open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Emperoureth Romanek Sans

An **Emperoureth Romanek Sans** (Latinek: *Sacrum Imperium Romanum*; Almaynek: *Heiliges Römisches Reich*) o entitas politek yn Europa West, Kres hag an Est a veu displegys dres an Osow Kres A-Varr, yntra 962 OK ha 1806. 

Pan verwis Karl Veur, y Emperoureth Frankek a veu res dh'y fleghes ha rynnys yn tri fow dyffrans: Fransia West, Lotharingia ha Fransia Est. An Emperoureth Romanek a dhallathas pan dheuth ha bos Otto I a Fransia Est an emperour yn 962. An emperours a lavasas bos erys Karl Veur ha bos an Emperoureth dallethys yn 800, pan dheuth ha bos Karl Veur Emperour Frankek. A-dhia yskynnans Otto I bys y'n 12ves kansvledhen, an Emperoureth o an kreffa myghternses yn Europa.

Nyns o an term poran "Emperoureth Romanek Sans" usys marnas a-dhia an 13ves kansvledhen, mes avowadewder an emperour o kelmys prest orth an tybyans a *translatio imperii*,. Henn yw, y hwre an Emperour synsi nerth gorughel herys a hen emperours Rom. An Emperoureth o onan a'n statys tanow yn Europa gans myghternses dewisek. An emperour o dewisys gans pennsevigyon ha justisyow an ranndiryow ha sitys y'n emperoureth, dre vras der an Bryns-Dewisysi almaynek. Herwydh usadow, er liniethek an kyns emperour a vedha dewisys rag an tron. Henn a styryas y hwre Teylu an Habsburgs rewlya a-dhia a-dro dhe 1280 bys yn kodh an Emperoureth yn 1806.

An 6ves a vis Est 1806, Emperour Francis II a geskaras an emperoureth wosa gwrians Keffrysyans an Ryn gans Emperour Frynkek Napoleon I an mis kyns.
Darn an Chartour

Bardhonek kott yn Kernowek yw **Darn an Chartour**, krysys dhe vos an tekst an moyha a-varr eus dhe'n yeth. Aswonnys yn kynsa y feu gans Henry Jenner yn 1877, yn mysk chartours a Gernow y'n Lyverva Vretennek, ha dyllys gans Jenner ha Whitley Stokes. Skrifys veu an bardhonek a-dro dhe'n bledhynnyow 1380 dhe 1400.

## Dyllansow
*Jenner, H. "The fourteenth century endorsement", yn *Journal of the Royal Institution of Cornwall*; kevrol 20 (1915/6)
*Williams et al. *The Charter Fragment and Pascon agan Arluth* (Evertype, 2020)
Peran yn Treth

Tre yn Kernow yw **Peran yn Treth**, y'n bluw a'n keth hanow, nebes dres unn mildir a dre chif an bluw, Porthperan, hag a-dro dhe seyth mildir dhe'n soth-west a Dewynblustri.

## Henwyn istorek

* Sanctus Pieranus tenent Lanpiran 1086
* Sanctus Peranus 1146
* Sanctus Piranus 1195
* Sanctus Peranus 1146
* Sanctus Pyranus 1291
* Lanperan, Lanberan 1303, 1457
* Seynt Peran 1335
* Seint Peran 1336
* Sanctus Pieranus 1342
* Pirran in Treth 1425
* Peran in Zabulo 1535
* Sanctus Pieranus in Sabulo 1538
* Seynt Peryan in the sandes 1541
* Saincte Piran in zandes 1564
* Peran on the sands c1570
* Perransand 1581
* Piran Treth c1608
* Peran Zabulo 1701
* Perransabulo 1708
Goonhavar

Tre yn Kernow yw **Goonhavar**, yn Pluw Beran yn Treth, neb dew mildir dhe'n est a Borthperan. Hyns horn dhe Borthperan ha Breanek a resa dres an dre kyns bos deges y'n bledhynnyow 1960.

## Henwyn istorek

* Goenhavar 1290, 1301
* Goonhaver 1338
* Goonhavern [bargen tir] 1748
Kellestek

Tre yn Kernow yw **Kellestek**, yn Pluw Beran yn Treth, neb pymp mildir dhe'n north a Druru ha unn mildir dhe'n soth a Beran yn Treth.

## Henwyn istorek
Devedhys yw hanow an dre dhyworth an elvennow "kell" (log), hag "Estek", hanow personel.

* Calestoch 1086
* Calestoc 1086
* Kalestoc c.1250
* Kalestoc 1269
* Kallestoc 1269
* Kellestuk 1284
* Kelesteyk 1299
* Kellestek 1302
* Kellesteg 1306
* Kellestekmur 1311
* Kalistak 1327
* Kellestekmur juxta Mithyan 1329
Melinji (Pluw Beran yn Treth)

Tre yn Kernow yw **Melinji**, yn Pluw Beran yn Treth, hanter mildir dhe'n soth a Borthperan. Yma bagas rugbi dhe'n dre, a veu formyes yn 1990.
Lannwenep

Tre yn Kernow yw **Lannwenep**, yn Pluw Wenep, neb pymp mildir dhe'n soth-est a Resrudh. Hanow an dre a dheu dhyworth an elvennow *lann* ha'n hanow personel *Gwenep*.

## Henwyn istorek

* Lamwenep 1199
* Sancta Weneppa 1269
* Weneppe 1269, 1342
* Wenepe 1284
* Ecclesia Veneppe 1291
* Sancte Weneppe 1302
* Lanwenap 1328
* Lawynep 1394
* Seynt Wenep 1437
* Lawenep 1444
* Seynt Gwenape 1520
* Gwinep 1582
* Gwenappe, Gwynep c1600
* Gwynnap c1610
* Gwenopp 1651
* Lewannap 1776
Polkwilkyn

Tre vyghan yn Kernow yw **Polkwilkyn**, yn Pluw Wenep, neb hwegh mildir dhe'n soth-west a Druru ha 1.2 mildir dhyworth an gorsav tren yn Fentenberan.
Kommperan

Tre vyghan yn Kernow yw **Kommperan**, yn Pluw Beran yn Treth, ogas dhe Borthperan, ha ryb amal an bluw gans Pluw Vreanek.
Dewdhek Stamp

Tre vyghan yn Kernow yw **Dewdhek Stamp**, yn Pluw an Chas, yntra Resrudh ha Truru hag ogas dhe Dowr an Chas. Hanow an dre a dheu dhyworth hy istori balweyth.
Kosgaran

Tre vyghan yn Kernow yw **Kosgaran**, yn Pluw Wenep, neb hwegh mildir dhyworth Truru ha pymp mildir dhyworth Resrudh.

## Henwyn istorek

* Coysgaran 1278, 1319
* Coesgaran 1311
* Coisgaran 1329
* Coedgaren 1352
* Co[i]sgaranwartha 1380
* Cosegarne Wollas
Pascon agan Arluth

An kottha ober lien dien y'n yeth kernowek yw ***Pascon agan Arluth***, dedhyes dhyworth an 14ves kansvledhen. Arnowydh yw an titel (nyns eus titel y'n kottha mammskrif) mes an bardhonek re beu dyllys ynwedh avel *Mount Calvary*.

## Dedhyans, mammskrifow ha'n awtour

*Pascon agan Arluth* a dheu dhyworth an 14ves kansvledhen; kottha ages an *[[Ordinalia]]* yw, neb yw kylgh a dri gwari meur ow tochya themys a'n bibel, ha rag henna yth yw an ober lien dien an moyha a-varr yn Kernowek dhe dreusvewa. Nyns yw godhvedhys hanow an awtour, mes possybyl yw ev dhe vos kelmys dhe Gollji Glasnedh yn Pennrynn. Kevys re beu moy es dewdhek mammskrif a'n bardhonek, mes i oll a dheu dhyworth BL Harleian 1782, mammskrif a gres an 15ves kansvledhen.

## Dielvennans

Yma an *Pascon* a-dro dhe dhedhyow diwettha Yesus Krist, ow talleth gans an temptyans y'n gwylvos. Kynth yw hwedhlek yn furv, yma ynno ynwedh kampollow war an hwedhel rag y styrya. Pennfenten chif an bardhonek yw an Awelyow, mes ynwedh y hwra devnydh a dhaffar henhwedhlek diwettha kepar dell yllir kavos yn *[[Historia scholastica]]* gans Petrus Comestor ha'n *[[Henhwedhel Owrek]]* gans Jacobus de Voragine. Yma dhodho 259 gwers, pub a beswar koplet rimya, ha seyth syllaben dhe bub linen, poslevys war an kynsa, tryja, pympes ha seythves syllaben.

