open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Men gwandrus

**Men gwandrus** ew men godhasys gen rewliv hag ew a sort dyffrans dhe'n garrek weli kevys e'n tiredh lebma thew godhasys. Aga hanow Sowsnek *erratic* a dheu dhort an ger Latin *errare* (gwandra) drefen aga bos gwayys kansow a gilometrow gen an rew. Ma anjei ow varya en aga myns a vili dhe veyn bras dres ehen pekar ha 'Big Rock' (16,500 tonnas) en Alberta, Kanada.

Dororydhyon a ajon meyn gwandrus ort studhya an garrek weli en tiredh an men gwandrus ha sort karrek an men gwandrus y honan. Posek ew meyn gwandrus drefen:
* treusperthys enjei gen rewlivow, ha drefen hebma, anjei ew onan a gevres a arwodhow a wra merkya kors gwayans rewlivow kensistorek. Possybyl ew dhe omdhesedha sort karrek an men gwandrus ha'n keth karrek avel karrek weli, ow tiskwedha kors an rew. 
* meyn gwandrus gesys gans menydhyow rew e'n mor bras a ell bos usys dhe helerghi gwayansow rewlivow e'n Antarktik hag Arktik. Aswonys avel **dropveyn** ewedh, possybyl ew dhe dhielvedna aga thelleryow gen tempredhow ha levelyow moryow bras rag konvedhes modelow a'n ayredh ollvysek. 


Schokland,_zwerfsteen_bij_ingang_museum-restaurant_foto6_2013-04-28_13.02.jpg|Meyn gwandrus a Norgagh e'n Iseldiryow
Large_glacial_erratic_(boulder),_covered_in_lichen,_on_the_slopes_of_Moel-y-Ci.jpg|Men gwandrus en Eryri
Bigrock.jpg|'Big Rock' en Okotoks, Alberta Kanada
LT_Anyksciai_Puntukas_01.JPG|Onan a arwodhyow kenedhlek Lithuani, men gwandrus henwys Puntukas
Norber_erratic_-_geograph.org.uk_-_637323.jpg|Men gwandrus Norber, Konteth Evrek
Lovett_House,_Chapel_Hill,_Soulbury_-_geograph-3997650-by-Robin-Webster.jpg|Men gwandrus en Soulbury, Konteth Buckingham
Krib (tirfurv rewlivel)

*Rag usyansow erel, y hweller [[Krib (Klerheans)]]*

 

Ma **Krib** keyn kul a garrek ow tiberth dew nans. Furvyes enjei pan wrelha dew rewliv usya dew gomm po nans U kettuek. Ewedh anjei a furv pan wrelha rewlivow komm usya war-dhelergh tro'ha an eyl gen y gila (bes terweythyow sewyans an process ma ew bolgh). Ma tewedha rewi-teudhi (po ober rewi-teudhi) aow kul an grib dhe vos moy lybm, ha radel ow kodha dhort an ledrow moy sertha. An ger Sowsnek, *arête* ew an ger Frynkek rag "amal" po "keyn". Gnasow haval e'n Alpow ew deskrivys en venowgh gen an ger Almaynek, *Grat*.      

Gwres ew korn e'n teller ma thuji tri po moy a gommow ow metya.


Sharp_Edge_(8365855538).jpg|Sharp Edge, Blencathra, Pow an Lydnow
Helvellyn(SimonLedingham)Dec2004.jpg|Kribow war Helvellyn, Pow an Lydnow
Striding_Edge.jpg|Krib Striding Edge war Helvellyn
Crib_Goch_and_Brocken_Spectre.jpg|Crib Goch war an Wodhva,Kembra
Airy_Walking_(geograph_2445621).jpg|Krib An Gunna Mór en Wordhen
George Lucas

**George James Walton Lucas Jr** (genys 14 Mis-Me, 1944 yn Modesto, California, Statys Unys) yw skrifor ha gwrier a fylmow amerikanek, meurgerys rag y fylmow *[[Star Wars]]* hag *Indiana Jones* a wrug ev gans Steven Spielberg. 

Lucas a fondyas *Lucasfilm* (kompani askorrans fylm), *Lucasfilm Games* (askorrans gwari jynn-amontya), *Industrial Light & Magic* (effethyow fylm), ha *Pixar* (bywheans).
Kyllasen

**Kyllasen** ew karrek wodhasek gen gwrisow munys furvyes dhort leys. Kemyskans ew a vonyow pri ha tebmigow pur vunys a vonyow erel, en arbednek kanndir ha kalcit. Chif gnas kyllas ew y duedh dhe vrewi avel gweliow tanow (henwys *laminae*, le ages 1cm a dewder). Kyllas ew an garrek wodhasek moyha kebmyn. 

Karrygi a'n keth komposyans, bes na ell brewi avel gwiskasow ew termys leysveyn (myns an perthygel le ages 0.0625mm) po priveyn. 

Dell ew usys, melyn ew liw tipek kyllas. Komposys enjei a vonyow pri ha kanndir. Ma keworra mynsow chanjys a vonyow erel le posek a ell chanjya liw an garrek. Rudh, melyn ha gwyrdh a lever bos ferrik oksid (hematit – rudh), horn hidroksid (goethit – melyn ha limonit – melyn spladn), po monyow mika (klorit, biotit hag illit – gwyrdh) e'n garrek.

Kyllas tipek ew komposys a a-dro dhe 58% monyow pri, 28% kanndir, 6% gwrisven, 5% monyow karbonat, ha 2% oksidow a horn. Kyllas ha leysven a gomprehend a-dro dhe 95% a'n mater organek en oll an karrygi godhasek. Bettegens, hebm ew le ages 1% mass an kyllasen dipek. Kyllas ew an bednfenten voyha kebmyn rag hidrokarbonow (gass naturel hag oyl kriv).  

An brassa radn a gyllasow ew dhort dallathvos e'n mor. Dowr dor en kyllas ew pur holanek en venowgh. An perthyglow munys en kyllas a ell gortos kregys en dowr pell woja godhasans tewes. Drefen hedna, kyllas ew godhasys en dowr nag uji ow kwaya, pekar ha lydnow, morlydnow, deltaow ryver, fennvaow hag e'n mor down.

Terweythyow gwithys ew mantedhednow, lerghow enevales ha merkyow banaghow glaw war enebow gweliow kyllas. 

Mars uji kyllas tobmhes ha gweskys drefen treusfurvieth, ev a furv karrek dreusfurvek folsadow henwys legh. Gen moy veth a waskedh ha tobmder, furvyes fyllit, woja shist ha wortiwedh labolven.  

Kebmyn ew kyllas en Kernow, en arbednek en karrygi a'n Oos Dewnek.


Dororieth_kernow.jpg|Dororieth Kernow, kyllas ew kebmyn en karrygi Dewnek en kledhbarth Kernow
Chattanooga_Shale_(Upper_Devonian;_Burkesville_West_Rt._90_roadcut,_Kentucky,_USA)_25_(40541681100).jpg|Kyllasen Chattanooga en Kentucky, Statys Unys
MarcellusShaleCloseUp.jpg|Skeusen ogas a gyllasen
Millook_cliffs_enh.jpg|Als kyllas en Millook, ogas dhe Borth Kragen, Kernow north
The_View_from_High_Cliff_-_geograph.org.uk_-_1490703.jpg|Als uhel 'High Cliff', tredh Porth Kragen ha Kastel Boterel
Shale_in_Potokgraben.jpg|Kyllasen folsys
Kyllas.jpg|Tresen liw rag kyllasen fondys war studh oksidyans horn ha komposyans organek karbon
Pri

**Pri** ew karrek wodhasek gwres a berthyglow pur vunys a dheu dhort tewedhans karrygi erel. An pethyglow ew treusperthys gen ryvers po rew hag ena godhasys. 

En venowgh pri ew kevys war woles ledrow krey, r.e. an Gonyow soth en Pow an Sowson. Pri a furv tirwedhow medhel, drefen ev dhe kawsya tirslynkow pan vo gleb, en venowgh gen telleryow leun a dhowr.

Andewenadow ew pri, ha tipek ew meur a woverow war an enep. Ma dhe bri meur a vethydnow, ha nag ew usys en es.

