open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
William Lemon

**Syr William Lemon, 1a Baronet** (11 mis Hedra 1748 &#x2013; 11 mis Kevardhu 1824) a veu Esel a'n Senedh dhe bastellow vro yn Kernow a 1770 dhe 1824, somm a 54 bledhen.

## Kilva
Ev o mab William Lemon hag Anne, myrgh John Willyams a Carnanton House ha mab wynn William Lemon (1696&#x2013;1760), a gavas perghenogeth an teylu yn Krugliw in 1749.

Broder yonka Lemon, John (1754–1814) a veu Esel a'n Senedh rag Essa and Truru, hag o perghennek Pollevillan. John Lemon a veu marow an 5 mis Ebrel 1814.

Y hwor Anne a dhemedhas John Buller, ES rag Keresk ha Porthbyghan.

## Adhyskans
Adhyskys veu orth Christ Church, Oxford gans Grand Tour.

## Servis y'n senedh
Ev a veu Esel a'n Senedh rag Pennrynn 1770&#x2013;1774 ha Kernow 1774&#x2013;1824, somm a 54 bledhen.

Ev a veu gwrys an Baronet Lemon a Krugliw, Kernow an 24 mis Me 1774.

## Demedhyans
Ev a dhemedhas Jane, myrgh gottha James Buller, ES rag Kernow hag y wreg Jane, o myrgh gottha Allen Bathurst, 1a Yurl Bathurst. Jane Lemon a veu marow an 17 mis Metheven 1823.

## Fleghes
Pennfenten: *Baronetage* gans Debrett, 1839.

* Anne, a dhemedhas Syr John Davie yn 1796.
* Maria a dhemedhas Francis Jodrell yn 1807.
* William genys 1774 marow 1799.
* Louisa, a dhemedhas Lt. Col. George Hart Dyke yn 1802. Hi a veu marow yn 1839.
* Harriet, a dhemedhas Francis Basset, 1a Baron de Dunstanville ha Basset yn 1824. Hi a veu marow 30 mis Kevardhu 1864.
* John, genys 1779, a veu marow yonk.
* Emma
* Frances
* Isabella Jane a dhemedhas hy henderow Anthony Buller yn 1805
* Charles, 2a Baronet
* Tryphena-Octavia - a veu marow yonk
* Caroline Matilda a dhemedhas John Hearle Tremayne yn 1818

## Mernans
Ev a veu marow an 11 mis Kevardhu 1824 hag y ditel eth dh'y vab .

## Devynnow
Henry II a Bow Sows

**Henry II a Bow Sows**, henwys ynwedh **Henry II Curtmantle** (Le Mans, Frynk, 5 Meurth 1133 – Chinon, Frynk, 6 Gortheren 1189) a veu ynwedh Yurl Anjou, Yurl Maine, Duk Normandi, Duk Aquitaine, Duk Gaskoyn, Yurl Naoned, Arlodh Wordhen hag a'n jevo maystri war Gernow hag, orth termynyow dyffrans, war Gembra, Alban, Breten Vyghan ha Frynk howlsedhes. Y emperoureth yn Frynk o kemmys dh'y les dell o Pow Sows.

Mab Geoffrey V, Yurl Anjou ha'n Emperes Matilda veu ev. Ev a dhemedhas Eleanor a Aquitaine yn 1152 hag a veu kurunys an myghtern yn 1154. Yth esa yn mysk y fleghes an vyghternyow a'n termyn a dho Richard, a hembrenki lies batal, ha John. Kyn fe Myghtern Pow Sows, ny wrug ev bythkweth dyski an yeth sowsnek drefen y deylu dhe dhos a Normandi yn 1066. I a gewsi Normanek. Skientek ha dyskys da o Henry. Ev a gewsi Latin yn fros, o yeth tus dhyskys yn Ewrop an termyn na. 

Yskynnans Henry II dhe dron Pow Sows a veu akordys yn 1153. Ev a dheuth dhe'n tron yn 1154 wosa mernans Stephen I. Ev a lehas gallos an barons o pur allosek yn reyn Stephen, hag yn 1166 ev a dhallathas trial dre dhewdhek den.

Ev a wrontyas tiredh yn Kernow dhe Richard de Luci, a dhrehevis kastel may hwrug an cita Truru tevi a-dro dhodho.
Jaynagar Majilpur

**Jaynagar Majilpur** yw cita yn Eynda. Yma a-dro dhe 25,922 a dus ow triga yn Jaynagar Majilpur.

## Gwiasva
* https://web.archive.org/web/20220423063746/http://www.jaynagar-majilpur-municipality.com/
Honolulu

}}, }]]An sel Honolulu
|-
|Kenedhel || Statys Unys
|-
|Stat || Hawaii
|-
|Mayour || Kirk Caldwell (D)
|-
|Poblans&nbsp;(2010) - Doesedh|| 337,256 a drigoryon  2,236 triger/km²
|}
**Honolulu** yw an vrassa cita ha penncita Hawaii, Statys Unys. An cita a veu ynkorforys yn 1907. Poblans an cita yn niveryans 2020 o 350,964.

## Gwiasva
* www.honolulu.gov
Richmond

**Richmond** yw penncita Virjynni, Statys Unys. Poblans an cita yn niveryans 2020 o 226,610.

## Gwiasva
* www.ci.richmond.va.us
Basshunter

**Basshunter**, **Jonas Erik Altberg** (genys 22 Kevardhu 1984 yn Halmstad) yw kaner ha DJ swedek.

## Disgyddiaeth
### Kuntellow
* *[[The Bassmachine]]* (2004)
* *[[LOL (^^,)|LOL <(^^,)>]]* (2006)
* *[[Now You're Gone – The Album]]* (2008)
* *[[Bass Generation]]* (2009)
* *[[Calling Time]]* (2013)

### Kanow
* "The Big Show" (2004)
* "Welcome to Rainbow" (2006)
* "Boten Anna" (2006)
* "Vi sitter i Ventrilo och spelar DotA" (2006)
* "Jingle Bells" (2006)
* "Vifta med händerna" (2006)
* "Now You're Gone" (2007)
* "Please Don't Go" (2008)
* "All I Ever Wanted" (2008)
* "Angel in the Night" (2008)
* "Russia Privjet (Hardlanger Remix)" (2008)
* "I Miss You" (2008)
* "Walk on Water" (2009)
* "Al final" (2009)
* "Every Morning" (2009)
* "I Promised Myself" (2009)
* "Saturday" (2010)
* "Fest i hela huset" (2011)
* "Northern Light" (2012)
* "Dream on the Dancefloor" (2012)
* "Crash & Burn" (2013)
* "Calling Time" (2013)
* "Elinor" (2013)
* "Masterpiece" (2018)
* "Home" (2019)
* "Angels Ain't Listening" (2020)
* "Life Speaks to Me" (2021)
* "End the Lies"  (2022)
* "Ingen kan slå (Boten Anna)"  (2023)

## Kevrennow a-ves

* Gwiasva sodhogel
Cherokee (yeth)

**Cherokee / Cherokiek** (ᏣᎳᎩ ᎦᏬᏂᎯᏍᏗ, *Tsalagi Gawonihisdi* [dʒalaˈɡî ɡawónihisˈdî]) yw yeth Irokoiek peryllys an dus Jerokiek. Yma a-dro dhe 12,000 Cherokiegor a dres 300,000 esel an kordh. Yth yw an unsel yeth Irokoiek dyghow hag yma lies dyffrans bras a'n yethow Irokoiek erel. Yeth lies stagans yw Cherokiek a dhevnydh system skrifa lytherennek sylabennow unnik. 

Rannyeth a Jerokiek a gowsir yn Oklahoma yw "peryllys yn tevri", an onan yn Karolina North yw "peryllys yn sevur" herwydh UNESCO. An rannyeth isella, a gowsis war or Karolina Soth - Georgi, re beu marow a-dhia a-dro dhe 1900. Le ages 5% a fleghes Cherokiek yw megys yn tiwyethek yn Cherokiek ha Sowsnek. Yma meur a restrennans a'n yeth awos hi dhe vos an yeth Amerikanek Genesik ynni y tyllas brassa rann a lien. Dyllansow a gomprehend gerlyver ha gramasek Cherokiek ha lies dyllans an Testament Nowyth ha Psalmow an Bibel maga ta. ᏣᎳᎩ ᏧᎴᎯᏌᏅᎯ / Tsalagi Tsulehisanvhi (an Feniks Cheorkiek) o an kensa paper nowodhow esa dyllys gans Amerikanoryon Enesik y'n Statys Unys hag an kensa dhe vos dyllys yn yeth Amerikanek genesik. Niverow bras a Jerokiegoryon a bub oos yw trigys hwath y'n Or Qualla yn Cherokee, Karolina North hag yn lies pow a-berth y'n Genedhel Jerokiek yn Oklahoma. Yma'n niverow a yowynkes neb a nowedh les y'n hengovyow, istori ha yeth a'ga hendasow owth ynkressya.

