open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Galliom

Elven gemyk ew **galliom**, niver 31 e'n Vosen Beriodek. Y arwodh gemyk ew **Ga**. An hanow a dheu dhort *Gallia*, hanow Frynk e'n yeth Latin. Hebm ew onan a dhiw elven henwys dhort Frynk (frankiom ew an sekond). Nag eus devnydh dhe galliom e'n korf denel.

Diskudhys veu galliom en 1875 gen  en Paris. Pan e firas ev ort spektrum zynk dhort y voon, zincblende, ev a verkyas linednow na veu gwelys kens. Woja purhe an sampel, ev a henwis an elven nowydh galliom. Re a lever Boisbaudran dhe henwel an elven war y lergh y honen. Y hanow kres o Lecoq, haval dhe *le coq*, frynkek rag kulyek, *gallus* en latin. 

Askorrys ew galliom avel isaskor purhe zynk ha kober. Avel galliom arsenid (GaAs) usys ew dhe wul LEDow en euryoryow ha daffar elektronek awos y vos hanterkendegor. Fest dhe les ew galliom arsenid rag gul ughjynnow-amontya. Usys ew an isotop galliom-67 en medhegel rag dyghtya melanoma.

Olkan gwydn-arhansek ew galliom, medhel luck rag treghi gen kollell. Ema dew isotop, galliom-69 (60%) ha galliom-71 (40%). Y boos atomek ew 69.72. Nag enjei radyoweythresek. Tra goynt ew galliom dhe lehe ort teudhi, ken dhe olkenyow erel. Y boynt teudhi ew 30°C ha'y boynt bryjyon 2403°C, an efander tempredh moyha (2373°C) dhe bub elven oll.

## Mirva

Restren: Lecoq_de_Boisbaudran.jpg |skeusennik|Paul-Émile Lecoq de Boisbaudran
Restren: Blue LEDs in front of a white painted wall.jpg |skeusennik|LEDow
Restren: Laser.jpeg |skeusennik|Laser diod owth usya galliom
Restren: Pixels123.jpg |skeusennik|Piksellow war skrin jynn-amontya
Restren: Summit (supercomputer).jpg |skeusennik|Ughjynn-amontya
Restren: Gallium drops.ogv|thumbnail|Banaghow galliom owth omjunya
Germaniom

Elven gemyk ew '''germaniom''', niver 32 e'n Vosen Beriodek. Y arwodh ew **Ge**. An hanow a dheu dhort *Germania*, an hanow Latin rag Almayn. Nag eus devnydh dhe germaniom e'n korf denel. En despit dhe hedna, re a leveris bos germaniom lesel dhe yeghes, woja lever dyllys en Nihon en 1980. Kazuhiko Asai a lavasas bos kesstoffow germaniom dhe les an system immun. En 1989 Governans an RU a warnyas en erbydn aga devnydh.

Diskudhys veu germaniom gen  en Freiberg, Almayn en 1886. Ev a wrug hwithrans war voon argyrodit. Askorrys ew a-dro dhe 80 tonnas an vledhen dhort atal teudhoryon zynk. Hanterkendegor ew, etho usys o gen arsenik dres lies bledhen dhe wul kesradnow elektronek. Usys ew galliom en y le lebmyn. An chif devnydh dhe ev lebmyn ew dhe wul lensys kamera.

Hanter-olkan gwydn-arhansek, brottel ew germaniom. Germaniom o an elven kensa usys dhe wul transistoryon a-dhia 1948 a-rag. Y boos atomek ew 72.61. Y boynt teudhi ew 938°C ha'y boynt bryjyon ew 2830°C. Y dhosedh ew 5.3kg an liter.

## Mirva

Restren: Winkler_Clemens.jpg |skeusennik|Clemens A Winkler
Restren: Argyrodite-64360.jpg |skeusennik|Argyrodit
Restren: PentaxSpotmatic 3 lenses.jpg |skeusennik|Lensys kamera
Restren: Diode germanium OA85.JPG |skeusennik|Diod germaniom a-varr
Restren: PAM 720 transistor radio, UK, 1957.jpg |skeusennik|Radyo transistor - 1957
Owr

Elven gemyk ew '''owr''', niver 79 e'n Vosen Beriodek. Y arwodh ew **Au**. An hanow hag arwodh a dheu dhort an yeth Latin *aurum*, ow styrya golow an howldrehevel. Nag ew radn dhe owr e'n korf denel. Nag ew gwenonek hwath. Usys ew yn medhegieth dhe wellhe arwodhyow fagel an mellow (*arthritis*). Hanow an dyghtyans ma ew *chrysotherapy* dhort an ger Greka rag owr, *chrysos*. Usys ew owr gen medhogyon dhens (moy ha 60 tunnas an vledhen) rag lenwel dens, kurunyow, ha dens owr, en arbednek en Almayn ha Nihon.

Aswonnys o owr a-dhia termyn kensistorek. E hwrug bedhow riel cita Ur koth komprehendya gebmweyth owr nanj ew 5000 bledhen. Gwres veu bathow owr pur en Turki gen Metern Croesus en 550 K.O.K.. Nang ew owr an olkan moyha tanow, nag an olkan moyha kostek hwath. En istori, diskudhyans owr a wrug kawsya lies den dhe vovya dhe diredhow nowydh, pekara Kaliforni, Ostrali ha'n Klondike.

Askorrys ew 2500 tonnas an vledhen, dre vras en Afrika Dhyghow, an Statys Unys, Kanada ha Ostrali. Usys ew rag bulyon, en gebmweyth (75% anedha), gweder ha daffar elektronek. Kevys ew liwyow dyffrans dre geworra olkenyow erel dhe ev. Owr gwydn ew 90% owr ha 10% nikel, owr rudh (50% owr, 50% kober), owr glas (46% owr, 54% indiom), owr purpur (80% owr, 20% aluminiom), owr gwer (73% owr, 27% arghans) hag owr du (75% owr, 25% kobalt). Owr ew an olkan gen an goveluster (*malleability*) moyha. Den a ell gul folennow pur denow nodho, usys en pednserneth, hag dhe orheri lorenow efanvos.

Olkan medhel melyn spladn ew owr. Y boos atomek ew 196.96, y boynt teudhi ew 1064°C ha'y boynt bryjyon 2807°C. Y dhosedh ew 19.3 kg an liter. 

## Lavarow gwerin
*'Feu va (hei) genys e'n cita a owr - *Born with a silver spoon in his (her) mouth*
*‘Ma owr en most - *Where there’s muck, there’s money*

## Mirva

Restren: Stringer156 nugget.jpg |skeusennik|Bothen owr
Restren: Pouring Liquid Gold.jpg |skeusennik|Diveri owr linyel
Restren: توت عنخ آمون من المتحف المصري.jpg |skeusennik|Owr en tresor Tutankhamun
Restren: Wawel - Sigismund Chapel.jpg |skeusennik|Owr war do Pedneglos Krakow
Restren: Golden-Temple-Jan-07.jpg |skeusennik|An Tempel Owrek, Amritsar, Eynda
Restren: Gold price in USD.png|skeusennik|Gwerth owr en dollarys SU
Hafniom

Elven gemyk ew **hafniom**, niver 72 e'n Vosen Beriodek. Y arwodh ew **Hf**. An hanow a dheu dhort *Hafnia*, an hanow Latin rag Kopenhavn. Nag eus radn dhe hafniom e'n korf denel.

En 1911, Georges Urbain a leveris ev dhe dhiskudha elven 'gellys', an onan en-dadn sirkoniom e'n vosen beriodek. Ev a'y henwis *keltiom*. Bes hwithrans pella ganjo ha'n Sows yonk, Henry Moseley, a dhiskwedhas bos Urbain kabmdybys. Moseley a wrug devnydh a spektra dewydnow-x dhe gawas styr an niver atomek. Ledhys veu Moseley e'n Dardanelles en Kensa Bresel an Bys en 1916. Skiensydhyon erel etho a hwithra rag an elven gellys. Wortiwedh diskudhys veu hi en Universita Kopenhavn en 1923 gen George Charles de Hevesy (1889-1966), skiensydh a Hungari, ha Dirk Coster (1889-1950) a'n Iseldiryow. Anjei a wrug henwel an elven dhort an cita en lebma feu diskudhys.

