open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Helyk gwynn

**Helyk gwynn** (unnplek **Helygen wynn**, Lat. *Salix alba*) yw ehen a wydhen yn genas Salix, ha yn teylu Salicaceae. Trygys yw yn Europa, hag Asi howlsedhes ha kresel. Helyk gwynn a dyv yn ta yn leow gwylgh.

Helyk gwynn yw gorow po benow ha *Kathigenow* (kuntellek *kathik*, unnplek *kathigen*) yw aga bleujyow. Prenn an helyk gwynn yw krev ha skav mes heb defens er-bynn poder. An prenn yw da rag gul glowbrenn, ha gwel helyk gwynn yw da rag gul helygweyth. Rusk an helyk gwynn yw da rag difres dolor.
Helyk loos

**Helyk loos** (unnplek **Helygen loos**, Lat. *Salix cinerea*) yw ehen a wydhen yn genas Salix, ha yn teylu Salicaceae. Trygys yw yn Europa, hag Asi howlsedhes. Helyk loos a dyv yn ta yn leow gwylgh.

Helyk loos yw gorow po benow ha *Kathigenow* (kuntellek *kathik*, unnplek *kathigen*) yw aga bleujyow.

Yma dew isehen:
**Salix cinerea cinerea* - Europa kresel ha howldreheval, Asi howlsedhes. 
**Salix cinerea oleifolia* (po *Salix atrocinerea*) - Europa howlsedhes, Afrika north-west.
Helyk

**Helyk** (unnplek **Helygen**, Lat. *Salix caprea*) yw ehen a wydhen yn genas Salix, ha yn teylu Salicaceae. Trygys yw yn Europa, hag Asi howlsedhes ha kresel. Helyk a dyv yn ta yn leow gwylgh.

Helyk yw gorow po benow ha *Kathigenow* (kuntellek *kathik*, unnplek *kathigen*) yw aga bleujyow.

Yma dew isehen:
**Salix caprea* isehen *caprea* - iseldiryow yn Europa, hag Asi howlsedhes ha kresel.
**Salix caprea* isehen *sphacelata*  - uheldiryow y'n menydhyow Europa kresel ha kledh (Alpow, Karpathi, Alban, Skandynavi).
Anggun

**Anggun Cipta Sasmi** yw kanores dhyworth Indonesi. Trigys yw hi yn Pow Frynk ha hi a gesstrivas a-barth an wlas y'n Kesstrif Kan Europek yn 2012.
Pobel Vrasil

**Pobel Brasil** yw tus dhyworth Brasil. Yth esa a-dro dhe 194,625,211 pobel vrasilek yn 2012.

**Brasil** yw den a Vrasil, ha **Brasiles** yw benyn a Vrasil.
Pobel an Statys Unys

**Pobel an Statys Unys** yw tus dhyworth an Statys Unys. Yth esa 308,745,538 den y'n Statys Unys yn 2010.

**Amerikan** yw den a'n Statys Unys, hag **Amerikanes** yw benyn a'n Statys Unys.
Gwinwydh

**Gwinwydh** (unnplek **Gwinwydhen**, Lat. *Viburnum lantana*) yw ehen a wydhen vyhan yn genas Viburnum, hag yn teylu Adoxaceae. Trygys yw yn Europa dyhow ha howlsedhes, Afrika north-west hag Asi soth-west.

Gwenonek yw an frooth.
Skaw dowr

**Skaw dowr** (unnplek **skawen dhowr**, Lat. *Viburnum opulus*) yw ehen a  blans bleujek yn genas Viburnum, hag yn teylu Adoxaceae. Trygys yw yn Europa, Afrika kledh, hag Asi kresel.

Gwenonek klor yw an frooth.
Ewin

**Ewin** (unnplek **ewinen**, Lat. *Taxus baccata*) yw ehen a wydhen  yn genas Taxus, hag yn teylu Taxaceae. Trygys yw yn Europa howlsedhes, kresel, ha dehow, Afrika north-west, Iran kledh, hag Asi soth-west.

Gwenonek yw an has.

Nebes ewinennow a vew oos hir kepar ha'n Ewinen Llangernyw yn Kembra yw 5,000 bloodh martesen.
Salicaceae

**Salicaceaealus**  yw teylu a 55 genas a blans bleujek.

## Genasow
**[[Abatia]]*
**[[Aphaerema]]*
**[[Azara (plans)|Azara]]*
**[[Banara]]*
**[[Bartholomaea]]*
**[[Bembicia]]*
**[[Bennettiodendron]]*
**[[Bivinia]]*
**[[Byrsanthus]]*
**[[Calantica]]*
**[[Carrierea]]*
**[[Casearia]]*
**[[Chosenia]]*
**[[Dissomeria]]*
**[[Dovyalis]]*
**[[Euceraea]]*
**[[Flacourtia]]*
**[[Hasseltia]]*
**[[Hasseltiopsis]]*
**[[Hecatostemon]]*
**[[Hemiscolopia]]*
**[[Homalium]]*
**[[Idesia]]*
**[[Itoa (plans)|Itoa]]*
**[[Laetia]]*
**[[Lasiochlamys]]*
**[[Ludia (plans)|Ludia]]*
**[[Lunania]]*
**[[Macrohasseltia]]*
**[[Mocquerysia]]*
**[[Neopringlea]]*
**[[Neoptychocarpus]]*
**[[Neosprucea]]*
**[[Olmediella]]*
**[[Oncoba]]*
**[[Ophiobotrys]]*
**[[Osmelia]]*
**[[Phyllobotryon]]*
**[[Phylloclinium]]*
**[[Pineda (Salicaceae)|Pineda]]*
**[[Pleuranthodendron]]*
**[[Poliothyrsis]]*
**[[Populus]]*
**[[Priamosia]]*
**[[Prockia]]*
**[[Pseudosalix]]*†
**[[Pseudoscolopia]]*
**[[Pseudosmelia]]*
**[[Ryania]]*
**[[Salix]]*
**[[Samyda]]*
**[[Scolopia]]*
**[[Scyphostegia]]*
**[[Tetrathylacium]]*
**[[Tisonia]]*
**[[Trichostephanus]]*
**[[Trimeria]]*
**[[Xylosma]]*
**[[Zuelania]]*
Roger Ebert

**Roger Joseph Ebert** (18 Metheven 1942 &ndash; 4 Ebrel 2013) o jornalyas ha barner fylm amerikan geryes da.
Mike Kellogg

**Michael "Mike" Kellogg** (Chicago, Illinois) yw ost radyo amerikan. Ev yw deklaryer kottha gans Moody Radio hag ost rag Music Through the Night.
Gene Siskel

**Eugene Kal "Gene" Siskel** (26 Genver 1946 &ndash; 20 Whevrer 1999) o jornalyas ha barner fylm amerikan geryes da.
John Lithgow

**Jonathan Arthur** "**John**" **Lithgow** (19 Hedra, 1945) yw gwarier amerikan geryes da.

Yn 2025, Lithgow o dewisys avel hanwesik gwella gwarier y'n Pewasow Laurence Olivier rag y berformans yn *Giant* y'n Jerwood A-Woles, Lys Riel. Ev a wrug gwaynya an pewas yn mis Ebrel 2025.
## Devynnow
Pat Hingle

**Martin Patterson "Pat" Hingle** (19 Gortheren 1924 &ndash; 3 Genver 2009) o gwarier amerikan geryes da.
Tom Hanks

**Tom Hanks** (9 Gortheren 1956) yw gwarier amerikan geryes da. Y filmow a gomprehend *[[Forrest Gump]]*, *[[Saving Private Ryan]]* ha'n filmow *[[Toy Story]]*.
Christopher Lee

**Syr Christopher Frank Carandini Lee** (27 mis Me 1922 – 7 mis Metheven 2015) o gwarier amerikan geryes da.
Clive Dunn

**Clive Robert Benjamin Dunn** (9 Genver 1920 &ndash; 6 Du 2012) o gwarier sowsnek geryes da. Ev a waria Lance-Corporal Jack Jones yn towlen bellwolok BBC Dad's Army.
Glastan

**Glastan** (unnplek **Glastanen**, Lat. *Quercus ilex*) yw ehen a wydhen vythlas, yn genas Quercus, ow triga yn Europa Dehow hag Afrika north-west.

*Kathik* yw aga bleujyow ha *Mes* yw aga froeth. Prenn an glastan yw kales; y tevnydhyr rag gwruthyl mebyl, leuryow, balyers h.e.
Castanea

**Castanea** yw genas a 8 po 9 ehen gwydh, yn teylu Fagaceae, ow triga yn tylleryow oer a hanter-kylgh gogledh an Norvys. 

