open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kongo (avon)

Avon yn Afrika yw an **Kongo**. An nessa hirra avon yn Afrika yw (an kynsa yw An Nil), 4,700 km y hirder.  An downna avon y'n norvys yth yw ynwedh, 220m y dhownder yn nebes poyntyow. Bason Kongo yw a-dro dhe 4 milvil km² (po 13% a arenebeth Afrika kowal).
Toll du

**Toll du** yw rann efanvos ma na yll tra vydh (golow keffrys) diank dhyworto. Herwydh tybieth gemmyn perthynekter, yth omsew dre'n warr gwrys dre ronedh pur dhoos.

Or yma a-dro dhe'n toll du, gorwel hwarvos y hanow. A-ji dhe'n or ma, ny yll golow y honan diank dhyworth gravedh gronedh. Rakhenna y hanow yw 'toll du'.

Herwydh jynnweyth quantum, yma dhe dell du unn tempredh, hag y tyllons dewynnyans Hawking, may teu byghanna dredho.
Sahara

An **Sahara** (Arabek: الصحراء الكبرى‎, *aṣ-Ṣaḥrāʾ al-Kubrā *, 'an Difeyth Meur') yw difeyth yn Afrika Kledh. An brassa difeyth is-tropek ha'n tressa (a-ves an Antarktek ha'n Arkek).
Andes

An **Andes** yw kadon menydh yn Amerika Soth. Hirra kadon y'n Norvys yth yw, a-dro dhe 7,000km y hirder hag a-dro dhe 200km y lester. Aconcagua (Arghantina) yw an ughella poynt, 6,962m y ughelder.
Vrahovice

**Vrahovice** ew trev en Pow Chek. Ma trigys en Vrahovice a-dro dhe 3400 a dus.

## Kevrednow a-ves
* Gwiasva sodhogel
Kashoubek

**Kashoubek** (Kashoubek: **'kaszëbsczi**' po **'kaszëbsczi jãzëk**') yw yeth slavek kewsys yn Poloni. Hi yw an kreffa esel a'n bagas Slavek West hag yw onan a yethow leghek, kefordh a-barth Polonek ha Silesek. Kyn klassir Kashoubek avel yeth hy honan yn fenowgh, treweythyow yth yw gwelys avel rannyeth a Bolonek po Pomoraniek.

Yn Poloni y feu aswonys avel yeth minoryta-ethnek a-dhia 2005. A-dro dhe 108,000 den a dhevnydh Kashoubek tre. Hi yw an unsel remenans a'n Pomoraniek. Yma his ogas dhe Bolonek savonek gans delanwes a-dhyworth Is-Almaynek ha'n yethow marow Polubiek ha Prussek Koth.

Y skrifir Kashoubek y'n lytherennans Latin.
Gallirallus philippensis andrewsi

***Gallirallus philippensis andrewsi*** (po an *Cocos Islands buff banded rail* yn Sowsnek)) ew ehen a edhen e'n teylu Rallidae. Kevys ew en Ynysow Cocos.
Łobez

**Łobez** yw gwig istorek yn Poloni soth-est. Hy foblans yn 2019 usi a-dro dhe 10.066.

## Poblans

ImageSize = width:420 height:320
PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:11000
ScaleMajor = unit:year increment:11000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:20 align:center
  bar:1680 from:0 till:800
  bar:1740 from:0 till:1191
  bar:1749 from:0 till:1339
  bar:1831 from:0 till:2443
  bar:1861 from:0 till:4756
  bar:1895 from:0 till:5187
  bar:1925 from:0 till:5994
  bar:1933 from:0 till:6947
  bar:1939 from:0 till:7310
  bar:1945 from:0 till:1710
  bar:1946 from:0 till:4144
  bar:1957 from:0 till:6026
  bar:1970 from:0 till:7355
  bar:1990 from:0 till:10953

PlotData=
  textcolor:black fontsize:S
  bar:1680 at: 800 text: 0,8 shift:(0)
  bar:1740 at: 1191 text: 1,2 shift:(0)
  bar:1749 at: 1339 text: 1,3 shift:(0)
  bar:1831 at: 2443 text: 2,4 shift:(0)
  bar:1861 at: 4756 text: 4,8 shift:(0)
  bar:1895 at: 5187 text: 5,2 shift:(0)
  bar:1925 at: 5994 text: 6 shift:(0)
  bar:1933 at: 6947 text: 7 shift:(0)
  bar:1939 at: 7310 text: 7,3 shift:(0)
  bar:1945 at: 1710 text: 1,7 shift:(0)
  bar:1946 at: 4144 text: 4,1 shift:(0)
  bar:1957 at: 6026 text: 6 shift:(0)
  bar:1970 at: 7355 text: 7,4 shift:(0)
  bar:1990 at: 10953 text:11 shift:(0)
  

## Mayour

## External links

*  www.lobez.pl
* BIP Łobez
* Łobez - You Tube
Baobab

**Baobab** yw gwydh. Kevys ew e Madagaskar, Afrika hag Ostrali.


Baobab_and_elephant,_Tanzania.jpg|*Adansonia digitata* (Afrika)
Adansonia_grandidieri04.jpg|*Adansonia grandidieri*
Derby_boab,_Western_Australia.jpg|*Adansonia gregorii* (Ostrali)
Baobab_M.jpg|*Adansonia madagascariensis*
Rubostipaanjajavycmichaelhogan.jpg|*Adansonia rubrostipa*
Adansonia_suarezensis.jpg|*Adansonia suarezensis*
Bombacaceae_-_Adansonia_za-2.jpg|*Adansonia za*
Hoba Shetland

Th’ew hoba Shetland agh a hoba a dheu dhort an Enysow Shetland yn whreythek. Ma aga scoodhhirder savonek ow mos a 28 meusva (71 cm) dhe’n leha bes 11 dornva (107 cm) dhe’n moyha (11.2 dornva rag hobas Shetland americanek). Ma blew tew ha garrow cott dhedhans ha bos tus ow predery aga bos en poran skentel. Agh fest krev ew an hobas ma hag usys ens dhe varghogeth, lewya ha porposes fardella.
Mengleudh an Penrhyn

Mengleudh leghen yw an Mengleudh Penrhyn (, Kembrek: Chwarel y Penrhyn), trigys yw an mengleudh ogas dhe Bethesda y'n gledhbarth Gembra. Mengleudh leghen brassa an bys o Mengleudh an Penrhyn dhe dhiwedh an 19ves kansvledhen; ogasti 1 mildir (1.6 km) hir ha 1,200 tros-hys (370 meter) o an pennboll gans ogasti 3,000 mengleudhyor. Yn dydhyow-ma, ev re beu gorbassyes gans mengleudhyow yn an Statys Unys, Spayn ha China. Mengleudh an Penrhyn a dhur avel mengleudh leghen brassa Breten, mes yma 200 mengleudhyor dhodho yn-unnik.
2014

2011 - 2012 - 2013 - 2014 - 2015 - 2016 - 2017

**2014** OK yw blydhen gemmyn y'n dydhyans gregorek, ow talleth dy' Sul. Hemma yw "Blydhen a'n Bys ma rag Difeythtiryow".

## Mernansow
* 28 Me: Maya Angelou
Karedin an Seyth Moryow

**Karedin an Seyth Moryow** () yw trev en enys  en Keynvor Iwerydh.


Tristan_da_Cunha4.jpg
Edinburgh of the Seven Seas 01.jpg
Edinburgh of the Seven Seas 03.jpg
2019

2016 - 2017 - 2018 - 2019 - 2020 - 2021 - 2022

**2019** OK yw blydhen gemmyn y'n dydhyans gregorek, ow talleth dy' Sul. Hemma yw "Blydhen a'n Bys ma rag Difeythtiryow".
## Hwarvosow
* 21 mis Metheven: An Nessa Gwariow Europa yw ygerys yn Minsk.
* 30 mis Metheven: An Nessa Gwariow Europa yw deges.
* 22 mis Gortheren: Jo Swinson yw etholys an ledyer Parti Livrel Gwerinel.
* 24 mis Gortheren: Theresa May a omdenn avel Pennmenyster an Ruvaneth Unys. Boris Johnson a dheu ha bos an Pennmenyster hag ev a form y gynsa governans.
## Mernansow
* 17 Hedra: Elijah Cummings
## Devynnow
2020

2017 - 2018 - 2019 - 2020 - 2021 - 2022 - 2023

**2020** OK yw blydhen lamm y'n dydhyans gregorek, ow talleth dy' Mergher.

## Hwarvosow
* 3 Du - An etholans rag an nessa Lewydh a'n Statys Unys a wra hwarvos. Joe Biden, an ombrofyer demokratek, fethys Donald Trump, an ombrofyer repoblikanek. An amontyans a votys a gemer lies dedhyow.
2021

2018 - 2019 - 2020 - 2021 - 2022 - 2023 - 2024

**2021** OK yw blydhen gemmyn y'n dydhyans gregorek, ow talleth dy' Gwener.

## Hwarvosow
*6 mis Me: Y'n etholans Konsel Kernow, an Parti Gwithadorek a wayn 47 a'n 87 esedhow y'n Konsel.
*13 mis Gwynngala: Y'n etholans ollgemmyn Norgagh, Jonas Gahr Støre ha'n Parti Lavur a wayn an moyha esedhow. I a wra dalleth kowsow keffrysyans gans an Parti Kres ha'n Parti Kledh Socyalydhek.

