open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dinythians

**Dinythians** yw gwruthyl po daswruthyl neppyth, herwydh usadow neppyth byw nowydh, kepar ha baban. Yn bywonieth, an dhiw eghen a dhinythians yw dinythians reydhel ha dinythians direydhel. 

Dinythians reydhel yw gans dew organedh a'n keth eghen, ha kettep a wra provia hanter an genynnow rag aga diyskynysi. Dinythians direydhel yw gans saw unn organedh hag yth ober dre ranna an gogell. Bakteria a wra dinythi dre dhinythians direydhel. 

Nebes organedhow a yll dinythi yn reydhel po yn tireydhel.
Anellans

Dres **anellans**, nerth yw dyllys yn furv a yll bos usys gans gogellow. Organedhow byw oll a wra anella. Gogellow plans ha mil a us an argerdh anellans dhe dhyllo nerth a-dhyworth glukos.

Yma dew eghen a anellans: anellans erobyk hag anellans anerobyk. Terri boos gans oksyjen yw anellans erobek, ha byttegyns terri boos heb oksyjen vyth yw anellans anerobek. 

* Enevales a gyv karbohydratow, avel starcha ha sugra rag aga dybri. Tomder yw dyllys gans an gwriansow kymyk ma yn gogellow. Y previr hemma avel tomder an korf.
* Plansow a wra aga harbohydratow aga honan dres lughwrians. I a gyv dioksid karbon a'n kerghynnedh ha'ga nerth a'n Howl.
Pewas Dysker an Vledhen

Otomma rol a waynyoryon **Pewas Dysker an Vledhen**: Kesstrif yw hemma synsys yn Esedhvos Kenedhlek Kembra pub bledhen a-dhia 1983

* 1983 - Shirley Flower, Clwyd
* 1986 - Alan Whittick, Powys
* 1988 - Jenny Pye, Llanbedrgoch
* 1989 - Stel Farrar, Mynydd Llandegai
* 1990 - Parchg John Gillibrand, Konteth Gerverdhyn
* 1991 - Jo Knell, Kerdydh
* 1992 - Sandy Rolls, Penderyn
* 1993 - Janet Charton, Betws y Coed
* 1994 - Sarah Williams, Llandeilo
* 1995 - Paul Attridge, Lluest, Wrecsam
* 1996 - Mark Aizelwood, Casnewydd
* 1997 - Paul Elliott, Casnewydd
* 1998 - Stephen Wilshaw, Kerdydh
* 1999 - Alison Layland, Crowsoswald
* 2000 - Sandra de Pol, Arghantina
* 2001 - Spencer Harris, Wrecsam
* 2002 - Alice Traille James, Crymych
* 2003 - Mike Hughes, Carno
* 2004 - Lois Arnold, Y Fenni
* 2005 - Sue Massey, Penmaenmawr
* 2006 - Stuart Imm, Cwmbran
* 2007 - Julie MacMillan, Y Rhondda
* 2008 - Madison Tazu, Kerdydh
* 2009 - Meggan Lloyd Prys, Rhiwlas, Bangor
* 2010 - Julia Hawkins, Crucywel
* 2011 - Kay Holder, Bro Morgannwg
* 2012 - Isaias Grandis, Trevelin, Arghantina
* 2013 - Martyn Croydon, Llŷn
* 2014 - Joella Price, Kerdydh
* 2015 - Gari Bevan, Merthyr Tudful
* 2016 - Hannah Roberts, Brynmawr
* 2017 - Emma Chappell, Deiniolen
* 2018 - Matt Spry, Kerdydh
* 2019 - Fiona Collins, Carrog
* 2020 - Jazz Langdon, Arberth
* 2021 - David Thomas, Talog
* 2022 - Joe Healy, Kardydh
* 2023 - Alison Cairns, Llannerchymedd
* 2024 - Antwn Owen-Hicks, Pontllanfraith
* 2025 - 

## Dustuniow
Kneus

**Kneus** yw kudhlen tu a-ves a enevales. An kneus a eghennow diblans a viles yw pur dhyffrans. Yma blew po milgen war gneus a lies eghen a vil. Yma pluv war gneus ydhyn. Yma skans war gneus an brassa rann a buskes ha kramviles, kepar ha serf ha pedrevanes.

Yma blewennow munys dhe gneus a dus, herwydh usadow, hag ymons i kales dhe weles. Yma moy a vlew dhe nebes den, po blew esya dh'y weles, ha le a vlew dhe re erel. An kneus yw an brassa organ yn korf den, yn gwiryonedh. Heb kneus, ni a wrussa bos klevesys gans virusow ha klevesow, ytho y wolghi yw posek rag agan yeghes. 

Kneus bugh a yll bos gwrys dhe ledher. Ledher yw usys dhe wul eskisyow, seghyer ha pelyow.
Denali

An ughella menedh yn Gogledh Amerika ew **Denali**.

Y ughelder ew 20,310 t / 6190 m. Desedhys ew yn kres Stat Alaska. Ynter 1917 ha 2015 y hanow sodhogel a veu Menedh McKinley, war lergh William McKinley, lewydh an Statys Unys ynter 1897 ha 1901. Styr an hanow Denali ew ‘ughel’ e’n yeth Koyukon. An kensa tus dhe yskynna Denali a veu Hudson Stuck, Harry Karstens, Walter Harper ha Robert Tatum war an 7ves a Vis Efen, 1913. Furvyes a ven growan ew Denali. Ema lies dorgrys e’n ranndir a-dro dhe’n menedh. Pur yeyn ew an gwartha, gen an isella tempredh a -73°C. An menedh ha'n ranndir a-dro dhe ev a veu appoyntys avel Park Kenedhlek Denali en 1917.
Esedhvos Kenedhlek Kembra

An gool gonisogethel moyha  a bris en Kembra ew **Esedhvos Kenedhlek Kembra**. Synjys veu e’n kensa le en 1176 en Aberteifi, bes dastallethys veu en Aberdâr en 1861. Ema lies kesstrif en lien, musek ha drama. Henwyn an kesstrifow moyha a bris ew An Gader ha'n Gurun rag bardhonieth, *y Fedal Ryddiaeth* rag yeth plen, *y Rhuban Glas* (an Snod Glas) rag an kaner gwella, Pewas er kov Daniel Owen rag novel, Pewas Dysker an Vledhen ha'n Pewas Skiens ha Teknologieth. Synjys ew yn North ha Soth Kembra pub en eyl bledhen.
Charlotte's Web (fylm 1973)

***Charlotte's Web*** (Kernowek: *Gwias Charlotte*) yw fylm bywhes amerikanek gwres yn 1973. Askorrys veu gans Hanna-Barbera Productions ha Sagittarius Productions. Selwys yw an fylm war novel a'n keth hanow gans E. B. White. Yth esa nessa fylm henwys *[[Charlotte's Web 2: Wilbur's Great Adventure]]*, dyllys avel gwydhyow yn mis Meurth 2003. 

## rol an warioryon
* Agnes Moorehead
Finding Dory

***Finding Dory*** yw fylm bywhes amerikanek gwres yn 2016.

## rol an warioryon
* Willem Dafoe
* Idris Elba
* Ed O'Neill

## Pennfentynyow
Toy Story 3

***Toy Story 3*** (Kernowek: *Hwedhel Gwariellow 3*) yw fylm fantasi bywhes amerikanek gwres yn 2010.

## rol an warioryon
* Tom Hanks
* Estelle Harris
* Don Rickles
* Wallace Shawn
Charlotte's Web

***Charlotte's Web*** (Kernowek: *Gwias Charlotte*) yw an nessa romans gans E. B. White. Dyllys veu an lyver ma yn 1952 kynsa.
Charlotte's Web 2: Wilbur's Great Adventure

***Charlotte's Web 2: Wilbur's Great Adventure*** (Kernowek: *Gwias Charlotte 2: Aventur Meur Wilbur*) yw fylm bywhes amerikanek gwres yn 2003.
The Great Mouse Detective

***The Great Mouse Detective*** yw fylm bywhes amerikanek gwres yn 1986.

## rol an warioryon
* Vincent Price
The Rescuers Down Under

***The Rescuers Down Under*** (Kernowek: *An Sawysi yn Ostrali*) yw fylm bywhes amerikanek gwres yn 1990.

## rol an warioryon
* Bob Newhart
Liv and Maddie

***Liv and Maddie***, dashenwys ***Liv and Maddie: Cali Style*** rag y beswora kevres, yw dowlen bellwolok komedi amerikanek gwrys gans John D. Beck ha Ron Hart rag Disney Channel. Askorrys veu gans It's a Laugh Productions.