*Kathik* yw aga bleujyow ha *kesten* po *know kesten* yw aga froeth. Prenn an Castanea yw kales; y tevnydhyr rag gwruthyl mebyl, leuryow, balyers h.e.

## Klassans

**Ehen Europa**:
**[[Kesten|Castanea sativa]]* — Kesten — Europa.

**Ehenow Asi**:
**[[Castanea crenata]]* — Kesten Nihon — Nihon.
**[[Castanea mollissima]]* — Kesten China — China.
**[[Castanea davidii]]* — China.
**[[Castanea henryi]]* — China.
**[[Castanea seguinii]]* — China.

**Ehenow Amerika**:
**[[Castanea dentata]]* — Kesten Amerika — Statys Unys est.
**[[Castanea pumila]]* — Kesten — Statys Unys est.
**[[Castanea alnifolia]]* — Kesten — Statys Unys soth.
**[[Castanea ashei]]* — Kesten — Statys Unys soth.
**[[Castanea floridana]]* — Kesten — Statys Unys soth.
**[[Castanea paupispina]]* — Kesten — Statys Unys soth.
Kesten

**Kesten** (unnplek **kestenen**, Lat. *Castanea sativa*) yw eghen a wydhen, yn genas Castanea, ow triga yn Europa hag Asi Le. 

*Kathik* yw aga bleujyow ha *kesten* po *know kesten* yw aga froeth. Res yw dhe gnow kesten bos keginys rag dybri. Prenn an Kesten yw kales; y tevnydhyr rag gwruthyl mebyl, balyers h.e.
Fagaceae

**Fagaceae** yw teylu a 8 dhe 10 genas a wydh.

## Genasow
**[[Castanea]]* - eth ehen, Asia, Europa, Amerika Gledh est.
**[[Castanopsis]]* - a-dro dhe 125-130 ehen, Asi soth-est.
**[[Chrysolepis]]* - diw ehen, Statys Unys west.
**[[Colombobalanus]]* - unn ehen, Colombobalanus excelsa, Amerika Dehow north, y hworrir yn genas Trigonobalanus yn fenowgh.
**[[Fagus]]* - 50 ehen, Asi Howldreheval north, Asi soth-west, Europa, Amerika Gledh est.
**[[Formanodendron]]* - unn ehen Formanodendron doichangensis, Asi soth-est, y hworrir yn genas Trigonobalanus yn fenowgh.
**[[Lithocarpus]]* -a-dro dhe 330-340 ehen, Asi
**[[Notholithocarpus]]* - unn ehen, Kaliforni hag Oregon soth-west
**[[Quercus]]* - a-dro dhe 900 ehen, hanter-kylgh gogledh an Norvys, hag Indonesi
**[[Trigonobalanus]]* - unn ehen, Trigonobalanus verticillata, Asi soth-est trovannel (martesen gans Colombobalanus ha Formanodendron ynwedh).
Fow Nihon

**Fow Nihon**, po **Fowydh Nihon**, (unnplek **Fowen Nihon**, po **Fowydhen Nihon**, Nihonek *buna*, Lat. *Fagus crenata*) yw eghen a wydhen, yn genas Fagus, ow triga yn Nihon, dhyworth Konna Tir Oshima yn enys Hokkaidō dhe'n Konna Tir Ōsumi yn enys Kyūshū.
Fow China

**Fow China**, po **Fowydh China**, (unnplek **Fowen China**, po **Fowydhen China**, Lat. *Fagus engleriana*) yw eghen a wydhen, yn genas Fagus, ow triga yn China kresel hag est (rannvroyow Anhui, Guangxi, Guizhou, Henan, Hubei, Hunan, Shaanxi, Sichuan, Yunnan, ha Zhejiang).
Fow Amerika Gledh

**Fow Amerika Gledh**, po **Fowydh Amerika Gledh**, (unnplek **Fowen Amerika Gledh**, po **Fowydhen Amerika Gledh**, Lat. *Fagus grandifolia*) yw eghen a wydhen, yn genas Fagus, ow triga yn Amerika Gledh est.

*Kathik* yw aga bleujyow ha *mes fow* yw aga froeth. Prenn an fow Amerika Gledh yw kales; y tevnydhyr rag gwruthyl mebyl, leuryow h.e.
Fow Taiwan

**Fow Taiwan**, po **Fowydh Taiwan**, (unnplek **Fowen Taiwan**, po **Fowydhen Taiwan**, Lat. *Fagus hayatae*) yw ehen a wydhen, yn genas Fagus, ow triga yn Taiwan.
Fagus

**Fagus** yw genas a 50 ehen gwydh, yn teylu Fagaceae, ow triga yn Asi, Europa, hag Amerika Gledh.

*Kathik* yw aga bleujyow ha *mes fow* yw aga froeth. Prenn an fagus yw kales; y tevnydhyr rag gwruthyl mebyl, balyers, korev, traow megys (korev, keus, mordhos hogh Westfali, selsik), rayon h.e.

## Klassans

**[[Fow Nihon|Fagus crenata]]* – Fow Nihon
**[[Fow China|Fagus engleriana]]* – Fow China
**[[Fow Amerika Gledh|Fagus grandifolia]]* – Fow Amerika Gledh
**[[Fow Taiwan|Fagus hayatae]]* – Fow Taiwan
**[[Fow Glas Nihon|Fagus japonica]]* – Fow Glas Nihon
**[[Fow China Dyhow|Fagus longipetiolata]]* – Fow China Dyhow
**[[Fow Splan|Fagus lucida]]* – Fow Splan
**[[Fow Meksiko|Fagus mexicana]]* – Fow Meksiko
**[[Fow Howldrehevel|Fagus orientalis]]* – Fow Howldrehevel
**[[Fow|Fagus sylvatica]]* – Fow
**[[Fow Krymi|Fagus taurica]]* – Fow Krymi
Fow

**Fow**, po **Fowydh**, (unnplek **Fowen**, po **Fowydhen**, Lat. *Fagus sylvatica*) yw eghen a wydhen, yn genas Fagus, ow triga yn Europa ha Turki west.

*Kathik* yw aga bleujyow ha *mes fow* yw aga froeth. Prenn an fow yw kales; y tevnydhyr rag gwruthyl mebyl, leuryow, grisyow, morbennow h.e.
Fow Glas Nihon

**Fow Glas Nihon**, po **Fowydh Glas Nihon**, (unnplek **Fowen Las Nihon**, po **Fowydhen Las Nihon**, Nihonek *inubuna* ("buna ki"), po *kurobuna* ("buna du"), Lat. *Fagus japonica*) yw eghen a wydhen, yn genas Fagus, ow triga yn Nihon.
Fow China Dyhow

**Fow China Dyhow**, po **Fowydh China Dyhow**, (unnplek **Fowen China Dyhow**, po **Fowydhen China Dyhow**, Lat. *Fagus longipetiolata*) yw ehen a wydhen, yn genas Fagus, ow triga yn China ha Vietnam.
Fow Splan

**Fow Splan**, po **Fowydh Splan**, (unnplek **Fowen Splan**, po **Fowydhen Splan**, Lat. *Fagus lucida*) yw ehen a wydhen, yn genas Fagus, ow triga yn China soth hag est.
Fow Meksiko

**Fow Meksiko**, po **Fowydh Meksiko**, (unnplek **Fowen Veksiko**, po **Fowydhen Veksiko**, Lat. *Fagus mexicana*) yw ehen (po isehen a Fow Amerika Gledh) a wydhen, yn genas Fagus, ow triga yn Meksiko north-est ha kresel.

*Kathik* yw aga bleujyow ha *mes fow* yw aga froeth.
Fow Howldrehevel

**Fow Howldrehevel**, po **Fowydh Howldrehevel**, (unnplek **Fowen Howldrehevel**, po **Fowydhen Howldrehevel**, Lat. *Fagus orientalis*) yw ehen a wydhen, yn genas Fagus, ow triga yn Europa soth-est hag Asi soth-west, dhyworth Bulgari ha Turki y'n west dhe menydhyow Kawkas hag Albors yn Iran.

*Kathik* yw aga bleujyow ha *mes fow* yw aga froeth.
Fow Krymi

**Fow Krymi**, po **Fowydh Krymi**, (unnplek **Fowen Krymi**, po **Fowydhen Krymi**, Lat. *Fagus taurica*) yw ehen a wydhen, yn genas Fagus, ow triga yn Krymi ha ken rannow a Europa est. *Fagus moesiaca* yw an ehen ma ynwedh.