## Devynnow
Hyns-Horn Ethen Nans Lappa

An Hyns-Horn Ethen Nans Lappa yw hyns-horn geyj ispoyntel 15 meusva (381 mm) eus trigys ryb Tewynblustri yn Kernow. Tennvos havysi yw an hyns-horn eus ow ponya dhyworth Benny Halt dhe Hwel Rosen Est. 

## Istori

### Hyns-Tram Treffry
Yn 1843, Joseph Treffry a brofyas ow pyldya hyns-tram yntra Porth ha Tewynplestri gans skorren dhe'n bal plomm-arghans Hwel Rosen Est esa owth entra y dermyn sewenna. Res o dhe Treffry fetha enebieth poblek dhe'n hyns-tram rag hwegh bledhen ha res o dhodho chanjya'n hyns yntendyes. Wor'tiwedh, an Hensi-Tramm Treffry o byldyes dhyworth Tewynplestri dhe Dredhinas gans skorren dhe Hwel Rosen Est. Kensa karg an plomm-arghans a dhiberthas Hwel Rosen Est war 26ves mis Hwevror yn 1849 yn kerynyow esa tennys gans mergh. Hyns-Horn Monyow Kernow a berghenegas an rosewyth hensi-tram Treffry yn 1874, neb a gommendyas lokomotyvyow-ethen dhe'n hyns-horn. 

### Hyns-Horn an West Bras
Hyns-Horn an West Bras a berghenegas an Hyns-Horn Monyow Kernow yn 1896 hag a dhevnydhyas an skorren Hwel Rosen Est avel rann hyns-horn nowydh dhyworth Tewynplestri dhe Bluw an Chas. An hyns-horn nowydh 'ma a ygeras yn 1905 ow kallosegi trethysi dhe dhrehedhes Truru yn snella es adherag. An Hyns-Skorren Tewynplestri dhe Bluw an Chas a dhegeas war 4ves Hwevror 1963 awos an treghow Beeching.

### Hyns-Horn Ethen Nans Lappa

Eric Booth a fondyas an Hyns-Horn Ethen Nans Lappa yn an 1970ow. Karthys o gweli an lergh yn 1963 hag an lergh geyj 15 meusva (381 mm) o layes rag unn mildir (1.6 km) yntra Benny Halt ha Hwel Rosen Est. Lokomotyv-ethen flamm nowydh *Zebedee* o byldyes gans Severn Lamb ow tones yn 1974 gans 4 koch esa byldyes yn leel. An hyns-horn a ygeras dhe'n werin war 16ves mis Metheven 1974. Lynn rag skathow o kleudhyes dhe Hwel Rosen Est yn 1975 hag oll an arenebedh Hwel Rosen Est o tirwedhes. Y teuth moy a lokomotyvyow dhyworth Longleat yn 1976 ha moy a gochow o byldyes dhe'n unn termyn. Hyns-horn geyj 7 1⁄4 meusva (184 mm) a ygeras y'n 1970ow ha hyns-horn aral a ygeras yn mis Me 1995. Eric Booth a werthas an hyns-horn yn 2014 awos yeghes boghosek.
Kreneg

**Kreneg** (Frynkek: *Tremblay*) yw an wig yn canton Enlaven yn département Ille-et-Vilaine yn Breten Vian. Kreneg yma yn an Vro-Roazon.

### Poblans
Trigys yn Kreneg yw a-dro dhe  den.
Nirvana

Nirvana o band rock amerikanek ow kana ilow grunge. Penn-kaner ha gwarier gitar an band o Kurt Cobain hag ev ow merwel yn 1994. Krist Novoselic a waris gitar faborden hag Dave Grohl a waris tabouryow.

Nirvana a wrug gwari dhyworth 1989 bys 1994. An band a dheu dhyworth Seattle yn Amerika. Aga han godhvedhys yn hwella yw *Smells Like Teen Spirit* dhyworth aga albom godhvedhys yn hwella *[[Nevermind]]* (1991).

## Albomow

* *Bleach* (1989)
* *Nevermind* (1991)
* *In Utero* (1993)
Kouign-amann

**Kouign-amann** (*tesen amanyn*; leverys [ˌkwiɲ aˈmãn]) yw tesen a Vreten Vian gwres gans toos bara, ynni gwiskasow a amanyn ha sugra.

Dismygys veu dre happ gans peber a Douarnenez henwys Yves-René Scordia a-dro dhe 1860.
Språkförsvaret

Språkförsvaret (treylyans ger herwydh ger: gwith an taves) yw rosweyth anserghek heb gwlasegeth usy ow qweytha rag crevhe an taves Swedek yn Sweden ha Fynnlond.
Georges Pompidou

**Georges Jean Raymond Pompidou** (5 mis Gortheren 1911 – 2 mis Ebrel 1974) o 19ves Lywydh an Repoblek Frynkek ha Kespennsevik *ex-officio* Andorra a-dhia 1969 bys yn Genver 1974.
Korrigan

*Korrigan* (liesplek: *korriganed* yn Bretonek) yw an hanow Bretonek rag korrigow ha bokkas a vew yn Breten Vian.
Clara Zetkin

**Clara Josephine Zetkin** (née **Eissner**, 5 a Mis Gortheren 1857 – 20 mis Metheven 1933 ) o kemynegorek politegores almaynek.
Hilgasieth

Hilgasieth yw kryjyans po tybyans eus yn bennrewl warnyans ma via unn urdhas yn-mysk an eghennow dus herwydh aga “hil” po aga fobel dalleth.
Ghosts

**Ghosts** (KW: tarosvannow) yw gwari bordh strateji rag dew warier. Gwariys yw war vordh 36 pedrek (6x6) gans desin kastel skruthus.

Pub gwarier a dhalleth gans eth tarosvan: peswar mas (dyjyn glas war aga heyn) ha peswar drog (dyjyn rudh war aga heyn). Settys yw an tarosvannow en dew rew (2x4) war amal an bordh. Orth bub korn an bordh yw mesporth a'n gastel.

Ny aswon gwarier vyth an tarosvannow mas ha drog yn-mesk tarosvannow an erbynner drefen na yllons i gweles marnas tal an tarosvannow. Pub torn, ny yll gwarioryon movya marnas unn tarosvan (gorwelyek po plommwedhek). Kemerys yw darnow avel yn gwydhbol.

An gwaynyer yw an den a gemer peswar tarosvan mas po gul diank tarosvan mas dre vesporthow an gastel. Gwarier a wra kelli mar kemerens i peswar tarosvan drog eskar.
Uraeginthus angolensis

***Uraeginthus angolensis*** (po an *Cordon-bleu* yn Sowsnek) ew ehen a edhen e'n teylu Estrildidae. Kevys ew e soth Afrika.

## Devydnow
Sedher konna rudh

An **sedher konna rudh** (*Gavia stellata*) yw eghen a edhen dhowr divroansek a'n hantergylgh kledh. An moyha lesrannys y'n bys yw y'n teylu sedher, i a vag y'n tiredhyow Arktik dre vras hag i a wav yn arvoryow kledh. 53-69 centimeter (21-27 meusva) yw aga hys, 91-120 centimeter (36-47 meusva) yw aga askelva, ha 1–2.7 kilogram (2.2–6.0 peuns) yw aga poos, an lyha ha'n skavva sedher y'n bys yw an sedhoryon konna rudh. Loosek dhe wynn a-is yns yn gwav gans briansennow rudhek y'n prys maga. An moyha a'ga boos yw puskes, mes diwelvennoges, pythow losowek, prevyon ha divellkeynoges erel yw dybrys treweythyow ynwedh. Eghen unpriosel yw an sedher konna rudh gans kevrennow par duryadow. An dhew a weres gwruthyl an neyth, gori an oyow (dew oy yn neyth dre vras) ha maga an ydhnigow.

