open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1996

1993 - 1994 - 1995 - 1996 - 1997 - 1998 - 1999

**1996** OK yw blydhen lamm y'n dydhyans gregorek, ow talleth dy' Lun.

## Hwarvedhyansow
* 20ves a vis Genver: Yasir Arafat yw dewisys avel Lywydh an Awtorita Palestinek
* 29ves a vis Genver: Lywydh Jacques Chirac a Bow Frynk a dhiskleryas diwedh diblans (*fin definitive*) orth profyansow frynkek a arvow nuclearek
* 30ns a vis Genver: Gino Gallagher, penn an Lu Rydhheans Kenedhlek Wordhonek (*Irish National Liberation Army*) yw ledhys 
* 9ves a vis Hwevrer: Oghlaigh na hEireann a besyas aga has arvys gans bomba a unn tonn orth Canary Wharf, Loundres; dew dhen o ledhys

## Dinethyansow
* 29 Est: Nadia Whittome

## Mernansow
* 20ves a vis Kevardhu: Carl Sagan
* 13ves a vis Meurth: Krzysztof Kieślowski, gwrier filmow Polonek
Jowan Kernow

**Jowann Kernow** (yn Latin **Iohannes Cornubiensis** po **Iohannes de Sancto Germano**) o skoler ha dyskador ow triga yn Paris a-dro dhe'n vlydhen 1176.  

Ny wodhor nameur yn kever y vywnans, mes y horfennir awos y henwyn y vos genys yn Lannales (*St Germans*) yn Kernow. Ev a studhyas gans Peder a Lombardi yn Paris, hag a skrifas *Eulogium ad Alexandrum Papam III, quod Christus sit aliquis homo*, derivas ow naga dyskas Abelard yth esa denses Yesu Krist hepken mantell ow kwiska an Logos. 

Y tyllas an *Eulogium* (gans dydhyans 1176 po a-wosa) gans Edmond Martène yn *Thesaurus novus anecdotum* (Paris, 1717), ha gans Jean-Paul Migne yn *Patrologiae Latinae Cursus Completus* (1844-55), vol. CXCIX. Yn-mysk an lyvrow erell skrifys ganso martesen, usi:

* *Apologia de Christi Incarnatione* (awtour disputys; martesen gans Hyw a Sen Viktor).
* *Summa qualiter fiat Sacramentum Altaris per virtutem sanctae crucis et de septem canonibus vel ordinibus Missae*. Jean-Paul Migne, *Patrologiae Latinae*, vol. CLXXVII.
* *Merlini prophetia cum expositione*. Kollji Magdalen, Rysoghen (bardhonieth, kernewekhes gans Julyan Holmes yn 1998).
* *De diuersa consuetudine legendi Sacram Scripturam*. Gwel Friedrich Stegmüller, *Bibl.* 4419; Richard Sharpe, *Latin Writers*, 229.
Chi war Dreth

**Chi war Dreth** () yw treveglos yn Kernow, Breten Veur yntra Sen Ostell ha Fowydh ogas hag arvor an Chanel. Yma'n wig war benn bronn.

Y'n Oesow Kres, yth esa fondyans eglosyek poesek y'n dre. War-lergh Nikolaus Pevsner, an peswar kres dhe les y'n eglos kernewek o Glasneth, Chi war Dreth, Lannales ha Bosvenegh.

Y kasas lies triger an wig rag Amerika y'n blydhynyow 1860. An poblans a-lemmyn yw nebes 3 000 a dus. An kyns triger geryes gwell yw Daphne Du Maurier.

## Kevrenn yn-mes
* Folenn-Dre an Wig

## Kampoellansow
* Nikolaus Pevsner, 1970. *Cornwall* (2ª pennskrifyans). Yale University Press. ISBN 0-300-09589-9.
Yesu Krist

**Yesu**, po **Yesus** (genys 6-4 kyns OK, marow 29-33 OK), o pregowther yedhowek yn termyn an Emperoureth Romanek; ev yw person kres Kristonedh. Herwydh Kristonyon, yma Yesu ow kul unn a dri person y'n Drynses Sans, war-barth gans Duw an Tas ha'n Spyrys Sans. Yn *[[Creacon of the World|Gwrians an Bys]]*, tybyans an Drynses yw styrys a'n par ma: "try ython in vn Substance/
comprehendys in vdn dew" (*tri yth on yn unn substans, komprehendys yn unn duw* https://web.archive.org/web/20060102150130/http://www.kdlcornish.freeserve.co.uk/notennow/notennow.pdf). Mes den o va keffrys, ha mab Maria Wynn. War-lergh an Aweylys, Duw an Maw a dheuth ha bos den rag prena denses a'y beghes. An oberenn ma ev a gowlwrys der y dhughan ha krowsyans, herwydh an Bibel.

War-lergh kryjyansow aral, profos o Yesu (homm yw an dyskas rag ensampel a Islam hag a'n Fay Bahá'í). Yesu yw profos a vri yn Islam; yth aswonys ev avel عيسى (*Isa*). Yma nebes 74 gwers a'n Koran ow kampolla Yesu avel profos a Islam hag a dhehwelsa Dydh Breus.

**Krist** yw titel ow styrya *olewys (gans Duw)*; an titel ma yw devedhys a'n ger Grew χριστός (leverys *ghristos*), ha styry an ger Ebrow משיח (*mashiah*).

Hanow Yesu yw devedhys a'n ger Greka Ιησούς *yesous*. Dell grys lies skoloryon, an hanow Greka yw devedhys a-dhia furv Aramek hag Ebrow ישוע *Yeshoua*. Yn tekstow Kernewek hengovek, Yesu yw berrhes avel IHC, henn yw an teyr hynsa lytherenn a'n hanow Grew: Η yw η veur, ha Σσ o skrifys avel Cc menowgh y'n Osow Kres.
Ordinali

An ***Ordinali*** yw bagas a dri gwari gwers Kernewek, skrifys yn kwirhaval gans menegh yn Kollji Glasnedh y'n 14ves kansbledhen. Mater chif an gwariow ma yw kryjyans kristyon: yma themow dhyworth an Bibel hag a'n henhwedhlow kryjyansek a o kemmyn yn Europa y'n Osow Kres. Y's gwariys onan pub dydh yn "plenys an gwari" rownd hag o ygor dhe'n ayr.

Aswonvos an Ordinali re besya bys yn termyn Kernewek Diwedhes. William Jordan a dreylya *Origo Mundi* yn furv nowydh (*[[Gwrians an Bys]]*) y'n 17ves kansbledhen, ha'n antikwaris a Skol Lulynn a aswoni an gwariow ha gwitha aga mammskrifow. Yn 1859, Edwin Norris a dhyllas an Ordinali yn-dann an hanow *The Ancient Cornish Drama*, war-barth gans Sowsnekheans ha gramasek Kernewek. 

## Origo Mundi
***Origo Mundi*** (an hanow Latin rag "Gwrians an Bys" po "Dallethvos an Bys") yw an Kynsa rann a'n Ordinali.
Yma mater an gwari ow synsi ynno lies hwarfedhyans a'n Testament Koth, h.y.:
* gwryans an bys gans Duw; istori a Adam hag Eva, hag a Gaym, Abel ha Seth (an kynsa 916 gwers)
* hwedhel Noy ha'n Liv (341 gwers)
* hwedhel Abram ha'y vab Ysak (135 gwers)
* derivas Moyses ha'n Eskerdh dhyworth Ejyp (503 gwers), ha
* derivas an vyghternedh Davydh ha Salamon (947 gwers).

## Passio Christi
Hanow an gwari a styr "Passyon Krist" yn tiblans.
Mater an gwari ma yw enebieth Yesu Krist ha Satnas, trial Yesu, ha'y dhugan ha mernans war an Grows. Y skrifas versyon moy diwedhes a'n gwari avel *[[Pascon agan Arleth|Passyon agan Arlodh]]*.

## Resurrectio Domini
Yma ***Resurrectio Domini*** ("Dasserghyans Agan Arlodh") a-dro dhe dhasvewnans Yesu.

## Peswara gwari?
A-dhiwedhar Dr Ken George ha Keith Syed re brofyas yth esa unnweyth unn peswara gwari yn kever oberow Yesu pan ova flogh. (*[[An Gannas]]*, mis-Hedra 2005)

## An tekst kowal
* Origo Mundi orth wikisource
* Passio Christi orth wikisource
* Resurrectio Domini orth wikisource

## Kampollans
* Graham Sandercock. *A Very Brief History of the Cornish Language*, Hayle: Kesva an Taves Kernewek, 1996
Wikipedya

**Wikipedya** yw godhoniador liesyethek gans dalgh igor, gruthys ha mentenys gans bodhogyon dre vedhelweyth wiki. Fondyans Wikimedia yw hostys Wikipedya; nag eus dhodho ev amkan rag budh.