Ster an dowlen yw Dove Cameron, Joey Bragg, Tenzing Norgay Trainor, Kali Rocha, Benjamin King, ha Lauren Lindsey Donzis.

## Pennfentynyow
Lady and the Tramp II: Scamp's Adventure

***Lady and the Tramp II: Scamp's Adventure*** (Kernowek: *Arlodhes ha'n Gwyll II: Aventur Scamp*) yw fylm bywhes amerikanek gwres yn 2001.
Teletubbies

***Teletubbies*** yw kevres pellwolok Predennek a veu gwruthys yn 1997 gans an BBC rag fleghes a-dro dhe drenyow.
The Lion King II: Simba's Pride

***The Lion King II: Simba's Pride*** (Kernowek: *Myghtern [[Lew]] II: Gooth Simba*) yw fylm bywhes amerikanek gwres yn 1998.
Sheryll Murray

**Sheryll Murray** (genys **Sheryll Hickman**, 4 Hwevrel 1956 yn Millbrook, Kernow) yw politegores gernowek hag an esel Senedh rag Kernow Soth Est a-dhia 2010 bys 2024. Esel a'n Parti Gwithadorek yw.

Y'n etholans 2024, Murray a veu fethys gans Anna Gelderd, an ombrofyores Lavur.

## Devynnow
Harlow

**Harlow** yw tre ha ranndir governans leel yn konteth Essex, Pow Sows. 'Tre nowydh' yw Harlow ha hi a esedh war an amal gans Loundres ha Hertfordshire. Representys yw pastell vro Harlow gans Robert Halfon, an esel Gwithadorek, a-dhia 2010.

## Devynnow
Porthia (pastel vro Senedh an RU)

**Porthia** yw pastel vro yn Kernow, Ruvaneth Unys. Representys re beu gans Andrew George (Parti Livrel Werinel) a-dhia 2024. 

## Eseli Senedh
### A-dhia 1950

## Gweler ynwedh
*Porthia

## Devynnow
Kernow Soth Est (pastell vro Senedh an RU)

**Kernow Soth Est** yw pastell vro yn Kernow, Ruwvaneth Unys. Hi re beu representys gans Anna Gelderd (Parti Lavur) a-dhia 2024. 

## Eseli Senedh

## Devynnow
Harlow (pastell vro Senedh an RU)

**Harlow** yw pastell vro yn Essex, Pow Sows, Ruwvaneth Unys. Representys re beu gans Chris Vince (Parti Lavur) a-dhia 2024. 

## Eseli Senedh

## Gweler ynwedh
*Harlow

## Devynnow
Isaac Asimov

**Isaac Asimov** (2ves Mis-Genver 1920 – 6ves Mis-Ebryl 1992) o skrifer amerikanek, professor bywgymygieth, hag awtour romansow ha hwedhlow berr fugieth skiensel.

Ev yw meurgerys rag y romansow *Foundation* a wra deskrifa emperoureth an galaksi ow tifygya ha bagas a wodhoniethow orth y sawya yn-dann gel.

Ynwedh, ev yw meurgerys rag y hwedhlow a-dro dhe robotow. Ev a skrifas bos res dhe laghow (henwys lemmyn "laghow Asimov") rag lettya robotow rag dos ha bos deantell:
# Ny yll robot pystiga den, po gasa den dhe vos pystigys.
# Res yw dhe robot obaya arghadow diworth den, marnas arghadowyow a wra defola an kynsa lagha.
# Res yw dhe robot gweytha dhe sawya y vosva y honan, marnas gweythresow a wra defola an kynsa po nessa lagha.
Skovarn

An **skovarn** yw rann an korf a wra gasa enevales (tus y'ga mysk) dhe glewes. Yma skovarnow dhe'n brassa rann a dus ha bronnviles. Di-bronnviles a yll klewes ynwedh, mes y hyllir bos possybyl bos tell dhedha yn le a skovarnow a-ves. An skovarn a ober dre kanelya son dhe'n skovarn a-bervedh. An krenansow ma yw danvenys dhe'n ympynnyon gans rosweyth (bagas restrys) a nervennow.  An kevreyth dien yw hewnys an kevreyth a glewes.   

Rann dhowna an skovarn yw kemmyn dhe'n brassa rann a melkeynegyon, mes yma desedhansow arbennik rag klewes dhe vronnviles nag usi dhe velkeynegyon tir erel. Y'ga mysk, an skovarn a-ves ha'n tri askorn byghan a wra treuskorra sonyow. Rann an skovarn a wra balegi hag a yll bos gwelys yw henwys an *pinna.*

Diwskovarn yw usys yn fordhow erel ynwedh. Olifanses afrikan a us aga diwskovarn rag yeynhe aga korf pan yw re domm. Eskelli groghen a us aga diwskovarn dhe drovya predh dre drovyans daslev. Nebes enevales a us aga diwskovarn dhe ri sinellow dhe enevales erel.
Fugieth Skiensel

Eghenn a fugieth hag a gesun skiens ha tybyansow nowydh hag awenek yw **fugieth skiensel** po skiens fugiethek**.** Samplow thema yw efanvos ha bysow erell, an termyn a dheu, vyajya dre dermyn, teknigieth nowydh, ha tus estren po gwruthys.

Yma skrifyansow fugieth skiensel diworth an nessa kansblydhen OK. Y'n eur ma, yma samplow yn skrifyans, fylmow, towlennow pellwolok ha radyo, ha romansow delinys. 

Fugieth skiensel yw kesunys yn fenowgh gans eghennow a fugieth erell. Samplow yw *[[Star Wars]]* (gans fantasi), *[[The Hitchhiker's Guide to the Galaxy]]* (gans komedi), ha *Nineteen Eighty-Four* (gans breus-skrif politek).
Turantieth

Turantieth yw furv governans mayth hyll unn den po unn parti politek gul pypynag a vynnons. **Turant** yw hanow an den a'n rewl. A-ji dhe durantieth, dell yw usys, gwiryow an werin yw meur arweskys.

Turans a wra gwaynya nerth yn fenowgh dres spysow kaletter, kepar ha diweythieth meurlesys, hwythans, hag ankres yn-mysk an poblans. Kennerthys yw turans dell yw usys gans bagasow nerthek, kepar ha perghennegoryon tir, perghennegoryon kowethasow privedh, perghennegoryon arghanttiow, hag, yn nebes kasow, fondyansow kepar ha'n Eglos Katholik Rom, rag selya purra rewl an lagha dre nell. Y hyllir brennya an nell ma troha boghosekka rannow an wlas, kepar hag oberoryon dhiweyth, lyharivow ethnek, tylleryow an renkas ober ha pildrevow. Yma ensamplow a homma y'n turantiethow yn Amerika Dhyghow hag yn helgh an gemynieth Yedhowek yn Almayn y'n bledhynnyow 1940.
Ani Glass

** Anna Eiluned Saunders** (genys 1984) ew musicianer Kernowek-Kembrek, aswonnys en-dadn an hanow gwari **Ani Glass**. Lymner ha skeusenner ew hi ewedh. 

## Bywskrif
Hwor ew hi dhe vusicianer Kernowek-Kembrek aral, Gwenno. Hy thas ew Tim Saunders, an prydydh ha yethor Kernowek. Genys veu en Kardydh, Kembra. 

## Resegva Ilow

### Resegva a-varr (2004–2011)
Kens hi dhe junya hy hwor en *the Pipettes* en 2008, hi o esel an bagas ‘Genie Queen’, dyghtys gans Andy McCluskey a’n bagas *Orchestral Manoeuvres in the Dark*. Avel esel *the Pipettes*, hi ha’y hwor a skrifas ha rekordya sekond kuntellyans an bagas, h.y. *Earth vs The Pipettes* en 2010. 