## Awedhyans

Godhvedhys yn certan o *Pascon agan Arluth* dhe awtour *Passio Christi*, onan a'n gwariow mir a wra an *Ordinalia*, rag yma nebes a linennow an bardhonek komprehendys ynno. Awenys veu an prydydh arnowydh Ken George gans an *Pascon* dhe skrifa *Devedhyans Sen Pawl yn Bro Leon*, bardhonek a-dro dhe viajyow Sen Paul Aurelian, yn unn gul devnydh a'n keth meter hag an bardhonek kottha.

## Dyllansow ha treylyansow

Pareusys yn kynsa y feu an *Pascon* gans Davies Gilbert yn 1826 yn-dann an titel *Mount Calvary; or the History of the Passion, Death, and Resurrection, of Our Lord and Saviour Jesus Christ*; ev a worras ynno treylyans dhe Sowsnek gans John Keigwin a dhedh dhe 1682. Dyllans gwell gans Whitley Stokes a omdhiskwedhas yn 1860–1861, hag onan aral gans Robert Morton Nance yn 1934–1936, aga dew gans treylyansow Sowsnek nowydh. Moy a-dhiwedhes y feu dyllansow gans E. G. R. Hooper, gans Goulven Pennaod (gans treylyansow yn Sowsnek ha Bretonek), ha gans Ray Edwards (gans treylyans yn Sowsnek).

## Footnotes

## Devynnow

* Murdoch, Brian,  *[https://books.google.com/books?id=f7Ti_nQAgUIC Cornish Literature]* (D. S. Brewer, 1993)
* Murdoch, Brian, "Cornish Literature" yn Albrecht, *[https://books.google.com/books?id=ez_edSWAQGAC Handbook of Medieval Studies: Terms – Methods – Trends]* Kevrol 1  (De Gruyter, 2010) f 369–379
* Preminger, Alex, *[https://books.google.com/books?id=vLp9BgAAQBAJ Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics]* (Princeton University Press, 1972)

## Kevrennow a-ves

* An dyllans 1826 gans Davies Gilbert, ha treylyans gans John Keigwin, yn Google Books
* An dyllans 1826 y'n Internet Archive
Karnki (Pluw Wendron)

Tre yn Kernow yw **Karnki**, yn Pluw Wendron, neb tri ha hanter mildir dhe'n west a Bennrynn ha pymp mildir dhe'n north-est a Hellys. Yma hel ha karrji y'n dre.
Porthkellys

Tre yn Kernow yw **Porthkellys**, yn Pluw Wendron, neb tri ha hanter mildir dhe'n north-est a Hellys. Yma tavarn, chapel, hel ha skol kynsa dhe'n dre.

## Henwyn istorek

* Porthkelles 1286, 1302
* Portkelles 1301, 1311
* Porthkillis, Pordkellys 1326
* Porthkellis 1617
Egloswendron

Tre yn Kernow yw **Egloswendron**, yn Pluw Wendron, tri mildir dhe'n north a Hellys. An tyller a-dro dhe'n dre a henwir Gwendron.

## Henwyn istorek

* Eglosiga 1208, 1224
* Sancta Wendrona 1291, 1312, 1342, 1428
* Seynt Wendron 1384
* Egloswendron 1513
* Seynt Gwendurne 1514
* Wendron 1522
* Gwendron 1569, 1618
* Wendron 1648
* Quendron 1727
Trenyer (Pluw Wendron)

Tre vyghan yn Kernow yw **Trenyer**, yn Pluw Wendron.

## Henwyn istorek

* Tenyer 1338
* Treier 1370
* Treyner 1405
* Trenerwoles 1461
* Trenere Wortha & Wollas 1618
Egloskrewen

Tre yn Kernow yw **Egloskrewen**, yn Pluw Grewen, neb tri ha hanter mildir dhe'n soth a Gammbronn. Pur bosek o an diwysyans balweyth y'n dre. Hanow an dre a'n jeves an elven *Krewen*, hanow personel.
Pras an Bibel

Tre yn Kernow yw **Pras an Bibel**, yn Pluw Grewen, neb dew ha hanter mildir dhe'n soth a Gammbronn. An brassa tre y'n bluw yw. Hanow an dre, a veu rekordyes yn kynsa yn 1697, a'n jeves an elven *pibel*, a yllir gweles hwath y'n pith usi a-dal entrans an gresen vedhegel.

## Henwyn istorek

* Praze-an-Beble 1697
* Praze 1699
* Praze an Beeble 1725
Trelidys

Tre yn Kernow yw **Trelidys**, yn Pluw Grewen, neb pymp ha hanter mildir dhe'n north-west a Hellys ha tri mildir dhe'n soth-est a Heyl. Yma an dre hanter fordh ynter an arvoryow kledh ha dyghow. An dre a's teva hy hanow dhyworth Duk Leeds, a dhemedhas myrgh a'n teylu St Aubyn. Yma skol kynsa, tavarn ha karrji y'n dre.

## Henwyn istorek

* Leedstown 1867
Trewedhenek (Pluw Wendron)

Tre vyghan yn Kernow yw **Trewedhenek**, yn Pluw Wendron, dhe'n north-est a Hellys. Hanow an dre a dheu dhyworth *Gwedhenek*, hanow personel.

## Henwyn istorek

* Trewythenek juxta Coffar 1286
* Trewethenek 1296
* Trewethenek 1317
* Trewythenek 1326
* Trewethenicke 1566
Pollmargh

Tre vyghan yn Kernow yw **Pollmargh**, yn Pluw Wendron, neb peswar mildir dhe'n north-est a Bennrynn ha peswar mildir dhe'n soth a Resrudh. Yma an dre ogas dhe Greun Stedhyan ha Karnmenelys.

## Henwyn istorek

* Polmargh 1338, 1353, 1439
Nansigolen

Tre yn Kernow yw **Nansigolen**, yn Pluw Grewen, dhe'n soth a Bras an Bibel. Yth esa gorsav tren a'n hyns horn Hellys y'n dre, a dhegeas yn 1964. Yn eyl bresel an bys, y feu tanbellennow droppyes war Nansigolen, mes ny veu damach rekordyes.

## Henwyn istorek
Hanow an dre a'n jeves an elvennow *nans* hag *igolen*.

* Nansecolen 1327, 1350
* Nannsygollen 1356
* Nansegollan 1620
* Nangegullow 1699
* Nangegollan 1699
Bosleythow

Tre vyghan yn Kernow yw **Bosleythow**, yn Pluw Grewen, dhe'n est a Bras an Bibel ha dhe'n soth a Gammbronn. Hanow an dre a'n jeves an elvennow *bos* ha *Leythow*, hanow personel.
Podyn hogh

**Podyn hogh** yw eghen a selsik bras, hengovek dhe Gernow. 

An podyn yw gwrys yn brassa rann gans kig mogh (treweythyow gans skevens hag avi ynwedh) blonek, soov, ha bara (treweythyow gans kergh po heydh ynwedh). Spisek yw podyn hogh, gans puber du, kumin, losow an myghtern ha kennin.

Bryjys yw an podyn yn kenn ha treghys yn treghow rond kyns bos friys.
Porthkovrek

Tre arvorek yn Kernow yw **Porthkovrek**, yn Pluw Aghevran, neb naw mildir dhe'n soth a Aberfala, war denewen est an Lysardh. Kresen a sportys dowr yw an dre. Y hyllir gweles tour eglos an dre dhyworth an Meyn Eglos, may teu hanow an meyn.

## Henwyn istorek

* Porthcovrek 1262
* Porthkoverec 1284
* Pordcofrek 1302
* Covrack 1588
Meyn Eglos

Bagas a gerrek dhywar an Lysardh yw an **Meyn Eglos**, yn baya Aberfala. Yma lies gwreck a-dro dhe'n kerrek, ha kellys re beu moy ages mil bewnans dhyworth kans lester a veu gwreckyes warnedha. Y hyllir gweles tour eglos Porthkovrek dhyworth an kerrek, may teuth aga hanow. Rych yw an kerrek yn bewnans gwyls a'n mor.
Porthewstek

Tre vyghan yn Kernow yw **Porthewstek**, yn Pluw Aghevran, ogas dhe Lannaghevran yn tenewen est an Lysardh. Yma an dre pur ogas dhe'n Meyn Eglos.

