open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Omdhoon

**Omdhoon** yw an pyth a wra mil po fatell wra actya. Omdhoon a yll bos war po diswar. I a yll bos herys po dyskys. An termys yw usys ynwedh rag systemow ha jynnow a wra dasoberi gans aga herghynnedh.

Yn arbrovow, omdhoon yw an dasoberyans avisys may hwra hwarvos pan dhegemmer kedhlow organedh. Nebes organedh yw komplekka ages aral hag i a yll bos warra a’s kerghynnedh. Mars yw war aga omdhoon, i a wor an pyth yth ymons i ow kul. Mars yw diswar aga omdhoon, ny wodhons i an pyth yth ymons i ow kul.
Charles Darwin

**Charles Robert Darwin** (12 Mis-Hwevrer 1809 - 19 Mis-Ebryl 1882) o bywonydh ha dororydh sowsnek, meurgerys rag y dybieth may hwra oll eghennow byw kevrenna hendasow gemmyn.

Darwin a veu genys yn Shrewsbury, Shropshire, Pow Sows. Ev a dhallathas studhya medhegieth dhe Bennskol Karedin mes dos ha bos didheurys gans bywonieth vorek. Awos hemma, y das a wrug y dhannvon dhe Bennskol Kargront rag dos ha bos pronter.

Y studhyans a vywonieth hag anpryvyon a besyas hag ev a omjunyas vyaj skiensek an Morlu Predennek war an gorhel HMS Beagle. An vyaj a dhuryas pymp blydhen ha Darwin a observyas ydhyn hag enivales a'n ynysow Keynvor Hebask.

Wosa'n vyaj, Darwin hag Alfred Russel Wallace a dhellos aga thybieth an esplegyans.

Darwin a verwis yn y ji yn Loundres yn 1882. Ev a veu ynkleudhys yn Westminster Abbey.
Stephanie St. Clair

**Stephanie St. Clair** (24a Kevardhu, 1897 – Kevardhu 1969) o happwarier amerikanek a wre restra lies negys anlaghel yn Harlem, Evrek Nowydh yn rann a-varr a'n 20ves kansvledhen. Saint-Clair a sevi orth an Mafia dres bledhynnyow wosa diwedh an Difen. Hi a besya bos anserghek ha bythkweth ny veu hi rewlys gans an Mafia. Hi a wre restra yn sewen gwari niverow yn Harlem hag o gweythresor an gemeneth dhu, yn arbennek erbynn miluster an kreslu. 

Hy leshenwyn o "Queenie", "Madam Queen", "Madam St. Clair" ha "Queen of the Policy Rackets" (kw: Myghternes Negysyow Kamm Polisi).

Genys veu hi yn West-Eyndaow gans hengerens frynkek hag afrikan. Hi a wodhya Frynkek, Sowsnek, redya ha skrifa. Hi a verwis yn kosel yn 1969, hwath golusek.
J. R. R. Tolkien

**John Ronald Reuel Tolkien** (Mis-Genver 1892 – 2 Mis-Gwynngala 1973) o skrifer, prydydh ha professor sowsnek meurgerys rag y romansow fantasi, *The Hobbit* ha *The Lord of the Rings*.

Ev a veu genys yn Bloemfontein, Afrika Dyghow dhe garensow diworth Pow Sows. Wosa'n vresel may hwrug ev omladh, ev a weras skrifa ha dyllo an Gerlyver Sowsnek Rysoghen.

Ev a studhyas an yeth sowsnek dhe Bennskol  Rysoghen ha dos ha bos professor an yeth dhe Bennskol Leeds. Wosa henna, ev o professor dhe Bennskol Rysoghen bys yn y omdennans.

Tolkien o katholik len ha koweth a C. S. Lewis a'n Vettyas yn Rysoghen. 

Tolkien a verwis yn Rysoghen yn 1973 hag yw ynkleudhys ena.

### Romansow ha Bardhonogow
* *[[The Hobbit|The Hobbit or There and Back Again]]*, ISBN 978-0-618-00221-4 Houghton Mifflin (HM). (1937)
* *[[Leaf by Niggle]]* (1945)
* *[[Farmer Giles of Ham]]* (1949)
* *[[The Lord of the Rings]]* (1954–1955)
** *[[The Fellowship of the Ring]]* : Kynsa rann a *The Lord of the Rings*, ISBN 978-0-618-00222-1  (HM). (1954)
** *[[The Two Towers]]* : Nessa rann a *The Lord of the Rings*,  ISBN 978-0-618-00223-8 (HM). (1954)
** *[[The Return of the King]]* : Tressa rann a *The Lord of the Rings*, ISBN 978-0-618-00224-5 (HM). (1955)
* *[[The Adventures of Tom Bombadil]] and Other Verses from the Red Book* (1962)
* *[[Smith of Wootton Major]]* (1967)
* *[[The Road Goes Ever On]]* (1967)
* *[[The Silmarillion]]* (1977)
* *[[Unfinished Tales]]* (1980)
* *[[The History of Middle-earth]]* (1983–1996)
* *[[Bilbo's Last Song]]* (1990)
* *[[The Children of Húrin]]* (2007)
* *[[The History of The Hobbit]]* (2007)

### Oberow erell
* ** (1937)
* *[[On Fairy-Stories]]* (1947)
* *[[Ancrene Riwle]]*

Treylyes veu *The Hobbit* dhe gernewek avel "An Hobys" gans Nicholas Williams yn 2014, ha *Lord of the Rings* avel "Arloedh an Bysowyer" gans Jerry Sethir yn 2022.
Boudica

**Boudica** po **Boudicca** (/ˈbuːdɪkə, boʊˈdɪkə/), aswonnys avel **Boadicea** (/ˌboʊ(ə)dɪˈsiːə/), hag yn Kembrek avel **Buddug**, o myghternes a'n kordh Keltek Bretennek Iceni, tus a wre triga yn Norfolk, moy po le. Genys veu hi a-dro dhe 25 OK ha ledya sordyans erbynn ostys Emperoureth Romanek yn OK 60 po 61. Yn Breten Veur, yth aswonnir avel gorour an werin.

Hy gour Prasutagus, may hwrug hi dinythi diw vyrgh (ny wodhir aga henwyn) ganso, a wre rewlya avel keffrysias anserghek, yn hanow, a Rom. Ev a gemynnas y wlaskor dh'y vyrghes ha'n Emperour Romanek.  Byttegyns, pan verwis ev, hemm o neghys ha'n wlaskor ha'y gerth a veu synsys. Herwydh Tacitus, Boudica a veu kastigys ha'y myrghes revnys.

Yn 60 po 61 OK, pan esa governour romanek Gaius Suetonius Paulinus ow kul kaskerdh dhe Enys Von, Kembra, Boudica a ledyas kordh Iceni, kordh Trinovantes hag erel yn sordyans. I a dhistruis Camulodunum (lemmyn, Colchester)*.* Kettel glewis a'n sordyans, Suetonius a fistenas dhe Londinium (lemmyn, Loundres), kosten nessa an omsevysi. Ev a fyllis kavos tus lowr dhe dhifres an dre, ytho ev a asas Londinium ha fia dhe'n fo. Boudica a ledyas ost kowrek a Iceni, Trinovantes hag erel erbynn bagas Legio IX Hispana. Hi a's fethas ha leski Londinium ha Verulamium (lemmyn, Sen Albans). A-dro dhe  70,000–80,000 den romanek ha bretennek a veu ledhys y'n tri sita gans ost Boudica. 

Suetonius a sevis erbynn ost Boudica orth le ankoth, dres lycklod a-hys fordh romanek, aswonnys lemmyn avel Watling Street. Yn despit dhe gavos le a dus ages Boudica, ev a fethas an Vrithonyon yn batel a dreylyas an vantol. An goredhom a wrug dhe Nero prederi a gildenna oll an lu romanek a Vreten Veur, mes trygh Suetonius erbynn Boudica a fasthes maystri roman a'n ranndir. Wosa henna, po Boudica a omladhas rag dienk bos dalghennys (herwydh Tacitus) po merwel a neb kleves (herwydh Cassius Dio).

