open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pel droos Iwerdhonek

Gwari a wari dre vras yn Iwerdhon yw **Pel droos iwerdhonek** (Iwerdhonek: *Peil*, *Peil Ghaelach* po *Caid*, ). Onan a wariow moyha gerys-da Iwerdhon yw. 

Y hwariir pel droos iwerdhonek gans parys a 15 gwarier kettep penn.  Furv an peulyow yw hevelep dhe lytheren H, kepar ha peulyow rugby, mes yma ros war an rann isella. Y hyllir skorya unn poynt dre gavos an bel ynter an peulyow, po skorya gol, talvesys tri foynt, dre gavos an bel y’n ros. Possybyl yw dhe wul devnydh a’n dhiwla ha’n dhiwdros rag gwaya an bel yn-rag.

Dell yw usys yma dew hanter a 30 munysen kettep penn; mes war an nivel ughella hys an hanter yw 35 munysen. An bel yw hevelep dhe bel pel droos, mes gans moy a boos. Ughelboynt an seson yw pennwari Kamporieth Bel Droos Iwerdhon Oll, a wariir yn Park Croke, Dulyn war an peswora dy’Sul yn mis Gwynngala. An fytt a’n jeves ruth a 80,000 a dus po moy herwydh usadow. 

Pel droos iwerdhonek yw onan a’n peswar gwari iwerdhonel dyghtys gans Kowethas Athletek Iwerdhonek, an korf gwariow moyha yn Iwerdhon.
Raad ny Foillan

**Raad ny Foillan** (Hyns an Wolan) yw kerdhva arvorel yn Enys Manow. Y hyllir hy herdhes yn fordh naswedhek po gorthnaswedhek. 

## Hyns hag istori
Raad ny Foillan a dhalleth ha gorfenna orth Pons an Vilvledhen dres Porth Doolish (Douglas yn Sowsnek).  Hys an trolergh yw 102 mildir, ha diskwedhys yw gans arwodhow gans golan war gilva las.  

Gwrys veu an trolergh rag merkya solempnitys "Bledhen Ertach"  an enys yn 1986. Dell yw usys ev a sew an arvor, ow tremena divers tirwedhow kepar ha trethow grow yn Pentir Ayre dhe alsyow a ughder 1400 tros-hys. 

An hyns a gomprehend an rannow a sew:

*Doolish dhe Balley Chashtal (19.75 mildir)
*Balley Chashtal dhe Purt le Moirrey (6 mildir)
*Purt le Moirrey dhe Purt Çhiarn (7 mildir)
*Purt Çhiarn dhe Purt ny h-Inshey (15 mildir)
*Purt ny h-Inshey dhe Balley Keeill Vaayl (7.5 mildir)
*Balley Keeill Vaayl dhe Jurby (7 mildir)
*Jurby dhe Kione ny h-Ayrey (8.5 mildir)
*Kione ny h-Ayrey dhe Rhumsaa (7.5 mildir)
*Rhumsaa dhe Maghal (5 mildir)
*Skeerey Maghal dhe Laksaa (8 mildir)
*Laksaa dhe Doolish (10 mildir)

An termyn skonna rag kowlwul  Raad ny Foillan yw 21 our 21 munysen ha 25 eylen, gans Orran Smith yn Hedra 2020. 

## Bestes ha plansow
Y hyllir gweles ydhyn an mor kepar ha karaweges berrdhu, skuthanes Manow, popys brili, murres kemmyn ha golanes, warbarth reunes loos, ha war an tir, an deves Loghtan tanow gwithys gans Ertach Kenedhlek Manow.
Robert Recorde

Awgrymer ha medhek kembrek o  **Robert Recorde** (a-dro dhe 1512 – 1558). Ev o an kynsa dhe usya an kehavalnos, ha henna yn 1557.   Ev ynwedh o an kynsa dhe wul devnydh a’n arwodh addyans.

Genys veu dhe deylu mas yn Dinbych-y-Pysgod, Konteth Penvro, hag yth eth yn rag dhe studhya yn pennskolyow Rysoghen ha Kargront. 

Ev a removas dhe Loundres avel medhek, ha leverir bos an myghtern ha myghternes ynmysk y berthyoryon. Apoyntys veu avel  dyghtyer an vathva yn Bristol yn 1549. Koweth o dhe’n awgrymer, alkemydh ha skolheyg kembrek John Dee.  

Y ferwis yn prison Bynk an Myghtern yn Southwark, wosa ev dhe vos aberth yn kenbdon. 

## Lyvrow
**The Grounde of Artes, teachings the Worke and Practise, of Arithmeticke, both in whole numbers and fractions (c. 1540)
**The Pathway to Knowledge, containing the First Principles of Geometry ... bothe for the use of Instrumentes Geometricall and Astronomicall, and also for Projection of Plattes* (Llundain, 1551)
**The Castle of Knowledge, containing the Explication of the Sphere both Celestiall and Materiall, etc.* (Llundain, 1556)
**The Whetstone of Witte, which is the second part of Arithmetike, containing the Extraction of Rootes, the Cossike Practice, with the Rules of Equation, and the workes of Surde Numbers.* (Llundain, 1557). Dyma'r llyfr a gyflwynodd yr [[hafalnod]] a'r llyfr Saesneg cyntaf ar [[algebra]].
**The Urinal of Physick''; Reynolde Wolfe; Llundain (1548).
Snaefell

**Snaefell** (Norsek koth *snjœ-fjall/snjó-fall* – menydh ergh; Manowek: *Sniaull*) yw an menydh ughella yn Enys Manow ha’n unn bleyn dres 2000 tros-hys war an enys. Yma gorsav hyns-horn, bosti ha niver a wernow keskomunyans war an bleyn. 

## Gwelyow
Lavar koth yn Enys Manow yw y hyllir gweles hwegh myghterneth a Snaefell: Enys Manow,  Pow Sows, Iwerdhon, Alban, Kembra ha’n nev. Nebes versyons a geworr seythves myghterneth, Manannán po’n mor. Yn apert, an gwel a greg war weladowder ha’n gewer. 
Leghen war an bleyn a dhiskwedh tu ha pellder pymp poynt a Snaefell:
* 31 mildir dhe Mull of Galloway, Alban.
* 51 mildir dhe Scafell, Pow Sows
* 66 mildir dhe Venydhyow Mourne, Iwerdhon Gledh
*85 mildir dhe Liverpool
* 97 mildir dhe Dhulyn, Iwerdhon

(Rag neb reson, nyns usi Kembra war an leghen).

## Yskynna Snaefell

Hyns-horn Menydh Snaefell a yskyn an menydh yntra mis Ebrel bys dhe vis Hedra a Laksaa dhe’n penn. 

Fordh an A18 a dremen lethrow Snaefell, ha hemm yw an ughella rann a hyns resow TT Enys Manow. Kerdhoryon a wra devnydh a’n trolergh garow a’n park kerri war an fordh ma ogas dhe orsav hyns-horn Bengalji. An trolergh a dremen grow, legh, gwels ha karrek war y fordh dhe'n topp. Nyns yw res krambla ha’n kerdh a gemmer ogas dhe 45 munysen.

Desedhys yw koloven drigonometrek  war benn an menydh. Yma men kedhlow war benn karnedh yn ogas. 

## Kewer
Yn 1970, gorsav gewer awtomatek penn Snaefell a rekordyas hwaff a 150 mildir an our. An tooth ma yw onan a’n moyha rekordys bythkweth y’n Enesow Bretennek. 2 Kevardhu 1966, ha’n gwyns ow trehedhes krevder trowyns, gwernen radyo Awtorita Ayrennans Civil a veu distruys.

## Mirva

Restren:Snaefell Mountain Walking Trail - Isle of Man - kingsley - 24-JUN-09.jpg|Dalleth an trolergh ogas dhe Orsav Bengalji usys yn tiopek dhe ynskynna Snaefell 
Restren:Snaefell with Snaefell Mountain Railway.jpg|Hyns-horn Menydh Snaefell owth yskynna Snaefell 
Restren:Summit Hotel - Snaefell Mountain - kingsley - 24-APR-09.jpg|Koffiji (ostel kyns) ogas dhe benn an menydh 
Restren:Snaefell Mountain Summit - Isle of Man - kingsley - 24-APR-09.jpg|Penn Snaefell gans an goloven drigonometrek ha karnedh        
Restren:Plaque atop Snaefell Mountain - Isle of Man - kingsley - 24-JUN-09.jpg|Men kedhlow ow tiskwedhes tuyow tirnosow ha’ga fellderow a benn an menydh
Storlok

**Storlok** o bagas ilow rokk ha blous a gana yn Bretonek. Styr ‘storlok’ yw tros yn Bretonek. I o an kynsa bags dhe gana yn Bretonek. Aga hanow yw aswonnys hwath yn Breten Vyghan kepar ha *Gwerz ar vezhinaerien*, *Keleier Plogoff* po *Boutoù koat dre dan* . Kemyskans yw testennow aga hanow a brotestyansow ow tochya Breten Vyghan (*Keleier Plogo* ha *Kastell Rock*), protestayansow kesgwlasek (*Gwerz Marv Jorj Jackson*) po arayow a ganow hengovek (*Marjanig*).