Awos hy bos yeth lies stagans yma Cherokiek pur dhyffrans dhe Sowsnek ha dhe yethow Eyndo-Europek erel avel Frynkek po Spaynek hag y kynnik lies challenj dhe dhyskoryon devesik. Unn ger yn Cherokiek a yll meneges tybyansow le may fia res devnydhya lies ger yn Sowsnek, ow komprehendya kettesten an lavar, desevow yn-kever an kowser, an gwrians hag objeta an gwrians. Komplegeth furvonieth an Cherokiek yw diskwedhes yn hwella yn verbow py usi a-dro dhe 75% a'n yeth, nyns esons saw 25% a'n Sowsnek y'n fordh aral. Yma res dhe verbow Cherokiek komprehendya dhe'n lyha ragworrans rakhanwel, gwreydhen verbel, wosaworrans gwedhek, ha wosaworrans model.

## Lytherennek Sylabennow

Pub onan a'n lytherennow a dhiskwedh unn sylaben, avel yn *kana* yn Nihonek. An kensa hwegh lytheren a dhelin sylabennow bogalennow unnik. Lytherennow rag sylabennow a jun kesonnennow ha bogalennow a hol. Y redir a-dhowrth kledh dhe dhyghow, topp dhe woles.

## Gerva

## Ensamplys

### Enampel a Jerokiek skrifys

## Devynnow
Yethow Irokoiek

Teylu yethow tus enesik Amerika Gledh yw an **yethow Irokoiek**. Aswonys ymons rag aga fowt a gesonnennow ganowel. Yethow lies stagans ha pennverkus yw an yethow Irokoiek.

Y'n jydh hedhyw yth yw pub yeth Irokoiek saw Cherokiek ha Mohawkek peryllys yn sevur po peryllys yn troboyntel, ha nyns eus saw nebes kowsoryon goth hwath. Yma Cherokiek yn Karolina Gledh prederys dhe vos peryllys yn sevur. 

## Rannans an teylu

: Irokoiek an North
:: Irokoiek an Lynnyn
::: Irokoiek Gwir
:::: Seneca (peryllys yn sevur)
:::: Cayuga (peryllys yn sevur)
:::: Onondaga (peryllys yn sevur)
:::: Susquehannock (†)
:::: Mohawk–Oneida
::::: Oneida (peryllys yn sevur)
::::: Mohawk
::: Huronian
:::: Huron-Wyandot (†)
:::: Petun (Tobacco) (†)
::: Andhiblans
:::: Wenrohronon/Wenro (†)
:::: Yeth Huroniek Heptu (†)
:::: Erie (†)
:::: Laurentiek (†)
:: Tuscarora–Nottoway
:::: Tuscarora (ogas marow)
:::: Nottoway (†)

Irokoiek an Soth

: Cherokiek (Rannyeth Karolina Gledh) (peryllys yn sevur)
: Cherokiek (Rannyeth Oklahoma)

**(†)** — yeth varow

## Yethoniek Irokoiek ha dasvewheans an yethow
Yn 2012 yth esa kors yn yethonieth Irokoiek dhe Bennskol Syracuse, an *Certificate in Iroquois Linguistics for Language Learners,* yth yw delinyes rag studhyoryon ha dyskadoryon yeth a ober yn dasbewheans yeth.

Six Nations Polytchnic yn Ohsweken, Ontario a gynnik korsow dyploma ha gradh Ogwehowehek yn Mowhawkek po Kayugaek.

## Kampollansow
Jack LaLanne

**Francois Henri** "**Jack**" **LaLanne** (26 Gwynngala, 1914 – 23 Genver, 2011) o gwarier amerikan geryes da.
Kath

**Kathes**, henwys ynwedh **kathes dov** (*Felis catus*)*,* yw bronnviles kigdevoryer (ow tybri kig) a'n teylu Felidae.
Alpow

An **Alpys** (po An **Alpow**) yw an brassa kadon a Europa. Y dhrehedhyans dhyworth Ostri ha Sloveni y'n est; dre Itali, Pow Swis, Lightensteyn hag Almayn; dhe Pow Frynk y'n west. Mammfurv styr an ger yw 'gwynn'. 

An ughella menydh y'n Alpys yw Mont Blanc, orth 4,808 meter (15,774 tros-hys), war'n amal Itali-Frynk.

## Kampollansow
Morgowles

**Morgowles** yw enyvales a'n fylum Cnidaria. Yth yns clade monophyletic, an **Medusozoa**. I a drig y'n keynvoryow, yn hyli, le may tebrons enyvales mor byghan kepar ha plankton po pysk byghan, ha neyja y'n mor. Nyns eus marnas nebes morgowles a drig yn dowr fresk.

An Medusozoa yw peswar klass a'n Cnidaria: 

* Scyphozoa: an morgowles gwir
* Cubozoa: an morgowles kist
* Staurozoa: an morgowles garennow
* Hydrozoa: an hydroids

## Kampolansow
Yen

An **yen** po **en** nihonek yw mona kemmyn devnydhys yn Nihon. Del usys yth yw skrifys gans arwodh ¥, mes yn Nihonek yth yw skrifys gans an kanji 円. An bathow yw pur skav ha kadon dhyworth ¥1 dhe ¥500. An ughella noten arghantti talvosogeth yw ¥10,000. An mona kemmyn nihonek yw an tressa mogha mona kemmyn kenwerthys y'n bys.

## Kampollansow
Yethow Teythyek an Amerikaow

Yethow kewsys gans tus deythyek a-dhyworth Alaska ha Greunland bys dhe boynt mogha soth Amerika Soth yw **Yethow Teythyek an Amerikaow**. An yethow ma a gonsyst a lies teylu yeth, kepar ha yethow enyshes ha yethow heb aga klassa.

Herwydh UNESCO brassa rann a yethow teythyek an Amerikaow yw peryllys yn troboyntel ha lies re dremenas seulabrys. An brassa yeth deythyek yw Kwechyaek Soth yw kewsys gans ogas dhe 7 milvil berson, brassa rann yn Amerika Soth.

## Teyluyow yeth ha yethow heb aga klassa

### Amerika North
Yma a-dro dhe 296 yeth deythyek a gowsir (po a gowsis yn kens) y'n tir north a Veksiko. 269 anedha a yll bos gorrys yn 29 teylu, an 27 yeth ma nag yns gorrys yn teylu yw po yethow enyshes po heb aga klassa. Brassa teyluyow yn termow niverow a gowsoryon yw Na-Dené, Algik hag Uto-Aztekek. Yma dhe Uto-Aztekek brassa niver a gowsoryon (1.95 milvil) mar komprehendir yethow Meksiko awos bos 1.4 milvil Nahuatlegoryon. Na-Dené yw nessa gans ogas dhe 200,000 kowsor, 180,000 a'n re ma yw Navahoegoryon. Yma 180,000 kowsor a yethow Algik, Kriegoryon hag Ojibweegoryon dre vras.

### Amerika Gres ha Meksiko
Yn Amerika Gres yma'n yethow Mayanek yn-mysk an re a gowsir y'n jydh hedhyw. Yethow Mayanek yw kewsys gans 6 milvil berson dhe'n lyha yn Gwatemala, Meksiko, Belisa ha Honduras. Yn 1996 yth aswonas Gwatemala 21 yeth Vayanek dre hanow ha Meksiko a aswon eth moy. Teylu yethow Mayanek re beu hwithrys yn manyl hag yw onan a'n teyluyow mogha studhyes y'n Amerikaow.

### Amerika Soth ha'n Karibi
Y kowsir hwath a-dro dhe 350 yeth yn Amerika Soth hag yth yw tybys y kowsis 1,500 yeth kyns kensa kestav Europek.

