open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eddy Merckx

**Baron Edouard Louis Joseph Merckx** (aswonys dell yw usys avel **Eddy Merckx** (genys 17 Efan 1945, Meensel-Kiezegem, Vlaams Brabant, Pow Belg) ew diwroser for' galwesik kens a Bow Belg. Estemys ew ha bos an gwella diwroser besketh ha'n moyha sowyn ewedh. Ev a dorras niver a rekordow an bes en diwrosa, nebes anodhas a dhur bys dhe hedhyw. 

Merckx a dhallathas diwrosa en 1961, ha dos galwesik en 1965. Y jif torn kensa o Giro d'Italia en 1967 may kwaynyas udn kabm. E teuth kensa en res Kamporieth an Bes. En 1968 ev a wayas dhe bara italek Faema. Ev a waynyas Giro d'Italia e'n keth bledhen. En y res Tour de France kensa, en 1969, ev a waynyas an gwlanek melyn (*hembronkyer dre vras*), gwlanek gwyrdh (*an gwella gwibyer*) ha'n gwlanek polka-dyjyn (*Matern an Menedhyow - an gwella yskydner*), an udnik diwroser dhe waynya an tri gwlanek e'n keth torn a Dour de France. Ma Mercks ow senji an rekord a niver a gabmow gwaynys ha niver a dhedhyow e'n gwlanek melyn hwath.

An moyha chalenj dhe Merckx o en Tour de France 1971, pan omsettyas Luis Ocana, ow senji an gwlanek melyn warbydn nebes mynysednow. E'n gwettha prys, Ocana a gawas droklam, ha res o dhe ev gara an res. Eth omdednas Merckx en 1978, en 33 bloodh.

Dedh lacka Merckx o en 1969 pan gawas droklam. Dew dhiwroser a godhas a-dherag pacyer Merckx, Fernand Wambst. Wambst ha Merckx a godhas en droklam euthyk. Wambst a veu ladhys a-dhesempis, ha Merckx a gawas kryghyllyans ha klamdera. E'n droklam ma, ev a dorras mell keyn ha stumma y belvis. Ev a leveris nag o diwrosa an keth tra besketh arta, drefen y vos en payn puppres, en arbednek hag owth yskydna. 

## An rekord our
Settys veu rekord an bes diwrosa rag our gen Merckx 25 Hedra 1972. Ev a dhiwrosas 49.431 km en Cita Meksico. 

## Woja omdedna
Woja ev dhe omdedna, Merckx a dherevas gweythva diwrosow hag oberi avel menygydh diwrosa der an pellwolok.

Leshanow Merckx o 'An debrer tus' (*the Cannibal*).


Eddy_Merckx_1966.jpg|Eddy Merckx ow tiwrosa en 1966
EddyMerckxHourRecordBike.jpg|An diwros arbednek usys gen Merckx pan dorras rekord our an bys
EddyMerckxFactoryInMeise.jpg|Gweythva diwrosow Merckx
Eddy-merckx-1350831751.jpg|Eddy Merckx owth oberi avel menegydh pellwolok


## Klassans an Chif Tornys ha sewyenansow Kamporieth an Bes

## Berrheansow
Lu

**Lu** yw an bagas po bagasow a dus neb yw res an nerth dhe dhefendya neppyth (dre vras kenedhel). Ervys yns, ytho henwys an **luyow ervys** yns. An lu a with y genedhel orth hy defendya rag luyow ervys a eskerens mars eus bresel. An lu a yll degemeres y arghadow a wovernans an genedhel dhe omsettya orth kenedhel aral. An ger *lu* yn ledanna styr yw an keth elven a gevir y'n ger *teylu*.

Yma lies soodh yn lu. Nebes a ober dhe vatalya ha nebes dhe skoodhya an lu. Yn nebes ober an lu yma usya arvow, lewya kerri, hag ewnhe arvow. Treweythyow nebes tus y'n lu a dhysk lewya ayrennow po gorholyon, po ewnhe jynnow. Y hwisk tus y'n lu dillas arbennek henwys unnwisk. Yn nebes tylleryow, yn arbennek pan vo omladh, yma unnwisk gans patron omgudhans, neb yw desinys dhe weres ow kudha tus may fons i kalessa dhe weles yn koos po difeythtir.

Yma diw fordh dhe junya'n lu. Tus yn lies kenedhel a jun an lu drefen y vynnes. Yn kenedhlow erel yma laghys dhe ynia tus dhe junya'n lu, kyn fo erbynn aga bodh. Hanow na hwarvos na yw *kesskrifans*. Ow kregi war oos ha yeghes korfek yma dell yw usys. Hanow tus koth po hen gevrenogyon an lu yw "hensoudoryon". Nebes ynwedh yw eseli neb lu skoodhya.
Aleksander Veur

Aleksander III a Makedon (20/21 mis Gortheren 356 KOK – 10/11 mis Metheven 323 KOK) aswonys avel Aleksander Veur, o myghtern a wlaskor Grek hen Makedon.  Ev a spedyas y das myghtern , pan o ugens bloodh.  An moyha a'y vledhynnyow ow rewlya veu spenys yn kaskyrghow breselek dres Asya howlsedhes ha Afrika north-est.  Kyns ev dhe vos deg warn ugens bloodh, ev re wrug onan a’n empirys brassa yn istori, ow tenna ynter Pow Grek hag Eynda.
Elven (karrek)

*Rag usyansow erel, y hweller [[Elven (klerheans)]]*

**Elven** ew hanow usys en Kernow rag varyansow leel a borfiri-kanndir. Lesys enjei en avrewlys e'n kevres a garrygi ugh-Dewnek. Ma nebes anodhans ow kul meyn derevel pur dha (rag ensampel *men Bentewyn*, *men Pollefans* ha *men Kataklews*). **Gwyrdhven**  ew hanow aral usys rag an garrek ma, usys en venowgh rag radnow a dherevyansow pekar ha darasow. An garrek a ell bos kervyes en fin. Skwattys ew an brassa radn a vengleudhyow elven lebmyn. Erel ew mengleudhys rag grow usys rag derevel for'ow. 

Dhe vos moy kewar, ma diw ehen a elven: onan ew "elven wydn" ha'n aral ew "elven las". Elvednow gwydn ew bagas a garrygi tanek felsik gen gwrisow munys. Elvednow glas po gwyrdhveyn ew karrygi tanek mafik anusadow. Ken teffo elven wydn a delleryow dyffrans, gelwys ew 'men Bentewyn' en venowgh (po henwyn erel ow kregi war an teller). Usys ew en Stret Leon, Truru. 

## Hendhyskomieth
A-dro dhe 400 a volyow men kensistorek, aswonys avel bolyow Bagas 1 ha gwres a wyrdhven, ew kevys en pub radn a Vreten Veur. Ma dielvednans menoriethek ow tiskwedhes bos anjei ow tos a Gernow west. Nag ew an mengleudh aswonys hwath, bes kynnigys ew ma fo *An Ger* an teller ewn, karrek en-dadn level an mor hanter mildir dhort arvor Pennsans. Hebm a dhiskwedh myns posek a genwerth drefen bos kebmys a-dreus Breten Veur.
Elven (klerheans)

**Elven** a yll styrya niver a daklow:
* Elven gymyk - esel a'n Vosen Beriodek
* Elven (karrek) - eghen a garrek tanek
* Elvennow yw lyver a skrifys gans Euclid
Dowr Yangtze

Dowr **Yangtze**, (Chinek sempel: 扬子江 / Chinek hengovek: 揚子江), po **Chang Jiang** (Chinek sempel: 长江 / Chinek hengovek: 長江), ew an hirra ryver en China hag Asi, ha'n treja hirra e'n bes woja an Dowr Amazon ha'n Nil. 

Y hes ew a-dro dhe 3,900 km, hag onan a'n dowrhensyow moyha bysi e'n bes ew. Y bednfenten ew en Tibet en China west. Y aber ew ogas dhe Shanghai e'n Mor Bras Kosel. Ma an ryver ow folsa China tredh gogledh ha dyhow. 

An brassa arge e'n bys ew desedhys war an ryver, hebm ew Arge an Tri Hownans. Y lydn a ystyn 410 mildir emann an ryver. 