Yma poblans bras dres an bys dhe'n sedher konna rudh gans gwandrans bras dres an bys, mes yma neb poblansow ow lehe. Skolyansow oyl, bewva gellys, defolyans ha rosow pyskessa yw peryllyow brassa dhe'n eghen ma. Preydhoryon naturek, ow komprehendya neb eghennow golan, lowarn rudh ha lowarn Arktek, a wra dybri oyow hag ydhnigow. Gwithys yw an eghen gans kevambosow keswlasek.

## Mirva

Gavia stellata -New Jersey -USA-26Feb2009.jpg|Sedher konna rudh tevesik
Gavia stellata -Iceland -swimming-8.jpg|Sedher konna rudh yn pluv maga yn Island
Red-Throated Loon Juvenile.jpg|Ydhnik
Plongeon catmarin en vol vectorisé.svg|Profil a sedher konna rudh ow neyja
Red-Throated Loon Iceland.jpg|Sedher konna rudh ow sevel
Red-Throated Loon juvenile eating fish.jpg|Ydhnik ow tybri pysk
Gavia stellata MWNH 0489.JPG|Oyow
Plongeon catmarin oisillon.jpg|Ydhnik ha tevesik
Juvenile red throated diver.jpg|Sedher konna rudh yowynk
Arctodus

***Arctodus*** ("arth dens") yw genas difeudhek a arth dhyworth an Pleistocene nans yw 1.8 milvil vledhen dhe nans yw 11,000 bledhen. Yma diw eghen, *Arctodus pristinus* hag *Arctodus simus*, ha trigys ens yn Amerika Gledh.
Difeudhans

Yn bewonieth hag ekologieth, difeudhans yw an diwedh a organedh po bagas a organedhow, eghen del yw usys.
Arctotherium

***Arctotherium*** yw genas difeudhek a arth dhyworth an Pleistocene nans yw 1.2 milvil vledhen dhe nans yw 11,000 vledhen. Yma seyth eghen, *Arctotherium angustidens*, *Arctotherium bonariense*, *Arctotherium brasilense*, *Arctotherium latidens*, *Arctotherium tarijense*, *Arctotherium vetustum* hag *Arctotherium wingei*, ha trigys ens yn Amerika Dheghow.
Plionarctos

***Plionarctos*** yw genas difeudhek a arth dhyworth an Miocene dhe'n Pleistocene nans yw 10.3 milvil vledhen dhe nans yw 3.3 milvil vledhen. Yma diw eghen, *Plionarctos edensis* ha *Plionarctos harroldorum*, ha trigys ens yn Amerika Gledh hag Europa.
Agriotherium

***Agriotherium*** yw genas difeudhek a arth a-dhia an Miocene bys y'n Pleistocene nans yw 13.6 milvil vledhen bys nans yw 2.5 milvil vledhen. Yma peder eghen, *Agriotherium africanum*, *Agriotherium inexpectans*, *Agriotherium schneideri*, *Agriotherium sivalensis*, ha trigys ens yn Amerika Gledh, Afrika, Asi hag Europa.
Yethonieth Gowethasek

**Yethonieth Gowethasek** yw studhyans an junyans ynter yeth ha bagas kowethasek. Yethonieth gowethasek a studh fatell eghennow yethek yw dihaval yntra bagasow a bobel grondyes orth eghennow yethonieth gowethasek, rag ensampel: hil, reydh, gre, bloodh, h.e. Dihaval dhe Socyologieth a Yeth yw Yethonieth Gowethasek awos Socyologieth a Yeth a fogell war effeyth an kowethas war an yeth hag Yethonieth Gowethasek ow fogella war effeyth an yeth war an kowethas. Kesklemys yn klos yw yethonieth gowethasek gans pragmatek. 

Wortalleth, an eghennow kowethasek a yeth o studhyas y'n sens arnowydh gans yethoryon Eyndek ha Japanek y'n 1930ow, ha gans Louis gauchat yn Pow Swis a-varr y'n 1900ow, mes nyns o lower a attendyans y'n West dhodho bys wosa henna. Devnydh kensa an term "sociolinguistics" (yethonieth gowethasek) yn Sowsnek o gans Thomas Callan Hodson yn titel y erthygel "Sociolinguistics in India" (Yethonieth Gowethasek yn Eynda) yn 1939, neb o dyllys yn *Man in India* (Dyn yn Eynda). Y teuth Yethonieth Gowethasek dhe'n West y'n 1960ow hag ragresys o gans yethoryon avel William Labov y'n SUA ha gans Basil Bernstein y'n RU. Y'n 1960ow, William Stewart ha Heinz Kloss a gommendyas an tybyansow elvennek rag tybieth an yethonieth gowethasek a yethow pluricentrek, neb a dhispleg fatell eghennow yethow savonek yw dihaval yntra kenedhlow (r.e. *Sowsnek* an Statys Unys/Breten Veur/Kanada; ''Almaynek'' an Almayn/Estrych/Pow Swis; h.e).
Indarctos

***Indarctos*** yw genas difeudhek a arth dhyworth an Miocene nans yw 11.1 milvil vledhen dhe nans yw 5.3 milvil vledhen. Yma naw eghen, *Indarctos salmontanus*, *Indarctos anthracitis*, *Indarctos arctoides*, *Indarctos atticus*, *Indarctos bakalovi*, *Indarctos nevadensis*, *Indarctos oregonensis*, *Indarctos vireti* hag *Indarctos zdanskyi*, ha trigys ens yn Amerika Gledh, Afrika, Asi hag Europa.
Kolponomos

***Kolponomos*** yw genas difeudhek a arth dhyworth an Miocene nans yw 20 milvil vledhen. Yma diw eghen, *Kolponomos * ha *Kolponomos *, ha trigys ens yn Amerika Gledh.
Ursus (genas)

***Ursus*** yw genas a arth. Yma teyr eghen ow pewa, Arth du Amerika, Arth du Asi, Arth gell hag Arth gwynn, trigys ens yn Amerika Gledh, Asi hag Europa.

## Ehennow hag isehennow a ''Ursus''
* † *[[Ursus abstrusus]]*

* **[[Arth du Amerika]] (''Ursus americanus'')**
** *[[Ursus americanus altifrontalis]]*
** *[[Ursus americanus amblyceps]]*
** *[[Ursus americanus americanus]]*
** *[[Ursus americanus californiensis]]*
** *[[Ursus americanus carlottae]]*
** *[[Ursus americanus cinnamomum]]*
** *[[Ursus americanus emmonsii]]*
** *[[Ursus americanus eremicus]]*
** *[[Ursus americanus floridanus]]*
** *[[Ursus americanus hamiltoni]]*
** *[[Ursus americanus kermodei]]*
** *[[Ursus americanus luteolus]]*
** *[[Ursus americanus machetes]]*
** *[[Ursus americanus perniger]]*
** *[[Ursus americanus pugnax]]*
** *[[Ursus americanus vancouveri]]*

* **[[Arth gell]] (''Ursus arctos'')**
** *[[Ursus arctos arctos]]*, Arth gell Eurasi
** *[[Ursus arctos alascensis]]*
** *[[Ursus arctos beringianus]]*
** † *[[Ursus arctos californicus]]*
** † *[[Ursus arctos crowtheri]]*
** † *[[Ursus arctos dalli]]*
** *[[Ursus arctos gobiensis]]*
** *[[Ursus arctos horribilis]]*
** *[[Ursus arctos isabellinus]]*
** *[[Ursus arctos lasiotus]]*
** *[[Ursus arctos middendorffi]]*
** † *[[Ursus arctos nelsoni]]*
** *[[Ursus arctos piscator]]*
** *[[Ursus arctos pruinosus]]*
** *[[Ursus arctos sitkensis]]*
** *[[Ursus arctos syriacus]]*

* † *[[Ursus deningeri]]*

* † *[[Ursus etruscus]]*

* † *[[Ursus inopinatus]]*

* † *[[Ursus minimus]]*

* **[[Arth gwynn]] (''Ursus maritimus'')**
** *[[Ursus maritimus maritimus]]*
** † *[[Ursus maritimus tyrannus]]*

* † *[[Ursus rossicus]]*

* † *[[Ursus sackdillingensis]]*

* † *[[Ursus spelaeus]]*

* **[[Arth du Asi]] (''Ursus thibetanus'')**
** *[[Ursus thibetanus formosanus]]*
** *[[Ursus thibetanus gedrosianus]]*
** *[[Ursus thibetanus japonicus]]*
** *[[Ursus thibetanus laniger]]*
** *[[Ursus thibetanus mupinensis]]*
** *[[Ursus thibetanus thibetanus]]*
** *[[Ursus thibetanus ussuricus]]*
Arth mogowyow

An **arth mogowyow** *(Ursus spelaeus)* yw eghen difeudhek a arth yn genas ursus a'n Pleistocene dhe nans yw 24,000 bledhen. Trigys o yn Europa y'n diwettha Oos Rew ughboynt.
Arth mel

An **arth mel** (*Helarctos malayanus*), po **arth howl**, yw arth genesik y'n koswigow law a Asi soth est.