Yma a-dro dhe 200 godhoniador Wikipedya, ha 100 anedha yn few. Deg dyllans a'n jeves kettep onan moy ages 50,000 erthygel: Sowsnek, Almaynek, Frenkek, Japonek, Italek, Polonek, Swedek, Iseldiryek, Portyngalek ha Spaynek.

War-lergh Hitwise, kowethyans musurya war-linen, Wikipedya yw an wiasva bennfenten derivadow moyha usys war an Kesrosweyth.

Yma derivadow pella orth an Bennfolen hag yn tavosow erel.
Ennor

**Ennor** () yw an brassa ynys yn Ynysek Syllan war an tu a-ves Breten Veur. Gwig jyf an ynys yw . A-dhia 1949, trigoryon Tre Huw a biw an dre; Dugeth Kernow yw perghenn a'n remenant a'n Ynysek.

## Tus
* 1841 - 1,519 (a 26 ) 
* 1861 - 1,424 
* 1871 - 1,368 
* 1881 - 1,290 
* 1891 - 1,201 
* 1901 - 1,355 
* 1911 - 1,376 
* 1921 - 1,196 
* 1931 - 1,216 
* 1951 - 1,625 
* 1961 - 1,736 
* 1971 - 1,958 
* 1981 - 2,073 
* 1991 - 1,600 
* 2001 - 1,666
Eynda

**Eynda** yw repoblek veur yn Asi Soth. Gans moy ages mil vilvil a dus, hi yw brassa gwerinieth an Norvys. Yma 28 stat ha 7 tiredh y'n kesunyans. Yn-mysk hy hentrevogyon yma Pakistan, Nepal, Bangladesh, ha China. Peder sita pur vras yw Mumbai, Kolkata, Delhi, ha Chennai. Yn-mysk an sitys erell a vri, merkyewgh Bengalour, Hyderabad, Kanpur, Ludhiana h.e.

Yma mynydhyow Himalaya yn gogledh an wlas; a-is yth ystynn plenys an Indus ha'n Ganga. 

Yma kryjyansow Eyndek ow synsi ynna Hindoueth hag Islam, Kristoneth ha Bouddhisteth, Sikheth, Zoroastrianeth, ha lies kryjyans arall. An wlas ma yw an tyller le may tallathas an kryjyansow Jayna, Bouddhistek, Hindou ha Sikh.

Taves chyf Eynda Gledh yw Hindik, mes yma yethow ranndiryel erell ha gansa milyonow pals a gewsoryon: Marathek, Telougou, Tamil, Bengalek, Goujaratek, Kannadek, Panjabi, Oriya, Malayalam, Assamek, Maythili, Kashmiri, h.e. Yma studh soedhogel dhe'n tavosow ma, warbarth gans Sowsnek (kewsys gans lies person avel nessa yeth), Sindhi, Nepalek, Dogari, Santali ha Sanskrit.

## Citys yn Eynda

## Gwiasva
* india.gov.in
Symon Harner

Genys veu **Symon Harner**,  yn Eglos Velyan, ogas dhe Hellys yn Kernow yn 1970. Ev a dhallathas dyski Kernewek pan ova 16 bloedh y oes y'n vlydhen kyns Kesva an Taves Kernewek dhe ervira holya Kernewek Kemmyn. Res o dhodho hedhi studhya Kernewek awos adhyskans pella ha dalleth oberi avel teknydh golowedh an wariva yn Aberplymm hag a-wosa Birmingham bys yn 1993 pan dhallathas unnweyth arta dyski gans Kernewek dre Lyther ha'y dhyskador Ray Edwards.

Ev a sewenas gans bri yn ughella gradh an apposyans settys gans an Gesva yn 1997 hag eth ha bos dyskador KDL ha Bardh Gorsedh Kernow y'n keth vlydhen. 

Yn 1998 y hwedhel berr "Unn Jydh yn Mis Du" a waynyas an Hanaf Morgarer, kynsa piwas rag yeth plen y'n Esedhvos Kernow hag a veu dyllys gans KDL nebes misyow diwettha.

Ray Edwards a omdennas avel Ordenor KDL yn 2001, kyn hwra dyghtya hwath Dyllansow KDL, ha Symon a gemmeras y le, gweresys y'n eur ma gans para a naw dyskador dres an bys dien. Gelwys veu dhe oberi gans Kesva an Taves yn 2003.
Pennmenyster an Rywvaneth Unys

**Pennmenyster an Ruvaneth Unys** (Kernewek Kemmyn: ***Pennmenyster an Ruwvaneth Unys***) yw lywydh governans Ruwvaneth Unys Breten Veur ha Wordhen Gledh. Ev a wra gweythres a lies gallos an Sovran. Avel esel a Ji Kemmynyon, an Pennmenyster ha'y venystryon yw gorthybadow dhe'n Senedh herwydh usadow. Keir Starmer yw an Pennmenyster lemmyn a-dhia mis Gortheren 2024.

## Rol a Bennmenystryon an Ruvaneth Unys a-dhia 1721





### Notenn
1 Pub gweyth notys, y kwityas an Pennmenyster y soodh, hag a-wosa y tehwelas soodh dhodho ow kul chanjys posek dhe eseleth y wovernans.
Candy Atherton

**Candice (Candy) Atherton** (genys 21 vis Gwynngala 1955) o Esel an Senedh predennek rag Aberfal ha Kammbronn bys 2005. Esel a Barti Lavur yw hi. Strik yw hi ow tifres morhoghes, lewern, ha gnas kernewek hy fastell-vro. Unn a bymp ES rag Kernow o hi. Hi a gollas hy esedh yn dewisyans Senedh an RU, 2005, wosa disputyans a-dro dhe gas orth kethreythogyon, bresel Irak, ha chasya gans helgeun.

## Kevrennow
*Candy Atherton gwiasva soedhogel (yn sowsnek)
*Guardian Politics Ask Aristotle - Candy Atherton (yn sowsnek)
*They Work For You - Candy Atherton (yn sowsnek)
Latin

**Latin** (po an ***lingua latina***) yw yeth italek a wreydh eyndo-europek, kewsys an kynsa yn Pow Latin, ogas ha Rom. Yma'n yethow romanek ow talleth yn Latin an Werin kewsys bys yn 9ves kansblydhen. Y'n eur ma, Latin yw unn yeth soedhogel yn Sita an Vatikan, taves a vri y'n Eglos Katholik Romanek, ha'n yeth usys rag klasyansow godhoniethek.

## An [[Pader]] yn Latin
:Pater noster, qui es in caelis, 
:sanctificetur nomen tuum. 
:Adveniat regnum tuum. 
:Fiat voluntas tua, 
:sicut in caelo et in terra.
:Panem nostrum quotidianum da nobis hodie, 
:et dimitte nobis debita nostra sicut 
:et nos dimittimus debitoribus nostris. 
:Et ne nos inducas in tentationem, 
:sed libera nos a malo. Amen.
Kernow Vian

**Kernow Vian** (Bretonek: *Bro-Gerne*; Frynkek: *Cornouaille*) yw onan a naw bro po epskobeth hengovek yn Breten Vian. Yma hi ow synsi ynni an hanter deghow a *département* Penn an Bys. Kemper yw hy thre vrassa. Konteth o Kernow Vian erna dheuth ha bos hy yurlys dugys Breten Vian.

Yma hanow an pow ow talleth gans huni Kernow yn Breten Veur. 

Y'n 218 kemmynieth (*communes, kumun*) a Gernow Vian arnowydh y triga 456&nbsp;307 a dus yn eur an niveryans 1999. Aga braster yw 5&nbsp;979 km².
Asturyek

**Asturyek** (***asturianu***) yw yeth romanek a-dhiworth Spayn wostalleth, ha kewsys y'n eur ma gans 100.000 a dus yn Asturya, León ha Portyngal. An taves ma a wra sort a gevrenn yntra Galijek/Portyngalek ha Kastilek.
Beunans Meriasek

***Beunans Meriasek*** (Latin: *Ordinale de Sancti Mereadoci Episcopi et Confessoris*) yw gwari gwers Kernowek gorfennys yn 1504. Hanow an prydydh (po onan anedha) yw Mester *[[Radulphus Ton|Rad(ulphus) Ton]]*, po Mester *Hadton*, herwydh redyans an tekst. Bywnans ha hwelyow Sen Meryasek yw mater an gwari. Kernewek yw yeth an tekst oll, saw niver a lavarow yn Latin, Sowsnek ha Frynkek (yma notennow routyans yn latin ynwedh). Yma'n gwari owth ystynna bys 4 568 a linyow, diberthys yn diw rann ow kasa gwrythyans dres dhew jorna. Y skrifys ev orth Kollji Glasneth, herwydh tybyansow pals.