Tanow ew monow hafniom, bes aswonnys ew dew anedha, hafnon (hafniom silikat - HfSiO4), hag alvit (hafniom-thoriom-sirkoniom silikat kemysk, (Hf,Th,Zr)SiO4). Askorrys ew hafniom avel isaskor purhe strontiom (le ages 50 tonnas an vledhen). Usys ew rag gul gwelydni kontrolya en dasoberoryon nuklerek awos y vos ow sugna nywtrons en ta. Pur gostek enjei. Kost nesogas an 50 gwelen en dasoberor nuklerek meur ew mar veur avel £1 vilvil. Usys ew en kesolkenyow tempredh-ughel ewedh. Poynt teudhi hafniom nitrid ew 3310°C.

Poos atomek hafniom ew 178.49, y boynt teudhi ew 2230°C ha'y boynt bryjyon ew 5200°C. Y dhosedh ew 13.3kg an liter. Olkan arhansek lentrus es y dhyghtya ew hafniom.

## Mirva

Restren: Georges_Urbain_(1872-1938).png |skeusennik|Georges Urbain
Restren: Henry_Moseley_(1887-1915).jpg |skeusennik|Henry Moseley
Restren: George_de_Hevesy.jpg |skeusennik|George Charles de Hevesy
Restren: DirkCoster1930s.jpg |skeusennik|Dirk Coster
Restren: PWR_control_rod_assemby.jpg |skeusennik|Gwelydni kontrolya en dasoberyans nuklerek
Heliom

Elven gemyk ew **heliom**, niver 2 e'n Vosen Beriodek. Y arwodh ew **He**. An hanow a dheu dhort an ger Greka *helios*, ow styrya howl. Diskudhys veu heliom e'n howl kens y vos kevys war an norvys.

Heliom ew onan a'n elvednow a veu gwrys e'n Bobm Bras, war-barth ha hidrojen ha lithiom. Ev ew an elven sekond moyha pals e'n Univers (23%), woja hidrojen (76%). Ster a askorr heliom dre gesteudhans nuklesennow hidrojen. Nag eus radn dhe heliom e'n korf denel. Usys ew heliom linyek gen tempredh a -269°C dhe yeynhe tednveyn, usys rag askorra skeusennow MRI.

Pan hwer difyk howl, lettys ew an radn vrassa a wolow an Howl. Hebm a wra gallosegi dielvednans spektrum an korona, dell dybi . Ev eth dhe Eynda rag studhya difyk howl leun en 1868. Digomol veu an ebron war an 18ves mis Est, hag ev a alja musura an spektrum. Pan welas ev linen e'n spektrum gen todnhes a 587.49nm, ev a woya bos elven ankoth ena. War an 20ves mis Hedra e'n keth bledhen, Norman Lockyer (1836-1920) hag Edward Frankland (1825-1899) a welas an keth linen dre ebron Loundres leun a vog. Lockyer a wrug batha'n hanow heliom.

Kevys ew heliom dhort gass naturel (ow komprehendya bys dhe 7% anodho). Ema an kreunyow moyha en Katar hag Iran. Askorrys ew dres 100 milvil meter kubek an vledhen (90% nodho e'n Statys Unys). Usys ew rag pelyow ayr, gen sedhoryon dhownvor (rag lettya re a nitrojen e'n goos), ha rag daffar tempredh-isel, pekara tednveyn ughkendegi. 

Poos atomek heliom ew 4.003. Y boynt teudhi ew -272°C ha'y boynt bryjyon ew -269°C. Y dhosedh ew 0.18g an liter. Gass diliw anvlasus ew. Ny wra dasoberi en kemyk. En-dadn tempredh a -271°C (2°K) heliom a dheu lin heb glusekter.

## Mirva

Restren: Jules_Janssen_3.jpg |skeusennik|Pierre JC Jansen
Restren: Atomic emission spectrum of helium.svg |skeusennik|Spektrum heliom hag hidrojen
Restren: Picture_of_Norman_Lockyer.jpg |skeusennik|Norman Lockyer
Restren: Frankland_Edward_26.jpg |skeusennik|Edward Frankland
Restren: Container 【 4??? 】 UNION HELIUM---No,1 【 Pictures taken in Japan 】.jpg |skeusennik|Tanker heliom
Restren: Discover Scuba Diving -- St. Croix, US Virgin Islands.jpg |skeusennik|Sedhor downvor
Restren: Crude Helium Enrichment Unit.jpg |skeusennik|Purva heliom
Restren: SchachtzeichenKomplett01.jpg |skeusennik|Pel ayr rag dargana an gewer
Restren: MRI-Philips.JPG |skeusennik|Arhwilell MRI
Holmiom

Elven gemyk ew '''holmiom''', niver 67 e'n Vosen Beriodek. Y arwodh ew **Ho**. An hanow a dheu dhort *Holmia*, an hanow Latin rag Stockholm. Onan a'n elvednow dor-tanow, po lanthanid ew holmiom. Nag eus radn dhe holmiom e'n korf denel.

Diskudhys veu en 1878 gen Marc Delafontaine ha Louis Soret en Jeneva, Swistir, bes enyshes veu rag an kensa pres en kettermyn gen  en Uppsala, Sweden. Kevys ew holmiom en monow pekara monazit (bys dhe 0.5%) ha bastnasit (Sowsnek: *bastnäsite* po *bastnaesite*). An askorrans ollvesek ew a-dro dhe 10 tonnas an vledhen. Usys ew en kesolkenyow tednvenek. Holmiom ew an elven gen an krevder tednvenek ughella. Usys ew ewedh en dasoberoryon nuklerek rag lettya dasoberyansow na ell bos kontrolys.

Poos atomek holmiom ew 164.93, y boynt teudhi ew 1474°C ha'y boynt bryjyon ew 2695°C. Y dhosedh ew 8.8kg an liter. Olkan golow medhel arhansek ew holmiom. Usys ew laserow hag a gomprehend holmiom rag gul leuvvedhegneth war lagasow.

## Mirva

Restren: Monazite-(Ce)-164025.jpg |skeusennik|Moon holmiom, monazit
Restren: Per_Teodor_Cleve_c1885.jpg |skeusennik|Per Teodor Cleve
Restren: Jacques-Louis_Soret.JPG |skeusennik|Louis Soret
Restren: Diabetic retinopathy laser surgery-NEI.jpg |skeusennik|Leuvvedhegneth laser war an dewlagas
Hidrojen

Elven gemyk ew '''hidrojen''', niver onan e'n Vosen Beriodek. Y arwodh gemyk ew **H**. An hanow a dheu dhort an geryow Greka *hydro* ha *genes*, ow styrya furvya dowr. Hidrojen veu an elven gensa furvyes e'n Bobm Bras, an elven voyha pals e'n Univers ew, an elven gensa e'n vosen beriodek, an elven hag a voos an Howl ha'n ster, ha'n gass moyha skav. Meur a bris ew hidrojen war an nor awos dowr ha trenkednow.

Hidrojen ew 88% a atomow an Univers. En kres steren pekara'n Howl, an tempredh ughel (a-dro dhe 13 milvil gradh) ha dosedh ughel (200kg an liter) a wra kawsya dhe hidrojen 'leski', h.y. protons a omdedh rag furvya nuklesennow heliom, ow livra myns efan a nerthedh ha dewydnyans. An Howl a janj 600 milvil tunnas a hidrojen pub eylen dhe heliom. Etho hidrojen ew kunys ster.

Dowr a synj 65% a boos an korf denel. Elven essensek dhe vewnans ew hidrojen awos y vos radn a DNA. Ema othem dhe'n korf denel a 2.5 liter a dhowr pub dydh oll moy po le. Hanter hebma ew yn furv diwes ha'n hanter aral avel boos.

Diskudhys veu hidrojen gen Henry Cavendish (1731-1810), onan a'n dus voyha golusek en Pow Sows. Ev a gemyskas livyow horn ha trenken sulfurik. An gass hag a dheuth o purloskadow. En 1781 ev a veu an kensa dhe dhiskwedhes bos dowr furvyes pan veu leskys hidrojen en ayr. Awos hebma, henwys veu hidrojen gen an kemegydh Frynkek a vri, Antoine Lavoisier.