Cassius Dio a's deskrifas avel hir, gans gols hir gellrudh, lev garow ha tremmyn lymm. Ev a skrifas y hwiska hi yn fenowgh delk owr bras (martesen torc), pliskin liwus ha mantell tew tackys gans brocha.
Parti Tus Socyal Kristyon

**Parti Tus Socyal Kristyon** (Lushaborgek: *Chrëschtlech Sozial Vollekspartei*), berrhes dhe **CSV**, yw parti brassa Lushaborg. Onan a'n tri farti bras (gans an Parti Demokratek ha Parti Oberoryon Socyalydhek Lushaborg) yw. Yth yw parti kristyon-demokratek hag a-barth Unyans Europa.
Ray Bradbury

**Ray Douglas Bradbury** (22 Mis-Est 1920 - 5 Mis-Metheven 2012) o awtour ha skrifer-fylm amerikanek. Ev a skrifas romansow fantasi, fugieth skiensel, fugieth browagh, ha fugieth mysteri.
### Oberow
**Fahrenheit 451*, 1953
**The Martian Chronicles*, 1950
**The Illustrated Man*, 1951
**Something Wicked This Way Comes*, 1962
Grace Hopper

**Grace Murray Hopper** (9ves Kevardhu 1906 – 1a Genver 1992) o amontyeriether amerikan ha sodhek Morlu Statys Unys. Hi a oberi 43 bledhen gans jynnow-amontya y'n Morlu. Hi o onan a'n kynsa tus dhe oberi gans jynnow-amontya bysyel arnowydh hag onan a'n kynsa towlenner a'n reknell Harvard Mark I.

Genys veu Hopper yn Evrek Nowydh, Statys Unys. Hi a wrug gradhya a Golji Vassar yn 1928 ha Pennskol Yale yn 1934 gans doktourieth yn awgrym. Hi o esel kevasran Golji Vassar pan dhallathas Nessa Bresel an Bys. Hi a junyas an Morlu SU yn 1943, yn despit dhe'y oos ha braster. Hi o gorrys yn Bureau of Ordnance Computation Project rag oberi gans kudynnyow towlynnow.

Hi a oberi war UNIVAC, an kynsa jynn-montya kenwerthel skeul vras. Hi a aswonnis bos possybyl rag towlennow dhe vos skrifys yn yeth ogas dhe Sowsnek. Dhe'n eur na, towlennow o skrifys yn kod jynn po yethow, avel yeth assembla, ogas dhe god jynn. Hy a dhallathas dhisplegya yeth FLOW-MATIC. FLOW-MATIC o an kynsa kompilyer yn Sowsnek. 

Hy ober FLOW-MATIC a ledyas dhe'y ober war yeth COBOL (Common Business-Oriented Language [yeth kemmyn rag negys]), selys war hy thybyans a yeth towlenna ogas dhe Sowsnek. Ober Hopper a dreylyas yeth jynn-amontya dhe eryow a usyn pub dydh. Sewena vras o drefen nag o yn-dann gwiryow printya, ytho y hyllir bos usys gans lies towlenner. COBOL a dheuth ha bos an yeth ollvysel rag kodyans negys, usys yn governans, diwysyans ha kenwerth. 

Wosa an vresel, jynnow-amontya o hwath meur dhe les dhedhi. Hopper a oberi orth Remington Rand ha, wosa henna, orth Sperry Corporation. Hi a besya oberi war vedhelweyth rag jynnow-amontya. Hi a omdennas a'n Morlu yn 1986 ha merwel an kynsa mis Genver, 1992.
Diego Maradona

**Diego Armando Maradona** (30 Mis-Hedra 1960 – 25 Mis-Du 2020) o gwarier-pelldroes arghantinek. Ev o kaptens an para arghantinek pan waynyas Hanaf an Bys yn 1986 ha pan wrug kavoes nessa le yn 1990. Ev o kennerther an para ynter 2008 ha 2010. Maradona ha gwarier brasilek Pele o gwaynyoryon pewas FIFA Gwarier an Ugensves Kansblydhen.
Teylu Sothdyji

**Sothdyji** () yw hanow teylu rag Kernow hag Dewnens. Kensa kampollys yn an 13th kansvledhen *Michael Southcote* byw yn Bosvena.

## An Teylu Sothdyji Pysadow
* ADHEW Ollgallosek, Gwitha war a’gan gen bro ha gen mor. Yn-huvel ny a’th pys a gidya’agan salowen dh’agan porthys. Benyga’gan porthys may I martesen salow dh’agan dehweles. Res agan gorholyon bos pals ha ‘gan porthys soweni. Re’th gras. Amen *
Mary Wolverston

**Mary Wolverston** (kyns 1525 – wosa 1587), Arlodhes Killigrew, o benyn jentyl a Suffolk, demedhys yn teylu koth kernewek, a veu kuhudhys a vorladrynsi dres rewl  Elizabeth I a Bow Sows. Hi o myrgh Philip Wolverston (deskrifys avel "morlader jentyl") a Wolverston Hall yn Suffolk.

Hi a wrug demedhi hag ena dos ha bos gwedhwes a-varr yn hy bewnans. Wosa henna, hi a dhemedhi Syr John IV Killigrew a Arwynnek, yn ogas dhe Bennrynn, Kernow. Ev o Governour 2a a Gastel Penndinas, drehevys war stat an teylu. 

Yn 1582, gorhel spaynek, *Marie of San Sebastian*, a diras dhe Arwynneck. Wolverston a glewas bos tresor war'n gorhel, ytho hi a elwis an kapten ha nebes a'y vayni dhe'y kastel. Ha nyns esens i war'n gorhel, hi a erghas hy thus dhe omsettya an gorhel ha synsi an karg.

Pan wrug an Spaynyoryon dehweles ha diskudha an pyth a hwyris, i a grodhvolas dhe'n awtoritas. Byttegyns, an breusyas leel o mab Arlodhes Killigrew, ytho ev a naghas aga gyth. Serrys, an Spaynyoryon eth dhe Loundres ha degemeres gweres an gannas spaynek. Awos bos gwriansow Arlodhes Killigrew mar dhiveth, hag yn dowryow sowsnek a-der le pell, hemm a gawsyas goredhom lyskanasek ogatti.

Awos henna, sodhogyon a veu danvenys a Loundres dhe hwithra. Pan o diskudhys y hrug an breusyas, mab an Arlodhes, mellya gans an hwithrans leel, y feu hi ha'y heskalyon chyf dalghennys. Prevys ha keblys veu hi, ha hi a veu res sentens a vernans. Hy heskalyon a veu gorrys dhe vernans, mes Myghternes Elizabeth a leveris y hwra hi gorra Arlodhes Killigrew yn prison yn le henna. Hi a veu livrys a brison wosa hy mab dhe dyli lies falsgober.

Hi a verwis yn pluw Sen Budhek, Kernow. Ny wodhir an dydh, mes hi o hwath yn fyw yn 1587 drefen y kablir hy mab a lettya gythresow laghel rag morladrynsi er hy fynn.
Pons

**Pons** yw kesweyth rag tremena spas ygor po aswa. Dre vras, Ponsyow yw gwrys rag tremena avonyow, nansow, po fordhow. Y’n jydh hedhyw, rann vrassa a bonsyow yw gwrys rag don kerri, mes tus re gerdhas dres milyow a vledhynnyow ynwedh. Yma ponsow a dheg fordhow a-ugh fordh aral ynwedh.

Ponsow breselek yw degadow, rag gallos aga movya dhe’n le mayth yw res. Hemma a styr aga bos komplekka ages an brassa rann a bonsyow skwir.

An kynsa ponsyow gwrys gans den a veu gwrys, dell hevel, a brenn po men. Nebes ponsow gwrys a ven re besyas dres milyow a vledhynnyow. Yn kansvledhynnyow a-dhiwedhes, an brassa rann a bonsyow bras yw gwrys a dhur. Ny wrons i pesya dre dermyn mar hir. Lies pons yth yw yn studh drog.
Marie Curie

**Maria Salomea Skłodowska–Curie (Marie Curie)** (7ves Du 1867 – 4a Gortheren 1934) o kymygydh ha fysegydh polonek. Hi a wre hwithrans war radyoweythres. Hi o an kynsa professores orth Pennskol Paris.  Curie o an kynsa benyn dhe waynya pewas Nobel, an kynsa den dhe waynya dew bewas Nobel ha'n unnik den dhe waynya pewas Nobel yn dew skiensow dyffrans. 