Ilow bretonek an oos na a wre devnydh a ganow gwerin ha telynnow, kepar hag Alan Stivell, An Tri Yann ha Sonerien Du. Pan veu Storlok furvyes yn 1976, an poslev o war rokk. Wosa dyllans aga huntilow *Stok ha stok* yn 1979, an bagas a erviras keskar yn 1980.
## Ilewydhyon
Furvyes veu an bagas gans 
*Denez Abernot, (genys 1955) kaner. Yth eth yn rag dhe wul unn blasenn solo. 
*Bernez Tangi, (genys 1949) bardh, kaner (fondyer an bagas rokk Pentothal gans unn blasenn solo)
*Mona Jaouen, kanores (gans teyr flasenn solo)
*Bob Simon, ilewydh (fondyer an bagas Strollad ar Vro Bagan).

Eseli erel :
*Gildas Beauvir, gitar, gitar tredanek
*Abalip, tabours, tollgorn
*Bertrand Floc’h, gitar, gitar faborden
*Kristian Desbordes, piano (hembronkyer *Ensemble Choral du Bout du Monde*)
*Moris Ivin : organ
*Yvon Gouez : gitar tredanek

## Plasennow
**Gwerz maro Jorj Jackson/Gwerz ar vezhinaerien* sengel (1978)
**Stok ha stok* (1979) NOE 30011 (eyldyllys avel cidi  gans Coop Breizh (CD 930)).

## Kevrennow a-ves
*Gwiasva sodhogel Bernez Tangi
*Gwiasva sodhogel Mona Jaouen
*Gwiasva sodhogel Ensemble Choral du Bout du Monde
*Gwiasva sodhogel Abalip
*Gwiasva sodhogel Pempbiz, bagas nowydh eseli Storlok
Movyans Skolyow Meythrin

**Movyans Skolyow Meythrin** (MSM) yw kowethyans heb budh fondyes gans Rhisiart Tal-e-bot yn 2009. Ev yw y gevarwodher a-lemmyn ynwedh. Selys yw yn Kolji Kernow yn Kammbronn gans an amkan a lesa an yeth Kernewek yn-mysk fleghes yowynk ha’ga theyluyow. 

## Skol dy'Sadorn Kernewek
A-dhia 2009, Skol dy'Sadorn Kernewek re brovias skol veythrin dy’Sadorn keffrys ha dyskansow Kernewek dhe gerens kettermyn. 

## Keur Kernewek
Yn 2012 Tal-e-bot a askorras Keur Kernewek, CiDi a ganow yn Kernewek rag fleghes yn-dann pymp bloodh. Gwrys veu hemma gans gweres Gorsedh Kernow, Konsel Tre Resrudh, Ilow DBS], Kowethas an Yeth Kernewek ha bagas rokk kernewek Hanterhir, a askorras nebes kanow, ha studhyoryon Pennskol Aberplymm. Yma 45 kan gott war an cidi gans lyvryn a eryow yn Kernewek ha Sowsnek. 

## Skol Veythrin Karenza
Skol Veythrin Karenza, fondyes gans MSM yn 2013, yw an skol veythrin termyn leun kynsa y’n yeth Kernewek kovskrifys yn sodhogel gans Ofsted.
Mary Robinson

**Máire Treasa Úna Mhic Róibín**, po **Mary Robinson** (genys 21 Me 1944) o seythves Lewydh Iwerdhon, ha’n venen gynsa. Lewydh o hi ynter 3 Kevardhu 1990 ha 12 Gwynngala 1997 pan omdhisodhas rag dalleth sodh nowydh avel Ughel-desedheger dres gwiryow denel. 

Robinson o an ombrofyer anserghek kynsa dhe dhos ha bos Lewydh. Omviskys o yn niver a gaskyrghow ow tochya gwiryow denel yn Iwerdhon, kepar ha dhasdhrogoberi kethreydhedh, laghelegi haslettyans, laghelegi didhemedhyans, gallosegi benenes dhe vos rann a dhewdhek den ha diogeli an gwir dhe weres laghel.

Hi o Lewydh moyha gerys-da Iwerdhon, y’s teva kevradh komendyans a 93% unn termyn. 

Hi a waynyas Pewas Erasmus yn 1999. 

## Bewnans a-varr
Genys veu yn 1944 yn Ballina, Konteth Mayo, myrgh dhe dhew vedhek. Hi a studhyas an lagha yn Kolji an Drinses, Dulyn. Yn 1976 hi a omjunyas an Parti Lavur, hi a’n gasas yn 1985.

## Etholans Lewydh 1990
Robinson a savas erbynn Brian Lenihan a Fianna Fáil hag Austin Currie a Fine Gael. Kyn ny waynyas y'n dewisyans kynsa, wosa kavos an brassa rann a raglevow skoodhyoryon Austin Currie y'n eyl dhewisyans, hi a waynyas gans ogas dhe 525 a'n raglevow. 


Mary_Robinson_in_Somalia.jpg|Robinsonowth oberi avel kannas gwiryow denel yn Somali
Mary_Robinson_World_Economic_Forum_2013.jpg|Owth aretha yn Forum Erbysel an Bys 2013
Mary_Robinson_recieves_the_Presidential_Medal_of_Freedom_2009_(cropped).png|Ow tegemeres Medalen Rydhsys an Lewydh dhyworth Barack Obama yn 2009
Men Scone

**Men Scone** (Albanek - *An Lia Fàil*; Skots - *Stane o Scuin*) — aswonnys ynwedh avel **Men Tenkys**, hag yn Pow Sows avel **Men Kurunyans** — yw stock a gragen rudh usys rag kansvledhynnyow yn kurunyans myghternedh Alban. 

Yn istorek, gwithys veu an men yn Abatti Scone yn Konteth Perth, degys ena gans Myghtern Kenneth I a Alban a Enys Ionac. 841 OK. Wosa y removans gans Myghtern Edward I a Bow Sows yn 1296, usys veu yn kurunyans myghternedh Pow Sows. Y vyns yw 26 meusva X 17 meusva X 11 meusva ha'y boos yw 335 poos. . War unn enep y hwelir krows gravys warnodho, ha kylghow horn war bub penn a weres y waya. Usys veu yn tiwettha yn 1953 yn kurunyans Myghtern Charlys III. 

Yn 1996, Governans an Ruvaneth Unys a erviras dehweles an men dhe Alban, pan na veu usys yn kurunyansow. Gwithys yw lemmyn yn Kastell Karedin, le mayth ys gwithys gans Jowals Kurun Alban. Yn Kevardhu 2020, Governans Alban a leveris y fedha an men dasleys dhe Hel Cita Perth. 

## Removans 1950
Dydh Nadelek 1950, bagas a beswar studhyor albanek (Ian Hamilton, Gavin Vernon, Kay Matheson, hag Alan Stuart) a removas an men a Abatti Sen Stefan rag y dhehweles dhe Alban. Hag i ow remova an men, an men a dorras yn dhew dharn. i a ynkleudhyas an brassa rann a'n men yn park yn Konteth Kent, le mayth esens ow kampya. Wosa niver a dhedhyow, i a gemeras an men ynkleudhys ha dehweles dhe Alban gans koweth aral, John Josselyn. Wosa termyn kott, darnow an men a veu res dhe boliteger yn Glasgow. Ev a restras dhe vason men a Glasgow, Robert Grey, y ewnhe yn halwesik. 