## Isehennow
Yma diw isehennow a arth mel.

*Helarctos malayanus malayanus (Raffles, 1821) — trigys yw yn tir meur a Asi hag an enys Sumatra.
*Helarctos malayanus euryspilus (Horsfield, 1825) — trigys yw yn enys Borneo hepken.

## Kampollow
Arth gweusek

An **arth gweusek** (*Melursus ursinus*) yw arth pryvdebrorek nosvew genesik yn Eynda hag enys Shri Lanka.

## Isehennow
Yma diw isehennow a arth gweusek.

*Melursus ursinus inornatus, Arth gweusek Sri Lanka
*Melursus ursinus ursinus, Arth gweusek eyndek

## Kampollow
Ursavus

***Ursavus*** yw genas difeudhek a arth dhyworth an Miocene nans yw 23 milvil vledhen dhe nans yw 5.3 milvil bledhen. Yma hwegh po seyth eghen, *Ursavus brevirhinus*, *Ursavus depereti*, *Ursavus elmensis*, *Ursavus orientalis* (martesen yn genus Ballusia yw), *Ursavus pawniensis*, *Ursavus primaevus* hag *Ursavus tedfordi*, ha trigys ens yn Amerika Gledh, Asi hag Europa.
Lowarn

**Lewern** (unnplek *lowarn*), po **lostoges** (unnplek *lostek*), yw  bronnviles olldhebrek a neb genesow y'n teylu Canidae. Yma lies eghen a lowarn y'n genas Vulpes ha henwys *lewern gwir* yns. An lowarn rudh (*Vulpes vulpes*) yw an unn eghen a lowarn genesik dhe Gernow.
Studhyansow Keltek

**Studhyansow Keltek** yw studhyans a wonisogeth an Geltyon dre vethodys yethonieth, istori lien hag art, hendhyskonieth hag istori, mes gans fog orth an Yethow Keltek divers. An pennarenebedhow a fog yw an hwegh yeth Keltek usi usyes dhe'n pols-ma: Wordhonek, Kembrek, Kernowek, Bretonek, Albanek ha Manowek.

Dyskir Studhyansow Keltek yn niver a bennskolow dres an bys oll, an mogha anedhans yn Wordhen, an Ruvaneth Unys ha Pow Frynk, mes dyskir keffrys yn an Statys Unys, Kanada, Estrych, Almayn, Poloni, Ostrali ha'n Iseldiryow.
Diwelvennek

**Diwelvennoges** yw enyvales mellkeynek yn klass **Amphibia**. Onan yw a'n 5 klass a vellkeynoges gans puskes, kramviles, ydhyn ha bronnviles.

Yma teyr urdh arnowydh a dhiwelvennoges, Anura (kwilkynyow ha kronoges), Urodela (pedresyfes), hag Apoda (dallanaves). Yma 7,000 eghen a dhiwelvennoges aswonys hag ogas dhe 90% yw kwilkynyow. Kwilkyn a Gyni Nowydh (*[[Paedophryne amauensis]]*) gans hys a 7.7 mm (0.30 meusva) yw an leha diwelvennek. An kowrbedresyf Chinek yw an brassa diwelvennek bew gans hys a 1.8 m (5 tros-hys 11 meusva).

## Klassans
* Isklass Temnospondyli† (gradh divers Paleozoek ha Mesozoek a-varr)
* Isklass Lepospondyli† (bagas Paleozoek byghan)
* Isklass Lissamphibia (oll diwelvenneges arnowyth, ev a gomprehend kwilkynyow, kronoges, pedresyfes ha dallanaves)
** Salientia (kwilkynyow, kronoges ha neshevin): Jurasek dhe lemmyn—6,200 eghen yn 53 teylu
** Caudata (Pedresyfes ha neshevin): Jurasek dhe lemmyn—652 eghen yn 9 teylu
** Gymnophiona (dallanaves ha neshevin): Jurasek dhe lemmyn—192 eghen yn 10 teylu
Pedresyf

**Pedresyfes, pajarpawes** po **pedrevanes an dowr,** yw bagas a diwelvennoges, gans mir a bedrevanes, yn urdh **Urodela**/**Caudata**. Yma korfow moon, tronow sogh, eseli berr, ha lostow dhe'n pryvennow ha tevesigyon. Yma'n brassa diversita a eghennow pedresyf yn hantergylgh gledh.

Nyns eus nevra namoy ages peswar bys dh'aga garrow a-rag ha pymp dh'aga garrow a-dhelergh, mes yma le bysyow dhe neb eghennow hag eghennow erel heb garrow a-dhelergh. I a fydh war vewvaow yn dowr po ogas dhe dhowr po neb le glyb po goyeyn aral awos yma kroghen dhewanadow dhedha. Neb yw eghennow dowr yn tien rag oll aga bewnansow, neb a vew yn dowr treweythyow, hag yma tevesigyon dor hebken dhe neb ehennow erel. I a yll dastineythi eseli kellys ha rannow korf shyndys erel dibarow a mellkeynoges. Pur wenonek yw an groghen a neb eghennow gans an gwenon euthyk krev tetrodotoksin mes liwys yw an pedresyfes ma gans liwyow gwarnyans ha lent yns. Pedresyfes a dhedhow yn dowr del yw usys.

## Klassans
* Isklass Cryptobranchoidea  (Kowrbedresyfes)
** Cryptobranchidae (Kowrbedresyfes)
** Hynobiidae (Pedresyfes Asi)
* Isklass Salamandroidea (Pedresyfes avonsys)
** Ambystomatidae (Pedresyfes godh)
** Amphiumidae
** Dicamptodontidae
** Plethodontidae
** Proteidae
** Rhyacotritonidae
** Salamandridae (Pedresyfes gwir)
* Isklass Sirenoidea
** Sirenidae
Divellkeynek

**Divellkeynoges** yw enevales heb displegyans a vellkeyn. Oll enevales yns heb an isfylum mellkeynek. Neb ensamplys a dhivellkeynoges yw hwesker, kankres, legesti ha'ga neskar, bulornes, kellik, kelylli lesa ha'ga neskar, pympbyses, sortes mor ha'ga neskar, ha preves.

An rann vrassa a eghennow eneval yw divellkeynoges.  97% yw unn dismygriv.  Yma moy eghennow yn lies takson divellkeynek ages y'n isfylum mellkeynek oll.

Yma neb divellkeynoges, kepar ha Chaetognatha, Hemichordata, Tunicata ha Cephalochordata, unwos moy ogas dhe vellkeynoges ages divellkeynoges erel. Ytho an ger "divellkeynek" yw ogas dhe dhistyr rag porposys taksonomek.

## Niver a eghennow bew
Hwesker yw an niver brassa a eghennow divellkeynek deskrifys. 

## Klassans
* *[[Protozoa]]* 
* Spongow (*Porifera*)
* Morgowles gwanek (*Cnidaria*)
* Kowles krib (*Ctenophora*)
* Platpreves po eyles (*Platyhelminthes*)
* Kenoges (*Nematoda*)
* pryves darnys po lug (*Annelida*)
* Hwesker, kevnis, kankres ha'ga neskar (*Arthropoda*)
* Padellow ynkyn, bulhornes, meskel ha'ga neskar (*Mollusca*)
* Pympbyses, morgukomber ha'ga neskar (*Echinodermata*)

## References
Hyns-Horn Ethen Lannstefan

Hyns-horn kledhrennow kul 1 tros-hys 11 1/2 meusva (597 mm) yw an **Hyns-Horn Ethen Lannstefan** () a ober dhyworth an dre Lannstefan yn Kernow. Byldyes yw an hyns-horn war weli-kledhren an Hyns-Horn Kernow North hag ev a bon rag 2 1/2 mildir dhe Velinnowyth, ple'ma park godrev.