Genys veu hi yn Warszawa, Poloni. Hy thas o dyskador awgrym. Yn 1891 hi eth dhe Baris rag mos dhe bennskol rag gradh ughella. Hi a dheuth erbynn hy gour, Pierre, orth *Municipal School of Industrial Physics and Chemistry* (Skol Vurjesedhek a Fysegieth Dhiwysyansek ha Kymygieth). Hi a 'n demedhas yn mis Gortheren 1895 wosa bledhen.

Yn mis Metheven 1903, Curie a waynyas hy doktourieth a Bennskol Paris. An mis na, an kopel Curie a veu gelwys dhe'n Fondyans Riel yn Loundres dhe arethya ow tochya radyoweythres. Awos hy bos benyn, Marie Curie a veu lettys a gewsel ha Pierre hepken a gewsis. Yn kettermyn, diwysyans nowydh a dhallathas, selys war radium. Ny wrug an kopel Curie patentya aga diskudhans, ytho ny wrussons i kemeres meur a brow a'n diwysyans lesek ma.

Hi a waynyas pewas Nobel 1903 yn Fysegieth gans hy gour Pierre Curie ha'n fysegydh Henri Becquerel, awos aga ober ragresek displegya an dybieth radyoweythres. An kessedhek a vynni enora saw Pierre Curie ha Henri Becquerel, mes esel an kessedhek, awgrymer swedek Magnus Gösta Mittag-Leffler, a warnyas Pierre yn kever hemma. Wosa krodhvol Pierre, Marie a veu keworrys dhe'n hanwesigeth.

Gans gisyow ober a dhevisyas hi rag enyshe isotopow radyoweythresek, hi a waynyas pewas Nobel 1911 yn Kymygieth rag an diskudhans a dhiw elven: polonium ha radium. Polonium a veu henwys wosa Poloni, hy thre. Hi a wre usya hy studhya yn radyoweythres dhe dhisplegya dhyghtyans nowydh rag kanker. Dres Kynsa Bresel an Bys hi a dhisplegyas unsesow radyografieth gwayadow rag ri gonisyow dewyn X dhe glavjiow tylda.

Y'n bledhynnyow 1920, Curie ha'y howethysi a dhallathas diskwedhes arwodhyow a ganker. Hi a dheuth ha bos dall ogatti. Curie a aswonni yth o possybyl re beu radium ow kawsya an arwodhyow, mes ny vynni hi avowa hemma. Medhogyon a leveris bos anemia parhus dhedhi awos bos ogas dhe dhewynnyans mar hir. Hi a verwis yn 1934, 66 hy bloodh, orth yeghesva Sancellemoz yn Passy (Haute-Savoie), Pow Frynk.
Blackadder

**Blackadder** yw towlenn pellwolok komedi Predennek. An peswar bagas a dowlenn a veu darlesys yntra 1983 ha 1989.

Yth yw komedi yn kever istori Predennek:

**The Black Adder* (6 towlenn, darlesys 1983) yw istori terelys a 1485. Richard III a waynyas an vresel mes bos moldrys. Richard IV (Brian Blessed) yw myghtern hag y nessa mab, Edmund *The Black Adder* (Rowan Atkinson) yw Duk Karedin.

**Blackadder II* (6 towlenn, darlesys 1986) yw istori Pow Sows dhe Vyghternes Elizabeth I (Miranda Richardson). Edmund Blackadder yw nobyl dh'y hour.

**Blackadder The Third* (6 towlenn, darlesys 1987) yw istori an Ruwvaneth Unys yn Oesweyth an Lesruw. Blackadder yw boteller an Lesruw George (Hugh Laurie).

**Blackadder Goes Forth* (6 towlenn, darlesys 1989) yw istori Somme, Pow Frynk yn kynsa Bresel an Bys, 1917. Blackadder yw kaptens yn Lu Predennek. 

### Tus
*Edmund Blackadder (Rowan Atkinson), oll an towlennow, yw lytheren chif hag a wra chanjya pub bagas a dowlenn.

*Baldrick (Tony Robinson), oll an towlennow, yw den sempel.

*Percy (Tim McInnerny), an kynsa 2 vagas, yw nobyl gans skians isel.

*George (Hugh Laurie), yw Pennsevik Lesruw George yn bagas 3, hag yw leftenant a deylu gosulek yn bagas 4.

*Darling (McInnerny). Kaptens ha burokrat yn bagas 4.

*Melchett (Stephen Fry) yw nobyl yn bagas 2 ha pennhembrenkyas yn bagas 4.
James Watt

**James Watt** (19 Mis-Genver 1736 - 19 Mis-Est 1819) o mathematgydh ha jynnweyther albanek. Ev yw meurgerys rag y ober gans jynnow ethen. Ny wrug ev dismygi an jynn ethen, mes y wellheansow dhedha a's wrug moy galoesek hag effeythadow. An jynn ethen Watt o pur boesek dhe devyans an gwaythvaow y'n 18ves ha 19ves kansblydhennow. Lemmyn, an Watt (W) yw an musurans standard a alloes.
Frigad Klass 31

**Frigad Klass 31** yw eghenn a frigad devisys rag an Morlu Predennek hag a vydh ow talleth aga gonis yn blydhennow 2020 gans brassa frigad devisys, Klass 26.

An daswel a ammok predennek re ervirsa, yn 2010 bos res dhe geschanjya an 13 frigad Klass 23 (drehevys yntra 1989 ha 2000) gans 13 gorhel nowydh (Klass 26); 8 lester gans arvow erbynn lester-sedhi, ha 5 lester rag porpos ollgenmyn. Byttegyns, an daswel yn 2015 a erviras y fydh an 5 lester ma desin nowydh (Klass 31).

Yn 2018, tri bagas a veu dewisys rag erghi dhe dhesinya ha drehevel an lestri:
* BAE Systems/Cammell Laird gans aga desin *Leander*

* Babcock/BMT/Thales gans aga desin *Arrowhead 140*

* Atlas Elektronik/Thyssenkrup Marine Systems gans aga desin *MEKO A-200*

Y feu derivys, 12ves Mis-Gwynngala 2019, desin *Arrowhead 140* dhe waynya an kesstrif. An desin ma yw haval orth an frigad Klass Iver Huitfeldt a'n Morlu Danek.
Gwraghes Nos

**"Gwraghes Nos"** ( Almaynek: die Nachthexen; Russek: Ночные ведьмы, Nochnyye Vedmy) o leshanow Almaynek yn Nessa Bresel an Bys rag an ayrennoryon vreselek benow a'n **588ves Kaslu Tanbellenna Nos** a'n Ayrlu Sovietek. 

Kynth o benenes lettys a vatalyas y'n kynsa le, Major Marina Raskova a usyas hy soodh ha kestav gans Joseph Stalin dhe gavos kummyas a furvya unsysow batalyas benow. 

An 8ves mis Hedra, 1941, gorhemmyn a veu res dhe dhispletya tri unsys ayrlu benenes, an 588ves Kaslu y'ga mysk. An kaslu, furvys gans Major Raskova ha ledys gans Major Yevdokiya Bershanskaya, o furvys a vodhogesow yowynk. Eseli an kaslu o displetys a Skol Ayrennans Breselek Engels dhe voward an Soth avel rann an 218ves Rann a'n 4a Ayrlu dhe'n 23a mis Me 1942, le may dhrehedhsons an 27ves mis Me.

Gis omsettya an tanbelenoryon nos o krowdra an jynn yn ogas dhe'n gosten ha gwylana dhe'n poynt dyllo, gans saw tros gwyns gesys rag diskudha i dhe vos ena. Soudoryon almaynek a leveris bos an son haval dhe gwelynni skubel hag i a henwis lewyadoryon "Gwraghes Nos". Awos ughelder isel aga neyj ha poos an tanbelennow, ny wrug an lewyadoryon degi lammlennow bys yn 1944.

## Istori ha Towlow
An kaslu a neyjas missyons ankombra ha tanbellenna kewar erbynn an lu Almayn a 1942 bys yn diwedh an vresel. A'y ughboynt, yth esa 40 mayni dewdhen dhodho. I a neyjas moy es 23,000 omsettyans ha droppya moy es 3,000 tonna a danbelennow ha 26,000 tanbelenigow tanek. I a dhistruis po kisya 17 treusva dowr, naw hyns horn, dew worsav tren, 26 gwaraji, 12 gwithva keunys, 176 karr arvwiskys, 86 poyntys tenna hag 11 golow hwilas. Dres hemma, i a wrug 155 droppys provia a voos ha daffar ladhva dhe'n lu Sovietek.