## Pennfentynnyow
Hyns Dagrow

Kevres a dhasleansow gorhemmynnel a Amerikanyon Enesik a-dhyworth aga thiryow hendeyluyek y'n Statys Unys Soth-Est dhe arenebedhow y'n west (west a'n dowr Mississippi dell o usys) py re bia henwys Tiredh Eyndek o an **Hyns Dagrow** (, Cherokiek: *ᎨᏥᎧᎲᏓ ᎠᏁᎬᎢ*). Gwres a veu an dasleansow gorhemmynnel gans awtoritas an governans ow sewya tremenans Reyth Remova an Eyndogyon yn 1830. An dus dhasleys a wodhevis diskudhans, disesys, ha famyans hag ow viajya dh'aga thir gwithys nowyth, ha lies person a verwis kyns drehedhes penn aga viajyow. An dasleansow gorhemmynnel a gomprehendyas eseli a'n kenedhlow: Cherokee, Muscogee (Hrylyn), Seminole, Chickasaw, Choctaw, Ponca, ha Ho-Chunk/Winnebegow. An lavar "Hyns Dagrow" a dheu a-dhyworth deskrifans a removans lies kordh a Amerikanoryon Enesik, ow komprehendya dasleans bismerus an Genedhel Cherokee yn 1838.

An Genedhel Ho-Chunk/Winnebagow a veu kerghynnys gans chenons, ha dhana y fons removys a res gans gonnow. An kensa a bymp Hyns Dagrow rag an Genedhel Ho-Chunk/Winnebagow o dhe Iowa. Aga fympes Hyns Dagrow a dheuth dh'y benn yn Nebraska, tyller a-lemmyn tir gwithys an Winnebagow.

Yntra 1830 ha 1850, an dus Chickasaw, Choctaw, Heylyn, Seminole, ha Cherokee (ow komprehendya kethyon gemyskyes aga hil ha du a drigas y'ga mysk) a veu removys a res a-dhyworth aga thiryow hengovek y'n Statys Unys Soth-Est, ha dasleys pella dhe'n west. An Amerikanyon Enesik neb a veu dasleys a veu gwrys dhe geskerdhes dhe bennow aga viajys gans kresluyow stat ha leel. Removans an Cherokee yn 1838 (an removans a res diwettha a-est a'n dowr Mississippi) a veu dallethys gans diskudhans owr ogas dhe Dhahlonega, Jeorji yn 1828, a ledyas dhe Fyskans Owr Jeorji. Ogas ha 2,000 - 8,000 a'n 16,543 den Cherokee dasleys a verwis a-hys an fordh.

## Pennfentynnyow
Gabriel García Márquez

**Gabriel José de la Concordia García Márquez**, aswonnys ynwedh avel **Gabo** (mis Meurth 6, 1927 – mis Ebrel 17, 2014) o skrifor Kolombiek hag a skrifas lyvrow, hwedhlow berr, tekst rag fylm ha erthyglow rag paperyow nowodhow.

Genys veu Márquez yn tre vyghan yn Kolombia, Aracataca. Yn kynsa le, ev a studhyas rag dos ha bos jornalyas. Ev a dhallathas skrifa orth etek bloodh.  Y gynsa lyvrow o a-dro dh'y vewnans.

Aswonnys an gwella ova rag y romansow Kans Bledhen Unnigedh (1967), Kynyav an Ugheldas (1975) ha Kerensa yn Termyn Kolera (1985).
Dowrhyns

Pub eghen a gorf dowr viajadow yw **dowrhyns** (keffrys *hyns-dowr*). Yma lies isglass rag gweres lettya disklerder. Yma odhom a'n kensa dyffrans yntra hensi-gorhelya morek ha dowrhensi a dhevnydhir gans skathow y'n tir. Hensi-gorhelya morek a dreus keynvoryow ha moryow, ha nebes lynnyn, le mayth yw  viajadowder desevys ha nyns eus res a ynjynorieth, marnas rag darbari draft rag skathow moryow down dhe neshe kayow, po rag treusi kuldirow; hemm yw  oberen dowrgleudhyow gorholyon. Dell yw usys ni dheskrifir kanelyow pelys y'n mor avel dowrhensi.

Pan yma porth desevys i'n tir, ymons neshes gans dowrhyns a alsa bos deskrifys avel "y'n tir", mes hanow usadow an re ma yw "dowrhyns morek". An term "dowrhyns y'n tir" a gows yn-kever avonyow viajadow ha dowrgleudhyow esa desinyes rag skathow arbennek yn-unnik, heb dout yma'n skathow ma lies gweth bianna ages skathow an mor.

Rag dowrhyns dhe vos **viajadow**, yma res dhodho metya lies kriterium:

* Yma res dhodho bos down luck rag esya lestri a garg dhe dhraft an desin.
* Yma res dhodho bos efan luck rag gallos tremen a lestri gans efander po prenn an desin.
* Yma res dhodho bos rydh a lettys a viajya, kepar ha dowrlammow ha frosow uskis.
* Yma res dhe'n fros bos hwar luck dhe allos lestri dhe avonsya a-dal avon heb kaletterow di-res.
* Yma res dhe ughelder an tonnow (war lynnyn) bos le ages ughelder desin an lester. 

Lestri a dhevydh dowrhensi a var a-dhyworth skathow hir usi tennys gans enevales dhe dankeryow oyl kowrek ha skathow an keynvor, kepar ha skathow morviajys.

## Gwelewgh ynwedh

* Dowrgleudh
* Skath
* Rol a dhowrgleudhyow yn Breten Veur
* Res Melyn
Konnar dowrgleudhyow

**Konnar Dowrgleudhyow** o oos bysi a dhrehevel dowrgleudhyow yn Pow Sows ha Kembra ynter an 1790ow hag an 1810ow, hag an hwethen marghas stock a dheuth ganso y'n 1790ow a-varr.

## Kilva
Y trehevis an a-varra dowrgleudhyow avel negysyow leel, dell o usys gans gwikoryon, gwrioryon po perghennow balyow a vynnas gorholya gwara, kepar ha dowrgleudh Duk Bridgewater a veu byldyes rag karya glow a-dhyworth Worsley dhe Vanchester. 

Despit dhe gost ughel an drehevans, an pris a low yn Manchester a dhiyskynnas 50% yn kott wosa'n dowrgleudh dhe ygeri, ha sewena arghansek o tennvosek dhe gevargheworyon.

Bresel Anserghogeth Amerika a dhiwedhas yn 1783. Resek hir a drevasow da a ledyas dhe gressyans yn gober towladow ha kressyans y'n niver a dus esa ow hwilas kevarghewi chatel rag budh gans les personal boghes y'n negys. Hemm a sewyas yn kressyans yn aventurys le war.

Niver a dowlennow py a avonsyas eth yn-bann yn tramasek. Ny veu saw unn dowrgleudh grontyes gans Reyth an Governans yn 1790, mes erbynn 1793 yth esa ugens. An chatel a rontyas yn 1790 o £90,000 (£9.7 milvil yn 2015), mes hemm re savsa dhe £2,824,700 (£299 milvil yn 2015) erbyn 1793.

Nebes a'n dowrgleudhyow py a rontyas dres an spys ma eth yn-rag dhe vos  lesek. Byttegyns yth esa nebes, ow komprehendya an Dowrgleudh Pow Henfordh ha Pow Gloster, na wrug tyli yn-mes. Erel, kepar ha Dowrgleudh Bras an West, na veu gorfennys.

## Gwelewgh ynwedh
Dowrgleudh

## Pennfentynnyow
Navaho (yeth)

Yeth Athbaskannek Soth yw **Navaho** po **Navahoek** (Navahoek: *Diné bizaad* [tìnépìz̥ɑ̀ːt] po *Naabeehó bizaad* [nɑ̀ːpèːhópìz̥ɑ̀ːt]) usi esel a deylu Na-Dené hag yw kelmys gans yethow a gowsir a-dreus dhe arenebedhow y'n west a Amerika Gledh. Y kowsir Navahoek yn soth-west an Statys Unys dre vras, yn arbennek yn Kenedhel an Navaho. Yth yw onan a yethow teythyek mogha kowsys an Amerikaow hag y kowsir dre vras dhe'n north a'n or yntra Meksiko ha'n Statys Unys, gans ogas ha 170,000 Amerikanyon ow kowsel Navahoek tre yn 2011. An yeth re wynnis dhe witha grond hy howsoryon, kyn kweresis hemma dhe radhow gans towlennow adhyskans yn Kenedhel an Navaho.

Yma dhe'n yeth rol vras a fonemow; y komprehend lies kessonen ankemmyn nag usi trovyes yn Sowsnek. Y beder bogalen sempel yw dissernyes yntra dronekter, hys, ha ton. Yma dhedhi elvennow agglutinatek ha kesteudhansek: y tevnydhir stagansow rag chanjya verbow, hag y hwrer henwyn a-dhyworth lies morfem, mes y'n dhew gas y junir an morfemow yn tigompes ha dres aswonans es. Aray elvennek an geryow yw sojeta-objeta-verb, mes yth yw pur hebleth dhe faktorow pragmatek. Y kesyewir verbow rag aspekt ha gis, hag y rer stagansow dhedha rag person ha niver an sojetys hag objetys, kepar ha lies nowejyn aral.