An posekka tednvosow tornyji war an ryver ew Chongqing, an Tri Hownans, Cita Fengdu ha Wuhan.  

## Usyow

* treusporth
* dowr eva
* glanhe
* merkya or
* devnydhyow rag boos

## Difolyans
An ryver a dheu pur dhifolys. Hi a gomprehend oyl, enevales marow hag atal (kannow, seghyer plastek, maylyansow, gweder ha botellow plastek). En 2001 diskargys veu a-dro dhe 23.4 milvil tonnas a skollyon gweythva ha karthyon e'n ryver.


Yangtze_River_Route.svg|Mappa an Dowr Yangtze
Nanjing_Yangtze_River_Bridge.jpg|Pons an Yangtze en Nanjing
Yangtze_River_Cruise_Chongqing_20181122.jpg|An Tri Hownans
长江源头.jpg|Pednfenten an Yangtze en Tibet
A_container_carrier_on_yangtze.jpg|Gorhel sensoryon
Three_gorges_dam_view_from_vantage_point.jpg|Arge an Tri Hownans
Hornven

**Hornven** () ew karrek dreusfurvek tobmhes ha kaletthes gen omherdhyansow a garrygi tanek. An hanow Sowsnek a dheu dhort an Almaynek *hornfels* ow styrya 'kornven' drefen y vos mar galish. Karrygi tewl ew hornveyn, herwydh usadow, gen gwrisow munys. Na ell bos folsys a-hys plan. 

Hornven ew gwrys a niver a vonyow dyffrans. Mika biotit ew pur gebmyn en hornveyn, bes en Kernow tredanven (*tourmaline*) ew moy kebmyn. Kevys enjei ogas dhe diredhow a ven growan (effeythys era anjei gen omherdhyans an men growan).  Pur dewl ew hornveyn hag a gomprehend tredanven, gen najedhow munys a *schorl* (gwrisow tredanven). Arwodh ew hornven bos lod a sten pur ogas. 

Corneenne_dielette_manche.jpg|Sampel a hornven dhort Frynk
Godrevy_Island.jpg|Ensamplow a hornven a Gernow, Enys Wodrevi
Rocks_on_Rosemodress_Cliff_(7249).jpg|Karrygi hornven ogas dhe Nansmornow
HornfelsKernewek.jpg|Golinyans ow tiskwedhes an studhyow ma fo furvyes hornven et anjei
Sugal

**Sugal** ew ehen a wels, gen an hanow skiensek *Secale cereale*.  Dell ew usys tevys ew avel greunvos po trevas megyans (ow styrya dell ew res dhe enevales avel boos). Esel ew a'n teylu gwaneth ha haval ort gwaneth ha barlys. Usys ew rag gul bleus, boos rag enevales, ha lies ehen a dhiwesow lasek. 

## Istori
Nag o sugal plans usys gen tus a-dhia dalleth abmeth. Plans gwels o e'n kensa le. Ma niver a blansow gwels en Turki haval ort sugal. 

A-dhia an Osow Kres, e feu dhe sugal usys en Europa kres hag est. Ena, onan a'n chif devnydhyow rag gul bara ew. Bettegens, ma an niver a bobel ha negysyow uji owth usya sugal ow lehe. Gwerthys ew dhe brenoryon ogas dhe'n teller lebma thew tevys.

## Skiens
Sugal a ell bos plansys rag boos enevales po hy threvasa rag gora. Plans krev ew sugal a ell treusvewa en gweres gen pH uhel (lisliwednek) po isel (trenk). E fedh plansow erel ow kwynnel dhe dreusvewa e'n levelyow pH ma.  

## Usyow rag tus
Ma dhe sugal bos usys rag gul lies boos rag tus. Anjei a gomprehend bara sugal pekar ha pumpernickel, bara meurgerys en Europa north hag est. Usys ew ewedh rag gul nebes diwesow lasek, pekar ha dowr tobm sugal (*rye whiskey*). 

Dark_rye_bread.JPG|Bara sugal
A_bottle_of_Old_Overholt_Straight_Rye_Whiskey.jpg|Diwes lasek gwres a sugal, hwiski sugal
Iselweyth Meur

An Iselweyth Meur o iselweyth erbysek a-has dres oll an bys.  Ev a dallathas y’n Statys Unys,  gans an droglam Stret Fos a vis Hedra 1929.  An droglam ma a verkyas an dalleth a dhegvledhen gans diweythieth ughel, boghosogneth, negysyow ow tiskara ha chanjyow politek brassa.
Legh

**Legh** ew karrek dreusfurvek gen gwrisow munys, ha gwiasedh folsys. Devedhys ew dhort karrek wodhasek vel kyllas komposys a bri po lusow volkanek dre dreusfurvyans gradh isel, hebm yw, gwaskedh ha tobmder temprys. Nag eus res dhe'n folsans sewya patron an gweliow godhasek gwreydhek drefen an treusfurvyans dhe rei patronyow nowydh dhe'n garrek. Shist ew ehen a garrek dreusfurvek gen folsans ewedh. 

Possybyl ew dhe usya an folsans rag askorra platys tanow a garrek, usys a-dhia termyn hir rag tohow po leuryow. 

Legh a hwer en varyans a liwyow: loos ew pur gembyn, bes purpur, glas ha glaswyrdh a hwer en Kembra north, gwyrdh en Pow an Lydnow ha glas/loos ew legh Delyow Boll en Kernow.

## Usyes
Usys ew legh chei en lies pow, ken thew prileghednow moy meurgerys en nebes  tiredhow. YMa tus owth usya an legh possa rag leuryow (en mes hag a-ji dhe'n chei). Usys enjei ewedh rag arvwisk po krohen derevyans, hag en Kembra ma derevyansow kowal a legh. Legh tew ew usys rag bordys snooker ha bordys arbrovjiow, lebma thew y dhefens dhe janjys tempredh ha kemygednow dhe les. E'n termyn eus passyes usys o en skolyow rag bordhow du ha legh skrifa.

## Telleryow
An brassa radn a legh hedhyw a dheu dhort Spayn, bes Kembra, Kernow (Delyow Boll), Pow an Lydnow, hag Alban west o posek e'n termyn uji passyes. Brasil, China ha'n Statys Unys (lies mengleudhyer a dhivroas a Gembra dhe Vermont, Virjynni ha Mayn e'n 19ves kansvledhen) ew posek ewedh hedhyw.

Apoyntys veu tiredh legh Kembra north vel Ertachva an Bes UNESCO en mis Efan 2021.


Restren:Bethesda-Mine-07367u.jpg|Skeusen goth a Vengleudh Bethesda, Kembra north
Restren:LeghKembra.jpg|Mappa a delleryow legh en Kembra
St_Fagans_Tannery_7.jpg|To legh en Gwithti Sen Fagan, Kardydh, Kembra
SlateTremedda.jpg|En-dadn to legh en Eglossenor, Kernow
Betjeman_memorial.JPG|Men bedh Syr John Betjeman en Gwenedek, Kernow
HonisterSlateMineCommon.JPG|Mengleudh Honister en Pow an Lydnow
Chwareli-RZ.jpg|Oberoryon en Mengleudh Dinorwig, Kembra
Delabole_Slate_Quarry_2014.JPG|Mengleudh Delyow Boll, Kernow
Gwarak

**Gwarak** yw kesweyth serth ha kromm.  Gwaregow a drehedh a-dreus spassow ughelhys.  Nebes gwaregow a skoodh an poos a-ugha, rag ensampel ponsyow hyns horn.  Gans dorgel, y hyllir gul devnydh gwarak didorr rag formya to.  Gwaregow a yll bos kevys mar a-varr avel 2000KOK yn penserneth bryck Mesopotamek.
Lien gwerin

**Lien gwerin** yw an somm diskwedhek a wonisogeth kevrennys gans unn bagas a dus ha'n hengovyow kemmyn dhe'n wonisogeth po iswonisogeth ma. Yn dhespit dhe'n ger 'lien', nyns ywa saw taklow skrifys po art ughel. Yssynsys yw hengovyow war anow kepar ha hwedhlow, poyntys a skiens ha gesyow, keffrys hag ilow, dons, henhwedhlow, gwariow fleghes, kryjyansow kemmyn, usadow ha moy yn tus komparek.