Ema dhe hidrojen dhew isotop aral, deuteriom gen udn nywtron e'n nuklesen ha tritiom gen dew nywtron e'n nuklesen. Tritiom a ell bos usys rag gul tanbellen 'hidrojen'. Usys o hidrojen rag gul gorholyon ayr. Woja droklam an Hindenburg en 1937, na veu usys gorholyon ayr namoy. Askorrys ew moy es 30 milvil tunnas an vledhen dhort gass naturel. Usys ew rag gul ammonya hag ena godeylyow. E'n dedhyow ma, nebes kyttrinyow ha kerri a ell usya hidrojen, hag e leverir y vos kunys rag an termyn a dheu. E'n keth fordh, hidrojen a alja bos an fordh dhe askorra tredan e'n termyn a dheu dre gesteudhans hidrojen.  Nag ew an deknologieth avonsys lowr hwath, bes martesen e fydh an projekt ITER en Frynk kabm en-rag.

Gass diliw, anvlasus ew. Tardhadow ew kemyskans a hidrojen hag ayr.

## Mirva

Restren: Cavendish_Henry_signature.jpg |skeusennik|Henry Cavendish
Restren: Hindenburg burning composite 1937.jpg |skeusennik|Gorhel ayr an Hindenburg ow leski
Restren: Hydrogen fuel cell bus.jpg |skeusennik|Kyttrin ow tevnydhya hidrojen
Restren: Castle Bravo 007.jpg |skeusennik|Tanbellen hidrojen
Restren: EAST Tokamak plasma image3.jpg |skeusennik|Tokamak, jynn kesteudhans hidrojen
Restren: David_-_Portrait_of_Monsieur_Lavoisier_(cropped).jpg |skeusennik|Antoine Lavoisier
Gwreck Gorhel

Remenans gorhel re beu gwreckyes yw **gwreck gorhel**. Dell yw usys, ymons trovyes po trethyes war an tir po sedhys war woles korf dowr. Gwreckya gorholyon a yll bos a-borpos po dre happ. Yn 1999, Angela Croome a estemyas bos nebes teyr milvil gwreck gorhol dres an bys.
Pons Albert Riel

Pons hyns-horn a dreus an Dowr Tamar ynter Aberplymm, Pow Sows hag Essa, Kernow, yw an **Pons Albert Riel** (). An desin heb y bar a gomprehend dew dreusfram lentek horn 455 tros-hys (138.7 meter) usi 100 tros-hys (30.5 meter) a-ugh dhe'n dowr, gans spanyow neshe plat-girder usadow.Hys kowal an pons yw 2,187.5 tros-hys (666.8 meter). Y kar Penn Hyns-horn Kernow dhe hag a-dhyworth Kernow. Yma'n pons ryb Pons an Tamar a veu ygerys yn 1962 dhe garya Fordh an A38.

An Pons Albert Riel a veu desinyes gans ynjynor a vri Isambard Kingdom Brunel. An arhwithra a dhallathas yn 1848 ha'n byldya a dhallathas yn 1854. An kensa span a veu tylleryes yn 1857 ha'n pons gorfennys a veu ygers gans an Pennsevik Albert war 2sa mis Me 1859. Brunel a verwis diwettha y'n vledhen na hag y hanow a veu gorrys a-ugh dhe'n portals dhe bub penn an pons dhe berthi kov anodho. Lavur a veu gwrys y'n ugensves kansvledhen dhe dhasworra'n spanyow neshe ha krefhe'n penn spanyow. An pons re dennas godrigoryon a-dhia y vyldyans hag ev re omdiskwedhas yn lies payntyans, skeusen, gidlyver, stamp-postya ha bath £2 an RU. Solempnyansow pennbloodh a hwarva yn 1959 ha 2009.

## Gwelewgh ynwedh

* Rol a hensi-horn yn Kernow
Voltaire

Francois-Marie Arouet, 21 mis Du 1694 - 30 mis Me 1778, aswonnys gans y *nom de plume* Voltaire, o skrifer frynkek, istorior ha filosofer, a vri rag y hwarthuster, ha'y arvreus a Gristonedh, yn arbennik, a'n eglos Katholik Romanek.  Ynwedh, ev a wrug skoodhya rydhses a gows, ha rydhses a gryjyons.

Losoweger o ev, ha skoodhyor a wiryow enevales.

Devynn diworth Voltaire:

"My re dhewisas dhe vos lowen; da yw rag ow yeghes."
Hassiom

Elven gemyk ew '''hassiom''', niver 108 e'n Vosen Beriodek. Y arwodh ew **Hs**. An hanow a dheu dhort *Hassia*, hanow pow Hesse en Almayn.  Elven synthetek ew, gwres en kensa gen Peter Armbruster et.al. en Arbrovji Hwithrans GSI en Darmstadt en 1984. Pur radyoweythresek ew an elven ma, gen hwetek isotop, 110 eylen ew an hanter-bewnans hirra, gen hassiom-277.

## Mirva

Restren: GSI-Darmstadt-Südbau.jpg|skeusennik|Arbrovji Hwithrans GSI
Restren: GSI,_Darmstadt,_Juli_2015_(4).JPG |skeusennik|Uskisell Linyek e'n GSI, UNILAC, en lebma feu gwres hassiom e'n kensa le
Indiom

Elven gemyk ew '''indiom''', niver 49 e'n Vosen Beriodek. Y arwodh gemyk ew **In**. An hanow a dheu dhort an ger Latin *indicum*, ow styrya purpur po glas Eynda, hag ow kul mencyon a'n lin moyha golow en y spektrum. 

Nag eus radn dhe indiom e'n korf denel. Mars ew tybrys moy ages nebes mg, gwenonek ew, owth effeythya an avi, kalon ha'n lonethi.

Diskudhys veu indiom en 1863 gen Ferdinand Reich (1799-1882) ha Hieronymus Richter (1824-1898) en Skol Balyow Freiberg en Almayn. Anjei a wrug hwithrans war an moon zincblende. Pan wressa anjei gweles linen spladn purpur e'n spektrum, anjei a wrug ajon bos elven nowydh ena.

Askorrys ew indiom avel isaskor teudhi zynk, a-dro dhe 700 tonnas an vledhen, an moyha radn dhort Kanada. Nag ew lies devnydh dhe indiom marnas kesolkenyow gen poynt teudhi isel usys en systemow skyllyoryon dowr awtomatek rag lettya tan, nebes kesstoffow hanter-kendegi usys en daffar elektronek, hag avel gwedrow mires. En 2009 diskudhys veu liw nowydh hag a gomprehend indiom, h.y. glas YInMn en Universita Oregon.

Poos atomek indiom ew 114.81, y boynt teudhi ew 156°C ha'y boynt bryjyon ew 2080°C. Y dhosedh ew 7.3kg an liter. Olkan medhel arhansek ew. Pan ew plegys darn a olkan indiom, ev a wighal.

## Mirva

Restren: Reich_Ferdinand.jpg |skeusennik|Ferdinand Reich
Restren: Hieronymus_Theodor_Richter.jpg |skeusennik|Hieronymus Richter
Restren: Indium world production.svg |skeusennik|Askorrans ollvesek indiom
Restren: 5 mm Tinted Blue LED (on).jpg |skeusennik|Golow LED indiom
Restren: TN display closeup 300X.jpg |skeusennik|Devnydh a indiom en skrin LCD
Restren: YInMn_Blue_-_cropped.jpg|skeusennik|Glas YInMn
Restren: Indium Lung Disease.webm|skeusennik|Gwydhyow war skevens indiom, kleves kawsyes gen indiom
Iodin

Elven gemyk ew **iodin**, niver 53 e'n Vosen Beriodek. Y arwodh gemyk ew **I**. An hanow a dheu dhort an ger Greka *iodes*, ow styrya purpur. Hanow an elven ew iodin, hag a eksist avel molekulen I2. Kevys ew avel gwrysow du, gass purpur ha teudhans melyenek. Pan vo  iodin ow kawas elektron, ev a furv ion, iodid, skrifys avel I-.