## Istori

### Hyns-horn Geyj Savonek
An kensa hyns-horn dhe dhrehedhes Lannstefan veu an Hyns-Horn Lanstefann ha Dewnans Soth a ygeris yn 1865 dhyworth Lannstefan dhe Aberplymm, wosa henna denys veu an hyns-horn yn Hyns-Horn an West Bras. An Hyns-Horn Loundres ha Soth West a ygeris y hyns-horn dhyworth Dibarthva Halwill, ystyn dhe Lannwedhenek yn rannow y'n 1890ow, ha wosa henna rann an Hyns-Horn Soth. Orth aga amal veu an dhew worsav Lannstefan: Gorsav HaWB a dhegeas yn 1962 ha gorsav an HS yn 1966.

### Hyns-Horn Kledhrennow Kul
Yn 1965, Nigel Bowman a sawyas an lokomotyv-ethen "Lilian" dhyworth Mengleudh Leghen an Penrhyn yn Kembra North hag hy daswul dh'y ji yn Surrey. Wosa henna, ev a dhalathas ow hwilas le dhe vyldya hyns-horn dhe oberi y lokomotyv hag ev a wrug dewis Lannstefan yn 1971, wosa ow tybi a-dro dhe rann an weli-kledhren dhyworth Guildford dhe Horsham ha'n Hyns-Horn Lyton & Barnstaple. Prenas an weli-kledhren a dhuryas lower a vledhennow ha'n kensa rann a ygeris Dy'gol Stefan 1983. Ystynys o an hyns-horn yn rannow, yth esa'n ygeryans diwettha dhe Velinnowyth yn 1995 ow tri an hyns-horn dh'y hys kesres a 2 1/2 mildir.

## Lokomotyvyow
Oberys gans lokomotyv-ethen yw pub tren poblek, mes devnydhys yw an lokomotyvyow-motor rag hwel mentons. 

### Lokomotyvyow-ethen

### Lokomotyvyow-motor

## Kochys ha karvenow
Yma peswar koch dhe'n hyns-horn. Bylydes dhe Lannstefan o pub unn. Yma lower a garvenow boks, legh ha karvenow a omhwel. 

## Towlow
Towl termyn hir yw rag an hyns-horn dhe ystyn gan diw vildir dhe'n wig Egloskeri, owth ynkorfora hyns-dewrosa nowydh.
Hugh Jackman

**Hugh Michael Jackman** (genys 12 Hedra 1968, Sydney, Deghow Kembra Nowydh, Ostrali) o gwarier ostralek geryes da.

## Fylmow

* 1999: Erskineville Kings
* 1999: Paperback Hero
* 2000: X-Men
* 2001: Kate & Leopold
* 2001: Someone Like You
* 2001: Swordfish
* 2003: X2: X-Men United
* 2004: Profile of a Serial Killer
* 2004: Van Helsing
* 2005: Stories of Lost Souls
* 2006: The Prestige
* 2006: The Fountain
* 2006: Scoop
* 2006: X-Men: The Last Stand
* 2008: Deception
* 2008: Australia
* 2009: X-Men Origins: Wolverine
* 2011: Snow Flower and the Secret Fan
* 2011: Real Steel
* 2012: Butter
* 2012: Les Misérables
* 2013: Movie 43
* 2013: The Wolverine
* 2013: Prisoners
* 2014: X-Men: Days of Future Past
* 2015: Chappie
* 2015: Pan
* 2016: Eddie the Eagle
Hyns-horn Ugheldir Kembra

Hyns-horn ertach kledhrennow kul yn Gwynedd, Kembra yw an **Hyns-horn Ugheldir Kembra** (Kembrek: *Rheilffordd Eryri*, ). 25 mildir (40.2km) yw an hyns-horn 1' 11 1⁄2 " (597mm) a bon dhyworth Karnarvon dhe Borthmadok ow passya nebes arenebedhow havyasek, ow komprehendya Bedhgelert ha'n Bolgh Aberglaslynn.

Ev a jun an Hyns-horn Ertach Ugheldir Kembra dhe Dhibarthva Pen-y-Mount ogas dhe Borthmadok ha gans an Hyns-horn Ffestiniog dhe Worsav an Porth y'n Porthmadok. An hyns-horn a dreus an Linen Gambria yn Porthmadok dre'n unnik dreusva gledhren blat liesgeyj y'n Ruwvaneth Unys. 

Gwithans an hyns-horn a recevas niver a wobrow. Y'n dalleth, an hyns-horn a bonyas dhyworth Dinas ogas dhe Garnarvon dhe Borthmadok, an linen hedhyw a gomprehend rann geworansel dhyworth Dinas dhe'n dre Garnarvon. Yth esa skorren dhe Vryngwyn ha'n mengleudhow dhe Voel Tryvan dhe'n hyns-horn gwreydhek, an linen-ma re beu gwithys avel hyns-troos.

Y'n jydh hedhyw, an hyns-horn a wra devnydhyans a lokomotyvyowGarratt dhyworth Afrika Dyghow dhe vras awos aga bos gwiw dhe denna'n trennow hir a-hys an linen serth, mes treweythyow yma'n trennow tennys gans lokomotyvyow dhyowrth an Hyns-horn Ffestiniog po jynnow disel. 

## Gorsavow an Hyns-horn hedhyw
Treylyansow Kernowek an henwyn a-berth yn korblys pedrek, holyes gans pelder an gorsav dhyworth Karnarvon.
* Caernarfon *[Karnarvon]* 0 mildir (0 km) 
* Bontnewydd *[Ponsnowydh]*
* Dinas 2.7 mildir (4.3 km)
* Tryfan Junction *[Diberthva Dryven]*
* Waunfawr *[Goonveur]* 6.5 mildir (10.4 km)
* Plas-y-Nant *[Plas-an-Gover]*
* Snowdon Ranger *[Gwandrans an Oodhva]*
* Rhyd Ddu *[Rys Du]* 12.1 mildir (19.4 km)
* Meillionen (Forest Campsite) *[Mellyonen (Kampva an Koos)]*
* Beddgelert *[Bedhgelert]* 16.8 mildir (27.0 km)
* Nantmor *[Gover an Mor]*
* Hafod y Llyn *[Hendra an Lynn]* (deges)
* Pont Croesor *[Pons Croesor]* 22.3 mildir (35.9 km)
* Pen-y-Mount Junction *[Dibarthva Benn-an-Mount]* 23.9 mildir (38.4 km) (Y fydh kay an HEUK byldyes)
* Porthmadog Harbour *[Gorsav an Porth Porthmadok]* 24.7 mildir (39.7 km) 

## Kevrennow
Gwiasva an hyns-horn (yn Sowsnek).
Hyns-horn Ertach Ugheldir Kembra

Hyns-horn kledhrennow kul 1' 111⁄2 " (597 mm) geyj yn Porthmadok, Kembra yw an **Hyns-horn Ertach Ugheldir Kembra** (Kembrek: *Rheilffordd Ucheldir Cymru,* ). Ponir an hyns-horn dhyworth gorsav ogas dhe worsav an Linen Cambria dhe Dhibarthva Benn-an-Mount *(Cyffordd Pen-y-Mount/ Pen-y-Mount Junction)* war weli-kledhrennow koth an hyns-amal Bedhgelert.

## Oberansow
An hyns-horn a ober servis menowgh dhyworth mis Meurth dhe vis Du dhyworth aga fennworsav yn Porthmadok war an Fordh Dremadok. An trennow a bon rag unn mildir (1.6 km) dhe Dhibarthva Benn-an-Mount, le may hwra an hyns-horn junya gans pennlinen an Hyns-horn Ugheldir Kembra. Pub tren a stop dhe Vargan Tir Gelert *(Fferm Gelert/Gelert's Farm)* war an viaj delergh dhe Borthmadok rag may hwyll an trethysi godriga gwithti ha hwelji an hyns-horn ha viajya war an hyns-horn munys 71⁄4 " (184mm) geyj.

Dres 2007 ha 2008, yth esa rann geworansel vyghan a linen devnydhyes yntra Penn-an-Mount ha Kelgh Treth Meur. Homma a dhegeas yn 2008, pan an Hyns-horn Ugheldir Kembra dhyworth Karnarvon a junyas an Hyns-horn Ffestiniog. 