## Henwyn istorek
Hanow an dre a'n jeves an elvennow *porth* hag *Ewstek*, hanow personel.

* Pordeustek c1250
* Portheustech c1255, 1360
* Pordeustek c1290
* Portheustek 1360
* Porthustok c1500
* Porthewstock 1529
* Porthowstock 1543
* Proustock 1699
Porthalow

Tre vyghan yn Kernow yw **Porthalow**, yn Pluw Aghevran, ogas dhe Lannaghevran yn tenewen est an Lysardh.
Treworabo

Tre vyghan yn Kernow yw **Treworabo**, yn Pluw Aghevran, neb tri mildir dhe'n west a Lannaghevran y'n Lysardh. Hanow an dre a'n jeves an elvennow *tre* ha *Gworabo*, hanow personel.
Greunlondek

**Greunlandek** yw yeth Inuit kewsys yn Greunlond, ha Denmark. Greunlondek yw an yeth sodhogel yn Greunlond a-dhia 2009. Kewsys yw gans 90% a boblans Greunlond (50,000) hag a-dro dhe 7,000 a dus yn Denmark (kepar ha studhyoryon). 

### Lytherennek
Greunlondek a us 18 lytheren: Aa, Ee, Ff, Gg, Ii, Jj, Kk, Ll, Mm, Nn, Oo, Pp, Qq, Rr, Ss, Tt, Uu, Vv, mes usys yw kesunyansow a lytherennow dhe wul sonyow erel, r.e. ll a wra son haval dhe ‘ll’ yn Kembrek, hag rl son havel dhe ‘rll’ yn Kembrek.

### Yethador
Pur synthetek yw an yeth Greunlondek, hemm yw, ev a wra geryow dre geworra lies lostelven rag chanjya styr. An yeth a us 318 lostelven rag displetya verbow po kesyewa henwyn, hag a-dro dhe 400 a lostelvennow erel.

Greunlondek a’n jeves peswar person (1a, 2a, 3a ha 3a dastewynys): dew niver (unnplek ha liesplek): eth modh hag eth kas.

An eth modh yw:
*menedhek (indicative)
*govynnek (interrogative)
*gohemmynek (imperative)
*mynnasek (optative)
*ambosek (conditional)
*achesonek (causative)
*kevosek (contemporative) ha
*kevrannek (participial)

An eth kas yw:
*absolutek (absolutive) – hevelep dhe’n hanwek ha usys gans verbow kevleun (intransitive)
*ergotek (ergative) – hevelep dhe’n galwek (mes usys avel an hanwek gans verbow ankevleun)
*komparek (comparative) – usys dhe gomparya (mar … avel …)
*maynek (instrumental)
*tylleryek (locative) – ow teriva ple ma neppyth
*warbennek (allative) – ow styrya gwayans war ben neppyth aral
*ablasek (ablative) – ow styrya gwayans a po yn mes a neb tyller
*drehensek   (prolative) – ow styrya gwayans dre dyller po hens

### Ulliinnarmi oqaatsit - Gerva pubdedhyek
Aluu  - dydh da 
Ajunngi – fatal genes?
Qujanaq – meur ras
Qujaanarpunga – na, meur ras
Illillu – ty ynwedh
Ikiu – gweres!
Una sunaana – pyth yw hemma?
Sumi? – Ple?
Tuluttut – Sowsnek (ow tos dhyworth “how do you do”)
.....-mik atseqarpunga - Ow hanow yw ......

### Henwyn enevales ha plansow
Arfeq - morvil 
Timmiaq - edhen 
Nanoq - arth gwynn 
Teriannaq - lowarn 
Umimmak - muskbual 
Savaq - davas 
Aalisagaq - pysk 
Uummasuaraq - hweskeren 
Qungasessooq - jiraf 
Kiliffak - mamoth
Naasoq - bleujen 
Orpigaq - gwedhen
Fordh Ponsmeur

Tre yn Kernow yw **Fordh Ponsmeur**, yn Pluw Lajek, ogas ha hanter fordh yntra Truru ha Sen Ostell. Ygerys veu gorsav hyns horn a'n keth hanow an 4a a vis Me 1859, ha deges yn 1964. An dre a devis a-dro dhe'n orsav.
Egloserm

Tre yn Kernow yw **Egloserm**, yn Pluw Erm, dhe'n north a Druru.

## Henwyn istorek
Hanow an dre a'n jeves an elvennow *eglos* hag *Erm*, hanow personel.

* Sanctus Hermes 1250
* Sanctus Hermetis 1258, 1291
* Sanctus Ermete 1279
* Sanctus Ermetis 1283, 1318, 1324, 1342, 1344, 1347, 1349
* Sanctus Ermitus 1284
* St Ermete 1332
* Egloserm 1344
* Sanctus Hermetus 1345
* Sanctus Heremetis c1400
* Seynt Erme 1456
* St Herme 1592
* Egloserme 1613
Tredhespan

Tre yn Kernow yw **Tredhespan**, yn Pluw Erm, pur ogas dhe Egloserm ha dhe'n north a Druru.

## Henwyn istorek

* Tredespan 1325
* Trethespan 1382
* Trevisprin 1461
* Trethespren 1483
* Trethispen 1513
* Trevispen meor, Trevispen vean (heb dedhyans)
* Tredispan Vean alias Trevispan Vean 1591
* Trispan 1695
Eglosalan

Tre vyghan yn Kernow yw **Eglosalan**, yn Pluw Alan, dhe'n north a Druru. Yma eglos an bluw y'n dre, mes An Hel yw brassa tre an bluw.

## Henwyn istorek
Hanow an dre a'n jeves an elvennow *eglos* hag *Alan*, hanow personel.

* Eglossalan 1235
* Sanctus Allunus 1261, 1281
* Sanctus Alunus 1269, 1291, 1302, 1342
* Seynt Alun 1270, 1302, 1322
* Seynt Alyn 1376, 1454
* Seynt Alen 1376
* Seynt Aleyn 1493
* Eglosellan 1840
An Hel

Tre yn Kernow yw **An Hel**, yn Pluw Alan, neb pymp mildir dhe'n north a Druru. An brassa tre y'n bluw yw. An fordh A30 e der an dre kyns fordh dremen dhe vos ygerys yn 1992.

## Henwyn istorek

* Cele 1307
* Sele 1311
* Seale or Selee 1538
* Zela 1613, 1700
Edmund Henry Hambly

**Dr Edmund Henry Tregothwyn Hambly** MRCS; FRCS; MB BS; LRCP (24 Meurth 1914 – 9 Meurth 1985), o leuvvedhek orthopedek, politeger dhe'n Parti Lavur ha Livrel, ha skoodhyer, bardh ha prydydh an yeth Kernewek. 

## Teylu

Genys veu Hambly yn Porthysek, Kernow, mab Edmund Hambly ha'y wrek Gertrude Mary Hotten ha mab wynn Henry Albert Hambly ha'y wrek Anne née Trevan. Ev a gavas adhysk yn Skol Blundell's, Tiverton, Dewnens. Ev a dhemedhis Elizabeth Mary Cadbury (myrgh wynn dhe George Cadbury, fondyer Bourneville, an weythva choklet), medhek magata. I a gavas peswar flogh, myrgh ha tri mab. Esel gweythresek o a Gowethas an Kothmans (An Grenoryon). Ev a removas dhe Konteth Buckingham y'n 1940ow. Gwrys veu Frankburjes Cita Loundres.

## Resegva alwesik
Hambly a dhendylas bos recevys avel medhek yn 1937 pan radhyas dhyworth Klavji St Bartholomew. Ev a dhegemeras Kesvredereth Kolji Riel Leuvvedhogyon yn 1938. Ny ylli omjunya an luyow ervys yn Nessa Bresel an Bys drefen yeghes drog. Leuvvedhek yn Stret Harley o ha chif skoodhyer leuvvedhegneth orthopedek yn Klavji Westminster ha'n Klavji Orthopedek Riel dres an vresel. Yth esa bern arbennik dhodho ow tochya dyghtyans an askorn keyn ha nervennow amalek yn soudoryon goliys. Wosa an vresel, apoyntys veu avel pennvedhek Klavji Pennsevik Kembra, Tottenham, an Klavji Riel, Richmond ha Klavji Acton. Ev a oberas bys dhe 1969 pan veu res dhodho omdenna drefen yeghes drog. Esel gwiskys o a Gowethas Wordhi Apotecarys. Ynwedh tiek o yn Kernow. 

