw le mayth usi an assay ynter an sprallansedh ha'n posboynt. Jynnow krommgentra ha'gas ragvregh yw ensamplow. 


Restren: Seesaw_in_action.gif|Astell omborth 
Restren: Crowbar_2_(PSF).png|Lorgh horn
Restren: Boy_Transporting_Cabbages_in_a_wheelbarrow.jpg|Gravath ros
Restren: Combination_wrenches.jpg|Alhwedhow know
Restren: Blue_Stapler_Rolf.png|Jynn krommgentra
Tennros

Ros war aghel yw **tennros** (treweythyow: 'gwyns') a syns lovan, kapel po grugys tynn, kapel usi ow kwaya po kapel usi ow chanjya tu a-hys y gylgh. Usys yw tennrosow yn fordhow dyffrans dhe dhrehevel sawghow poos, dhe ri nerth war neppyth ha treusworra nerth a-dhyworth unn tyller dhe dyller aral. Yn fenowgh, yma dhe'n tennros trogh y'n kylgh a syns an lovan po kapel rag slynkya. Dell yw usys, gwrys yw devnydh a settys a dennrosow rag lehe myns nerth usi edhom anodho rag drehevel neppyth. 

Hero a Aleksandri a gampollas an tennros avel onan a hwegh devis sempel usys rag drehevel posow. 

## Sortow a dennrosow
* Tennros klass 1 (stag) a's teves aghel na wra gwaya. Tennros stag yw usys dhe eylgevarwodha an nerth yn lovan (henwys grugys pan ello yn kylgh leun). Tennros stag a's teves prow jynnweythek a 1. Yma ros hag aghel dhe'n tennros stag. 
* Gwayadow. Tennros wayadow po klass 2 a's teves aghel yth yw 'frank' dhe waya. Tennros wayadow yw usys dhe dreusfurvya nerthow. Yme prow jynnweythek a 2 dhe dennros wayadow, hemm yw, mars yw unn penn an lovan ankorys, tenna war benn aral an lovan a wra dewblekhe an nerth res war an daklen kelmys dhe'n tennros. 
* Komplek. Tennros gomplek yw kesunyans a systemow stag ha gwayadow. 
** Gwyns ha chayn - Hemm yw tennros gomplek mayth yw settys niver a dennrosow war bub aghel, owth ynkressya an prow jynnweythek. Plutarch a leveris dell wrug Archimedes  gwaya gorhel bresel kowal, kargys gans tus, owth usya tennrosow komplek ha'y nerth y honan. 

* tennros bigorn - *cone pulley*
* tennros dreghys - *grooved pulley*
* tennros dhyffransek - *differential pulley*
* tennros rugys - *belt pulley*
* tennros stag - *fixed pulley*
* tennros frank - *dead pulley, loose pulley*
* ros tennros - *pulley wheel*
Alkanieth

An asran a wodhonieth stoffow a omvisk alkenyow yw **alkanieth** (Sowsnek *metallurgy*). Alkanieth yw studhyans kesrannow metelyek  ha fatel yns i kemyskys dhe wul kesalkan. Omviskys yw teknologieth ynwedh, h.y. fatel yw alkenyow gweythys dhe borpos hewul.
Beyoncé

**Beyoncé Giselle Knowles-Carter** (genys 4 mis Gwyngala 1981) yw kanores, skrifores a hanow, prydydhes, lymnores hag awtoures amerikanek.
Ros

**Ros** yw plasen po devis jynnweythek gans shap kylgh. Y jif porpos yw dhe asa taklow dhe rolya; yn geryow erel, an ros a dreyl ha taklow desedhys war an rosow a way yn essa a-hys an tir. Jynn sempel yw. Pennrewl ros yw prow jynnweythek.

An brassa rann a gerri tir a wra rolya war rosow. Usys yns i yn fenowgh yn koplow, junys gans gwelen a brenn po alkan gelwys aghel. An ros hag aghel a dreyl warbarth. Rann an ros junys dhe'n aghel yw gelwys both. 

Ros hag aghel yw grond lies jynn, keffrys ha kerri. Ros an priweyther, an torn ha'n wyns yw ensamplow. Lies jynn a'n jeves rosow gans dens, hnwys maglennow. 