## Gorsavow
Yma treylyansow Kernowek an henwyn y'n korblys pedrek.
* Porthmadog (WHHR) *[Porthmadok (HEUK)]*
* Gelerts Farm Works Halt *[Savla Hweljiow Bargan Tir Gelert]*
* Pen-y-Mount Junction railway station *[Gorsav Hyns-horn Dibarthva Benn-an-Mount]*
* Traeth Mawr Loop *[Kelgh Treth Meur]* (anbarghus; ygerys yntra 2007 ha 2008)

## Lokomotyvyow Ethen

## Lokomotyvyow Disel

## Lokomotyvyow Tredanek
Francesco Cossiga

**Francesco Maurizio Cossiga**  (26 mis Gortheren 1928 – 17 mis Est 2010) o an 8ves Lywydh a'n Itali, a-dhia 1985 bys 1992.
Sedher

**Sedhoryon** yw bagas a edhen dhowr divroansek a'n hantergylgh kledh. Yma oll a'n ehennow bew yn genas ***Gavia***, teylu **Gaviidae** hag urdh **Gaviiformes**.

## Ehennow
**Linyeth woles**
* Sedher konna rudh, *Gavia stellata*
**Linyeth gonna du<br>
**
* Sedher konna du, *Gavia arctica*
* Sedher an Hebask, *Gavia pacifica*
**Linyeth benn du<br>
**
* Sedher bras, *Gavia immer*
* Sedher pig gwynn, *Gavia adamsii*

## Mirva

Archibald Thorburn Plate 77.jpg|Delinyans gans Archibald Thorburn (1918). Penn: sedher bras, Kledh: sedher konna rudh, Dyghow: sedher pig gwynn, Goles: sedher konna du
Gavia immer -Marshfield, Vermont, USA -flying-8 (5).jpg|Sedher bras ow neyja
Plongeon imbrin ailes.jpg|Sedher bras (*G. immer*) ow sevel
Yellow-billed Loon.jpg|Sedher pig gwynn (*Gavia adamsii*) yn pluv gwav
Loons Swimming in Wood Lake BC on a Summer Morning.webm|Sedhoryon ow neyja yn hav
Sedher konna du

An **sedher konna du** (*Gavia arctica*) yw eghen a edhen dhowr divroansek a'n hantergylgh kledh. I a vag yn Eurasi dre vras hag i a wav yn arvoryow ha lynnyn bras. 58-77 centimeter (23-30 meusva) yw aga hys, 100-130 centimeter (39-51 meusva) yw aga askelva, ha  2–3.4 kilogram (4.4–7.5 peuns) yw aga poos. I a omhevel sedher an Hebask mes yma namm tenewen gwynn dhe'n sedher konna du dihaval orth ehennow sedher erel oll. Yn prys maga yma penn loos, konna du, isrannow gwynn ha mantell vrith gwynn ha du dhedha. Yn prysyow erel aga fluv yw moy disliw gans konna gwynn. An moyha a'ga boos yw puskes, mes diwelvennoges, prevyon ha divellkeynoges erel yw dybrys treweythyow ynwedh.

## Mirva

GaviaArctica.svg|Pluv maga ha pluv yn prysyow erel
Gavia arctica MWNH 1918.JPG|Oyow
Sedher an Hebask

An **sedher an Hebask** (*Gavia pacifica*) yw eghen a edhen dhowr divroansek a'n hantergylgh kledh. I a vag y'n tiredhyow Arktik yn Russi, est a Avon Lena, hag yn Amerika Gledh west a Enys Baffin hag i a wav yn arvoryow Keynvor Hebask ha lynnyn bras. 58–74 centimeter (23–29 meusva) yw aga hys, 110–128 centimeter (43–50 meusva) yw aga askelva, ha  1–2.5 kilogram (2.2–5.5 peuns) yw aga poos. I a omhevel sedher konna du mes yma namm tenewen gwynn dhe'n sedher konna du. Yn prys maga yma penn loos, konna du, isrannow gwynn ha mantell vrith gwynn ha du dhedha. Yn prysyow erel aga fluv yw moy disliw gans konna gwynn. An moyha a'ga boos yw puskes, mes diwelvennoges, prevyon ha divellkeynoges erel yw dybrys treweythyow ynwedh.

## Mirva

Gavia pacifica NBII.jpg|
Pacific Loon.jpg|
Sedher bras

An **sedher bras** (*Gavia immer*) yw eghen a edhen dhowr divroansek a'n hantergylgh kledh. I a vag yn Amerika Gledh, Greunland, Island ha Breten Veur hag i a wav yn arvoryow ha lynnyn bras yn Europa Dhyghow hag Amerika Gledh. 61-100 centimeter (24-39 meusva) yw aga hys, 122–152 centimeter (48–60 meusva) yw aga askelva, ha 1.6-8 kilogram (3.5-17.6 peuns) yw aga poos. I a omhevel sedher pig gwynn mes yma pig glas/du dhe'n sedher bras dihaval orth an sedher pig gwynn. Yn prys maga yma penn du, isrannow gwynn ha mantell vrith gwynn ha du dhedha. An moyha a'ga boos yw puskes. Densek dowr, drenek dowr, centrarchidae, truth, hag yown yw aga boos dowr; sebastes, leyth, truth mor, ha hernen wynn yw aga boos hyli.

Testen lyver Arthur Ransome rag fleghes, *Great Northern*, yw kopel a sedhoryon bras ow tinythi yn Breten Veur rag an kynsa tro.

## Mirva

Gavia immer -Gull Lake, Haliburton County, Ontario, Canada-8.jpg|Pluv maga
Adirondacks - Great Northern Loon - 03.jpg|Pluv gwav po sedher bras yowynk
Core Banks - Loon - 05.JPG|Sedher ow neuvya yn-dann dhowr
Gavia immer -Wilson Lake, Minnesota, USA -parent and chicks-8 (3).jpg|Ydhnigow war geyn sedher tevesik
Common Loon (Gavia Immer).webm|thumb |Gavia immer
Gavia immer -Marshfield, Vermont, USA -flying-8 (5).jpg|Sedher bras ow nejya
Sedher pig gwynn

An **sedher pig gwynn** (*Gavia adamsii*) yw eghen a edhen dhowr divroansek a'n hantergylgh kledh. I a vag y'n tiredhyow Arktik dre vras hag i a wav yn arvoryow Keynvor Hebask ha Norgagh ha treweythyow yn lynnyn bras. 76-97 centimeter (30-38 meusva) yw aga hys, 135-160 centimeter (53-63 meusva) yw aga askelva, ha 4-6.4 kilogram (8.8 to 14.1 peuns) yw aga poos, an brassa sedher y'n bys yw an sedhoryon ma. I a omhevel sedher pig gwynn mes yma pig gwynn dhe'n sedher pig gwynn dihaval orth an sedher bras. Yn prys maga yma penn du, isrannow gwynn ha mantell vrith gwynn ha du dhedha. Yn prysyow erel aga fluv yw moy disliw gans konna gwynn. An moyha a'ga boos yw puskes, mes prevyon ha divellkeynoges erel yw dybrys treweythyow ynwedh.
330 KOK

**330 KOK** yw blydhen y'n dydhyans gregorek.
 


## Hwarvedhyansow
* Pytheas a Vassilia (Marselha lemmyn), marchont  Grek a wrug vysytya Kernow.
60 KOK

**60 KOK** yw blydhen y'n dydhyans gregorek.
 


## Hwarvedhyansow
* Diodorus Siculus istorior Grek a wrug henwel Kernow "Belerion" (an tir splann) an kynsa hanow tyller rekordys yn Breten Veur
55 KOK