Kollys o an gwari dreus lies blydhen kyns das-dyskudhans an tekst yn 1869 yn Pennyarth, konteth Meryonydh, yn Kembra, gans W. W. E. Wynne. Whitley Stokes, skoler keltek a Wordhon, a dhyllas treusskrif gans treylyans sowsnek yn 1872, ha'n dyllans ma a furv sel rag das-dyllans gans Ray Edwards ha Keith Syed (1996) gans lies ewnans ha treusskrif Kernewek Kemmyn. Myrna Combellack-Harris a wrug treylyans sowsnek nowydh ynwedh.

*Bywnans Meryasek* yw hwel pur boesek rag dasserghyans Kernewek. Warbarth gans an *[[Ordinalia]]*, ev yw pennfenten chyf rag geryow ha gramasek Kernewek Kres. Ha Kernewek Kemmyn a dhiskwa, dre vras, studh fonologiek an yeth yn termyn an gwari ma.

Ottomma berrskrif a hwarvedhyansow an gwari:

## Kynsa rann
* Meryasek yw mab dug bretonek, mes nagha y eretons a wra rag fondya oratri yn Kernow, ogas ha Kammbronn. An arloedh Tewdar (usurpyer pagan, y lys yn Menek) a fes Meryasek a Gernow, hag eev a dhehwel dhe Vreten Vyghan. Oratri nowydh ev a dhrehev ogas ha Josselin yn bro yurlys Rohan. *(ll.1-1152)*

* Y'n keth prys, Emperour Kostentin a Rom yw sawyes orth kleves meur gans an Pab Sylvester I, ha rag henna yma eev ow tos ha bos kristyon. *(ll.1153-1865)*

* Rag mayn Yurl Rohan, Meryasek a fes ladron a-dhiworth Josselin der bysadow. Dug Kernow (kristyon) a gessydh Tewdar rag pellheans Meryasek. *(ll.1866-2498)*

## Nessa rann
* Meryasek a saw lies person, ow synsi ynni yurl dall a lys Kostentin (Globus y hanow). Yurl Venetens a vynn avonsya Meryasek ha bos epskop Venetens. Meryasek a nagh an ofis, mes epskop Kernow, Globus, ha yurl Venetens a'n mynn ortho. Gwell yw hwath dhe Veryasek yaghus klavorogyon es lys fethus. *(ll.2513-3155)*

* Turant pagan po yedhowek a omsett Massen Wlesik ow helghya. An turant a'n feth hag a gyv dalghenn yn prisner. Mes diank a wra an prisner wosa pysi y vamm orth Varia. *(ll.3156-3802)*

* Der wovynnadow Kostentin, Sylvester a dhov dragon hag a dhasvyw dew berson ledhys gensi (huder hag epskop pagan). Ynsi a dheu ha bos kristonyon rag henna. *(ll.3896-4180)*

* Megys gans eledh, Meryasek a saw hwath klevyon hag evredhogyon. Ow merwel, ev a ambos y fydh sans dhodho y oratri yn Kammbronn nevra. Kynys yw ev y'n Norvys, mes y enev yw kemmerys gans Yesu y'n Nev. *(ll.3803-95, 4181-4568)*
Eglos Katholik Romanek

An **Eglos Katholik Romanek** yw unn eglos a Gristonyon a-dreus an bys ma yn komunyans leun gans an Pab (Epskop Rom) hag owth holya kryjyansow a gonsels an Eglos koth.
Yma hi ow terivas kevrenn heb dorr a-dhia an Eglos fondys y'n 1sa kansblydhen gans Yesu Krist ha'n abostel Peder (deskrifys avel an kynsa Pab).
Yth usi moy ages 1,200 vilyon a bobel eseli a'n Eglos ma.

An Eglos yw urdhas mayth yw klerji ordenys po epskobow, po pronteryon, po dyagonyon. Diwedh 2004, an bys yw diberthys yn 2755 epskobeth katholik. Penn oll an epskobethow ma yw huni Rom, se an Pab.

Yn Breten Veur, tus katholik a veu persekutys wosa reyn Maria Tudur, ha Jamys VII a gollas y gurun rag own y fydh katholik an deylu ryal. (Y'n keth oes, gwlaskordhow katholik a bersekutya Protestans ynwedh, r.e. yn Spayn ha Pow Frynk.) An Eglos Katholik a besya krev yn Wordhon, yn despit dhe bersekuytans, ha rag henna y tannvenis trevesigoryon protestant dhe'n ynys yn termyn Elizabeth I.

Kryjygyon katholik a bys war lies sans rag gweres. An sans moyha kerys yw Maria, mamm Yesu yn tevri.
Mis

**Mis** yw unnses prys, hy hireth haval dhe droweyth naturel an loer. Y'n kalans gregorek, yma dewdhek mis, henn yw:

* mis Genver gans 31 dydh
* mis Hwevrer gans 28 dydh (29 dydh yn blydhynyow lamm)
* mis Meurth gans 31 dydh
* mis Ebryl gans 30 dydh
* mis Me gans 31 dydh
* mis Metheven gans 30 dydh
* mis Gortheren gans 31 dydh
* mis Est gans 31 dydh
* mis Gwynngala gans 30 dydh
* mis Hedra gans 31 dydh
* mis Du gans 30 dydh
* mis Kevardhu gans 31 dydh
Avon Kammel

Yma **Avon Kammel** yn gogledh Kernow, Breten Veur, ow sevel yn-dann Goen *Hendraburnick* hag owth omdhinewi yn Mor Havren orth kammas Lannwedhenek.

Yma **Hyns Kammel**, keryes da gans kerdhoryon ha diwrosoryon, ow talleth orth *Keybridge* hag owth holya glann est an Kammel bys Bosvenegh kyn' treylya rag sywya linenn an hyns-horn kyns war lann soth dre Bonsrys dh'y dhiwedh yn Lannwedhenek.

Ryskammel yw gwig arall treusys gans an avon.
Meryasek

**Sen Meryasek** (***Meriadeg*** yn bretonek) o sans kristyon a'n 4ves kansblydhen OK, moy po le. Yth aswonnys y vywnans dre *[[Beunans Meriasek|Vywnans Meryasek]]*, gwari kernewek, ha nebes kampoellansow erell. Ev yw tasek Kammbronn, ha'y dhydh goel yw an kynsa dy' Gwener yn mis Metheven herwydh y destament diwettha.

Breton a deylu dugys o Meryasek. Konan, myghtern a Vreten Vyghan y'n eur na, a vynn araya demmedhyans politek ragdho; mes gwell yw dhe Veryasek mos ha bos pronter. Y eretons ev a nagh ynwedh, hag a-dreus an Chanel yth a ev rag fondya oratri yn Kammbronn, Kernow Veur. Yn spys y vyaj, y tiserr ev tewedh dre bysadow. An glevyon ev a saw, ha fenten dowr dhiworth karrek ev a wra. Mes yma turant ha pagan ow rewlya an rannvro – Tewdar, y lys yn Menek – ha Tewdar a'n chas a Gernow. 

Dhe-dre yn Breten Vyghan, y hwra ev chapel yn Josselin, yn bro Yurl Rohan. An Yurl a'n dervynn fesya an ladron a Josselin. Meryasek a bys, ha niver a ladron a ha bos kristyon; an erell a fi. Yma Meryasek hwath ow sawya klevyon hag evredhogyon, heb kemmeres gober y'n bys. Ofis a epskop Venetens a nagh ev wostalleth; mes epskop Kernow Vyghan, yurlys, h.e. a der y vos ha bos epskop. Hevis reun a hwisk ev hwath, ha gwell yw dhodho kowethyans klavorogyon es ugheloryon. Eledh a'n mag. Kyn' marow, Meryasek a dhiskler y fydh tyller sans y japel yn Kammbronn, le y hyll tus pysi dhodho rag yaghus.
Massen Wlesik

**Massen Wlesik** (gwelowgh a-is rag henwyn erell)  (c. 335&ndash;28ves a vis Gortheren, 388) o emperour a Emperoureth Romanek y'n howlsedhes a-dhia 383 bys y vernans yn 388. 

## Hengov
Herwydh Jeffri a Venow, myghtern an Vrythonyon o ev wosa mernans Owdav Hen. Kelt kristyon a Spayn, Massen a gavas y dhisklerya emperour gans y soudoryon yn 383 ow servya gans an lu yn Breten Veur.