## An yeth Kernewek
Edmund Hambly o onan a'n kowetha dhe Robert Morton Nance ha pur weythresek o y'n Dasserghyans. Berdhys veu yn 1932 y'n solempnita yn Dons Meyn, Pluwveryan gans an hanow bardhek . Esel o a'n Orsedh hanter kans bledhen ha moy, ow tegi an kledha yn lies solempnita. Ev o fondyer 'Tyr ha Tavas', ragresydh dhe Mebyon Kernow. Ev ynwedh o fondyer an servis bledhynnyek yn Kernewek, a dhastallathas yn Tewydnek yn 1932. Dyllys veu kan ganso *Dew genes, a Gernow* y'n lyver termyn 'Kernow' yn 1933, ha *Mebyon Kernow* yn 'An Lef Kernewek' yn 1973. Ev ha'y wreg a wrug akord gans an Trest Kenedhlek rag lettya gordhisplegyans yn powdir ranndir Porthysek yn 1963.

## Resegva politegel
Hambly a omjunyas an Parti Lavur. Yn 1946 etholys veu dhe Gonsel Konteth Loundres, kannas dhe Lewisham Est. Apoyntys veu avel iskaderyer kessedhek towlenna tre ha posdir. Ytho ev a gemeras rann weythresek yn towlenna Loundres wosa an vresel. Yn 1949 etholys veu avel kannas Lewisham Soth, pastel vro gwithys ganso bys dhe 1965 ha dileans an Konsel. Konseler Lavur o bys dhe vis Est 1961 pan dhaskoras a'n parti. Rag remenant y dermyn ev o konseler Livrel. Ev o ombrofyer an Livrels yn pastel vro Aberfala ha Kammbronn yn Dewisyans Ollgemmyn 1964. Ny sevis dhe'n Senedh arta. 

## Rekord etholansow
David Henry Watkins

**David Henry Watkins** (28 Genver 1891 - 14 Me 1969) o dyskader, prydydh ha bardh Kembrek ha Kernewek.

### Bewnans a-varr ha teylu
Genys veu D H Watkins yn 1891 yn Troedyraur, Kastel Nowydh Emlyn, Kembra, an eyl mab hag ethves flogh dhe David Watkins, tiek,  ha Margaret (née Jones).  Ev a studhyas yn Pennskol Aberystwyth hag ena  mos ha bos dyskader. Yn Kynsa Bresel an Bys yn 1916, ev a vodhegas avel gonner yn Rejiment Riel Artilleri. Wosa an vresel, ev a oberas avel dyskader doronieth yn Skol Ramasek Kelliwik (Callington School), hag Skol Aberteifi, Kembra. Yn 1924 ev a dhemedhis Winifred May Bennett. I a gavas unn mab, David Emlyn, a studhyas yethow yn Pennskolyow Rysoghen ha SOAS, Loundres. Wosa Nessa Bresel an Bys, Watkins a removas dhe Konteth Rysoghen dhe oberi yn Skol Chinnor. Y wrek a verwis yn 1946. Ev a dhemedhis arta yn 1953, dhe Doris Miriam Morgan.

### An yeth Kernewek
Drefen bos Watkins ow kewsel Kembrek, hag ev ow tyski yn Kernow, yth esa bern dhodho y'n yeth Kernewek. Ev a vetyas Henry Jenner ha Robert Morton Nance hag ytho y tyskas Kernewek. Wosa omdenna, ev a'y eyl wrek a dhehwelas dhe Gelliwik le may hylli displegya y vern yn yethow. Berdhys veu yn 1961 yn Kastel Porthbud gans an hanow bardhek  . Ev a veu berdhys ynwedh gans an hanow bardhek **Bryn Ceri** yn Esedhvos Kenedhlek Kembra yn 1966. Ev a veu kannas lieskweyth rag Kernow yn Esethvos Kembra. 

Ev a skrifas bardhonieth, dyllys yn 'An Lef kernewek', kepar ha *Tarth an jeth* ha *Spyrys an Meneth a Lever y Gevrynyow*. Chif ober Watkins o gorfenna *[[Tristan hag Isolt|Trystan hag Ysolt]]*, h.y an kynsa ha hirra kan hwedhlek yn Kernewek arnowdyh. Treylyans rydh yw yn vers a *Le Roman de Tristan et Iseut* gan Joseph Bédier. An brassa rann a'n gan, ogas dhe 7000 linen, a veu komposys gans A.S.D. Smith ‘Caradar’. Ena David Watkins a geworras ogas dhe 1000 linen wosa mernans Caradar rag kowlwul an hwedhel. Rag henna, ev a waynyas Hanaf Mordon-Caradar, an kynsa dhe'n gul. Ev a oberi avel onan a jif arholysi Kesva an Taves Kernewek. Islewydh Kowethas Kernow Goth Kelliwik o.
Nadine Dorries

**Nadine Vanessa Dorries** (née **Bargery**; genys 21 mis Me 1957) yw politeger a Vreten. Hi a servyas gans Skrifennyas an Stat rag Besyel, Gonisogeth, Media ha Sport a-dhia 2021 dhe 2022. Hi o esel Parti Gwithadorek ha'n esel Senedh rag Bedfordshire Kres a-dhia 2005.

Dorries a veu etholys rag an esedh saw Bedfordshire Kres y'n etholans 2005 gans rann vrassa a 11,355 votys. Hi re beu dasetholys yn 2010, 2015, 2017 ha 2019. Dorries a ynkressyas hy rann vrassa yn pub etholans marnas yn 2019.

Yn mis Gortheren 2019, Boris Johnson gwrys Dorries an Is-Skrifennyas a Stat rag Yeghes Brysel, Lestans Omladhans ha Sawder Perthyer. Hi a veu avonsys yn mis Me 2020 ha gwrys Menyster a Stat.

Yn mis Gwynngala 2021, Dorries a veu apoyntys Skrifennyas an Stat rag Besyel, Gonisogeth, Media ha Sport. Hi re skoodhyas polici privedhheans rag Channel 4.

Dorries a omdennas yn Gwynngala 2022, wosa an etholans a Liz Truss avel Pennmenyster.

## Devynnow
Gerens

Tre yn Kernow yw **Gerens**, y'n bluw a'n keth hanow, y'n Ros hag ogas dhe Borthskathow, neb seyth mildir dhe'n soth est a Druru.

## Henwyn istorek
Henwys yw an dre war-lergh *Gerent*, sans a Gernow a'n 6ves kansvledhen.

* Seint Geran 1201
* Sanctus gerentus 1202
* Sanctus Gerendus 1270, 1291, 1342
* Gerendus 1327
* Seyntgerent 1369
* Seynt Gerent 1376
* Seynt Gerens 1386
* St Gerance 1578
Porthskathow

Tre arvorek yn Kernow yw **Porthskathow**, yn Pluw Erens, ogas dhe Erens y'n Ros ha neb seyth mildir dhe'n soth est a Druru.

## Henwyn istorek
Hanow an dre a'n jeves an elvennow *porth* ha *skathow*.

* Porthskathowe 1592
Trewydhyan

Tre vyghan yn Kernow yw **Trewydhyan**, yn Pluw Erens, ogas dhe Borthskathow y'n Ros.

## Henwyn istorek

* Trewithian 1302, 1578
* Trewythyan c1270, 1309, 1342
* Trewythian 1300
* Treweythyan 1314
Leonard Rae Moir

**Leonard Rae Moir** (9 Gortheren 1889 - 23 Gortheren 1982) o ynjynyor, prydydh ha bardh a Orsedh Kernow.
### Teylu ha bewnans a-varr
Genys veu Leonard Moir yn 1889 yn Montrose, Alban, an hweghves a naw flogh dhe William Chassar Moir, spiser ha gwikor gwin, hag Alexina (neé Clark). Wosa adhysk yn Montrose Academy, yn 1906 yth eth dhe Bennskol Birmingham rag studhya ynjynorieth civil, ow kradhya yn 1909 gans B.Sc.. Y vynnes o spena teyr bledhen owth oberi yn sodhva hwel dowr. Erbynn 1911 ev a gevrenna chi gans ynjynoryon erel hag oberi yn hwel dowr Masham yn Konteth Evrek. Yn 1913 ev eth dhe Antafagasta yn Chile avel ynjyntor. Yn Kynsa Bresel an Bys ev a omjunyas Troslu Skav Duk Kernow, ow kwaynya an Grows Vreselek yn 1916. An devyn a lever ev dhe dhiskwedha kolonekter apert. Ev a rewlyas bagas oberi gans kolonekter ha skians, owth aga hebronk dres tir gwastas yn saw heb kelli onan anedha. Yn Metheven 1917 ev a dhemedhis Ruth Agnes Paull (1897 - 1976) a Gammbronn. I a gavas diw vyrgh, Rae Paull Moir (1918 - 1993) ha Mary Vivian Moir (1922 - 2019). War dhiwedh an vresel, ev a oberas yn asrannow hwel dowr, dowrgledhyans ha fordhow yn Konsel Cita Leeds. Yn 1937 ev a gavas sodh gans an keth konsel avel Isynjynyor Fordhow. 
### An yeth Kernewek
Moir a dhisplegyas bern y'n yeth Kernewek wosa omdenna dhe Gernow le may teuth y wreg, keffrys hag istori ha henhwedhlow Kernow. Yn 1957 ev a veu berdhys gans an hanow bardhek  der apposyans. Rag termyn ev o esel konsel an Orsedh. Ev a skrifa prydydhieth, ow kwaynya kesstrifow an Orsedh (an Skala-Ros Mordon-Caradar) yn 1965, 1966, 1967 ha 1969. Dyllys veu re a'n kanow yn lyver termyn Keffrysyans Kowethasow Kernow Goth, kepar ha *An Map Dyworth an Yst*, *Gwythyoryon an Eglos*, *Spyrysyon an Vengledhyoryon* ha *Whethel an Cor Kernewek*. Ev o skrifenyas hag islewydh an Keffrysyans rag termyn hir, ha golegydh lyver termyn an Keffrysyans bys dhe'y vernans yn 1982.
David Richard Evans