### Woja the Pipettes (2011–lembyn)
Woja diwedh *the Pipettes* en 2011 hi a dhehwelis dhe Gardydh rag dalleth ober avel musicianer solo. Woja diw gan en furv iskarg bysysel ynter 2015-6, (onan dewisys avel kan an seythen war Radio Cymru) dyllys o hy hensa EP, *Ffrwydrad Tawel* (Tardh Tawel) en 2017.  Hy huntellyans kensa a sewyas en 2020, ‘Mirores’, gen kanow en Kernowek, Sowsnek ha Kembrek. Mirores a waynyas Kuntellyans Kembrek an Vledhen en 2020 hag yth esa war rol verr Pewas Musek Kembrek 2020.

## Delanwes Gonisogethel
Hi a dheuth ha bos bardh Gorsedh Kernow en 2013 gans an hanow bardhek .

## Rol a rekordyansow

### Gen The Pipettes

### Dyllansow Kuntellyans Solo

### EPs Solo

## Kevrennow
Gral Sans

Yn hengov kristonek an **Gral Sans** yw hanaf a dhevnydhyas Yesu y'n Soper an Arlòdh dhe servya an gwin yw menegys yn aweylys Matthew, Mark ha Luk. Oferennow yn eglosow ha kemenethow kristonek a with elvennow derowel Soper an Arlòdh, kepar ha'n bara po an hanaf, synsys yn diwla an pronter hag ev (po hi y'n hengovyow mayth eus prontoresow) ow leverel an geryow a leveris Yesu herwydh an aweylys. Yma hengovyow yn Eglos Katholek a dheklar bos an Gral Sans tra wir hag yma nebes hanafow henwys Gral Sans. An hanafow ma yw rann bagas a daclow kelmys dhe Yesu.
The Hitchhiker's Guide to the Galaxy

**The Hitchhiker’s Guide to the Galaxy** (Gidlyver Gwandrer an Galaksi) yw bagas a romansow, towlennow radyo ha pellwolok, ha gwariow fugieth skiensel komedi skrifys gans Douglas Adams.

An kynsa bagas a hwegh towlenn radyo a veu darlesys gans BBC Radio 4 yn 1978. Yth o an kynsa komedi radyo gans son dewblek ha meur a arghans a veu devnydhys rag sonyow dramasek hag ilow. An dowlenn a dhegemmeras meur a brays diworth goslowysi, ha nessa bagas a hwegh towlenn a veu darlesys yn 1980.

An towlennow radyo a veu desedhys rag gwariva yn 1979 ha rag pellwolok (darlesys gans BBC 2 yn 1981).

An romansow a veu skrifys gans Adams ha dyllys y’n blydhennow ma:

*The Hitchhiker’s Guide to the Galaxy* (1979)

*The Restaurant at the End of the Universe* (1980)

*Life, The Universe and Everything* (1982)

*So Long, and Thanks for All the Fish* (1984)

*Mostly Harmless* (1992)

Wosa mernans Adams (2001) an BBC a  dhesedhas an diwettha romansow rag radyo. An towlennow nowydh a veu darlesys gans BBC Radio 4 ynter 2004 ha 2018. Ynwedh, awtour iwerdhonek Eoin Colfer a skrifas an hwegves romans *And Another Thing…* hag a veu dyllys yn 2009.

Versyon fylm sinema a veu gwrys yn 2005.

### Deskrifans an Hwedhel
Arthur Dent yw Sows anfeusik neb a drov bos res dhe dhistrui y ji rag drehevel fordh nowydh.

Ford Prefect, koweth Arthur, a dhispleg orto “nyns ov vy diworth Guildford, yn hwir. Yth ov vy diworth planet byghan neb tyller yn kerghynn Betelgeuse.” Ford yw hwithrer rag an Gidlyver (lyver elektronek gans skiens bras yn kever planetys ha tus an galaksi, hag an geryow *Don’t Panic* skrifys war y worher). Ford a dhispleg y fydh oll an Norvys distruys, hedhyw, rag drehevel fordh ynterster nowydh.

Ford a wra sawya Arthur hag y honan hag i a wra metya Zaphod Beeblebrox (kenderow Ford ha Lewydh an Galaksi) neb re ladras an sterlester *Heart of Gold*. Yma Trisha “Trillian” McMillan (godhonydhes diworth Loundres neb a metyas Zaphod dhe gevewi), hy diw logosenn, ha Marvin (robot gans amovyansow ha newrosys den) dhe *Heart of Gold* ynwedh.

An sterlester yw arbrov a yll vyajya dhe dylleryow nebes onpossybyl hag i a wra kavoes Magrathea (planet hag yw krysys bos myth) ha metya Slartibartfast (pennser a'n para a dhesinyas an Norvys) neb a dhispleg orta nebes gwiryonedhow a-dro dhe’n Norvys, an logos, ha gorthyp an Govynn Finek a-dro dhe vewnans, an univers, hag oll (hag an govynn y honan).

### Yn Gonisogeth Werys-da
Hanow an wiasva treylyans *Babelfish* yw hanow eghenn pysk byghan y'n hwedhel a yll treylya yethow oll pan yma yn skovarn nebonan.

An hanow *Deep Thought* (hanow jynn-amontya bras y'n hwedhel) a veu devnydhys rag kynsa hanow jynn-amontya goedhboell *Deep Blue*.

*Paranoid Android*, kan skrifys gans Radiohead, yw deskrifans Marvin diworth an towlenn ha romans.
Venus Williams

**Venus Ebony Starr Williams** (genys 17ves Gortheren, 1980) yw gwarier tennis galwesik Amerikan. Hi o renkys an kynsa y'n bys yn termyn eus passys yn gwariow unnik ha dewblek. Williams re waynyas peswar medalen owr Olympek: onan yn gwari unnik ha tri yn gwariow dewblek benenes gans hy hwor. Ynwedh hi re waynyas medalen arghans yn gwari dewblek kemyskys. Hemm yw an moyha medalennow Olympek gwaynys gans gwarier po gwariores (kesskorys gans Kathleen McKane Godfree) yn istori.

Hi a waynyas titel Wimbledon yn gwariow unnik pymp gweyth ha gwaynya 7 titlys Grand Slam.

Williams yw hwor kottha a warier tennis kyns kynsa gwarier y'n bys Serena Williams. An hwerydh Williams yw aswonnys rag aga gwariow nerth. Yma dhe Venus an rekord rag an uskissa servyans gans gwariores yn fytt yn kesstrif chif. (128.8&nbsp;mildir/our).

Hi a veu genys in Kaliforni. Dustunier Jehovah yw hi.
Chympansi

**Chimpes** (**Chympansis** e'n FSS (Kres)) ew kinda () apa, en brassa losowegorek, a drig en kosow kanol Afrika. An kinda ***Chimpes*** ew rynnys en diw ehen: chympansi ha'n bonobo (an dhiw peryllys en feur) ha pymp is-ehen. Ma anjei an moyha skentel primatys uji en fyw marnas tus. Ema DNA chympansis haval orth DNA denel, 99% herwydh an pyth ew komprehendys.
Panthera

Kinda e'n teylu Felidae ew Panthera a henwys gen Lorenz Oken en 1816 dhe synji oll an kathes breghys. An tiger, lew, lewpard ha jagwar ew'n udnik kathes a ell bedhygla. E hwrug an kinda ma radna a'n isdeylu Felinae (gen eseli pekara'n chitrak, lyns ha karakal) nanj ew ynter 6 ha 10 milvil vledhen. Nag ew pantherow du ehen dyffrans, bes unigydnow a ehennow erel gen liw tewl, herwydh usadow lewpard po jagwar. Eseli an teylu ew an tiger, lewpard an ergh, jagwar, lew ha lewpard.
Steren lostek

**Steren lostek** yw pel a rew ha men a waya y'n efanvos. Ster lostek yw deskrifys yn fenowgh avel  “pelyow ergh blos”. A-dro dhe’n howl yw aga resegva. An brassa rann a ster lostek a dheu dhyworth pur bell, mes nebes anedha a dheu ogas lowr dhe’n Norvys rag aga gweles y'n nos.

Yma dhedha lostow drefen an howl a deudh an rew. Lost steren lostek ny sew a-dryv dhedhi, mes ev a boynt dhyworth an howl, drefen an gwyns howlek dhe'y hwytha.