## Gwriansow denel
Mengleudha ew kebmyn en  tiredhow pri, ha usys ew rag gul pottys ha bryckys, gul paper, hag en ensampel kaolinit, rag priweyth. Ma lies mengleudh kaolinit en tiredh Sen Austel, en Kernow.

Pur bosek ew tiredhow pri rag abmeth, awos ev dhe gomprehendya meur a vethydnow, hag awos bos an tirwedh mar wastas, etho kavadow ew rag jynnow bargen tir. Tus a ell usya an tir rag abmeth aradow, lowartha losow hag abmeth leth.

Pri ew usys en art rag gravyansow. Ma ehednow dyffrans a bri, pan vo usys gen monyow ha studhyow fornya dyffrans, ow kul lestri pri dor (*earthenware*), lestri pri men (*stoneware*) ha lestri pri china (*porcelain*). 


South_Downs_View.jpg|Tirwedh krey ha pri (an Gonyow soth)
Gay_head_cliffs_MV.JPG|Alsow pri en Martha's Vineyard, Massachusetts, Statys Unys
Clay_Pit_-_geograph.org.uk_-_870823.jpg|Poll pri ogas dhe Telford, Pow an Sowson
Kaolinite_from_Twiggs_County_in_Georgia_in_USA.jpg|Kaolinit, usys rag gul priweyth
Treverbyn,_Wheal_Martyn_china_clay_pit_-_geograph.org.uk_-_2428325.jpg|Poll pri Hwel Martyn en Kernow
Beach_and_cliffs,_Egmont_Bight_-_geograph.org.uk_-_900296.jpg|Pri Kimmeridge, a vri en ollvysek rag y vantedhednow
Ichthyosaurus_communis_in_London.jpg|Ichthyosaur kevys e'n Pri Kimmeridge 
Pseudogley.jpg|Gweres leun a dhowr displegys war bri
Bernard_Leach_Pottery_Studio_St.Ives_(3983807863).jpg|Diskwedhyn en Gwithti Priweyth Bernard Leach en Porthia
Mary Anning

**Mary Anning** (21 Mis-Me 1799 – 9 Mis-Meurth 1847) o kuntelores, gwerthores, ha studhyores a menhesennow diworth Lyme Regis, Dorset, Pow Sows. 

Hi a guntella menhesennow diworth an alsow ogas dhe Lyme Regis (hag o meurgerys gans tornysi) ha hi a's wertha diworth moes yn tavern kyns hi dhe brena hy gwerthji hy honan. 

Hi a drovyas:
* An kynsa menhesenn ichthyosaur
* An kynsa dew venhesenn plesiousaurus
* An kynsa pterosaur yn-mes Almayn
Krey

**Krey** ew karrek garbonat godhasek tellek gwydn medhel. Furv a galgh ew komposys a'n moon kalcit, furvyes down en-dadn an mor gen gwaskans plankton korrwelek war leur an mor bras. En tipek, krey ew kalcit pur, CaCO3, gen 2% dhe 4% a vonyow erel hepken (dell ew usys kanndir ha monyow pri). Kebmyn ew krey a-dreus Europa west, en arbednek en Frynk ha war arvow Pow an Sowson soth. 

Furvyes veu krey e'n Oos Kalghek, nanj ew 99 - 65 milvil vledhen. Krey ew mar gebmyn en gweliow Kalghek bos an Oos Kalghek henwys dhort anjei e'n hanow Sowsnek, *Cretaceous* (*kreta* ew krey en Latin). Godhasys veu krey war estyllednow brastiryel en morow a dhownder tredh 100 ha 600 meter, dres termyn pur segh. An fowt a usyans dhort karrygi en ogas a dhispleg puredh uhel krey.  

Krey a furv tirfurvow arbednek drefen y vos dewenadow. Anjei a gomprehend kommow krey, goverow segh ha klegeryow krey.

## Gwrians denel
Mengleudhys ew krey rag diwysyans, pekar ha kalgh tobm, bryckys ha *putty* derevel, en abmeth rag derevel pH en gweresow gen trenkter uhel. Usys ew krey "bordh du" rag skrifa ha golinya.


White_Cliffs_of_Dover_02.JPG|Alsow Gwynn Dover
KentGeologyWealdenDomeSimple.svg|Golinyans a dororieth soth-est Pow an Sowson
Chalk_("Upper_Chalk"_Formation,_Upper_Cretaceous;_White_Cliffs_of_Dover,_England,_southern_Britain).jpg|Sampel a grey
Devil%27s_Dyke,_Sussex,_from_South_Downs_Way.jpg|Devil's Dyke, Sussex, ensampel a dirwedh krey
An Ger (Konteth Kargront)

Treveglos ew **an Ger** en konteth Kargront, 4 mildir dhe'n west a Peterborough. Hy hanow Sowsnek a dheu dhort an ger Sowsnek koth "ceaster", ow styrya kastel romanek. Hy foblans en niveryans 2001 o 817.

Hendhyskansydhyon a dhiskudhas derevyans bras e'n Ger. Dell hevel hebm o palys pednhembrenkyas e'n lu romanek po *praetorium* en Latin. Ma dhe'n derevyans dhe'n lyha 11 stevel gen leuryow afinys gen brithweyth, dew badhji ha lies "hypocaust" (ehen a dobmheans kres). 


The_remains_of_Castor_Windmill_-_geograph.org.uk_-_2446516.jpg|Magoryow melin wens an Ger 
Church_and_gravestones_in_Castor_(geograph_3969773).jpg|Eglos an Ger
Enys Tresor

Romans aventur yw **Enys Tresor**, po *Treasure Island*, skrifys gans an awtour Robert Louis Stevenson a Alban ha kensa dyllys yn 1883. Hwedhel a-dro dhe vorladron, bukaners hag owr budhys yw, a veu leverys yn lyver termyn fleghes *Young Folks*. A-dhia y dhyllo y'n jeva awedhyans meur war dheskrifansow a vorladron yn gonisogeth an werin, kepar hag enesow difeyth, mappys tresor merkys gans "X", ha marners untrosek gans papynjay war aga skodhow.

## Treylyansow yn Kernowek

* *Enys Tresor* gans Rod Lyon (1984, dyllys yn privedh gans an awtour) - Kernewek Unys
* *Enys Tresour* gans Nicholas Williams (2010, Evertype) - Kernowek Standard
Augsburg

**Augsburg** yw cita yn Swabia, Bavaria, Almayn. Desedhys 40km a'n west a Munich, penncita Bavaria. Augsburg yw penncita ranndir Swabia. Augsburg yw tressa cita Bavaria, wosa Munich ha Nuremburg, gans poblans a 300,000 y'n cita ha 885,000 y'n hy arenebedh gorcitek.

System Menystrans Dowr Augsburg o henwys Tyller Ertach an Bys UNESCO yn 2019.

## Devynnow
Munich

}}, }]]
An sel Munich
|-
|Kenedhel || Almayn
|-
|Stat || Bavaria
|-
|Ranndir || Bavaria Gwartha
|-
|Mer arlodh || Dieter Reiter (PDS)
|-
|Poblans (2020) &nbsp; CitaArenebedh gorcitek||1,488,2025,991,144
|}
**Munich** (yn Almaynek, ***München***) yw cita yn Almayn ha penncita Bavaria. Gans poblans a a-dro dhe 1,500,000, Munich yw an brassa cita yn Bavaria ha'n tressa cita yn Almayn, wosa Berlin ha Hamburg. Y'n arenebedh gorcitek a'n cita (ow synsi ynno ranndiryow trevesigeth a Munich, Augsburg, Ingolstadt, Landshut, Rosenheim ha Landsberg am Lech) yma poblans a a-dro dhe 6 mildir.

## Devynnow
Lovennan

An **lovednan** (*Mustela nivalis*) (lovennan e'n FSS (K)) ew an lyha brodnek kigdebrus e’n bes. Ev ew an esel lyha a’n kinda *Mustela*, an esel lyha a’n teylu *Mustelidae* ha’n urdh *Carnivora*. 

Teythyek ew an lovennan dhe Eurasi, Amerika north hag Afrika north. Komendys ew avel ehen dhe Vordir Nowydh, Malta, Crete, Bermuda, Enys Madeira, an Enesow Azores, Enesow Canary, Sen Tommas ha Pryns, Enesow Falkland, Arghantina ha Chile. Nag ew peryllys avel ehen. 