Orgraf an yeth, py a veu displegyes y'n 1930ow diwedhes wosa kevres a assays kyns, yw grondyes war an abecedari Latin. Brassa rann a erva an Navahoek a dheu a-dhyworth yethow Athbaskannek yn hwreydhek awos an yeth dhe vos gwithyasel orth chevisya geryow a-dhia hy dydhyow a-varr.

## Hanow
Ger estren yw an ger *Navaho*: y teu a-dhyworth an ger Tewaek *Navahu*, a gesun an gwreydhyow *nava* ("ke") ha *hu* ("nans") rag styrya "ke bras". Y feu chevisyes dhe Spaynek rag hanow arenebedh y'n north-west a Veksiko Nowyth a-lemmyn, ha dhana dhe Sowsnek rag kordh ha yeth an dus Navaho. An dus Navaho a henow aga honan *Diné* ("tus"), hag aga yeth yw henwys *Diné bizaad* ("yeth an dus") po *Naabeehó bizaad*.

## Tekst ensampel
Ottomma kensa paragraf a dhrolla kott Navahoek.

**Navahoek derowel:** *Ashiiké tʼóó diigis léiʼ tółikaní łaʼ ádiilnííł dóó nihaa nahidoonih níigo yee hodeezʼą́ jiní. Áko tʼáá ałʼąą chʼil naʼatłʼoʼii kʼiidiilá dóó hááhgóóshį́į́ yinaalnishgo tʼáá áłah chʼil naʼatłʼoʼii néineestʼą́ jiní. Áádóó tółikaní áyiilaago tʼáá bíhígíí tʼáá ałʼąą tłʼízíkágí yiiʼ haidééłbįįd jiní. "Háadida díí tółikaní yígíí doo łaʼ ahaʼdiidził da," níigo ahaʼdeetʼą́ jiníʼ. Áádóó baa nahidoonih biniiyé kintahgóó dah yidiiłjid jiníʼ ...*

**Treylyans Kernowek:** Nebes yonkers meuskok a dhewisis gul nebes gwin rag gwertha, ytho pub onan anedha a blansas gwinbrennyer ha, dre lavurya'n kales warnedha, i a'ga adhvesas. Dhana, wosa gul gwin, pub onan anedha a leunhas kroghen gaver ganso. I a agrias na rosens i byth diwes anodho dhe'n eyl y gila, ha dhana i a dhallathas war-tu ha tre orth tenna kreghyn an gever war aga heynow...
Wikikratieth

**Wikikratieth**, () yw kesrosweyth kevrinva rag omgussulyans a Wikipedya. A'n kedhlow a-barth arvreus. Arvreusyades jynnskrifa folen-ys adro Fondyans Wikimedia, Wikipedya.
## Gwiasva
* (Sowsnek: Fact factories, Wikipedia and the power to represent) pp. 294-296.
Dowrgleudh Trevaldwyn

Dowrgleudh yn Powys, yn Kembra est, hag y'n north-west a Bow Amothik yn Pow Sows west yw an **Dowrgleudh Trevaldwyn** (Kembrek: *Camlas Trefaldwyn*, ). Y pon an dowrgleudh dres 33 mildir (53 km) a-dhyworth an Dowrgleudh Lanngollen (dhe Dhibarthva Frankton) dhe'n Drenowyth, dres Lannanvenegh ha'n Trallonk.

Yn terowel y feu an dowrgleudh a-dhyworth Lannanvenegh ha'n Drenowyth henwys an **Dowrgleudh Pow Trevaldwyn**, henwys rag an gonteth may ponya dresti, hag eev skwardyes yntra skorrow west hag est. Dhe yetys-dowr Karrekhova ogas dhe Lannanvenegh an Dowrgleudh Pow Trevaldwyn a junya dhe Skorr Lannanvenegh a'n Dowrgleudh Ellesmere. Elvennow an Dowrgleudh Trevaldwyn ma a-lemmyn a veu unyes dre vones rann a rosweyth an Dowrgleudh Kesunyas Pow Amothik; Dowrgleduh Ellesmere yn 1846, Skorr an Est yn 1847, ha Skorr an West yn 1850.

Y hedhas devnydh an dowrgleudh ow holya aswa yn 1936, hag y feu forsakyes yn sodhogel yn 1944. Gans dasserghyans devnydh a dhowrgleudhyow y'n 20ves kannsvledhen dhiwedhes, an dhew dhowrgleudh a veu henwys an Dowrgleudh Trevaldwyn, kyn na wra, ha byth na wrug, an dowrhyns mones dhe drev Trevaldwyn.

Y'n jydh hedhyw nyns eus saw 7 mildir (11 km) a'n dowrgleudh hefordh a-dhyworth Dibarthva Frankton dhe Borthva Gronwyn, an rann ma yw junyes gans remenans rosweyth an Trest Dowrgleudhyow hag Avonow kenedhlek; yn tibarow, yma rann gott dhe Lannanvenegh ha rann gresel a'n dowrgleudh a-dro dhe'n Trallonk yw hefordh keffrys, kynth yns 'enyshes' a-dhyworth an rosweyth dowrgleudhyow kenedhlek. Ober daskor a wrer hwath rag lesa'n rannow hefordh.

## Gwelewgh ynwedh

* Dowrgleudh

* Rol a dhowrgleudhyow yn Kembra
Dowrgleudh Kesweli ha Lannelli

Kevreyth dowrgleudh ha hensi-tramm yn Pow Kerverdhin, Kembra o'n **Dowrgleudh Kesweli ha Lannelli** (Kembrek: *Camlas Cydweli a Llanelli*, ). Y feu byldyes rag karya glow karrek dhe'n arvoryow rag treusperthi yn-rag gans gorholyon arvoryow. Y tallathas avel Dowrgleudh Kymer yn 1766, py a junyas pollow glow dhe Boll an Logos (Pwll y Llygod) dhe gay ogas dhe Gesweli. Hedhas dhe'n kay a galeshas yn hwradhel hag an heyl ow leunhe gans fennleys, hag ystynnans dhe Lannelli a veu gesys yn 1812. Lent o'n avonsyans, hag an dowrgleudh nowydh a junyas gans porth dhe Benn-bre a vyldyas gans Thomas Gaunt y'n 1820ow, erna ve gorfennys porth an kompani dhe Borth Tewyn yn 1832. Hensi-tramm a servyas niver a lowvaow dhe'n est a Borth Tewyn.

Yn 1832 ynjynor James Green a gussulyas yn-kever ystyn an kevreyth, ow profya linen gans tri fleyn-goleder rag drehedhes Komm-Meur (Cwmmawr), pella yn-bann an Komm Gwynndreth Meur. Kyn fe provyans dhe Green gans pleyns-goleder war dhowrgleudhyow erel, y tann-estemyas an kost ha ny yllas gorfenna'n ober. Y kordhyllas yn 1836, byttegyns kompani an dowegleudh a worfennas an hyns nowydh y'n vledhen a holyas. Yth esa'n dowrgleudh sewena glor, hag y kemeras kevranoryon budhrannow a-dhyworth 1858. Yn 1865 y chanjyas an kompani y hanow dhe Hyns-horn Kesweli ha Porth Tewyn (Kidwelly and Burry Port Railway), y kesunyas gans an kompani a bonyas Porth Tewyn y'n nessa bledhen, hag an dowrgleudh eth y'n Hyns-horn Porth Tewyn ha Komm Gwynndreth yn 1869.

Devnydh a gay Kymer dhe Gesweli a dhuryas rag esperthi glow gans gorholyon arvoryow rag 50 bledhen bella. Y feu devnydhyes avel skollva y'n 1950ow, mes y feu hemma, keffrys ha rann gott a'n dowrgleudh, daskorrys y'n 1980ow. Y hyllir tresya nebes strethurow a'n dowrgleudh hwath y'n dirwedh, hag y hyllir holya lergh an hyns-horn usi deges lemmyn rag brassa rann a'y hys.