Herwydh an *[[Mabinogion]],* Massen a dhemmedhas Helen, myrgh penntern y lys yn *Segontium* (Karnarvon). Y hyllir aswonn an penntern ma avel Owdav, a vynnys trovya gorti poesek romanek rag y vyrgh herwydh Jeffri.

Yn *[[Historia Regum Britanniae]]*, lu meur Massen a guntellas rag pylla trevow an Frankys. Wosa tirans orth Southampton, ev a gavas myghternses a Vreten, hag Owdav owth omdenna. Herwydh henhwedhlow kembrek, Massen a wrug kildenna luyow romanek dhiworth Kembra, ugens blydhen kyns eskerdh an Romanyon a'n remenent a Vreten Veur.

Y'n pymes blydhen a'y vyghternedh (herwydh Jeffri ynwedh), Massen a guntellas lu lestri meur rag trygh Bro Gall. Breten Veur ev a asas yn-dann rewl Karasek. Devedhys yn *Armorica*, an lu a fethas an myghtern hag a ladhas milyow a drigoryon. Massen a ordenas Konan Meryasek, noy Owdav, avel myghtern an pow. *Armorica* a veu gelwys Breten Vyghan wosa henna.

Yn *[[Beunans Meriasek|Bywnans Meryasek]]* fethyans orth kas byghan yn Breten Vyghan a gavas Massen erbynn turant pagan. Onan a'y gowetha o dalghennys avel prisner.

Wosa trygh Breten Vyghan, Massen a fethas y eskar chyf, Gratianus, ogas ha Paris. Y ladhas Gratianus ow fia orth *Lugdunum* (Lyon) 25es a vis Est, 383. Massen a fesyas Valentinianus II a-dhiworth Rom bys Theodosius I. An bennsita a emperoureth Massen o *Augusta Treverorum* (Trier) yn Bro Gall. Emperour kerys gans an werin o ev, spit dhe bersekutyans gorthkryjygyon ganso.

Theodosius, emperour romanek y'n Howldrehevel, a fethas Massen hag a'n dibennas warbarth gans y vab. Yth euth Valentinianus II a-dre ha bos emperour y'n Howlsedhes (ha herwydh Jeffri, Dionotus broder Karasek a waynyas myghternses an Vrythonyon).

Dafydd Iwan a ganas a-dro dhodho y'n gan genedhlogydh geryes da yn Kembra, *[[Yma o Hyd]]*.

## Henwyn
**Magnus Maximus** po Maximianus o hanow Massen yn Latin. Yn skrifow Kembrek kres, **Maxen Wledig** yw y hanow (‘Macsen Wledig’ yn skrifa-komposter arnowydh). ‘Massen’ yw furv Kernewek an hanow yn *[[Beunans Meriasek|Bywnans Meryasek]]*. Edward Lhuyd a skrifas y hanow avel ‘Maksen Ulezek’.
Kristoneth

**Kristoneth** yw kryjyans poesek y'n bys ma, gans moy ages diw vil vilvil a gryjygyon. An Drynses yw dyskas chyf Kristoneth: henn yw, yma Dyw unnik gans tri ferson – Dyw an Tas, Yesu Krist, ha'n Spyrys Sans. Yma lies eglos kristyon; an moyha anedha yw an Eglos Katholik Romanek. Kristoneth yw kryjyans an brassa niver a dus yn Europa, Amerika, Afrika Is-Sahara, Ostralasi, ha'n Filipinys.

Kepar ha kryjyans yedhowek hag Islam, Kristoneth yw fay unndywyel a linyeth Abrahamek.

An Pader yw an gologhas aswonnys yn kwell gans Kristonyon. Lyver sans a Gristonyon oll yw an Bibel; yma lyvrow erell degemmerys avel skryptor gans nebes bagasow kristyon, r.e. Lyver Mormon gans eseli Eglos Yesu Krist a Sens Dhiwedhes.
Menek

**Menek** () yw tyller yn Kerrier, Kernow, yntra Hellys ha Lannaghevren. Herwydh *[[Bywnans Meryasek]]*, Lystewdar yn Menek o pennsita an turant pagan Tewdar y'n 4a kansblydhen.
Venetens

**Venetens** (Bretonek: *Bro-Wened*; Frynkek: *Vannes*) yw cita ystorek war arvor dehow Breten Vian. Y boblans yn 1999 o 51&nbsp;759 heb nyveryansow dewblek, hag yth esa 118&nbsp;029 a dus y’n randir drevek. Y boblans nowyttha yw den. Yma nyver a bennskolyow kevrennys dhe’n Université de Bretagne Sud. Penncita a *département* Mor Byhan yw Venetens.

Yma hanow an cita ow talleth gans huni an looth keltek neb a driga a-dro dhe’n cita, an *Veneti*. Kyns termyn Julius Caesar, yth esa dhodha morlu posek ha kevrennow kenwerth gans Breten Veur. An cita romanek, henwys *Dariorigum,* a veu selyes omma. Yth esa tus Venetens ow kewsel Latin kyns devedhyans an Vrythonyon yn Breten Vian; wosa henna, ’eth an cita ha’y hyrhyn o Bretonek bys termyn Nessa Bresel an Bys.

Y’n Osow Cres Venetens o penncita Bro Venetens. Padern rug selya epskobeth Venetens a-dro dhe'n vledhen 500.

Yn lien Kernewek, Meryasek a gyv menehi ogas dhe Venetens yn Josselin, ha Yurl Venetens a’n pys heb seweni a vos epskop an dre.

## Gevellansow
* Mons (Pow Belg) a-dhia 1952
* Cuxhaven (Almayn) a-dhia 1963
* Fareham (Breten Veur) a-dhia 1967
Dragon

**Dragon** yw enyval mythologiek, haval dhe sarf vras mes gans eskelli ha, herwydh usadow, peder po diw arr. Hwytha tan a yll hi, hag yma hi menowgh ow kwitha gogo leun a owr. 

Dragon rudh yw arwoedh genedhlek Kembra, hag yn profoes Myrdhin yma dragon wynn avel arwoedh an Sowson. Yn *[[Bywnans Meryasek]]*, yma'n pab Sen Sylvester I ow tovhe dragon ogas ha Rom.
Fay Bahá'í

An **Fay Bahá'í** yw kryjyans ow tyski unnsys a Dhyw hag a gryjyansow oll. An Vahá'ísi a syw preseptys Bahá'u'lláh, an profoes a fondys an kryjyans yn 1863. Ev a dhyskas bos kannasethow an brofoesi — Moyses, Kryshna, an Bouddha, Zarathushtra, Yesu, Mahomm ha'n Báb — ow tiskwedhes displegyans a hwarheans tamm ha tamm. Herwydh Bahá'ísi, Bahá'u'lláh yw an profoes an moyha diwedhes y'n linaja ma ha ev wosa ri dyskansow rag esow an bys arnowydh. 

Yma nebes 6 milvil a Vahá'ísi a-dreus 247 gwlasow ha powyow y'n norvys. Chyf skryptor an Fay yw Kitáb-i-Aqdas, po "an Sanssa Lyver", mes Bahá'ísi a enor skryptors a bub fydh. Yma seyth "chi gordhyans", po tempel bahá'í, a-dreus an bys y'n eur ma. Kres menystrans an Fay Bahá'í usi yn Hefa, Ysrael.
Mahomm

**Mahomm** (po **محمد**, *Muhammad*, yn arabek) yw an diwettha ha moyha profos a Islam. Genys y'n vledhen 570 OK, moy po le, yn Mekka, Arabi, ev a gavas y gynsa hunros dhyworth an el Gabriel yn 610, herwydh hwedhel hengovek y vywnans. Gabriel a'n erghis kovhe ha dythya an gwersyow a wra hedhyw an Koran, lyver sans a Voslemyon. Yn 622 y eskerens a'n fesyas a-dhyworth Mekka, mes Mahomm a wrug kres gordhyans nowydh yn Medina. A-dhyworth Medina, Mahomm a unyas Arabi oll yn-dann vaner Islam. Y ferwis ev yn 632 yn Medina, Arabi. 

Yn Europa y'n Osow Kres, Kristonyon a dhispresyas Mahomm avel arwodh a 'dhiskryjyans' an Sarsyns. Yn lyenn an oes ma, yma tus pagan ow kordhya Mahomm war-barth gans Satnas avel duwow. Y'n fordh ma, Mahomm yw gordhys gans an arlodh Tewdar yn *[[Bywnans Meryasek]]*. Byttegyns, nyns usi Moslemyon ow kordhya Mahomm dhe wir – enorys yw ev unweyth avel "sel an brofosi".
Arabi

**Arabi** yw rannvro veur ynni lies gwlaskor anserghek. Yma "Arabi" ow styrya an **konna-tir arabek** yn le may tallethas an pobel arabek; po an powyow oll ynna poblans arabek hedhyw.