Pronter, bardh ha prydydh Kernewek o **David Richard Evans** (29 Kevardhu 1879 - 10 Kevardhu 1973), aswonys ynwedh avel D.R.Evans.

### Bewnans a-varr
Genys veu David Richard Evans yn Abertawe, Kembra yn 1879, mab direyth Anne Evans a Llanllwchaearn yn Ceredigion. Ny wodhya piw o y das. Megys veu gans y famm, modrep ha mamm wynn pan veu yowynk. Yth erviras bos dyskader, hag erbynn 1901, yth esa owth oberi yn skol yn Gelligaer. Byttegyns, y'n keth bledhen ev a dhallathas kors yn Pennskol Kembra, ow kwaynya skolorieth yn 1904. Ena yth eth dhe Golji St Michael yn Llandaff, kolji divinita rag pronteryon, ow kradhya yn 1908. 

### Resegva avel pronter
Wosa termyn yn Abertawe, y removas dhe Sydenham, Loundres holergh yn 1911. Apoyntyansow a sewyas yn Guildford ha Byfleet yn Surrey, Sheffield ha Greenwich kyns ev dhe gavos kummyas dhe venystra yn eskobeth Southwark yn 1920. Gwrys veu kurat pluw Malden, Surrey yn 1932. Wosa Nessa Bresel an Bys yn 1948, ev a removas dhe bluw Sen Meryn avel pronter, owth omdenna yn 1958 dhe Worthing, Sussex. Ev a verwis ena yn 1973.

### Teylu
Yn Kensington, Loundres yn 1914 ev a dhemedhas Vera Petrides (1888 - 1979), deg bledhen y yowynkka ha myrgh dhe wikor. I a gavas peswar flogh, Richard Neville (1915 - 2005), Iris Vera (1917 - 2000), David M D (1923 - ) ha Nell D L (1927 - ).

### An yeth Kernewek
Wosa remova dhe Sen Meryn, ev a dhyskas an yeth Kernewek. Gweythresek o yn Kowethas Kernow Goth Lannwedhenek. Dyskader klass ow yn Lannwedhenek. Ev a wre pregothow yn Kernewek yn fenowgh. Berdhys veu yn 1949 gans an hanow bardhek . Ev a servyas avel Kannas Bardh Meur yntra 1952 ha 1962. Ev a wre skrifa bardhonieth rag An Lef Kernewek, ow komprehendya *An Vorvran* hag *Enef Car*. Yn-mysk y dhyllansow yma treylyans a 'Aweyl herwydh Matthew', 'Lyver Whethlow' (1964), eyldyllys avel 'Lyver Henwhethlow' yn (1973).
Buorthow

Tre vyghan yn Kernow yw **Buorthow**, yn Pluw Erens, dew vildir dhe'n soth a Borthskathow y'n Ros.

## Henwyn istorek

* Byhurtho 1284 (Gover, 1948)
* Bihurthow 1284 (Gover, 1948)
* Behorthou 1302 (Gover, 1948)
* Buhurthou 1334 (Gover, 1948)
* Bohurthowe c1500 (Gover, 1948)
* Bohurra 1604 (Gover, 1948)
* Bohurrowe 1604 (Gover, 1948)
* Manor of Bohurrow 1840 (tenement)(CRO, TA/6, 1840)
* Bohortha 1856 (OS)
* Bohortha Pt. 1856 (OS)
* Bohortha 1884 (Symons, 1884)
* Bohortha 1888 (OS)
* Bohortha 2003 (OS, 1:25000, 2003)
Golowji Entenin

Golowji yn Kernow yw **Golowji Entenin**, yn Pluw Erens. Yma an golowji yn Penn Entenin y'n Ros, war denewen est a Dhowr Karrek. Drehevys veu yn 1835.
Aasivissuit – Nipisat

**Aasivissuit – Nipisat** yw Ertachva an Bys UNESCO desdhys yn Greunlond west.

Apoyntys veu yn 2018, an tyller a with remenans hendhyskoniethel a anedhyans owth ystyn dres 4,000 bledhen. An ertachva a gomprehend dustuni a helghya sesonek dhyworth an gonisogethow Saqqaq, Dorset, ha Thule, ha dustuni Inuit ha trevesigethel magata. An ertachva a ystyn 150 mildir ynter Enys Nipisat (9 mildir dhe'n soth a Sisimiut) ha'n lien rew.

## Tylleryow hendhyskoniethel

Yn Ertachva an Bys yma seyth tyller hendhyskoniethel hag unn drev arnowydh, ow representya lies oos istorek.

* Desedhys yw **Aasivissuit** war an tiryow ughel gwastas yn rann est an ertachva. Kamp hav o dhe'n bobel Thule yntra'n 15ves kansvledhen dhe'n 19ves. Omma yma remenans 22 tyller tylda, krowyow rag gwitha kig ha bedhow. Diskudhys veu morwuwyow, bolyow hag uloyow (kesunyans a gollell ha kraver usys gans benenes Thule) ena.

* **Itinnerup Tupersuai** yw ensampel a gamp hav Inuit a'n kansvledhynnyow 18ves ha 19ves usys rag helghya kerwys ergh. 

* Fondys yn 1851 avel gwik pyskessa, gesys veu **Saqqarliit** yn 1961. An tyller a gomprehend magyoryow an chapel ha selyow lies drehevyans trevesigethel aral, ha ynkleudhvaow Kristyon ha Kynskristyon.

* **Sarfannguit** yw an unnik tyller y'n ertachva le mayth yw pobel trigys. Y boblans yn 2020 o 96. Fondys veu an dre yn 1843. Ev a gomprehend nebes drehevyans a'n oos trevesigethel. 

* **Arajutsisut** o drev usys gans an bobel Thule y'n gwav. Arajutsisut a gomprehend magyoryow pymp chi kemmyn tipek a'n 17ves ha 18ves kansvledhen. Hys an chiow o 8-10 m, dell yw usys, ha'ga les 4-5 m. Y fedha bys dhe 30 person ow triga ynna. 

* Trevesigeth rag an gwav o **Innap Nuua** ynwedh. Ev a gomprehend tri chi kemmyn (onan gans hys a 25m) ha drehevyansow kotta, bedhow ha dustuni a byskessa ha helghya magata. 

* Yn penn pella an ertachva, **Enys Nipisat** a gomprehend lies artifakt a'n wonisogeth Saqqaq ow tedhya a'n oos 2,500 KOK dhe 800 KOK.
Alexandra Ungureanu

**Alexandra Ungureanu** (genys 28 Kevardhu 1981 yn Onești, Romani) yw kanores pop ha "chi" romaniek. 

## Resegva

Pan veu hwegh bloodh Ungureanu a dhallathas kemeres dyskansow kana ha piano. Wosa henna hi a dhegemeras dyskansow gitar, ow kemeres rann yn nebes kesstrifow ilow le may feu hy roas arbennik gwelys. Tamm ha tamm hi a gevernyas *repertoire* a'y hanow hy honan. 