## Deskrifans
Ma dhe'n lovennan korf tanow hir ha hebleth. Y bedn ew bian ha hir. Y arrow ha lost ew berr (an lost ew le ages hanter hes an korf). Ma dhe'n treys krabanow lybm tewl ha meur a vlew war woles. Y dhewlagas liw tewl ew bian komparys dhe vyns an pedn.   

Hes kresek an gorowreydh ew 130-260mm. Hes an venynreydh ew 114-204mm. Poos kresek an gorowreydh ew 36-250g ha’n venynreydh 29-117g. 

## Omdhegyans tiredhel ha kowethasek
Ema dhe lovennanes gorowreydh tiredhow a gomprehend lies tiredh an benynreydhyow. Ma an niver a lovennanes ow kregi war balster boos ha sewyans dinythi. Tiredh an gorowreydh ew moy e’n gwenton po ye termyn fowt boos. Ev a us kawgh hag urin rag merkya y diredh. Na wra an lovennan palas y fow y honan, bes usya fowyow gwres gen enevales erel, pekar ha godh po rath. 

## Dinythi
Ma lovennanes ow parya tredh mis Ebrel ha mis Gorefan. Hes degyans ew 34 dhe 37 dedh. Myns kresek teylu ew 6 yonker. Lovennanes a ell parya woja 3 po 4 mis.

An venynreydh a wra an maga heb gweres gen an gorowreydh. Woja dinythyans poos yonker ew 1.5 – 4 g. Genys enjei rudhwyn, dall, noth ha bodhar. Ma anjei ow tisplegya aga dens woja 2 po 3 seythen, ha’n termyn na anjei a dhalleth debri boos soled. 

Woja 3 po 4 seythen ma an dewlagas ha diwskovarn owth ygeri. Woja eth seythen ema dhe anjei deskys fatel wra ladha an enevales hag ew boos dhe anjei. Ma anjei ow kara an teylu woja naw dhe dhewdhek seythen. Hes beonans kresek ew seyth po eth bledhen. 

## Debri
Herwydh usadow, ma an lovennan ow tebri knoviles, r.e. logos. Na wra debri rathes dell ew usys. Na dheber kwilkydnyow, ydhyn bian po oyow nevra. En Pow an Sowson, da ew ganjo debri logos an gora. 

En despit dhe vos bian, helghyer da ye an lovennan. Ev a ell ladha konin 5 – 10 gweyth moy y boos. An brassa radn a gonines ladhys gen lovennanes ew yonkers. Pednfenten bosek a voos ew konines, en arbednek e’n gwenton. 

## Preydhoryon
Enevales hag ew preydhoryon a’n lovennan ew lewern, yewgednes, konaow gwydn, oulys ha bargesyon. 

## Dises ha teurek
Teurek a wra bewa war lovenannes ew low, mitys ha hwynn. En venowgh ma lovennanes ow kawas an teurek dhort fowyow po neythow aga freydh. Nebes ehednow a nematodow a wra klevesi lovennanes. 

## Bewvaow
Kevys ew an lovennan en parkow, gwedhenegi gwastas, telleryow karnek po bosek ha lowarthow. Kevys ew en uhelderyow mar uhel ha 3000m.

## Studh gwithans
Klassys ew an lovennan avel ehen heb bern. Y wandrans ew meur gen poblans bras. Kebmyn ew en Eurasi, bes le pals enjei en Amerika north.
Frosrewlivans

**Frosrewlivans** ew an processys ha tirfurvow a hwer drefen bos goverow ha ryvers ow tigemyska godhas a dheu dhort an rewliv. An ger Sowsnek ragdho ew *fluvioglaciation*, dhort an ger Latin *fluvio* ow styrya ryver. Pan wrelho rewliv teudha, an dowr teudh a guntel rewtinyow dhort enep po tewednow an rewliv, po a-dan an rewliv mar teffo goverow mos a-ji an rewliv dre grevassys po moulins. Ma dhe'n dowr teudh meur a nerthedh rag treusperthi godhas. Pan wrelho dowr drehedhes tir gwastas, godhasys ew an stoffow digemyskys, h.y. e fedh tewes godhasys en teller dyffrans dhe grow hag erel. 

## Tirfurvow frosrewlivans
Diskwedhys ew godhasow woja an rewliv dhe gildedna po teudha. Ma tirfurvow kawsys drefen frosrewlivans ow komprehendya ryvers plethys, leskargvaow, kneghyow growan, pollow kalter, eskeryow, godhednow bledhydnyek ha lydnow ragrewlivek.
Moulin

**Moulin** (dhort an ger Frynkek rag melin) ew shafta kelghek ha plobmwedhek po pur serth a-ji rewliv po lien rew lebma hwra dowr teudh mos a-ji dhe'n rewliv.

Anjei a ell bos kebmys ha 10m a les ha kansow a vetrow a dhownder. Ma anjei ow kweres gwayans dowr dhort enep an rewliv dhe gres an rew po en-dadn an rew y honan. Ma dowr dhort moulin ow tos en-mes a'n rewliv ort pedn isella an rewliv, dell ew usys. Ma dowr dhort moulins ow kweres loubya goles an rewliv, owth effeythya gwayans ha tooth an rewliv. Ev a weres usya stoffow lows dhort goles an rew, owth uskishe an kevradh usyans. 


Athabasca.Moulin.jpg|Moulin war Rewliv Athabaska, Kanada
Moulin_on_Snowbird_Glacier,_below_the_Snowbird_Glacier_Hut._Talkeetna_Mountains,_Alaska.JPG|Moulin war Rewliv Snowbird, Alaska, Statys Unys
Ryver plethys

**Ryver plethys** () ew ryver a wra gasa pedn an rewliv leun a wodhas. Hag ev ow kelli nerthedh, ma an ryver ow tiskarga godhasow en telleryow dyffrans, ow kregi war aga myns. E fydh godhasow moy gesys en kensa, ena godhasow le. Ma an ryver ow tigemyska an godhasow dhe bri, tewes, grow ha bili war leskargva. Ma an ryver ow folsa dhe ganolyow bian tredh enesow a vili ha grow. Pur gebmyn enjei pella war nans vali dhe rewlivow.


Braided_Stream_FairbanksTananaRiver.jpg|Ryver plethys en Alaska
Spiti_River_Kaza_Himachal_Jun18_D72_7232.jpg|Ryver plethys en Himachal, Eynda north
Braided_Streams_near_the_Katmai_Coast_(43417091514).jpg|Ryvers plethys ogas dhe arvor Katmai, Alaska
Gravel-rich_stream_channels_(near_Mt._McKinley,_Denali_National_Park,_Alaska,_USA)_(37160462584).jpg|Kanolyow plethys ogas dhe Denali, Alaska
Leskargva

**Leskargva** ew tir ogas dhe bedn rewliv lebma thew godhasys stoffow dhort an rewliv gen dowr teudh. Ma ryvers plethys ow tigemyska an godhasow dhe barthow a vynsow dyffrans (grow en udn teller, tewes e'n aral hag erel). Hy hanow en Sowsnek ew *outwash plain*, bes an ger Rewenysek *sandur* ew usys en venowgh. 

## Furvyans
Leskargvaow ew kevys en tiredhow rewlivys, pekar ha Svalbard, Enesow Kerguelen, ha Rewenys. Ma rewlivow ha lienyow rew ow treusperthi mynsow meur a wodhas, kemerys gen anjei pan vo usyes an garrek weli. En pedn an rewliv, ma dowr teudh ow karya an godhas dhe ves dhort an rewliv ha'y wodhasa war dir gwastas. Digemyskys ew an godhas gen an dowr, an godhas lyha ow mos an pella.

Leskargvaow a gomprehend ryvers plethys, keffrys ha pollow kalter lebma hwrug blockys rew teudha, os kasa pansow lenwys gen dowr. 

Pur gebmyn ew leskargvaow en Rewenys, lebma hwra aktivita dorthermel en-dadn kappys rew teudhi palster a dhowr. Gelwys ew an livyow bras dres ehen *Jökulhlaup* - tardh rewliv. 