## Unyans Arabek

Yma'n mappa ma ow tiskwedhes an statys eseli a'n Unyans Arabek, h.y. nessa styryans an term "Arabi". 

:; KONNA-TIR ARABEK : Arabi Saoudek 
:: Bahreyn
:: Katar
:: Oman
:: Pennternasedh Unys Arabek
:: Yemen 

:;MESOPOTAMI : Irak
:: Koweyt

:;AN HOWLDREHEVEL po AL-MASHRIQ
:: Jordan
:: Lebnon
:: Palestayn
:: Surri

:;POWYOW AN NIL
:: Ejyp
:: Lybi
:: Soudan

:; GOGLEDH AFRIKA po AL-MAGHREB
:: Aljeri
:: Marokk
:: Moritani
:: Sahara West
:: Tunisi

:; POWYOW AN KEYNVOR EYNDEK
:: Komoros
:: Jibouti
:: Somali

(Nyns yw Israel ow kul rann a'n Unyans politek ma, mes yma poblans arabek meur ena. Nyns yw arab moyha tus yn Komoros na Somali, hag yma kemmyniethow meur a dus nag yns arab y'n Maghreb (h.y. an Berbers); Moritani ha Soudan (bagasow afrikanek du); Irak ha Surri (Kurdyon); ha statow an Gammas Persek (Eyndogyon hag erell).)

## Arabi hag Islam
Yma Islam ow talleth y'n konna-tir arabek, yn le ma yma hwath an sitys pur sans Mekka ha Medina; hag a-ban yw skrifys yn arabek an Qur'án, yma Muslimyon a-dreus an bys ow studhya an yeth arabek rag aga dyskansow kryjyk. Byttegyns, le es 33% a boblans Muslim an bys yw Arabys hedhyw.
Afrika Dyghow

**Africa Dhehow** yw repoblek anserhek orth pedn dhehow Africa. In 2002 yth esa poblans a 43 647 658 a drygoryon i'n pow. An gwlasow kentrevek yw Lesotho, Swaziland, Moçambique, Zimbabwe, Botswana, ha Namibi. Yma nyver veur a dus "wydn" (europek aga hendeuhyon) hag Eyndogyon, mes tus Afrikek a furvy an brassa nyver a dus. 

Balyow an Witwatersrand (a-dro dhe Johannesburg) yw jynn chyf a erbys Afrika Deghow. 

Yma unnek ’eth sodhogel, y'ga mysk sowsnek, afrikanek, zoulou, xhosa, sotho ha tswana.

A-dhia 1994, yma governans gorth-ahel, h.y. an Kuntelles Kenedhlek Afrikek (ANC) neb a omladho erbydn wovernans *apartheid* an dus wydn. Nelson Mandela veu kensa lewyth an repoblek wosa devedhyans gwerynieth. Ev a lewya an repoblek dres pemp bledhen yn udnyk; Thabo Mbeki a'y sywyas a-dhia 1999 bys 2008. Jacob Zuma a dhysputyas lywyans an ANC, ha wosa budhugoleth Zuma, an ANC a wovydnas Mbeki dhe asa y soodh. In mis Gwyngala 2008, Kgalema Motlanthe a veu tressa lewyth an repoblek; cothman Zuma ywa. Wosa dewysyans 2009, Zuma a veu peswara lewyth an repoblek in mis Me 2009.
Dor

An planet **Dor** (po an **Norvys**, an **bys**) yw an planet y'n system howlek le may few tus. An tressa planet dhiworth an howl yw ev, an brassa yn mysk an planetys fast. Furvys veu an nor nans yw 4,550 milvil vlydhen. Y arwoedh steroniethek yw  po . 

Myns enep an Nor yw 510,067,420 km², warnodho 29.2 % a dir (148,847,000 km²) ha 70.8 % a dhowr (361,220,420 km²).

An Loer yw an loer unnik ow kul resegva a-dro dhe'n bys ma.

Oes an Norvys yw dismygrivys y'n eur ma orth 4,550 milvil vlydhen. Nebes 4,000 milvil vloedh yw gans an kottha kerrek aswonnys, ha tanow yw an re kottha ages 3,000 milvil vloedh. An kottha remenans a groaduryon a veu treylys yn meyn nans yw le ages 3,900 milvil vlydhen.

An Nor yw furvys a weliow dibarow: krevenn an nor, an pall ughel (ow kul, war-barth gans an grevenn, an karngylgh po *lithosfer*), an gwanngylgh po *asthenosfer*, an pall isel, ha kolonnenn an nor. A-ugh an grevenn, po gweli enep an planet, yma'n ayrgylgh po *atmosfer* gonedhys dre vras a nitrojen hag oksyjen.
Islam

**Islam** (arabek الإسلام, "obayans (dhe Dhuw)") yw fay unndywyel ha'n nessa moyha kryjyans y'n nor. Yma kryjygyon Islam, aswonys avel **Moslemyon**, ow krysi y tiskudhas Duw (po, yn arabek, *Allāh*) y volonjedh dhe Vahomm (c. 570–632 OK) ha profosi aral, y'ga mysk Adam, Abraham, Moyses, ha Yesu. Herwydh Moslemyon, an Koran yw kovnoten chif a dhiskudhans dhe dus.

Yma Islam ow dyski bos kryjyans Yedhewon ha Kristonyon furvow iselhes war gryjyans an brofosi oll. Yma diw skorren veur a Islam: Sunni ha Shia.

Y hyllir kavos sel a gryjyans moslemek y'n *shahādatan* ("dew dherivas"): *lā ilāhā illā-llāhu; muḥammadur-rasūlu-llāhi* — "Nyns eus duw saw Duw; Mahomm yw kannas Duw."
Karrek

*"Karrek" a gevarwodh dhe'n folen ma. Rag usys erel, y hweler [[Karrek (klerheans)]]



*'Karrek*' ew soled a hwer en naturel gwres a vonyow gwrisus (*crystalline*). An brassa radn a’n [[Norvys]] ew gwres a garrygi (an gresten ha’n mantel). Kemyskansow dyffrans a vonyow a wra karrygi dyffrans. Gorherys ew karrygi dell ew usys gen [[gweres]] po [[dowr]]. Menonieth (*petrology* po *lithology*) ew studhyans karrygi.



== Ehednow a garrek ==

Karrygi a ell bos pur dhyffrans an eyl dh’y gila. Nebes anodhans ew pur galish ha nebes erel ew medhel, nebes pur gebmyn, hag erel pur danow. Pub karrek a wra longya dhe dri klass, tanek, godhasek ha treusfurvek.  

* [[Karrek danek]] ew karrek furvyes gen gwrians loskvenydhyek/volkanek. Gwres enji pan vo lava war enep an Norvys po magma en-dadn enep an Nor ow yeynhe ha kaleshe.  
:::[[Men growan]]
:::[[Basalt]]
:::[[Gabbro]]
:::[[Elven (karrek)|Elven]]
:::[[Andesit]]
* [[Karrek wodhosek]] ew karrek gwres dhort godhas, hebm ew tebmigow karrek movys gen an gwens, dowr po [[Rewliv|rewlivow]] ha gesrs dhe godha. Droppys ew an godhas avel gweli, dell ew usys en dowr war woles ryver po’n mor. Pan vo moy a wodhas bernys war bedn, an gweliow isella ew gwaskys war-barth rag gul karrek. 
:::[[Grow]]
:::[[Kevili]]
:::[[Growven]]
:::[[Leysven]]
:::[[Kragen]]
:::[[Kalgh]]
:::[[Krey]]
:::[[Pri]]
:::[[Margven]]
:::[[Kyllasen]]
:::[[Dolomit]]
:::[[Ganister]]
* Karrek dreusfurvek ew karrek chanjys gen tobmder po gwask.
:::[[Legh]]
:::[[Hornven]]
:::[[Sarfven]]
:::[[Marbel]]
:::[[Shist]]
:::[[Labolven]]

==An Kelgh Karrek==
Furvyes ha distruys ew karrygi e'n Kelgh Karrek. Karrygi ew furvyes gen menedhyow tan woja gwrisans magma. Woja usyans, furvyes ew karrygi godhasek gen godhasow e'n mor, gen ryvers, an gwens po rewlivow. Nebes anodhans ew usys arta, nebes ew treusfurvyes rag bos karrygi treusfurvyek. Drefen [[Tektonieth plattys|tektonieth plattys]] karrygi ew teudhys rag furvya karrygi tanek arta.