Y syns ynno gonisogeth pythek, a isyow drehevel hengovek dhe wariellow kemmyn dhe'n bagas. Ynwedh y syns ynno gonisogeth usadow kepar ha gwriansow gwrys rag kryjyansow an werin, an furvow ha devosow a solempnyansow kepar ha Nadelik ha demedhyansow, donsyow gwerin kepar ha'n troyll ha devosow urdhya. Pub onan a'n re ma, po yn unnik po war-barth, yw gwelys avel pyth lien gwerin.

Wosa aswon pythow lien gwerin, an studhyer a lien gwerin a assay konvedhes an usadow, kryjyansow po pythow rag an bagas, awos na via an taklow gonisogethel ystynnys marnas yth esa dhedha perthynekter a bes y'n bagas. Styr a pyth lien gwerin a yll chanjya, rag ensampel: nyns yw solempnyans Nos Kalan Gwav a'n 21a kansvledhen an keth ha Nos Kalan Gwav an Osow Kres. Hengov yw fara kofhes; wosa ev dhe gelli y borpos hewul, nyns eus acheson rag y dhanvon pella marnas y vos res styr dres kynsa us an gwrians.

Ny yllir kavos lien gwerin dre gors dyski formel yn skol po dre studhya an artys fin. Yn le a henna, an hengovyow ma yw ystynnys yn anfurvel a unigyn dh'y gila po dre gows po der y diskwedhes.
Karrek vols

**Karrek vols** ew tirfurv bian kevys en tiredhow rewlivys. Mar kwrelho an rewliv mos dres karrek weli, usys ew an garrek gen skravinas war du a-bann an liv, ha destryppya war du war-nans an liv. Leven ew an garrek usys gen skravinas, bes garow ha karnek ew an tu aral destryppys. Mols ew hordh spadhys, etho semlant an garrek ew haval ort knew davas. 


Roche_moutonnée_in_Nant_Ffrancon_-_geograph.org.uk_-_110277.jpg|Karrek vols en Nans Ffrancon, Park Kenedhlek Eryri, Kembra
Roche_moutonnée_(Frenchman_Bay_overlook,_Acadia_National_Park,_Maine,_USA)_4.jpg|Karrek vols en Mayn, Statys Unys
Dolomit

**Dolomit** we karrek garbonat godhasek hag a gomprehend dres 50% a'n moon dolomit, CaMg(CO3)2. Ma ow hwarvos en efan, en venowgh ogas dhe galgh hag ethennveyn, bes moy tanow ew ages kalgh, ha tanow ew en gweliow le ages 65 milvil bloodh (karrygi Kenozoek). An dororydh kensa dhe dheskrifa an dyffrans tredh kalgh ha dolomit o Belsazar Hacquet en 1778. Hanow dolomit a dheu dhort Menydhyow Dolomites en Itali.

Furvyes veu an brassa radn a dholomitow avel asleans gen magnesiom en le an kalciom en kalgh po leys lim kens karrekhe. 

Ma dhe hwithrans a-dhiwedhes diskwedhys bakteria en studhyow heb oksyjen dhe gawsya dolomit dhe godha. 

Nag ew dolomit usyes en es. Ev a ell hwarvos en gweliow po heb gweliow. Le teudhadow ages kalgh ew en dowr dor, bes ev a ell furvya tirfurvow karst dres termyn. Dolomit a ell bos kreun rag oyl kriv ha gass naturel. 

## Usyes
Dolomite ew usys rag an keth porposys avel kalgh: anjei a gomprehend 
* us avel grow derevyans; 
* en abmeth rag oberi warbydn trenkter gweres ha provia kalciom ha magnesiom: 
* avel pednfenten karbon dioksid; 
* avel karrek rag gul blockys musurys en derevyansow; 
* rag lenwel godeyl hag askorrasow erel; 
* en olkanieth (*metallurgy*); 
* hag en askorra gweder. 


7092_pieskovna_Dolinka_pri_Hradisti_pod_Vratnom_dolomit.JPG|Dolomit
Canadian_Horseshoe_Falls_with_city_of_Niagara_Falls%2C_Ontario_in_background.jpg|Dowlabmow Niagara ew furvyes lebmath uji dolomit ow korwedha a-ugh kyllas
Sthenarocalymene_celebra_-_Arthropoda%2C_Trilobita%2C_Polymerida%2C_Calymenidae_-_Silurian_-_Ohio%2C_USA.jpg|Trilobit en dolomit a'n Oos Silurek
Frea_pass_Sella_group_Dolomites.jpg|Hanow dolomit a dheu dhort Menedhyow Dolomites en Itali
Dolomite-Magnésite-_Navarre.jpg|Moon dolomit
View_from_inside_Tre_Cime,_Dolomites,_Italy.JPG|Ensampel a dirfurv karst dolomit - Fogow en Menedhyow Dolomites
Hildur Guðnadóttir

**Hildur Ingveldardóttir Guðnadóttir** (genys an 4a mis Gwynngala 1982) yw ilewydhes ha komposydhes rewenysyades.

Genys veu yn mysk teylu ilewydhyon. Y tallathas dhe seni an chello pan o pymp bloodh ha veu trenys avel chellores klassek. Hi a sen an halldorophone ynwedh, daffar ilow ankemmyn y tevnydh hi yn fenowgh yn hy ober. Y studhyas yn Reykjavik Music Academy, ha diwettha yn Iceland Academy of the Arts ha Berlin University of the Arts.

Hi re waynyas meur a pewasow, yn y mysk pewas rag an sonlergh dhe dowlen Chernobyl, po arta awos an sonlergh rag an fylm Joker. Yma oberow erel dhedhi, rag ensampel an sonlergh rag an gwari gwydhyow Battlefield 2042 ha plasennow hy honan. 

Hi re rekordyas gans bagasow kepar ha Throbbing Gristle, ha re wrug torn gans  po Animal Collective.

## Rekordyansow

### Oberow hy honan

* *Mount A* (avel Lost in Hildurness) (gans 12 Tónar yn 2006)
** dyllys gans Touch Music yn 2010 avel Hildur Guðnadóttir
* *Without Sinking* (Touch, 2009)
* *Leyfðu Ljósinu* (Touch, 2012)
* *Saman* (Touch, 2014)
Erbysieth

**Erbysieth** yw an skiens sosyel a studh askorra, lesranna ha konsumya gwara ha gonisyow. Y hwra fogella war an fara hag ynterweythresow a vaynoryon erbysek ha fatel ober erbysyow.

Y styrir erbysieth avel an studhyans a danowder ha dewis hag yw yn selvenel a-dro dhe'n dewisyow gwrys gans tus. Dielvennans erbysek a yll bos usys dres kowethas, yn unn gomprehendya kerth, negys, arghansorieth, gwith yeghes, ynjynorieth ha governans. Gweythresys yw ynwedh dhe destennow diblans kepar ha drogober, adhyskans, an teylu, benelogorieth, lagha, filosofieth, politegieth, kryjyans, bresel, godhonieth ha'n kerghynnedh.

Korrerbysieth a wra dielvenna elvennow selvenel y'n erbys, y'ga mysk marghasow ha maynoryon unnik, aga ynterweythresow ha'n sewyansow a'ga ynterweythresow. Maynoryon unnik a yll yssynsi, rag ensampel, mayniow, kompanis, prenoryon ha gwerthoryon. Kowrerbysieth a wra dielvenna an erbys avel kevreyth le mayth ynterweythres askorrans, konsumyans, erbysyon ha kevarghewieth, keffrys hag elvennow a wra nasya an re ma: devnydh an asnowdhow a lavur, tir, chatel, hwythans mona kemmyn, tevyans erbysek ha polisi poblek.

Erbysysi a vri yn istori yw Adam Smith, Thomas Malthus, Karl Marx, John Maynard Keynes ha Milton Friedman.
H. P. Lovecraft

**Howard Phillips Lovecraft** (20 Mis-Est, 1890 – 15 Mis-Meurth, 1937) o awtour amerikanek neb a skrifas lies hwedhel berr browagh, fantasi, ha fugieth skiensel. 