## Istori

Prederys yw bos an dra diskwedhys war an gledh neb sort a garven, yn-dann po ogas dhe bons. Hemma ytho a via an kynsa delinyans a ros. Aswonys yw an hanaf avel an bolla Bronocice hedhyw. Arbenigoryon a grys Hen Vesopotami dhe dhevisya an ros a-dro dhe 4000 KOK. Rosow priweythoryon, a dreyl yn frank gans jynnweyth ros-hag-aghel, a veu displegys yn Mesopotami, Irak erbynn 4200 - 4000 KOK. An ensampel kottha re dreusvewas, kevys yn Ur yn Irak hedhyw, yw dedhyes dhe 3100 KOK. 

Tus yn Asi a dhiskudhas war aga honan a-dro dhe 3500 KOK. An hwarheansow Inka ha Maya a'n jevo rosow war degennow fleghes a-dro dhe 1500 KOK, mes ny veu rosow usys gansa rag ober. Ny's tevo Afrika dhe'n soth a'n difeythtir Sahara hag Ostrali rosow bys pan wrug tus ena metya tus dhyworth Europa. Rosow a-varr o plasennow soled, drefen ny veu ros gans asennow devisys bys dhe 2000 KOK. Yn skon wosa henna, displegys veu kerri bresel. An Geltyon a dhsiplegyas an tybyans a ri horn war gammek ros. 

## Usyow
Hedhyw, usys yw rosow yn kerri tan, kertys, jynnow ebron, kadoryow ros, dewrosow, trenow ha rostellow, ha lies devis aral maga ta.
Dowrheans

**Dowrheans** yw keworra dowr dhe'n tir, dell ys usys rag tevi trevasow. Usys yw le ma nag eus glaw lowr rag tevi an trevasow na, po dres termynyow seghder. 

Kevys yw kovadhow hendhyskoniethel a dhowrheans pur a-varr, gans dustuni aga bos usys yn Mesopotami hag Hen Ejyp y'n 6ves milvledhen K.O.K. rag tevi barlys. Yn nans Zana y'n Andes yn Perou, diskudhys veu magyoryon dowrgleudhyow dowrhe dhyworth an 4a milvledhen KOK, hag system dowrhe pur gomplek o usys yn termyn Hwarheans Nans Eyndus, gans kreun dowr yn Girnar dedhyes dhe 3000 KOK. Usys veu system komplek yn Sri Lanka a-dhia 300 KOK yn-rag. 

Yn termynnyow a-dhiwedhes, displegys veu jynnow a alsa pompya dowr a'n dor a-der kregi war avon po greun dowr. Yn 2000  2,788&nbsp;km² (689 milvil erow) a dir amethel a wre devnydh a dhaffar dowrhe, 68% anodho yn Asi, 17% yn Amerika, 9% yn Europa ha 5% yn Afrika. Yma an parthow efanna yn Eynda north ryb Dowr Ganga hag  Dowr Eyndus, yn China yn kerghyn avonow Hai He, Dowr Melyn ha Dowr Yangtze, a-hys an Nîl yn Ejyp ha Soudan hag yn rannow a'n Statys Unys.

Dowrheans a yll kavos effeyth kisys war an kerghynnydh mar tennir re dhowr dhyworth an tir. Unn ensampel yw an Mor Aral, yth yw ogas dhe vos mes a wel drefen henna. 

Restren: LevelBasinFloodIrrigation.JPG|Dowrheans arenep - dowr ow korheri darn a dir
Restren: Dripperwithdrop.png|Dowrheans devera - an fordh voyha effeythus a dhevnydhya dowr
Restren: Crop_sprinklers_Rio_Vista_California_15_Jul_2004-002.jpg|Dowrheans stifella yn Kaliforni
Restren: Center_Pivot.jpg|Dowrheans pyvot kresel
Arader

**Arader** yw jynn usys rag niver a oberyow, ow komprehendya amethi ha remova ergh. Herdhys po tennys yw a-dreus an tir. Nerth den po eneval o usys yn kansvledhynnyow usi passyes; y'n 20ves kansvledhen, dell yw usys, ereder yw tennys gans jynnys tenna. An arader a dhrehev gweres ow kasa diw linen a weres a-dryv dhodho. An gweres drehevys yw moy rydh ages agynsow. Tir erys yw yller da rag plansa trevasow. 