Yn 2001 hi a oberas gans an bagas 'Sistem', ow rekordya kanow kepar hag *Emotions*, * Sensations * po * Far From You *. Yn 2003, Ungureanu a gavas tressa le yn dewisyans kenedhlek rag an Kesstrif Kanow Europek gans an gan *Make this love come true*. Hi o kannas Romani yn Gool * Cerbul de Aur *. Yn 2004, Ungureanu a sinas kevambos gans an bagas ilow "chi" * Crush * ha dos ha bos kaner an bagas. An bagas a askorras dew guntilow studhla: * Crush + Alexandra Ungureanu * (2005) ha * Hello * (2007). Yn 2009 ha 2010, Ungureanu o breusyas war-barth George Hora ha Smiley yn kesstrif * Be a Disney Channel star * dre Ganel Disney Romani. Yn 2014 hi a dhallathas hy resegva solo gans an gan  *Impotriva Lor*. Ungureanu a dhyllas an gan * Bate Bate * gans Marius Moga yn 2018. An gan a sevis y'n chartow 12 seythen. Gwydhyow an gan a'n jeves dres 5 milvil gwel war YouTube. Yn 2020 Ungureanu a gemeras rann y'n dowlen bellwolok roas * Bravo, ai style! * ow kwaynya y'n benndowlen. 

## Music in pROgress
*Music in pROgress* o ragdres pop-symfonek gans Alexandra Ungureanu ha 'Nora Dene's Symphonical' a dhallathas yn 2015. An ragdres a gonsyst a ogas dhe 30 person owth assaya eylskrifa kanow yn furv klassek, r.e. "Hey Brother" gans Avicii.

## Bewnans privedh
Alexandra Ungureanu a wre mos yn mes gans an DJ amerikanek Andrei Gheorghiu. Gheorghiu a's gasas yn 2015.

## Plasenskrif

### Kuntilowyow studhla

* 2005: Crush + Alexandra Ungureanu (gans Crush)
* 2007: Hello (gans Crush)

### Senglow hag EPow

* 2006: Masa buna
* 2009: Premix
* 2010: Party On
* 2012: I Need You More
* 2012: Where Is The Love
* 2013: Iubire de o vara
* 2014: Impotriva lor
* 2014: Nu am aripi
* 2015: Atat de usor
* 2015: Lumea viseaza
* 2016: In The Middle Of The Night (Radio Edit)
* 2016: Nopti si Zile
* 2017: In lumea noastra
* 2018: Bate, bate (gans Marius Moga)
* 2018: Vantule
* 2018: Iarna Mea
* 2019: Mamuca
* 2019: Dalba Corinda
* 2020: Ganduri
* 2020: Caramida
* 2020: Cel mai frumos cadou
* 2021: Daca n-am fi impreuna
* 2021: Vreau sa te uit

## Kevrennow

* Alexandra Ungureanu dre Spotify
* Alexandra Ungureanu dre Discogs
Jonas Gahr Støre

**Jonas Gahr Støre** (genys 25 mis Est 1960) yw politeger a Norgagh neb yw ledyer an Parti Lavur a-dhia 2014 ha'n pennmenyster a Norgagh a-dhia 2021. Ev re beu esel Storting rag Oslo a-dhia 2009 ynwedh.

Støre a veu etholys a'n Storting rag Oslo y'n etholans ollgemmyn 2009. Ev a veu dasetholys yn 2013 ha 2017. An Parti Lavur o an brassa parti y'n Storting wosa an etholans 2017 mes an keffrysyans a ynter an Parti Gwithadorek, an Parti Avonsyans, an Parti Livrel ha'n Parti Kristyon Demokratek a mentenyas lowr a'n esedhow Storting triga yn governans.

Støre ha'n Parti Lavur a gwaynyas an etholans 2021 despit ow kelli unn esedh. Ev a dheuth ha bos pennmenyster yn mis Hedra 2021 gans an skoodhyans a'n Parti Kres.

## Devynnow
Ernest Edwin Morton Nance

Ynjynor, bardh ha prydydh Kernewek o **Ernest Edwin Morton Nance**, (28 Gortheren 1909 - 8 Gortheren 2002). Aswonys ova ynwedh avel "Tony".

Genys veu Morton Nance yn 1909 yn Kardydh, Kembra dhe Alwyn Morton Nance ha Kathleen Mary née Mollard. Ev o an tressa mab ha pympves flogh a hwegh dhedha. Y das o broder kottha Robert Morton Nance, bardh meur ha skolheyk Kernewek. Y teuth E.E.Morton Nance ha bos ynjynor, owth oberi avel isynjynor yn Gorsav Diwiver Bosvenegh. Berdhys veu avel esel Gorsedh Kernow yn 1934 gans an hanow bardhek . Esel gweythresek o a Dyr ha Tavas, hag ev a vedha redya dyskansow yn servisyow eglos y'n 1930ow. Morton Nance o kannas an Orsedh ynter 1982 ha 1988.

Yn 1936 ev a dhemedhis Edith Alice Bennett yn Treavon, Lannwedhenek. I a gavas tri flogh.

Yth esa bern arbennik dhe Morton Nance yn brith kernewek. Ev a skrifas kan a-dro dhodho *An Brythen Kernewek*. A-dhia 1902 pan wiskas L.C.R. Duncombe-Jewell brith yn Esedhvos Bangor, du o liw an brith, Y'n 1960ow, ev ha Donald Rawe a dhesinyas dew vrith nowydh, ow fondya kowethyans gwertha brith kernewek. Mab Morton Nance, Peter, a venester an kowethyans lemmyn.
Tim Saunders

**Tim Saunders** (Timothy Simon Saunders) yw bardh Kernewek ha jornalydh. Dre vras ev a skrif y'n yeth Kernewek, mes y skrif ynwedh yn Kembrek, Iwerdhonek ha Bretonek. Genys veu yn Northumberland, mes megys veu yn Eglostudik. Trigys yw a-dhia lies bledhen yn Kardydh, le mayth oberi avel treylyer. Berdhys veu avel esel Gorsedh Kernow yn 1998 gans an hanow bardhek . Ev a olegas *The Wheel*, devynlyver a brydydhieth arnowdyh yn Kernewek 1850 - 1980. 
*High Tide* yw kuntel a'y vardhonieth y honan yn Kernewek a'n bledhynnyow  1974 dhe 1999.

Myrghes Tim, Gwenno hag Ani Glass, o kanoresow kyns y'n bagas pop , mes artydhyon solo yns i lemmyn. Kana yn Kernewek a wra an dhiw, hag yn Kembrek ynwedh.

## Rol dewisys a oberyow
* 1977: *Teithiau (Cyfres y beirdd answyddogol)*. Y Lolfa. (Awtour) Bardhonieth yn Kembrek
* 1985: *Gohebydd Arbennig*. Y Lolfa. (Awtour) Novel yn Kembrek 
* 1986: *Cliff Preis: Darlithydd Coleg*. Y Lolfa. (Awtour) Novel yn Kembrek
* 1994: *Saer Swyn a Storiau Eraill o Gernyw*. Gomer Press. (Awtour) Hwedhlow berr yn Kembrek
* 1999: *The Wheel*: An Anthology of Modern Poetry in Cornish 1850–1980. Dyllansow Francis Boutle. (Golegydh) Bardhonieth yn Kernewek
* 1999: *High Tide*: Collected Poems in Cornish 1974–1999. Dyllansow Francis Boutle. (Awtour) Bardhonieth yn Kernewek
* 2003: *Gol Snag Bud Ha Gwersyow Whath*. Spyrys a Gernow. (Awtour) Bardhonieth yn Kernewek
* 2003: *Cornish is Fun*: An Informal Course in Living Cornish. Y Lolfa. (Treylyer) Lyver dyski Kernewek
* 2006: *Nothing Broken*: Recent Poetry in Cornish. Dyllansow Francis Boutle. (Golegydh) Bardhonieth yn Kernewek
* 2019: *Fenten Feryl, Drolla Marner*: Dyllansow Francis Boutle. (Awtour) Bardhonieth yn Kernewek
Hilda Ivall

**Hilda Annie Ivall** (1 Est 1910 -  3 Du 1999) o artydh, bardh ha prydydh Kernewek.

Genys veu yn 1910 yn Hampstead, Loundres, an eyl a beswar flogh dhe William Charles Ivall (1883-1968) ha’y wrek Florence Bessie neé Endean (1885-1960). Klorek o William Ivall yn kowethyans devnydhyow tardha Nobel. Wosa avonsyans ev a dheuth ha bos akontydh y'n keth negys. Ev a worfennas y resegva avel kevarwodher menyster dhe onan a gowethyansow ICI.

Kernowes o mamm Hilda, hag ytho an teylu a vysytya Kernow yn fenowgh.