An Governans Bretennek a hwilas rag an men, heb seweni. Gesys veu an men war alter Abatti Arbroath 11 Ebrel 1951. Dehwelys veu an men dhe Sen Stefan gans an kreslu.
Gwiryow denel ha chanj an hin

**Gwiryow denel ha [[Chanj an Hin|chanj an hin]]** yw franweyth tybyansel ha laghel rag an studhyans ha dielvennans a wiryow denel kesgwlasek ha'ga ferthynnyans dhe dommheans ollvysel. Yntendys yw dhe vos usys gans governansow, kowethyansow an Kenedhlow Unys, kowethyansow ynter-governansel ha di-wovernansel, avonsyoryon gwiryow denel ha'n kerghynnedh hag akademogyon dhe lewya policis kenedhlek ha kesgwlasek ow tochya chanj an hin yn-dann *Akordyans Framweyth an Kenedhlow Unys ow tochya chanj an hin*, ha maynys alhwedhel gwiryow denel kesgwlasek. Yn 2022, Bagas Oberi II a gomendyas an tybyans y tal "justis hin komprehendya justis a gevrenn displegyans ha gwiryow denel dhe gollenwel fordh a vos erbynn chanj an hin selys war wiryow".

Dielvennans gwiryow denel ha chanj an hin a fogell war an sewyansow desevys dhe dus effeythys gans happyansow ollvysel kerghynedhel ow komprehendya nivel mor ynkressys, efanheans diffeythtir, ynkressyansow tempredh, studhyow kewer ha chanjyow kodhans, keffrys ha musuryow aswiwa ha lehe kemerys gans governansow avel gorthyp dhe'n happyansow ma a vysk gwiryow denel po difresyans laghel. Lies sort a dhyghtyans laghel chanj an hin a us an gwir rag kerghynnedh yagh po gwiryow natur dhe avonsya gwriansow nowydh po essensek gans governansow po kowethyansow privedh rag surhe justis hin y'n breuslysow. Gwiryow erel selvenel kevrennys dhe'n gwir ma yw an gwiryow rag bewnans, boos, dowr ha yeghes.

8 Hedra 2021, Konsel Gwiryow Denel an Kenedhlow Unys a gomendyas ervirans a aswonn gwir person a-barth kerghynnedh saw, glan, yagh ha sostenadow.

## Sewyansow chanj an hin
Hwithrans a gampoll dell alsa chanj an hin gwrythul ynter 50 milvil ha 200 milvil a dus dhivroys nowydh erbynn an vledhen 2100. Possybyl yw y fydh res dhe drigoryon nebes enesow byghan y'n Keynvor Hebask kepar ha Tuvalu gasa aga chiow drefen nivel ughella an mor. An fowt a dhowr ha trevasow a wra kawsya moy a gasow y'n termyn a dheu. Unn bagas a bobel effeythys yn arbennik yw poblow teythyek. Gwirhaval yw y fydh fleghes ynwedh effeythys moy ages bagasow erel, yn arbennik yn Asi soth. 


Food_distribution_Kids_Against_Hunger_in_Haiti.jpg|Lesrannans boos yn Haiti wosa dorgys yn 2010
Boy_drinks_from_a_tap_at_a_NEWAH_WASH_water_project_in_Puware_Shikhar,_Udayapur_District,_Nepal._(10677936093).jpg|Maw owth eva a dapp nowydh, rann a ragdres yn Nepal
Malaria_Patient,_Nyangaton,_Ethiopia_(15151075077).jpg|Godhevyas malaria yn Ethiopi
Refugee_shelters_in_the_Dadaab_camp,_northern_Kenya,_July_2011_(5961213058).jpg|Tyldys divroysi yn Kenya wosa seghter
Tuvalu_Funafuti_atoll_beach.jpg|Tuvalu, ensampel a wlas yn-dann godros mos a wel drefen chanj an hin
BushmenSan.jpg|Tus deythyek San yn Botswana
Xiye_Bastida_presentation_2019.png|Xiye Bastida, gweythresor rag fleghes
Fransis II, Duk Breten Vyghan

Duk Breten Vyghan o **Fransis II** (23 Metheven 1435 &ndash; 9 Gwynngala 1488). Mab o dhe Hykka a Vreten Vyghan ha Marguerite, KontesVertus. Ev o Duk Breten Vyghan ynter 1458 ha'y vernans yn 1488. Y temedhis diwweyth: an tro kynsa dhe'y gyniterow, Marget a Vreten Vyghan (1469 - 1500), myrgh dhe Fransis 1, Duk Breten Vyghan, ha'n eyl dro dhe 
Marget Foix (1449 - 1486) o myrgh dhe Elnour a Navarre a Spayn ha'n Myghtern, Jowan II a Aragon. Saw unn vyrgh a dreusvywas dhe vos tevesik: Anna a Vreten Vyghan, mes ev a gavas dew vab gans y gares Antoinette de Maignelais.

Y vewnans o batelyow yn unn rew erbynn Louis XI, myghtern Pow Frynk. Kevys veu akordyans fest posek henwys Akordyans Chateaubriant,sinys yn 1487, a afydhyas status Breten Vyghan avel pow anserghek, mes fethys veu Fransis yn Saint-Aubin-du-Cormier. Wosa an batel ma, y kollas lower a'y diryow ha'n reyth dhe dhemedhi y fleghes dhe biw pynag a vynna, herwydh Akordyans Sablé. Yn diwla myghtern Pow Frynk, lemmyn, o an reyth dhe dhewis kespar, ha pan verwis Fransis nebes misyow awosa yn Couëron, Myghtern Pow frynk a dhewisas kespar dhe Anna. Y tewisas y vab y honan, hemm yw Charlys VIII, hag ena Louis XII.  

## Jasper ha Harry Tewdar
Fransis II a ros skovva dhe Jasper Tewdar ha'y noy peswardhek bloodh a dheuth nebes bledhynnyow ha bos Myghtern Pow Sows. I re dhianksa a dhalghen Edward IV o nowydh kemeres Kurun Pow Sowsyn Batel Tewkesbury yn 1471. Yth assayas Edward IV, o onan a deylu Evrek, 'prena' Jasper ha Harry niver a weythyow rag gorfenna godros teylu Lancaster bys vyken. Myghtern Pow Frynk, Louis XI a res Fransis yn-dann waskas rag ri an dhew dhodho, drefen bos Jasper kenderow dhodho. Ervirans Fransis o dhe dhiberth an dhew, Jasper dhe Gastel Josellin, 25 mildir a Gwened, le mayth o bys dhe 1475, ha Harry dhe Gastel Unnek Tour (Frynkek - *Château de Largoët*)), yn-dann with Jean IV de Rieux.
Dy'Sul Gosek

**Dy'Sul Gosek**, po **Bloody Sunday** yw an hanow res dhe'n worladhva a hwarva yn Ker Dherow (Derry), Iwerdhon Gledh, war dhy'Sul, 30 Genver 1972 pan dennas lu Pow Sows 26 a dhinasydhyon, ow ladha 14. 

Y krysir bos an worladhva bomm marwel dhe'n movyans gwiryow civil difreudhek yn Iwerdhon Gledh ha kentryn meur dhe'n IRA hag erel a argya dell o omladh arvek an unnik gorthyp.  

Tennys veu 26 a brotestyoryon gwiryow civil gans soudoryon Lu an Ruvaneth Unys, dre vras gans unses a 2 Para (*The 2nd Battalion The Parachute Regiment*). Ledhys veu 13, 6 anedha fleghes 17 bloodh, war an dydh gans unn aral ow merwel peswar mis awosa drefen goliow kevys y'n hwarvedhyans. Tus a welas an hwarvedhyans, ow komprehendya jornalysi, a dhustunias bos pubonan tennys heb arvow. Tennys veu pymp anedha yn aga heynow. An re ledhys a gomprehendyas pronter Katholik a assayas difres onan a'n dhinasydhyon erel a worwedhas war an leur wosa ev dhe vos tennys. 

Gwithys veu govynadow sodhogel dhe'n hwarvedhyans yn-dann venystrans Justis Wiggins a dhegemeras derivans an Lu Bretennek. Ny veu kevys nagonan a'n soudoryon kablus, ha enorys veu eseli a 2 Para gans Elisabeth II awosa. 

## Y hweler ynwedh
**Bloody Sunday*  fylm ow tochya an hwarvedhyans
**Sunday Bloody Sunday*, kan gans U2
Redones

Onan a lothow an Geltyon y'n Oos Romanek ha kyns henna o an **Riedones** po **Redones** (Greka:Ῥήδονες, Ῥηΐδονες}. Y trigens y'n ranndir yth yw Breten Vyghan est lemmyn. Redones a styr lewyoryon charett yn Gallek. Henwys yw cita Roazhon dhyworth an hanow *civitas Redonum*, po cita an Redones. 