Ster lostek periodek a vysyt an Norvys lieskweyth. Ster lostek di-beriodek a vysyt unweyth.
Jagwar

**Jagwar** (*Panthera onca*) ew onan a'n pymp eghen en fyw e'n kinda Panthera, esel a'n teylu Felidae. Kevys enjei en gwyls en powyow efan en Amerika Latin. An jagwar ew’n moyha eghen a gath en Amerika, ha’n treja moyha e’n norvys. Trigva an jagwar ew kosow ha gwernennow; da ew ganjo neyja. Anjei a ell yskynna ha kramya en ta.
Lyskanasedh

**Lyskanasedh** a henwir an devnydh dothter owth assaya gwaynya les stratejek, po kavos digolm meur gemeradow dhe jalenj kemmyn. Y hyllir gul hemma dre worra lavarow yn geryow anworthenebus, po kortes. Rann bosek a lyskanasedh yw gul unverheansow, kepar ha kevambosow, yntra kenedhlow. Lyskanasedh yw an keskows yntra kanasow, kepar ha hembrenkysi an statys. Yth yw an keskowsow ma, treweythyow, yn-kever kenwerth ha negys, ha treweythyow yn-kever kres ha bresel. Y hwer lyskanasedh yn fenowgh yntra diw genedhel owth omladh.

Lyskanasow yw tus danvenys gans aga henedhel aga honan, dhe omvetya ha kewsel gans lyskanasow ha hembrenkysi kenedhlow erel. Eghen bosek a lyskannas yw kannas. Kannas a wra bewa yn kenedhel aral hag oberi yn kanatti mayth hallo bos kavadow rag kuntellesow gans governans an genedhel na.
Ludwig van Beethoven

**Ludwig van Beethoven** (leveryans Almaynek yn IPA: [ˈb̥e:tʰofɱ̹]) (Bonn, Almayn, 16ves Mis Kevardhu, 1770 - Wien, Ostri, 26ves Mis Meurth, 1827) veu komposydh, kevarwodher orkestra ha pianydh almaynek. Y ertach gonisogethel a efana, dre'n termyn, a glassegiedh bys dalleth a romansegieth.

Prederys kepar ha'n diwettha representyer meur a'n glassegiedh Viena po skol Viena (wosa Christoph Willibald Gluck, Joseph Haydn ha Wolfgang Amadeus Mozart), Beethoven a wrug dhe ilow romansegiedhek dos ha bos gerys-da, ha movya hy awedhyansow yn bagas bras ha divers a oberennow ilowek der an 18ves kansvledhen. Y art a waskas yn-mes y'n lies eghen ilow, byttegyns an symfonis a veu pennfenten an brassa a gerensa ragdho, y awedhyans a veu pòsek y'n brassa rann yn oberennow skrifys rag piano hag ilow stevel.

Y wrians a gomprehend eghennow piano (32 oberen seni rag piano), a stevel (16 oberen lovan rag bagas a beswar, 7 rag bagas a dri, 10 senyans rag fyll ha piano, 5 senyans rag chello ha piano), lev (lieder hag unn opera: *[[Fidelio]]*), komposyansow gool ilow (5 gool ilow rag piano hag orkestra, onan rag fyll hag orkestra) hag orkestra (9 symfoni, ygeryansow, h.e.).

Ilow an peswara movyans nawves symfoni, yw awenys dre *[[Od an Lowena]]* Friedrich von Schiller ha dewisys veu dhe vos antempna an Unyans Europek.

## Asnodhow
Verb

**Verb** yw eghen a er (rann a gows) a dheriv a-dro dhe wrians po studh. An brassa rann a lavar yw: pub lavar a gontayn dhe’n lyha unn verb. Yn Kernewek, verbow a janj rag sinya an amser hag an person.

Pub yeth y’n bys a’s teves verbow, kyn aga devenydh a yll chanjya. Ynwedh, i a yll kavos teythi dyffrans, herwydh an yeth. Rag ensampel, yn nebes yethow, avel Chinek po Indonesek, an verbow ny wrons chanjya rag sinya an amser.
René Barjavel

Awtour ha jornalys frynkek o **René Barjavel** (24ves Mis-Genver 1911 – 24ves Mis-Du 1985). Ev a skrifas romansow fugieth skiensel gans themow kepar ha distruyans an gonisogethow, euveredh an vresel, duryadewder an gerensa, ha bosva an Duw. Y romansow yw meurgerys rag aga devnydh a vardhonieth ha yeth hunrosek.  

Yth yw krysys bos y romans *Le Voyageur Imprudent* an kynsa romans owth omgusulya *Kudynn an Tas-Gwynn*; pandr'a hwarvia mar kwrellys vyajya, dre dermyn, dhe dermyn kyns genesigeth an gerens, ha ladha an tas-gwynn?  

Barjavel a veu genys yn Noyon, Pow Frynk, hag ev a wrug devnydh a hanow an leow a-dro y dre yn y romansow.
Faskorieth

**Faskorieth** yw furv governans war askell dhyghow, mayth yw kevys an nerth oll gans unn rewlyas hepken. Yth yw governansow faskor statys unnpartiek kowldurantek ha turantus, dell yw usys. Yn-dann faskorieth, dyghtys yn tynn yw an erbysieth ha parthow erel an kowethas, herwydh usadow dre neb furv a gorfethasieth turantek. An governans a wra devnydh a freudh dhe dhalghenna, ladha, po lettya piwpynag nag yw da gansa.

Neb tri henedhel faskor o Itali yn-dann Benito Mussolini, Almayn Nazi yn-dann Adolf Hitler, ha Spayn yn-dann Francisco Franco.

Y tysmygas Mussolini faskorieth yn Itali dhe benn an bledhynnyow 1910, hag y's kowldhisplegyas y'n bledhynnyow 1930. Pan gavas nerth Hitler yn Almayn y'n bledhynnyow 1930, ev a wrug war-lergh Mussolini.
Ranneves

Ranneves yw parth a'n pel nevek gans bagas ster a wra neb po skantlyn po linennans yn tybyans miroryon. Ymons i ow representya yn fenowgh enyval, taklenn, po person po kroadur a mythologieth. 

Fentennow an rannevesow o yn kynsistori. Rannevesow o aswonnys yn Mesopotami ha gans an Hen Grekyon. Yth esa 48 a rannevesow yn ober Aratus *Phenomena* (3a kansvlydhen Kyns Oes Kemmyn) ha Almagest gans Ptolemi (2a kansvledhen Oes Kemmyn). Rannevesow pella o keworrys yn 15ves dhe'n 18ves kansvledhen, drefenn aga bos gwelys yn ebrenn pell soth, ha ny veu gweladow diworth dorlesow Europ.

Bagas ster na wra furvya ranneves a yll bos gelwys sterennek ().

Yma rannevesow erell yn gonisogiethow erell, rag ensampel an sterennegi Chinek. Yn Amerika Soth an Inka a ros henwyn dhe'n kloudys tewl yn Hyns Sen Jamys hag ynwedh an dus teythyek yn Ostrali a wrug hemma, onan a'n *rannevesow tewl* ma yw emu delinys yn ebrenn. 

Yn 1922, an Unyans Steronieth Keswlasek (IAU) a aswonnis rol a 88 a rannevesow yn sodhogel hag yn 1928 oryon an rannevesow a wra gorheri oll an pel nevek.

## Rol an rannevesow IAU

## Dustuniow


## Kevrennow
*IAU: The Constellations, gans mappys.
*Heavens Above Gwiasva gans mappys rannevesow ha rol an sterennow splann ynna.
*65,000 yrs - the great history of Australian Aboriginal Astronomy | Kirsten Banks
Rol planetys korr possybl

Planet korr possybl yw neb planetik yw dybys bos bras lowr dhe vos pel yn shap dre nerth gravedh hy honan. Nyns yw po shap aswonnys yn ta rag lies planetik po braster poran rag planetigow yn grogys Kuiper, le mayth usi an planetys korr possybl. Yn grogys Kuiper an planetigow yw komposys a garrek ha yey, hag ytho braster lowr dhe vos pel yw le ages an huni gans planetik a garrek pur, martesen a-dro dhe 400km. 