Braided_river_outwash_plain.jpg|Leskargva ha ryver plethys
Lómagnú_and_Skeiðarárjökull.jpg|Leskargva Skeiðarárjökull, Rewenys
ViewFromFranzJosef.jpg|Leskargva Rewliv Franz Josef, Mordir Nowydh
20190622_Langidatur-Vh_8110_(48460190956).jpg|Buli war leskargva en Rewenys
Karliwelydh

**Karliwelydh** ew cita ha trev konteth Cumbria, desedhys en parth noor Pow an Sowson. Y boblans en niveryans 2011 o 75,306 (ha 107,524 e'n kestrevyans).

Hy hanow a dheu dhort hanow an cita romanek "Luguvalium", cita person a'n hanow *Luguvalos*. Dhe'n prydydh Kembrek koth, Taliesin,  'Caer liwelyd' o an hanow, ha Caerliwelydd ew an furv Kembrek a-lebmyn. Hy hanow Sowsnek ew "Carlisle".

Derevys veu an kastel romanek rag servya dinyow war Fos Hadrian. E'n Osow Kres, posek o avel trev gasorek drefen hy bos ogas dhe'n or albanek. Derevys veu Kastel Karliwelydh en 1092. E teuth cita en 1133, ha treulyes veu an priorjy dhe vos pedneglos.

E'n Domhwelans Diwysyansek, derevys veu lies melin padnweyth ena.

En 2005, an cita a wodhevis liv euthyk. Livys veu dres 2000 a dreven, an sodhva greslu ha tan, ha sportva an para pel-droos. Tri den a verwis. Livow drog erel a hwarva en 2009 ha 2015. Ma dhe'n cita ayredh an mor bras gen gwavow gleb.


Carlisle (/kɑːrˈlaɪl/ kar-LYLE, locally /ˈkɑːrlaɪl/ KAR-lyle;[1] from Cumbric: Caer Luel;[2][3] Scots: Cairel, Cairl, Caeril;[4][5] Scottish Gaelic: Cathair Luail[4]) is
Carlisle_Cathedral_TheNave.jpg|Pedneglos Karliwelydh
Carlisle_Castle_03.jpg|Kastel Karliwelydh
Knegh growan

**Knegh growan** ew tirfurv frosrewlivek, bre gen shap avrewlys komposys a dewes, grow ha rewtinyow. Ma anjei ow kreuni en pans war rewliv hag a wra kildedna, hag ena godhasys war enep an tir gen teudhans pella a'n rewliv. Kevys ew kneghyow growan en venowgh gen pollow kalter dhe furvya tirwedh 'knegh ha kalter' (). An ger knegh a dheu dhort an Wordhonek koth *cnocc*, ow styrya "bryn". An ger ) a dheu dhort yeth Lallansek, ow styrya "krib".


Kame_below_Wester_Pearsie_-_geograph.org.uk_-_605724.jpg|Knegh growan ogas dhe Kirriemuir, Sgotlond
Dude_Hill_-_Glacial_Kame_-_Yellowstone_USA.jpg|Knegh growan en Yellowstone Statys Unys
Poll kalter

**Poll kalter** ew pans en leskargva furvyes gen rewlivow ow kildedna. Blockys a rew marow ew gesys, kelghyes gen godhas gorrys dhe'n dor gen ryvers a dhowr teudh. Pan wra an rew teudha, gesys ew poll kalter. Dell ew usys an lydnow ew le ages 10m a dhownder. Wortiwedh, lenwys enjei gen godhas. 


PotholeLakes.Siberia.L7.20010910.jpg|Pollow kalter en Siberia
Kettle-glacial-lake-form-isunngua-greenland.jpg|Poll kalter en Greunland
Kettle_Hole_Lochan_near_Bogeney_-_geograph.org.uk_-_1177843.jpg|Poll kalter en Sgotlond
Esker

**Esker** ew keyn hir troyllek gwres a dewes ha grow godhasys en gweliow. Ma lies ensampel en tirewdhow rewlivys Europa hag Amerika north. En venowgh ma anjei owth ystydna nebes kilometrow. Drefen aga shap, aga semlant ew haval ort tomendow for'ow kledhren. 

An hanow a dheu dhort an ger Wordhonek *eiscir*, ow styrya "keyn". An ensampel moyha aswonys ew  an 'Eiscir Riada', hag a resek ogas dhe les kowal Wordhen, dhort Dulyn dhe Galway, pellder a 200km.

## Furvyans
Dadhlys ew dell wrug an brassa radn a eskeryow furvya a-berth dhe gowfordhow e'n rew gen goverow a resegas a-berth dhe rewlivow hag en-dadn anjei.


Fulufjalletesker.jpg|Esker en Sweden
Billudden1.JPG|Esker en Sweden north (beudhys en radn)
Esker_Einunndalen.JPG|Esker en Norgagh
View_from_an_esker_ridge_at_Meikle_Kildrummie_-_geograph.org.uk_-_255128.jpg|Esker en Sgotlond
Joseph Fourier

**Jean Baptiste Joseph Fourier** (21 Mis-Meurth 1768 – 30 Mis-Me 1830) o mathematgydh ha godhonydh frynkek. Poesek yw y *Kevres Fourier* hag a dhevnydhyas ev rag assoylya problemys a fros toemder. Yth yw devnydhys hedhyw yn studhyans ynjynorieth elektronek ynwedh. 

An *Treusfurvyans Fourier* yw skrifys: 

\hat{f}(\xi) = \int_{-\infty}^{\infty} f(x)\ e^{-2\pi i x \xi}\,dx,\quad \forall\ \xi \in \mathbb R. 

Fourier a veu genys yn . Pan en vy 26 bloedh, ev a dhallathas studhya dhe *École normale supérieure*, Paris, le mayth o Pierre-Simon Laplace dyskador.
Fyord

**Fyord** ew baya hir ha kul gen tenwednow pur serth, gwres gen rewliv. Furvyes enjei pan wrelho rewliv usya nans U dre'n processys a  dhestryppya ha skravinas. Ma dhe'n rewliv gordhownnhes an nans kensrewlivek rag gara nans U pur dhown. Woja rewlivans ma level an mor ow terevel dhe veudhi an fyord. 

En pedn an fyord ryb an mor ma treudhow lebmath ew an nans bassa (le down). Mars uji level an treudhow a-ugh level an mor, lydn dowr fresk ew an sewyans.

Woja Oos an Rew, ma teudhans an rew ow hwarvos war-barth ha derevyans en level an tir. Ma le a boos war an tir woja teudhans an rew hag usuyans radn a'n godhas. Hanow an process ma ew isostasi. Terweythyow derevyans an tir drefen isostasi ew moy ages derevyans en level an mor. An brassa radn a fyordow ew downna ages an mor en ogas: ma dhe Sognefjord en Norgagh downder a 1,300m en-dadn level an mor. Dell ew usys ma krib gwres a garrek weli ogas dh'y aber drefen bos le a usyans gen an rewliv ena po bos godhasa pednmarian ena. Ma an treudhow ma ow kawsya frosow ha trobollow, pekar ha Saltstraumen en Norgagh. 

Tednvos tornyji ew fyordow lebmyn, ha ma lies gorhel morviajya ow vysytya fyordow yn Norgagh, Kanada, Alaska ha Mordir Nowydh.

Nag ew fyord an keth tra ha morval. Fyord ew tirfurv rewlivek, gwres der usyans ha derevyans en level an mor. Morval ew tirvurv gwres dre dherevyans en level an mor hepken. 


Geirangerfjord_(6-2007).jpg|Geirangerfjord - fyord n Norgagh
Norge_Fjorder1.png|Mappa a fyordow Norgagh
Panorama_of_Lustrafjord.jpg|Lustrafjord, Norgagh
MS_Albatros_Sognefjord_Norwegen.jpg|Gorhel morviajya en Sognefjord
Saltstraumen.jpg|Troboll Saltstraumen
Julius Caesar

Hembrenkyas breselek, politeger hag awtour ogas ha diwedh Repoblek Rom a veu **Gaius Julius Caesar** (mis Gortheren 100 KOK – 15 mis Meurth 44 KOK). Leverys yw y hanow kepar ha'n Kernowek "Kaysar".

Esel veu Caesar a'n Kensa Triumvirat, ha pan y'n torras a-les, y fatalyas yn kas civil orth Pompi Meur. Wosa gwaynya y'n kas, yth eth Caesar dhe vos turant Rom rag oll y vewnans. Ledhys veu gans y eskerens yn Rom.