Yth o an unsys benenes gans an moyha medalennow yn Ayrlu Sovietek. Meur a'y lewyadoryon a neyjas moy es 800 missyon dres an vresel; 23 anedha a waynyas titel Gorour an Unyans Sovietek ha 32 anedha a verwis dres an vresel, yn omladh, dre vomm ayren po a gleves. Yn somm, 261 benyn a servyas yn kaslu.

An kaslu a neyjas yn diwayren prenn-ha-kewarghlen Polikarpov U-2, desin a 1928 rag trenya ha poltra trevas. Ny ylli an ayren degi saw diw danbellen yn kettermyn, ytho res o dhedha gul eth po moy missyon pub nos. Kynth o an ayren lent ha gyllys mes a us, an lewyadoryon a gemeres prow a'y trabellheans marthus.  Ynwedh hy thooth ughboyntel o le ages tooth difygyans an ayrennow almaynek, ytho hi o kales dh'y thenna dhe'n dor.

Nyns o an kaslu ayrenna benenes ma dynnerghys y'n lu yn kuv y'n a'n dalleth. Lewyadoryon gorow a brederis aga bos isella hag i a veu digortes dhedha. Benenes an kaslu o res unwiskow hag eskisyow koth ha re vras gans an gwer, hag ynwedh toulys elvennek (rewlellow,  torchennow, pluvennow plomm, h.e.) yn le toulys  (r.e. radar, gonnys, radyos, h.e.).
Ingrida Šimonytė

**Ingrida Šimonytė** (genys 15 mis Du 1974 yn Vilnius, Lithuani) yw politegores hag ekonomydhes lithuaniek. Hi re sodhas avel Pennvenyster Lithuani a-dhia mis Du 2020.
Joan Petchey

**Joan Eileen Petchey** (17 Hedra 1920 – Metheven 1990) o hembrenkyas a dhasserghyans an yeth Kernewek kewsys. Dyskador a Frynkek ha Kernewek o hi. Skoodhyer Mebyon Kernow o hi. 

Hi a veu genys an 17ves mis Hedra 1920 yn Truru. Hy thas, William, o lavuryas rag ser prenn; hy mamm o henwys Lillian (née Williams). Yn 1939 yth esa hi ow triga yn Chelsea, Loundres gans hy herens le may oberi hi avel jynnskrifer rag Tollva an Wlas. Yn 1958, yth esa hi ow triga yn Battersea gans hy mamm. 

Benyn skiansek, pur freth o hi, gans gnas pur grev. Yth esa tan yn hy holon rag an yeth. Elizabeth Carne, Bardh Meur, a leveris yn hy hever "hi o benyn a vri., benyn pur dha rag an Kernewek kewsys. Drefren, kyns henna, nag o kewsys Kernewek". Hi a ankombri an Bardh Meur Gunwyn orth y solempnita dre gewsel ganso yn freth hag ev heb Kernewek kewsys yn freth. 

Wella Brown, an yethydh, a dhyski anedhi yn Lyskerrys hag ev ow studhya rag an apposyans kynsa gradh. Yn bledhynnyow 60, hi a wre restra an Kylgh Keltek, bagas a dus a-dhyworth lies pow Keltek a skrifa an eyl dh'y gila y'n yethow Keltek. Hemm o posek rag studhyoron a Gernewek drefen nag usi an kesrosweyth y'n termyn na. Hi a restra skol hav yn Truru pub mis Est pan esa hi trigys ena.  

Hi a veu urdhys avel bardh yn 1950 orth Dons Meyn Bosskawen.  - Kernewek rag bagas a wydh *Ulmus procera* - yw hy hanow bardhek.  

Elowen a verwis yn mis Metheven 1990, yn Sen Austel. Nicholas Williams, an yethydh, a leveris "pan verwis hi, my a wodhya fatel wrug an taves Kernewek kelli onan a'y kampyoresow moyha stout".
Leo Varadkar

**Leo Varadkar** (genys 18 mis Genver 1979 yn Dulyn) yw politeger ha medhek a Iwerdhon. Ev o Taoiseach Iwerdhon (haval dhe'n Pennvenyster) a-dhia 2017 bys yn 2020 hag a-lemmyn yw an Tánaiste (an Is-Pennvenyster) a-dhia mis Metheven 2020. Kethreydhel yw ev.
Pepper&Carrot

***Pepper&Carrot*** yw kevres roskomik rydh ha pennfenten ygor gans artydh Frynkek David Revoy a-dro dhe wragh degowek Pepper ha'y hath Carrot. Dallethys veu an 10ves mis Me 2014. 

Yma treylyansow a'n kevres kavadow yn moy es 50 yeth. An gwersyon Kernewek yw treylys gans Steve Harris ha provredys gans Steve Penhaligon. Yth yw an kynsa roskomik kavadow yn yeth Kernewek.

Revoy a wra an kevres gans medhelweyth rydh, kepar ha Krita hag Inkscape. An art yw kavadow yn-dann kummyas Creative Commons Attribution 4.0. Revoy a wra kennertha yn kler fanart hag erel. Skoodhys yw an roskomik gans tasogyon dre Patreon ha heb argemynnans yw. Revoy a ober war an roskomik avel y soodh.

## Rol a rannow

## Kevrennow  a-ves

* Gwiasva an roskomik yn Kernewek
Esperantek

**Esperantek** yw yeth heweres drehevys. L. L. Zamenhof, optycyan polanek, o y wrier. Ev a wrug an yeth rag esya keskomunyans keswlasek. Y amkan o desinya Esperantek may hyll tus gul y dhyski moy yn es ages yethow aral.

Wortalleth, Zamenhof a henwis an yeth La Internacia Lingvo, an pyth a styr “An Yeth Keswlasek” yn Esperantek. Yn skon, tus a dhallathas y henwel Esperantek, hanow moy sempel, an pyth a styr “neb a wayt”. An hanow na a dheu dhyworth Doktoro Esperanto (Medhek neb a wayt), an pyth a wrug Zamenhof omhenwel yn y gynsa lyver a-dro dhe Esperantek.

Yma tus a wor kewsel Esperantek yn lies pow hag yn pub brastir. Denvyth ny wor py lies kowser Esperantek usi y’n bys. An brassa rann a bennfentynnyow a lever bos yntra nebes kans mil ha dew milvil gowser Esperantek. Nebes tus a wrug tevi ow kewsel Esperantek avel kynsa yeth. Martesen, yma dew vil a’n dus ma. Ytho, yw Esperantek an yeth drehevys moyha usys y’n bys.

Den a wra kewsel po skoodhya Esperantek yw henwys “Esperantist”, dell yw usys.
Akademi Kernewek

**Akademi Kernewek** yw an korf sodhogel akademek usi omgemeryansek rag displegyans an yeth Kernewek. An Akademi a veu fondys yn 2015.
Karvyrdhin Est ha Dinefwr (pastell vro Senedh an RU)

**Karvyrdhin Est ha Dinefwr** yw pastell vro rag Senedh an Ruwvaneth Unys yn Kembra. Representys re beu gans Jonathan Edwards (Plaid Cymru dhe 2020, Anserghek a-dhia 2020) a-dhia 2010. 

## Eseli Senedh

## Gweler ynwedh
*Karvyrdhin

## Devynnow
Adam Price

**Adam Price** (genys 23 mis Gwynngala 1968 yn Karvyrdhin) yw politeger a Gembra. Ev o ledyer Plaid Cymru a-dhia 2018 dhe 2023 hag an Esel Senedh Kembrek rag Karvyrdhin Est ha Dinefwr a-dhia 2016. A-dhia 2001 bys yn 2010, Price o esel Senedh an Ruwvaneth Unys rag Karvyrdhin Est ha Dinefwr. Kethreydhel yw ev.

## Devynnow
Etholans lewydhek Statys Unys 2020

**Etholans lewydhek an Statys Unys 2020** o an 59ves etholans lewydhek, synsys an 3 a vis Du 2020. Yth euth gans Joe Biden, an ombrofyer demokrat erbyn an lewydh hag an ombrofyer repoblikanek Donald Trump, ow kwaynya 306 a 538 esedh Kolji an Etholoryon.