Kynth eus moy a blanetigow bras lowr dhe vos pel yn shap dh'aga gelwel planetys korr, nyns yw marnas niver byghan a blanetys korr aswonnys yn sodhogel gans an Unyans Stereniethek Keswlasek; Ceres, Eris, Haumea, Makemake ha Plouton.

Yma lies planet korr possybl nag eus aswonnys hwath gans an Unyans Stereniethek Keswlasek y'n rol a-woles. 

## Notennow
Yma nebes taklennow grogys Kuiper rolys gans Prof. Mike Brown heb niver MPC dhedhi. Nebes anedha yw  2002_XV93, 2003_QX113, 2004_XR190, 2010_RF43 2014_UZ224 ha 2018_VG18.

Yma taklenn 2004 PR107 yn rol gans Prof. Mike Brown mes lemmyn yw aswonnys avel planetik byghan yn grogys planetigow.

Yma taklenn grogys Kuiper 47171 Lempo 1999 TC36 yn rol gans Prof. Mike Brown mes lemmyn yth yw aswonnys bos system tryflek a taklennow byghanna, martesen nag yns bras lowr bos pel.

Yma taklenn grogys Kuiper 79360_Sila–Nunam 1997 CS29 yn rol gans Prof. Mike Brown mes lemmyn yth yw aswonnys bos system dewblek a taklennow byghanna, martesen nag yns bras lowr bos pel.

## Dustuniow


## Kevrennow
* Kresenn Planet Le folenn rag hwrithra an sel data a blanetys le.
Rol planetys korr

Rol an planetys korr yw aswonnys yn sodhogel gans an Unyans Stereniethek Keswlasek. Yma nebes taklennow yw bras lowr dhe bos pel dre gravedh, yw planetys korr possybl heb aswonnvos yn sodhogel avel planet korr gans an IAU. 

## Dustuniow


## Kevrennow
* Kresenn Planet Le folenn rag hwrithra an sel data a blanetys le.
Red Dwarf

**Red Dwarf** yw towlenn pellwolok fugieth skiensel komedi a veu skrifys gans Rob Grant ha Doug Naylor ha darlesys gans BBC 2 yntra 1988 ha 1999 ha gans Dave wosa 2009.

## Hwedhel
Yth yw hwedhel a-dro dhe *Red Dwarf*, sterlester bras ha gwrys rag balweyth. Wosa droglam a ladhas oll an dus ynno (marnas Dave Lister neb a veu rewys yn termyn fast rag kessydhyans), an sterlester (lewys gans y jynn-amontya Holly) eth dhe-ves diworth an Norvys drefenn bos radyoweythresek.

Wosa tri milvil blydhen an sterlester yw salow arta ha Lister a yll bos livrys. Ynwedh, Holly a yll gul tewlel imach unn den diworth oll an para lester, gans oll y skiens, amovyans, hag omdhegyans. An imach ma yw kepar ha den, mes heb galloes tochya. Holly re wrug dewis imach Arnold Rimmer drefenn bos lies keskows yntra Rimmer ha Lister (mes nyns ens i kowetha).

Yth esa kath gans Lister. Hi o torrek ha kudhys ha hi a wrug treusvewa an droglam. Tri milvil blydhen a-wosa, yma unn den *felis sapiens* gesys. Heb hanow, ev yw henwys Cat gans an dus erell. 

Pan vyajons dhe Norvys i a vetya Kryten, robot-servyas dhe *Nova 5*, sterlester arall gans para marow. Aga viaj pur hir a wra pesya...
## Tus
Dave Lister (Craig Charles) yw diwettha den an Norvys martesen. Ev o teknegydh diek ha heb ughelwans kyns an droglam.

Arnold Rimmer (Chris Barrie) o teknegydh ynwedh, chif dhe Lister hepken. Yma revrons meur a sogodhyon ha dever dhodho hag ev re assayas dos ha bos soghek ughella lies tro. Ev a veu ladhys gans an droglam (hag o y fowt) mes ev yw imach lemmyn.

Cat (Danny John-Jules) yw den-kath, po *felis sapiens*. Yth esa meur a'n dus na y'n sterlester, mes oll an erell re dhiberthas. Ev yw pur omgerensedhek hag omvodhek.

Holly (Norman Lovett ha Hattie Hayridge) yw jynn-amontya *Red Dwarf* gans enep den war skrin.

Kryten (David Ross y'n kynsa tro; Robert Llewellyn a-wosa) yw robot-servyas diworth an sterlester *Nova 5* mayth o oll an dus anodho marow.
Avon

**Avon** yw gover a dhowr a fros dre ooth orth an enep a’n dor. An hyns le may fros an avon yw henwys an gweli avon hag an dor war bub glann yw henwys glann avon.

Avon a dhalleth war dhor ughel po war wonyow po war venydhyow yn hy fennfenten ha hi a wra diyskynna dhyworth an dor ughel trohag an dor isel, awos gravedh. Avon a dhalleth avel gover byghan, ha hi a wra tevi ha hi a fros. Rann bosek yw avon a'n tro dowroniethel, hemm yw, avel res treustir. Yma niver a argerdhow avon a wra tirfurvow a lies form.

Yn Kernow, unn avon pur bosek yw an Dowr Tamer may hwra an amal yntra Kernow ha Pow Sows. Dowrow bosek aral yn Kernow yw an Dowr Fala, an Dowr Fowy, hag an Dowr Kammel.
Roald Amundsen

**Roald Amundsen** o hwithrer norgaghek a fogellas orth pennow-aghel. Ev a hembronkas an kynsa vyaj hwithra dhe dhrehedhes an Penn-Aghel an Soth ha'n kynsa a allas previ y trehedhas an Penn-Aghel an North. Amundsen o ynwedh an kynsa den the vyajya der an Tremen North-west.

## Bewnans
Pan o Amundsen yowynk, ev a erviras gul devnydh a'y vewnans dhe hwithra tiredhow gwyls. Awenys veu dre bewnansow Fridtjof Nansen ha John Franklin. Ha'y vamm o byw ny wrug ev mos dhe'n mor, dell ambosas ev dhedhi. Awos hy mernans, ev a asas an bennskol ha dalleth hwithra an bys pan o va 21 bloodh.

Yn 1897, ev eth gans Vyaj Hwithra Belg Antarktek avel kynsa brennyas. Hemm o an kynsa vyaj dhe wortos der an Gwav orth Antarktek, wosa bos agan lester stag yn rew ma ny alsons diberth.

Yn 1903, Amundsen a hembronkas an kynsa vyaj hwithra dhe dhreusi Tremen North-west.

Yn mis Hedra, 1911, ev a dhallathas y vyaj dhe Antarktek, peswar gour erel ganso, yn assay a vos an kynsa den dhe dhrehedhes Penn-Aghel an Soth.  Robert Falcon Scott, hwithrer Breten Veur, a dremenas dhe Antarktek gans bagas y honan saw deg dydh war-lergh Amundsen. An dhew hwithrer a resegas war-tu ha Penn-Aghel an Soth, mes Amundsen ha'y wer a wrug devnydh a skis ha kerri slynk keun rag treusporth. Hemm o moy effeythadow. Y'n 14ves mis Kevardhu, 1911, Amundsen a sewenas dhe dhos ha bos an kynsa den a dhrehedhas Penn-Aghel an Soth.

Yn 1926, Amundsen ha'y wer a dhrehedhas dhe Penn-Aghel an North. Hemm a wrussa Amundsen ha'y wer an kynsa dhe dhrehedhes Penn-Aghel an North.

Ev a disapperyas yn mis Metheven, 1928, hag ev ow kemeres rann yn kanaseth helgh ha sawya. 

## Mirva

Nlc amundsen.jpg|Roald Amundsen
Polarskipet Maud.jpg|Maud yn mis Metheven, 1918
Roald Amundsen2.jpg|Kapten Roald Amundsen orth an ros
Aan de Zuidpool - p1913-160.jpg|Baner Norgagh dhe'n Penn-Aghel an Soth
Roald Amundsen Svalbard 1925.jpg|Roald Amundsen yn Svalbard (1925)


## References

## Other websites
*Gwithti Fram (Frammuseet) (Henwys herwydh unn lester a Amundsen)
*DIO vol.10 2000 Kovskrifow Amundsen a gynsa kowlwriansow
Ollvyselheans

**Ollvyselheans** yw an omjunyans lies parth an bys, sewyans an pyth yw an omlesans gwriansow gonisogethek, erbysek ha politek yn keswlasek. Yth yw ev an gwayvyans hag an ewngemyskans a wara ha tus ynter lies kenedhel. Yma lesow hag anlesow dhe ollvyselheans, pubonan anedha gans effeythyow erbysek, kowethasek, politek ha gonisogethek. Y telin ollvyselheans, y'n brassa rann, praktisyow kenwerth, an pyth a ystynn ynwedh dhe'n patronys keskomunyans hag an kevreyth gonisogethek usi yn-dann an praktisyow ma.