*Kathik* yw aga bleujyow ha *mes fow* yw aga froeth.
Nelson Mandela

**Nelson Rolihlahla Mandela** (/mænˈdɛlə/; XLeveryans Xhosa: [xoˈliːɬaɬa manˈdeːla]; 18 mis Gortheren 1918 – 5 mis Kevardhu 2013) o an 1a den Africanek bos Lywydh a Afrika Dhyghow. Yn Mvezo a veu genes. Ev a gaskerdhis warbynn system Apartheid (may hwoverna Afrika Dhyghow gans minoryta gwynn dredho) ha karherys a veu yn 1962. Livrys a veu dhyworth pryson yn 1990, hag ev a veu etholys lywydh wosa bos Apartheid diswrys may teu ha bos kynsa hembrenkyas du Afrika Dhyghow, yn unn sodha yntra . Ev o Lywydh a 10 mis Me 1994 bys yn 14 mis Metheven 1999. 

Ev a verwis 5 mis Kevardhu 2013, 95 bloodh.
Porthtreth

**Porthtreth** yw trev ha porth pyskessa war arvor kledh Kernow. Yma an drev a-dro dhe dri mildir (5&nbsp;km) north-west a Resrudh.

An drev a ystyn war an dhew denewen a nans gover a-hys, ha drehevys yw a-dro dhe'n porth hag an treth. West a entrans an porth hag a'n torrdowr yma dew dreth tewesek yw gerys da gans havysi ha mordardhoryon.

## Devynnow
Plen an gwari

**Plen an gwari** yw gwariva a-ves kresosel, diblans dhe Gernow. Dew ensampel yw  plen an gwari Lannust ha Kylgh Peran yn Breanek. Plen an gwari Lannust yw spas bras kylhek, hag yn y gerhyn yma fos 2 veter yn uhelder, gwrys a ven. Yma dew entrans dhe'n spas.

Y tevnydhys an tyller gwari rag kuntelyansow teythyek, hwarvosow sport, ha gwariow. Yth esa ynwedh gwariow mir yn Kernewek, skrifys rag promovya Kristonedh.
Dolly Pentreath

Y leverir bos **Dolly Pentreath**, po **Dorothy Pentreath** (besydhyes 1692, merwys mis Kevardhu 1777) o an diwettha Kerneweger genesik ha freth, kyns dasserghyans an yeth yn 1904. Kyn y's godhvedhir avel diwettha kowser unyethek an taves  - an diwettha person na gewsi marnas Kernewek, heb Sowsnek - hy derivas hy honan a gontradi hemma.
Lyther William Bodinar

**Lyther William Bodinar** yw lyther yn Kernewek ha Sowsnek skrifys gans an Kerneweger William Bodinar an 3 mis Gortheren 1776. Ev a gews a-dro dhe studh an yeth yn y dermyn, ha fatel y's dyskas. Posek yw an lyther rag Kernewegoryon hedhyw drefen y vos an diwettha ensampel a yeth plen y'n taves hengovek.
Delyow Sevi

**Delyow Sevi** yw kan goth yn Kernewek. Ensampel yw a gan dhyworth an taves hengovek. An ganores a Gernow, Brenda Wootton, a gana versyon war-barth ha Robert Bartlett, a veu diskwedhys war hy huntel Sentinel 1975 *Starry Gazey Pie*.

## Geryow
Ple'th esowgh hwi ow mos, mowes vludh ha teg 
Gans agas bejeth gwynn, ha'gas blew melyn?
:My a vynn mos dhe'n venten, syrra hweg
:Rag delyow sevi a wra mowesi teg.

A allav vy mos genowgh hwi, mowes, vludh ha teg
Gans agas bejeth gwynn, ha'gas blew melyn?
:Gwrewgh mar mynnowgh hwi, syrra hweg 
:Rag delyow sevi a wra mowesi teg.

Fatel vydh mar kwrav vy agas gorra hwi y'n dor,
Gans agas bejeth gwynn, ha'gas blew melyn?
:My a vynn sevel arta, syrra hweg,
:Rag delyow sevi a wra mowesi teg.

Fatel vydh mar kwrav vy agas dri hwi gans flogh,
Gans agas bejeth gwynn, ha'gas blew melyn?
:My a vynn y dhon, syrra hweg,
:Rag delyow sevi a wra mowesi teg.

Piw a vynnowgh hwi kavos rag syrra rag'as flogh,
Gans agas bejeth gwynn, ha'gas blew melyn?
:Hwi a vydh y syrra, syrra hweg,
:Rag delyow sevi a wra mowesi teg.

Pandr'a vynnowgh hwi kavos rag lennow rag'as flogh
Gans agas bejeth gwynn, ha'gas blew melyn?
:Y das a vydh treher, syrra hweg
:Rag delyow sevi a wra mowesi teg.
Dowr Karrek

Yma **Dowr Karrek** war arvor dyhow Kernow ogas dhe Aberfala. Fordh dowr bras yw, gwruthys wosa an Oos Rew a hen nans a livas pan wrug an dowrow teudha may saffa yn tramasek nivel an mor, ow kwruthyl porth naturel bras yw hefordh a Aberfala dhe Druru.
Paramore

**Paramore** yw band rokk a Statys Unys. Eseli "Pàramore" yw  Hayley Williams, Jeremy Davis ha Taylor York.

## Sidiow
* *All We Know Is Falling* (2005)
* *Riot!* (2007)
* *Brand New Eyes* (2009)
* *Singles Club* (2011)
* *Paramore (album)* (2013)

## Kevrednow a-ves

* Gwiasva sodhogel
Ayrborth Tewynblustri

**Ayrborth Tewynblustri** po **Ayrborth Tewynblustri Kernow** (IATA: **NQY**, ICAO: **EGHQ**) yw an ayrborth kenwerthel chif rag Kernow. Yma yn Lanherne, 4.6 mildir (7.4 km) north-est a Dewynblustri war arvor north Kernow.
Quercus arizonica

***Quercus arizonica***, an **Glastan Gwynn Arisona**, yw ehen a wydhen vythlas, yn genas Quercus, ow triga yn Statys Unys soth-west ha Meksiko north-west.

*Kathik* yw aga bleujyow ha *Mes* yw aga froeth. Pur gales yw Prenn an quercus arizonica; y tevnydhyr rag keunys.
Quercus berberidifolia

***Quercus berberidifolia***, an **Glastan Krann Kaliforni**, yw ehen a wydhen po pryskynn bythlas po rannvythlas, yn genas Quercus, ow triga yn Kaliforni.

*Kathik* yw aga bleujyow ha *Mes* yw aga froeth.
Quercus chapmanii

***Quercus chapmanii***, an **Glastan Chapman**, yw ehen a wydhen vythlas, yn genas Quercus, ow triga yn Amerika Gledh soth-est.

*Kathik* yw aga bleujyow ha *Mes* yw aga froeth.

Henwyn kesstyr yw Quercus minima forma pygmaea, Quercus minima forma reasoneri, Quercus obtusiloba var. parvifolia, ha Quercus pygmaea.
Quercus cornelius-mulleri

***Quercus cornelius-mulleri***, an **Glastan Muller**, yw ehen a wydhen po pryskynn bythlas, yn genas Quercus, ow triga yn Kaliforni soth ha Kaliforni Isel.

*Kathik* yw aga bleujyow ha *Mes* yw aga froeth.
Dick Cole

**Richard "Dick" Cole**,  (genys 6 mis Ebrel 1968) yw politeger a Gernow. Esel a Gonsel Kernow yw, ha lewydh an parti politek Mebyon Kernow, rann re'n jeva a-dhia 1997. Trigys yw yn Fraddon.

## Kevrennow a-ves
*Blog Dick Cole
Jonathan Trelawny

**Syr Jonathan Trelawny, 3a Baronet** (24 mis Meurth 1650 – 19 mis Metheven 1721) o den a Gernow a veu Epskop Bristol, Epskop Karesk hag Epskop Winchester. Y'n godhvedhir rag y rann y'n hwarvosow kyns an Domhwelans Gloryus, a gampollir y'n gan gernewek *[[Trelawny]]*.
Quercus copeyensis

***Quercus copeyensis***, yw ehen a wydhen vythlas, yn genas Quercus, ow triga y'n Koswigow Menydhyow Talamanca yn Kosta Rika ha Panama.