Essensek ew iodin dhe lies ehen, ow komprehendya tus, bes nag ew essensek dhe blansow. Gass iodin a serr an lagasow ha skevens. Gwenonek ew an elven, mar vian avel 2g a alja ladha. En for aral, salow ew iodidow herwydh usadow. Iodin a greun e'n gwagren skoos (Sowsnek: *thyroid gland*) e'n korf denel. Ema othem dhe'n korf a iodin rag tevyans, displegyans ha bewnans hir. Re nebes anodho a wra kawsya nebes klevesow, rag ensampel, hwedh lonk (*goitre*) ha hypothyroydyeth. Pednfenten posek a iodin ew leth ha boos mor. En 1820 usys veu iodin avel medhegneth rag an knsa pres gen Dr Jean-François Coindet (1774-1834). Ev a wrug usya teudhans a iodin ha potassiom iodid en alkohol rag dyghtya hwedh lonk. E'n gwettha pres,thera kudynnow gen drog torr. Bes usys veu woja hedna rag dyghtya goliow egor, hag en 1930 dyskys veu dhe geworra iodid dhe holan kebmyn.

Diskudhys veu iodin en 1811, awos an Breselyow Napoleonek. An Morlu Bretennek a omsettyas a-dro dhe Bow Frynk, rag lettya provyans polter godn. Bernard Courtois, kemegydh neb a driga ogas dhe Baris, a usyas gobmon dhe wul solpyter (pednfenten potassiom), radn a bolter godn. Udn jydh, ev a geworras trenken sulfurik dhe'n godhes. Ev a gawas marth pan welas mog purpur ow terevel dhort an kowdarn. Ev a ros samplow dhe dhew goweth neb o kemegydhyon, Charles-Bernard Desormes ha Nicolas Clément. Anjei a wrug moy a hwithrans, hag en 1813 prevys veu eksistyans iodin gen Joseph Gay-Lussac ha Humphrey Davy. Gay-Lussac a'y henwis.

Askorrys ew a-dro dhe 13,000 tonnas an vledhen, dre vras en Chile (40%) ha Nihon (30%) dhort hyli. Usys ew y'n diwysyans medhegieth, boos enevales, liwyow hag ynkys. Tua ell usya arhans iodid rag hasa kloudysl ha kawsya glaw. 

Iodin a eksist avel gwrysow du spladn. Ev a wra segh-ethenna ort dobmhe rag furvya gass purpur. Y boos atomek ew 126.90, y boynt teudhi ew 114°C ha'y boynt bryjyon 184°C. Y dhosedh ew 4.9kg an liter.

## Mirva

Restren: Seaweed.jpg |Gommon a gomprehend level ughel a iodin
Restren: SQM E650 Quillagua - Barriles.jpg |Tren holan en Chile
Restren: Gaylussac.jpg |skeusennik|Joseph Gay-Lussac
Restren: Sir_Humphry_Davy,_Bt_by_Thomas_Phillips.jpg |skeusennik|Syr Humphrey Davy, an Kernow
Restren: IodoAtomico.JPG |skeusennik|Gass purpur iodin
Restren: Kone_med_stor_struma.jpg |skeusennik|Hwedh lonk (*goitre*)
Restren: Iod1.jpg |skeusennik|Teudhans iodin rag dyghtya goliow
Iridiom

Elven gymyk yw '''iridiom''', niver 77 y'n Vosen Beriodek. Y furvell gymyk yw **Ir**. An hanow a dheu dhyworth *Iris*, ger Greka dhe dhuwes an gammneves. Yma dhe iridiom holanow liesliw. Nyns eus rann dhe iridiom y'n korf denel.

Diskudhys veu iridiom hag osmiom war-barth yn 1803 gans Smithson Tennant (1761-1815) yn Loundres. Ev a assayas hedeudhi platinom yn *aqua regia*, kemyskans a drenken nitrik ha trenken hidroklorik, mes o neppyth avel remenant du. Wosa hwithrans pella, ev a dhiberthas diw elven nowydh, an eyl a henwys ganso iridiom dhyworth y holanow liwek, ha'y gila osmiom dhyworth y fler koynt.

Askorrys yw an vrassa rann a iridiom dhyworth purhe platinom, a-dro dhe 3 tonnas an vledhen. Usys yw y'n diwysyans elektronek, kerri (rag pennow kantolyow (*spark plugs*)), ha dhe wul katalydhyon.

Poos atomek iridiom yw 192.21, y boynt teudhi yw 2410°C ha'y boynt bryjyon yw 4130°C. Y dhosedh yw 22.6kg an liter. Alkan kales, brottel, splann, arghansek yw. Diskudhys veu iridiom y'n kerrygi a gevys war'n amal ynter an Oos Kalghek ha'n Kenozoek, nans yw a-dro dhe 65 milvil a vledhennyow. An iridiom y'n garrek ma a dheuth dhyworth an efanvos avel meyn kowas.

## Mirva

Restren: Smithson_Tennant_Blue_Plaque.jpg |skeusennik|Leghen a enor Smithson Tennant yn Selby, Konteth Evrok
Restren: Willamette Meteorite AMNH.jpg |skeusennik|Men kowas Willamette, gans 4 rann an vilvil a iridiom
Restren: K-T boundary.jpg |skeusennik|Kerrygi an amal Kalghek-Kenozoek
Restren: Spark_plug.jpg|skeusennik|Kantolyow kerri
Restren: Gama Supreme Flat Top ebonite eyedropper fountain pen 3.JPG |skeusennik|Min pluven ynk gwrys a iridiom
Restren: Winged_goddess_Cdm_Paris_392.jpg |skeusennik|An dhuwes Iris
Tron

**Tron** yw rann an korf a alow enevales blasa blasow ha fleryow. An tron yw rann an kevreyth anella hag a weres enevales anella. Yma rannow dhe'n tron, y'ga mysk sensours blas ha taklow rag junya an nervennow dhe'n sensours. Tron den yw yn kres an vejeth, a-dherag. Gallos an tron yw dyffrans ynter enevales. Rag ensampel, yma tron moy nerthek dhe geun ages tus. Tron den yw galosek hag a yll perthi kov a ogas dhe 50,000 blas dyffrans.

An tron yw posek rag yeghes. Ev a wra sidhla ayr ynanellys hag a remov ponn, korrbryvyon hag taklow dregynnus. Ev a wra tommhe ha glybya an ayr ma na wrons an skevens ha'n pibennow dhe'n skevens seghi. Yma y'n tron ynwedh gogellow nerven a weres blasa. Pan vo kudyn gans an tron, possybyl yw y hwra soffra an korf tien. Rag ensampel, an tron strothys a anwos a yll gul anella, koska ha bos attes moy kales.

Kudynnow kemmyn yw:

* Goos dewfrik
* Torr tron
* Fagel tron (Sowsnek: rhinitis), gwrys treweythyow gans alergedhow
* Paros dewfrik errys - gwayans an fos a rann kowva an tron yn dhew rann
* Polypow tron - bothennow byghan ha medhel yn ispan an tron po sinus
Lanthanom

Elven gemyk ew **lanthanom**, niver 57 e'n Vosen Beriodek. Y arwodh gemyk ew **La**. An hanow a dheu dhort an ger Greka *lanthanein*, ow styrya gorwedha en kel. Onan a'n elvednow gelwys dor-tanow ew bes kabm ew an hanow ma awos nag ew nebes anodhans tanow vetholl. Lanthanid a via term gwell, hanow a dheu dhort an elven ma. Nag eus radn dhe lanthanom e'n korf denel, bes usys ew lanthanom avel medhegneth rag gweres pobel gen kudynnow loneth.

Diskudhys veu lanthanom en mis Genver 1839 gen  e'n Fondyans Karolinska, Stockholm. Ev a hwithras ceriom nitrat hag ev a gawas gwrysow elven 'nowydh' dhort ev. Y gothman Baron Jöns Jacob Berzelius a brofyas an hanow lanthanom. 

An moon monazit a gomprehend a-dro dhe 25% lanthanom. Askorrys ew 12,500 tonnas an vledhen, dre vras e'n Statys Unys, China ha Russi. Usys ew avel kesolkenyow, rag ensampel lanthanom ha nikel - LaNi5 ew pur dha rag sugna an gass hidrojen (da vydh hebma e'n termyn a dheu mars ew usys hidrojen avel kunys). Usys ew meur a lanthanom rag gul batriow hidrid nikel-olkan La(Ni3.6Mn0.4Al0.3Co0.7). Usys ew avel katalydhyon, avel kathodow bros en pibednow gwakter elektronek, hag en livwolowyow.