## Gwelewgh ynwedh

* Dowrgleudh

* Rol a dhowrgleudhyow yn Kembra
Rol a dhowrgleudhyow yn Kembra

* Dowrgleudh Aberdar (byldyes dresdho)
* Dowrgleudh Abertawe (daskorrans profyes)
* Dowrgleudh Glamour (byldyes dresdho)
* Dowrgleudhyow Kastell-Nedh ha Tennant (yn-dann dhaskorrans)
* Dowrgleudh Kesunyas Pow Amothik (ygor)
* Dowrgleudh Kesweli ha Lannelli (forsakyes/byldyes dresdho)
* Dowrgleudh Konteth Vonnow hag Aberhondhu (ygor/yn-dann dhaskorrans)
* Dowrgleudh Lanngollen (ygor)
* Dowrgleudh Trevaldwyn (yn-dann dhaskorrans)
* Skorr Krumlyn, Dowrgleudh Konteth Vonnow (yn-dann dhaskorrans)

## Gwelewgh ynwedh

* Dowrgleudh
* Rol a dhowrgleudhyow yn Kernow
* Rol a dhowrgleudhyow yn Pow Sows
* Rol a dhowrgleudhyow yn Alban
* Rol a dhowrgleudhyow yn Wordhen
Mohawk (yeth)

An **yeth Mohawk** po **Mohawkek** (Mohawkek: *Kanienʼkéha*, "[yeth] a'n flyntva") yw yeth Irokoiek yw kewsys gans nebes 3,500 den y'n genedhel Mohawk, usi desedhys yn Kanada (Ontario Soth ha Kebek), Irokoi, ha dhe hys le y'n Statys Unys (Stat Evrek Nowyth north ha west).

## Istori
An Vohawkyon o an brassa ha'n gallosekka a'n Pymp Kenedhel dherowel, ow rewlya arenebedh efan a'n tir orth or est an Irokoi. Pow an North ha ranndir Adirondack yn Stat Ughel Evrek Nowydh o an brassa rann a'n arenebedh may kowsis Mowhawkek bys dhe dhiwedh an etegves kansvledhen.

### Alexander Graham Bell
Yth esa les bras y'n lev denek dhe wodhonydh Albanek-Amerikanek Alexander Graham Bell, onan a dhevisoryon an pellgowser. Pan dheuth dhe Withva an Hwegh Kenedhel dres an avon dhe Onondaga, y tyskas Mohawkek hag y treylyas an erva anskrifys dhe arwodhyow kows gweladow rag an kensa tro. Rag an ober ma, an titel a Jif Enorys a veu res dhe Bell hag yth esa kevrennek a solempnita may kwiskas pennwisk Mohawk ha donsya donsyow hengovek.

## Status a-lemmyn
Klasshes yw an Mohawkek avel peryllys a-lemmyn, ha'n niver a gowsoryon enesik re lehas yn tidorr dres an bledhynnyow diwedhes.

Yma dhe'n Mohawkek brassa rann a gowsoryon yn-mysk yethow Irokoiek an North, ha hedhyw yth yw an unsel anedha gans dres mil gowser hwath. Dhe Akwesasne, trigoryon re dhallathas skol yeth troghya (kyns-skol dhe 11 bloodh) yn *Kanienʼkéhato* rag dasserghi'n yeth. Ha'ga fleghes orth y dhyski, yma kerensow hag eseli erel y'n teyluyow owth attendya dyskansow yeth ynwedh.

**Kanatsiohareke** (Gah-nah-jo-ha-lay-gay) yw kemeneth Vohawkek/*Kanienkahaka* bian war lann an north a'n Dowr Mohawk, a-west dhe Fonda, Evrek Nowyth. An hanow a styr "Tyller an Pott Glan." Kanatsiohareke a veu gwrys dhe vones "Skol Wortos Eyndek Carlisle Gorthtreylyes", ow tyski diwysyans ha yeth Vohawkek. Desedhys yn tir hengovek an Kanienkehaka (Mohawk), y feu dasygerys mis Gwynngala 1993 yn-dann ledyans Thomas R. Porter (Sakokwenionkwas - "An huni a wayn"). Res yw dhe'n gemeneth drehevel arghans aga honan, hag yn fenowgh y synsir presentyansow diwysyansek, gweythjiow, ha hwarvosow akademek, ow komprehendya Gool Sevi bledhennek. Kreftji war an tyller a werth traow genesik gwir a-dhyworth Amerika Gledh oll.

Pennganaseth an gemeneth yw assaya gwitha talvosogehow, diwysyans, yeth ha gisyow bewa hengovek yn gidyans an *Kaienerekowa* (Rewl Vras a Gres). 

Yn 2006 yth o derivys bos dres 600 Mohawkegor yn Kanada, meur anedha tus henavek.

**Kahnawake** yw desedhys yn tyller metropolitek, ogas ha Montreal, Kebek, Kanada. Awos bos desedhans Kahnawake y kows lies unigyn Sowsnek ha Frynkek, hemm re gevras dhe dheklinyans yn devnydh a'n Mohawkek dres an diwettha kansvledhen. Skol Treusvewans an Mohawkek, an kensa towlen droghya a veu grondyes yn 1979. Kanaseth an skol o dasserghi an Mohawkek.
Na h-Eileanan an Iar (pastel vro Senedhek RU)

Na h-Eileanan an Iar yw pastel vro yn Senedh RU. Pastel vro difresans yw.

## Eseli an Senedh

## Sewyansow etholansow
### Etholansow 2010-2019

 
 
 
 

 

 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 

### Ethnolansow 2000-2009
Aled

Sanses o **Aled** onan a 24 a vyrghes Myghtern Breghan. Genys o hi yn Aberhondhu, Kembra.

Hy Gool Sans yw 1 mis-Est.

Yma niver a variennow a'y hanow yn Kembrek. Eiliueth (o'r Cognatio) Elvetha (Latinek) ha Almedha (Sowsnek Koth) a wre ledya orth Eiluned, Elwedd ha Aled yn Kembrek kevoes, mes pub hanow anedha a gampoll orth an keth benyn. 

## Aled hag Aberhondhu

Avel onan a vyrghes Breghan,  esa hi owth herya tir. Aled a gavas merkyans avel benyn bries possybyl. Yth esa penn looth nesogas ow mynnes hy demmedhi hag a veu res dhedhi diank ragdho gans an towlow ev gul dhedhi hi ev dhemmedhi.

Kevrennys yw Aled an moyha gans tre Aberhondhu. Yth esa an benneglos Normanek drehevys neb yw sakrys dhe hanow Sans Yowann an Aweylydh, war savla hen eglos Keltek war vre a-ugh an dre. War amal an dre yma fenten henwys 'Fenten an Priorji', hedhyw. Dell hevel bos an fenten ma a'r lan derowel henwys wosa Aled.
Aled a sevelas dew lan arall: onan yn Llanelew, tri mildir o Garth Madryn. Hedhyw yma'n eglos yn hanow Elliw, sanses o'r 6ves_kansblydhen, mes William a Karwrangon a wrug meneges, y'n 15ves_kansblydhen bos Aled a wre bywa 14 mildir a Henfordh. Yma Llanelew a-dro dhe 14 mildir a Henfordh. Hi a sevelas Llanelwedd (dassakrys o an eglos dhe Sans Mathew yn diwettha.) Aled o ledhys gans looth paganek ogas dhe Aberhondhu. Hy fenn a rolyas ha skwattya orth karrek an Men Du. Y'n le na y tardhas fenten.
Arnowydhhes an fenten o y'n 20ves_kanblydhen ha possybl yw hy gweles hedhyw yn amal Mes an Fenten. Leverys yw bos marthusyon re hwarva orth hy krerva yn skon wosa hy mertheryans.

## Aled ha Kernow

Yn Kernow, Aled a wrug selya Lannales, ogas dhe Essa kynth o an le na dassakrys dhe S. Germanus diwettha, ow ledya orth an hanow 'St. Germans' yn Sowsnek.
Hi a selyas ynwedh Ales, gwig ogas dhe Penn an Vownder, Truru.

## Gool Aled
Yn 1188 Gerallt Gymro a dhiskrifas gool bledhenek yn chapel sakrys dhedhi a-dro dhe tri mildir a Aberhondhu; gweler y lyver *Iterinerarium Cambriae* (Hanes y Daith Trwy Gymru). Leverys yw bos lawer re bos yaghhes dre fydh war ddydh hy goel hag an werin a besya solempnya 'Gool Aled' a-hys an Osow Kres kyn hwre an Eglos Katholek assaya aga threylya orth sansow Biblek. 
Solempnyans hy gool a wre hedhi dre awedhyans an Dasfurvyans ha'n chapel a dheu ha bos skiber, hag a wre pedri. 

Aswonnys kevrenn Aled gans tre Aberhondhu yn Oos Viktoria pan wre fenster liw ow tiskwedhes Aled yn Chapel Cain y'n Penneglos.