Ev yw meurgerys rag y *Cthulu Mythos*; hwedhlow yn kever kroaduryon galosek may nag yw tus poesek dhedha. 

Lovecraft a veu genys yn Providence, Rhode Island ha merwel ena ynwedh.
Rewtinyow

**Rewtinyow** (*Till* po *Boulder clay* en Sowsnek) ew godhas rewlivek kemyskys. Ma rewtinyow ow tos dhort an usyans ha kuntel a stoff gen an rewliv. Godhasys ew neb pellder war nans rag furvya marianow. Ma an hanow Sowsnek ow kul prov y vos ow komprehendya darnow munys (pri ha tewes) ha meur (bili ha meyn moy).

An marianow a ell bos en-dadn an rewliv (selvarian), en teller lebmath uji an rewliv ow teudha (pednmarian), war denewen an rewliv (marian tenewan) po en lebma kwra dew rewliv metya (marian kres).

Goverow hag ryvers usi ow resek a'n rewliv a ell digemyska rewtinyow ha godhasa gweliow a dewes, pri ha grow, ow kregi war nerthedh an fros. An hanow rag an re ma yw godhasow frosrewlivek. 

## Rewtinyowven
Mars uji an rewtinyow treylyes dhe ven, gelwys ew rewtinyowven (*tillite* en Sowsnek). Dustuni ew rewtinyowven rag Osow Rew (po rewlivansow e'n termyn eus passyes.


Restren:Boulder Clay Cliffs - geograph.org.uk - 250110.jpg|Als arvorel a rewtinyow, Dinas Dinlle, Kembra
Restren:Shkhara Glacier.jpg|Rewtinyow war bedn rewliv
Restren:Glacial till exposed in roadcut-750px.jpg|Rewtinyow diskwedhys woja derevel for'
Restren:Till after avalanche in Norway (2).jpg|Rewtinyow ow sewya erghslynk, Norgagh
Restren:Boulder Clay Deposit - geograph.org.uk - 1129774.jpg|Rewtinyow en Enesow Ergh (Orkney)
Restren:Tillite (Elatina Formation, Neoproterozoic; Enorama Creek section, Flinders Ranges, South Australia) 11.jpg|Rewtinyowven dhort Oos Rew nanj ew 640 milvil vledhen. Kevys veu an garrek ma en Ostrali
Ed Markey

**Edward John Markey** (genys 11 mis Gortheren 1946) yw laghyas ha politeger a'n Statys Unys. Ev yw esel Senedh an Statys Unys rag Massachusetts a-dhia 2013. Esel Parti an Dhemokratyon yw.

Kyns y etholans dhe'n Senedh, Markey o esel Chi Kanasedhoryon an Statys Unys (a-dhia 1976 bys yn 2013) hag esel Chi Kanasedhoryon Massachusetts (a-dhia 1973 bys yn 1976).

## Devynnow
Gwarak (klerheans)

**Gwarak** a yll styrya niver a daklow:

* Gwarak yw form pensernethel usys yn drehevyansow ha ponsow.
* Gwarak (arv) yw arv usys dhe setha.
* Gwarak (awgrym) yw shap kevys yn mynsonieth.
* Gwarak naturel yw tirfurv furvyes der argerdhow arvorel po eolek.
* Park Kenedhlek Gwaragow yw park kenedhlek gerysda drefen y waragow naturel.
* Gwarak wisk yw tra rag kregi dillas.
* Gwarak yw hanow usys rag eghen a stret kromm.
* Gwarak abransek yw nas enep denel
Ganister

**Ganister** ew ehen a gragen galish gen gwrisow kanndir munys, usys rag gwrythul bryckys silika. An bryckys silika ew usys avel 'ispadn' rag fogow dur. Silika ewedh ew lim an gwrisow. ma anjei ow terri en skobmednow. 

Tus bal a Gernow a usas an ger ma en kensa. Dell ew usys, ganister a hwer vel gwiskasow en-dadn gweliow glow a'n Oos Glowek. Onan a'n nebes geryow Kernewek thew usys e'n yeth Sowsnek ewedh ew ganister. Drefen bos ganister kevys en-dadn gweli glow, gweli ganister a gomprehend lerghow a wreydh (gelwys ganisterow pluven).

Ma dhe dhororydhyon dyskys bos ganister an uhella level e'n gweres a dhisplegyas en godhasow tewesek. Monyow avel gwrysven dell ew tewedhys en esya ew distruys, ow kara kanndir en aga le.
E feu gwelys furvyans ganister en gweresow arnowydh, pekar hag en Delta Okavango en Botswana. 

Ma tre en Pennsylvania henwys Ganister. Mengleudhys o ganister ena e'n termyn eus passyes.

## Kedreyloryon Bessemer
Us posek diwysyansek a ven ganister o vel 'ispadn' a vryckys a-ji Kedreyler Bessemer, process gwrythul dur displegys en 1856 en Sheffield, Pow an Sowson. 


Ganister_works_-_geograph.org.uk_-_61829.jpg|Hwel ganister en Konteth Stafford, Pow an Sowson
Ganister_quarry_-_geograph.org.uk_-_61831.jpg|Mengleudh ganister en Astbury ogas dhe Gongleton, Konteth Stafford
Industries_of_War_-_Fireproof_Materials_-_GANISTER_QUARRY_-_NARA_-_31488312.jpg|Mengleudh ganister en Ganister, Pennsylvania
Bessemer_5180.JPG|Kedreylyer Bessemer en gwithti en Sheffield
Okavango_Delta,_Botswana4.jpg|Delta Okavango
Kodna gwydn

Brodnek kigdebrus bian e'n teylu Mustelidae ew an **kodna gwydn** (*Mustela erminia*). Haval ew dhe'n lovednan bes moy. Ema nebes tus owth usya an termow e'n vor' gontrari. Ma lost hirra dhe ev gen bleyn du. Hes korf ha pedn an kodna gwydn gorow ew a-dro dhe 28–31 cm (10–12 meusva); myns an venow ew 24–29 (9½–11½ meusva); hes an lost ew a-dro dhe 9.5–14 cm (3¾–5½ meusva).

## Omdhegyans
Kevys ew en bargeynyow tir, gwelstiryow ha gwedhenegi en tiredhow north a Europa, Asi hag Amerika north. Hes y vownans a ell bos a-dro dhe bymp bledhen po 6-8 bledhen avel excepcyon, bes dell ew usys an brassa radn anodhans a varow tredh 1 ha 2 bloodh. 

Ma konaow gwydn aow tebri bronoges bian dre vras, en arbednek konines ha logos dowr lebmath uji palster anodhans. Ewedh anjeii a dheber ydhyn, oyow ha frutys ha buluk pan vedh boos pur danow hogen.  

E'n hav, blew y geyn ha pedn ew gellrudh ha'y dorr liw dehen po gwydn. E'n kynnyav ev a skoll y vlew tewl. An sewyans ew bos dhe ev kota gwadnliwek e'n gwav. En tiredhow pell dhe'n north y vlew a ell bos gwydn en tien, a-der y lost du. E'n gwenton ev a skoll y vlew gwadnliwek ha daskavos y gota gellrudh. 
 
Parya a hwer tredh mis Ebrel ha mis Efan. Degyans a dhur a-dro dhe 300 dedh, ha dinythys ew an yonkers e'n gwenton. Tednys ew an yonkers dhort an vrodn woja 12 seythen. 

## Ermin
Gelwys ew kota gwav kodna gwydn "ermin". Meurgerys ew ermin dhe'n kenwerth pelour, en arbednek rag pareusi gwisk solempnyel maternedh ha tus jentyl. An ger ermin a dheu dhort an Lithouanek *šarmu*. Ma representyans nodho war vaner Breten Vian.

## Komendyans
Komendys veu dhe Vordir Nowydh e'n 19ves kansbledhen rag kontrolya konines. Pur dhistruiys enjei dhe boblans ydhyn teythyek Mordir Nowydh. 