**55 KOK** yw blydhen y'n dydhyans gregorek.
 


## Hwarvedhyansow
* Julius Caesar a wrug hwilas tryghi Breten Veur.
55

**55** yw blydhen y'n dydhyans gregorek.
 


## Hwarvedhyansow
* Dalleth a'n drehevyans a dhin Romanek yn Nans Alen.
400

**400** yw blydhen y'n dydhyans gregorek.
 


## Hwarvedhyansow
* An ger Kernow yw rekordys yn hanow tyller *"Durocornovio"*.
410

**410** yw blydhen y'n dydhyans gregorek.
 


## Hwarvedhyansow
* Diwedh an Emperoureth Romanek yn Breten Veur.
430

**430** yw blydhen y'n dydhyans gregorek.
 


## Hwarvedhyansow
* An managhti yn Lanaled fondys gans Sen Jermen
433

**433** yw blydhen y'n dydhyans gregorek.
 


## Hwarvedhyansow
* An Vrythonyon a byssa gweres a'n Angles erbyn an Pyktes.
535

**535** yw blydhen y'n dydhyans gregorek.
 


## Hwarvedhyansow
* Yth esa euthyk awel a-dro dhe'n bys ow kawsya divootteryow. Kaways gans loskvenydh martesen.
577

**577** yw blydhen y'n dydhyans gregorek.
 


## Hwarvedhyansow
* Kas Deorham. An Brythonyon a Gernow ha Kembra o diberthys gans an Sowson.
An Pons

***An Pons*** (Danek: *Broen*; Swedek: *Bron*) yw kevres drama drogober Skandinaviek, gwrys ha skrifys gans Hans Rosenfeldt. Settys yw yn Danmark ha Sweden, ha kreshes yw war gesoberyans yntra dew helerghyas, Saga Norén (Sofia Helin) a Valmo, ha'y heskoweth Danek, Martin Rohde (Kim Bodnia), a Gopenhagen. An pons devynnys yn titel yw Pons Øresund, yntra Danmark ha Sweden.

## Yethow
Saga ha Martin, keffrys ha'n dus erell ynno, dre vras a gews y'ga yethow honan, awos keskonvedhes (bys yn poynt) yntra Danek ha Swedek. An dihevelepterow yntredha ha'n kaletterow dhyworta yw yn fenowgh usys yn hwedhlans.

## Darlesans ha daswriansow
Tri hevres re beu gwrys y'n eur ma, ha darlesys yn Norgagh, Pow Finn, Ruvaneth Unys, keffrys ha Sweden ha Danmark. Yma dew gevres yn Sowsnek selys orto, onan gwrys yn Statys Unys; *An Pons (*'*The Bridge*') hag onan yn Ruvaneth Unys *An Gowfordh* (*'The Tunnel*').
Jimi Hendrix

**James Marshall "Jimi" Hendrix** (genys Johnny Allen 27 mis Du 1942 – 18 mis Gwynngala 1970) o ilewydh Americanek, aswonnys yn arbennek rag y seni gitar. Kyn fe y resegva berr, yth yw ev aswonnys avel ilewydh a'n brassa awedhyans.

## Mernans
Hendrix a verwis 27 y oos yn 1970, dre wall dre asphyxia, a sewyas y usyans barbiturategow.
Yuri Gagarin

**Yuri Alekseyevich Gagarin** (Russek: Ю́рий Алексе́евич Гага́рин) (9 mis Meurth 1934 – 27 mis Meurth 1968) o lewyader ha stervarner Sovyetek Russek. Ev eth ha bos an kynsa den yn efanvos pella, pan gowlwrug y sterlester Vostok 1 resegva Norvys dhe'n 12ves mis Ebrel 1961.


File:The Soviet Union 1964 CPA 3014 stamp (Space Exploration. Gagarin and Vostok 1).jpg|
File:1976 4569.jpg|
File:2011. Stamp of Belarus 07-2011-03-28-m.jpg|
File:Stamp of Azerbaijan 595.jpg|
File:1977 4693.jpg|
File:RR5514-0005R 10 рублей биметалл 2001 40 лет полета Гагарина реверс.png|
File:RR5714-0010R.png|
File:Stamp 2011 Gagarin (1).JPG|


## Mernans
Gagarin a veu ledhys yn droglam ayr yn 1968.
Hillary Clinton

**Hillary Diane Rodham Clinton** (genys 26 mis Hedra, 1947) yw politegores a'n Statys Unys. Hi o Kynsa Arlodhes an Statys Unys yntra 1993 ha 2001. A-wosa, hi a sodhas avel senadhores, ha Skrifenyades Stat an SU yn-dann an Lewydh Barack Obama. Diwweyth ombrofyores re beu hi rag Lewydh hy honan, yn 2008, hag a-lemmyn, yn etholans 2016. 

## Bewnans a-varr
Genys ha megys veu Clinton yn Illinois, ha mergh dhe Hugh Rodham ha Dorothy Howell. Yma dhedhi dew vroder yowynka, Hugh ha Tony. Clinton a studhyas skians politigieth dhe Golji Wellesley, hag a-wosa, Skol Lagh Yale, may fetyas Bill Clinton.

## Kynsa Arlodhes
Avel gwreg an 42a lewydh, Bill Clinton, hi o Kynsa Arlodhes Arkansas a 1979 bys yn 1981.

## [[Etholans lewydhek Statys Unys, 2016|Etholans Lewydh Statys Unys 2016]]
Clinton a dheklaryas hy ombrofyans 12ves a vis Ebrel, 2016. Hi a dheuth ha bos hanwesigethes Dhemokratek yn Kuntelles Kenedhlek Parti an Dhemokratyon yn mis Gortheren 2016. Clinton a veu fethys gans ombrofyer Repoblekanek, Donald Trump, yn etholans kemmyn 8 mis Du 2016.
Arth gwynn

An **arth gwynn** po **ors gwynn** (*Ursus maritimus*) yw an brassa arth y'n bys, yn Kanada, Russi, Alaska, Greunland ha Norgagh.
Mellkeyn

An **mellkeyn **yw rann a'n korfeskern aksial. Mellkeynoges yw enyvales gans mellkeyn. Gwrys a eskern henwys mellennow yw an mellkeyn. An mellennow a gerghynn ha gwitha kanel an mellkeyn ha'n lovan vellkeyn.

Yma adro dhe 50,000 eghen a enevales gans mellkeyn. 

### Mellennow

Yn tus yma 32 po 34 mellen yn mellkeyn. Pub askorn y'n keyn yw henwys yn unnik herwydh aga rann a'n keyn ha le y'n rann na. An mellennow yw, dhyworth an penn dhe'n lost:
* Seyth mellen an konna (C1–C7)
* Dewdhek mellen an brest (T1–T12)
* Pymp mellen an kres (L1–L5)
* Mellen vras, gwrys a bymp mellen lenys (S1–S5 - Os sacrum)
* Askorn lost, gwrys a yntra teyr ha pymp mellen lenys (Coccyx)

## Strethur

Pub mellen yw askorn direwl. Braster an mellen a greg war hy le y'n mellkeyn.

**1** Lovan vellkeyn - **2** Nerven vellkeyn - **3** Balek kevals a-ugh - **4** Balek spernek - **5** Torthel helergh a'n balek treus - **6** Bolgh-treus - **7** Torthel a-rag a'n balek treus - **8** Korf mellen - **9** Plasen yntra-mellennow - **10** Sprusen kowlesek

## References
Linen a'n Mor

Hyns-horn yn Kernow yw **Linen an Mor**. Ev a bon yn nans an Dowr Fala a-dhyworth Truru, penncita Kernow, dhe Aberfala war an arvoryow soth. Rann an Keskowethyans Kledhrennow Dewnens ha Kernow yw an linen.

## Istori
Byldyes veu Linen an Mor gans Hyns-horn Kernow, hyns-horn geyj ledan 7 tros-hys (2,134 mm) a-dhyworth Aberplymm dhe Aberfala. Porpos an plott ma o dhe junya Loundres gans Aberfala, ple hwolas gorholyon fardellik dhe borthow yn Ewrop, Afrika hag Amerika.

An rann ynter Aberplymm ha Truru a ygeris war 4 mis Me 1859 ha'n linen gowal dhe Aberfala a ygeris war 24 mis Est 1863, mes bys dhana an gorholyon fardellik a via didreylyes dhe leow erel. 

A-dhia 1867 oberys avel skorenn veu an linen yntra Truru hag Aberfala wosa dhe Hyns-horn Kernow West vos treylyes dhe eyj ledan, gans an trenow a-dhyworth Loundres Paddington owth oberi dhe Bennsans yn le Aberfala.

### Hyns-horn an West Bras ha Hensi-horn Breten
Kesunyes veu an Hyns-horn Kernow yn Hyns-horn an West Bras war 1 mis Gwynngala 1889. Wosa an kesunyans, eyleyjyes dhe geyj savonek veu an hyns-horn dres pennseythen an 21ves mis Me 1892. Hyns-horn an West Bras veu kenedhlegys yn Hensi-horn Breten war galan mis Genver 1948.