*Kathik* yw aga bleujyow ha *Mes* yw aga froeth.
Quercus dilatata

***Quercus dilatata***, (in Hindi: Moru; English: Green oak, Holly oak) is a species of oak native to Western Himalaya. It ranges from Afghanistan, India (Jammu and Kashmir, Himachal Pradesh, Uttarakhand), Nepal and Pakistan from 2000 - 3000 m.
Quercus depressipes

***Quercus depressipes***, an **Glastan Menydh Davis**, yw ehen a bryskynn bythlas, yn genas Quercus, ow triga yn Teksas ha Meksiko.

*Kathik* yw aga bleujyow ha *Mes* yw aga froeth.
Quercus faginea

***Quercus faginea***, an **Glastan Portyngal**, yw ehen a wydhen golldhel po rannvythlas, yn genas Quercus, ow triga yn Europa soth-west.

*Kathik* yw aga bleujyow ha *Mes* yw aga froeth. Prenn an quercus faginea yw gales; y tevnydhyr rag keunys ha gwruthyl kebrow ha peulyow.
Quercus grisea

***Quercus grisea***, an **Glastan Loos**, yw ehen a wydhen po pryskynn bythlas po kolldhel, yn genas Quercus, ow triga yn Amerika Gledh kresel soth.

*Kathik* yw aga bleujyow ha *Mes* yw aga froeth.
Quercus intricata

***Quercus intricata***, an **Glastan Krann Kohwila**, yw ehen a bryskynn bythlas, yn genas Quercus, ow triga yn Brewster, Teksas ha Meksiko north.

I a dhaskorro gans aga skyll.
Pennskol Aberfala

**Pennskol Aberfala** yw pennskol lies-art yn Aberfala ha Pennrynn. Y'n gelwys "Pennskol-Kolji Aberfala" kyns hi dhe receva studh pennskol yn mis Kevardhu 2012. An bennskol a's teves dew gampus, yma an brassa yn Tremogh, hag yma an kampus aral, Bownder Prenn, yn kres Aberfala. Yma a-dro dhe 3,400 studhyer orth an bennskol.
Tate Porthia

**Tate Porthia** yw mirva art yn Porthia, a dhiskwa ober gans artydhyon arnowydh a Vreten Veur. An Tate a venyster drehevyans aral yn Porthia, Gwithti ha Lowarth Gravyansow Barbara Hepworth a ygoras yn 1980.
Lowender Peran

**Lowender Peran** yw gool bledhynnyek synsys yn Porthpyran a solempen ertach diblans Kernow a ilow, dons, kanow ha hwedhlow hengovek, keffrys hag y gevrennow gans Breten Vyhan, Kembra, Enys Manow, Alban ha Wordhen.

## Performyoryon
An performyoryon a syw re omdhiskwedhas orth Lowender Peran a-dhia y dhalleth yn 1978:

Fal Folk, Kemysk, Quylkyn Tew, Celtic Pipe Band, Bucca, Mordros, Mo hag Ern Keast, Gwesper, Breder Richards, Kenysy Kernow, Brian Webb, John Bolitho, Keur Loveny, Keur Peder Bownder, Keur Flehes Bosvena, Cam Kernewek, Ros Keltek, An Tryskell, Heva, Angus ha Des, Jon Mills, Brenda Wootton, Bagas Byghan, Myrghes Morwenna, Keur Goonvre, Kanoryon Porthysek, Peswar Den, Carnon Vale Choir, Knee High Theatre, A39 Theatre, Trev Lawrence, Joy Stephenson, Mudansa, Gwaryoryon, Last Orders, Anao Atao, Blue Ticket, Eia, Gaja, Tamar Troylers, Lapyor Tom, Newquay Band, John ha Frances Webb, Bedlam, Stampede, Penglas, Myrghes Lowen a Vythyan, Ryb an Gwella, Otta Nye Moaz, Graham Sandercock and James Hawken, Bert Biscoe, Ragamuffin, Free Fall, Poll Pri, Pyba, Blues Ticket, Bolingey Troyl Band, Myrghes an Vro, White Noise, Sue Allen, Can an Ethen, Juggins Lugger, Scarlets Well, Berdh Arnowydh Kernewek, Kanoryon Calstock, Captain Kernow and the Jack and Jenny Band, Asteveryn, Kana Kara, Tan Ha Dowr, Pete Berryman, Hubbadillia, Mike O’Connor, Blossom the Clown, Sowena, Zabuloe, Dew Varth, Tan Ha Dowr, Rosie Fierek, Mo Keast, Tregajorran Troylers, Skwardya, Spit, Ebren Vras, Cornwall Songwriters, Clay Players, Davey/Webb, Konteth Karrek, Kescanna, Dalla, Naked Feet, Aveladenn, Perraners, Ahanan, Geof Tredinnick, BIM, Chris ha Mary Humphries, Kerensa, Joy Stephenson, Krena, Donsyoryon Lowender Peran, Pentorr, Ray ha Becky Delf, Scoot, Bagas Crowd, Kerens, We Be, Julie Elwin, Samba Celtica, Caracana, Camelford Friends Playford Group, Laura Divall, Horners, Pengizers, Red Army, Riff Raff, Alan Woolard, Bagas Porthia, Troyl and Error, Kekezza, Cape Cornwall Singers, Cornwall Fiddle Orchestra, Tros An Treys, Dee ha Dave Brotherton, Hedra, Trev ha Jacki Lawrence, Cowetha, Gwydh Donsya.

## Kevrennow a-ves
*Gwiasva Lowender Peran
Taywan

**Taywan** (Chinek: 台灣 po 臺灣, *Táiwān*), ha **Repoblek China** yn sodhogel (中華民國, *Zhōnghuá Mínguó*), yw gwlas yn Asi Est. Desedhys yw ogas dhe arvor soth-est China, yntra Nihon (Japan) dhe'n north-est ha'n Filipinys dhe'n soth. Rewlys yw nebes enesow byghan avel Penghu, Kinmen ha Matsu gans an repoblek keffrys hag enys Taywan hy honan.
Yeth weythresek

**Yeth weythresek** yw yeth usys gans kowethyans keswlasek, kowethas, gwlas po korf aral avel y bennyeth rag keskomunya, drefen bos eseli a gews yethow dihaval dhodho. Yma yethow gweythresek dhe'n rann vrassa a gowethyansow keswlasek, ha yethow a'n par a yll bos y yeth sodhogel ynwedh.

## Yethow gweythresek an KU

Wos'talleth, Frynkek ha Sowsnek o yethow gweythresek an Kenedhlow Unys. Wosa henna, Arabek, Chinek, Russek ha Spaynek a veu keworrys avel yethow gweythresek an Kuntelles Ollgemmyn ha'n Gussul Erbysek ha Kowethasek. Arabek, Chinek, Frynkek, Russek, Sowsnek ha Spaynek yw yethow gweythresek an Gussul Dhiogeledh.
Gool Fylm Kernow

**Gool Fylm Kernow** yw gool bledhynnyek, dalethys yn 2001, a fogel war fylmow gwrys yn Kernow, may prof diskwedhyansow kynsa teythyek ha kenedhlek, hag a ost klassys, hweljiow ha dadhlow.

An gool a skoodh gul fylmow yn Kernow yn Kernewek po yn Sowsnek, hag yma kesstrif henwys "Govyn Kernewek", may komend ombrofyoryon aga thybyans rag fylm y'n yeth kernewek. An waynyoryon a recev skoodhyans arhansek ha teknogel rag an askorrans.

Lies gwrier fylmow a ober yn Sownek hepken a alow aga honan gwrioryon fylmow Kernewek. Aga fylmow a wra devnydh yn fenowgh a themow po tirwedhow Kernow. Rag diwysyans fylm Kernow y feu gwruthys an termyn "Oggywood".

## Kevrennow a-ves
* Gwiasva sodhogel Gool Fylm Kernow
Johnny Cash

**Johnny Cash** (26 Hwevrel 1932 &ndash; 12 Gwynngala 2003) o kaner, ilewydh ha gwarier amerikan geryes da.
Tregarrek

**Tregarrek** yw trev yn Kernow kres, yntra Sen Ostel ha Bosvena. Hanow an drev a dheu dhyworth karrek rowan eus est dhe'n drev.

Tregarrek yw trev enesik Kernow King.
Kernow King

**Kernow King** po  (**Edward Rowe** y hanow gwir) yw gesyer kernewek. Ev a dheuth ha bos geryes da yn Kernow wosa ughkarga gwydhyows komedi war an wiasva YouTube, may tevnydh meur a rannyeth Kernow ha may hwra lies devyn dhe vewnans arnowyth yn Kernow, keffrys ha dh'y drev enesik, Tregarrek.