Poos atomek lanthanom ew 138.91, y boynt teudhi ew 921°C ha'y boynt bryjyon 3460°C. Y dhosedh ew 6.1kg an liter. Olkan arhansek ew, medhel luck rag y dreghi gen kollell.

## Mirva

Restren: Mosander_Carl_Gustav_bw.jpg |skeusennik|Carl Gustav Mosander
Restren: Jöns_Jacob_Berzelius.jpg |skeusennik|Jöns Jacob Berzelius
Restren: Monazite-(Ce)-164025.jpg |skeusennik|An moon monazit
Restren: LaB6HotCathode.jpg|skeusennik|Kathod bros lanthanom
Restren: Ni-MH_Battery_01.JPG |skeusennik|Batri nikel-olkan hydrid rag an karr Toyota Prius
Restren: Eden Gardens under floodlights during a match.jpg |skeusennik| Livwolowyow en sportva krycket
Lawrenciom

Elven gemyk synthetek ew **lawrenciom**, niver 103 e'n Vosen Beriodek. Y arwodh gemyk ew **Lr**. An hanow a enor Ernest O Lawrence (1901-1958), deviser an *cyclotron*, jynn rag gul elvednow synthetek en Universita Kaliforni, Berkeley.

Gwres veu lawrenciom rag an kensa pres en 1961 gen Albert Ghiorso ha'y gowethysi en Universita Kaliforni. Ema pejwardhek isotop dhe'n elven. An udn gen an hanter-bewnans hirra ew lawrenciom-266 - deg our. 

## Mirva

Restren: Ernest_Lawrence.jpg |skeusennik|Ernest Lawrence
Restren: 96904536.thumb3.jpeg |skeusennik|Albert Ghiorso ha'y gowethysi en Universita Kaliforni
Restren: Berkeley_60-inch_cyclotron.jpg |skeusennik|An cyclotron en Universita Kaliforni
Plobm

Elven gemyk ew **plobm**, (po **plomm** e'n FSS (Kres)), niver 82 e'n Vosen Beriodek. Y arwodh gemyk ew **Pb**, dhyrthan ger Latin *plumbum*, pednfenten an ger kernowek ewedh. Gwenon kreunek (*cumulative*) ew plobm, kudyn meur e'n termyn eus passyes, bes kontrolys en tydn ew devnydh plobm lebmyn. Usys o plobm e'n termyn eus passyes rag melyshe gwin. Awos hebma, terweythyow e feu tardh a 'dhrog torr' hag a ledya dhe vernans. Henwys o hebma *Devon colic* en Pow an Sowson e'n 17ves ha 18ves kansvledhen. Leverys ew bos nebes tus a vri posnys gen plobm: Andrew Jackson, seythves Lewydh an Statys Unys ha Ludwig van Beethoven ew dew anodhans. Pur dhe les ew plobm avel skoos rag radyoweythresyans en klavjiow, rag ensampel arhwilellow dewynnyow-X.

Tednys o plobm en-mes balyow nanj ew 6,000 bledhen, hag aswonnys o dhe'n Egyptyonyon Koth. Anjei a usyas plobm gwydn ha rudh en liywow hag afinusterow. An Romanas koth a dhisplegyas balyow en Spayn ha Breten Veur. E'n Ojow Kres usys o rag gorheri tohow drehevyansow, avel eglosyow.

Galena (PbS) ew an moon moyha posek, kevys dre vras en Ostrali (19%), an Statys Unys (13%), China (12%) ha Perou (8%). Kemyskys ew an moon gen kok ha kalgh, ha rostys ew en fog. An askorrans ollvesek ew 6 milvil tonnas an vledhen. Res ew dhe'n plobm bos purheys woja hedna gen keworra zynk rag removya arhans dhort ev. Usys o plobm avel keworrans dhe betrol e'n termyn eus passyes, bes lebmyn usys ew rag gul batriow kerri. Defolyans an plobm en petrol a wre kawsya skians lehes, en medh nebes skiensydhyon.

Olkan medhel gwadn disliw loos-arhansek ew plobm. Poos atomek plobm ew 207.2, y boynt teudhi ew 334°C ha'y boynt bryjyon ew 1740°C. Y dhosedh ye 11.4 kg an liter.
 
## Mirva

Restren: Anglesite-Galena-266257.jpg|skeusennik|Moon galena
Restren: Andrew jackson head.jpg|skeusennik|Andrew Jackson, Lewydh an Statys Unys
Restren: Beethoven_bust_statue_by_Hagen.jpg|skeusennik|Ludwig von Beethoven
Restren: Lead shielding.jpg |skeusennik|Skoos plobm a-dro dhe sampel radyoweythresek
Restren: Angeln zubehoer grundblei 01.jpg |skeusennik|Posow rag pyskessa
Restren: Stoughton Methodist Church, Manor Road, Stoughton, Guildford (Spire).JPG |skeusennik|Plobm war do drehevyans
Restren: Sens - Cathédrale - La grande rose.jpg |skeusennik|Devnydh plobm a-dro dhe weder nemmys
Restren: Photo-CarBattery.jpg|skeusennik|Batriow plobm
Lithiom

Elven gemyk ew **lithiom**, niver 3 e'n Vosen Beriodek. Y arwodh gemyk ew **Li**. An hanow a dheu dhort an ger Greka *lithos*, ow styrya men.

Tanow ew lithiom e'n Univers, ken feu askorrys e'n Bobm Bras. E'n 19ves kansvledhen, lithiom o an dyghtyans rag gowt. E'n gwettha pres, lithiom a wra gwethhe gowt en gwir. En 1949 diskudhys veu gen medhek en Ostrali, John Cade, bos lithiom ow kwellhe godhevysi gen manek-iselweyth. Erbynn lebmyn, usys ew yn ollvesek.

Diskudhys veu lithiom en 1817 gen  en Stockholm. Merkys veu lithiom dhe dhiskwedhes flabm rudh tewl pan vo keworrys dhe dan. An chif moon ew spodumen (LiAlSi2O6). Askorrys ew a-dro dhe 7,500 tonnas a olkan lithiom an vledhen rag diwysyans, ha martesen 25,000 tonnas an vledhen rag arvow nuklerek. Lithiom hidrid ew an 'hidrojen' e'n tanbellen hidrojen. Usys ew lithiom oksid rag gul gweder ha priweyth, medhegneth ha kesolkenyow gen aluminiom ha magnesiom. Gorrys ew batriow lithiom en euryoryow ha golowysi lughes kameras.

Olkan medhel gwydn-arhansek ew lithiom hag a dhasober en krev gen dowr. 

## Mirva

Restren: Spodumene-usa59abg.jpg|skeusennik|Moon spodumene
Restren: Arfwedson Johan A.jpg|skeusennik|Johan August Arfedson
Restren: FlammenfärbungLi.png|skeusennik|Flabm rudh lithiom
Restren: Castle_Bravo_Blast.jpg |skeusennik|Tardh an danbellen hidrojen 'Castle Bravo'
Restren: Maxell Lithium CR123A batteries.jpg|skeusennik|Batriow lithiom
Restren: Lithium300mg.jpg|skeusennik|Medhegneth lithiom
Lutetiom

Elven gemyk ew **lutetiom**, niver 71 e'n Vosen Beriodek. Y arwodh gemyk ew **Lu**. An hanow a dheu dhyrt *Lutetia*, an hanow Latin rag an cita Paris. Onan a'n elvednow dor-tanow, po lanthanid dw lutetiom.

Diskudhys veu lutetiom en 1907 gen an kemygydh frynkek, Georges Urbain e'n Sorbonne, en Paris. Kevys ew en monow pekara monazit. Askorrys ew a-dro dhe 10 tonnas an vledhen, avel oksid lutetiom. An udnik devnydh dhe lutetiom ew e'n diwysyans purhe oyl, avel pednfenten dewydnyans β.

Poos atomek lutetiom ew 174.96. Y boynt teudhi ew 1663°C ha'y boynt bryjyon ew 3400°C. Y dhosedh ew 9.8kg an liter. Olkan gwydn-arhansek kalish ew lutetiom. Lutetiom ew an moyha poos ha kalish a'n elvednow lanthanid. Hi ew an elven voyha kostek war an Norvys, $75,000 an kilogram, moy ages owr ($50,000 an kilo) ha platinom ($40,000 an kilo).