## Styr
Yth yw term a yll bos usys gans styr ledan, dhe dheskrifa omdhoon kepar ha tus a-bell, po yn kulla styr, omdhesedha orth savonow keswlasek a erbysieth, politegieth, gonisogeth, adhyskans, kerghynnedh, po negys aral. Y teskrif ev an fordh may hwra kenedhlow ha tus an bys ynterweythresa hag ewngemyska. Lies tra re beu ollvyselhes ha tus owth omdava an eyl orth y gila.

Der ollvyselheans erbysek yth omguntel war-barth kenedhlow dhe unn erbysiedh bras. Y hwra henna dhe genwerth keswlasek bos esya. Orth penn an 20<sup>ves</sup> kansvledhen, yth unverhas lies den ughella difendollow, po toll a-ugh dhe wara ynperthys diworth kenedhlow erel.
Wu Zetian

**Wu Zetian** (Chinek sempelhes: 武则天; Chinek hengovek: 武則天; pinyin: Wǔ Zétiān), henwys ynwedh **Wu Zhao**, **Wu Hou** ha, dres an Ternieth Tang, **Tian Hou**, o an kynsa myghternes China. Hi a veu genys circa 625 OK ha verwel circa 725 OK. 

Hi a rewlyas yn-dann hanow Ternieth Zhou (gwarnys gensi hy honan), a 690 dhe 705. Kyns henna, hi o esel Ternieth Tang. 

Hi o gordhergh-wreg Emperour Taizong. Wosa y vernans, hi a wrug demedhi y er ha nawves mab, Emperour Gaozong yn 655. 

Wosa mernans Gaozong dre strokas yn 660, Wu Zetian a rewlya avel sovran bys yn 705. Hi yw an venyn unnik a rewlyas China a-barth hy honan.

Benyn nerthek, dyskys ha meur hy thenvos o hi. Moy ervirus ha ragvewek o hi ages hy gwer hag aswonnys yw hi gans istorioryon avel an nell gwir a-driv dhe'n tron. Yth esa hi ena pan veu synsys an lys ha pan o an Emperour klav, hi a synsis an lys hy honan. Yth esa Sel Emperourerthek dhedhi.

Hi a veu genys dhe deylu golusek. Hy thas a wre hy hennertha dhe redya lyvrow ha dos ha bos dhyskys; hemm o tanow rag benenes.
Toll

Toll yw arghans mayth yw res dhe dus pe dhe’n governans.

An governans a us an arghans may tegemer dhyworth tollow rag prena taklow. Rag ensamplow, tollow yw devnydhys rag tyli dhe dus neb a ober rag an governans, kepar hag an lu ha an kreslu, provia gonisow kepar hag adhyskans ha yegheswith, po drehevel taklow kepar ha fordhow, ponsyow, ha pibenow-karth.
H. G. Wells

**Herbert George Wells** (21 Mis-Gwynngala 1866 - 13 Mis-Est 1946) o awtour ha jornalys sowsnek. Ev o skrifer a wrug lies eghenn a skrifedh (istori, politigieth, bywskrif), mes ev yw meurgerys rag y weyth fugieth skiensel. Wells (ha Jules Verne ynwedh) yw deskrifys yn fenowgh kepar ha "tas fugieth skiensel".

Kyns aga thermyn, deskrifys yn gweythow Wells yw jynnow-gonn, jynnow-ebron, arvow nuklerek, vyajya der efanvos, pellwologow lorell, ha neppyth kepar ha'n kesrosweyth.

Romansow fugieth skiensel notys yw:

**The Time Machine* (1895)

**The Island of Doctor Moreau* (1896)

**The Invisible Man* (1897)

**The War of the Worlds* (1898)

Wells a veu genys yn Bromley, Kint, Pow Sows. Pan o yowynk ev a veu shyndys hag ev a wre redya lyvrow diworth an lyverva. Ev a studyas bewonieth yn Loundres. Ev o kresydh, socyalydh, ha didhuwydh. Ev a verwas yn 1946 yn y ji yn Loundres.

## Kernewek
Treylyes veu *The War of the Worlds* dhe Gernewek avel *Gwerryans an Planettys* gans Nicholas Williams yn 2013. Dyllys veu gans Evertype.
Governans

**Governans** yw bagas a dus gans an nerth dhe rewlya yn tiredh, herwydh an lagha menystrek. Y hyll an tiredh ma bos kenedhel, rannvro, po ranndir a-ji dhe genedhel po rannvro.

* Governansow a wra laghys ha rewlys, kuntel tollow ha dyllo arghans.
* Yma dhe wovernansow kevreythyow ewnder, an pyth a re rol a oberow po gwriansow erbynn an lagha ha deskrifa an kessydhyansow wosa skonya an lagha.
* Yma kreslu dhe wovernansow dhe vos sur may sewo an dus an lagha.
* Yma lyskanasow dhe wovernansow, neb a wra keskomunya gans governansow kenedhlow erel dre guntellesow. Yth assay lyskanasow digelmi kudynnyow yntra diw genedhel, an pyth a yll gweres dhe genedhlow sevel orth breseli; gul unverheansow arghansek, ha keschanjya prevyansow gonisogethek ha kowethasek, ha skians.
*Yma dhe wovernansow nerth breselek kepar ha lu, an pyth a dhifres an genedhel rag broweghysi, ha godrosow erel a wra omsettya orth, po a yll bos usys dhe omsettya orth ha goryskynna yn kenedhlow erel.
*Hanow lewyer governans ha ho gussulyoryon yw an menystrans.
*
Julie d'Aubigny

**Julie d'Aubigny** (1673–1707), moy aswonnys avel **Mademoiselle Maupin** po **La Maupin**, o kanores gwari kan a'n 17ves kansvledhen. Y hwodhor boghes yn sur a-dro dh'y bewnans. Yn hy thermyn hy honan yth esa meur a gyhwedhlow, kows flows ha hwedhlow liwus a-dro dh'y bewedh ewynek ha hy resegva meur hy thervans. A-wosa, hemm a wrug aweni lies portrayansow fugiethek ha skyllfugiethek.

## Bewnans a-varr
Julie d'Aubigny a veu genys yn 1673 dhe Gaston d'Aubigny, skrifennyas dhe Louis de Lorraine-Guise, yurl d'Armagnac, Mester an Mergh rag Myghtern Louis XIV. Hy thas a dhyski pajys an lys, ytho y vyrgh a dhyski donsya, redya, delinya ha skyrmya gans an bajys. 

Hy thas a erviras dhe skyrmya gans neb tantor possybyl, mes hi a dhallathas kerensa gudhys gans y vester, an yurl d'Armagnac. Mes, wosa serri gans hy gnas gwyls, an yurl d'Armagnac a wrug dhedhi demedhi gans Sieur de Maupin a Saint-Germain-en-Laye yn 1687. Hi a dheuth ha bos Madame de Maupin (po yn sempel "La Maupin", herwydh an gis frynk). A-dermyn berr, hy gour a waynyas offis menystrek yn Pow Frynk soth, mes hi a wrug gortos yn Paris.

## Yowynkneth
A-dro dhe 1687, y teuth ha bos D'Aubigny omvyskys gans is-mester skyrmya henwys Sérannes. Pan assayas Is-Pennhembrenkyas an Kreslu Gabriel Nicolas de la Reynie dhe synsi Sérannes rag ladha den yn skyrm anlaghel, La Maupin hag ev a fias a'n sita dhe Marseille.