## Sewyansow
### Vota poblek

### Kolji an Etholoryon

## Notennow

## Devynnow
Yethador

**Yethador** yw an studhyans a weryow, fatel yns devnydhys yn lavarow, ha fatel wrons i chanjya yn ketestennow dyffrans. An dus a Bow Grek Koth a wre y henwel *grammatikē tékhnē,* an greft a lytherennow. Ev a yll kavos neb a’n styryow ma:

# An studhyans a yeth: fatel wra oberi, ha puptra a-dro dhodho. Hwithrans elvennek a-dro dhe yeth yw hemma.
# An studhyans a gesweyth lavar: Rewlys ha ensamplow a wra diskwedhes fatel dal bos devnydhys. Yethador a dhevnydh ewn yw hemma, avel dysklyver po kowethlyver.
# An system a dhysk an dus dell wrons tevi: Yethador kowser a vyghan yw homma.

Pan wren ni kewsel, ni a us an yethador kowser a vyghan, po haval. Pan wren ni skrifa, ni a wra assaya skrifa gans yethador ewn. Ytho, kewsel ha skrifa a’s teves aga gis.
Antonio Vivaldi

**Antonio Lucio Vivaldi** (RU: Italianek: [anˈtɔːnjo ˈluːtʃo viˈvaldi] 4 mis Meurth 1678&nbsp;– 28 mis Gortheren 1741) o komposydh italianek Baroque, krowder virtuoso, dyskador, impresario, ha pronter Katholek Romanek. Genys veu yn Venezia, penncita Repoblek Venetsianek, hag ev o onana a'n meurra komposydhyon Baroque  Y oberen an moyha a vri yw an Peder Tri-mis, mes ev a skrias moy ages dew-ugens gwari kan, lies concerto hag ilow sans rag keuryow.
Richard Wagner

**Wilhelm Richard Wagner** (/ˈvɑːɡnər/ VAHG-nər, Almaynek: [ˈʁɪçaʁt ˈvaːɡnɐ] 22 mis Me 1813 - 13 mis Hwevrer 1883) o komposydh almaynek, lewydh gwariva, arethor, ha hembrenkyas orkestra   Aswonnys yw ev dre vras rag y wariow kan.  Ev a janjyas opera der y dybyans*Gesamtkunstwerk* ("oberen art sommt"), ha dre hemma ev a vynnas dri war-barth bardhonieth, art gwelasek, ilow ha drama, mes ledys gans an ilow. Wagner a sewenas gans y dybyansow an gwella y'n kynsa rann y gylgh opera - *Der Ring des Nibelungen* (Kylgh an *Nibelung*).
Etholans ollgemmyn Norgagh 2017

Yth esa dewisyans war an 11ves a vis Gwynngala 2017 dhe etholi 169 esel dhe'n Storting (Senedh Norgagh). Kyn Jonas Gahr Støre hag an Parti Lavur a gwaynyas an moyha votys hag eseli, an keffrysyans a Erna Solberg (ynter an Parti Gwithadorek, an Parti Avonsyans, an Parti Livrel ha'n Parti Kristyon Demokratek) a wrug remaynya yn governans gans rann vrassa byghanhes a 88.

## Devynnow
Jacques Cartier

**Jacques Cartier** o gwikor Frynkek ha hwithrer.  Genys veu ev 31 mis Kevardhu 1491 yn Saint-Malo, tre vyghan yn Breten Vyghan, ha ev a vewas bys dhe 1 mis Gwynngala 1557. Ev a wolyas teyrweyth dhe Kanada.
Cristoforo Colombo

**Cristoforo Colombo**  (1451–1506) o gwikor Genoese ha hwithrer. Genys veu yn Genoa, Itali, yn 1451.  

Yn 1492 Colombo a diras war ynys Bahama, an kynsa den europek dh'y wul. Y gynsa amkan o dhe gavos hyns uskissa dhe Asi a-dhyworth Europa. Ev yw aswonnys avel an den a 'dhiskudhas' an Bys Nowydh awos y vyaj dhe dhalleth oos trevesigoleth europek y'n brastir Amerika kynth o Leif Erikson an kynsa den europek dhe dira war dir Amerikanek.

Pan dhyskas Spayn Colombo dhe dhiskudha Bys Nowydh, lies den henwys conquistadors eth ena ynwedh ha henn o dalleth trevesigoteth Spaynek an Amerikaow..

Colombo a verwis 20 mis Me 1506, yn Valladolid, Spayn.
James Cook

Kapten **James Cook**, FRS (27 mis Hedra 1728 – 14 mis Hwevrer 1779) o hwither Sowsnek, marner ha desinor mappow. Ev a wrug tri vyaj dhe'n Keynvor Hebask, ow kul mappow a'n leow ha rekordya ynysyow hag arvoryow war vappow Europek rag an kynsa prys. Ev yw aswonnys yn arbennik rag kavos an arvor est Ostrali, kavos an ynysyow Hawaii ha gul an kynsa mappow a Newfoundland ha Mordir Nowydh.   

Yn y vewnans, ev a wolyas diwweyth a-dro dhe'n bys. Ev a dremenas an Kylgh Antarktek ha kavos ynysyow nowydh y'n Keynvor Hebask ha tirwelyow nowydh yn Amerika Gledh. Ev a spenas meur a dermyn ow kul arbrovow godhonieth, ha gul mappow a'n leow nowydh. Ynwedh, ev a skrifas lies lyver a-dro dhe'n pyth a gavas ev.
Pyotr Ilyich Tchaikovsky

**Pyotr Ilyich Tchaikovsky** (Russek: Пётр Ильич Чайкoвский, *Pëtr Il’ič Čajkovskij*;) (genys Kamsko-Votkinsk, 7 mis Me 1840; merwys Sen Pederburg, 6 mis Du 1893; leverys chai-KOV-skee) o komposydh russek neb a driga y'n oos romansek.  Ev yw martesen an komposydh russek an moyha a vri. Ev a dhyskas meur dre studhya yn Europa West mes y ilow yw pur russek.
Giuseppe Verdi

**Giuseppe Fortunino Francesco Verdi** (Italianek: [dʒuˈzɛppe ˈverdi]; 9 po 10 mis Hedra 1813 – 27 mis Genver 1901) o komposydh gwariow-kan. Ev a veu genys ogas dhe Busseto dhe deylu gans gober kresel ha Verdi a sewyas y a-dhyskans gans skoodhyans den kevothek.leel.  .

Ev a skrifas an gwari kan *Aida* (1871), hag ena y Requiem (1874), ha'n gwariow kan *Otello* (1887) ha *Falstaff* (1893).
Hernán Cortés

**Hernán Cortés** (1485 - 2 mis Kevardhu 1547) o hwithrer ha Conquistador a-dhyworth Spayn. Ynter 1519 ha 1521, ev a fethas an Emperoureth Aztek a Emperour Montezuma II le mayth usi Meksiko hedhyw.
Vasco da Gama

**Vasco da Gama** (1460 po 1469 - 24 mis Kevardhu 1524) o marner Portyngalek. Ev o an kynsa den europek dhe vyajya dhe Eynda dres Cape of Good Hope orth penn dheghow Afrika. Ev eth dhe Eynda teyrweyth yn gorhel.

Da Gama veu genys yn Sines, Portyngal. Y bennbloodh o an 5es mis Metheven. Herwydh derivas nebes den, marghek o ev yn degbledhen 1490 yn Sines.

Ev a dhiberthas Lisboa an 4a mis Gortheren 1497 gans peswar gorhel - an *São Gabriel*, an *São Rafael*, an *Berrio*, ha gorhel gwithans gans hanow anaswonnys. Yth esa hwans dhodho a wolya dhe Eynda.  Ny wrug hwithrer europek golya pella ages Afrika Soth kyns.
Alexander von Humboldt

**Alexander von Humboldt** (Berlin, 14 mis Gwynngala 1769 – Berlin, 6 mis Me 1859) o hwithrer Prussek ha godhonydh naturek. Ober Humboldt a-dro dhe dhoronieth losoniethek o pur bosek y'n pras na.
Koswik law

**Koswik law** yw koos a gemmer glawas poos. An brassa goswik law yw an goswik Amazon gans brassa rann anedhi yn Brasil.  Godhonydhyon a grys moy ages hanter an eghennow a blansow hag enyvales yn oll an bys dhe driga  y'n goswik law. Moy ages kwarter a vedhegneth yn oll an bys a dheu a-dhyworth koswik law. Ny gudhons i marnas   6% arenep an norvys mes fenten posek yns a oksygen.