## Mirva

Restren: Monazit - Mosambik, O-Afrika.jpg|skeusennik|Moon monazit
Restren: Georges_Urbain_(1872-1938).png|skeusennik|Georges Urbain
Restren: Russian Cracking.jpg|skeusennik|An diwysyans purhe oyl
Krypton

Elven gemyk ew '''krypton''', niver 36 e'n Vosen Beriodek. Y arwodh gemyk ew **Kr**. An hanow a dheu dhort an ger Greka *kryptos*, ow styrya kudhys. Diskudhys re beu krypton en ayrgylgh an planet Meurth.

Nag eus radn dhe krypton e'n korf denel. Woja diskudha heliom hag argon, William Ramsay (1852-1916) a berderas ev dhe dhiskudha bagas nowydh a elvednow. Ev a dhallathas hwila anjei gen y skoodhyer, Morris William Travers (1872-1961). Woja eksamnya 15 liter a argon tednys dhort an ayr, anjeii a enyshas 25ml a gass avel remenat. Dhort y spektrum, anjei a wrug ajon hy bos elven nowydh. Usys ew rag gul golowys sketh, war y honan gen golow medhel purpur, po gen gassys erel rag treylya aga liwyow, en bollennow lughes skavder ughel ha laserow. Na wra krypton dasoberi gen elvednow erel.

Poos atomek krypton ew 83.80, y boynt teudhi ew -157°C ha'y boynt bryjyon ew -52°C. Y dhosedh ew 3.7 gramm an liter. Gass diliw anvlasus ew krypton. Ema dhe krypton hwegh isotop naturel, bes ema dasoberoryon nuklerek ha gweythvaow dasdhyghtyans kunys nuklerek ow livra krypton-85 radyoweythresek dhe'n ayrgylgh. Studhyes veu levels an isotop dres an Vresel Yeyn gen an West awos ev dhe dhiskwedhes pygebmys daffar nuklerek o dyghtyes gen an Kesunyans Sovyetek.

## Mirva

Restren: William Ramsay.jpg |skeusennik|William Ramsay
Restren: Morris_Travers.jpg |skeusennik|Morris Travers
Restren: KrTube.jpg |skeusennik|Golowys sketh
Restren: Nike_laser_amplifier.jpg |skeusennik|Laser krypton
Restren: 2018 Lampa błyskowa Yongnuo YN685 1.jpg |skeusennik|Golow lughes skavder ughel
Magnesiom

Elven gemyk ew **magnesiom**, niver 12 e'n Vosen Beriodek. Y arwodh gemyk ew **Mg**. An hanow a dheu dhort an hanow teller Magnesi (*Magnesia*), radn a Bow Grek an est, hag en y dro dhort hanow an trib koth *Magnetes*.

Elven essensek ew dhe bub tra byw en ogas, marnas nebes hwesker. Essensek ew en arbednek dhe blansow, awos magnesiom ew en kres an molekulen klorofyl. En brodnviles an radn vrassa a vagnesiom ew e'n eskern. Ev a wra peswar gweythres: ev a rewl gwayans kesstoffow dre genednow, thew radn a voy ages kans ensaym, usys rag derevel protinyow, ha usys ew en hevelepi DNA. Kevys ew e'n radn vrassa a vosow, en arbednek know, panes ha choklet, hag ema levels uhel en nebes sortow a gorev.

Usys ew magnesiom en medhegneth avel fysyk lowsya (holanow Epsom ew magnesiom sulfat), po rag gwellhe drog torr (leth magnesia ew magnesiom hidroksid). En Sekond Bresel an Bes, usys o milvilyow a danbellednow magnesiom rag dalla tanow en citys Europa. Unweyth magnesiom a dhalla leski, analladow ew rag lettya an flabmow marnas y worheli gen tewes.

En hav 1618 thera seghter euthyk en Pow Sows. Pan gerdhas Henry Wicker dres Epsom Common, ev a welas bughes owth avoydya poll dowr. An dowr o pur hwerow, drefen holan etto. Kens pell, gerys-da o holanow Epsom dres Europa oll. An den kensa dhe ajon bos magnesiom elven o Joseph Black en Karedin, Sgotland, en 1755. An den kensa dhe wul magnesiom pur o Syr , an Kernow, en 1808, dre elektrolysans magnesiom oksid.

An monow moyha posek ow komprehendya magnesiom ew dolomit (kalciom magnesiom karbonat CaMg(CO3)2), ha magnesit (MgCO3). Askorrys ew dres 10 milvil tonnas an vledhen. Tobmhes ew magnesit rag gul magnesia (MgO). Keworrys ew magnesia dhe voos bughes, godeylyow, plastigow ha rag gul bryckys a sev ort tobmder. Askorrys ew 1.1 milvil tonnas a olkan magnesiom pub bledhen, dres 900,000 tonnas nodho en China. Usys ew avel kesolkan gen 10% aluminiom rag gwellhe krevder ha'y allos dhe sevel ort kesknias (), rag usya e'n diwysyans horn ha dur rag kartha sulfur dhort an kemysk, hag ena e'n diwysyans kerri drefen y skavder.

Poos atomek magnesiom ew 24.30, y boynt teudhi ew 649°C ha'y boynt bryjyon ew 1090°C. Y dhosedh ew 1.74kg an liter. Olkan gwydn-arhansek, spladn, nebes medhel ew magnesiom. Ev a lesk en ayr, hag a dhasober gen dowr.

## Mirva

Restren: Mg sheets and ingots.jpg |skeusennik|Folednow magnesiom
Restren: Humphrey Davy Statue, Penzance, Cornwall.jpg |skeusennik|Imach Syr Humphrey Davy en Pennsans
Restren: Mg alloy car engine blocks.jpg |skeusennik|Stockys jynnow diwros gwres a vagnesiom
Restren: Thessaly.jpg |skeusennik|Teller Magnesia
Restren: Magnesium_sulfate.JPG |skeusennik|Holanow Epsom
Restren: Pozalagua - harrobia - 01.jpg |skeusennik|Mengleudh dolomit
Restren: Joseph_Black_b1728.jpg |skeusennik|Joseph Black
Restren: Avro Lancaster 4000-lb HC bomb.jpg |skeusennik|Tanbellednow tan
Meitneriom

Elven gemyk synthetek ew **meitneriom**, niver 109 e'n Vosen Beriodek. Y arwodh gemyk ew **Mt**. An hanow a enor an fysegydh a Ostri, . Hi a dhiskudhas an elven protaktiniom, ha'n kensa rag profya e halja atomow godhav folsans nuklerek. Gwres veu meitneriom rag an kensa pres en 1982 e'n Arbrovji GSI en Darmstadt, Almayn gen bagas ow komprehendya Peter Armbruster ha Gottfried Munzenburg. Pur radyoweythresek ew. An isotop gen an hanter-bewnans hirra ew meitneriom-278 (4.5 eylen).

## Mirva

Restren: GSI,_Darmstadt,_Juli_2015_(4).JPG |skeusennik|Arbrovji GSI, Darmstadt
Restren: Lise Meitner (1878-1968), lecturing at Catholic University, Washington, D.C., 1946.jpg |skeusennik|Lisa Meitner
Penneglos Lichfield

**Penneglos Gwyrgh Mary Benygys ha Sen Chad** yw penneglos yn Lichfield, Staffordshire, Pow Sows. An benneglos sowsnek kresosel unnik gans tri feul hag esedh Epskobeth Lichfield yw. Hi a veu byldys yntra 1195 ha 1340. An epskop a-lemmyn yw Michael Ipgrave.
Merkuri

Elven gemyk ew **merkuri** po **arhans byw**, niver 80 e'n Vosen Beriodek. Y arwodh gemyk ew **Hg**, dhort an ger Latin *hydrogyrum*, ow styrya arhans linyel. An hanow merkuri a dheu dhort an planet. Nag eus radn dhe verkuri e'n korf denel, bes ev a eksist en pub tra byw en mynsow munys awos y vos e'n ayrgylgh. Posna gen merkuri o kebmyn e'n termyn eus passyes, bes pur danow ew lebmyn drefen rewlyansow tydn yeghes ha sawder. Nanj ew termyn hir, gorebmynys o kalomel (merkuri klorid, Hg2Cl2) avel fysek lowsya. Pan dheuth pockys Frynk dhe vos kudyn e'n 15ves kansvledhen, an udnik kur o *corrosive sublimate*, merkurik klorid (HgCl2). Peryllus o an kur, hag ownek o tus a'n kur keffrys ha'n dises.
Arwodhow posna merkuri ew drog pedn, pedn-dro, hweja ha drog torr. Levels uhel a verkuri a veu en gols Isaac Newton (1642-1727), en gwirhaval dhort y ober alkemi, hag en gols Robert Burns, dhort dyghtyans rag an pockys frynk, keffrys ha Myghtern Henry VIII hag Ivan an Euthyk a Russi. Lavar koth en Sowsnek ew *mad as a hatter*. Hebm a dheu dhort devnydh merkuri gen an re hag a wre pali dhort milvlew lostledanes ha konines.