## Istori

A-varr y'n domhwelans amethel, usys veu gwelenni sempel rag palas synsys yn leuv, po kravellow yn tylleryow gans gweres da, kepar ha'n parth ryb an Dowr Nil yn Ejyp. Liv bledhynnyek an Nil a wellha an gweres gans y *yowynkhe*, dhe wul tylleryow le may hallses plansa hasennow. Rag gweres tevyans trevasow yn ranndiryow may feu livyow pur danow, res o dhedha yowynkhe an gweres yn fordh dhyffrans. Hemm yw pan veu usys aras rag an kynsa tro. 


Restren: Medievalplowingwoodcut.jpg|Aras gans oghen y'n Osow Kres
Restren: A_ploughman_and_his_horses_NLW3363796.jpg|Araderor ha'y vergh yn Kembra, c. 1885
Restren: Furrows,_ploughed_field.jpg|Fynnglow gesys gans arader
Restren: Plough.JPG|Arader arnowydh tennys gans jynn tenna yn Afrika Dhyghow
Jynn

**Jynn** yw tra gwrys gans tus dhe wul ober essa. Toul po devis yw hag a liesha effeyth assay denel. An jynn a askor prow jynnweythek. 

Yma dhe nebes jynnow lies kesrann hag a way. Ensamplow yw diwrosow ha klockys. Mes nebes jynnow erel yw heb kesrannow hag a way. Ensamplow a'n re ma yw jynnow amontya ha klappkodhow. 

Tus re usyas jynnow a-dhia kyns istori. 

Yn fenowgh, jynn a wra chanjya unn furv a nerth dhe furv aral. Jynnow sempel a wra ynkressya po chanjya tu nerth. 

## Jynn sempel
Yma hwegh sort a "jynn sempel". I yw:
* an genn
* an ledrynn
* an trogenter
* an kolpes
* an tennros
* ha'n ros hag aghel.

Jynnow komplek yw gwrys a dew po moy jynn sempel.


Restren: Honda_RA168E_engine_rear_Honda_Collection_Hall.jpg|Jynn karr resek Formula 1 Honda
Restren: Flint_hand_axe.JPG|Bool leuv kelester, furv a enn
Restren: KinderdijkWindmills.jpg|Melinyow gwyns
Restren: Diablo_canyon_nuclear_power_plant.jpg|Dasoberer nuklerek y'n Statys Unys
Restren: Curiosity_Self-Portrait_at_'Big_Sky'_Drilling_Site.jpg|*Curiosity*, rosyer ow hwithra an planet Meurth
Chuy García

**Jesús G. "Chuy" García** (lieskweyth berrhys a **Chuy**; genys 12 mis Ebrel 1956) yw politeger ha gweythresydh Statys Unys. Ev yw Ganasedhores an SU rag an 4ves ranndir kuntellesel yn Illinois a-dhia 2019. Ev yw esel Parti an Dhemokratyon.

Garcia o ombrofyer rag mer Chicago yn 2015. Bernie Sanders a skoodhyas Garcia, ow leverel ev o darn a'n "domhwelans politek" may res yw dhe'n Statys Unys. Mer kyns Rahm Emmanuel a fethas Garcia gans 55.5% a'n votys.

Garcia veu etholys dhe'n Kuntelles yn 2018, ow fethas Mark Wayne Lorch, ombrofyer an Parti Repoblikanek y'n etholans ollgemmyn. Ev a veu dasetholys yn 2020.

## Devynnow
Trogenter

**Trogenter** yw darn lymm a alkan neusennys haval dhe genter. Dihaval dhe genter, trogenter a'n jeves treghow troyllyek yn-nans y spik. Gwaskys yw trogenter erbynn prenn ha treylyes gans trogentrell. Treylya an trogenter dhe'n dyghow a'n herdh a-ji dhe'n prenn. An treghow a'n lett rag kodha yn mes, fatel alsa kenter y wul. Treylya an kenter dhe'n kledh a'n denn dhyworth an prenn. Sort a jynn sempel yw trogenter.

Trogentrow yw gwrys a dhur. horn, brest, brons, plastek, h.e.. Trogentrow jynn yw ebilyow a's teves neus trogenter. An neus a wra parya know gans neus benow. Musurys yw neus trogentrow yn milimetrow po niveryow. Usys yns i yn mebel, darasow, daffar h.e..