Herwydh Claudius Ptolemaeus, yth esens ow triga dhe'n west a'n Senones war lannow Dowr Liger (Dowr Loire hedhyw). Aga fenncita o Condate, (Roazhon hedhyw). Byttegyns, ny wrug nebes awtours klassek akordya aga bos trigys war lannow Dowr Liger; herwydh Plinius an Kottha yth esens onan a lothow Gallia Lugdunensis.

Wosa i dhe waynya batel war Dhowr Sambre yn 57 KOK, y tanvonas Julius Caesar Publius Licinius Crassus gans lyjyon dhe diredhow an Veneti, Riedones hag erel. Yth omblegyas an lothow dhodho. Herwydh Caesar, aga thiredh a ystynnas dhe'n mor. Yn 52 KOK, y tanvonas an Riedones luyow dhe hedhi synsans Caesar war Alesia.


Armorica.png|skeusennik|upright=1.5|Mappa efanna
Statère_de_billon_frappé_par_les_Riedones.jpg|skeusennik|left|Stater (bath) an Redones, a-dro dhe 80 - 50 KOK
Mowat_-_Études_philologiques_sur_les_inscriptions_gallo-romaines_de_Rennes_-_33-2.jpg|Gravyans romanek diskudhys yn 1868 ow kampolla an Redones
Para Kenedhlek Pel droos Alban

**Para pel droos Alban** yw para kenedhlek pel droos Alban. Aga hochyas a-dhia Me 2019 yw Steve Clarke. Alban a'n jeves an para pel droos kenedhlek kottha
war-barth ha Pow Sows, drefen i dhe wari an fytt pel droos kenedhlek kynsa yn 1872. Aswonnys yw skoodhyoryon para Alban avel **Lu Brith'', po **Tartan Army*'. Yn hengovek, an para a wisk krys ha lodrigow glas gans lavrek kott gwynn.

==Sportva==
Hampden Park yn Glasgow yw sportva para kenedhlek Alban. Kowethas Pel droos Alban a's deskrif avel an *Sportva Kenedhlek''. An Sportva a syns 52,000 a dus. An attendyans moyha ynni o 149,415 yn 1937 rag gwari ynter Alban ha Pow Sows. 


Arms_of_the_Scottish_Football_Association.svg|Arwodh Kowethas Pel droos Alban
SCO football kit.svg|Gwisk Alban
1872_engl_v_scotland_ralston.jpg|Delinyans a wari kynsa an para, erbynn Pow Sows yn 1872
Bundesarchiv_Bild_183-N0614-0028,_Fußball-WM,_Zaire_-_Schottland_0-2.jpg|Billy Bremner ow kwari erbynn Zaire yn 1974
Alex_Ferguson.jpg|Alex Ferguson o dyghtyer an para rag termyn kott wosa mernans Jock Stein
Steve_Clarke_2019.jpg|Chif kochyas a-lemmyn, Steve Clarke
Hampden_Park_WP_EN.JPG|Sportva an para, Hampden Park
Tartan_Army.png|Skoodhoryon an para, an Lu Brith
John_McGinn_2019.jpg|John McGinn, an skoryer moyha fenowgh y'n para a-lemmyn
Kenny_Dalglish_2009_Singapore.jpg|Kenny Dalgleish, an skoryer moyha fenowgh ekwal dhe'n para
Denis_Law.jpg|Denis Law, an skoryer moyha fenowgh ekwal dhe'n para

## Sewyansow Hanaf an Bys FIFA
An gwir dhe gerghynnedh yagh

**An gwir dhe [[Kerghynnedh|gerghynnedh]] yagh** po **an gwir dhe gerghynnedh yagh ha sostenadow** yw gwir denel komendys gans kowethyansow gwiryow denel ha kowethyansow  kerghynedhel rag difres an kevreythyow ekolologiethel a brov yeghes denel. An gwir a veu aswonnys gans Konsel Gwiryow Denel an Kenedhlow Unys dres y 48ves essedhek yn mis Hedra 2021 yn HRC/RES/48/13 ha, wosa henna, gans Ollguntelva an Kenedhlow Unys an 28ves a vis Gortheren, 2022 yn A/RES/76/300. Yn fenowgh yth yw an gwir an sel rag defens gwiryow denel gans difresysi gerghynedhel, kepar ha difresysi an tir, difresysi an dowr ha gweythresoryon gwiryow teythyek.

An gwir yw kelmys gans gwiryow denel erel hag yw fogellys war yeghes, kepar ha'n gwir dhe dhowr ha glanythter, an gwir dhe voos ha'n gwir dhe yeghes. An gwir dhe gerghynnedh yagh a dhevnydh maner a weythres dhe dhifres kwalita an kerghynnedh; an maner a weythres ma a wra enebi an effeyth a dhregyn kerghynedhel war unigynnow denel, erbynn an maner a weythres moy hengovek a rewlyans kerghynedhel hag a wra fogella war effeythyow war statys erel po an kerghynnedh y honan. Maner a weythres aral gans difres kerghynedhel yw an gwiryow a natur hag a assay ystynna an gwiryow res dhe dus ha korforethow dhe natur maga ta.
Front Line Defenders

**Front Line Defenders** (Kernewek: Difresysi an Linen A-Rag), po **The International Foundation for the Protection of Human Rights Defenders** (Kernewek: Fundyans Keswlasek rag Difres Difresysi Gwiryow Denel), yw kowethyans gwiryow denel selys yn Iwerdhon ha fundyes yn Dulyn, Iwerdhon yn 2001 rag difres an re a wra oberi heb freudh dhe surhe an gwiryow denel a dus erel dell yns styrys y'n Diskleryans Ollvysel a Wiryow Denel.

## Istori
An kowethyans a veu fundyes gans Mary Lawlor, kyns kevarwodhyer an rann iwerdhonek a Amnesty International gans argevro a US$3 milvil a dhen negys ha dengarer Denis O'Brien. Yma dhe Front Line Defenders Studh Kussulek Arbennik gans Konsel Erbysek ha Sosyel an Kenedhlow Unys ha Studh Mirer gans Desedhek Afrika war Wiryow Denel hag a Dus.

Yn 2006 Front Line Defenders a fondyas sodhva Kesunyans Europa yn Brussels.

Front Line Defenders a dhegemeras Pewas Displegyans Keswlasek Myghtern Baudouin yn 2007ha Pewas an Kenedhlow Unys yn Gwiryow Denel yn 2018. An 3a a vis Gortheren 2014, Lawlor a veu res Ordyr Chevalier an Legion d'Honneur gans Kannas Frynkek dhe Iwerdhon, Mr Jean-Pierre Thebault, a-barth an governans frynkek.

Amkan Front Line Defenders yw galosegi difresysi gwiryow denel, avel maynoryon chanj sosyel, dhe besya aga ober heb peryll a arvedh, godros po dalghennas.

## Kevrennow a-ves

* Gwiasva Front Line Defenders
* International Human Rights Funders Group
Liz Truss

**Mary Elizabeth Truss** (genys 26 mis Gortheren 1975) yw politeger a Vreten neb o Pennmenyster an Ruvaneth Unys ha Ledyer a'n Parti Gwithadorek a-dhia mis Gwynngala bys mis Hedra 2022. Truss o esel Senedh rag Norfolk Soth West a-dhia 2010 bys 2024 ha hi re beu menyster yn kabinettys David Cameron, Theresa May ha Boris Johnson.

Truss a attendyas Kolji Merton, Rysoghen ha hi o lewydh Gweriniethoryon Livrel Pennskol Rysoghen.

Hi a veu etholys avel esel Senedh rag Norfolk Soth West yn etholans 2010. Yn 2012, hi a veu henwys Is-Skifennyas Senedhek a Stat rag Floghwith hag Adhyskans hag hi a veu apoyntys Skrifennyas an Stat rag an Kerghynnedh, Boos ha Negysyow Powek yn 2014. Truss o Chansler Arlodh ha Skrifennyas a Stat rag Ewnder a-dhia 2016 dhe 2017 ha Skrifennyas Chyf dhe'n Dresorva a-dhia 2017 dhe 2019. Truss a gaskyrghas rag an RU remaynya y'n Unyans Europa, mes wosa an vota hi a skoodhyas Brexit.