Rewlysi dhiwettha a Rom a omhenwi "Caesar", titel neb eth ynwedh dhe vos "Kaiser" ha "Tsar".
Medhegneth

**Medhegneth** yw an skiens ha praktis a witha godhevysi, menystra an diagnosans, ragwolok, lett, dyghtyans ha hebaskheans aga shyndyans po kleves, ha skoodhya aga yeghes. Medhegneth a yssyns dyffrans a braktisyow gwith yeghes esplegys dhe ventena ha daskorr yeghes der an lestans ha dyghtyans a gleves. Y'n jydh hedhyw, medhegneth arnowydh a us godhoniethow bewvedhek, hwithrans bewvedhek, genynnek ha teknegieth vedhek, yn tipek dre dhroggys po leuvvedhegneth, mes ynwedh dre sawments mar dhyffrans avel bryskosoleth, devisyow medhek, dewynnyans, hag erel.

Medhegneth re beu gwrys a-dhia osow kynsistorek mayth o sleyneth gans junyansow kemmyn dhe gryjyansow kryjyek ha filosofek a gowethas leel dredha. Rag ensampel, den medhegneth a wrussa gorra erbys ha leverel pysadow rag yaghheans, po hen filosofer a wrussa usya sygera goos herwydh an tybiethow glyborieth. Yn kansvledhynnyow a-gynsow, wosa an sordyans a skiens arnowydh, an brassa rann a vedhegneth yw kesunyans a sleyneth ha godhonieth. Kynth yw an gis ober gwrias sleyneth dyskys dre braktis, godhvos an pyth a hwer orth nivel gogellek ha molekulek y'n gwiasow gwriys yw aswonnys dre wodhonieth.

Furvow a vedhegneth kynswodhoniethek yw henwys lemmyn medhegneth hengovek po medhegneth werin. Dyghtyansow hengovek po ken dewisyow a vedhegneth gans kudynnow a sawder po effeyth yw gelwys pomstry.
Kenwerth

**Kenwerth** yw an treusworrans a wara po gonisyow a unn den po entitas dh'y gila, yn fenowgh yn keschanj rag arghans. Erbysydhyon a alow kevreyth po rosweyth a wra kenwerth 'marghas'. Dre vras y hwra kenwerthoryon arnowydh negysyas dre vayn keschanj, kepar hag arghans. An dismygyans a arghans (ha, diwettha, a gredit, arghans paper hag arghans di-fisegel) a sempelhas ha kennertha kenwerth yn feur.

Eghen a-varr a genwerth yw kesvargynnya po ferya. Kesvargynnya yw an keschanj a wara po gonisyow rag gwara po gonisyow erel heb usya arghans avel mayn keschanj. Kenwerth yntra dew genwerther yw henwys kenwerth dewduek. Kenwerth yntra moy es dew genwerther yw kenwerth liestuek. Studhya kenwerth yw rann a erbysieth.
Godhen vledhynnyek

**Godhen vledhydnyek** ew patron en godhas gwres gen processys bledhydnyek (ma godhasa ow varya dres an vledhen).  Ma anjei ow furvya en dowr fresk po hanter-holanek en udnik. Posek enjei en ponnegieth (*palynology*), po studhyans mantedh a bonn ha polter. 

Dell ew usys, aga semlant ew udn level tewl hag udn gwadnliwek. An level gwadnliwek ew fennleys ha tewes godhasys pan wra dowr teudh an gwenton drei godhas dhe'n lydn. E'n gwav, pan vo dowr teudh ha'y wodhas lehes ha rewi a wra enep an lydn, godhas moon myns-pri ew godhasys ow furvya level tewl.
Lydn ragrewlivek

En dororieth, **lydn ragrewlivek** ew lydn furvyes po drefen pednmarian dhe oberi avel arge pan wrello rewliv kildedna (hebm ew arge rew rewlivek), po drefen bos an tir ogas dhe lien rew iselhes gen poos an rew, hag ema an pans ow lenwel gen dowr. Ort diwedh an Oos Rew diwettha nanj ew a-dro dhe 10,000 bledhen, lydnow bras ragrewlivek o gnas tipek en hanterkelgh an gogledh. 

Gwayans rewliv a ell mos war woles nans dhe gemper, lebmath ew ryver direwys e'n nans aral. Ma an rewliv ow lettya an ryver ow kawsya lydn ragrewlivek. Wortiwedh ma an lydn ow korliva po terri an arge rew, ow livra an dowr avel liv bras dres eghen henwys *jökulhlaup* (dhort y hanow Rewenysek). Niver a'n brassa livow rewlivek en istori Amerika north o dhort Lynn Agassiz.

Nanj ew a-dro dhe 13,000 bledhen en Amerika north, an lien rew Cordilleran eth dhe'n dyhow a'n 'Idaho Panhandle', ow furvya arge rew meur a lettyas aber an ryver Clark Fork, hag a wrug lydn kowrek 2,000 tros-hes a dhownder ow komprehendya moy ages 500 mildir kubek a dhowr. Wortiwedh an lydn ma (Lynn Missoula) a wrug tardha dre'n arge rew, ow frosa dhe'n mor gen kevradh fros degweyth moy ages oll ryvers an bes war-barth.   

An vosen a sew ew rol a ryvers ha ganja argeow rew en neb termyn.
Aljebra

**Aljebra** (ow menya reunionek a rannow terrys dhyworth Arabek) yw an rann a mathemategydh. Ev us nowejynnow representya an talvasogeth nyns yw godhvedhys hwath. Pan an arwodh ekwal (=) a usys, an semlant ma henwys kehavalen.  Rag ensampel, kehavalen pur sempel yw: 2 + 3 = x. Yn an gehavalen ma, x yw ekwal 5, o x = 5.  An dyghtyans ma yw henwys ow assoylya rag x.

Dres henna kehavalennow, ymons dibarderyow: semlans gans le avel ha moy avel.  An par kehavalen arbennik yw henwys an offis, yn fenowgh usys rag ow kul trecennow, pan onan ynworrans yw usys kalkya onan eskorrans.

Aljebra a yll assoylya kudynnow gwir, yw testennow komprehendya fysegieth, ynjynorieth, medhelweyth jynn-amontya, arhwithra, drehevyans, negys ha komptyans.
Alexandria Ocasio-Cortez

**Alexandria Ocasio-Cortez** (lieskweyth berrhys a **AOC**; genys 13 mis Hedra 1989) yw politeger ha gweythresydh Statys Unys. Hi yw Ganasedhores an SU rag an 14ves ranndir kuntellesel yn Stat Evrek Nowydh a-dhia 2019. Hi yw esel Parti an Dhemokratyon.

Ocasio-Cortez o etholys yn 2018, ow fethas Joe Crowley, an *incumbent* Demokrat a dheg termys, y'n etholans kynsa hag an ombrofyer Repoblikanek y'n etholans ollgemmyn. Hi o dasetholys yn 2020.

Rashida Tlaib hag Ocasio-Cortez yw an kynsa eseli benow Socyalydhyon Demokrat Amerika etholys dhe'n Kuntelles.

## Devynnow
Radel

**Radel** ew an meyn brewys lows a guntel war leder menedh po en-dadn als. Gelwys ew *scree* po *talus* en Sowsnek. Gwres ew radel gen ober rewi-teudhi po processys tewedha erel war enep karrek dres termyn hir. Ma an darnow lows ow kodha dhe woles an leder. 


Loch_Coire_Lagan_-_geograph.org.uk_-_2629326.jpg|Radel en Menydhyow an Cuiltheann, Sgotlond
Illgill_Head_screes.jpg|Radel Wastwater, Pow an Lydnow
Craig y Bera - geograph.org.uk - 245023.jpg|Radel war Mynydd Mawr, Park Kenedhlek Eryri, Kembra
Morrew

Ma **morrew** ow hwarvos pan vodowr an mor ow rewi. Drefen bos dhe rew dosedh le ages dowr, ma'n rew ow neyja war bedn an mor bras. Ma morrew ow korheri a-dro dhe 7% a enep an bes ha 12% a'y vorow bras. Radn veur a vorrew an bes ew deges en packrew pedneghlek an Arktik hag Antarktika. Ma **packrew** ow kodhevel omlesans ha kodhesans bledhednek en y vyns. Drefen bos an gwensow, frosow ha tempredhow ow varya kebmys, morrew ew dynamek, etho ma varyans meur en y furvow ha gnasow. Nag ew morrew an keth tra ha menedhyow rew, hag ew darnow bras a estyll rew po rewlivow hag uji ow folsa dhe'n mor. 