## Dustuniow
Moray (pastel vro Senedhek RU)

Moray eus pastel vro yn Senedh RU. Yn 2016, an pastel vro raglevow ughella kansran kavos rag Brexit yn Alban - 50.1% remaynya ha 49.9% diberth.

## Esel Senedhow

## Ethnolans sewyansow
### Ethnolansow 2010-2019

 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 

 
 
 

 
 
 

 
 
 

 
 
### Ethnolansow 2000-2009

 
 
 

 
 

 
 
 

 

 

### Ethnolansow 1990-1999

 
 
 

 
 

 
 
 

 
### Ethnolansow 1980-1989

 
 
 

 

 
 
 

 

## Devynnow
LKDT

**Tus LKDTK** yw an re na neb lesbian, kethreydhel, dewreydhel, treus ha kwir. Yma lies akronym dyffrans, y'ga mysk honaniethow interseks, anreydhel, aromansek ha tus aral.

Tus LKDTK a yll bos omvyskys y'n gemeneth LKDTK. An gemeneth a yll bos styrys gans gonisogeth kevrennys, nester doroniethek, po omvyskans yn kowethyansow LKDTK. Outback, lyther nowodhow lesbian yn Kernow, yw ensampel a wonisogeth LKDTK.

## Devynnow
Metropolis (Romans)

Romans gans awtoures Almaynek Thea von Harbou yw ***Metropolis*** (Gorcita) a veu dyllys yn kensa yn 1925. Desedhys yw an drolla yn 2026 yn cita avonsys hy theknegieth py usi gwithys gans bosva kowethas yn-dann dhor a lavurysi. Mab onan a fondysi an cita a godh yn kerensa gans mowes a-dhyworth an kowethas yn-dann dhor hag an dhew gowethas ow talleth klashya awos fyllans elven gesunya yntredha. An romans o grond fylm *[[Metropolis (fylm)|Metropolis]]* a wres gans Fritz Lang yn 1927.

## Dyllans
Dyllys a veu an romans yn kesresek y'n lyver termyn Almaynek *Illustriertes Blatt* yn 1925, ow komprhendya nebes skeusennow kosel a-dhyworth an aswiwans fylm py esa ow tones. Y feu dyllys avel lyver yn 1926 gans August Scherl. Treylyans Sowsnek a dhyllas yn 1927.

## Aswiwans fylm
Y feu an lyver skrifys gans an mynnas a'n aswiwa rag fylm gans gour Harbou, kevarwodher Fritz Lang. Harbou a gesoberas gans Lang war dekst an fylm, henwys *Metropolis* ynwedh, hag y tallathas y fylmya kyns dyllans an romans. An fylm a omyttyas nebes rannow a'n lyver, yn arbennek kampollansow a'n ockult, ha movyans a nebes penn-nasow.

## Gwelewgh ynwedh

* Maschinenmensch
* Fylmyow Almaynek
* Romansow Almaynek

## Pennfentynnyow
Pennseythen Gernewek

An **Bennseythen Gernewek** yw kuntelles bledhynnyek a Gernewegoryon, ordenys gans Kowethas an Yeth Kernewek. Synsys yw pub gwenton hag y hwer dres tri dydh. Rag kernewegoryon a bub nivel yw. Yma restrys hwarvosow varys; dyskansow rag an re usi ow studhya rag apposyansow Kernewek, keffrys ha taklow rag fleghes hag oberow rag tus freth. Yma ynwedh arethow, hwarvosow sosyel ha didhan kepar hag ilow. 

## Istori
Synsys veu an kynsa Pennseythen Gernewek dheBorthia yn 1975, kyn ny veu sodhogel. Wosa henna an Bennseythenyow sodhogel a dhallathas yn 1976, synsys yn Hel Fowydh yn Fowydh. Yn 1977-78 y feu synsys yn Ostel Treloghan yn Porthia. Wosa henna, Ostel Fowydh, arta yn Fowydh, rag 1979-80. Synsys veu Pennseythen Gernewek 1981 yn Porthmen yn Aberfala. Pennseythenyow 1982-86 a veu synsys yn Karworgi yn Sen Kolom.  

Yn 1987 ha 1988 y feu synsys yn Henger dhe Vosvena, ha wosa henna yn 1989 ha 1990 yn Lannanta dhe Heyl. 1991 ha 1992 a welas an Bennseythen synsys yn Lannvighal dhe Vosvena. Yn 1993-995 y feu synsys yn Trenkrug dhe Logh, ena yn 98-99 dhe Dreth Keunek y'n Lysardh. 

Pennseythen Gernewek 2000 a veu synsys arta yn Aberfala, dres an dre. Yn 2007, y feu an hwarvos yn Park Dy'Golyow Perran Sands dhe Borthperan**.** A-dhia 2008 re beu synsys dhe Ostel Sandy Lodge ynTewenblustri. Wosa henna, an Pennseythenyow a vovyas dhe Sen Ostel. Drefen an virus kurungylgh, ny veu synys an Bennseythen Gernewek yn Sen Ostel yn 2020 hag yn 2021 an Bennseythen a veu ostyes warlinen. 

Yn 2022 an hwarvos a dhehwelas dhe Sen Ostel, y'n Gresen Artys. Towlennys veu Pennseythen 2024 dhe hwarvos yn Krestir, Poll, mes a-dhistowgh y feu deges ha res o movya an Bennseythen heb gwarnyans. Konsel Kernow a brofyas usya Lys Kernow yn Truru ha hemma a veu usys.
Eris

**Eris** (arwodh: ) yw planet korr ha tra a-dreus Nevyon y'gan system howlek. Diskudhys veu Eris gans an steroniether Mike Brown yn vis Hwevrer 2005. Ev a res a-dro dhe'n howl pub 558.04 blydhen dor. Yma dhe Eris loer henwys Dysnomia. 

Yma an resegva Eris hirgylghek ha'y howlnesva yw 37.91 unnses steroniethel (AU) ha'y howlbellva yw 97.65 AU.

Wosa diskudhans Eris, yn 2006 an Unyans Steroniethek Keswlasek a erviras styr nowydh a blanet. Yth ombrederir bos Eris ha Plouton planet korr. Y'n keth fordh, yth esa dhe Ceres studh avel planet leun a 1801 bys an blydhynyow 1850; Ceres yw aswonnys a-dhia 2006 avel planet korr.
Ambros

**Ambros** (Latin: *Aurelius Ambrosius* c.340 – 4 mis-Ebrel 397) o doktour an eglos hag epskop katholek Milano yntra 374 ha 397. Ev o onan a bobel an moyha delanwesek yn eglos Europa y'n  4a kansblydhen.
Ev o governour Romanek (*praefectus consularis*) arvor Liguria hag Emilia, yw aswonnys hedhyw avel rannow Itali. Y bennplas o yn Milano, kyn ev dhe vos ordenys epskob yn 374. 

Ev a settya erbynn an eresi Arian, neb a wra krysi bos Yesu Krist mab Duw hag yw gwrys ganso.
Kuhudhys o Ambros a vos helghyas Arianoryon, Yedhewon ha paganys.

Herwydh hengov, Ambros a avonsyas "keurgan antifonek / gorthybgan", gis keurgana hag unn tu an keur a worthyp orth an tu arall, ha komposyas *[[Veni redemptor gentium]]*, hymna Asvens.

Genys veu ev yn Gallia Belgica (Almayn hedhyw) o rann a'n Emperoureth Romanek y'n termyn na.
Possybyl yw bos y das Aurelius Ambrosius. Ambros yw notys a'y dhelanwes meur war Augustyn Hippo hag y emskemunans emperor Theodosius wosa gorladhva yn Thessalonica.

An Eglos a wra solempnya y wool an 7ves mis-Kevardhu.

## Ambros ha Kernow
Yn Kernow, Ambros yw enorys y'n hanow le Fentenambros (Sowsnek *St Ambrose Well*) (Pluw Karensek Sowsnek *Crantock*)

## Dustuniow
Nunap Isua

Poynt mogha soth Greunlond yw **Nunap Isua** po **Uummannarsuaq** (Danek: *Kap Farvel*) yn kemeneth Kujalleq.

## Devynnow
Askel groghen

Bronnviles gans gallos neyja yw **eskelli groghen** (*Chiroptera*). Yma ger arall yn Kernewek, **ughsommys** gans an keth styr ha **askel groghen**.
An brassa rann a eskelli groghen a dheber pryv; nebes anedha a dheber frooth, nektar po pysk. Dell usys, enyvales nos yw eskelli groghen. Yma an askel groghen vampir a Dhe Amerika owth eva goes. Yma moy es 900 o eghennow askel groghen y'n bys, hag yma 16 eghen kevys yn Breten Veur.
Bual

An bual yw bronnvil y'n genus **Bison**.