Mustela_erminea_02_MWNH_382e.jpg|Krogen pedn kodna gwydn
Weasel_(Mustela_erminea).jpg|Korf eskern kodna gwydn
StoatDen1.jpg|Kodna gwydn en y fow
Stoat_and_rabbit.jpg|Kodna gwydn ow ladha konin
Stoat_-_Jispa,_Himachal_Pradesh_(13197500643).jpg|Kodna gwydn en Eynda north
Ermellino_4.jpg||Kodna gwydn en y gota gwav
An Ger (Norfolk)

**An Ger** ew gwig veur en Norfolk, ogas dhe Great Yarmouth. Y hanow Sowsnek ew *Caister-on-Sea*. Teller havi meurgerys ew gen treth tewesek hir. Y boblans en niveryans 2011 o 8,901. An gorsav for' kledhren a dhegeas en 1959. 2.5 km alena war an mor ema bargen tir gwens meur henwys Scroby Sands gen 30 a dyrbinow 2MW.

Derevys veu kastel romanek ena a-dro dhe 200 OK rag defendya an arvor. An hanow Caister a dheu dhort an Latin *castra*. An teller ew gwithys gen English Heritage lebmyn. 


Site_of_Caister_on_Sea_Roman_Fort_-_geograph.org.uk_-_1952043.jpg|skeusennik|300px|Teller an kastel romanek
The_lifeboat_station_at_Caister-on-Sea_-_geograph.org.uk_-_2683883.jpg|skeusennik|300px|An gorsav skath sawya
Caister_Beach_-_geograph.org.uk_-_1863011.jpg|skeusennik|300px|Treth an Ger
Karedmund

**Karedmund** ew gwig ogas dhe Norwich en Norfolk. Y boblans en niveryans 2011 o 289. En ogas ema remenat a dre varhas romanek ha pedncita an trib *Iceni*, 'Venta Icenorum'. Hanow an wig a styr 'kastel' en Latin. An hanow Sowsnek, Caister St Edmund, a gomprehend hanow an sens enorys e'n eglos leel.


Venta_Icenorum_-_geograph.org.uk_-_1999962.jpg|Venta Icenorum, remenat pedncita an Iceni
Venta_Icenorum_-_one_of_the_digs_-_geograph.org.uk_-_2028548.jpg|Kowans gen hendhyskansydhyon en Venta Icenorum
Ammeth

**Ammeth** yw an gweyth a gonis plansow ha bestes. Ammeth yw an displegyans meur yn tevyans a hwarheans denel sedhek may hwrug ammeth a eghennow dovhes gwruthyl gorlanwes boos a alowas tus dhe driga yn sitys. Istori ammeth a dhallathas nans yw milyow a vledhennow. Wosa kuntelles greun gwyls nans yw 105,000 bledhen dhe'n lyha, tiogyon usi ow sordya a dhallathas aga flansa nans yw a-dro dhe 11,500 bledhen. Hoghes, deves ha gwarthek a veu dovhes nans yw moy es  10,000 bledhen. Plansow a veu gonisys yn anserghek yn, dhe'n lyha, 11 ranndir a'n bys. Ammeth diwysyansek selys war ungultur bras y'n ugensves kansvledhen a dheuth ha rewlya eskorrans amethek, kyn hwra a-dro dhe dhew bilvil a dus a besyas trestya dhe ammeth omvaga. 

An askorransow amethek chyf a yll bos gorrys yn ledan yn bagasow a geunys, bosow, fibrow ha devnydhyow kriv (kepar ha glus gwedhyn). Klassys boos a yssyns greun, losow kegin, frutys, oylys, kigyow, leth, oyow ha fong. Moy es unn tressa rann a oberoryon an bys yw arvethys yn ammeth, nessa dhe'n asran servis hepken. Byttegyns, y'n degvledhynnyow a-gynsow, yma an tuedhder ollvysel a niver usi ow lehe a oberoryon amethek ow pesya, dres oll yn powyow ow tisplegya may ma godrevow ow pos passys gans ammeth diwysyansek ha jynnegyans a dhre moghheans trevas kowrek.
Agronomieth arnowydh, kymygennow kepar ha ladhoryon ball ha keser, magereth plansow ha displegyans teknegel a voghhas trevasow fest, mes i a wra kawsya damach ekologiethel ha kerghynedhel. Magereth dewisus ha fordhow ober arnowydh yn amethyans enevales a voghhas an eskorrans a gig yn kepar maner, mes yma  bernyow ow tochya damach kerghynedhel ha les enevales. Synsys yn maters kerghynedhel yw sharys dhe janj hin, gwakheans an dowrhynsi, digoswigans, defens antibiotyks ha hormons tevi yn askorrans kig diwysyansek. Ammeth yw skila a gisyans kerghynedhel ha nasys gans kisyans kerghynedhel ynwedh, der an koll a bewliesekter, difeythans, damach dhe'n gweres ha chanjyow hin.
Nunatak

**Nunatak** ew neb teller gerys a-ugh enep an rew en rewliv, lien rew po kappa rew. An hanow a dheu dhort an ger Greunlandek *nunataq*. Dell ew usys, nunatakow ew poyntys ha densek, drefen aga fos effeythys gen ober rewi-teudhi. Hebm a styr bos aga harrygi rewvrewys. Kevys ew klusvaow war nunatakow.
Philip Pullman

**Syr Philip Pullman** (genys yn Norwich, Pow Sows, 19 Mis-Hedra 1946) yw awtour sowsnek. Ev yw meurgerys rag y romansow fantasi; y tri romans a *His Dark Materials* yn arbennik. 

## Lyvrow
### Lyvrow heb kevres
*1972 *[[The Haunted Storm]]*
*1976 *[[Galatea]]*
*1982 *[[Count Karlstein]]*
*1987 *[[How to be Cool]]* 
*1989 *[[Spring-Heeled Jack]]*
*1990 *[[The Broken Bridge]]*
*1992 *[[The White Mercedes]]*
*1993 *[[The Wonderful Story of Aladdin and the Enchanted Lamp]]*
*1995 *[[Clockwork]], or, All Wound Up*
*1995 *[[The Firework-Maker's Daughter]]*
*1998 *[[Mossycoat]]*
*1998 *[[The Butterfly Tattoo]]* (dyllans nowydh a *[[The White Mercedes]]*)
*1999 *[[I was a Rat! or The Scarlet Slippers]]*
*2000 *[[Puss in Boots: The Adventures of That Most Enterprising Feline]]*
*2004 *[[The Scarecrow and his Servant]]* 

### The New-Cut Gang
*1994 *[[Thunderbolt's Waxwork]]*
*1995 *[[The Gasfitter's Ball]]* 

### Sally Lockhart
*1985 *[[The Ruby in the Smoke]]*
*1986 *[[The Shadow in the North]]* (dyllys *The Shadow in the Plate* y'n kynsa le)
*1990 *[[The Tiger in the Well]]*
*1994 *[[The Tin Princess]]* 

### His Dark Materials
*1995 *[[Northern Lights]]*, henwys *The Golden Compass* y'n Statys Unys
*1997 *[[The Subtle Knife]]*
*2000 *[[The Amber Spyglass]]* 

#### Gidys a romansow Dark Materials
*2003 *[[Lyra's Oxford]]*
*2009 *[[The Book of Dust]]* 

### Gwariow
*1990 Frankenstein*
*1992 *Sherlock Holmes and the Limehouse Horror* 

===Lyvrow fethyel===
*1978 *Ancient Civilisations*
*1978 *Using the Oxford Junior Dictionary''
Marian

**Marian** ew tobmen a rewtinyow godhasys gen rewliv. Drefen myns ha nerth an rewliv, ev a ell karya stoff a bub myns, dhort tewes ha pri dhe vili meur, hebm ew rewtinyow. 

Marianow ew godhasys en niver a delleryow dyffrans.

## Pednmarian
An brassa radn a'n godhasa a hwer war bedn isella an rewliv, en tobmen meur henwys pednmarian (). Ma an pednmarian ow tiskwedhes an teller pella drehedhys gen an rewliv. Pan hwrelha an rewliv dalleth teudha, an pednmarian a ell bos arge dhe'n dowr a fros dhort an rewliv. Etho furvyes ew lydn ragrewlivek.