An goswik law a gemmer a-dro dhe 1.2 - 6.3m a law dres an vledhen. Tomm yw oll an vledhen ha dell usys le ages 34°C (94&nbsp;°F) ha moy ages 20&nbsp;°C (68&nbsp;°F). Leythedh kresek yw 77 dhe 88%. Yma koswikow glaw yn tri ranndir meur:

* Rannow Amerika Dheghow ha Amerika Gres, bason an Avon Amazon, ha Kosta Rika.
* Afrika: bason an Avon Kongo , gans ranndir byghan yn Afrika west; ynwedh Madagaskar est.
* Asi Deghow hag Ostralasi  - arvor west Eynda, Assam, Asi soth-est, Guinea Nowydh, ha Queensland, Ostrali.
Parti Rudh (Norgagh)

An **Parti Rudh** (Norgaghek Bokmål: *Rødt*, Norgaghek Nynorsk: *Raudt*) yw parti politek kemynegorek yn Norgagh. An parti a veu formys yn 2007 gans kesunyans Parti Kemynegorek an Oberoryon ha'n Keffrysyans Etholerek Rudh.
Mineral Point, Wisconsin, USA

Mineral Point (kw: Penn Moon) yw cita yn Konteth Iowa, Wisconsin, an Statys Unys. Furvyes veu an drevesigeth yn 1827, ha hi yw an tressa cita kottha Europek yn Wisconsin. 2,389 o an poblans yn 1860 ha 2,487 o an poblans erbynn 2010.  

Kemmyn o moon plomm y'n ranndir. Lies ynvroyas a dheuth a Gernow dhe Mineral Point. I a dhallathas gul balyow yn-dann dhor. Erbynn 1845, hanter pobel an cita o Kernewek. Herwydh an ‘Mineral Point Tribune’ (kw: Nowodhow Penn Moon) yn 1847, askorrys 43,800 peuns a blomm nowydh pub dydh.

Y’n bledhynnyow wosa hemma, askorrans a lehi. Trovys o owr yn Kaliforni yn 1848. 700 den eth dhe Galiforni dyworth Mineral Point dhe hwilas ragdho. Balyow zynk a dheuth dhe vos moy posek y’n bledhynnyow a-wosa.

Hedhyw, tornyaseth yw posek. Pendarvis yw le ertach gans nebes drehevyansow an ynvroysi. An tavern ‘Red Rooster’ (kw: an kulyek rudh) a dhyght pastiow kernewek ha figgy hobbin. Yma gwerthji royow kernewek war an penn stret, ‘High Street’.

Gevellys yw cita Mineral Point gans Rysrudh yn Kernow.

Pendarvis_House_20100829.jpg|skeusennik|Chi Pendarvis
Mineral_Point_Historic_District.jpg|skeusennik|High Street (Stret Meur) Mineral Point
Commerce_Street_Mineral_Point_4848a.jpg|skeusennik|Commerce Street (Stret Kenwerth) gans baneryow Kernewek
First_Methodist_Church_Mineral_Point_4843a.jpg|skeusennik|An eglos Vethodek
Kelly Loeffler

**Kelly Lynn Loeffler** (genys 27 mis Du 1970, Bloomington, Illinois) yw negysydhes ha politegores a Amerika. Esel Senedh repoblikanek rag Jeorji a-dhia mis Genver 2020 bys yn 2021 yw. Hi a veu apoyntys gans Brian Kemp (governour Jeorji) kollenwel gwagla war-lergh omdennans Johnny Isakson. Keffrysiades grev dhe Dhonald Trump yw. Yn mis Genver 2021, hi a veu fethys gans Raphael Warnock, ombrofyer demokrat an etholans.

## Devynnow
Dowrgleudh Teyl Tamar

Dowrgleudh forsakyes yn Kernow est yw an **Dowrgleudh Teyl Tamar** ().

## Istori
Fondyes a veu'n Kompani Dowrgleudh Teyl Tamar (Tamar Manure Navigation Company) yn 1794. Y borpos o ystyn gorholya a-bervedh y'n pow gans 30 mildir (48.3 km) a Benn an Gores ogas dhe Dhowrgonna dhe Bons war Damar yn Tredamar North, hemma a vynnsa ystyn hys gorholadow an Tamar a 20.1 mildir (32.3km) dhe 50.1 mildir (68.4 km). Reyth an Governans yn 1796 a asas an oberansow, hag yth esa'n kompani powerhes dhe wellhe ha rewlya gorholya war an Dowr Tamar a Gay Trevorwel yn-bann dhe'n Skathboll, yn Blanchdown ogas dhe Dhowrgonna. A'n le ma y fynsons byldya dowrgleudh. Nyns eth pella es Dowrgonna, ha'n ober a stoppyas yn 1808. Skathow hir bys dhe 30 tonnas a yllas mos yn-rag mar bell avel Pons Nowyth yn Dowrgonna, ow tremena'n gores (dhe Benn an Gores) dre dhowrgleudh 500 lath (457.2 meter) dhe'n west a'n avon. Hemma o'n unsel oberans gorfennys y'n ragdres derowel, hag y feu asonwys avel an Dowrgleudh Teyl Tamar. 

An ynpertha a wodeyl, aswonys avel "teyl" dhe bols an drehevyans, ha glow kepar ha'n esperthi a vryckys ha growan a hys an gorhelyans kott ma a waynyas prow rag lies bledhen. An dowrgleudh a Lannstefan dhe Dredamar a veu gorfennys yn 1826 avel rann a ragdres aral, an Dowrgleudh Porth Bud. Devnydhyas an dowrgleudh dhe brovia glow dhe Asweythva Dowrgonna bys yn 1914. An Dowrgleudh Teyl Tamar a hedhas oberi yn 1929 ha'n kompani a worfennas yn 1942.

## Deskrifans
Yth esa gans an dowrgleudh unn lok esa desedhys orth Penn an Gores, neb 200 lath (182.9 meter) kyns Gasweythva Dowrgonna. An lok ma a asas gorholyon dhe sevel a dhowrow lanwes an Tamar dhe nivel an dowr a-ugh dhe'n gores. Y feu gwrys a rowan hag o 70 x 20 tros-hys (21.3 x 6 meter) y vraster. Skeul eghek a dremenas an lok. An hyns gorholadow a-hys an Tamar ha'n Dowrgleudh Teyl yn-dann rewlyans an kompani o tri mildir (4.8 km) y hys.

## Hedhyw
Y'n jydh hedhyw forsakyes yw an Dowrgleudh Teyl Tamar, hag ytho y hworfenn gorholyans an Tamar yn-dann an gores. Dyji gwithyas an lok yw chi privedh lemmyn ha kales yw drehedhes an dowrgleudh awos an prysk ha studh an hensi. Kist an lok a sav hwath ha dowr a fros dresto heb lett, hag yn 2002 ha 2007 yth esa remenans yetys dowr diskerys ha daffar gwynsya hwath gweladow dhe'n soth a'n kist, kepar ha post ankorya horn. Nyns eus remenans vyth a'n tetys dowr dhe'n north a'n lok. Yma'n dowrgleudh war rol Meyn Kov Koth, Niver 984.

## Gwelewgh ynwedh
*Dowrgleudh
*Rol a Dowrgleudhyow yn Kernow
*Dowr Tamar
*Ranndir Balweyth Tamar

## Pennfentynnyow
Parti Lavur (Norgagh)

An **Parti Lavur** (Norgaghek Bokmål: *Arbeiderpartiet*, Norgaghek Nynorsk: *Arbeidarpartiet*), berrhes dhe **A/Ap**, yw parti politek bras yn Norgagh. An brassa parti y'n Storting hag an parti a wovernans a-dhia 2021, yw parti socyal-demokratek hag a-barth an Unyans Europa ha KOKAN.

## Ledyoryon
Dowrgleudh Parnall

**Dowrgleudh Parnall** (Sowsnek: *Parnall's Canal*) o dowrgleudh hanter mildir (0.8 km) a-hys esa byldyes yn Kernow yn a-dro dhe 1720 ogas dhe Sen Ostell. Y feu deges awos karrekslynkyans yn a-sro dhe 1732.