War'n fordh, D'Aubigny ha Sérannes a wre dendil bewnans dre wul diskwedhyansow skyrmya ha kana yn diwottiow hag erel. Ha hi ow viajya ha performya y'n diskwedhyansow ma, La Maupin a wiska dillas gorow. Ny wrug hi kudha hy dhe vos benyn. Unweyth, pan leveris den medhow bos res dhedhi bos den awos hy sleyneth skyrmya, hi a ygoras hy hevis dhe'n stevel. 

Pan dhrehedhas hi Marseille, hi a junyas an kompani gwari kan restrys gans Pierre Gaultier, yn-dann hy hanow dibries. D'Aubigny a dhiberthas Paris ha metya gwarier koth henwys Maréchal yn ogas dhe Poitiers. Ev a dhyskas dhedhi bys pan wethhas y gleves  medhwenep. Dhana, hi eth dhe Paris.

## Gwari Kan
Opéra Paris a arvethas La Maupin yn 1690, wosa hy nagha yn kynsa le. Hi a wrug hy diskwedhans kynsa avel Athena yn *Cadmus et Hermione* gans Jean-Baptiste Lully y'n keth bledhen. Hi a berformya yn fenowgh gans an Opéra, ow kana avel soprano yn hynsa, ha wosa henna yn hy efander moy natural kontralto. Marquis de Dangeau a skrifas yn y jornal bos hy lev "an tekka y'n bys".

La Maupin a gana yn gwariow kan gans Pascal Collasse, André Cardinal Destouches hag André Campra. Yn 1702, André Campra a skrifas rann Clorinde yn *Tancrède* yn arbennik efander *bas-dessus* (kontralto). Hi a ganas rag an lys dhe Versailles lies gweyth. Hi a omdhiskwedhas rag an diwettha tro yn *La Vénitienne* gans Michel de La Barre yn 1705.

Hi a dheuth ha bos omdennys a wari kan yn 1705. Dell leverir, hi a dhallathas kara benyn, ansur hy honanieth. Kerens an venyn na a'y danvonas dhe lenji, mes y hwrug La Maupin hy holya ha dalleth hy vysytya ena. A-verr spys, lenes koth a verwis. D'Aubigny a ladras an korf, y worra yn stevel hy hares hag enowi tan y'n lenji.

Y krysir hi dhe verwel yn 1707, 33 hy bloodh.
Yr Anhrefn

**Yr Anhrefn**, aswonnys arta 'vel **Anhrefn**, o bagas rock punk Kembrek a'n 1980ow ha 1990ow.

## Istori
Furvys veu *Anhrefn* (Kembrek rag "Direwl") en 1982 en Bangor, Kembra North. Anjei a gana saw en Kembrek bys 1994. Ny wrug anjei kawas gweres gen Radio Cymru po kanel bellwolok Kembrek S4C, marnas nebes keswelyow. Aswonnys o Rhys Mwyn, an gitarydh, avel breusydh a'n diwysyans pop Kembrek.

Mwyn (genys Gareth Rhys Thomas) a dhallathas y label rekordys y honan, Recordiau Anhrefn, en 1983, ow kweres bagasow Kembrek erel ha'ga musek. An DJ,  John Peel, a gara an bagas, hag anjei a wrug tri esedhek rag y brogram war BBC Radio 1. An bagas a waria moy es 300 keskan pub bledhen. Anjei eth dhe Europa rag gwari lies gweyth, dhe Repoblek Chek, Almayn, ha'n Pow Bask. 

Eseli gwreydhek Hefin Huws ha Dewi Gwyn a aras an bagas en 1988. Dylan Hughes (kens a bagas *Y Cyrff*) ha Sion Jones (kens a *Maffia Mr Huws*) a omjunyas y'ga le. 

En 1995 an bagas a janjyas tu dhe son moy 'techno', ha dyllys veu *Hen Wlad fy Mamau  (*Bro Goth agan Mammow)*.*

*Anhrefn* a worfednas skon woja hebma, bes an vreder Rhys Mwyn ha Sion Sebon a furvyas bagas nowydh, *Mangre*, en 2000. Warlergh hedna Mwyn a dhyghtya ha'n label Crai ha'n bagas Catatonia.

Erbynn lebmyn ema dhe Rhys Mwyn darlesans pub Nos Lun war BBC Radio Cymru.

## Plasenskrif

### Kuntilowyow

* *Defaid, Skateboards a Wellies* (1987), Workers Playtime
* *Bwrw Cwrw * (1989), Workers Playtime
* *Soft Lights And Loud Guitars (Part 2)* (1989) Released Emotions (rekord gen an bagas Last Rough Cause)
* *Rhowch Eich Teitl Eich Hun* (1990), – snod yn udnik
* *Dragons Revenge* (1990), Lithograph, Crai, Probe Plus
* *Dial y Ddraig* (1990), Incognito
* *Rhedeg i Bohemia Live* (1991), Pro Art
* *Dave Goodman Sessions* (1991), Incognito, Crai
* *Hen Wlad fy Mamau – Land of My Mothers* (1995), Crai

### Senglow

* *Dim Heddwch* / *Priodas Hapus* (1983) Anrhefn (Cat no ANRHEFN01; vinyl gwer)
* *Be' Nesa 89 */ *Bach Dy Ben* (1988) Anhrefn
* *Rhedeg i Paris* / *Y Ffordd Ymlaen* / *Llygad Wrth Lygad* (1990) Crai C008s
* *Bwtleg Powerhaus Llundain 1.3.1990* (1990), Information Libre (12" EP)
* *Clutter From The Gutter* (1994)  Incognito, Crai (gen Margi Clarke ow kana)
Jennifer Hale

**Jennifer Hale** yw levwarier Kanadian-Amerikanek aswonnys rag hy rannow avel Hembrenkyas Shepard yn Mass Effect, Samus Aran yn Metroid Prime, Avatar Kyoshi y'n kevresyow pellwolok Avatar ha lies gwari gwydhyow ha bywheansow erel.

Genys veu yn Labrador, Kanada. Hi a adhvesi yn Amerika Soth, y'n brassa rann yn Montgomery ha Birmingham, Alabama. Hy thas yw esel kenedhel deythyek NunatuKavut yn Kanada.

Pan en hi degowek, hi a oberi yn stacyon radyo leel avel levwarier gorlev. Hy hynsa rann wir o yn fylm gwrys-rag-pellwolok *A Father's Homecoming* yn 1988. Hy hynsa rann veur yn bywheans o avel Ivy yn *Where on Earth is Carmen Sandiego*? ha hi a wrug levwari y'n gwari gwydhyow kelmys ynwedh. 

Wosa henna, hy hynsa rann wari gwydhyow meur o gans BioWare yn Baldur's Gate avel Dynaheir ha levow erel. Hi a warias rann Mazzy Fentan y'n sewyans. Hi a wrug lies rann wosa henna gans BioWare: Bastila Shan yn *Star Wars: Knights of the Old Republic*, Fall-From-Grace ha Deionarra yn *Planescape: Torment* ha Krem yn *Dragon Age: Inquisition.* 

Ynwedh hi o Naomi Hunter ha Emma Emmerich y'n kevres *Metal Gear* ha Kapten/Ms. Marvel (Carol Danvers) yn *Avengers: Earth's Mightiest Heroes*.

Yn 2013, hi a veu aswonnys gans Guinness World Records avel levwariores gwari gwydhyow an moyha askorrus y'n bys.

## Kevrennow a-ves

* Gwiasva sodhogel Jennifer Hale
* Jennifer Hale dre Behind The Voice Actors
*
Na Fíréin

Bagas rock Wordhonek ew **Na Fíréin** furvys en mis Me 1984 gen Colm Mac Séalaigh, Eoin Smith, Gearóid Ó Murchú ha Franny McBride. Anjei a garja formya an kensa bagas rock dhe gana yn Wordhonek. Skrifys veu lies kan an bagas gen Colm Mac Séalaigh bes treylyes veu aga han moyha a vri gen Colm a'n Kembrek, h.y.  "Tír na nÓg". Usys ew an kan gen lies skol hav an Gaeltachta.

## Plasenskrif
Sin Mar A Bhíonn     1986    label - Gael Linn
Tybonieth

**Tybonieth** yw kuntelles a tybyansow po kryjyansow kevrynnys yn-mysk bagas a dus. Y hyll hi bos sett junys a dybyansow, po gis tybi, po gwelva an bys. Dismygys veu hi gans an filosofer Frynkek, Destutt de Tracy a-dro dhe 1801/5.