Wosa y wydhyows, ev a wayas dhe gomedi sevel, gans y gynsa diskwedhyans *Wonders of the Cornish Universe* a dornyas a-dro dhe Gernow ha dhe lies tyller pella y'n Ruvaneth Unys. Y nessa diskwedhyans, *Splann!* a dhalleth tornya yn 2013. Ev re dhalathas devnydhya moy Kernewek yn y wydhyows, yn arbennek pan omdhiskwa war-barth hag an Cornish Oafs.

Trigys yw yn Aberfala.

## Kevrennow a-ves
*Gwiasva sodhogel Kernow King
*Folen Kernow King war YouTube
*Folen Kernow King war Facebook
*Folen Kernow King war Twitter
Frank Lloyd Wright

**Frank Lloyd Wright** (genys **Frank Lincoln Wright**; 8 Metheven 1867 - 9 Ebrel 1959) o pennser ha skrifer amerikanek. Ev a dhesinyas moy ages 1000 dhrehevyans ha 532 anedha a veu gorfennys kepar ha Fallingwater yn Pennsylvani ha Gwithti Solomon R. Guggenheim yn Evrek Nowyth. Ev a vedras desinya drehevyansow yn kessenyans gans an kerhynnedh (pennserneth organek).
Krestennek

**Krestennogyon** yw divellkeynoges y'n isfylum **Crustacea**. Yma a-dro dhe 67,000 ehen y'n bagas, ow komprehendya kankres, legesti, bibynes bubyn, sker ha gwrahes oles. Yma dew gopel a davellow dhedha ha rynnys yw aga garrow yn diw skorren dre vras. Trigys yw an rann vrassa a grestenogyon y'n mor po yn dowr fresk. nebes anedha re removas dhe dir yn fast. Krestennogyon hag a vyw war an tir a gomprehend nebes kankres ha gwraghes oles. Varya a wrons yn aga myns yntra arvil gans hys a 0.1mm dhe evrik Nihon gan treuslinen garrow a 4.3 meter ha gravedh a 20 kg.   

An brassa rann a grestennogyon yw gwayadow, mes re a dheu ha bos stag wosa an studh pryv. Bernaklys yw krestennogyon a dheu has bos stag dhe veyn waran arvor. Teurogel yw nebes anedha, kepar ha low puskes ha preves taves. Dell yw usys, krestennogyon a's teves reydhow dyffrans, mes re anedha yw gourvenenrydh. Gori a wra aga oyow dhe breves. Avel tevesigyon, krestennogyon a wra mutya aga kregyn rag moghhe myns. 

Askorrys yw moy ages 10 milvil tonnas a grestennogyon gans pyskessa po ammeth rag boosa tus, an brassa rann anodho bibynes bubyn. Nyns eus meur a byskessa krill po kopepodow, kynth yns i an biomas eneval moyha war an planet, rann vewek a'n gadon voos. 
## Taksonomieth krestennogyon
Tybys yw dell re esplegyas krestennogyon ha hwesker dhyworth hendas *Pancrustacea*. Yn hengovek nyns yw hwesker komprehendys yn krestennogyon, mes studhyansow TDN a-dhiwedhes re brevas an kolm.

## Devynnow


## Kevrennow a-ves
* (Sowsnek) Introduction to the Crustaceomorpha
Tregorlann

**Korlan** yw tre ha pluw yn Kernow, neb peswar mildir soth a Borthbud, yn keverang Lysnowydh. Poblans an dre y'n niverans 2011 o 925. Kregys veu parson Korlan wosa Omsav an Lyver Pysadow yn 1549.
Queen

**Queen** yw band rokk eseli yw Freddie Mercury, Brian May, Roger Taylor, John Deacon.

## Sidiow
*Queen (1973)
*Queen II (1974)
*Sheer Heart Attack (1974)
*A Night at the Opera (1975)
*A Day at the Races (1976)
*News of the World (1977)
*Jazz (1978)
*The Game (1980)
*Flash Gordon (1980)
*Hot Space (1982)
*The Works (1984)
*A Kind of Magic (1986)
*The Miracle (1989)
*Innuendo (1991)
*Made in Heaven (1995)
Johann Wolfgang von Goethe

**Johann Wolfgang von Goethe** (28 Est 1749 – 22 Meurth 1832) o skrifer ha politegiethor almaynek. Y oberennow a gomprehend: bardhonogow epyk ha liennek, yeth plen ha dramas, memours, ombiografi, ha lowr moy.
Charles Causley

**Charles Stanley Causley**, CBE, FRSL po  (24 Est 1917 – 4 Du 2003) o bardh, skolvester ha skrifer kernowek. Attendyes yw y ober awos bos sempel ha didro ha'y gowethasow gans lien gwerin, speshly gans y Gernow enesik.
An Vreder Grimm

**An Vreder Grimm** (Almaynek: *Brüder Grimm* po *Die Gebrüder Grimm*), Jacob (1785–1863) ha Wilhelm Grimm (1786–1859), o akademogyon, yethoryon, hwithroryon wonisogethel hag awtours almaynek, a guntela hag a dhylli liennow gwerin. I yw neb a'n mogha aswonys awtours a dhrollow gwerin, i a wre drollow gerys-da kepar ha: "Sinderik" (Aschenputtel), "An Kwylkynbennsevik" (Der Froschkönig), Hensel ha Gretel (Hänsel und Gretel), "Rapunsel", "Rumpelstiltsik" (Rumpelstilzchen), hag "Erghwynnik" (Schneewittchen). Aga hensa kuntel a dhrollow gwerin, Kinder- und Hausmärchen (Drollow fleghes ha meni), o dyllys yn 1812.
Mezzo Mix

Askorras kola a The Coca-Cola Company yw **Mezzo Mix**. Ev o komendyes dhe Almayn yn 1973.

## A-dro dhe Mezzo Mix

Mezzo Mix yw gwerthys hag askorrys yn Almayn, Pow Swis, Estrych ha Pow Finn yn-unnik. Y arm argemynna, yn Kernowek, yw "Kola a amm dhe owraval" ("Cola küsst Orange" yn Almaynek). An elvennek yw Coca-Cola savonek gans blas owraval skav.

## Kevrennow a-ves
* (Almaynek) Gwiasva Mezzo Mix Sodhogel
Michael Jackson

**Michael Joe Jackson** (29 Est, 1958 – 25 Metheven, 2009) o kaner, donsyer ha gwarier amerikan geryes da.
Lewis Carroll

**Charles Lutwidge Dodgson**, 27 Genver 1832 – 14 Genver 1898, o aswonys yn hwella gans y hanow pluven, **Lewis Carroll**, o skifer, awgrymydh, lojygydh, decon Anglikan ha skeusennydh sowsnek. Y oberennow moyha aswonys yw *[[Alys yn Pow an Anethow]]* ha'y sewyans *[[Der an mirour ha'n pyth a welas Alys ena]]*, ha'n bardhonogow  "*An Morvleydhhelgh*" ha "*Jabdhawokki*", oll anedhans yw ensamplow a flows liennek. Attendyes yw ev rag y ergwari, lojyk ha fantasi. 
## Kernewek
Yma niver a dreylyansow a oberyow Carroll dhe Gernewek.
*Alys y'n Vro a Varthusyon, tr. Ray Edwards, 1998 - Kernewek Kemmyn
*Der an Gweder Miras, tr. Nicholas Williams, 2015 - Kernowek Standard
*Aventurs Alys yn Pow an Anethow, tr. Nicholas Williams, 2015 - Kernowek Standard
Edward Lear

**Edward Lear** (12 Me 1812 – 29 Genver 1888) o artydh, lymner, awtour ha bardh sowsnek, hag yw aswonys lemmyn rag y flows liennek yn bardhonogow ha yeth plen ha'y limmerikow yn arbennik.
Round Maple

**Round Maple** yw gwig yn Suffolk, Pow Sows. Desedhys yw yn pluw Edwardstone yn ranndir Babergh. Kesordenogyon: TL9518143641.
Bakteria

**Bakteria** (unplek: **bakteriom**) yw bagas a organedhow ungellek, korrwelek. Yma kellow byhan heb sprusen wir dhedha. Pur gemmyn yns i yn ogas pub kerhynnedh war an planet. Nebes bakteria a gaws disesys avel kolera, klavor ha'n pla gwynn.