Yma dew eghen a vual yn fyw y'n termyn ma:
*Bual Amerikanek, Bison bison
*Bual Europek, Bison bonasus
Dowrvargh

Bronnvil y'n teylu Hippopotamidae yw an **dowrvargh** (*Hippopotamus amphibius*). Yma saw onan esel arall an teylu, an Dowrvargh Byghan (*Choeropsis liberiensis* po *Hexaprotodon liberiensis*). An dowrvargh yw an ogassa neshevin an Cetacea a'n bronnviles tir.

Kevys yw an dowrvargh yn Afrika dhe'n deghow an Sahara. Yma ev ow pywa a-dro dhe avonyow ha lynnow yn bagasow ogas ha 40 enyval, ha gortos y'n dowr dres an jydh ha dos yn-mes dhe boosa war plansow y'n nos.

An poblans yw ynter 125,000 ha 150000, an brassa niver yn Zambia (40,000) ha Tanzania (20,000-30,000).

Yn termyn eus passyes, pan esa an hin glyppa, yth esa dowrvergh y'n kanol an tir usi lemmyn y'n difeythtir Sahara: yma delinyansow kynsistorek ahanan war fosow gogow yn y Tassili n'Ajjer
Er

**Er** yw hanow kemmyn rag lies ydhyn preydherus bras a'n teylu **Accipitridae** y'n urdh Falconiformes. Ymons i ow tybri bronnviles, ydhyn ha pysk.

Eres yw eseli nebes bagas a genera, mes nyns yw pub anedha neshevin ogas. An brassa niver a'n 60 eghen a er yw diworth Eurasia ha Afrika. Yma 2 eghen yn Amerika Kledh, 9 eghen yn Amerika Kres hag Amerika Deghow, ha 3 yn Ostrali.
Gaver

Yma an **gaver** diworth enyval gwyls, peder garr (hanow Latinek: *Capra hircus*) usi ow tos a Asia ha'n est a Europ yn kynsa.

Yma an gaver dov is-eghen *Capra aegagrus hircus*.

Yth esa gever dov nans yw 10,000 a vlydhennow rag aga kroghen ha'ga kig ha leth. Yth esa gever dovhes kyns gwarthek ha deves.
Gorylla

Yma **Gorylles** genus a apa, yn brassa losowegorek a drig yn koswigow kanol Afrika. An genus ***Gorylla*** yw rynnys yn dew eghen: gorylla a'n est ha'n gorylla a'n west, an dhew peryllus yn feur, ha peswar po pymp is-eghen. Ymons i an brassa primatys usi yn few. DNA a'n gorylles yw haval orth DNA denel, 95 to 99% herwydh an pyth yw komprehendys, hag ymons i an neshevin nessa dhe mabden wosa an chympansi ha'n bonobo.

Gerys-da gans tornysi yw mires orth gorylles. Posek yw dhe erbysieth ranndiryow Park Kenedhlek Andewanadow Bwindi yn Ouganda ha Park Kenedhlek Virunga yn Repoblek Demokratek an Kongo. 

## Dustuniow
Jiraff

An jiraff (*Giraffa*) yw genus bronnviles Afrika, an hirra enyval tir yn fyw, ha'n brassa daskniasor. Jiraff tevesik a yll bos 5-6 m (16-20 troos-hys) yn ughelder.

Klassans an jiraff yw mater dadhlans, ha hwithrans DNA a wra dismygi onan bys dhe eth eghen jiraff yn fyw. Byttegyns, ny wra an Kesunyans Keswlasek rag Gwithheans Natur aswon marnas onan eghen *Giraffa camelopardalis*, gans naw is-eghen. Yma seyth eghen aral neb yw difudhys, aswonys a venhesennow.

An semlant a dhiskwa y nasenn yn apert yw y gonna ha'y dhywar pur hir, ha patron y gota. Y wandrans a ystynn dyworth Chad y'n north bys dhe Afrika Dyghow y'n soth, ha dyworth Pow Nijer y'n west bys dhe Somali y'n est. Dell usys, jiraffes a drig yn gwelstiryow ha koswigow. Aga boos yw del, frothys ha bleujennow plansow prennek, yn arbennik an akasia.

Goliadow yw an jiraff bos difudhys, ev re beu difudhys dyworth meur a'y wandrans istorek. 

Dismygrivow yn 2016 a wra meneges bos a-dro dhe 97,500 a jiraffes y'n gwyls, ha moy ages 1,600 yn milvaow yn 2010.
## Dustuniow
Kangarou

An **kangarou** yw porsvil a'n teylu Macropodidae (a wra styrya "troos bras").

Yn us kemmyn, an ger **kangarou** yw rag an peswar eghen brassa a'n teylu ma, a'n genus Macropus: an kangarou rudh, kangarou gavrewik, kangarou loos a'n est ha'n kangarou loos a'n west.
Pub eghen a gangarou a drig yn Ostrali.

An ger *kangarou* a dheuth diworth yeth Guugu Yimithirr *gangurru*, ow styrya kangarou loos.

Yma'n kangarou gwydh genus arall (*Dendrolagus*) a Macropodidae a drig yn Gyni Nowydh, rannow north-est a Queensland ha nebes enesow y'n ranndir.

Eghennow byghanna a Macropodidae yw walarous ha walabis.
## Dustuniow
Kowrvargh

Bronnvil meur a wra bewa yn difeythtiryow yw kowrvargh. Yma gans kowrvergh bothennow le may hyllons gwitha blonek. 

Yma'n dromedal (kowrvargh unnboth, *Camelus dromedarius*) ow pywa yn Arabi ha north a Afrika. 

Yma'n Kowrvargh Baktrian (*Camelus bactrianus*) ha'n Kowrvargh Baktrian Gwyls (*Camelus ferus*) dew vothenn hag a wra bywa yn kres Asi. Dismygys yw dre studyansow DNA bos an kowrvargh baktrian dew eghen, *Camelus bactrianus* an huni dovhes, ha *Camelus ferus* neb a vyw yn gwyls yn China ha Mongoli.

## Dustuniow
Krokodil

Krokodilys (isteylu Crocodylinae) yw kramvilow bras hanter-dowrek a drig yn ranndirow trovannel Afrika, Asi, Amerika Klegh, Amerika Deghow hag Ostrali. Crocodylinae, pub anedha gelwys avel krokodilys gwir, yw klasshes avel isteylu bewonieth.

### Crocodylidae
Niver brassa a'n eghennow yw yn genus *Crocodylus*. An dew genus yn fyw arall, *[[Osteolaemus]]* ha *[[Mecistops]]* yw monotypek.
* Teylu Crocodylidae
****Isteylu †[[Mekosuchinae]]** (difudhys)
** **Isteylu Crocodylinae**
*** Genus *[[Crocodylus]]*
*****[[Crocodylus acutus]]*, Krokodil Amerikanek
*****[[Crocodylus intermedius]]*, Krokodil Orinoco
*****[[Crocodylus johnsoni]]*, Krokodil dowr fresk, po Krokodil Johnstone
*****[[Crocodylus mindorensis]]*, Krokodil Filipinys
*****[[Crocodylus moreletii]]*, Krokodil Morelet po Krokodil Meksikanek
*****[[Crocodylus niloticus]]*, Krokodil Nil po Krokodil Afrikanek (an iseghen yn Madagaskar yw gelwys traweythyow an krokodil du)
*****[[Crocodylus novaeguineae]]*, Krokodil Gyni Nowydh
*****[[Crocodylus palustris]]*, Krokodil Mugger, krokodil gwern po Krokodil Eyndek
*****[[Crocodylus porosus]]*, Krokodil Hyli po krokodil hal.
*****[[Crocodylus rhombifer]]*, Krokodil Kuba
*****[[Crocodylus siamensis]]*, Krokodil Siam (martesen difudhys y'n gwyls)
*****[[Crocodylus suchus]]*, Krokodil Afrika a'n West, krokodil difeythtir, po krokodil sakrys
*** Genus *[[Osteolaemus]]*
**** *[[Osteolaemus tetraspis]]*, Krokodil Byghan (Hwithrans DNA (2010) a wra meneges bos tri eghen: *O. tetraspis*, *O. osborni* ha tressa heb hanow hwath.)
*** Genus *[[Mecistops]]*
**** *[[Mecistops cataphractus]]* Krokodil Tron Tanow Afrika a'n West
**** *[[Mecistops leptorhynchus]]* Krokodil Tron Tanow Afrika a'n Kres
*** Genus †*[[Euthecodon]]*
*** Genus †*[[Rimasuchus]]* (kyns *Crocodylus lloydi*)
*** Genus †*[[Voay]]* Brochu, 2007 (kyns *Crocodylus robustus*)
Lew

Yma'n lew (*Panthera leo*) onan a'n peswar eghen a kathes meur y'n genus *[[Panthera]]*, hag yma ev esel teylu *[[Felidae]]* (*[[kath|kathes]]*). Gans re gorreydhow moy ages 250&nbsp;kg (550&nbsp;lb) aga poos, yma'n lew an nessa kath moyha usi yn few hedhyw, wosa an tiger.