Yma diw benneghen a dybonieth: *tyboniethow politek* ha *tyboniethow gorwodhoniethek*. Tyboniethow politek yw settys a dybyansow ethegel yn-kever fatell dhyghtir kenedhel dell dalvia. Tyboniethow gorwodhoniethek yw settys a dybyansow yn-kever filosofieth, an ollvys, ha fatell wrer dewis dell dalvia.

Yma lies par a dyboniethow: yth yw kemynegoreth, sosyalieth, ha chatelydhieth tyboniethow politek/erbysek.
Doctor Who

**Doctor Who** yw towlenn pellwolok fugieth skiensel Predennek a veu gwruthys yn 1963 gans an BBC.

Doctor Who o gwrys rag fleghes y'n kynsa le, gans hwedhlow adhyskansel (istori ha skiens), mes yth yw meurgerys gans den a oesow oll. Moy a eth ha hanter kans towlenn re beu gwrys.

Yth yw hwedhel *Arloedh-Termyn* diworth an planet fugieth Gallifrey, henwys *An Doktour* hepken, neb a yll vyajya dre dermyn hag efanvos yn lester, henwys an *TARDIS*, hag a'n jeves toellwisk kist pellgowser kreslu gans mynsonieth aneuklydek (yth yw moy bras a-ji es yn-mes). *TARDIS* yw berrheans *Time And Relative Dimension In Space* (Termyn Ha Myns Kehevelus Yn Efanvos). 

An Doktour a vyaj gans kowetha (tus diworth an Norvys dell yw usys) ha galloes bos genys arta, wosa mernans, gans korf ha personoleth nowydh.

Doctor Who yw meurgerys rag y ilow ha sonyow dramasek hag a veu gwruthys gans an *BBC Radiophonic Workshop*. Nyns o moy a arghans usys y'n gwrians; son TARDIS yw gwrys gans alwedh ha kordenn piano.

Gwarioryon re gwarias An Doktour yw:
# William Hartnell (1963-1966)
# Patrick Troughton (1966-1969)
# Jon Pertwee (1970-1974)
# Tom Baker (1974-1981)
# Peter Davison (1982-1984)
# Colin Baker (1984-1986)
# Sylvester McCoy (1987-1989)
# Paul Mcgann (1996)
# Christopher Eccleston (2005)
# David Tennant (2005-2010)
# Matt Smith (2010-2013)
# Peter Capaldi (2014-2017)
# Jodie Whittaker (2018-2022)
# David Tennant (2022-2023)
# Ncuti Gatwa (2023-2025)
Jules Verne

**Jules Verne** (8 Mis-Hwevrer 1828 – 24 Mis-Meurth 1905) o awtour, prydydh, ha skrifer gwari frynkek. Ev yw meurgerys rag y bagas a romansow *Voyages Extraordinaires*. 

Verne (hag H. G. Wells ynwedh) yw deskrifys yn fenowgh kepar ha "tas fugieth skiensel". Wosa gweythyow Agatha Christie, y weythyow yw an moyha treylys y'n bys. 

Gweythyow meurgerys:
**Vingt mille lieues sous les mers: Tour du monde sous-marin* (1870)
**Voyage au centre de la Terre* (1864)
**Le Tour du monde en quatre-vingts jours* (1872)
**De la Terre à la Lune, trajet direct en 97 heures 20 minutes* (1865)
**L'Île mystérieuse* (1875) 

## Treylyans Kernewek
Treylyes veu *Le Tour du monde en quatre-vingts jours* yn 2009 gans Kaspar Hocking.  Dyllys veu avel 'Adro dhe'n Bÿs in Peswar Ugans Dëdh' wosa bos kedreylys yn Kernowek Standard gans Nicholas Williams.
Lauryn Hill

**Lauryn Noelle Hill** (genys Me 26, 1975) yw kaner, kanskrifer, rapper a vri, askorrer plasennow ha gwarier Amerikanek. Ragresor o hi yn genre enev nowydh (neo soul). 

Genys veu yn Newark ha hi a adhvesi yn South Orange, Jersi Nowydh. Hy thas o kussulyas jynn-amontya ha hy mamm o dyskador Sowsnek. 

Hi a dhallathas hy resegva ilow avel esel an bagas Fugees pan esa hi hwath yn skol. Aswonnys yw hi yn arbennik rag hy gwrythyans avel lev chyf war gwersyon Fugees "Killing Me Softly". Yn 1993 yth esa hi yn *Sister Act 2: Back in the Habit* yn rann kessterenna gans Whoopi Goldberg. 

Yn 1998 hi a dhellos hy hynsa kuntilow solo, *The Miseducation of Lauryn Hill*.  An kuntilow a dhegemeras meur a wormola ha gwaynya pewasow (pymp Grammy Award y'ga mysk). Yth o sewena genwerthel bras ha gwertha eth milvil plasen yn Statys Unys. Wosa dyllo an kuntilow na, hi a wrug powes peswar bledhen. 

Yn 1999 hi a dheuth ha bos an venyn gynsa dhe vos gelwys yn deg klass yn unn vledhen. 

Yn 2002, Hill dhellos *MTV Unplugged No. 2.0*, kuntilow gans kanow moy personel hag o sonskrifys yn fyw, solo y'n brassa rann gans gitar prenn.

## Plasenskrif

* *The Miseducation of Lauryn Hill* (1998)
* *MTV Unplugged No. 2.0* (2002)
Josie d'Arby

**Josephine d'Arby** (genys 3a Hedra 1972) yw presentyades a Gasnowydh, Kembra.

Hi a wre presentya nebes towlennow ughel aga frofil hag yn 1999 dos ha bos an yowynka benyn Vretennek dhe ostya towlen geskows hy honan (dre Ganel 5).

## Resegva
D'Arby a dhallathas resegva bresentya ha hi o studhyor aktya gans RADA. A 1994 dhe 1997, hi a wre presentya war CBBC ha war *SMart*  a 1996 dhe 1998. Yn 1999 hi a dhallathas hy thowlen hy honan, *Josie*, war Ganel 5 yn 1999. Hi a bresentya lies towlen ughel aga frofil, *Bigger Breakfast* ha *Top of the Pops y'ga mysk*.

Hy hynsa rann veur yn gwari dramasek o avel rann venowgh WPC Jodie Finn yn drama BBC *Merseybeat*. Yn 2005, hi a sterenna avel Peally Maghti, onan a'n bresentysi yn spoof BBC lies-pewas a dowlennans skiens a'n 1980ves *Look Around You*.

Hi a oberi yn radyo ynwedh, avel kespresentyas *The Steve Wright Show* rag BBC Radio 2 ha presentya nebes towlennow dogvennek rag BBC Radio 4. An dowlen dhogvennek *National Eisteddfod 2017 with Josie d'Arby* o darlesys yn 2017. Hi a bresent Proms in the Park yn fenowgh.

Yn 2012 hi a skrifas ha kevarwodha an gwari, *The Newport Monologues*, yn kever hy bewnans yn hy mammdre. Hemma a dhegemeras breusyansow marthys da gans an wask ha miroryon.
Lewpard an ergh

Kath veur yw **lewpard an ergh**, kevys yn Asia Kres. Kelmys ew en ogas dhe eseli erel an teylu *[[Panthera]]* pekara'n tiger ha lewpard.

## Semlant
Ema dhe gorfow lewpardes an ergh hirder a 150cm ha lost a 100cm. Aga foos ew 75 kg. Aga mylgen ew loos po gwydn gen nammow tewl, ha tew rag an yeynder.

## Lev
Ny ell lewpard an ergh po purrya po bedhygla keth allon jei gul sonyow erel.

## Helghya
Ema dhe lewpard an ergh gudhliwans da, ha gweythresek enjei e'n bora ha'n tewlwolow. Anjei a dheber alpavar (eghennow *ibex*), deves an menedh ha gever gwels. 

## Bewva
Trigys enjei war menedhyow ynter 2,700m ha 6500m e'n hav, bes war ledrow isella e'n gwav. Ema le ha 10,000 anedha e'n bys, gen an niver moyha en Mongoli. Arwodh sodhogel Kazakhstan ew lewpard an ergh.