Ma chanjys en ayredh ow kawsya effeyth meur war balster morrew (y hweller an golinyans a-woles), ow chanjya bewvaow enevales pekar ha'n mordarow hag ors gwydn.


Antarctic_Grows.jpg|Efander morrew a-dro dhe Antarktika
Sea_ice_near_coast_of_Labrador_-a.jpg|Morrew ogas dhe arvor Labrador, Kanada
Arctic_ice.jpg|Morrew terrys e'n Arktik
Plot_arctic_sea_ice_volume.svg|Chanjys en dalghedh morrew an Arktik a dhargan gwirhevelepter na vedh morrew e'n Arktik e'n hav kens pell.
Arctic_Ice_Thickness_-_2.png|Chanjys en myns morrew an Arktik, herwydh an NOAA
Morval

**Morval** (yn  dhort an ger Galijek ow styrya "ryver") ew baya arvorek furvyes gen beudhans en radn nans nag o rewlivys. Nans ryver beudhys ygerys dhe'n mor ewa etho. 

En tipek, shap ria war vappa ew haval ort gwedhen, ken kell anjei bos kompes heb skorrow meur. An patron a dheu dhort patron deseghans an nans kens beudhi. Sewyans beudhi nansow ha furvya morvallow ew arvor avrewlys ha krybbys. Terweythyow ma enesow naturel, hebm yw, toppow breow kens thew hanter-beudhys lebmyn.

Ma chanj en level an mor ow kawsya beudhans an nans a ell bos ewstatek (lebmath uji levelyow mor ollvesek ow terevel), po isostatek (lebmath uji level tir leel ow kodha hepken). An sewyans ew heyl meur en aber ryver bian. 

Kebmyn ew morvallow en Kernow ha Pow Densher, Kembra soth, Wordhen soth, Breten Vyghan,Galisi ha'n Mor Adriatek.


1_perast_aerial_2016.jpg|Baya Kotor, Montenegro
RiverFalAtDevoran.jpg|Morval Dowr Fala en Deveryon
RiverCamelEstuaryLookingSeawardCornwallUK.jpg|Heyl Dowr Kammel
Walt Disney

**Walter Elias "Walt" Disney** (5 Mis-Kevardhu, 1901 – 15 Mis-Kevardhu, 1966) o askorrer fylm, gwarier, ha ragresor a fylmow bywhes diworth Chicago, Illinois, Statys Unys. 

Ev yw gerys-da rag y wryans bywhes; *[[Mickey Mouse]]* yn arbennik neb o gwariys gans Disney y'n kynsa le. 

Disney a fondyas *Walt Disney Productions* (hedhyw *The Walt Disney Company*) ha dalleth parkow omdhidhana. 

Ev a verwis yn 1966 gans kanker.
Nerth

Yn fysegieth, **nerth** onan a'n teythi a mater ha spas a yll bos treusworrys yntra taklow rag oberi, rag ensampel gwruthyl tommder. Nerth yw myns mentenys; an lagha mentenyans nerth a lever y hyll nerth bos treylys yn furv, mes ny yll bos gwrys po distruys. An unses musura y'n Kevreyth Keswlasek a Unsesow (SI) a nerth yw an joule hag yw an nerth treusworrys dhe neppyth gans an ober a'y waya unn meter erbynn fors a unn newton.

Furvow kemmyn a nerth yw an nerth gwayek a neppyth ow kwaya, an nerth possybyl gwithys gans le neppyth yn park fors (dordhynyansek, tredanek po tennvenek), an nerth elastek gwithys dre denna neppyth soled, an nerth kymyk livrys pan lesk keunys, an nerth dewynya degys gans golow ha'n nerth tesel awos tempredh a neppyth.

Res yw nerth dhe organedhow bew rag bewa, kepar ha'n nerth kevys gans tus a voos hag oksyjen. Res yw nerth dhe hwarheans denel rag oberi ynwedh. An nerth ma yw kevys a asnodhow nerth kepar ha keunys menhesen, keunys sprusek po nerth nowedhadow. Argerdhow hin ha ekogevreyth an Norvys a ober der an nerth dewynya kemerys gans an Norvys a'n Howl ha'n nerth dordesel gwithys y'n dor.

Nerth a yll styrya ynwedh:

* Yn erbysieth, y hyll styrya an diwysyans nerth, kepar ha'n lesrannans a dredan po keunys.
* Yn geryow kemmyn, y hyll styrya nebonan ow kul taklow yn fordh bewek.
Kalgh

Karrek wodhasek ew **kalgh** po **limven**, gwres dre vras a'n moon kalcit, furv a galciom karbonat, CaCO3.

Askorrys veu an kalciom karbonat gen organedhow byw e'n kensa le, gwres gen protistow lughwriansek bian pekar ha neb bakteria, kockolithofores hag algi. Woja hedna, usys ew an karbonat gen enevales pekar ha dewgrogenogyon (*bivalves*) ha'n morgudynnow a wra kribow gwylar (*coral reefs*). Ma anjei ow terevel aga kregyn dhort gwrisow CaCO3. Woja hedna, ma radn nodho ow tos dhe dhowr mor 'vel teudhans. Karrygi kalgh a gomprehend remenansow organek ha karbonat kodhys. 

Baya Florida, an morlyn bas a-dhelergh enesow an 'Florida Keys', ew patron rag an studhyow a askorras kalgh war an estyllen vrastiryel. Heb mar, thera oll an ehednow neppeth dyffrans e'n termyn na, bes, avel ekosystem, haval ew.

En Baya Florida ma meur a ehen a blans bleujowa gelwys gwels an mor. Ewedh ma meur a dhowr lethek gwydn leun a galciom karbonat, furvyes gen Melobesia, algi bian rudh a drig war an gwels mor.

Kalgh ew a-dro dhe 10% a somm oll an dalghedh a garrygi godhasek. 

## Usyansow gans tus
Kalgh ew kalish lowr rag sevel orth tewedhans, bes dell ew usys medhel luck rag bos kervys gen seri men. Usys ew rag derevel hag y'n 19ves ha 20ves kansvledhen ev a deuth gerys-da rag derevyansow pekar hag eglosow, arhanttiow ha treven. Bettegens, ma glaw trenk ow tewedha kalgh en lent.   

Usys ew kalgh rag gul gweder ha lim. Usys ew ewedh rag gul horn en chei hwytha, rag tedna anpuredhow dhort an moon horn. 

## Tirfurvow karst
Pan vo kalgh tewedhys, ev a furv sett a dirfurvow arbednek. Gelwys ew tirwedh pekar ha hemma avel tirwedh karst.

Y hweller an folen Tirfurv karst.


Carbonate-outcrops_world.jpg|Telleryow karrygi kalgh ollvysel
Lembongan-penida-snorkeling.jpg|Krib gwylar
Guilin_scenic.jpg|Tirwedh karst en Guilin, China
Cheddar_Gorge,_Somerset,_UK_-_Diliff.jpg|Kownans Cheddar en Gwlas an Hav
Gaping_Gill.jpg|Fow Gaping Gill, Park Kenedhlek Nansow Konteth Evrek
Malham_Cove.jpg|Malham Cove, Park Kenedhlek Nansow Konteth Evrek
Domica_Cave_22.jpg|Fogow Domica, Slovaki
VysokePece1.jpg|Chei hwytha en Repoblek Chek
Gozo,_limestone_quarry_-_cutting_the_stone.JPG|Mengleudha kalgh rag derevel
Kragen

**Kragen** ew karrek wodhasek klastek (hemm ew, gwres a debmigow ha gwrisow dhort karrygi erel) komposys a debmigow silikat myns tewes (0.0625 dhe 2 mm) en matriks po lim. Krag a gomprehend a-dro dhe 20–25% oll an karrygi godhasek. Henwys ew Porth Kragen dhort an ger 'kragen'.