Yth eth Hilda hy honan dhe oberi yn ICI ha kyns ha dres Nessa Bresel an Bys. Yn 1939 hi o trigys yn Slough. Wosa an vresel hi eth dhe Gernow, ow  menystra Kaffi Seagull war benn alsyow Breanek yn-mysk hwelyow erel. Yn 1959 hi o mamm meyni yn chi tus goth yn Tiverton, Dewnens. A-dhia 1960 yn-rag res o dhedhi gwitha onan a’y breder yn Barnstaple. Wosa y vernans yn 1968 hi a removas dhe Vreanek arta.

Yn 1971 hi a veu berdhys gans an hanow bardhek . Hi a skrifas bardhonieth yn Kernewek ha Sowsnek, kepar ha *Peder can ver* ha *Nebes Gwersyow*. 

Yth esa bern dhedhi a lymna, dre vras lymnansow anvateryel selys war liwyow ha furvow monyow Kernow. Dell yw usys hi a oberas gans kanvasow meur ha liwyow oyl gorrys gans kollell estyllik, mes yn hy bledhynnyow diwettha  hi a arbennegas yn dowrliwyow a vleujennow. Hi a omdhiskwedhyas yn leel yn fenowgh, ha dres an mor hogen, r.e. y’n Biennale yn Venis. War unn termyn hi o kaderyer Kowetha Artys Porthpyran. Yth esa bern dhedhi yn priweyth, bardhonieth ha gwari piano, tollgorn hag organ. Hi a verwis yn 1999.
Wilfred Melville Bennetto

**Wilfred Melville Bennetto** (11 Est 1902 – 11 Est 1994) o dyskader, novelydh, prydydh ha bardh Kernewek. 
### Bewnans a-varr  ha teylu
Genys veu Wilfred Bennetto (aswonys ynwedh gans y leshanow lienek Melville Bennetto) yn 1902 yn Tregarrek, an tressa a beswar mab dhe Barnabas Brice Bennetto ha Clare Agnes née Doney. Dyskader yn skol gynsa o y das. Ughelhwans Wilfred o dos ha bos dyskader, yn kethsam maner ha dew a'y vreder. Ytho wosa gradhya dhyworth Pennskol Bristol yn 1922 yn Yeth ha Lien Sowsnek ha kavos testskif adhysk an vledhen wosa henna, ev a removas dhe Surrey le mayth oberas yn skol vebyon Portland Road yn South Norwood, Loundres. Ynter 1943 ha 1964, ev o skolvester yeth Sowsnek yn Skol Ramasek Sedhurst rag mebyon yn Croydon. Gweythresek o y'n Unyans Kenedhlow kyns Nessa Bresel an Bys.

Yn 1929 ev a dhemedhis Kitty Dawes Scrivens yn Surrey. I a gavas diw vyrgh.

### An yeth Kernewek
Berdhys veu yn 1968 yn Lanust gans an hanow bardhek . 

Solempnya tus gevos a vri yn bewnans Kernow a vedha y brydydhieth keffrys ha'n gnasow istorek ha mythologiek gerys-da yn bardhonieth kernewek y'n termyn na. Ensampel yw *Bedwyr: Po an Balores Dhewetha*, dyllys yn An Lef Kernewek yn 1969. Ev a skrifas *An Gurun Wosek a Geltya* an novel hir kynsa yn Kernewek bythkweth. Skrifys yw a berspektif monarghydh, ow hwedhla istori romansek soudor a Gernow ha myrgh a Iwerdhon. 

## Dyllansow avel Melville Bennetto
**An Lef Kernewek* (1969)
**Kernow* (1974).
**Whethlow Pymp Mynysen* Pennsans :Dyllys gans Headland Printing (1974)
**Whethlow Kernewek* (1978)
**And Shall Tregeale Die?*, Headland Pubns, Pennsans (1979) ISBN 0-905920-09-0
**An Gurun Wosek a Geltya*, Dyllansow Truran (1984) ISBN 1-85022-000-X
**The Saints of Cornwall: and Other Poems* Dyllansow Truran (1986) ISBN 1-85022-023-9
Rowena Cade

**Rowena Cade** (1893–1983) o gwrier an Wariva Veynek yn Nansmornow, Kernow. 

Genys veu Cade 2 Est 1893 yn Spondon, ogas dhe Derby. Hi o hwor gottha , novelydh, ha gans aga dew vroder i a driga yn The Homestead yn Spondon. Teylu Rowena Cade a werthas aga chiow yn Spondon ha Cheltenham ha remova dhe Nansmornow yn Penwyth west wosa Kynsa Bresel an Bys. 
 
 

Hi a dhiskudhas ha prena penn tir Meynek y'n 1920ow rag £100 ha drehevel chi. 

Wosa Cade dhe restra performyans a *A Midsummer Night’s Dream* yn 1929, hi a dhallathas hwilas rag tyller gwiw le may hallsa drehevel gwariva fast yn-mes. Treghys yw an wariva mes a ven war alsyow men growan Nansmornow, nebes mildiryow a Benn an Wlas. 

Hi a dhrehevis an wariva hy honan gan gweres hy lowarther Billy Rawlings yn 1931–32. An wariva a gemeras hwegh mis dhe dhrehevel. An kynsa performyans o *The Tempest* gans Shakespeare yn hav 1932. Heb golowyans ewn, res o an performyans usya batriow ha pennlugern karr rag enowi an wariva. 

Yn 1976, Cade a ros an wariva dhe drest alusenek. An teylu Cade a besya bos rann a'n wariva - an menystrer ollgemmyn o demedhys dhe nith wynn Rowena. Dyghtys yw an wariva lemmyn gans Philip Jackson. Hi re beu rann a nebes towlennow BBC ow tochya Kernow.
Frederick Mac Dowell

**Frederick John Blair Mac Dowell** (17 Hedra 1878 - 25 Gortheren 1960) o prydydh Kernewek.

Genys veu Frederick Mac Dowell yn Belfast yn 1878. Tollwas o. Yn 1910 ev a dhemedhis Mary Healey yn Hellys. I a gavas dew vab, Thomas ha Harold. Erbynn 1939 ev re omdhensa. Ev a dhyskas an yeth Kernewek, ow skrifa bardhonieth. Berdhys veu yn 1943 yn Gwithti Kernow Truru gans an hanow bardhek . Dew ensampel o'y ganow yw *An Gok* ha *Tanow Yowynkneth*, dyllys yn 'An Lef Kernewek'. Ev a verwis yn 1960 yn Cheltenham.
Sen Godhyan

Tre yn Kernow yw **Sen Godhyan**, yn Pluw Wynnyer ha Godhyan, neb tri mildir dhe'n north-est a Heyl ha peswar mildir dhe'n est a Borthia, a-dreus Baya Porthia ha ryb Tewyn Godhyan.
Riwella

Tre vyghan yn Kernow yw **Riwella**, yn Pluw Wynnyer ha Godhyan, yntra Heyl ha Pras an Bibel.

## Henwyn istorek
Hanow an dre a'n jeves an elvennow *riwel* 'riel' ha *la*, ow styrya 'le'.

* Realu 1342
* Rowalleu 1360
* Rowealeyu 1374
* Reaulu 1455
* Reale 1520
* Rewala C19
Gwynnyer

Tre vyghan yn Kernow yw **Gwynnyer**, yn Pluw Wynnyer ha Godhyan, neb dew mildir dhe'n est a Heyl hag ow mires dres nans An Garrek.

## Henwyn istorek
* Sanctus Wynerus 1258
* Sanctus Wynierus 1286, 1291
* Sanctus Wynerus, 1319
* Sanctus Wynnierus 1337
* Sanctus Wynyerus 1342
* Seynt Wynyer 1350
* Sanctus Winnerus 1399, 1438
* St Winner 1417
* Seynt Wynyer 1498
* Wynnyar, Gwynnyar c1535
* Gwinyar 1580, 1760
* Gwynear 1601
* Gwinnier 1661
Roswern

Tre vyghan yn Kernow yw **Roswern**, yn Pluw Wynnyer ha Godhyan, dhe'n soth-est a Heyl hag ogas dhe Riwella.

## Henwyn istorek
Hanow an dre a'n jeves an elvennow *ros* ha *gwern*.

* Risehoern 1303/4
* Roswern 1380, 1530
* Roswarne 1543, 1570
Trevonnen (Pluw Vrek)

Tre vyghan yn Kernow yw **Trevonnen**, yn Pluw Vrek, ogas dhe Eglosbrek. Hanow an dre a'n jeves an elvennow *trev* hag *onnen*.
Eglosbrek

Tre yn Kernow yw **Eglosbrek**, yn Pluw Vrek, neb tri mildir dhe'n west a Hellys. Hanow an dre a'n jeves an elvennow *eglos* ha *Brek*, hanow sanses a Wordhen a'n 5es po 6ves kansvledhen.