Klassys ew karrygi tanek herwydh an kansradnow a SiO<sub>2</sub> ha monyow erel. Karrygi tanek ew pednfenten da a vonyow. Ma dhe valweyth kowlwrys en [[Kernow]] rag hy monow a'n Oos Brons, a-dhia nanj ew a-dro dhe 4000 bledhen bys e’n jydh hedhyw, en arbednek rag [[sten]], [[kober]], [[arsenik]], [[arghans|arhans]] ha [[zynk]]. Ma balweyth rag [[lithiom]] lebmyn ogas dhe [[Kammbronn|Gambron]]. Emesk an monyow henwys dhort Kernow ew [[Logsulyanit]], [[Kernowit]], [[Cornwallit]] ha [[Cornubit|cornubit]].

==Lavarow gwerin==
*Treeth carrek ha le cales - *between the devil and the deep blue sea*
*Mar ny vedn ev bos rewlys gen an lyw, y tal dhodho bos rewlys gen an garrek - *if he doesn’t do as he is told, he must face the consequences*
*Mar boos ‘vel carrek - *as heavy as lead*
*Hei (ev) a glen orto (orti) pecara brednygen ort'garrek - *she (he) clings to him (her) like a limpet to a rock''
Trigordh

:*Gwelewgh [[Bro Dreger]] rag an epskobeth hengovek yn [[Breten Vyghan]].*

**Trigordh** o keverang yn north-est Kernow. Yth esa y oryon kottha haval dhe re ranndir Kledhbarth Kernow neb a wre bewa dhia 1974 dhe 2009; mes wosa dibarth keverangow Stradneth ha Lysnowyth a-dhiworth Trigordh, y finwedhys Trigordh orth dharn west an keverang ma. Avon Kammel, Bosvenegh hag Eglosheyl a esa y'n keverang.
Loundres

**Loundres** () yw penncita Pow Sows ha'n Ruwvaneth Unys. Yma moy es 7 milvil a dus ow triga yn Loundres Brassa. Fondys yn termyn an Emperoureth Romanek avel *Londinium*, y teuth an sita ha bos kres an Emperoureth Predennek ha chyf jynn a arghans, gwlasegeth, an artys ha gin yn Breten Veur. Yma Sita Westminster ha Sita Loundres ow kul rann a Loundres arnowydh.
Joseph Bédier

**Joseph Bédier** (1864-1938) o skrifyas frynkek y'n 20ves kansblydhen. A dhevedhyans bretonek o y deylu, mes yn Réunion y trigys ev mar flogh. Dyskador a lyenn frynkek eth ev ha bos. Ev a wrug dyllansow a nebes tekstow poesek frynkek koth, y'ga mysk *[[Tristan et Yseult]]* (1900), *[[La Chanson de Roland]]* (1921), ha *[[Fabliaux]]* (1893). Esel a'n Académie française o ev a 1920 bys termyn y vernans. 

A. S. D. Smith a gernewekhas y lyver *Tristan et Yseult*.

## Kevrennow yn-mes

*Expression Libre : y hyllir redya y'n tregh *Bibliothèque* an e-lyvrow *La chanson de Roland* ha *Tristan et Iseult* (yn frynkek)
E.G. Retallack Hooper

**Ernest George Retallack Hooper** (11 Du 1907 – Metheven 1998) o den a boos y'n dasserghyans kernewek wosa Nessa Bresel an Bys. Dyskader, skrifer ha jornalydh o a Egloskubert. 
## Bewnans a-varr
Genys veu yn 1907 dhe Simon Hooper (1869 – 1911) ha Julia Jane Retallack (1869 – 1940).  Pan veu Hooper teyr bloodh, y das, neb o kapten bal, a verwis yn 1911 yn balweyth owr yn Johannesberg.
## Dyski Kernewek
Yn 1924 ev a gestavas Robert Morton Nance, neb a wre restra klassys Kernewek yn Porth Ia y’n termyn na. Hooper a dhyskas an yeth dhyworth lyver Henry Jenner,* ‘A Handbook of the Cornish Language’.*  Wosa henna, ev a removas dhe Loundres, le mayth o dysker yn klass Hal Wyn (Ralph Allin-Collins). Ynwedh ev a gavas dyskansow gans A.S.D. Smith (Caradar). Hooper o onan a’n pymp bardh kynsa amyttys dhe’n Orsedh dre frosuster y’n yeth yn 1932.  o y hanow bardhek.
## Bledhynnyow an Vresel ha demedhyans
Ev a radhyas yn lowarthieth yn Kew ha dres an 1930ow, ev o onan a’n eseli moy politek a Dyr ha Tavas, movyans yowynkneth furvys rag avonsya an yeth Kernewek. Erbynn 1939 ev o lowarther an konsel yn Torquay, Dewnans. Dres Nessa Bresel an Bys ev o y’n Luyow Arvek yn Gibraltar, le may skrifa yn Kernewek orth Kernowogyon kepar ha A.S.D. Smith hag Edwin Chirgwin. Wosa an Vresel, ev a dhemedhis Bertha Annie Southwood  (1907 – 1996) yn 1950.  Diflogh ens i. Hi a dheuth bardh a’n Orsedh yn 1964 hy honan, yn-dann an hanow . Y wrek a’n gennerthas dhe vos dyskader.  
## Adhysk
An yeth kernewek ev a dhyskas yn y ji yn Kammbronn. Hooper o an kynsa dhe assaya kommendya Kernewek dhe skolyow avel devnydh skol. Ev a dhallathas dyski Kernewek dhe dhyskoryon yn skol brivedh Mount Pleasant, Kammbronn, ha diwettha skol brivedh aral, Strangways House, Truru war-barth ha Joan Petchey.  Yn skon, y feu keswel gans Alan Whicker ha’n klass a veu rann a dowlen ‘Tonight’ an BBC. Wosa henna y teuth Westward Television ha pellwolok Kembrek. 
## Bewnans politek ha’n Orsedh
Ev a weresas fondya Mebyon Kernow yn 1951. Pur weythresek o ev yn kaskyghow etholans an 1960ow. Ev o etholys avel lewydh enoradow an parti yn 1973. 
Wosa Richard Gendall dhe fondya an lyver-termyn* ‘An Lef’ *yn 1952, Hooper a dheuth ha bos pennskrifer yn 1954. An hanow a janjyas dhe* ‘An Lef Kernewek’ *ha pesya avel pennskrifer a wrug rag an 28 bledhen nessa. Wosa mernans Robert Morton Nance, ev a dheuth ha bos Bardh Meur an Orsedh rag an termyn 1959-1964. Dres y dermyn avel Bardh Meur, Hooper a ventenas kevrennow ogas dhe Orsedhow Kembra ha Breten Vyghan, hag esel o ev a’n dhiw. 
## Dyllansow
Yn y vledhynnyow diwettha, y wolok ha klyw a fyllis, ha nyns o yn yeghes da. Rag lies bledhen ev o skrifer an goloven lowartha yn paper nowodhow * 'West Briton' *.
Yn mysk y hwelyow liennek, yma pennskrifyansow a *[[Lyver Hymnys ha Salmow]]* (1962) ha *[[Gwryans an Bys]]* (1985). Onan a'n erthyglow kynsa skrifys ganso o "Kernow yn Catalunya", gormelys gans John Parry a skrifas an erthygel ow tochya lien Kernewek y'n *Encyclopedia of Literature*, golegys gans Joseph Shipley yn 1946. Y tyllas Talek *[[Kemysk Kernewek]]* yn 1964 ynwedh. 

* An Bibel yn Kernewek
Radulphus Ton

**Radulphus Ton** (a vywa a-dro dhe 1504) yw hanow possybyl war awtour *[[Beunans Meriasek]]*. Y hyllir redya an hanow yn mammskrif avel *Dominus Hadton*, *Dominus Nadton*, po *Dominus Rad. Ton* (hemm yw an styryans a yw gwell gans Ken George). Managh katholik o ev, dell hevel, yn Kollji Glasneth ogas hag Aberfal, mes Ray Edwards a brofyas y vos dhe wir triger a Gammbronn wostalleth. Ton a junyas niver a hwedhlow rag furvya *Beunans Meriasek* &ndash; hwedhel Sen Sylvester, hwedhel Massen Wlesik, hag erell &ndash; hag henna heb sleyneth lyennek, devri. Mes yma'n hwedhlow ma ow tiskwedhes omdalghow Kernowyon an oes na yn kever lies testenn: istori romanek, Yedhewon ha Muslimyon, renkasow.