## Devynnow


## Kevrennow a-ves
* (Sowsnek) Todar's Online Textbook of Bacteriology
Peter O'Toole

**Peter Seamus Lorcan O'Toole** (8 mis-Est 1932 &ndash; 14 mis-Kevardhu 2013) o gwarier Iwerdhonek geryes da.
An Travyth Kevys

**An Travyth Kevys** yw para pel-droes yn Newry, Wordhen Gledh. Hanow sodhogel an klub yw Newry City A.F.C.. Fondyes veu an klub yn 2013 wosa an klub gwreydhyel dhe dhos skatt yn 2012. Hanow an sportva yw 'The Showgrounds'.
Plastek Bret

**Plastic Brit** o arvedhen usys dhe dheskrifa tus sport na veu genys y'n Ruvaneth Unys, mes a veu dewisys dhe gesstrifa a-barth Breten Veur. Dre vras usys veu gans paper nowodhow an Daily Mail kyns Gwariow Olympek Hav 2012. Niver a warioryon a vreusyas an term, ow komprehendya Yamilé Aldama, Paula Radcliffe ha Mo Farah.
Dowrgleudh Kesunyans Lyskerrys ha Logh

__TOC__

Dowrgleudh efan o an **Dowrgleudh Kesunyans Lyskerrys ha Logh** a frosas yntra Lyskerrys ha Logh yn Kernow, Breten Veur. Ogasti 6 mildir (10 km) yn hys o hag yth esa 25 yet dhowr dhodho. Ygerys veu yn rannow a-dhyworth 1827. Robert Coad o an ynjynor.

Wortalleth, pennborpos an dowrgleudh o an karyans a vordewes ha kalgh dhe wellhe an trenkenweres a diryow amethek. An dowrgleudh a weythas an trovyans a dhepositow moon war Vre Garn; yth esa les meur dhodho hag ev a garyas an monyow war-nans dhe'n porth yn Logh dhyworth bason dhe Dhowr an Woon. An kenwerth a gressyas dhe'n poynt bos res byldya hyns-horn ryb tenewen y hyns gans kompani an dowrgleudh, ha'n dowrgleudh a stoppyas bos hefordh y honan y'n diwedh.

## Gwethheans an dowrgleudh ha'n dowrgleudh hedhyw

Ygerys veu an Hyns-horn Lyskerrys ha Logh yn 1860 hag ev a dremenas an dowrgleudh dhe bymp le, tri a-woles dhe Dewesva ha dew a-ugh dhodho, mes an hyns-horn a dhistruis an dowrgleudh dh'y benn a-gledhbarth. Porthva vysi o Tewesva hwath awos gwriansow John Buller; ev a hevelis bos an dowrgleudh a-ugh dhe Dewesva gasys dhe wethhe, kyn nyns esa hemma sewyans drehevyans an hyns-horn. An dowrgleudh a dhuryas gwethhe ha ny ylli saw skathow byghan devnydhya an dowrhyns.

Hyns-horn an West Bras a brenas kompani an dowrgleudh yn 1909 dhe allosegi prenas an hyns-horn ha'y draffik havyasek rych.

An Hyns-horn Lyskerrys ha Karn (an hyns-horn a garyas an monyow dhyworth Ranndir Balweyth Bre Garn) a dhegeas yn 1917, mes yma'n Hyns-horn Lykserrys ha Logh owth oberi hwath avel Linen Nans Logh.

Rannow a'n dowrgleudh re dreusvewas bys y'n jydh hedhyw hag y hyllir aga gweles a-hys y hyns; nebes yettys dowr ha chambour yet dhowr a yll bos gwelys ogas dhe Logh, byttele yma hemma leun gans leys dhyworth an Heyl Logh Est. Keffrys ha hemma, yma remenans lies yet dhowr aral a-hys res an dowrgleudh koth, kyns oll yn arenebedh Komm, ryb Lyskerrys, ha dhe worsav drenow Tir an Bughes. 

Yn 2023 yth esa yet dhowr riv 21, henwys *Yet Dhowr an Porthorji (Lodge Lock* yn Sowsnek), sawyes gans bodhogyon gans skoodhyans Konsel Tre Lyskerrys ha Trest Ertach Kernow. 

Yma dowr hwath a fros a-hys brassa rann an dowrgleudh, kynth yma'n chanel pur lettyes gans leys, magoryow ha plansow.

## Gweller ynwedh
* Ranndir Balweyth Bre Garn
* Hyns-horn Lyskerrys ha Karn
* Hyns-horn Lyskerrys ha Logh

## Bybliografi

•Hadfield, Charles (1967). The Canals of South West England. David and Charles. ISBN 0-7153-4176-6.

•Messenger, Michael (2001). Caradon & Looe - The canal, railways and mines. Twelveheads Press. ISBN 0-906294-46-0.

•Popplewell, Lawrence (1977). The Railways, Canal and Mines of Looe and Liskeard. Oakwood Press. ISBN 978-0-85361-212-4.

•Joseph Priestley (1831). "Historical Account of the Navigable Rivers, Canals, and Railways of Great Britain". London: Longman, Rees Orme, Brown and Green.

•Squires, Roger (2008). Britain's restored canals. Landmark Publishing. ISBN 978-1-84306-331-5.
Willis Tower

An **Willis Tower** yw drehevyans yn Chicago, Illinois, Statys Unys. An uhella drehevyans y'n cita yw ev (527 meter).
Segar Bastard

**Segar Richard Bastard** (25 Genver 1854 – 20 Meurth 1921) o breusydh ha gwarier pel-droos bodhesik sowsnek. Genys veu yn Chigwell, Essex. Ev a warias dhe dri bagas avel bodehsik, ha representya y wlas, Pow Sows, unnweyth. Breusydh keswlasek o ynwedh, meur a vri y'n bys pel-droos sowsnek. Ev o an breusydh yn kynsa pennwari an Hanaf FA yn 1878 yntra Wanderers ha'n Royal Engineers y'n Oval ha breusydh gwari kynsa Pow Sows erbynn Kembra yn 1879. Ev a warias krycket rag Para Konteth Essex ha'n MCC. Y alwesigeth o noter.
Hyns-horn an West Bras

**Hyns-horn an West Bras** (**HWB**; po **The Great Western Railway** (**GWR**) yn Sowsnek) o kompani hyns-horn bretennek a junyas Loundres gans an west ha'n soth-west a Bow Sows ha lower a Gembra. Fondyas yn 1833 o hag a recevys y Ober a Senedh yn 1835.  o an yngynor, a wrug dewis kledhrennow efan a 7 tros-hys ha kwartron meusva (2,140 mm), mes dhyworth 1854 ev a dhallathys owth oberi trennow 4 tros-hys 8 ha 1/2 meusva (1,435 mm), kledhrennow savonek. An tren kledhrennow efan diwettha Hyns-horn an West Bras a oberys yn 1892. An kompani a stoppyas ow pos dhe'n diwedh 1947 pan ev a eth hag o an Ranndir West a Gledhrennow Bretennek.

## Ertach
Lower a govyow HWB re beu gwithys gans gwithtiow avel STEAM - the museum of the GWR (y'n hwelji hyns-horn Swindon koth) ha'n Didcot Railway Centre.

Lower a hensi HWB re beu gwithys ynwedh, rag ensampel an hyns yntra Fordh Bosvenegh ha'n Dre Vosvenegh (y'n jydh hedhyw an Hyns-horn Bosvenegh ha Wenford) po an hyns yntra Totnes ha Buckfastleigh (an Hyns-horn Dewnens Soth). An hensi-horn-ma a with hag a dhevnydh lower a jynnow ha kochow HWB keffrys.
Marhek (edhen)

**Marheges** yw bagas a edhen hirgarrek divroansek bras a'n genas *Limosa*.

Marheges a dheber melhwes ha buluk dowr.

Dihaval orth gelvinogyon yw marheges drefen moy kompes po nebes tro-vann yw gelvin marhek, ha dihaval orth stankioghyon drefen hirra yw diwar marhek. Disliw yw aga pluv gwav, mes yma istorr rudhek dhe teyr ehen y'n prys kyjya. Marhogesow yw brassa ages marheges.

Kig marhek a veu mar dha gans tus ha bos debrys meur anodho en termyn eus passys.

## Ehennow
Yma peswar ehen a varhek bew:
* Marhek rudh (*Limosa lapponica*)
* Marhek lost du (*Limosa limosa*)
* Mahek Hudson (*Limosa haemastica*)
* Marhek marbelek (*Limosa fedoa*)
Deutsche Bahn

An Deutsche Bahn Aktiengesellschaft (Kompani Strothys Poblek an Hyns-horn Almaynek) po DB yw kompani karyans Almaynek eus selyas yn Berlin. Gwrug o yn 1994 a gesteudhans a hyns-horn stat an  Republik Keffrysek Almayn (Almayn West), an Deutsche Bundesbahn, ha hyns-horn an Republik Demokratek Almayn (Almayn Est), an Deutsche Reichsbahn. Y'n jydh hedhyw an kompani a ober servisyow keswlasek bysi ha servisyow a-bervedh yn Almayn. Onan a'n kompanis hyns-horn brassa yn kreseuropa yw an Deutsche Bahn AG.