## Trogentra ha trogentrow
Trogentra yw an moyha kempen fordh a synsi dau stoff warbarth. Mar nyns yw glus omviskys, ena y hyllir digelmi an trogentra. 

Yma tri sort dyffrans a drogenter.

#Gorthsedhi: yn kynsa y tellir toll lewya y'n prenn. Ena y hyllir ledanhe a topp dre usya tarder gorthsedhi. Platt yw penn an trogenter.
#Penn drehevys: a'n jeves penn kromm, drehevys a-ugh an enep. 
#Penn rond: penn kromm a-ugh an enep, ledanna ages yn-danno. 

Y kodh dhywgh sevel orth settya trogentrow yn linen drefen hemma dhe wannhe an prenn. Y kodh dhywgh hwi ynwedh surhe bos trogentrell a'n myns ewn usys herwydh myns penn an trogenter. Trogentrell yth yw re danow a yll kisya an trogh, re ledan a yll kisya an stoffow. Neus trogentrow yn po prenn po alkan a yll dos ha bos stryppys, tra a wra spedya fowt a nerth treylya. Kales yw aga remova mar hwarvo hemma. 

## Trogenter Archimedes
An filosofer Archimedes a dhevisas trogenter dhe dhrehevel dowr dhe nivel ughella.
Gossypium

Plans usys rag gul devnydh a'n stoff a dyv a-derdro y hasennow dhe gavos koton yw **Gossypium** po'n **plans koton**. Awos hemma, yth yw unn a'n plansow amethel moyha kemmyn tevys y'n bys. Dell yw usys tevir yw Gossypium yn boslannow. Prysk gans ughelder a 1-2 meter yw eghennow Gossypium dell yw usys, mes yma lies varyans a-dreus an bys. Ledan yw an del, gans lappys (tri, pymp po seyth anedha). An has yw komprehendys yn kodh gelwys bomba, pub hasen kerghynnys gans fibrow a dhew sort. Digelmys yw an fibrow dhyworth an has dre argerdh henwys jynnya. Hemma a hwer yn dew gamm. Y'n kynsa kamm, digelmys yw an fibrow hirra, usys dhe wul pannweyth kwalita ughel. An eyl jynnya a dhigelm fibrow berra, usys dhe wul pannweyth a gwalita isel po lynt. 

## Disesys ha ballow
Effeythys yw Gossypium gans lies ball ha dises.

### Ballow
*Gwedhan bombas *Anthonomus grandis*
*Lewen losow koton, *Aphis gossypii*
*Nammer koton, *Dysdercus koenigii*
*Pryv bomba koton, *Helicoverpa zea*, ha pryv egin teythyek *Helicoverpa punctigera*, yw preves del a wra kisya trevasow koton. 
*Mirid gwyrdh (*Creontiades dilutus*), hweskeren sugna
*Mitys kevnis, *Tetranychus urticae*, *T. ludeni* ha *T. lambi*
*Thripys, *Thrips tabaci* ha *Frankliniella schultzei*

### Disesys
*Namm del Alternaria, kawsys gans *Alternaria macrospora* ha *Alternaria alternata*
*Breynder bomba, kawsys gans *Colletotrichum gossypii*
*Breynder gwreydh du, kawsys gans an fong *Thielaviopsis basicola*
*Losk kawsys gans *Xanthomonas campestris*
*Breynder bomba Fusariumkawsys gans eghennow *Fusarium* 
*Breynder bomba Phytophthora, kawsys gans *Phytophthora nicotianae var. parasitica*
*Breynder bomba Sclerotinia, kawsys gans an fong *Sclerotinia sclerotiorum*
*Stigmatomycosis, kawsys gans an fongow *Ashbya gossypii*, *Eremothecium coryli*, *Nematospora coryli* hag *Aureobasidium pullulans]*


Restren: Baumwollfeld_bei_Lagyna.jpg|Park koton yn Pow Grek
Restren: Cotton_pollination_5892.JPG|Gossypium ponegys gans gwenenen
Restren: IPMtrap4854.JPG|Maglen rag synsi preves bomba
Restren: Cotton_boll_nearly_ready_for_harvest.jpg|Bomba koton parys rag trevasa
Restren: Boll_weevil.jpg|Gwedhan bombas
Restren: Aphis_gossypii04.jpg|Lew losow koton