## Henwyn istorek

* Egglosbrec c1140, c1170 (C13)
* Eglosbrek 1181
* Eglospenbro 1207
* Eglospenbroc 1219
* Sancte Breace 1264
* Eglospenbro 1284, 1302
* Sancte Breace 1291
* Sancte Bryace 1342
* Sancte Breace de Penbro 1356
* Eglosbrek 1380
* Seyntbreke 1495
* Eglos Breake c1520
* Breke 1522
* Breag 1602
* Breague 1786
Poll an Wragh

Tre arvorek ha treth yn Kernow yw **Poll an Wragh**, yn Pluw Vrek, yntra Hellys ha Pennsans ryb Baya an Garrek.

## Henwyn istorek

* Polwragh 1332
* Parah, Prah 1714
* Pra, Pra Sand 1813
* Prah Sands 1888
Goongoner

Tre yn Kernow yw **Goongoner**, yn Pluw Wynnyer ha Godhyan, neb dew mildir dhe'n est a Heyl ha dew mildir dhe'n soth-est a Sen Godhyan.

## Henwyn istorek
Hanow an dre a'n jeves an elvennow *goon* ha *Koner*, hanow personel.

* Conarditone 1086
* Conarton c1170
* Cunarton c1200
* Cunartone 1185
* Connertone 1259, 131
* Connerton 1284
* Conerton 1289, 1303, 1306, 1334, 1342
* ?Cover Sonde 1438
* Conerton Down 1580, 1586
* Conner Down 1813, c1870
Boskrug

Tre yn Kernow yw **Boskrug**, yn Pluw Ermogh, ogas dhe Ermogh hag yntra Hellys ha Pennsans.

## Henwyn istorek
Hanow an dre a'n jeves an elvennow *bos* ha *krug*.

* Buscreeg 1884
Treskaw (Pluw Vrek)

Tre vyghan yn Kernow yw **Treskaw**, yn Pluw Vrek ha dhe'n north a Ermogh.

## Henwyn istorek
Hanow an dre a'n jeves an elvennow *tre* ha *skaw*.

* Trescau 1086, Magna, Parva
* Trescau 1283
* Trescamur, Trescavyghan 1323
* Trescau 1327
* Trescawenmur, Trescawenvyan 1457
Germogh

Tre yn Kernow yw **Germogh**, y'n bluw a'n keth hanow, neb pymp mildir dhe'n west a Hellys ha seyth mildir dhe'n est a Bennsans. Henwys yw an dre war-lergh Germocus, onan a gowetha Brek.

## Henwyn istorek

* Sanctus Germoch c1176
* Magna Germogh, Parva Germogh 1283, 1312
* Magna Germogh 1295
* Germogh 1312
* Germyok 1327
* Germogh 1335, 1347
* Gyrmogh 1342
* Sanctus Germocus 1349, c1400
* Sanctus Germocius 1377
* Germoghmur 1394, 1404
* Gyrmowe Veour 1508
* Germow 1535
* Sent Germowe 1549
Bresel Kansvledhen

An **Vresel Kansvledhen** o bresel batalys ynter teylu riel sowsnek Plantagenet ha teylu riel frynkek Valois dres an Osow Kres diwedhes a 1337 bys yn 1453. An vresel a dhuryas 116 bledhen ha dalleth drefen Charles IV a Bow Frynk dhe verwel yn 1328 heb er gourel didro (mab po broder yowynka). Edward IIIa a Bow Sows a grysi bos dhodho y honan an gwir dhe dhos ha bos myghtern nowydh Pow Frynk dres y vamm. Byttegyns, Philip VI a Bow Frynk a leveris bos ev y honan myghtern drefen lagha Salic dhe lettya benenes frynkek a rewlya po ri an gwir dhe rewlya dh'aga mebyon.

An Vresel Kansvledhen o onan an posekka kasow a'n Osow Kres. Pymp henedh a vyghternedh a dhew dernieth a vatalyas rag tron an brassa ruvaneth yn Europa West. Gans an bledhynnyow, an vresel a devi yn strif nerth bras gans bagasow a-dreus Europa West, nerthhes gans kenedlegieth ow tevi dhe'n dhew du. Y effeyth war istori europek a dhurya. An dhew du a askorras nowedhyans yn teknegieth vreselek ha taktegow, y'ga mysk luyow galwesik hag artillery hag a janjyas breselgreft yn Europa yn fast. An dhew bow a dheuth ha bos moyha kresekhes hag i a dho ha bos nerthow an bys.

Herwydh usadow yth yw an vresel divaglys yn tri agwedh, diberthys gans kevambosow kres: an Vresel Edwardian (1337–1360), an Vresel Caroline (1369–1389) ha'n Vresel Lancastrian (1415–1453). Rann an vresel an moyha aswonys a dhallathas yn 1415 pan wrug Henry V a Bow Sows goryskynna Pow Frynk ha gwaynya Batel Agincourt drefen y sethoryon gwarek hir. Byttegyns, wortiwedh an teylu Valois a withas rewl a Bow Frynk.
Rosojyon

**Rosojyon** () yw gwig yn pluw  yn Kernow settys war an fordh A394, hag yw an fordh dhyworth Pennsans dhe Hellys.

## References
Kowethas Athletek Iwerdhonek

Movyans gwariow bodhesik iwerdhonek yw an **Kowethas Athletek Iwerdhonek**, (Iwerdhonek *Cumann Lúthchleas Gael*, ) a skoodh dre vras an gwariow iwerdhonek hengovek, hemm yw hurlya, camogie, peldroos iwerdhonek, dornbel ha rownders. 

An Kowethas a skoodh ilow ha dons iwerdhonek ynwedh ha’n yeth Iwerdhonek. Ev yw an kowethas moyha yn Iwerdhon, gans a-dro dhe 800,000 a eseli. 

An Kowethas a berghenn sportva Park Croke yn Dulyn le mayth usi y bennblas. Y dhalghuster yw 82,500, ytho onan yw a’n pymp sportva voyha yn Europa. 

Fondyes veu an Kowethas yn 1884 yn tre Thurles (*Durlas Éile*), Konteth Tipperary. I a rester fyttys war nivel konteth, ranndiryel ha kenedhlek.


Restren: Killyon_vrs_Longwood_-_Meath_Senior_Hurling_Championship_2011_(5849114092).jpg|250px|Gwari hurlya
Restren: Aidan_O'Mahony_&_Eoin_Bradley.jpg|250px|Peldroos iwerdhonek
Restren: Clgghaothdobhair.jpg|250px|Sportva gwariow iwerdhonek yn Gaoth Dobhair (Gweedore)
Restren: Healy-alvarado.png|250px|Dornbel iwerdhonek
Nevenoe

**Nevenoe** (Frynkek: **Nominoë**; a verwis  7 Meurth 851) o kynsa myghtern Breten Vyghan a 826 bys dhe’y vernans. Wosa henna y dernieth a janjyas aga thitel dhe Dhuk Breten Vyghan a-der gelwel aga honan myghtern. Gelwys yw *Tad ar Vro* gans kenedhlogoryon bretonek. 

Henwys veu avel Duk Breten Vyghan gans Lewys Sansel, myghtern an Frynkyon. Nevenoe a besyas bos lel dhe Lewys bys pan verwis Lewys yn 841. Er Lewys o Charlys Vool, mes nyns o kowethyans yntredho ha Nevenoe mar dha. Y skonyas Nevenoe lia ti a lelder dhe’n myghtern nowydh, ow kwarnya anserghogeth Breten Vyghan. Charlys a omsettyas war Vreten Vyghan, mes fethys veu yn Batel Ballon, hag yn 846 res o dhodho aswon anserghogeth Breten Vyghan. 

Y ferwis Nevenoe yn 851, hag ev a veu sewyes gans y vab Erispoe.


Redon_-_remparts_(04).JPG|skeusennik|300px|Men skrif rag Nevenoe war fosow Redon
Delwenn_Nevenoe_e_Baen-Ballon_06.jpg|skeusennik|300px|Men skrif yn tyller Batel Ballon
Map_Kingdom_of_Brittany_845-867-br.svg|skeusennik|300px|Mappa myghterneth Breten Vyghan yn oos Nevenoe