Terminus_of_Wordie_Glacier_in_northeast_Greenland_with_small_terminal_moraine.jpg|Pendmarian Rewliv Wordie en Greunland
Moraine_frontale_du_glacier_d%27Arcine.JPG|Pednmarian meur en Alpow Frynk
Salpausselat-kartta.svg|Telleryow pednmarianow en Pow Finn


## Selvarian
Keffrys ha'n pednmarian, ma godhasans en-dadn an rewliv plastrys a-dreus an tir (selvarian). Gelwys ew hebma *ground moraine* en Sowsnek. Selvarian a furv breow bian po gwastatiryow leven. Radn nodho ew stoff herdhys gen an rewliv ha radn rewtiryow teudhys pan wrelho an rewliv kildedna. Furv a selvarian ew brodn.

Ground_moraine_9004.jpg|Selvarian
MorainesLakeLouise.JPG||Selvarian en Lydn Louise, Kanada

## Marian tenewen
Ma karrygi terrys dhyort tenwednow an nans gen ober rewi-teudhi ow kodha avel radel dhe denewen an rewliv. An rewliv ewedh a herdh rewtinyow lows dhe'n tenwednow. Hebm a furv marian tenewen.

## Marian kres
Pan wrelho dew rewliv metya, ma an marianow tenewen ow junya rag furvya marian kres. Tus a ell gweles marianow kres vel skethow tewl a-hys an rewliv.


Nuussuaq-peninsula-moraines.jpg|Marianow kres ha tenewen, Nuussuaq, Greunland
MtBlackburn-KennicottGlacier.jpg|Marianow kres ha tenewen, Rewliv Kennicott, Alaska
St_Patricks_Causeway-by-Ian-Warburton.jpg||Sarn Badrig, marian tenewen en Kembra. Gwres veu an skeusen 4km a'n arvor en Baya Ceredigion


## Marian ughrewlivek
Marianow ughrewlivek ew furvyes gen rewtinyow kuntellys war bedn an rewliv. Hebm a ell hwarvos drefen liv an rew tro'ha'n enep e'n barth ablasya, teudha a wra rew enep po radel ow kodha war an rewliv dhort fosow tenewen an nans U. 


Wilcox_Pass_trail_at_the_Columbia_Icefields…the_Athabaska_glacier…note_ice_buses_(7897973894).jpg|Marian ughrewlivek war bedn an Revliv Athabaska en Kanada. (Notyewgh an kyttrinyow tornyji war an rewliv)
Euclid

Euclid, trewethyow aswonnys avel Euclid a Aleksandria, o mathemategydh Grek, hag yn fenowgh gwelys avel **Tas Mynsonieth**. Ev a vewas yn Aleksandria  dres an reyn Ptolemi I (323-283 KOK).  Y lyver **Elvennow** yw onan a’n oberow moyha awedhyansek y’n istori mathemategydh. An lvyer ma o an lyver steus rag dyski awgrym bys dhe'n kansbledhen ugensves a-varr.  Ynwedh Euclid a skrifas oberyow a-dro dhe wel gemusur, treghow a pigern, mynsonieth pelyek, tybieth niver ha dyskybleth mathematigel.
Beatrix Potter

**Helen Beatrix Potter** (July 28 Mis-Gortheren, 1866 – 22 Mis-Kevardhu, 1943) o awtour ha lymnores sowsnek. 

Hi yw meurgerys  rag hy lyvrow rag fleghes yn kever enevales; *The Tale of Peter Rabbit* rag ensampel. 

Potter a veu genys yn Loundres dhe gerens nebes golusek. Pan o yowynk, hi a vyajya dhe Alban ha Cumbria yn fenowgh rag dy'goelyow. Ev a gara an powdir ha hi a's tevo lies eneval dov. 

Hy hynsa lyver, *The Tale of Peter Rabbit*,  a veu dyllys yn 1902.
Potter a verwis yn Near Sawrey, Lancashire yn 1943. Nyns esa fleghes dhedhi ha hi a ros hy chi yn Cumbria hag oll hy arghans dhe'n National Trust.

## Rol a vyvrow Beatrix Potter treylyes dhe [[Kernewek|Gernewek]]
Treylyes veu niver a lyvrow gans Beatrix Potter dhe Gernewek gans Eddie Climo yn Kernewek Unys. Dyllys vons gans Gwask an Orlewen. 

*An Conyn Gwyls Garow - 2012 (*The Story of a Fierce Bad Rabbit [[(1906]])*)
*Dyw Logosen Dhrok - 2012 (*The Tale of Two Bad Mice ([[1904]])*)
*Drolla Gwywer Knofennyk - 2014 (*The Tale of Squirrel Nutkin ([[1903]])*)
*Drolla Jynjyber ha Kyfythek - 2014 (*The Tale of Ginger and Pickles ([[1909]])*)
*Mester Jeremy Pyscajor - 2012 (*The Tale of Mr. Jeremy Fisher ([[1906]])*)
*Whethel Mestresyk Mopet - 2012 (*The Story of Miss Moppet ([[1906]])*)
*Tregher Kerlew - 2013 (*The Tailor of Gloucester ([[1903]])*)

Treylyes veu unn lyver dhe Gernewek Kemmyn gans Emma Luther, ha dyllo gans Kowethas an Yeth Kernewek yn 1994.
*Hwedhel Peder Konin - 1994 (*The Tale of Peter Rabbit ([[1902]])*)
Treylyes veu an keth lyver dhe'n Furv Skrifys Savonek (Kres) gans Conan Jenkin ha Tony Hak, a dyllo gans Kowethas an Yeth Kernewek yn 2024.

Restren:Beatrix_Potter_Letter.jpg|Lyther skrifys gans Beatrix Potter, 1892
Restren:Beatrix-potter-inside-cover-peter_rabbit-transparent.png|Peder Konin
Restren:Beatrix_Potter,_Miss_Moppet,_No_Mouse.jpg|Mestresyk Mopet
Restren:Beatrix-potter-inside-cover-squirrel-nutkin-transparent.png|Gwywer Knofennyk
Restren:Beatrix-potter-inside-cover-tailor-of-gloster.png|dhyworth Tregher Kerlew
Roen

An **Roen** (Italek: Monte Roen; Almaynek: Roen) yw menydh a'n bagas Nonsberg dhe'n or yntra South Tyrol ha Trentino, Itali.
Nader

*Vipera berus*, an **nader europek** ew sarf wenonek gen gwandrans efan dres an brassa radn a Europa north mar bell avel Asi est. An henwyn Sowsnek dhe ev ew *viper* po *adder*. Nag era anjei pur beryllus,; nag ew an nader argasus ha na wra bratha marnas nebonan dhe gabma warnedhi dell ew usys. Brathow a ell bos pur dydn, bes nag enei marwel en venowgh. 

Kevys ew an nader europek en tirwedhow dyffrans. Essensek ew kompleks a vewvaow rag agwedhow dyffrans a'y omdhegyans. An re ma ew omhowla, debri ha gwavgoska. Res ew dhe'n nader kawas neb le saw rag preydhoryon hag ankresyans gen tus. Hy bewvaow a gomprehend gonyow krey, ledrow breow karnek, rosyow tewesek, prasow, gwedhenegi, lanerghi, keow, tewydnow ha mengleudhyow. Gweythresek enjei e'n jydh.

Anjei a dheber bronoges munys, ydhyn, pedrevanes, ha diwelvednoges, ha terweythyow kevnis, buluk ha hwesker. Pekar ha'n brassa radn a naderow erel, ma an nader europek ow tedhwi oyow. An benynreydhow a dhedhow pub diw po teyr bledhen, ha dinythys ew an teylu diwedhes e'n hav. Tredh tri hag ugens ew myns teyluyow herwydh usadow. Ma an yonkers ow kortos gen an vabm nebes dedhyow. 

Ma kowldevesigyon ow tevi dhe hes a 60 dhe 90 cm (24 dhe 35 meusva) ha poster a 50 dhe 180 g (1.8 dhe 6.3 ouns). Hy liw a var, dhort ensamplow gwadnliwek dhe nebes gell tewl. Ma dhe'n brassa radn anodhans patron ygam ogam. Ma merk V po X  war an pedn dell ew usys.