Nyns yw usadow an gis lytherennans a eus dhodho, a-ban yw gwell ganso dhiskwedhes hys bogalennow der gesunyans a lytherenn holyes gans *y* &mdash; rag ensompel, *tayl*, *breys*, *ponfoys* yn le "tal", "brys", ha "poenvoes" (yn lytherennans KK arnowydh). Rag henna y tisputyas George bos *Beunans Meriasek* an fondyans rag Kernewek Kemmyn.
Æðelstán a Bow Sows

**Æðelstán** (po ***Athelstan*** yn sowsnek arnowydh; tu hag 895 bys 939) o myghtern Pow Sows oll a-dhia 924 bys termyn y vernans. Ev o genys yn Wessex, Edward Hen y das ha Egwina y vamm. (Egwina o bugeles voghosek wostalleth.) Lies budhogoleth o gans y luyow erbynn Ankredoryon Mor, Kembroyon, ha Kernowyon. 

Orth Kas Brunanburh o y vudhogoleth vrassa: ena yn 937 y fethas ev an kesunyans hembrenkyes gans Kostennin II, myghtern Alban. Dowr Tamer a wrug ev an or yntra Kernow ha Dewnens, wosa ladhva lies Brython yn Dewnens. 

Unn mab-meythrin dhodho o Håkon Dha, hag eth ha bos myghtern Norgagh. Y kwitha lys Æðelstán yn kestav gans an gwlaskordhow erell yn Ewrop: y hanter-hwerydh a dhemmedhas eseli teyluyow ryal, ha godrigoryon estren a'n hwila – y'ga mysk Egill Skallagrímsson, testunn a *Egils Saga* yn Islendek.

Den kryjyk o Æðelstán hag a ros yn hel dhe'n eglos yn Wessex. Y tewisas ev ynkleudhyas orth Malmesbury, y vohya faverys abatti, yn Gloucester. Nyns esa fleghes ganso, ha'y vroder Eadmund a'n holyas avel maghtern.

War-tu hag yn 2000, an band rokk Skwardya a skrifas **, kan Gernewek yn kever an "glanheans ethnek" wrug gans Æðelstán erbynn dus Vrythonek a Dhewnens ha tylleryow erell.

## Kevrenn yn-mes
* MP3 an gan ''Athelstan'' gans Skwardya
Parti Lavur

An **Parti Lavur** () yw parti politek kres-kledh y'n Rywvaneth Unys. Keir Starmer yw lewydh an parti a-dhia 2020. Kesunyansow lavur a furvyas an parti yn 1900. 

A-dhia an dewisyans yn 2010, Lavur yw an nessa parti y'n Senedh. Yn Kernow an Parti Livrel Werinel yw an enebieth kreffa orth an Withadoryon.

Yn Kledhbarth Wordhon, an SDLP yw keffrysyas Lavur. Lavur y honan na wra kontestya dewisyansow yn Kledhbarth Wordhon.

## Leydoryon

* Keir Hardie (1906–1908)
* Arthur Henderson (1908–1910)
* George Nicoll Barnes (1910–1911)
* Ramsay MacDonald (1911–1914)
* Arthur Henderson (1914–1917)
* William Adamson (1917–1921)
* John Robert Clynes (1921–1922)
* Ramsay MacDonald (1922–1931)
* Arthur Henderson (1931–1932)

* George Lansbury (1932–1935)
* Clement Attlee (1935–1955)
* Hugh Gaitskell (1955–1963)
** George Brown (1963; *interim*)
* Harold Wilson (1963–1976)
* James Callaghan (1976–1980)
* Michael Foot (1980–1983)
* Neil Kinnock (1983–1992)
* John Smith (1992–1994)

** Margaret Beckett (1994; *interim*)
* Tony Blair (1994–2007)
* Gordon Brown (2007–2010)
** Harriet Harman (2010; *interim*)
* Ed Miliband (2010–2015)
** Harriet Harman (2015; *interim*)
* Jeremy Corbyn (2015–2020)
* Keir Starmer (2020–*a-lemmyn*)
Loveday Jenkin

**Loveday Jenkin** yw politegores Mebyon Kernow ha kernewegores. Konseler Ranndir Kerrier yw hi a-dhia 1995. Kaderyores Kowethas an Yeth Kernewek yw hi ynwedh, a-dhia 2002. Y hwaynyas hi soedh yn governans Konsel Ranndir Kerrier rag nowydhans gwerinel Mis Kevardhu 2004: hemm yw an kynsa prys mayth yw esel a barti MK yn soedh governans. Mis Me 2005, wosa hy frofyans, Konsel Kerrier a votyas rag diwyethogeth yn arwoedh an Konsel ha nebes arwoedhyow fordh.http://www.cornish-language-news.org/

Hi a dheuth a bos bardh Gorsedh Kernow yn 1982 gans an hanow .
Jowan Bolitho

**John Bolitho** (1930-2005) o kenedhleger kernewek a vri, genys yn Bud. Ev a omjunnyas y'n Morlu Ryal hag ganso 16 bloedh; y'n Morlu y pesya deg blydhen. Wosa henna, Bolitho a gana menowgh der an bellwolok.
Yth eth ev ha bos bardh an Orsedh yn 1981 wosa dyski an taves Kernewek. Bardh Meur o va a-dhia 2000 bys yn 2003. Hwath pella, avel konseler Mebyon Kernow y servya ev yn Konsel Ranndir Kernow Kledh a-barth Bud-Strasnedh hag yn konsel an dre na bys termyn y vernans.  o y hanow bardhek. Y ferwis ev an 5 a vis Kevardhu 2005 gans kanker an kolodhyon.

## Devedhyans an derivadow
* *[[An Gannas]]*, niver 349 (Mis Genver 2006).
* Geryow er y gof gans Tewennow
* Geryow er y gov gans Dick Cole
Omar Khayyám

**Omar Khayyám** (1048–1123; yn persek, "عمر خیام") o bardh ha kalkor genys yn Nishapur, Iran. Y hanow leun o *Ghiyath al-Din Abu'l-Fath *'Umar** ibn Ibrahim Al-Nisaburi al-**Khayyami**'. (Yma *al-Khayyami* ow styrya "gwrier tyldow").

Geryes da o Omar Khayyam yn bywnans y honan avel kalkor ha steronydh a wrug gwellheans dhe'n lyver-dydhyow persek. An Sodon Jalal ad-Din Malekshah Saljuqi a selyas an lyver-dydhyow dasfurvyes yn soedhogel 15 mis Meurth 1079.

Mes an lyenn a skrifas Omar Khayyám yw aswonnys yn kwell hedhyw. Nebes mil gwersow a beswar linenn a skrifas ev. Treylyans  a'y *[[Rubáiyát Omar Khayyám|Rubáiyát]]* a wrug Omar Khayyám awtour a vri y'n bys ow kewsel sowsnek, rag ensompel. Yn 1990, Jowann Richards a dhyllas treylyans an *Rubáiyát* yn Kernewek.
Petrek

**Sen Petrok** (aswonnys avel *Pedrog* yn Kembrek, *Pereg* yn Bretonek ha *Perreux* yn Frynkek (c.468&ndash;564 OK) yw sans kristyon a'n 6ves kansblydhen. Awos dineythyans yn Kembra, dhe Vrythonyon a Dhewnans, Kernow, ha Gwlas an Hav y fenystras ev kyns oll.

Tasek Dewnans yw ev, ha baner nowydh Dewnans yw aswonnys avel "baner Sen Petrok". Y dhydh goel ev yw an 4a a vis Metheven. Yma lymnoryon orth y dhiskwedhes warbarth gans karow, herwydh usadow.

Tas Petrok herwydh henhwedhlow kembrek o Glywys Kernow penntern Glywysing. Y studhyas Petrok yn Wordhon, yn le mayth o ev dyskador a Caomhghín Sans. Wosa henna, yn Kernow y tallathas ev y venystrans orth managhtiow Lannwedhenek ha Bosvenegh. Yn Lannwedhenek yth esa ev ow kortos dres prys hir, hag yma hanow sowsnek an dre (*Padstow*) ow mos dhiworth y hanow ev (*Padrock-stowe*). Yn haval, yma y hanow war Petrockstow, Newton St Petroc, ha nebes trevow erell yn Dewnans. Tasek Timberscome yn Gwlas yn Hav yw Petrok ynwedh.

Wosa deg blydhen warn ugens, yth eth ev dhe Rom ow passya dre Vreten Vyghan.