## Gwelewgh ynwedh

* Dowrgleudh
* Rol a Dhowrgleudhyow yn Kernow
Dowrgleudhyow Kastell-Nedh ha Tennant

Dew dhowrgleudh junyes mes anserghek yn Kembra soth yw an **Dowrgleudhyow Kastell-Nedh ha Tennant** (Kembrek: *Camlesi Castell-Nedd a Tennant*; ) usi styryes avel unn dowrgleudh yn fenowgh. Dowrgleudh Kastell-Nedh a ygeris a-dhyworth Glynn-Nedh dhe Velinkredhen, dhe'n soth a Gastell-Nedh, yn 1795 hag ystynnys dhe Vedh an Kowr yn 1799 rag provia frethterow gorholya gwell. Wosa lies ystynnans bian, y trehedhas y benn finek yn Lannsowel. Yth esa'n dowrgleudh 13.5 mildir (21.7 km) a-hys hag y komprehendyas 19 lok.

Dowrgleudh Tennant o displegyans a Dowrgleudh Glann-an-Wern, esa byldyes a-dreus dhe Geunegen Krumlyn dhe garya glow a-dhyworth glowva war y amal north dhe heylyn war an Dowr Nedh, henwys *Red Jacket Pill* (Morgleudh an Jerkyn Rudh). Y feu deges wosa 20 bledhen, mes brashes hag ystynnys a veu gans George Tennant yn 1818 dhe brovia junyans gorholadow a-'n Dowr Nedh dhe'n Dowr Tawe dhe Borth Lestri Abertawe. Rag moghhe kenwertha, y pyldyas ystynnans dhe vason Aberdulais, le may junyas gans Dowgleudh Kastell-Nedh. An ystynnans a veu byldyes heb Reyth an Governans hag yth esa delalyans hir ha Tennant owth assaya ervira dadhel gans perghen tir a-dro dhe hyns an dowrgleudh. Wosa ygeri, meur a draffik Dowrgleudh Kastell-Nedh a dhevnydhyas Dowrgleudh Tennant, awos Abertawe dhe brovia frethterow gwell rag treusworra gwara dhe worholyon. 

Devnydh a'n dowrgleudhyow rag gorholya a stoppyas y'n 1930ow, mes i a veu gweithys avel kanolyow dowr rag provia dowr dhe dhiwisyansow leel ha dhe Borth Lestri Abertawe. Kensa assay dasserghi'n dowrgleudh a dhallathas yn 1974 pan furvyas Kowethas Dowrgleudhyow Kastell-Nedh ha Tennant. An rann dhe'n north a Resolven a veu dasserghys y'n 1980ow diwedhes, ha'n dowrgleudh a-dhyworth Kastell-Nedh dhe Abergwared re beu dasserghys yn tiwettha. An ragdres a gomprehendyas an dasworra a dhowrbons Ynysbwllog, a gar an dowrgleudh a-ugh dhe'n dowr Nedh, yn unn dhevnydhya strethur 35 lath (32 meter) nowyth, krysys dhe vos an dowrbons unn-gwarak hirra yn Breten Veur. Nebes lettys a wort kyns gorfenna y dhassergans. Yn 2003 studhyans kollenwadowder a veu dyllys, ow kussulya y halsa'n dowrgleudh dos rann a rosreyth bian, mar pe junyes dre Borth Lestri Abertawe gans Dowrgleudh Abertawe dasserghys.

## Gwelewgh ynwedh
Rol a Dhowrgleudhyow yn Kembra

Dowrgleudh

Gwiasva sodhogel Kowethas Dowrgleudhyow Kastell-Nedh ha Tennant (yn Sowsnek)
Dowrgleudh Lanngollen

Dowrgleudh a dreus an or yntra Pow Sows ha Kembra yw an **Dowrgleudh Lanngollen** (Kembrek: *Camlas Llangollen*; Sowsnek: *Llangollen Canal*). An hyns-dowr a jun Lanngollen yn Pow Dinbygh, Kembra north, ha Hurleston yn Pow Ker soth, dre drev Ellesmere yn Pow Amothik. An hanow a veu gwrys y'n 1980ow avel klassans arnowyth rag rannow a'n Dowrgleudh Ellesmere istorek ha dowrgleudh-bosa gorholadow Lanngollen, an dhew a dheuth rann a Dhowrgleudh Kesunyans Pow Amothik yn 1846.

An dowrgleudh a der Ellesmere ha Whitchurch war y fordh a Langollen dhe Dhibarthva Hurleston, le may jun orth an Dowrgleudh Kesunyans Pow Amothik. Y feu byldyes y'n 19ves kansvledhen gans Thomas Telford hag yth yw 44 mildir (70.8 km) a-hys gans 21 lok. Dibarthva Trefrank Kembrek yw junyans gans an Dowrgleudh Trevaldwyn re beu dasygerys yn rann. Yma tri skorr le: kwarton mildir (0.4 km) dhe Ellesmere (ygor); tri mildir ha hanter (5.6 km) dhe Prees (mildir ha hanter ygor); ha mildir (1.6 km) dhe Egloswynn (kwarton mildir re beu dasygerys).

Porpas an dowrgleudh o karya glow, bryckys, kalgh ha horn a-dhyworth arenebedh diwysyansek Trerew Mabon dhe'n glannow ha citas yn Pow Sows. An dowrgleudh a gar dowr yntra Bolgh Dowrlamm an Nans Yeyn ha Dowrgleudh Kesunyans Pow Amothik, ow karya 50 milvil liter dhe Bow Ker keniver jorna.

Yma dowrbons dowrgleudh a-dreus dhe Nans Dowrdhuw ryb Keyn Meur henwys Dowrbons Ponskesellte (*Traphont Pontcysyllte* yn Kembrek). Yn 2009, y teuth 11 mildir (17.7 km) a'n dowrgleudh, yntra Pons Glesris ha Dowrlamm Bolgh an Nans Oor, dhe Ertachva an Bys.

## Gwelewgh ynwedh

* Dowrgleudh
* Rol a dhowrgleudhyow yn Kembra
Caroline Fox

Skrifores dydhlyvrow ha lytherow a-dhyworth Kernow o **Caroline Fox** (24 mis Me 1819 – 12 mis Genver 1871). Hy dydhlyver a govadhas kovyow a lies person a vri.

## Bewskrif
Caroline Fox a veu genys war an 24ves a vis Me 1819 dhe Bennanserik, chi bras ogas dhe Aberfala. Hi o onan a bymp flogh an deviser Robert Were Fox, a-dhyworth teylu meur y vri yn Aberfala, ha'y wreg Maria Barclay. Krenoryon o'n dhew. Yowynkka hwor Barclay Fox, skrifer dydhlyvrow maga ta, hag Anna Maria Fox o Caroline.

Yth o Caroline aswonys yn ta avel skrifores dydhlyver, hag ynno kovyow a lies person gerys-da, kepar ha John Stuart Mill, John Sterling ha Thomas Carlyle. Rannow a hy dydhlyver ha hy lytherow (1835 - 1871) a veu dyllys gans an titel: *Memories of Old Friends: Caroline Fox of [[Penjerrick Garden|Penjerrick]], Cornwall* (golegys gans H. N. Pym, 1881; nessa dyllans, 1882). Rann an gwersyon Viktoryanek a veu dyllys yn 1972.

Caroline Fox ha hy hwor a ros gweres orth fondya Kowethas Polyteknek Kernow Riel yn Aberfala.

Hi a verwis war an 12ves a vis Genver 1871 ha hi a veu ynkleudhyes yn Tir-Ynkleudhya an Grenoryon dhe Dhowr Budhek.
Jeffrey Dahmer

**Jeffrey Lionel Dahmer** (/ˈdɑːmər/; 21ves a vis Me , 1960 – 28ves a vis Du, 1994), keffrys aswonys avel **Dendhybrer Milwaukee** po **Best Milwaukee**, o ladher kevresek ha peghador seks Amerikanek a wrug moldra ha diesela 17 den ha maw yntra 1978 ha 1991. Lies a'y dhiwettha moldransow a gomprehendyas seks gans tus marow, dendhybri, ha'n gwitha fast a eseli korfow - dell o usys oll po rann a'n eskern. 

Kyn feu va diagnosys gans disordyr personoleth amalek, disordyr personoleth skitsotypek, ha disordyr sykotek, Dahmer a veu barnys dhe vos yn laghel yagh y vrys yn y drial. Y feu konviktyes rag 15 a'n 16 moldrans a wrug yn Wiskonsin, hag y feu breujys gans 15 term a vewnans prisonyans war an 15ves a vis Hwevrer, 1992. Diwettha y feu breujys gans 16ves term a vewnans prisonyans rag moldrans a wrug yn Ohio yn 1978.