Ma deyr isehen. Nag ew peryllys, bes gwithys ew en nebes gwlasow. Anlaghys ew dhe ladha, shyndya po gwertha nadres e'n Ruvaneth Unys en-dadn an Reyth Godhvenwnas ha Powdir 1981,

## Lavar gwerin
*Mar las ‘vel nader
An Ger (Konteth Lincoln)

Trev ew **an Ger** en Konteth Lincoln. Hy foblans en niveryans o 2,601. Hy hanow en Sowsnek, *Caistor* a dheu dort an Latin *castrum*, ow styrya kastel. Tanow ew remenat fos an kastel romanek. Gweladow ew fos romanek gwreydhek war or an eglos. Tour an eglos a veu derevys e'n Oos Anglo-Saksonek. Ema 56 derevyans posek aga ertach e'n teller marhas. Fondys veu Skol Ramasek an dre en 1633.
Go, Dog. Go!

***Go, Dog. Go!*** yw kevres pellwolok bywhes amerikanek gwrys gans Adam Peltzman rag Netflix. Selwys yw an kevres pellwolok war lyver a'n keth hanow gans P. D. Eastman.

Ster an dowlen yw Michela Luci, Callum Shoniker, Katie Griffin, Martin Roach, Tajja Isen, Lyon Smith, Judy Marshank, Patrick McKenna, ha Linda Ballantyne.

## Devynnow
Lipid

**Lipid** ew ehen a volekulen organek kevys en  **taklow byw**. Oylek po pekar ha kor ew. Blonegow ew gwres dhort molekulow lipid. Kevys ew pednfentenyow lipid en algi, hasednow, kig, keus, amanyn ha puskes. Lipidow ew kadonyow hir a volekulednow karbon ha hidrojen. Klassys ew lipidow avel sempel po komplek. Ensamplow a volekulednow komplek a alja bos steroydow, vitamydnow po fosfolipidow.  
Ma gweythres bewoniethel pur bosek dhe lipidow avel dew-wiskasow lipid, grond lies kednen kell. Gweythres aral lipidow ew rag servya avel kreun a nerthedh. Lipidow a ell bos dowrfobik (anpedneghlek) po amfipatik (ow komprehendya ha radnow pedneghlek ha dibedneghlek).

{{udn k}
Askorra

**Askorra** yw gwrians gwara a dhevnydhyow kriv der an us a lavur, jynnys ha toulys, keffrys hag argerdhow kymyk po bewoniethel. Rann chyf an nessa ranngylgh a'n erbysiedh yw. An ger yw devedhys an ragelven 'as-' ha'n verb 'gorra'.

An term a yll styrya efander a wrians denel, a greftweyth gwrys gans krefter unnik dhe daklow ugheldek, mes yth yw usys dre vras dhe styrya desin diwysyansek may ma devnydhyow kriv a'n kynsa ranngylgh treusfurvys yn gwara gorfennys gans kowrogeth. An gwara ma a yll bos gwerthys dhe wrioryon erel rag gul askorrasow erel hag yw moy komplek (kepar ha jynnys-ebron, darbar mayni, mebel, daffar sport po degadoryon), po lesrynnys der an tressa diwysyans dhe usyoryon ha konsumyoryon (dell yw usys der gowlwerthoryon a's gwerth dhe dhaskwerthoryon a's gwerth dhe brenoryon).

Yn termyn eus passys, askorrasow o gwrys dre leuv. Y'n jydh hedhyw, an brassa rann a sodhow askorra yw chanjys dhe vos gwrys gans jynnys awtomatek. An re ma a askorr lies gweyth uskissa hag a bris isella ages dell yll tus. An rann gylgh askorra yw kelmys gans ynjynorieth ha diwysyans.
Rewlivieth

Skorren a skiensieth ew **rewlivieth**. Ma hei ow kesunya dorfysegieth, dororieth, doronieth fisegel, dorfurvonieth, ayredhydhieth, keweronieth, dowronieth, bewonieth hag ekologieth. Ma effeyth rewlivow war dus ow komprehendya parkow doronieth a vabden hag anthropologieth. Ma diskudhyansow rew dowr war an Loor, Meurth, loor Europa ha Plouton ow keworra park nowydh dhe'n desten henwys sterewlivieth.

## Rewlivydhyon
Ma parkow studhyans en rewlivonieth ow komprehendya istori rewlivek ha konvedhes rewlivansow e'n termyn eus passyes. Person a studh rewlivow ew rewlivydh. Dororydh rewlivek a studh godhasow rewlivek ha gnasow a usyans rewlivek e’n tirwedh. Rewlivonieth ha dororieth rewlivek ew testednow alhedhel a hwithrans pedneghlek. 

Rewlivydhyon a glass rewlivow hwerydh aga shap, myns ha gnasow thermel. Ma anjei ow tienvedna patronyow tirfurvow a-lebmyn ma hellen esplegya studhyow an termyn uji passyes.

Ma dhe lies gwlas gorsavow hwithrans en Antarktika.

Antarctica_Station_Map.png|Telleryow gorsavow hwithrans en Antarktika
Antarctican_bases.png|Gwlasow gen gorsavow hwithrans – rudhvelyn (gorsav fast) melyn (gorsav hav)
Rothera_station_2.jpg|Revlivydh Erin Petitt en Gorsav Rothera en 2016
SouthPoleStationDestinationAlpha.jpg|Gorsav amerikanek Pedn-aghel an Soth
Halley_VI_Antarctic_Research_Station_-_Science_modules.jpg|Gorsav bretednek Halley
Stanley Kubrick

**Stanley Kubrick** (26 mis Gortheren, 1928 – 7 mis Meurth, 1999) kevarwodher fylmow Amerikan.  Ev o askorrer, skrinskrifer ha skeusenner ynwedh.  Aswonsys avel onan a’n gwrier fylmow yn istori cinema.  Y fylmow ymons dre vras holya novelys o hwedhlow berr, ha gorher efander a eghennow.  An fylmow ma ymons merkyas ragdha gwiryonedh, hwarthuster du, desinyow desedhva hag ilow arbennik.  Nebes y fylmow a’vri komprehendya  Hensyow a Glori (1957), Spartacus (1960), Dr. Strangelove (1964), 2001: Odyssey Efanvos, Owrvalow Klock Oberedh (1971), Barry Lyndon (1975) hag An Golowi (1980).
Adhyskans

**Adhyskans** yw an argerdh a eshe dyski, po an kavosyans a wodhvos, sleyneth, talvosogethow, morals, kryjyansow, devosow ha displegyans personel. Methodys adhyskansek a yssyns dyski, maga, hwedhla, dadhla ha hwithrans gidys. Yn fenowgh, adhyskans a hwer yn-dann an gid a dhyskadoryon, mes dyskoryon a yll omdhyski ynwedh. Adhyskans a yll hwarvos yn settyansow formel po anformel. Prevyans vyth gans effeyth furvya war an fordh may hwra nebonan prederi, omglewes po gul taklow a yll bos henwys adhyskansek. An fordh oberi a dhyski yw gelwys adhyskieth.

Dre vras, adhyskans formel yw rynnys yn kammow kepar ha skol veythrin, skol kynsa, skol nessa hag ena kolji, pennskol po prentysieth. Y'n brassa rann a ranndiryow, adhyskans yw konstrinus bys yn neb bloodh. Yn Kernow, adhyskans yw konstrinus bys yn 18 bloodh. 

Der adhyskans, an skiens a gowethas, bro ha'n bys yw ystnnys a henedh dhe henedh.
Bronn (klerheans)

**[[Bronn]]** yw organ a'n korf war an brest.

**Bronn** ynwedh a styr:
* hanow usys yn henwyn tylleryow hag a styr bre rond 
** Bronn Wenneli an ughella menydh yn Kernow
* Bronn, tirfurv rewlivel furvyes yn-dann rewliv
* Bronn, liesplek an ger bronnen, plans a dylleryow gleb
Bronn (tirfurv rewlivel)

*Rag usyansow erel, y hweller [[Bronn (klerheans)]]*

**Brodn** () ew tirfurv rewlivek furvyes en-dadn lien rew pa wrelh an rew shapya selvarian dhe vreow rond bian (uhelder le ages 20m). Gwres enjei dhort rewtinyow. Ma tri chif tybyans owth eksistya rag displegya aga furvyans.
* Ma Dowr teudh en-dadn an rewliv ow kweres an rewliv dhe guntel stoffow lows war-barth.
* Ma usuans a stoff lows dhort udn radndir en-dadn an rewliv ow styrya bos brodn furvyes en-nans an rewliv dhorto.
* Liv hujys a dhowr teudh en-dadn an rewliv a ell kuntel stoff lows war-barth.
Martesen pub tybyans a ell bos ewn en telleryow dyffrans.