Hi o esel kabinett y'n governansow kynsa ha nessa Boris Johnson. Truss o Skrifennyas a Stat rag Kenwerth Keswlasek ha Lewydh an Gesva Gernwerth a-dhia mis Gortheren 2019 dhe mis Gwynngala 2021, kyns hi avonsyans bos Skrifennyas a Stat rag Negysyow Tramor ha Commonwealth yn mis Gwynngala 2021.

Wosa omdennans Johnson, Truss a waynyas etholans rag bos Ledyer Parti Gwithadorek yn mis Gwynngala 2022, ow fetha Rishi Sunak.

An 20ves a vis Hedra 2022, Truss a omdhisodhas avel Pennmynyster, ytho hi o Pennmynyster rag an termyn kottha yn istori politek an Ruvaneth Unys. Hi o fethys yn hy esel Norfolk Soth West y'n etholans ollgemmyn yn 2024.

## Devynnow
Skrifennyas an Stat rag Gonisogeth, Media ha Sport

An **Skrifennyas an Stat rag Gonisogeth, Media ha Sport**, po yn anfurvus **Skrifennyas Gonisogeth**, yw offis kabinet bretennek. An Skrifennyas an Stat yw omgemeryansek rag polici ha strateji y'n Asran rag Besyel, Gonisogeth, Media ha Sport.

## Rol Skrifenysi an Stat
### Skrifenysi an Stat rag Ertach Kenedhlek (1992-1997)

### Skrifenysi an Stat rag Gonisogeth, Media ha Sport (1997-2010)

### Skrifenysi an Stat rag Gonisogeth, Gwariow Olympek, Media ha Sport (2010-2012)

### Skrifenysi an Stat rag Gonisogeth, Media ha Sport (2012-2017)

### Skrifenysi an Stat rag Besyel, Gonisogeth, Media ha Sport (2017-2023)

### Skrifenysi an Stat rag Gonisogeth, Media ha Sport (2024-lemmyn)
Governans kynsa Boris Johnson

**Governans kynsa Boris Johnson** a dhallathas 24 mis Gortheren 2019 wosa omdennans Theresa May, an Pennvenyster kyns, hag etholans Johnson avel ledyer an Parti Gwithadorek 23 mis Gortheren 2019. Y feu an governans formys a 57ves Senedh an Ruvaneth Unys; yth esa governans minoryta Gwithadorek. Johnson a gollas y vajorita oberi war 3 mis Gwynngala 2019 wosa esel Senedh Phillip Lee dhe gwytya an Parti Gwithadorek, ow junya an Gweriniethoryon Livrel. An governans kynsa Johnson a worfennas gans etholans war 12 mis Kevardhu 2019 hag an governans nessa Boris Johnson, governans majorita Gwithadorek, a veu formys a-wosa.
## Kabinet
Governans Boris Johnson

**Governans Boris Johnson** a yll styrya:
*Governans kynsa Boris Johnson, an governans minoryta a Vreten ledys gans Boris Johnson a-dhia mis Gortheren dhe mis Kevardhu 2019
*Governans nessa Boris Johnson, an governans rann vrassa a Vreten ledys gans Boris Johnson a-dhia 2019 dhe 2022
Trelawny Roberts

**Arthur Trelawny Cairns Roberts**, aswonnys avel **Trelawny Roberts**, ( 5 Kevardhu 1884 – 28 Hedra 1945) o kowser a vri a Gernewek y’n Dasserghyans a-varr.

## Bewnans a-varr
Mab ha tressa flogh o Trelawny Roberts dhe Martin Cairns Roberts (1855-1931), spicer,  konselor tre ha justis kres, hag Elizabeth Daw. Y teuth Martin Cairns Roberts a Malvern y’n kynsa le, mes ev a removas dhe Windsor pan veu 16 bloodh. Y wreg a dheuth a Vreanek, Kernow. Yth esa diw hwor gottha dhodho.
Adhyskys veu yn Skol Brunswick House. Pan veu 16 bloodh, ev a skrifas dhe Jeneral Baden Powell, meur a vri wosa omsettyans Mafeking, ow kavos gorthyp kuv. Nowodhow an hwedhel a omdhiskwedhas y’n paperyow nowodhow.
Ev a dhyskas bos noter, ow triga yn Edgeware, Loundres, hag alenna yn Windsor.
Yn 1928 ev a dhemedhis Bessie Williams (1900 – 1975), a Bennsans. I a gavas tri flogh, Martin, Cador ha Noreen.

## An yeth Kernewek
Dre skoodhyans y gerens (kyn ny veu y das a Gernow, yth esa dhodho bern meur yn materyow kernewek), ev a dhyskas a-dro dhe istori hag yeth Kernow. Yn fenowgh ev a aretha dhe Gowethas Kernewek Loundres war istori keltek ha’n yeth ha gonisogeth a Gernow.

Ev o onan a eth Kernow yn 1928 neb eth dhe Dreorci yn Kembra rag bos berdhys. Y hanow bardhek o , ow kampolla an feth y vos ow skoodhya an yeth a Loundres. Ev a skoodhyas Hal Wyn dhe fondya klassys an yeth Kernewek yn Loundres, ha reknys o dhe vos kowser heb hokkya. Ev a dhyskas Kernewek dhe’y vab, Martin, a vedha mos ganso dhe Gernow rag kewsel gans kowsoryon freth erel ha kemeres rann yn onan a'n servisyow kynsa synsys y'n yeth Kernewek yn 1934. Ytho ev o yn-mysk an bagas kynsa a verdh dhe fondya Gorsedh Kernow. 
Yn 1928 ynwedh, ev a askorras ha golegi ‘Tre, Pol and Pen’, kuntel-lyver a arethow ha hwedhlow gans niver meur a Gernowyon a vri, kepar hag Arthur Quiller Couch. An gudhlen a veu delinys gans y hwor, Lizzie.

Yn 1937 ev a veu apoyntys avel Kannas an Orsedh (Deputy Grand Bard), savla synsys ganso bys dhe’y vernans yn 1945.
Ev o kussulyer laghel dhe Wovernans Mordir Nowydh hag yn-mysk y enours ev o den frynk Cita Loundres.
Trelawny Roberts a verwis ogas dhe Bournemouth pan veu war dhy’golyow yn Hedra 1945.
Manawydan mab Lyr

**Manawydan mab Lyr** yw an chif person kampollys yn tressa skorren a'n Mabinogyon, hemm yw an hwedhel *Manawydan vab Lyr*. Ev a omdhiskwedh ynwedh y'n eyl skorren, *Branwen myrgh Lyr*.

## Berrskrif a'n hwedhlow

Broder yw Manawydan dhe Vranwen ha Bran Vennesik, myghtern Enys Vreton. Pan vo Branwen droghandlys gans hy gour, Matholwch, myghtern Iwerdhon, Manawydan a dremen dhe Iwerdhon gans y goweth ha'y lu rag diala. Wosa batalya hwerow, Manawdyan yw onan a'n seyth den a dhehwel yn fyw a Iwerdhon. Ev a dhegemmer govyn gans Pryderi dhe vos war-barth hag ev dhe Dhyved ha demedhi y vam, Rhiannon. 

Kyns pell, hus a godh war Dhyved, ha'y bobel a wra mos mes a wel, a-der Manawydan, Rhiannon, Pryderi ha Kigva, gwrek Pryderi. Konstrinys yns i dhe remova dhe Bow Sows, le mayth ober Manawydan ha Pryderi avel kreftoryon. I a us niver a greftow, mes aga ober yw mar dha dell yw an greftoryon leel eskarek dhedha ha'ga honstrina dhe remova a le dhe le. 

I a dhehwel dhe Dhyved, le may yw Pryderi prisnys yn kastel hus. Prisnys yw Rhiannon ynwedh, ha hi owth assaya y sawya. Ytho saw Manawydan ha Kigva yw gesys. Wosa diw vledhen, Manawydan a gach onan a'n logos  re beu ow tybri y ys, ha darbari hy hregi. Y teu skolheyk, pronter hag ena epskop rag assaya movya Manawydan may hwrello sevel orth kregi'n logosen. Diskudhys yw bos an logosen gwrek dorrek Llwyd mab Cil Coed. Llwyd ynwedh a worras an hus war Dhyved rag diala an fordh a veu y goweth Gwawl mab Clud  droghandlys gans Pwyll y'n skorren gynsa. Frynkyes veu y wrek war ambos dell rydhha  Pryderi ha Rhiannon ha lettya an hus. 

Hanow Manawydan mab Lyr yw haval dhe dhuw an mor, Manannán mac Lir, yn Iwerdhon, a'n jeves kolm dhe Vanow maga ta. Byttegyns, gnas Manawydan y'n Mabinogyon yw pur dhihevelep dhe nas Manannán mac Lir yn mythologieth Iwerdhon.

