Oksyjen

Elven gemyk ew **oksyjen**, niver 8 e'n Vosen Beriodek. Y arwodh gemyk ew **O**. An hanow a dheu dhort an geryow Greka *oxy genes*, ow styrya furvya trenken. Oksyjen ew an elven treja moyha pals e'n Univers, woja hidrojen ha heliom. E'n System howlek, anusadow ew an Norvys drefen bos kebmys oksyjen e'n ayrgylgh (arwodh sur a vewnans, drefen y vos furvyes gen lughwrians). 

Essensek ew oksyjen drefen y vos radn a DNA ha kesstoffow erel posek dhe vewonieth. Ema othem dhe pub eneval a oksyjen rag anella. Nanj ew a-dro dhe 2.4 bilvil bledhen an level oksyjen e'n ayrgylgh a dhallathas derevel e'n Hwarvos Oksidysans Meur. Eghednow nowydh a usyas lughwrians rag askorra oksyjen. An oksyjen o gwenon dhe'n cyanobakteria hag a vewa kens. Na ell den anella pan vo le ages 17% oksyjen e'n ayrgylgh. Bes re a oksyjen ew peryllus ewedh, en arbednek dhe sedhoryon downvor, neb a ell kawos *the bends*.

 a veu an kensa dhe dhiskrifa oksyjen en mis Est 1774. Ev a fogellas howlspladn war verkurik oksid (HgO), ha kuntel an gass hag a veu askorrys. Carl Wilhelm Scheele (1742-1786), kemygydh a Sweden, a wrug usya an keth method diw vledhen kens hedna, bes na wrug skrifa derivas. En mis Gwydngala 1774 ev a skrifas lyther dhe  en Frynk a-dro dhe'y dhiskudhyans. Na leveris Lavoisier ev dhe dhegemeres an lyther. Priestley a vysytyas Lavoisier en mis Hedra 1774, ha na leveris Lavoisier a-dro dhe hedna hwath. Bes Lavoisier a gonvedhas diskudhyans oksygen dhe dhisprevi tybieth *phlogiston*. Lavoisier a brovyas an hanow *oxygene* rag an elven.

Askorrys ew 100 milvil tonnas a oksyjen dhort an ayr pub bledhen, po dhort ayr linyel po usya ridrow zeolit rag sugna'n nitrojen dhort an ayr. Usys ew an brassa radn a'n oksyjen rag gul dur (55%) po e'n diwysyans kemyk (25%). Usys ew mynsow le en klavjiow, dyghtya dowr, fusednow ha treghi olkenyow. An diwysyans kemyk a dhasober oksyjen gen ethylen rag gul ethylen oksid, hag en y dro rag gul lin gorthrew, polyester ha gwiasow dillas.

Monow silikon-oksyjen a gomprehend an brassa radn a grohen an Norvys, war-barth oksidow elvednow erel. Oksyjen e'n ayrgylgh uhel a wari radn bosek en y furv ozon (O3). An ozon a wra sugna dewydnyans ugh-violet, ow kwitha enep an Norvys dhort an dewydnyans peryllus ma. Klorofluorokarbonow o kudyn meur dhe'n Level Ozon, bes lettyes enjei gen an Protokol Montreal en 1987.

Poos atomek oksijen ew 15.99, y boynt teudhi ew -218°C ha'y boynt bryjyon ew -183°C. Y dhosedh ew 1.43 gramm an liter. Gass diliw, anvlasus ew oksyjen. Glas ew liw lin oksyjen e'n spektrum.

## Mirva

Restren: PriestleyFuseli.jpg |skeusennik|Joseph Priestly
Restren: Carl_Wilhelm_Scheele_from_Familj-Journalen1874.png |skeusennik|Carl Wilhelm Scheele
Restren: Lavoisier, Antoine Laurent de (1743-1794) CIPB1171.jpg |skeusennik|Antoine Lavoisier
Restren: Black-band_ironstone_(aka).jpg |skeusennik|Hornven bondys dhort oos an Hwarvos Oksidysans Meur
Restren: AirLiquideASU_plant,_Florida.jpg |skeusennik|Gweythva oksyjen en Florida
Restren: Simple_face_mask.jpg |skeusennik|Visour bejeth
Restren: TechDiving_NOAA.jpg |skeusennik|Sedhor downvor
Restren: SpaceX_Falcon_9_with_Dragon_COTS_Demo_1_during_static_fire_test.jpg |skeusennik|Fusen owth usya oksyjen avel kunys
Restren: Ozone_2001sept17_lrg.jpg |skeusennik|An toll e'n Level Ozon