## Brodnek
An ger *'brodnek* ew usys dhe dheskrifa tiredh meur a vrodnow. An term Sowsnek ew *basket of eggs topography*. Kebmyn ew an tirwedh ma en radnow a Gledhbarth Pow an Sowson, Kledhbarth Wordhen, Swistir, Kanada ha'n Statys Unys, ha Patagonia.


Drumlins_Lmb.png|golinyans ow tiskwedhes fatel wra brodnow furvya owth enebi an keth tu
Drumlin_1789.jpg|Brodnow en Almayn soth
Drumlin_country_(21)_-_geograph.org.uk_-_760865.jpg|Brodnek en Wordhen Gledh
Hummocky_terrain,_Branxton_-_geograph.org.uk_-_571743.jpg|Brodnow en Northumberland
Drumlinfield_large.jpg|Brodnek yn stat Evrek Nowydh, Statys Unys
Bronn

*Rag usyansow erel, y hweller [[Bronn (klerheans)]]*

An **vrodn** (po **diwvron**) ew organ war vrest korfow tus ha primatys erel en-dadn an dhiwskodh. Ma dhe gorf a vabden diwvron. Ma dhe ha mebyon ha mowysi diwvron pan enjei dinythys, bes dres kedhorieth ma diwvron benenes aow tevi moy ha moy gweladow. Maa gwagrednow tethel e'n dhiwvron uji owth askorra leth. 

Ma dhe vebyon diwvron ewedh. Ma dhe dhiwvron tus an keth kesweyth ha diwvron benenes, bes dell ye usys, le enjei. Na ell tus usya aga diwvron rag brodna, Na wra aga diwvron askorra leth, a-der dres nebes klevesow po woja dyghtyans hormonow. 

## Tyvyans ha furv
Ma mowysi ow tisplegya diwvron dres kedhorieth drefen hormonow reydh, dre vras estrojen.

Semlant ha myns diwvron benyn a ell varya herwydh elvednow genetek ha myns gwias blonegek ha kelmus. Ma hormonow ow kwari radn ewedh. 

Ma estrojen ow kweres tevyans gwagrednow ha pibednow, hag ema projesteron ow kawsya displegyans an kellow a askor leth. Ma prolactin hag oksytocin ow kentrynna askorrans leth. Ma oksytocin ow kawsya leth dhe frosa dhort brodn hag uji ow provia leth. 

Nag ew an dhiwvron an keth myns dell ew usys - onan a ell bos moy ages an aral - bes kebmyn ew hebma. 

Dres an menopos, pan wrello levelyow estrojen lehe, ma gwias e'n brodnow ow lehe ewedh, ha'n brodnow a ell plegya. Studhyans a dhiskwedhas nag ew plegya kawsys gen brodna. Elvednow a ell kawsya plegya ew myns an vrodn kens an veghyegeth gensa, niver a veghyegethow, menegva mass an korf (*body mass index po BMI*), megi, oos ha neb kleves ow fisegel.

## Kesweyth

An dethen ew kres an vrodn. An kelghednik ew kelgh bian a-dro dhe hei. An vrodn a gomprehend gwagrednow tethek. Ma dhe bub brodn 15 dhe 20 a bibednow leth. An pibednow a dreusperth an leth askorrys gen an gwagrednow dhe'n tethednow. Woja benyn dhe dhinythu, hy brodnow a dhalleth askorra leth. 

Boosa leth dhe vabanes yw gelwys brodna po maga. 

## Porposow
Brodnow benyn a wari radn en omdhegyans reydhek mabden. Anjei ew onan a'n gnasow reydh eylradh moyha apert. Anjei a wari radn en tednvos reydhek kesparow. Ewedh ma anjei ow rei plesour dhe'n venyn. Pan vons kentrydnys, ma myns an brodnow aow moghhe, ma patronyow an gwythi war an brodnow  ow tevi moy apert, hag ema an tethednow ow kaleshe. Dres daromres reydhek, kebmyn ew dhe waska po leuvtosa an brodnow gen an diwla. Terweythyow kosa an brodnow a hwer po kentrydna der anow.  Kroghendanow dhe dava ew an brodnow drefen bos dhe anjei lies pedn nerven. Nebes benenes a ell drehedhes "omdardhow (po orgasmow) brodn". E'n lyver koth eyndek an *Kama Sutra*, merkya brodnow gen an ewines po bratha gen an dens ew praktis erotek.

## Gallery

Restren:Closeup_of_female_breast.jpg|Golok ogas war vrodnow benyn
Restren:Namibie Himba 0716a.jpg|Benyn an trib Himba en Namibi. Kebmyn ew dhe venyn bos brodn-noth en hy gonisogeth
Restren:Bare breasts are our weapons crop.jpg|Esel Femen ow protestya
Bavaria

**Bavaria**, yn sodhogel **Stat Rydh Bavaria**, (yn Almaynek, ***Bayern*** po ***Freistaat Bayern***; yn Bavariek, ***Boarn*** po ***Freistoot Boarn***) yw stat keffrysek yn soth-est a Almayn. Bavaria yw an brassa stat Almaynek gans aranebedh a voy es 70,000 kilometer pedrek. Gans poblans a voy es 13 mivil, yth yw an nessa stat Almaynek ow tochya poblans war-lergh North Rhine-Westphalia.

## Citys yn Bavaria
An rol ma yw rol a'n brassa 10 citys ha trevow yn Bavaria:

## Mirva

Restren:Frauenkirche and Neues Rathaus Munich March 2013.JPG|Kres cita Munich
Restren:Augsburg - Markt.jpg|Pedrek hel an dre yn Augsburg
Restren:Rgbg-dom und rathaus.jpg|An Danube yn Regensburg
Restren:Castle Neuschwanstein.jpg|Kastel Neuschwanstein yn soth-west Bavaria
Parti Bavaria

An **Parti Bavaria** (***Bayernpartei*** yn Almaynek) yw parti politek ranndiryel ha gwithyasel yn Bavaria, stat yn Almayn. Ev a skoodh anserghogeth Bavaria a-berth yn Unyans Europa. An parti o fondys yn 1946 hag esel Keffrysyans Rydh Europa yw.

## Devynnow
Krevass

**Krevass** ew fols down kevys en rewliv po lien rew.  Ma anjei ow furvya drefen gwayans an rew. 

Ma dhe grevassys fosow pur serth en venowgh. Anjei a ell teudha rag gul *seracs* (pynaklys), gwarakow rew po furvyansow erel. Goverow a dhowr teudh a ell labma a-ji dhe'n rewliv avel dowrlabmow dres tenewen krevass. '''Moulin''' ew toll e'n rewliv lebmath uji gover ow mos a-ji.  YPossybyl ew dhe weles levelyow en tenwednow krevass ow tiskwedhes istori furvyans an rewliv. Anjei a ell bos mar dhown avel 45 meter ha mar ledan avel 20 meter.

**Berschrund** ew an krevass meur lebma an rewliv ow terri dhe ves a gilfos an komm.


Fox_Glacier,_NZ.jpg|Seracs (Pynaklys) en Rewliv Fox, Mordir Nowydh
Bergschrunds_am_Mont_Dolent.JPG|Bergscrhund e'n Alpow
Parque_estatal_Chugach,_Alaska,_Estados_Unidos,_2017-08-22,_DD_94.jpg|Kevres a grevassys, Rewliv Chugach, Alaska
Crevasse-Tangra-Mountains.jpg|Krevass en Menedhyow Tangra, Antarktika
Guyot_Glacier_Crevasses_(21586837416).jpg|Krevassys, Rewliv Guyot, Alaska
Athabasca.Moulin.jpg|Moulin war Rewliv Athabasca, Kanada
Mendenhall_Crevasse_I.jpg|Krevass en Rewliv Mendenhall, Alaska