### An desten
*Ifor Williams (gol.), *Pedeir Keinc y Mabinogi* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1930; lies dyllans wosa henna)
*Ian Hughes (gol.), *Manawydan Uab Llyr* (Gwasg Prifysgol Cymru, 2008). ISBN 9780708321560
Eiraght Ashoonagh Vannin

***Eiraght Ashoonagh Vannin*** (hemm yw "**Ertach Kenedhlek Manow**" yn Manowek; hanow ) yw korf yn Enys Vanow omgemeryansek rag gwitha ha gwella ertach gonisogethel hag istorek an enys. Omgemeryansek yw rag dyghtya gwithtiow, kresennow styrans, meyn kov savlaow ha ranndiryow gwithys Enys Vanow ha'n enesow ogas. 

Yn komparek, omgemeryansek yw rag:

* *Servis Gwithtiow Kenedhlek Manow* a dhyght tredhek gwithti;
* *Servis Meyn Kov Kenedhlek* a dhyght meyn kov ha savlaow hendhyskoniethel yw diskudhys;
* *Servis an Trest Kenedhlek* a dhyght savlaow naturel gwithys ha tirwedhow rag les ekolegel;
* *Kovskrifenva Genedhlek* a dhyght ertach lymnansek, srifys, skeuseniethel ha fylmiethel;
* *An Virva Art Kenedhlek* a dhyght ertach artydhyel an termyn usi passyes hag a-lemmyn.


Isle_of_Man_Peel_Castle.jpg|Kastel Peel *(Cashtal Phurt ny h-Inshey)*
Cregneash_Folk_Museum_1988.jpg|Gwithti Gwerin Cregneash *(Creneash)*
Rushen_Abbey.jpg|Abatti Rushen
House-of-Manannan_Peel-Man_02.jpg|Chi Manannan *([[Manawydan mab Lyr]])*
Cashtel_yn_Ard_-_geograph.org.uk_-_774758.jpg|Cashtel yn Ard
Raad_ny_Foillan_sign.jpg|Raad ny Foillan
Tony Snell

**John Anthony Nicholas Snell** po **Tony Snell** (genys 1936) o dyskader, yethor, skolheyk, kaner, den dowr ha bardh Kernewek genys yn Bromley, Pow Sows yn 1936. Ev a spena lies bledhen ow tyski yn Skol Sen Edward, Rysoghen. Ev a veu berdhys gans Gorsedh Kernow yn 1954  gans an hanow bardhek .

Y’n 1970ow ev a hembronkyas an bagas ilow gwerin Tremenysy. Ev a dreylyas niver a ganow dhe Gernewek, nebes anedha dhyworth Bretonek ow komprehendya *Ryb an avon* ha *Kan an Cider*. Ev o onan a’n berdh moyha a vri a skrif yn Kernewek. Delanwes posek war y ober bardhek o bardhonieth a-varr Kembra ha Breten Vyghan, hag ev a aswiwas an gis Kembrek  *traethodl*  dhe Gernewek. Delanwes aral o ilow, awos bos rann veur a’y ober yw kanow. Ev a waynyas lies kesstrif an Orsedh.  

Yn 1979 ev ha Dr Fred Pargeter a dhallathas bagas donsya Morris yn Skol Sen Edward. An bagas a gomendyas ilow gwerin ha donsya hengovek sowsnek dhe niver a vebyon 14 – 18 bloodh. An bagas a dhuryas teyr bledhen ow kwari lies performyans yn Konteth Rysoghen ha Kernow (1980, 1981 ha 1982). 

Ynspyrys veu lies dysker Skol Sen Edward ganso dhe gana ilow gwerin wosa Tremenysy, ow komprehendya Five Bar Gate, Treadmill ha’n Brown and Bitter Band.

Dyllys veu lies kan ganso yn An Lef a-dhia 1955, ow komprehendya ‘Mys Dhu’, ‘An Helgh’, ha ‘Pyu a vyn prena Breten?.  Dyllys veu kuntellyver a’y ganow *Pan dheuth an Glaw / When the Rain Came: Selected poems 1980 - 2005 in Cornish* yn 2007 gans Kesva an Taves Kernewek. 

Ev a verwis 1a a vis Hedra 2022 yn Rysoghen.  Ev re beu bardh a’n Orsedh 68 bledhen.

## Kevren
* Kevren dhe redyans a ''Tir ha Taves'', redys gans an awtour
Aaron Burr

**Aaron Burr** ***Jr.*** (an Yowynka) (6 mis Hwevrer 1756 yn Newark, Jersi Nowydh – 14 mis Gwynngala 1836 yn Port Richmond, Enys Staten, Evrek Nowydh) o Is-Lewydh an Statys Unys.
Søren Kierkegaard

**Søren Aabye Kierkegaard** (5 mis Me 1813 – 11 mis Du 1855) o filosofer danek (*Enter-Eller, Frygt og Bæven*, *Begrebet Angest*, *Sygdommen til Døden*).
Stephen Hawking

**Stephen William Hawking** (8 mis Genver 1942 yn Rysoghen - 14 mis Meurth 2018 yn Kargront) o fysygydh sowsnek.
George Osborne

**George Gideon Oliver Osborne** CH (genys **Gideon Oliver Osborne**; 23 mis Me 1971) yw pennskrifer paper-nowodhow ha politeger kyns bretennek.
Andrei Tarkovsky

**Andrei Arsenyevich Tarkovsky** (Russek: Андрей Арсеньевич Тарковский, IPA: [ɐnˈdrʲej ɐrˈsʲenʲjɪvʲɪtɕ tɐrˈkofskʲɪj]; 4 mis Ebrel 1932 – 29 mis Kevardhu 1986) o kevarwodher russek sovietek.
David Hare

**Syr David Rippon Hare** (genys 5 mis Metheven 1947) yw dramasydh, *screenwriter* ha kevarwodher gwariva ha fylm sowsnek.
Benedict Cumberbatch

**Benedict Timothy Cartlon Cumberbatch** *CBE* (genys 19 a vis Gortheren 1976 yn Hammersmith, Loundres) yw gwarier sowsnek.
Ralph Fiennes

**Ralph Nathaniel Twisleton-Wykeham-Fiennes** (genys 22 a vis Kevardhu 1962 yn Ipswich) yw gwarier, askorrer ha kevarwodher fylm sowsnek.
Ben Whishaw

**Ben Whishaw** (genys 14 a vis Hedra 1980 yn Clifton, Bedfordshire) yw gwarier sowsnek.

Yn 2025, Whishaw o dewisys avel hanwesik gwella gwarier yn rol skoodhyansek y'n Pewasow Laurence Olivier rag y berformans yn *Bluets* y'n Jerwood A-Woles, Lys Riel.

## Devynnow
Buster Keaton

**Joseph Frank "Buster" Keaton** (4 a vis Hedra 1895 - 1 a vis Hwevrer 1966) o gwarier, gesyer ha kevarwodher fylm amerikanek.
Jane Austen

**Jane Austen** (1775 - 1817) o romanser sowsnek. Hi yw meur a vri awos hy romansow 'Emma' ha 'Gooth ha Gowvreus'; treylys veu 'Gooth ha Gowvreus' yn Kernewek gans Nicholas Williams.
Käthe Kollwitz

**Käthe Kollwitz** (genys **Schmidt;** 8 mis Gortheren 1867 yn Königsberg – 22 mis Ebrel 1945 yn Moritzburg) o artydhes almaynek.
Peter Berresford Ellis

**Peter Berresford Ellis**,  (genys 10 mis Meurth 1943) yw arvreusyas, istorek ha romanser a Vreten. Rag y fugieth ev a wra devnydh a'n henwyn lienek **Peter Tremayne** ha **Peter MacAlan**. Y oberyow yw treylyes dhe 25 yeth ha moy.

## Bewnans a-varr
Genys veu Peter Berresford Ellis yn Coventry 1o Meurth 1943. Y das, Alan Ellis, o jornalydh a cita Kork, Iwerdhon. Y vamm o a gonteth Sussex.
Adhyskys veu yn Kolji Art Brighton ha Pennskol Loundres. Ev a radhyas a Bolyteknik Loundres North Est yn Studhyansow Keltek yn 1989. Yn 1993 ev a gavas mestronieth yn Studhyansow Keltek dhyworth Pennskol Loundres Est. 