### Privedhyans
Privedhyes veu hensi-horn Breten y'n 1990ow. Oberys veu an linen gans Trenow Wessex bys 2006. A-dhia galan mis Ebrel 2006, an hyns-horn re beu oberys gans First Great Western - lemmyn Hyns-horn Bras an West.

### Gwellheansow yn 2009
Y'n dalleth yth esa loup-passya dhe Benrynn esa removyes y'n 1960ow avel rann treghow an Derivas Beeching ow kasa unn lergh ha kay yn le an dew wreydhek. Yn 2004 yth esa profyans dhe eylvyldya an loup dhe wasa oberans a voy a wonisow war an hyns-horn.

Yth eylygeris an loup yn-rag an plott ha war vojet. Ygerans sodhogel dhe Worsav Penrynn a hwarva war 18ves mis Me 2009.

## Hyns
### Kemenethow servyes
Truru - Pluwberan ar Wodhel - Penrynn - Aberfala.

### Rol a worsavow ha leow a vern
* **Truru** (0 mildir)
** Kowfordh Drewartha
** Dibarthva Bennwidhyer - Ple'ma'n skorenn a dhiberth a-dhyworth an *[[Pennlinen Kernowek]]* dhe Bensans.
** Kowfordh Sparnick
** Ponsfordh Garnan - dres an ''Hyns-horn Resrudh ha Pluw an Chas''.
* **Fentenberan** (4¼ mildir)
** Ponsfordh Beran
** Kowfordh Beran
** Ponsfordh Pons an Woodh
* **Penrynn** (8¼ mildir)
** Ponsfordh Koos an Kolji
* **Pennmeur** (10¼ mildir)
* **Tre Aberfala** (11¼ mildir)
* **Kayys Aberfala** (11¾ mildir)
* **Kayys Aberfala** **(gwara)**

## Moy dhe Redya
* Bennett, Alan (1988). *The Great Western Railway in Mid Cornwall.* Southampton: Kingfisher Railway Publications. ISBN 0-946184-53-4.
* Binding, John (1993). *Brunel's Cornish Viaducts.* Atlantic Transport Publishing/Historical Model Railway Society. ISBN 0-906899-56-7.

## Kevrennow a-ves
Great Scenic Railways in Devon and Cornwall.
Parkeisenbahn Auensee

An **Parkeisenbahn Auensee** (Hyns-horn Park Auensee), keffrys aswonnys avel an *Leipziger Parkeisenbahn* (Hyns-horn Park Leipzig), yw hyns-horn 15 meusva (381 mm) geyj yn Leipzig yn Almayn a bon yn kres a 1.18 mildir (1.9 km) yn kever an lynn Auensee.

Ygerys veu an hyns-horn yn mis Est 1951 hag ev o Hyns-horn an Ragresoryon (Pioniereisenbahn) y'n Republik Demokratek Almayn bys dhe'n dasunyans Almaynek yn 1990. Oberys yw ev dre vras gans fleghes ha yonkyoryon. Oberador kompani an Hyns-horn Park Leipzig yw *der Verein Parkeisenbahn Auensee* (Kowethas an Hyns-horn Park Auensee).

## Istori

Hyns-horn an Ragresoryon Leipzig veu ygerys war an 5ves mis Est 1951 avel an nessa hyns-horn 15 meusva (381 mm) geyj y'n RDA. Yth esa peswar kocha hag unn lokomotyv-ethenn dhe'n hyns-horn dhe'n pols na. Byldyes veu an re ma gans an Ausstellerfirma Brangsch (diwettha an Firma VEB Baugerätehof Leipzig)

Yn 1988 an Reichsbahnausbesserungswerk Dresden a vyldyas eth kocha nowyth hag unn kocha gwara, esa devnydhyes dhe dhinythi gwaskedh ayr ha power tredanek rag an jynnow-ethenn. Res o dhe'n hyns-horn efani y  hensi-gwitha rag dhe ostya an kochys ma. Dew an peswar kocha gwreydhek veu skrappyes hag an dew erel eth dhe'n Hyns-horn Park yn Dresden. Eno, i veu eylvyldyes avel kert-plat ha kert-jynnweyth.

Yn 1995 an hyns-horn a recevas lokomotyv tredanek eyljarjadow, a veu byldyes a-dhyworth hen lokomotyv disel an Waldeisenbahn Muskau (Hyns-horn Koswik Muskau).

## Kerri an Hyns-horn
Yma an lokomotyv-ethenn *03 002*, lokomotyv batri-tredanek, eth kocha trethysi hag unn kocha-dithyni rag an jynn-ethenn dhe'n hyns-horn.

### Jynn-ethenn ''03 002''
An lokomotyv-ethhen *03 002* (002 y'n dalleth ha 03 215 diwettha) veu byldyes yn 1925 gans an kompani Krauss-Maffei. Niver y vyldyans o 8352. An jynn veu displetyes yn lower a dhiskwedhyansow, ow komprehendya yn Dresden. Dres Nessa Bell an Bys an jynn veu gwithys yn mengleudh koth yn Kamenz gans nebes kochys ha'n lokomotyvyow *001-Lisa* ha *003-Moritz* a bon war an Hyns-horn Park Dresden y'n jydh hedhyw.

An jynn re bonyas yn leipzig a-dhia fondyans an Hyns-horn Park ena ha re beu war dri keschanjyow lok yn Dresden yn 2003, 2010 ha 2015. An jynn veu eylvyldyes yn 1965 dhe vires avel jynn an Baureihe 03, ytho veu an kachyor-bugh removyes ha bomellow addyes dhodho.

Yma frosow-ayr ha fros-dorn dhe'n lokomotyv *03 002*.

### Lokomotyv Tredanek Eyljarjadow
Yma jynn bateri-tredanek dhe'n Hyns-horn Park Leipzig ynwedh veu byldyes yn 1995 a-dhyworth jynn-disel koth an Hyns-horn Koswik Muskau. Yma frosow-ayr dhe'n jynn ma avel an jynn-ethenn.

## Kevrennow
* parkeisenbahn-auensee-leipzig.de – Gwiasva Kowethas an *Parkeisenbahn Auensee.* (yn Almaynek)
* parkeisenbahn-auensee.de – Gwiasva brivedh a-dro dhe'n Hyns-horn Park Leipzig. (yn Almaynek)
* auenseebahn.de – Gwiasva brivedh a-dro dhe dhew hyns-horn byghan an lynn Auensee. (yn Almaynek)
Jynn-Tenna Ethen

**Jynn-tenna ethen** yw jynn-ethen omlewyes eus devnydhyes dhe waya beghow poos war fordhow, dhe aras gwelyow po dhe brovia power orth tyller dewisys. Treweythyow yth yns i henwys **lokomotyvyow fordh** awos aga bos jynnow-ethen a bon war fordhow. 

Dell yw usys, meur, krev ha nerthek yw jynnow-tenna ethen, mes yth yns i poos, lent ha kales dh'aga lewa ynwedh. Byttegyns, i a wellhas ammeth ha halyans fordh dhe dermyn pan an unn ken dewis avel pennwayor o an margh-tenna.

Nyns esa jynnow-tenna ethen desedhys dhe dreusi dor medhel po poos, ytho aga devnydh ammethek o po "war an grugys" - ow ri power dhe jynnweyth ammeth gans ow tevnydhya grugysyow ledher didorr eus drivyes gans an ros-momentom - po avel koplow, ow tenna toul war fun a-dhyworth unn amal an gwel dhe'n aral. Byttegyns, ple'th alowas studhyow an gweres, yth esa halya didro an toulys gwell - yn Amerika, hemma a ledyas dhe dhisplegyans an traktor-ethen.

Nyns eus jynnow-tenna ethen devnydhyes rag ober namoy. Mes yma lower a ensamplys gwithys yn Breten ha tramor.
Traktor-ethen

**Traktor-Ethen** yw karr eus powerys gans jynn-ethen eus devnydhyes rag ow tenna.

Dell yw usys yn Amerika Gledh, an term *traktor-ethen* a jun orth eghen a draktor ammethek eus powerys gans jynn-ethen. Yth esens i devnydhyes yn niverow meur y'n 19ves diwettha hag 20ves kansvledhennyow.

Yn Breten Veur, an term *traktor-ethen* a worr dhe'n byghanna patronyow a jynn-tenna ethen - yn tipek an re a boos seyth ton po le - eus devnydhyes rag dhe halya beghow byghan war fordhow poblek,