## Omriansow Plyw
### Kernow
* Bosvenegh
* Eglosheyl
* Lannwedhenek
* Nansfenten
* Trevelgi

### Dewnans ha Gwlas an Hav
* Newton St Petroc
* Karesk
* Dartmouth
* Lydford
* Clannaborough
* Petton
* South Brent
* Petrockstow
* Timberscome, Gwlas an Hav
Greka

**Greka,** po **Grew,** (*Ελληνικά* /ɛˌliniˈka/ y'n yeth hy honan), yw yeth eyndo-europek kewsys yn Europa (Pow Grek, Kypros ha dhyghowbarth Albani) ha tramor (gans Grekys yn Ostrali, an Statys Unys, Pow Frynk ha gwlasow erell) gans nebes pymthek milvil dhen. Y'n lytherennek rek yth yw Greka skrifys.

Yma tus ow kewsel Greka y'n konna-tir balkanek a-dhia an sekond milvlydhen kyns OK. Yma dhe Reka gerva a 600,000 ger, onan a'n vrassa y'n norvys. An taves greka yw huni Homer, lien Grekys an Oos Klasek, an Emperoureth gonedhys gans Aleksander ha'y hembrynkysi, ha'n Testament Nowydh.

Hedhyw, yeth sodhogel yw Greka yn Pow Grek, Kypros, ha'n Unyans Europek.

## An [[Pader]] yn Greka
An versyon ma yw huni Aweyl Mathew (6:9-13):

:Πάτερ ἡμῶν ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς: 
::ἁγιασθήτω τὸ ὄνομά σου·
:ἐλθέτω ἡ βασιλεία σου· γενηθήτω τὸ θέλημά σου,
::ὡς ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ τῆς γῆς·
:τὸν ἄρτον ἡμῶν τὸν ἐπιούσιον δὸς ἡμῖν σήμερον·
:καὶ ἄφες ἡμῖν τὰ ὀφελήματα ἡμῶν,
::ὡς καὶ ἡμεῖς ἀφίεμεν τοῖς ὀφειλέταις ἡμῶν·
:καὶ μὴ εἰσενέγκῃς ἡμᾶς εἰς πειρασμόν,
::ἀλλὰ ρῦσαι ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ πονηροῦ.
:Ὅτι σοῦ ἐστιν ἡ βασιλεία καὶ ἡ δύναμις καὶ ἡ δόξα
::εἰς τοὺς αἰῶνας· ἀμήν.

Yn lytherennans romanek:

:*Páter hêmôn, ho en toîs ouranoîs:*
::*hagiasthêtô tò ónomá sou.*
:*Elthétô hê basileía sou. Genethétô tò thélêmá sou,*
::*hôs 'en 'ouranõi, kaì 'epì tês gês.*
:*Tòn árton hêmôn tòn epioúsion dòs hêmîn sêmeron.*
:*Kaì áphes hêmîn tà opheilêmata hêmõn,*
::*hôs kaì hêmeîs aphíemen toîs opheilétais hêmõn.*
:*Kaì mê eisenénkêis hêmãs eis peirasmón,*
::*allà rhûsai hêmãs apò toû ponêroû.*
:*Hóti soû estin hê basileía, kaì hê dúnamis, kaì hê dóxa*
::*eis toùs aiõnas. Amên.*
Dydh

**Dydh** yw unnsys prys ow turya 86,400 a eylennow, po 24 eur. Yma seyth dydh ow kul seythun.

Ottomma rol a dhedhyow an seythun:
* dy' Lun
* dy' Meurth
* dy' Merher
* dy' Yow
* dy' Gwener
* dy' Sadorn
* dy' Sul
2005

2002 - 2003 - 2004 - 2005 - 2006 - 2007 - 2008


**2005** OK yw bledhen gemmyn y'n dedhyans gregorek, ow talleth de Sadorn. Hemm yw "Bledhen a'n Bes-ma rag Fisegieth".

## Hwarvedhyansow
* 7ves a vis Gortheren: omsettyansow Loundres
* 28ns a vis Gortheren: Óglaigh na hÉireann (an Lu Repoblekanek Wordhonek) a dhiskleryas diwedh orth aga has arvys yn Kledhbarth Wordhon

## Mernansow
* 1 Genver: Shirley Chisholm
* 2sa a vis Ebrel: Pab Yowann Pawl II
Osow Kres

Yma'n **Osow Kres** ow furvya an spys kres y'n kevrennans hengovek a istori Europa yn tri oos: Hwarheans klasek, an Osow Kres, ha Hwarheans arnowydh. Yn Howlsedhes Europa, yma'n Osow Kres ow turya, herwydh usadow, a-dhia finwedh an Emperoureth Romanek yn Howlsedhes (4a kansblydhen) bys derow an 16ves kansblydhen, termyn an Dasfurvyans, vyajyow hwithrans, pryntya, ha dasserghyans denedhyeth.
Kostentin I a Rom

**Kostentin Veur** (yn latin, ***Flauius Ualerius Constantinus***; 272-337) o rewlyer Romanek a-dhia 306 OK. Y dhyneydhyans o yn Serbi arnowydh; Helen o y vamm. Yn 306, y kwarnyas y luyow yn Evrek, Breten Veur, y vos Emperour. Yn 313 ev a removyas an laghys erbynn Kristonyon der Warnyans Milan. Kynsa Konsel Nicaea ev a elwis yn 325, ha gans henna y tallathas an gis romanek rag promovya Kristoneth. Yn 330, ev a wrug *Byzantion* po Sita Kostentin (*İstanbul* arnoywdh) pennsita an emperoureth.

Y'n bys brythonek, Kostentin o geryes da awos tybyans bos Helen a Vreten Veur. Jeffri a Venow a lesas an tybyans bos Kostentin myghtern predennek.

Yma hwedhel yn kever Kostentin ha'n den supposys dh'y sawya a'n kleves meur, Pab Sylvester I, yn *[[Beunans Meriasek]]*.
Pader

An **Pader**, po **Pader agan Arloedh**, yw pysadow kristyon res gans Yesu Krist y honan dh'y dhyskyblon, herwydh an Bibel (Matt. 6:9-13 ha Luk 11:2-4). Hemm yw, dell hevel, an pysadow aswonnys yn kwell yn Kristoneth oll.

## Vershyon a'n Pader yn Kernewek

:Agan Tas ni, usi y'n nev. 
:Bennigys re bo dha Hanow,
:Re dheffo dha Wlaskor, dha vodh re bo gwrys,
:y'n nor kepar hag y'n nev. 
:Ro dhyn ni hedhyw agan bara pub dydh oll; 
:ha gav dhyn agan kammweyth, kepar dell avyn nyni
:dhe'n re na usi ow kammwul er agan pynn ni. 
:Ha na wra agan gorra yn temptyans,
:Mes deliver ni a-dhiworth drog. 
:Rag dhiso jy yw an wlaskor, 
:ha'n galloes, ha'n gordhyans, bys vykken ha bynari. Amen.

Yma genen ni hwath unnek vershyon a'n Pader yn kernewek hengovek.
## Vershyon hen a'n Pader yn Kernewek gans Rev. Mark Guy Pearse

:Agan Tâs-ny ês en nêf, 
:rê-bo sones dhe hanow; 
:dens dhe wlascor ; 
:dhe volunjeth rê-bô gwres en nôr kepar hag en néf; 
:rô dhen-ny hedhew agan bara-ny peb dêth, 
:ha gaf dhen-nv agan camwith kepar del afen-ny an rê-ma es ow­-camwül er agan pyn-ny, 
:ha na wra agan hembronkia en temptasyon, 
:mes dilerf ny dheworth drôk. 
:Rag dheso-jy yû 'n wlascor, ha'n gallos, ha'n wordhians, bes venary1. 
:Endella rê-bo

## Versyons hengovek
Yma unnek versyon a'n Pader ow treusvewa dhyworth Kernowek hengovek:

## Devynnow
Pow Ereder

**Pow Ereder** o kevrang yn deghow ha kres Kernow ow synsi ynno an darnow deghow a ranndiryow Karrek ha Rostorrmoel neb a wre bewa dhia 1974 dhe 2009.

Trevow yn Pow Ereder:
* Chi war Dreth
*Lannbrobus
* Lannvowsedh
* Lostwydhyel
* Sen Ostell
* Truru
Pedera

**Pedera** o onen a'n naw keverang orth vorrep a-gledh Kernow, ow synsi ynno an darnow kledh a ranndiryow Rostorrmoel ha Karrek neb a wre bewa dhia 1974 dhe 2009. 

Trevow yn Pedera:
* Breanek
* Lanneves
*Lanngorrow
* Lannwedhenek
* Pyran yn Treth
* Sen Kolomm Veur ha Byghan
* Tewynn Pleustri