Bys pan an Pleistosen diwedhes, nans yw 10,000 a vlydhennow, yth esa an lew an nessa bronnvil tir gans an gwrandrans moyha, wosa tus. Yth esens i kevys dres an brassa rann a Afrika, rannow a Eurasi, a europ a'n west bys dhe Eynda, hag yn Amerika a'n Yukon dhe Perou. 

Trigva an lew yw gwelstir, mes y hyllons i bewa yn prysk po yn koswigow

Dihaval orth an brassa niver a gathes, yma an lew kath pur gowethasek, hag i a vew yn bagasow teylu, ow komprehendya bagas o lewesow neshevin, ha niver byghan a lewyon gorow. An lewesow y'n bagasow ma a wra helghya war-barth.

Yma'n lew yn studh goliadow, hag an poblans yn gwyls diyskynn ogas ha 30 ha 50 kansrann y'n ugens blydhen diwettha. 
## Dustuniow
Lewpard

An lewpard (*Panthera pardus*) yw onan an pymp eghen yn few y'n genus Panthera, esel a teylu Felidae.

Ev yw kevys yn gwyls yn ranndirow efan yn Afrika, yn ranndirow byghan Asi a'n west ha'n kres, war isbrastir Eynda, hag Asi soth ha soth-est. Ev yw rolys yn studh goliadow war Rol Rydh IUCN drefenn bos poblansow an lewpard yn dann godros awos koll trigva, ha poblansow usi diyskynna yn rannow bras an gwrandrans ollvysel. 

## Dustuniow
Lostledan

Bronnvil a wra bewa a-dro dhe avonyow yw lostledan. Yma dew eghen a lostledan yn few hedhyw, an lostledan Eurasiek (*Castor fiber*) ha'n lostledan Amerikanek (*Castor canadensis*). Ymons i an knivil nessa moy y'n bys, wosa an kapybara.
## Dustuniow
Melhwioges

Teylu a gramviles a wra bywa war an tir yw melhwiogesow (*Testudinidae*), usi rann a'n urdh *Testudines*. Henwyn kernewek erell rag melhwioges yw **kroban** ha **kronek ervys**.
Morvil

**Morviles** yw teyluyow bronnviles yn urdh Cetacea, a wra bywa y'n mor. An urdh Cetacea a syns pyffyers ha morhoghes ynno ynwedh.

An Morvil askellek glas (*Balaenoptera musculus*) yw an enyval moyha y'n bys. 

Yma dew bagas a vorviles:
* Morviles balin (*Mysticeti*) a wra sidhla plankton a'n dowr.
* Morviles densek (*Odontoceti*) a wra dybri pysk ha enevales mor erell.

## Taksonomieth
* Urdh **Cetacea**
** Isurdh **Mysticeti**: Morviles balin
*** Teylu **Balaenidae**: Morviles ewn ha morvil penn gwarak
**** Morvil penn gwarak, *Balaena mysticetus*
**** Kinda *Eubalaena*: Morviles ewn
***** Morvil ewn an Iwerydh, *Eubalaena glacialis*
***** Morvil ewn an Keynvor Hebask, *Eubalaena japonica*
***** Morvil ewn an Dhyghow, *Eubalaena australis*
*** Teylu **[[Balaenopteridae]]**: Rorquals
**** Kinda *Balaenoptera*
***** Morvil askellek glas, *Balaenoptera musculus*
***** Morvil askellek, *Balaenoptera physalus*
***** Morvil askellek hern, *Balaenoptera borealis*
***** Morvil askellek minke, *Balaenoptera acutarostrata*
***** Morvil askellek minke an Dhyghow, Balaenoptera bonaerensis*
**** [[Morvil bothek]], *Megaptera novaeangliae*
*** Teylu *'Eschrichtiidae**
**** [[Morvil loos]], ''Eschrichtius robustus''
*** Teylu **Neobalaenidae**
**** [[Korrvorvil ewn]], ''Caperea marginata''
** Isurdh **Odontoceti**: [[Morvil densek|Morviles densek]]
*** Teylu **Delphinidae**: [[Pyffyer keynvorek|Pyffyers keynvorek]]
**** [[Pyffyer]], ''Delphinus delphis''
**** [[Pyffyer labol]], ''Stenella coeruleoalba''
**** [[Pyffyer tron botel]], ''Tursiops truncatus''
**** [[Pyffyer tenewen gwynn]], ''Lagenorhynchus acutus''
**** [[Pyffyer gelvin gwynn]], ''Lagenorhynchus albirostris''
**** [[Orca fug]], ''Pseudorca crassidens''
**** [[Morvil penn pompyon]], ''Peponocephala electra''
**** [[Orca]], ''Orcinus orca''
**** [[Morvil penn krenn]], ''Globicephala melas''
**** [[Pyffyer loos]], ''Grampus griseus''
*** Teylu **Phocoenidae**: [[Morhogh|Morhoghes]]
**** [[Morhogh]], ''Phocoena phocoena''
*** Teylu **Monodontidae**
**** [[Morvil gwynn]], ''Delphinapterus leucas''
**** [[Morvil unkorn]], ''Monodon monoceros''
*** Teylu **Physeteridae**: Morviles kor
**** [[Morvil kor]], ''Physeter catodon''
**** Korrvorvil kor, ''Kogia sima''
**** Morvil kor byghan, ''Kogia breviceps''
*** Teylu [[Ziphiidae]]
**** [[Morvil goodh gelvinek]], ''Ziphia cavirostris''
**** [[Morvil tron botel]], ''Hyperoodon ampullatus''
**** [[Morvil tron botel an Dhyghow]], ''Hyperoodon planifrons''
**** [[Morvil tron botel trovannel]], ''Indopacetus pacificus''
**** [[Morvil gelvinek True]], ''Mesoplodon mirus''
*** Ughdeylu **Platanistoidea''': Pyffyers avon
Olifans

Bronnvil meur hag esel a deylu *Elephantidae* yw **olifans**. Yma gans olifanses dens-olifans (*tusks*), tron hir ha diwskovarn veur.
I a wra dybri losow, yn arbennik del, hag y hwrons i bywa bys dhe 70 bloodh po kottha.

Yn hengovek, yth esa diw eghen a olifans aswonys: Olifans Asiek (*Elephas maximus*) hag Olifans Afrikanek (*Loxodonta africana*). Hedhyw, krysys yw bos "Olifans an Koswik" (*L. cyclotis*) eghen dhyffrans dyworth "Olifans an Gwelstir" (*L. africana*).

Olifanses yw an bronnviles tir moyha, gans ughelder a-dro dhe 4m ha'ga foos bos kemmys ha 7000 kg.

Yth esa an dhew genus difudhys Palaeoloxodon (olifanses gans dans-olifans syth) ha Mammuthus (kowrolifanses) eseli a deylu *Elephantidae*.
Pelikan

Pelikan yw kinda a ydhyn dowr a'n teylu *Pelecanidae*. Yma gansa gelvin hir ha pors bras y'n konna a wrons i usya rag kachya preydh. Aga fluvek yw golow yn liw saw an pelikan gell ha'n pelikan Perou. An gelvinow, porsow ha groghen an fas a liwhe kyns an seson maga.

Yma eth eghen a belikan a-lemmyn, kevys yn leow trovannel ha temprek a'n bys.
Penn gwynn

Edhen na ell neyja ew **Pedn gwydn**. Ma anjei ow pewa en hanter-bes dyhow o Antarktika bys dhe Enesow an Galapagos, war an kehysedh. 

Anjei a wra eybri  pysk, krestenogyon hag kroadurys mor erel. Ymons i eseli urdh *[[Sphenisciformes]]*. Ma 20 ehen e'n urdh, 2 anodhans difeudhys.

## Dustuniow