Usys o moon merkuri, vermeyl po *cinnabar* (merkuri sulfid, HgS), avel liw rudh spladn gen lymnoryon kensistorek dhe afina fowys. Kevys veu jarrik leun a verkuri en bedh en Ejyp gen an hendhyskonydh Almaynek, Heinrich Schliemann (1882-1890). An alkemydh Chinek, Ko Hung (281-361OK) a skrifas a-dro dhe varth a dreylya *cinnabar* rudh spladn dhe verkuri arhansek ort y dobmhe. Aristotle an Grek, ha'n Roman, Pliny an Kottha a woya hebma ewedh.

*Cinnabar* ew an chif moon hwath, kevys en Spayn, Russi hag Itali dre vras. Askorrys ew 8,000 tonnas an vledhen. Usys ew rag gwruthyl klorin ha sodiom hidroksid. Nag eus devnydh dhe verkuri rag tempredhellow, gul hattys ha batriow lebmyn.

Ensampel drok a dhefolya kerhydnedh gen merkuri veu an terosa Baya Minimata en Nihon e'n 1950ow. Kowethyans kemyk leel a wrug diskarga 100 tunnas a verkuri an vledhen dres 30 bledhen. Thera gen puskes an baya level uhel a verkuri. Evredhek o dres 10,000 a dus a gawas 'Dises Minimata'. 

Poos atomek merkuri ew 200.59, y boynt teudhi ew -39°C ha'y boynt bryjyon ew 357°C. Y dhosedh ew 13.5kg an liter. Olkan linyel arhansek ew merkuri.

## Mirva

Restren: Cinnabar_(New_Almaden,_California,_USA)_(18824306236).jpg |skeusennik|Vermeyl po *cinnabar*
Restren: The_story_of_the_comets_-_Sir_Isaac_Newton.jpg |skeusennik|Isaac Newton
Restren: Packet_of_mercurous_chloride_tablets,_Kassel,_Germany,_1914-_Wellcome_L0058828.jpg |skeusennik|Pellenigow kalomel
Restren: Lascaux_painting.jpg |skeusennik|Lymnans fow Lascaux, Frynk
Restren: Maximum_thermometer_close_up_2.JPG |skeusennik|Tempredhell merkuri
Restren: PG_1063Burns_Naysmithcrop.jpg |skeusennik|Robert Burns
Restren: Heinrich_Schliemann_1879.jpg |skeusennik|Heinrich Schliemann
Molybdenom

Elven gemyk ew '''molybdenom''', niver 42 e'n Vosen Beriodek. Y arwodh gemyk ew **Mo**. An hanow a dheu dhort an ger Greka *molybdos*, ow styrya plomm. Moon molybdenom, molybdenit y hanow, ew haval y semlant dhe grafyt, ha kemyskys o an dhew gen moon plobm.

Essensek ew molybdenom dhe bub ehen bew, bes en mynsow munys. Re a volybdenom a wra kawsya difasyansow kenfloghel. Ema a-dro dhe ugans ensaym ow komprendya molybdenom. Nitrogenas, kevys en gwreydh fav, a dreyl nitrojen dhort an ayr dhe ammonya. Algi a wra devnydh a ensaym molybdenom dh'aga hartha sulfur dhort anjei. An ensaym a'y dreyl dhe dimethyl sulfid, an gass ha drefen y fler a dedn ydhyn an mor dhe radnow lebmath uji meur a algi hag awos hebma, meur a buskes. Ensaym enevales, xanthin oksidas, a askorr trenken urik, ha pan vo'n ensaym ma re weythresek, hebm a wra ledya dhe'n kudyn gowt.

Usys ew an isotop radyoweythresek molybdenom-99 en klavjiow rag gul teknetiom-99. Teknetiom-99 a greun en organow an korf, gen gweres diagnosans.

Diskudhys veu molybdenom rag an kensa pres gen Karl Scheele en 1778, bes an kensa dh'y enyshe a veu Peter Jacob Hjelm (1746-1813) en Uppsala, Sweden en 1781.

Usys o dur molybdenom rag gul tankow en Kensa Bresel an Bes drefen y vos krev ha skav. 

Askorrys ew a-dro dhe 250,000 tonnas an vledhen, dre vras e'n Statys Unys, Chile, Kanada ha Russi. An chif moon ew molybdenit. Awos y boynt teudhi uhel, nag ew askorrys avel olkan, bes avel polter loos dell ew usys. Usys ew lebmyn rag gul daffar elektronek ha tredanel, rag gul gweder, ha rag gul dur moly-krom, dhe les en kesradnow kerri ha jynnow ebron.

Poos atomek molybdenom ew 95.94, y boynt teudhi ew 2617°C ha'y boynt bryjyon ew 4612°C. Y dhosedh ew 10.2kg an liter. Olkan lentrus arhansek ew ev, nebes medhel pan vo pur.

## Mirva

Restren: Molybdenum_ore_displayed_at_Mining_Museum_of_Akita_University.jpg |skeusennik|Moon molybdenom
Restren: Iraq-m1_abrams.jpg |skeusennik|Usys ew dur-moly en tankow
Restren: F-86_Sabre_Jet_(235531176).jpg|skeusennik|Usys ew dur-moly ye jynnow-ebron
Restren: Carl_Wilhelm_Scheele_from_Familj-Journalen1874.png |skeusennik|Karl Scheele
Restren: XanthineOxidase-1FIQ.png |skeusennik|Furvyans gwrysow an ensaym xanthin oksidas
Restren: Nitrogenase.png |skeusennik|An ensaym nitrogenas
Hyns-tram Porthtreth

Hyns-tram yn Kernow a junyas an balyow yn arenebedh Skorya gans porth dhe Borthtreth o an **Hyns-tram Porthtreth**. Yth o platfordh oberys gans mergh a dhallathas oberi yn 1809, hag ytho yth o an kensa hyns-horn yn Kernow. An linen gowal a ygeris yn 1815 hag yn tiwettha y feu ystynnys dhe servya Bal Poldis ogas ha Sen Dey. A-dhia dhana y feu aswonys avel an **Hyns-tram Poldis**.

Kyn feu ragresor teknologiethel, yn skon y tallathas ow teklinya, mes y turyas dhe oberi bys yn 1865. Meur a'n hyns a yll bos aswonys y'n jydh hedhyw ha rannow anodho a yll bos rosyes po diwrosys.

## Gwelewgh ynwedh

* Balweyth yn Kernow
* Rol a hensi-horn yn Kernow
* Rol a hensi-tram yn Kernow
Neodymiom

Elven gemyk ew '''neodymiom''', niver 60 e'n Vosen Beriodek. Y arwodh ew **Nd**. An hanow a dheu dhort an geryow Greka *neos didymos*, ow styrya gevel nowydh. Onan a'n elvednow dor-tanow, po lanthanid ew neodymiom.

Nag eus radn dhe neodymiom e'n korf denel, bes polter ha holanow neodymiom a serr an lagasow. Diskudhys veu neodymiom en Wien, penncita Ostri, en 1885 gen Karl Auer (1858-1929) war-barth ha praseodymiom. Na veu an olkan pur askorrys bys dhe 1925. Chif moon neodymiom ew monazit, kevys en China, an Statys Unys, Brasil hag Eynda. Nag ew meur a neodymiom askorrys drefen y vos pur gostek, 7,000 tonnas an vledhen en udnik. Kesolkan a neodymiom, horn ha boron (NIB en Sowsnek) ew pur dhe les lebmyn avel tednven fast. Usys ew anjei en kerri arnowydh, avel radn essensek a dallethoryon jynnow, fenestri awtomatek, florednow daras, diseghoryon ha pompyow petrol, keffrys ha gwith manylyon jynn-amontya. Neodymiom oksid a dreyl gweder dhe liw purpur. Usys ew ewedh dhe wul dewweder kesteudhi.