## Ober ha resegva skrifa
Ev a oberas avel jornalydh yn Pow Sows hag Iwerdhon deg bledhen bys dhe 1974 han eth ha bos skrifer termyn leun. Ev re beu kaderyer keswlasek a'n Kesunyans Keltek ha kaderyer Scrif-Celt (fer lyvrow yethow keltek). Ev re skrifas lies lyver a-dro dhe bolitegieth ha gonisogeth keltek, keffrys ha niver a vewskrifow, kepar ha H. Rider Haggard ha W.E.Johns.

Y lyvrow a gomprehend 35 titel yn-dann y hanow y honan (lyvrow nag yr fugieth), 32 lyver y'n kevres fugieth helerghyas 'Sister Fidelma' ha 27 romans aral yn-dann an hanow Peter Tremayne, hag 8 lyver yaswanusyn-dann hanow Peter MacAlan.

Yn 1966 ev a vetyas Dorothy Cheesmur (genys yn 1940) ha'y demedhi. Hi a verwis yn 2016 a ganker.  

## Rol a lyvrow dewisys skrifys gans Peter Berresford Ellis
**The Story of the Cornish Language*.  Tor Mark Press, Tru, 1971
**The Cornish Language and its Literature*. Routledge & Kegan Paul ltd, 1974
**The Celtic Revolution: A Study in Anti-Imperialism*. Y Lolfa Cyf, Ceredigion, Kembra, 1985
**The Cornish Saints*.  Tor Mark Press, Penryn, 1992
**The Celtic Dawn: A History of Pan Celticism*. Constable, Loundres, 1993
**Celtic Women: Women in Celtic Society and Literature*. Constable, Loundres, 1995 
**An Gwels Nownek ha hwedhlow erell* (*The Hungry Grass and other tale*s) gans Peter Tremayne, Kesva an Taves Kernewek, 1996
**Li an Sows* gans Peter Tremayne, Kesva an Tavas Kernewek, 1997
Sun Yat-sen

**Sun Zhongshan** 孫中山 po **Sun Yat-sen** 孫逸仙, (12 Du 1866 – 12 Meurth 1925) o hembronkyer politek chinek. 
## Bledhynnyow a-varr
Genys veu yn gwik Cuiheng, yn rannvro Guangdong dhe Sun Dacheng ha Madame Yang. Y geyndir gonisogethel o Hakka ha Kantonek. Boghosek o y das, ow perghennegi skantlowr tiryow vytholl, owth oberi avel tregher po porther yn Makaw. Sun Yat-sen a studhyas yn skol gannasethel ow tos ha bos Kristion. Wosa henna, yth eth dhe Hawaii rag studhya pella le may hylli y vroder kottha, Sun Mei, y skoodhya, ow tehweles dhe China yn 1883. Yth eth dhe Hong Kong rag studhya bos medhek, ow kradhya yn 1892. Tamm ha tamm y teuth dhe grysi bos res dhe China arnowydhhe, ha dos ha bos repoblek, ow ryddya y honan a'n emperoureth. Ev a dhehwelas dhe Hawaii rag termyn, ow fondya kowethas Xingzhong Hui. 

## Domhwelans
Sun a weresas domhwel governans an Ternieth Qing yn mis Hedra 1911. Hemm o ternieth dhiwettha emperourethek China. Yn fenowgh, gelwys yw 'Tas an Kenedhel'. Ev a dheuth ha bos lewydh pan ve Repoblek China fondys yn 1912. Wosa henna ev a fondyas an Kuomintang (parti politek). Gerys-da yw hanow Sun yn tir meur China ha Taiwan ynwedh. Portrayans hujes anodho a omdhiskwedh yn Plen Tiananmen pub Kalan Me ha Dydh Kenedhlek Repoblek China. 

## Mernans
Wosa y vernans a ganker an bystelyer yn Beijing yn 1925, diskwedhys veu korf Sun Yat-sen yn Tempel an Kommol Glas, nebes mildiryow dhe ves a Beijing. Yn 1929, removys veu y remenans dhe *mausoleum* war woles Menydh Rudhlas yn Nanjing.
Penelope Lively

**Dama Penelope Margaret Lively** (genys 17 mis Meurth 1933 a Cairo) yw skrifores bretennek (*Moon Tiger*, *The Ghost of Thomas Kempe*).
Yukio Mishima

**Yukio Mishima** (14 mis Genver 1925 – 25 mis Du 1970) o awtour nihonek (*Confessions of a Mask*, *The Temple of the Golden Pavilion*, *The Sea of Fertility*).
Robert Louis Stevenson

**Robert Louis Stevenson** (13 Du 1850 - 3 Kevardhu 1894) o romanser ha prydydh albanek.
Genys veu Stevenson yn Karedin yn 1850. Y das o , ynjynor golowjiow, ha'y vamm, Margaret Isabella (Balfour (1829 - 1897). Besydhys veu avel 
Robert Lewis Balfour Stevenson. Pan veu 18 bloodh, ev a janjyas spellyans "Lewis" dhe "Louis", hag ev eth heb "Balfour" a-dhia 1873. Tas Thomas, hendas Robert, o Robert Stevenson, an ynjynor civil, ha breder Thomas, (ewntres Robert) Alan ha David a dhelinyas golowjiow ynwedh. Ev a spenas meur a'y yowynkneth klav yn y weli gans kudynnow skevens. Ev a studhyas an lagha yn Pennskol Karedin, mes yth esa bern a-dro dhe skrifa ynno hwath. 

## Rol a lyvrow
* *[[Enys Tresour|Treasure Island]]* (1883)
* *The Black Arrow* (1884)
* *Kidnapped* (1886)
* *Catriona* (1893)
* *The Strange Case of Dr. Jekyll and Mr. Hyde* (1886)
* *The New Arabian Nights* (1882)
* *The Body Snatcher* (1885)
* *The Wrong Box* (1892) (gans Lloyd Osbourne)
* *The Master of Ballantrae* (1888)
* *Wier of Hermiston* (1896)
* *A Child's Garden of Verses* (1885) (bardhonieth)
* *An Inland Voyage* (1878)
* *Travels with a Donkey in the Cévennes* (1879)
* *Silverado Squatters* (1883)
* *The Beach at Falesa*
* *An Island Night's Entertainment*
* *The Wrecker*  (gans Lloyd Osbourne)
* *The Ebb Tide* (gans Lloyd Osbourne)

## Treylyansow Kernewek
Treylyes veu *Treasure Island* dhe Gernewek diwweyth., ha *The Strange Case of Dr. Jekyll and Mr. Hyde* unweyth.
*Enys Tresor gans Rod Lyon (1984, dyllys yn privedh gans an awtour) - Kernewek Unys
*Enys Tresour gans Nicholas Williams (2010, Evertype) - Kernowek Standard
*Cass Coynt Dr Jekyll ha Mr Hyde, gans Nicholas Williams (2014, Evertype) - Kernowek Standard
Thomas Pynchon

**Thomas Ruggles Pynchon Jr.** (genys 8 mis Me 1937 yn Glen Cove, Evrek Nowydh) yw romanser amerikanek (*Gravity's Rainbow*, *Inherent Vice*).
Carl Jung

**Carl Gustav Jung** (26 mis Gortheren 1875 - 6 mis Metheven 1961) o medhek brys ha psychoanalydhydh swis.
Walter Scott

**Syr Walter Scott, 1<sup>a</sup> Baronet** (15 mis Est 1771 - 21 mis Gwynngala 1832) o romanser, prydydh, dramasydh hag istorek albanek gerys-da.
Laurence Olivier

**Laurence Olivier, Baron Olivier** (22 mis Me 1907 - 11 mis Gortheren 1989) o gwarier ha kevarwodher sowsnek. Olivier o an kevarwodhyas kyns Gwariva Genedhlek dhe 1962 bys 1973. An Pewasow Laurence Olivier yw henwys yn enor dhe Olivier.