## Servisyow an Deutsche Bahn.

### DB Regio
Iskowethyans an Deutsche Bahn yw DB Regio AG a ober trenow trethysi war viajyow berr ha kresek yn Almayn. Arayas yw an trenow DB Regio gans an Bundesländer (statys Almaynek) po aga Landkreise (ranndiryow).

Yn neb a'n statys yma ambosow termynow hir dhe DB Regio (del yw usys 10 bys 15 bledhynnyow). 

### DB Fernverkehr

Rannans hanteranserhek an Deutsche Bahn yw DB Fernverkehr AG a ober trenow trethysi pelder hir yn Almayn. Fondyas o yn 1999 gans an hanow DB Reise&Touristik, eylhenwelys o yn 2003.

Oll an trenow InterCityExpress (ICE) ha'n trennow InterCity (IC) yw oberys gans DB Fernverkehr yn Almayn ha lower a drenow EuroCity yn Europa. DB Ferverkehr a ober moy es 100 trenow pub dydh.
Bre Garn

Y'n ranndir goth a "Garadon" war Woon Brenn yn Kernow yw Bre Garn. 371 meter (1,217 tros-hys) a-ugh leven an mor yw hy thop. An gorsav treuskorrel Bre Garn a yll bos gwelys war benn Bre Garn dhe'n tyller grid: SX 272 707

An Dowr Seythyn a sev war amal Bre Garn.

## Balweyth hag istori diwysyansek

Y'n termyn eus passyes yth o an vre a-vri rag hy balyow kober mes deges yns i lemmyn. An Bal Kober Karadon Soth eus 1 km dhe soth west a'n dreuskorrel o brassa bal kober an arenebedh yn y dhydh, nans yw 150 bledhen. Balyow kober ha sten erel yw skattrys a-dro dhe venn an vre. Mengleudhyes veu gorwan war Vre Garn keffrys.  

Yma'n Mengleudh Gonamena war amal dhe soth an vre eus leunhes gans dowr. Da yw gans an pobol leel an mengleudh ma rag kerdhes yndho. Y hyllir gweles remenantow avel jynn-wynsya ethen koth, chaynys ha skeul gwreydhek yn-dann an dowr (mis Metheven 2016). Down yw an dowr y'n mengleudh hag yma alsyow ughel dhodho keffrys, dell kemerer with hag owth y wodriga. Yn bledhynnyow a-dhiwedhes meyn koth re beu kemerys dhyworth atalvaow an mengleudh gans y berghennow, Lantoom Quarries. 

Nans yw 100 bledhen an Hyns-horn Lyskerrys ha Karadon eth a-derdro Bre Garn hag y'n jydh hedhyw an gweli kledhren koth yw hyns-kerdhes da dhe gerdhes a-dro dhe'n vre.

## Gweller ynwedh
* Hyns-horn Lyskerrys ha Karn
* Balweyth yn arenebedh Bre Garn
* Balweyth yn Kernow

## Kevrennow
Lantoom Quarries (yn Sowsnek)
Menyon

Gwig y'n ranndir Karadon koth yn Kernow yw **Menyon** (). Trigys yw war an amal est a Woon Brenn ha north west a Vre Garn, peswar mildir (6 km) dhe'n north a Lyskerrys yw. Yn pluw Lanngynhorn yw an wig hag unn mildir dhe-ves a'n Geuswask yw.

Ev yw lavarys bos an wig an wig ughella yn Kernow awos hi a esedh dhe 300 meter (980 tros-hys) a-ugh leven an mor. 

Gwarthevyes yw an wig gan Bre Garn eus 371 meter (1,217 tros-hys) a-ugh; yma treuskorrel war dop an vre. Yn sewyans yma fordh a vos dhe dop dhyworth Menyon. Yma lower a valyow ha mengleudhyow koth y'n arenebedh Menyon hag unn mengeludh a ober war Vre Garn. 

Dhe west an wig yw tri hylgh men, an Hurlysi, a-lemmyn yth esa kleudhyans hendhyskoniethel dhe'n Hurlysi ha kons koth o trovyes.

Yma unn diwotti, dew deva hag unn sodhva bost y'n wig.

## Gweller ynwedh
* Ranndir Balweyth Bre Garn
* Diswysyans Balweyth yn Kernow
* Hyns-horn Lyskerrys ha Karn
An Geuswask

Torr growan yn Kernow yw an Geuswask (). Trigys yw war amal est Goon Brenn war Vre Stowe yn pluw Lanngynhorn; yn ogas peswar mildir (6 km) dhe'n north a Lyskerrys yw. An growanek o formys yn naturel gans tewedhans. Hy hanow a dhos dhyworth hy hevelep orth "keuswask", devis esa devnydhyes dhe wul keus.

Trigys yw hi ogas an Mengleudh Keuswask ha kerhynnys yw gans lower a rowanekyow erel. Braggyes gans distruyans o an timos-ma y'n kansbledhen nownsegves awos yth esa oberyansow blastyans dhedhorn, mes sawyes o hi gans krodhvolyow leel.

Yma diwotti yn Menyon eus henwelys "The Cheesewring" rag an Geuswask.
Koyt Tredhewi

Koyt Tredhewi () yw krommlegh eus trigys yn Komm Tremar y'n bluw Ryskarasek dhe'n north a Lyskerrys yn Kernow. Naw tros-hys (2.7 meter) ughel yw, hi a gonsyst a bymp menhir a gappys gans legh veur. Menystrys yw an koyt gans an Cornwall Heritage Trust a-barth dhe English Heritage.
Hyns-horn Lyskerrys ha Logh

An Hyns-horn Lyskerrys ha Logh yw hyns-horn a veu byldyes yntra Moorswater ogas dhe Lyskerrys ha Logh yn Kernow, Breten Veur. Diwettha an hyns-horn veu ystynnys dhe Worsav Lyskerrys rag junya gans Penn-hyns-horn Kernow. Kensa rann an hyns-horn a ygeris yn 1860 hag perghennys o gans an Kompani Dowrgleudh Kesunyans Lyskerrys ha Logh; an dowrgleudh re bia byldyes mogha a-varr rag karya mordewes ha kalgh yn-bann an glynn Avon Logh Est, porpos an dowrgleudh o dhe weres gwellhe an drenkenweres a wlasow ammethek. 

Pan veu trovyes kober ha sten war Vre Garn, y fons i driys yn-nans dhe borth Logh gans an dowrgleudh; re veur o dalhedh an traffik rag an dowrgleudh ha byldyes veu an hyns-horn. Berr a vona o an kompani hag ev a oberas gans unn lokomotyv hirbrenys wor'talleth. An hyns-horn a garyas monyow dhyworth ranndir balweyth Karn dhe'n mor dhe Logh, keffrys glow ha jynnweythow, ha nebs daffar ammethek yn-bann an glynn.

Traffik trethyas a dhallathas yn 1879 ha dhe'n unn termyn yth esa estennans moon ow teklinya seulabrys. An kompani a wrug drehevel hyns-horn junyans yntra Moorswater ha gorsav Lyskerrys dhe gennertha traffik trethyas ha gwara ollgemmyn; hemma veu ygerys yn 1901. Yma ledrow serth ha gwarrow glew dhe'n skorren yntra Lyskerrys ha'n dhibarthva dhe Gomm.

Hedhyw ygerys yw an hyns-horn dhe draffik trethyas hwath usi oberys gans Great Western Railway yn-dann an hanow Linen Nans Logh.
Angela Merkel

**Angela Dorothea Merkel** (née **Kasner**, genys 17ves Gortheren 1954 yn Hamburg) yw politegores Almaynek. Hi o an chansler Almayn a-dhia 2005 dhe 2021 ha ledyer a'n Unyans Kristyon-Demokratek (CDU, Christlich Demokratische Union) a-dhia 2000 dhe 2018. An venyn gensa dhe sodha y'n dhew yw hi.
Deutsche Reichsbahn (1945–1993)

Hyns-horn stat an Republik Demokratek Almayn (Almayn Est) o an Deutsche Reichsbahn (Hyns-horn an Empir Almaynek) po DR.