An brassa radn a grag ew komposys a ganndir po gwrisven (y dhew yw silikatow) drefen anjeii dhe sevel ort tewedha an moyha war enep an Norvys. Pekar ha tewes heb matriks krag a ell bos neb liw drefen anpuredhow e'n monyow, bes an liwyow moyha kebmyn ew gell, melyn, rudh, loos, rudhwydn, gwydn ha du. Drefen bos gweliow kragen ow furvya alsow pur weladow, neb liwyow a grag ew kefrysys en krev gen tiredhow arbednek. Ensamplow dhort Breten Veur ew 'Portland stone', 'Old Red Sandstone' ha 'Pennant Stone'.

Furvyansow karrek komposys dre vras a gragen a wra gara dowr dhe omsidhla. Dewanadow lowr enjei dhe senji mynsow meur a dhowr, etho dowrhensow (*aquifers*) posek enjei ha kreunow oyl kriv.

Kragednow a ell bos chanjys dhe ganndirit (*quartzite*) dre dreusfurvieth, dell ew usys dre waskans tektonek a-ji tiredhow orojenek. Treusfurvyans kragednow a furv shistow, herwydh usadow. 


Logan_Formation_Cross_Bedding_Scour.jpg|Gweliow krag en Ohio
Coloured_strata_on_the_cliffs_on_Warren_Beach_-_geograph.org.uk_-_1518539.jpg|Kragen 'Furvyans Porth Kragen' en Hartland Quay, Dewnans
Lower_antelope_2_md.jpg|Kownans Antelope, Tiredh Navajo, Statys Unys
Exeter_city_walls_(9123).jpg|Fosow cita Karesk, gwres a gragen
KentGeologyWealdenDomeSimple.svg|Golinyans a dhororieth POw an Sowson soth-est, ow tiskwedha gweliow krag
Pennriv

**Pennriv** yw niver naturel nag yw digolm a m \times n pan yw *m* ha *n* niverow naturel ha nyns yw 1 ny *m* ny *n*. 

Nyns yw 1 pennriv, ha nyns eus *an brassa pennriv*. 

An kynsa niverow yw:
2, 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19, 23, 29, 31, 37, 41, 43, 47, 53, 59, 61, 67, 71, 83, 89, 97, 101,...
Cornwallit

**Cornwallit** ew moon kober arsenat tanow gen an komposyans Cu5(AsO4)2(OH)4. Ev a furv kevres gen an fosfat pseudomalachit ha dewfurv ew a'n moon triklinik cornubit. Moon monoklinik gwyrdh ew.

## Diskudhans ha hwarvedhyans
Deskrifys veu rag an kensa tro en 1846 en Hwel Garland, Sen Day en Kernow. Henwys ew dhort Kernow, onan a niver a vonyow henwys endelha, pekar ha kernowit ha cornubit. Ev a hwer avel moon eylradh e'n barth oksidys a vonyow kober sulfid.
Mordarow

An **mordarow** (Odobenus rosmarus) ew eneval meur an mor gen pawyow. Kevys ew en niver a delleryow a-dro dhe Bednaghel an Gogledh e'n Keynvor Arktek. An mordarow ew an udnik eneval e'n teylu Odobenidae ha kinda Odobenus. Rennys ew an eehen dhe dhiw isehen: an mordarow atlantek (O. r. rosmarus), ow triga e'n Mor Bras Atlantek, ha'n mordarow hebask  (O. r. divergens), ow triga e'n Mor Bras Kosel.

Apert ew dens hir ha boghvlew an kowldevesigyon, keffrys ha'ga thewder. Gorreydhow kowldevesik e'n Mor Bras Kosel a ell poosa moy ages 2,000 kg. Anjei ew an brassa pinnipedes marnas diw eehen a olifanses an mor. Trigys enjei dell ew usys en dowrow bas a-ugh an estyll an brastir, ow spena termyn hir a'ga bownans war an morrew ow hwilas kregynnegyon dhe dhebri. Enevales kowethasek enjei gen hes bownans hir. Konsidrys enjei avel ehen 'ven alhwedh' en Mor Bras an Arktik.  

Posek o an mordarow en gonisogethow poblow teythyek an Arktik, ma fedha helghi an mordarow rag y gig, blonek, krohen, dens hir hag eskern. E'n 19ves ha 20ves kanbledhen a-varr, helghys ha ladhys a veu morderewi rag aga blonek, dens hir ha kig. Poblans morderewi a godhas en uskis en pub parth a'n Mor Bras Arktek. Ma dh'ga foblans dhaslammys a-dhia an termyn na.


Walrus Cows and Yearlings on Ice.jpg|thumb|Bughes mordarow ha blodhysi (dens berra)
Walrus2.jpg|thumb|right|Morderewi gorow yonk en Pedntir Pierce en Alaska ow tiskwedhes varyans en krobmder ha tu an dens hir ha krohen vobmek tipek a'n re gorow
WalrusBreathing.jpg|thumb|right|Mordarow owth usya y dhens hir rag senji war toll anella e'n rew, Mor Bering
Morse IRSNB.JPG|thumb|right|Korf eskern
Walrus (Odobenus rosmarus) skull at the Royal Veterinary College anatomy museum.JPG|thumb|Krogen pedn heb dens hir
Noaa-walrus12.jpg|thumb|left|Morderewi owth omladha
Лежка моржей на острове Нортбрук.jpg|thumb|right|Gre a vorderewi en Tir Franz Josef, Russi
Cornubit

**Cornubit** ew moon tanow triklinik a gober arsenat gen an komposyans: Cu5(AsO4)2(OH)4. Deskrifys veu rag an kensa tro en 1958 woja y dhiskudhans en Hwel Carpenter, Gwynnyer, Kernow. Y hanow a dheu dhort Cornubia, hanow Kernow e'n Osos Kres. Dewfurv ew a gornwallit ha'n keth moon a , bes gen arsenik en le fosforos.  

Cornubit ew moon eylradh kevys e'n barth oksidys a vonyow kober. En Kernow kevys ew en kanndir war-barth ha malakit, Cu2(CO3)(OH)2, olivenit, Cu2(AsO4)(OH), cuprit, Cu2O, cornwallit, Cu2+5(AsO4)2(OH)2, ha liroconit, Cu2+2Al(AsO4)(OH)4·4H2O. Nebes a'n gwella samplow e'n bes a dheu dhort Hwel Majuba Hill en Nevada, Statys Unys.
Karvled

Treveglos vian ew **Karvled** ogas dhe Evercreech en Gwlas an Hav (Chesterblade en Sowsnek). An hanow a veu rekordys e'n kensa pres avel *Cesterbled* en 1065.  'Cester' ew an hen Sowsnek rag kastel romanek. Bled ew dhort an hen Sowsnek 'bledu' ow styrya bolla. Teller Karvled ew nans dhown tredh breow.


2011_,_Winterwell_Lane_entering_Chesterblade_-_geograph.org.uk_-_2548904.jpg|An vor' a-ji dhe Garvled
St._Marys,_Chesterblade_-_geograph.org.uk_-_468051.jpg|Eglos Karvled
Mesker

**Mesker** ew trev varhas meur en Konteth Derby, Pow an Sowson. Desedhys ew 24 mildir dhe'n gogledh a Derby hag 11 mildir dhe'n dyhow a Sheffield ogas dhe gemper  ryvers Rother ha Hipper. En 2011 hy foblans o 88,483. Mesker a dhallathas avel kastel romanek e'n kensa kansbledhen OK. Hy hanow Sowsnek, 'Chesterfield' a dheu dhort an hen Sowsnek *ceaster* (kastel romanek) ha *feld* (todn). Desedhys ew an drev war bedn gwel glow skwattys, bes nag eus dustuni gweladow nodho lebmyn. Hy thirnos moyha a vri ew pigdour Eglos Sanses Marya ha'n Ollsansow.


Panorama_from_top_of_the_crooked_spire_chesterfield_-_panoramio.jpg|Panorama dhort topp an pigdour kabm
Crooked_Spire.jpg|An ppigdour kabm
Kardeva

**Kardeva** ew cita bedneglos gen fosow romanek, desedhys war Dhowr Dyfrdwy (Dee en Sowsnek). Hy hanow Kembrek ew "Caer", "Chester" en Sowsnek. Desedhys ew ryb an or kembrek. Hy foblans en niveryans 2011 o 329,608. En Kardeva ema pednplas Awtorita 'Cheshire West and Chester'. Ewedh hei ew trev konteth istorek Cheshire.  