## Devynnow
John Milton

**John Milton** (9 mis Kevardhu 1608 yn Loundres - 8 mis Du 1674 yn Loundres) o prydydh ha skiansek sowsnek. Ev a skrifas *Paradise Lost*, *Paradise Regained*, *Areopagitica* ha *Lycidas.*
William Huskisson

**William Huskisson** PC (11 mis Meurth 1770 yn Malvern, Worcestershire  – 15 mis Gwynngala 1830 yn Eccles, Lancashire) o statydh hag arghanser bretennek.
Andrés Manuel López Obrador

**Andrés Manuel López Obrador** (Spanyek: [anˈdɾes maˈnwel ˈlopes oβɾaˈðoɾ]; genys 13 mis Du 1953) yw politeger meksikan.
Brian Merriman

**Brian Merriman** po yn Iwerdhonek **Brian Mac Giolla Meidhre** (a-dro dhe 1747 – 1805) o prydydh iwerdhonek.
Edward Bulwer-Lytton

**Edward George Earle Lytton Bulwer-Lytton, 1<sup>a</sup> Baron Lytton** (25 mis Me 1803 – 18 mis Genver 1873) o skrifer ha politeger sowsnek.
Salman Rushdie

**Syr Ahmed Salman Rushdie** (genys 19 mis Metheven 1947) yw bretennek-amerikanek romanser (*Midnight's Children*, *The Satanic Verses*).
Paula Rego

**Dama Maria Paula Figueiroa Rego** (26 mis Genver 1935 - 8 mis Metheven 2022) o arthores portyngalek-bretennek.
Birutė Galdikas

**Biruté Marija Filomena Galdikas** po **Biruté Mary Galdikas** (genys 10 mis Me 1946), yw *anthropologist*, *primatologist*, gwithores, *ethologist* hag awtoures lithuaniek-kanadek.
Jane Goodall

**Dama Jane Morris Goodall** (3 mis Ebrel 1934 – 1 mis Hedra 2025) o *primatologist* hag *anthropologist* sowsnek.

## Devynnow
Flannery O'Connor

**Mary Flannery O'Connor** (25 mis Meurth 1925 – 3 mis Est 1964) o romansores ha skrifores amerikanek (*Wise Blood*, *A Good Man Is Hard To Find*).
Brian Friel

**Brian Patrick Friel** (*c*. 9 mis Genver 1929 - 2 mis Hedra 2015) o dramasydh iwerdhonek (*Philadelphia, Here I Come!*, *Faith Healer*, *Translations*, *Dancing at Lughnasa*).
Norman Davies (prydydh)

**Norman Davies** yw prydydh kernewek. Ev re skrifas *West Cornwall Poems: Impressions*. Davies a skrif yn Kernewek.
Bram Stoker

**Abraham Stoker** (8 mis Du 1847 – 20 mis Ebrel 1912) o awtour iwerdhonek a romansow ha hwedhlow berr. Aswonys yw hedhyw yn-dann an hanow "Bram" Stoker rag y romans Gothek *[[Dracula]]*, dyllys yn 1897. Dres y vewnans, moy aswonys o avel skoodhyer personel dhe'n gwarier Henry Irving hag avel dyghtyer negys yn Gwariva Lyceum yn Loundres, o perghennys dhe Irving. 

## Yowynkneth
Genys veu Stoker 8 Du 1847 yn 15 Marino Crescent, Clontarf, hemm yw yn rann Ogledhbarth [Dulyn]], Iwerdhon. Y das o Abraham Stoker (1799-1876), a Dhulyn, ha'y vamm o Charlotte Mathilda Blake Thornley (1818&ndash;1901), ha megys veu yn Konteth Sligo. Ev o an tressa a seyth flogh, an kottha o Syr Thornley Stoker. Eseli o an teylu a Eglos an Pluv, Clontarf, o eglos Gatholik, hag ena y feu besydhys pubonan a'n fleghes. Pur glav o yn y yowynkneth a-varr, mes ev a wellhas pan veu seyth bloodh. 

## Avel tevesik
Ev a studhyas yn Kolji an Drynsys, Dulyn, ow kradhya yn Awgrym. Ev a dhallathas skrifa daswelyansow gwarivaow, ow tos ha bos koweth Henry irving. Yn 1878 Stoker a dhemedhis Florence Balcombe, mowes pur deg tantys a-gynsow gans Oscar Wilde. I a gavas unn mab, Irving Noel Stoker, genys 31 Kevardhu 1879.

Ev a dhendylas y vewnans dre skrifa niver meur a romansow barthusek, an huni moyha a vri yw *Dracula*, dyllys yn 1897. 

## Treylyans Kernewek
Treylyes veu *Dracula* ha *Dracula's Guest* dhe Gernewek gans Nicholas Williams, dyllys gans Evertype yn 2016. An treylyans yw yn Kernowek Standard.

## Rol a lyvrow
### Romansow
*The Primrose Path (1875)
*The Snake's Pass (1890)
*The Watter's Mou' (1895)
*The Shoulder of Shasta (1895)
*Dracula (1897)
*Miss Betty (1898)
*The Mystery of the Sea (1902)
*The Jewel of Seven Stars (1903)
*The Man (AKA: The Gates of Life) (1905)
*Lady Athlyne (1908)
*Snowbound: The Record of a Theatrical Touring Party (1908)
*The Lady of the Shroud (1909)
*Lair of the White Worm (1911)

### Kuntelyow a hwedhlow berr
*Under the Sunset (1881)
*Dracula's Guest (1914) Dyllys wosa y vernans gans Florence Stoker

### Hwedhlow na veu dyllys yn kuntelyow
*Uncollected stories
*Bridal of Dead (ken diwedh dhe' The Jewel of Seven Stars)
*Buried Treasures
*The Chain of Destiny
*The Crystal Cup (1872)- dyllys gans 'The London Society'
*The Dualitists; or, The Death Doom of the Double Born
*The Fate of Fenella (1892), Chaptra 10, "Lord Castleton Explains" yn unnik.
*The Gombeen Man
*In the Valley of the Shadow
*The Man from Shorrox'
*Midnight Tales
*The Red Stockade
*The Seer

### Lyvrow nag yw fugieth
*The Duties of Clerks of Petty Sessions in Ireland (1879)
*A Glimpse of America (1886)
*Personal Reminiscences of Henry Irving (1906)
*Famous Impostors (1910)
Michel Houllebecq

**Michel Houellebecq** (Frynkek: [miˈʃɛl wɛlˈbɛk]; genys **Michel Thomas**, 26 mis Hwevrer 1956/1958) yw awtour frynkek (*Atomised*, *The Map and the Territory*, *Submission*).
Clive Sinclair

**Syr Clive Marles Sinclair** (30 mis Gortheren 1940 – 16 mis Gwynngala 2021) o embreger ha deviser sowsnek.
Samuel Morse

**Samuel Finley Breese Morse** (27 mis Ebrel 1791 – 2 mis Ebrel 1872) o deviser ha lymner amerikanek (*viz. [[kod Morse]]*).
Thomas Henry Huxley

**Thomas Henry Huxley** (4 mis Me 1825 – 29 mis Metheven 1895) o bewoniether hag *anthropologist* sowsnek.
Cherilyn Mackrory

**Cherilyn Mackrory** (*née* **Williams**, genys 5 mis Metheven 1976) yw politegores bretennek. Hi yw esel a'n Parti Gwithadorek.
Brendan Behan

**Brendan Francis Aidan Behan** (Iwerdhonek: *Breandán Ó Beacháin*; 9 mis Hwevrer 1923 – 20 mis Meurth 1964) o prydydh, romanser ha dramasydh iwerdhonek (*The Quare Fellow*, *The Hostage*, *Borstal Boy*).
Samuel Beckett

**Samuel Barclay Beckett** (13 mis Ebrel 1906 – 22 mis Kevardhu 1989) o romanser, dramasydh ha prydydh iwerdhonek.
Chris Packham

**Christopher Gary Packham** (genys 4 mis Me 1961 yn Southampton, Pow Sows) yw naturor, presentyas pellwolok hag awtour sowsnek.
Iolo Williams

**Iolo Tudur Williams** (genys 22 mis Est 1962) yw *ornithologist*, presentyas pellwolok hag awtour kembrek.
Éamon de Valera

**Éamon de Valera** (14 mis Hedra 1882 yn Evrek Nowydh – 29 mis Est 1975 yn Dulyn) o statydh la lewydh politek iwerdhonek.
John Millington Synge

**Edmund John Millington Synge** (16 mis Ebrel 1871 – 24 mis Meurth 1909) o dramasydh, prydydh ha skrifer iwerdhonek.
David Foster Wallace

**David Foster Wallace** (21 mis Hwevrer 1962 – 12 mis Gwynngala 2008) o romanser ha skrifer a hwedhlow berr (*Infinite Jest*) amerikanek.
Gareth Roberts

**Gareth John Pritchard Roberts** (genys 5 mis Metheven 1968) yw skrifer pellwolok ha romanser bretennek.