Wosa Bell Nessa an Bys yth esa va gwrug a dharnow an Deutsche Reichsbahn y'n  kwarton-sesyans Sovietek. An Deutsche Reichsbahn a dreusvewas an Eylunyans Almayn bys an 31ves a Vis Kevardhu 1993, war an kensa a Vis Genver 1994 an Deutsche Reichsbahn a junyas gans an Deutsche Bundesbahn dhe wul an Deutsche Bahn AG. Yth esa'n Deutsche Reichsbahn an arvethor brassa y'n RDA.

## Hanow

Wosa an bell yth esa termyn a annazihans a-dreus oll a Almayn, mes hyns-horn an RDA a withas y hanow Nazi. Yth esa dew reson meur rag hemm; yn kensa, gans ow kwitha'n hanow an RDA a ylli oberi trenow (ha karyans poblek) yn Berlin West. Yn nessa o an mona, mar an RDA re janjyas hanow an hyns-horn res re via dhedhans i chanjya hanow war oll an pythow gans hanow an kompani koth.
The Railway Series

**The Railway Series** (Kernowek: Kevres an Hyns-horn) yw kuntel a lyvrow drolla a-dro dhe gevreyth hyns-horn trigys war an enys  fugiethek a Sodor. Yma 42 lyver y'n kevres, dyllas o an kensa yn 1945. Skrifas o hwegh warn ugens gans an Revrond Wilbert Awdry bys 1972. Skrifas o 16 moy gans y vab, Christopher Awdry; 14 yntra 1983 ha 1996, ha dew yntra 2007 ha 2011.

Grondyas war dharvosow gwir o ogasti oll an drollow *The Railway Series*. Awos enthusyast hyns-horn o Awdry, y fynni va bos y dhrollow mar wir dhe vewnans avel possybyl. Ogasti oll an gnasow jynnow o grondyas war glasys jynn gwir, ha neb a'n hensi-horn o grondyas war hensi gwir y'n Enesow Bretenek. 

Gnasow ha drollow a *The Railway Series* a wrug grond a'n kevres pellwolok fleghes *[[Thomas and Friends]]*.

Aswiwans sonskrifys a *The Railway Series* re beu sonskrifas lower gweyth gans hanow *The Railway Stories*.

## Dalethow
An drollow a dhalathas yn 1942, pan Christopher Awdry dew vloodh re gachyas brygh rudh ha res o dhodho gortos yn stevel tewlhys. Y das a venja leverel drollow ha rimyow orto dh'y jerya. Onan a'n rimyow esa da gans Christopher o:

»Early in the morning,

Down at the station,

All the little engines

Standing in a row.

Along comes the driver,

Pulls the little lever

Puff, puff! Chuff, chuff!

Off we go!«

*Treylyans Kernowek:*

»A-brys y'n mytten,

Dhe'n leur dhe'n gorsav,

Oll an jynnow byghan

Ow sevel yn rew.

An lewyer a dhos a-hys,

a denn an kolpes byghan

Hwyth, hwyth! Chuf, chuf!

Dhe-ves ni a vos.«

Ankoth yw grondys an rim-ma, mes hwithrans gans Brian Sibley a brof y vos dhalleth dhe neb tyller kyns Bell Kensa an Bys. Rimyow avel an onan-ma ha moy a weras aweni an drollow gans Revrond Awdry.
Revrond Wilbert Awdry

Wilbert Vere Awdry OBE (15 Mis Mehevin 1911 - 21 Mis Meurth 1997) o klorek Anglikan, enthusyat hyns-horn ha awtour fleghes sowsnek. Aswonys gwella avel an Revrond W. Awdry, ev a wrug Tomas an Jynn Tank, gnas kresel yn y dhrollow yn The Railway Series.
Hyns-horn Talyllyn

An hyns-horn Talyllyn (Kembrek: *Rheilffordd Talyllyn*, ) yw hyns-horn kledhrennow-kul gwithys yn Kembra a vos rag 7.25 Mildir (11.67 km) dhyworth Tywyn war an kost Kembra kres dhe Nant Gwernol ogas dhe'n wig, Abergynolyn.  

Ygeras o an hyns-horn yn 1866 dhe garya legh dhyworth an mengleudhyow dhe Vryn Eglwys dhe Dywyn. An hyns-horn kledhrennow-kul kensa yn Breten esa gasas karya trethysi gans Akt a Senedh ow tevnydhya halyans ethenn.

Despit fyllel a gevarhow an hyns-horn a wrug gortos yger, hag yn 1951 ev a wrug mos ha bos hyns-horn gwithys kensa an bys dhe vos gwithas avel hyns-horn ertach gans bodhogyon.

A-ban withans, an hyns-horn re oberas avel tennvos havyasek ha re efanas y rol a gerri hyns-horn ga re vyldyas jynnow ha kochow nowydh.
Hyns-horn Lynn Padarn

**Hyns-horn Lynn Padarn** (Kembrek: *Rheilffordd Llyn Padarn*, ) yw hyns-horn kledhrennow kul war lergh 1'11½" (597 mm) a bon dres 2.5 mildir (4 km) a-hys glann est Lynn Padarn yn Eryri, Gwynedd.

## Istori

### Istori avel Hyns-horn Padarn
An hyns-horn a hol rann an Hyns-horn Padarn koth, hyns-horn 4' 0" o byldyes yn 1842 dhe garya legh dhyworth an Mengleudh Dinorwik dhe'n Velinhyli. An Hyns-horn Padarn veu degeys an 3sa Mis Du 1961. Lyftyes veu an hyns-horn yntra Mis Me 1962 ha Mis Hwevror 1963.

### Dasserghyans

Kensa towl an hyns-horn dhe eylygeri o gwrys gans den leel G. Ward a brofyas hyns-horn a gylghya Lynn Padarn ow tevnydhya gweliow kledhren an hyns-horn Padarn ha skorren Lannberis koth Kledhrennow Bretennek. An towl re venja devnydhya kerri dhyworth an Mengleudh Legh Dinorwik, mes ny eth an towl yn-rag.

Mis Gortheren 1966 A. Lowry Porter a brofyas hyns-horn berra dhe bonya dhyworth hwelji an mengleudh dhe Gilfach Ddu ogas dhe Lannberis dhe Bennlynn, a-hys gweli kledhrennow mogha est an Hyns-horn Padarn. An mengleudh veu degeys Mis Gortheren 1969 ha hweljiow an mengeludh veu prenys gans Konsel Konteth Gwynedd gans an mynnas a vyldya park gwlasek.

An kompani hyns-horn Lowry Porter a brenas tri jynn-ethen hag unn jynn-disel rag an hyns-horn lynn. Mis Metheven 1970 konsel an gonteth a brenas gweli kledhrennow an Hyns-horn Padarn hag agria dh'y dhevnydh rag an hyns-horn lynn.

Devnydhyes veu an jynn-disel Ruston dhe bottya lergh. Y'n kettermyn yth esa an kensa jynn-ethen, *Dolbadarn*, daskorys rag oberans. Res o dhe'n kompani eylgeyjya lower a'y gerri awos bos geyj nowydh an hyns-horn 1' 11½" (597 mm) yn le geyj koynt an mengleudhyow a 1' 10¾" (578 mm). An kompani a vyldyas kochow bogi nowydh, mes yth esa lower a broblemmow gansa.

### Ygeryans an hyns-horn nowydh
Ygerys o an hyns-horn an 28ves Mis Me 1971, mes awos bos res dhe'n kompani eyldhesinya an kochow ny dhalathas an kensa trenow poblek bys an 19ves Mis Gortheren 1971. An hyns-horn a ystynnas dh'y bennworsav a-lemmyn dhe Bennlynn yn gwav 1971.

### Ystynnans Lannberis

Mis Methevin 2003 an hyns-horn a wrug ystyn dhe dre Lannberis gans gorsav nowydh ogas dhe worsav Hyns-horn Menydh an Oodhva. Yma'n pennworsav dhe Gilfach Ddu ha derworsav lemmyn rag an Gwithti Kenedhlek Legh ha Kastell Dolbadarn.

## Oberansow
An hyns-horn a dhevnydh tri jynn-ethen (mirowgh orth "Jynnow" a-is) dhyworth an Mengleudh Dinorwik. Yma nebes jynnow-disel war an hyns-horn hwath, devnydhyes yns i rag hweldrenow ha pan nyns eus an jynnow-ethen kavadow.

## Jynnow

Restren:Dolbadarn At Cei Llydan.jpg|Dolbadarn dhe Cei Llydan.
Restren:Llanberis Lake Railway Elidir.jpg|Elidir war an ystynnans yntra Lannberis ha Gilfach Ddu.
Restren:Llanberis Lake Railway Thomas Bach.jpg|Thomas Bach dhe Gilfach Ddu.