Fondys veu Kardeva avel "castrum" po kastel romanek gen an hanow Deva Victrix en reyn Emperour Vespasian en 79 OK. Onan a gresednow brassa an lu en Breten romanek o, wojaa Kardeva e teuth trevesigeth sivil meur. En 689, fondys veu Eglos Minster Mercia west gen Matern Æthelred. Hebm a dheuth kensa pedneglos Kardeva. An Angelas a efanas ha krefhe an fosow rag gwitha dhe'n cita erbydn an Danow. Kardeva o onan a'n citys diwettha a godhas dhe'n Normanas. Wella Konkerrour a worhebmydnas derevyans kastel. Kardeva a dheuth cita en 1541.

Fosow Kardeva ew emesk an gwella-gwithys en Breten. Ema niver a dherevyansow dhort an osow kres e'n cita, bes meur a'n derevyansow du-ha-gwydn en kres an cita ew astiveryansow Victorian. For'ow kledhren, dowrgleudhyow ha for'ow nowydh a dheuth dhe'n cita e'n Domhwelans Diwysyansek. E feu efanyans meur en hy foblans. Tornyaseth, menystrans ha servisyow arhansek ew posek dhe'n erbysieth arnowydh.

An hanow 'Deva' a dheu dhort hanow an ryver, 'Dyfrdwy' po Dowr Deva. E'n yeth Vrythonek, *dēvā* o hanow duwes, ha ryvers erel gen an keth hanow ew Dwyfor ha Dwyfach en Gwynedd.

Tre ew Kardeva dhe bara pel-droos 'Cita Kardeva' ha resegva vergh posek.

PART_OF_CITY_WALL_FROM_NORTHGATE_TO_PHOENIX_TOWER_seen_from_the_North_(1).jpg|An fosow romanek
DevaMinervaPlan(bq).jpg|Skeusen a'n kastel romanek
Chester_-_Shops_in_city_centre_-_2005-10-09.jpg|Shoppys en kres an cita
River_Dee_Chester_England.jpg|Dowr Dyfrdwy
Chester_Cathedral_ext_Hamilton_001.JPG|Pedneglos Kardeva
RoodeeAerial.jpg|Resegva Kardeva
Karrys

**Karrys** ew treveglos ha pluw en Essex. Desedhys ew war ladnow an Dowr Kabm po Granta, 13 mildir dhe'n gogledh a Bishop's Stortford ha 10 mildir dhe'n dyhow a Gargront, war an or tredh Essex ha Konteth Kargront. Hy foblans en niveryans 2011 o 1,494. Gwelys veu an hanow rag an kensa tro en 1004 avel "Ceasterford", *ceaster* ew hen Sowsnek rag kastel romanek.

E'n kensa kansbledhen OK, fondys veu trevesigeth sivil romano-bretednek ryb an aryver. An teller o war an pednfordh tredh Loundres, Kargront ha Newmarket. Derevys veu lies derevyans ena, ow komprehendya sodhva tollow ha tempel ogas dhe enkladhva Belgik (an trib teythyek brythonek leel). E'n 4a kansbledhen, derevys veu fos gen an Romanas. 

Trigys ew skrifer hag akademek Germaine Greer en Karrys.

Carmel_Street,_Great_Chesterford_-_geograph.org.uk_-_1532356.jpg|Stret Carmel en Karrys
All_Saints,_Great_Chesterford,_Essex_-_geograph.org.uk_-_2481975.jpg|Eglos an Ollsansow
Niveronieth

Yn awgrym, **niveronieth** yw an studhyans selvenel a niverow. An peswar oberyans selvenel niveroniethel yw keworrans, istennans, liesheans ha rannans, kynth yw oberyansow erel studhys yn niveronieth, kepar ha esponensekheans, ranrivow, kansrannow hag erel.

An brassa rann a dus a dhysk niveronieth yn skol kynsa. Res yw godhvos a niveronieth dhe lies soodh, y'ga mysk seri prenn, plommoryon, jynoryon, akontysi, pennseri, medhogyon ha klavjioryon. Res yw niveronieth yn pub rann a awgrym, godhonieth hag ynjynorieth.

Lies eghen a doulys a veu dismygys ha usys rag gweres yn reknansow niverek. Kyns an Dastinythians, eghennow a abakus po fram akontya ens. Taklow moy a-gynsow yw skantlyn slynkya an reknellow, kepar ha reknell Pascal. Yn jydh hedhyw, reknellow tredanek ha jynnys-amontya a gemeras aga le.
Iron Maiden

**Iron Maiden** yw bagas rock diworth Pow Sows dallethys gans Steve Harris yn 1975. Aga hynsa kuntilow, *Iron Maiden* a veu dyllys yn 1980. 

Harris yw esel unnik re beu esel an bagas a-dhia 1975 bys dhe'n diwedh, mes Dave Murray re senis gitar rag oll an kuntilowyow. 

Maskot an bagas yw Eddie; euthvil a wra apperya dhe geskanow ha limnansow an kuntilowyow. 

## Eseli
* Bruce Dickinson - kaner
* Janick Gers - gitar
* Steve Harris - gitar faborden 
* Nicko McBrain - tabouryow 
* Dave Murray - gitar
* Adrian Smith - gitar

## Eseli passys
* Paul Di'Anno - kaner
* Blaze Bayley - kaner
* Clive Burr - tabouryow 

## Kuntilowyow
* *Iron Maiden*, 1980
* *Killers*, 1981
* *The Number of the Beast*, 1982
* *Piece of Mind*, 1983
* *Powerslave*, 1984
* *Somewhere in Time*, 1986
* *Seventh Son of a Seventh Son*, 1988
* *No Prayer for the Dying*, 1990
* *Fear of the Dark*, 1992
* *The X Factor*, 1994
* *Virtual XI* 1998
* *Brave New World*, 2000
* *Dance of Death*, 2003
* *A Matter of Life and Death*, 2006
* *The Final Frontier*, 2010
* *The Book of Souls*, 2015
* *Senjutsu*, 2021
## Linel termyn
Statystek

**Statystek** yw an studhyans a awgrym gweythresek ow tochya kuntel, restra, dielvenna ha diskwedhes kedhlow. Nebonan a ober der usya statystek yw statystyger ha'n ger rag an kedhlow kuntellys yw statystygyon. Statystek deskrifus yw an rann a wra derivasow kott ha statystek ynferryansek a wra darganow. Statystek a weres studhya lies testen erel kepar ha godhonieth, medhegneth, erbysieth, brysonieth ha marghasans. 

An kynsya statystygyon aswonnys dhyn yw kedhlow niveryans. An dus vabylonek a wrug niveryans c. 3500 KOK, an dus ejypek a-dro dhe 2500 KOK ha'n hen chinek a-dro dhe 1000 KOK. Kalkoryon kepar ha Gerolamo Cardano a dhisplegyas tybieth hevelepter a-dhia an 16ves kansvledhen ha gul dhe statystek bos skiens. Wosa henna, tus a guntellas kedhlow ha studhya statystygyon a lies tra.
Socyalydhyon Demokratek Amerika

**Socyalydhyon Demokratek Amerika** (an **SDA**; yn ) yw kowethyans socyalydhek y'n Statys Unys. A-lemmyn, yma peswar esel SDA yn Chi Kanasedhoryon an Statys Unys: Alexandria Ocasio-Cortez, Rashida Tlaib, Cori Bush ha Jamaal Bowman; nyns eus eseli SDA yn Senedh an Statys Unys. Nyns yw an SDA parti politek mes ev a geynskrif ombrofyoryon etholans.

## Devynnow
Mynsonieth

**Mynsonieth** yw skorr a mathemategydh rag ow studhya an vrasterow, an furvyow, an leow hag an mynsow a taklow.  Ni a yll gweles o gul furvyow plat (dew vynsow) o soled (tri mynsow), mes gans Mynsonieth avonsys yw possybyl studhya furvyow peswar mynsow ha moy.

Pedregow, kelghow ha trihern ymons nebes a’n furvyow sempel yn mynsonieth plat.  Kubow, hirgrennow, pigern ha pelyow ymons nebes a’n furvyow sempel yn mynsonieth soled.