War an 28ves a vis Du, 1994, Dahmer a veu dornys erna ladhas ev gans Christopher Scarver, kesdriger prison dhe'n Columbia Correctional Institution yn Portage, Wiskonsin.

## Gwelewgh ynwedh
Rol a ladhoryon kevresek Amerikanek

Dendhybri

Rol a dhendhybroryon Amerikanek
Raphael Warnock

**Raphael Gamaliel Warnock** (genys 23 mis Gortheren 1969, Savannah, Jeorji) yw pronter ha politegor a'n Statys Unys. Esel Senedh demokrat rag Jeorji a-dhia mis Genver 2021 yw. Ev a fethas Kelly Loeffler dos ha bos an kynsa esel Senedh demokratek rag Jeorji a-dhia 2000, a-barth Jon Ossoff, an gwaynyer demokrat yn etholans Jeorji aral an Senedh.

## Devynnow
Jon Ossoff

**Thomas Jonathan 'Jon' Ossoff** (genys 16 mis Hwevrel 1987 yn Atlanta, Jeorji) yw politeger a'n Statys Unys. Ev a veu etholys esel Senedh rag Jeorji yn 2021, ow fetha an esel Senedh esedha repoblikanek David Perdue. Raphael Warnock, an ombrofyer demokrat ow chalenjya Kelly Loeffler, a wrug gwaynya y etholans Senedh an keth dydh.

## Devynnow
Gwithti Mordir Nowydh Te Papa Tongarewa

**Gwithti Mordir Nowydh Te Papa Tongarewa** yw gwithti kenedhlek Mordir Nowydh, desedhys yn Wellington. Aswonys avel *Te Papa*, 'Agan Tyller' yn an yeth Māori, an gwithti a wrug ygeri yn 1998, sewyans kesunys an Gwithti Kenedhlek ha'n Mirva Genedlek. Ev a wra dynerghi a-ugh 1.5 milvil godriger pub bledhen.
David Perdue

**David Alfred Perdue Jr.** (genys 10 mis Kevardhu 1949, Macon, Jeorji) yw negysydh ha politeger a'n Statys Unys. Esel Senedh repoblikanek rag Jeorji a-dhia 2015 bys yn 2021 o. Ev a veu fethys gans Jon Ossoff, ombrofyer Parti an Dhemokratyon yn etholansow 2020 ha 2021.

## Devynnow
Robert Halfon

**Robert Henry Halfon** (genys 22 Meurth 1969 yn Loundres) yw politeger a Vreten hag an esel Senedh rag Harlow a-dhia 2010 bys 2025. Esel an Parti Gwithadorek yw.

Ev a veu etholys yn 2010 gans 45% a'n votys. Ev a veu dasetholys yn 2015, 2017, ha 2019. Ev a veu fethys gans Chris Vince, ombrofyer Lavur, y'n etholans 2024. Vince a waynyas 38% a'n votys ha Halfon a waynyas 32% a'n votys.

## Devynnow
Penneglos Truru

**Penneglos Gwyrgh Maria an Venygys, Truru** yw penneglos Anglikan yn Truru, Kernow. Hi a veu byldys yntra 1880 ha 1910 hag yth yw esedh Epskobeth Truru.
Onan a deyr penneglos y'n Ruwvaneth Unys gans tri feul yw (gans Penneglos Lichfield ha Penneglos Sen Maria, Keredin). An epskop a-lemmyn yw David Williams a-dhia 2025.
## Devynnow
Zheng He

Hanow cinek yw ha'n hanow teylu yw Zheng.

**Zheng He po Ma He** (Cinek 郑和; 1371–1433) o hwithrer,kannas, hag amiral a-dhyworth China. Ev a vewas y'n Ming Dynasty. Zheng He o hembrenkyas lu pur vras a worhelyow hag a vyajyas oll a-drro dhe'n Keynvor Eynda hag Asi soth west. Zheng He o eunuch Lys Emperourethek China. Ev a hembronkyas 317 gorhel pur vras gans 28,000 souder.
Kaja Kallas

**Kaja Kallas** (genys 18 mis Metheven 1977 yn Tallinn, Estoni) yth yw laghyades ha politegores a Estoni ha ledyores an Parti Amendyans a-dhia 2018. Hi re sodhas avel Pennvenystres Estoni a-dhia mis Genver 2021. Kallas yw an venyn gynsa y'n offis.

## Devynnow
Aktiniom

Elven gemyk niver 89 e'n Vosen Beriodek ew aktiniom. Y arwodh gemyk ew **Ac**. Diskudhys veu en 1899 gen Andre Debierne en Paris. Ev a dhevynnas aktiniom dhort pygfoon (moon a uraniom). An hanow a dheu dhort an ger Greka *aktinos* hag a styr dewyn.

Hanter bewnans aktiniom-227 ew 22 bledhen. Nag eus devnydh dhe ev marnas en arbrovjiow hwithrans, drefen y vos pednfenten nywtrons. Y hwer en naturel war an Norvys, bes nag eus meur anodho drefen y radyoweythresans. 

Poos atomek aktiniom yw 227. Y boynt teudhi ew 1047°C ha'y boynt bryjyon ew ogas ha 3200°C.

Alkan gwydn-arghans medhel ew aktiniom hag a wolow e'n tewlder drefen ev dhe dhyllo dewynnow gamma peryllus.
Aluminiom

Elven gemyk niver 13 e'n Vosen Beriodek ew aluminiom. Y arwodh gemyk ew **Al**. An hanow a dheu dhort alym, dhort an ger Latin *alumen*, ow styrya holan hwerow. Henwys veu gen an kernow, Humphrey Davy. An chif voon a aluminiom ew bauxyt.

Kevys ew aluminiom e'n korf denel, 0.4mg an liter e'n goos hag ynter 4 ha 27 radn an vilvil e'n eskern ha kig. Nynj ew aluminiom essensek dhe eghennow bew, bes dell ew usys kevys ew en pub plans, en neb kas. Nynj ew es dhe'n korf kartha aluminiom a-dhorto. Ema levels ughel en spinach, kergh ha letus. Ema an level ughella en keus dyghtys (700 radn an vilvil) drefen devnydh a sodiom aluminiom fosfat avel burm dyghtys.

Usys ew aluminiom en fedhegel rag lettya gosa. Ema levels ughel a aluminiom ow kawsya damach dhe'n ympydnyon. E feu hwarfedhyans defolyans en Ryskammel en Kernow en 1988 pan veu livrys nebes tonasow a aluminiom sulfat dhe'n provians dowr. Ny wodhvedhys en tien pandr'o hol-effeythyow an defolyans war yeghes an drigoryon.

En 1886 dew dhen, Charles Hall, e'n Statys Unys, ha Paul-Louis-Toussaint Heroult en Frynk, a dhiskudhas an fordh rag gul aluminiom a bris isel. Lebmyn gwres ew a-dro dhe 20 milvil tonnas a'n olkan pub bledhen en ollvysel ha eylgylghys ew myns haval. Usys ew lebmyn en lies fordh - framyow fenester, korfow ha jynnow kerri, folednow kegina ha kannow diwosow. Aluminiom a gendeg tredan, etho pur dha ew rag kaplys tredan.

Olkan medhel arghans skav ew aluminiom. Y boos atomek ew 26.98, y boynt teudhi ew 661°C ha'y boynt bryjyon 2467°C.

Gwres ew nebes gemmow a gorundum, hebm ew aluminiom oksid. Olow elvednow erel a re liwyow dhe'n gemmow, kobalt dhe wul saffiryow, kromiom dhe wul rudhemmow. Topaz ew aluminiom silikat gen olow horn.

## Mirva

Restren: Lian Li PC-60 computer case 20060131.jpg |skeusennik|Kas jynn amontya gwres dhort aluminiom
Restren: USSR aluminium cable.JPG |skeusennik|Kaplys tredan aluminiom
Restren: Calcite-Corundum-dtn25b.jpg |skeusennik|Rudhem
Restren: Aluminium smelting plant with fields, Tursunzoda, Tajikistan.jpg |skeusennik|Teudhji aluminiom en Pow Tajik