Poos atomek neodymiom ew 144.24, y boynt teudhi ew 1021°C ha'y boynt bryjyon ew 3070°C. Y dhosedh ew 7.0kg an liter. Olkan spladn gwydn-arhansek ew ev, hag a dreyl liw en ayr, hag a dhasober gen dowr.

## Mirva

Restren: Monazite-(Ce)-164025.jpg |skeusennik|Moon neodymiom, monazit
Restren: Auer_von_Welsbach.jpg |skeusennik|Karl Auer
Restren: 4 Neodymium magnets from hard disks-6175.jpg |skeusennik|Tednven neodymiom dhort lewel gales jynn-amontya
Restren: Tesla_Roadster.JPG |skeusennik|Usys ew NIB en lies kesradn karr
Restren: Auer_Neophan_Brille_U-Bootbesatzungen.jpg|skeusennik|Dewweder kesteudhi
Livermoriom

Elven gemyk synthetek ew **livermoriom**, niver 116 e'n Vosen Beriodek. Y arwodh gemyk ew **Lv**. An hanow a dheu dhort an arbrovji Laurence Livermore, en Kaliforni, an Statys Unys. Hanow an arbrovji, en y dro, a dheu dhort an tiek thew perhednek an tir, Robert Livermore. Pur radyoweythresek ew livermoriom thew askorrys e'n arbovji en udnik. Ema pajar isotop dhe ev. Ema dhe livermoriom-293 an hanter-bewnans hirra, gen 60 milieylen. 

Diskudhys veu en mis Gorefan 2000 en arbrovji Dubna, Russi.

## Mirva

Restren: Robert_Livermore.jpg |skeusennik|Robert Livermore
Koperniciom

Elven gemyk synthetek ew **koperniciom**, niver 112 e'n Vosen Beriodek. Y arwodh gemyk ew **Cn**. Henwys ew koperniciom dhort an steronydh, Nicolaus Kopernikus. Pur radyoweythresek ew, hag askorrys en arbrovjiow en udnik ew y seyth isotop. Gwres veu rag an kensa pres e'n Arbrovji GSI en Darmstadt, Almayn en 1996 gen Sigurd Hofmann. An isotop moyha sad ew koperniciom-285 gen hanter-bewnans a 28 eylen. Pur ethadow ew, en possybyl lin po gass ew en tempredh ha gwaskedh standard.

## Mirva

Restren: GSI,_Darmstadt,_Juli_2015_(4).JPG |skeusennik|Arbrovji GSI, Darmstadt
Restren: Sigurd_Hofmann_Groß-Umstadt_2019.jpg |skeusennik|Sigurd Hofmann
Restren: Nikolaus_Kopernikus.jpg |skeusennik|Nikolaus Kopernikus
Fleroviom

Elven gemyk synthetek ew **fleroviom**, niver 114 e'n Vosen Beriodek hag onan a'n elvednow treus-fermiom. Y arwodh gemyk ew **Fl**. An hanow a dheu dhort Arbrovji Flerov en Dubna, Russi lebma feu gwres rag an kensa pres en 1998 gen Yuri Oganessian. Pur radywoweythresek ew. Hanow an arbrovji a enor an fysegydh  (Russek: Гео́ргий Никола́евич Флёров). Erbydn lebmyn, ema a-dro dhe 90 atom nodho gwres. Ema seyth isotop dhe fleroviom, an isotop gen an hanter-bewnans hirra ew fleroviom-289 (1.9 eylen).

## Mirva

Restren: RIAN archive 612388 Joint Institute for Nuclear Research in Dubna hosts seminar on Physics on Large Hadron Collider.jpg |skeusennik|Arbovji Dubna
Restren: RUSMARKA-1660.jpg |skeusennik|Georgy Flyorov
Restren: Yuri_Oganessian.jpg |skeusennik|Yuri Oganessian
Moskoviom

Elven gemyk synthetek ew '''moskoviom''', niver 114 e'n Vosen Beriodek hag onan a'n elvednow treus-fermiom. Y arwodh gemyk ew **Mc**. Gwres veu rag an kensa pres en 2003 en Arbovji Dubna gen bagas a skiensydhyon russek hag amerikanek ha'ga ledyer, Yuri Oganessian. An hanow a dheu dhort tiredh Moskva, lebma thew desedhys Arbrovji Dubna. Pur radyoweythresek ew. Ema pajar isotop dhe voskoviom, an hanter-bewnans hirra ew 37 milieylen, gen moskoviom-287.

## Mirva

Restren: RIAN archive 612388 Joint Institute for Nuclear Research in Dubna hosts seminar on Physics on Large Hadron Collider.jpg |skeusennik|Uskisyans en Arbovji Dubna
Restren: Yuri_Oganessian.jpg |skeusennik|Yuri Oganessian
Restren: RedSquare_(pixinn.net).jpg|skeusennik|Pedrek Rudh, Moskva
Mendeleviom

Elven gemyk synthetek ew '''mendeleviom''', niver 101 e'n Vosen Beriodek. Y arwodh gemyk ew **Md**. An hanow a enor Dmitri Mendeleev, neb a askorras onan a'n mosednow periodek kensa. Na alja den y askorra marnas en uskisellow perthyglow dre danbelledna elvednow skaffa gen perthyglow kargys. Ema seytek isotop. Ema dhe vendeleviom-258 an hanter-bewnans hirra - 51 jydh.

Gwres veu mendeleviom rag an kensa pres en 1955 gen bagas a fysegydhyon ow komprehendya Albert Ghiorso ha Glenn Seaborg. Anjei a wrug devnydh a'n jynn cyclotron 60 meusva en Universita Kaliforni, Berkeley. Nag eus devnydh vetholl dhe'n elven ma en-mes a arbrovjiow hwithrans.

## Mirva

Restren: Berkeley_60-inch_cyclotron.jpg |skeusennik|An cylotron 60 meusva, Universita Kaliforni, Berkeley
Restren: Glenn_Seaborg_-_1964.jpg|skeusennik|Glenn Seaborg
Restren: DIMendeleevCab.jpg|skeusennik|Dmitri Mendeleev
Oganesson

Elven gemyk synthetek ew '''oganesson''', niver 118 e'n Vosen Beriodek hag onan a'n elvednow treus-fermiom. Y arwodh gemyk ew Og. Gwres veu rag an kensa pres en 2002 en Arbrovji Dubna, Russi. An hanow a enor Yuri Oganessian hag a weresas diskudha nebes elvdnnow treus-fermiom. Pur ansad ew an elven. Diskudhys veu udn isotop bys obma, oganesson-294, gaen hanter-bewnans a 0.69 milieylen.

## Mirva

Restren: RIAN archive 612388 Joint Institute for Nuclear Research in Dubna hosts seminar on Physics on Large Hadron Collider.jpg |skeusennik|Uskisyans en Arbovji Dubna
Restren: Yuri_Oganessian.jpg |skeusennik|Yuri Oganessian
Tenessin

Elven gemyk synthetek ew '''tenessin''', niver 117 e'n Vosen Beriodek hag onan a'n elvednow treus-fermiom. Y arwodh gemyk ew Ts. Diskudhys veu tenessin en mis Ebrel 2010 en Dubna, Russi gen bagas a skiensydhyon dhort Russi ha'n Statys Unys (dhort Kaliforni ha Tennessi). Etho tenessin ew an elven diskudhys moyha a-dhiwedhes, ha'n elven sekond possa woja oganesson. Ema dew isotop dhe denessin, an udn gen an hanter-bewnans hirra ew tenessin-294, 51 milieylen. An hanow a dheu dhort stat e'n Statys Unys, Tennessi. Gwres veu an atomow tenessin dre danbelledna kosten a verkeliom gen kalciom. An berkeliom a dheuth dhort Arbrovji Kenedhlek Oak Ridge, en Tennessee.

## Mirva

Restren: Berkelium.jpg|skeusennik|Kosten berkeliom
Restren: HFIR_in_the_Oak_Ridge_countryside.jpg |skeusennik|Dasoberor Oak Ridge, Tennessi