open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Begel

E'n bes medhegieth, **begel** ew an hanow ewn rag an **boton torr**. Creythen ew war an torr, tabm a-ugh an Mons Veneris. Cawsys ew an greythen pan veu terrys an gorden vogelek war dhinythyans an baban. Ema dhe bub brodnek bogel, ken nag en jei mar apert e'n brassa radn a vestes es eth en jei war dhen. 

An greythen, war dus, ew pytt down, bes terweythyow an greythen a omherdh. En gwir, pur varyansek ew furv ha myns an begel. Nag en jei gnas genetek, ha drefen hedna, usys en jei dhe ajon gevellyon nowydh dhinythys. 


Belly_Button.jpg|Begel en furv pytt
Navel_2_-_Picture_by_Giovanni_Dall%27Orto,_July_25_2010.jpg|Ensampel a vegel a omherdh
T-shaped_navel.jpg|Begel shap T
Carlson_Twins.jpg|Ema dhe'n evellyon ma  begelyow shap troyll


E'n termyn ew passyes, difednys po *taboo* o diskwedhes an begel en gonisogethow west, po gen tus po benenes. E'n 40 bledhen diwettha, ema dhe stonsow chanjyes, ha diskwedhyans a'n begel ew degemerys en efan. Thera stonsow pur dhyffrans en Japan, Arabi hag Eynda lebma tho radn a wonisogeth, rag ensamplow donsya hengovek. 

Navel_piercing.jpg|E'n dedhyow ma, gerys-da ew pychyansow begel
Yosakoi_Performers_at_Kochi_Yosakoi_2006_17.jpg|Donsyer hengovek japanek, ow tiskwedhes an begel
Belly_Dance_(4252337733).jpg|Donsyer torr
Avi

Organ metabolek posek dhe vellkeynogyon ha nebes enevales erel yw an **avi**. Kevys yw yn kwarter ughella, dyghow an torr yn-dann kennen gig an thoraks. 

Yma lies porpas dhodho, ow komprehendya purhe metabolennow, gwrythul protin ha bewgymygyon essensek rag tretha boos. 

Aviow nebes enevales yw dybrys avel boos. Kemmyn yw dhe'y dhybri gans onyon, po avel rann a selsik.

## Gweythresow an avi
* Glanhe goos.
* Gwitha sugrow kepar ha glukos.
* Gwrythul protinyow
* Kemeres protin hag askorra glukos dhyworto.
* Tretha protinyow, hemoglobin ha gwenenyow
* Askorra bystel.

## [[Kleves|Klevesow]] an avi
* Kleves an avi - a hwer pan vo an avi faglys drefen klevesans gans virus po gwenon
* Kaletter an avi (po *cirrhosis*) - ahwer drefen eva re a alkohol
* Kanker
Kedhoren

Blew hag ujy ow tevy a-dro dhe organow reydhek kowldevesigyon ew an **kedhor**. Ken fo blew moon war an corf dres flogholeth, dres kedhorieth an kedhor a dhalleth tevy. 

## Displegyans an kedor

En benenes, blew kedhor a omdhiskwedh a-hes emlow an *labia majora* en kensa, dell ew usys, ow ledenhe dres an mons veneris ye'n dhiw vledhen a sew. Woja 2-3 bledhen a gedhorieth, (hag a-dro dhe'n keth termyn ha dalleth an amseryow e'n brassa radn a venenes) ema shap trihornek apert dhe'n kedhor. E'n dhiw vledhen woja hedna, ema an blew ow tevy war denewen a-bervedh an mordhojow, ha terweythyow avel linen troha'n begel maga ta.

En mebyon, an kedhor a omdhiskwedh en kensa avel blew moon war bors an dhewgell, po war woles an calgh. Ken pedn bledhen, ema blew a-dro dhe goles an calgh. Ken pedn 3-4 bledhen ema blew ow corheri an grohen a-ogas, ow tos moy garow ha tewl. Woja ogas dhe 5 bledhen a gedhorieth, an kedhor a ystyn dhe tu a-bervedh dhe'n mordhojow ha troha'n begel.

Ema blew haval owth omdhiskwedhes en caselyow mowysi ha mebyon maga ta. War dhiwedh kedhorieth, blew a dhalleth tevy war an brest, an enep ha'n keyn.  

## Gweythres

Godhvedhys ew bos gweythres an kedhor ha blew en ollgebmyn dhe dhifres an corf rag cravasow ha cosa tydn.
Asowen

En corfonieth mellkeynoges, **asow** ew an eskern hir cromm a wra cowel an asow. E'n brassa radn a vestes, ema an asow en kerhyn an brest, owth alowa an skevens dhe efani, hag etho ow kweres anella der efani cowva an brest. Ma anjei owth eksistya rag gonis an skevens, colon hag organow a-bervedh e'n thoraks. En nebes bestes, en arbednek serf, asow a ell scoodhya ha diogeli oll an corf. 

## Corfonieth tus
Ema dhe dus 24 asowen (12 copel). 


Costillas.png|Asow denel: rudh - gwir  Gwyrdh - fug  Glas - neyjys
Ribs_labeled.png|Skeusen dewyn-X ow tiskwedhes an asow
Dog anatomy lateral skeleton view (full).jpg|Skeusen a gorf eskern kei
Ribs_animation.gif|Bewheans a gowel an asow
Plen an Gwari (Pluw Ge)

Tre yn Kernow yw **Plen an Gwari**, yn Pluw Ge, dhe'n soth-est a Druru. Kelmys yw henwyn an dre ha'n bluw dhe'n gwari meur Kernowek *[[Bewnans Ke]]*.
Goon Garnon

Tre yn Kernow yw **Goon Garnon**, yn Pluw Fyek, neb tri mildir dhe'n soth-west a Druru. Drehevys veu lies chi an dre yn nessa hanter an 20ves kansvledhen.
Trevargh

Tre vyghan yn Kernow yw **Trevargh**, yn Pluw Lannergh, yntra Lannergh ha Karardhek hag ogas dhe Garn Margh.
Karardhek

Tre yn Kernow yw **Karardhek**, y'n pluw a'n keth hanow, neb tri mildir dhe'n est a Resrudh. An dre a devis yn uskis war-barth hag an diwysyans balweyth. An dre a veu rann a Bluw Wenep kyns bos gwrys pluw civil hy honan yn 1985. Yth esa poblans a 1,348 y'n dre herwydh an pobelniverans 2011.
Deveryon

Tre yn Kernow yw **Deveryon**, yn Pluw Fyek, neb peswar mildir dhe'n soth-west a Druru. Yma an dre war lynn north-est an Dowr Karnan, ogas dh'y gemper gans Pyll Restrongos a fros bys yn Morlynn an Garrek. An dre a devis war-barth hag an diwysyans balweyth, ha Hyns Horn Resrudh ha Dowr an Chas a dhiwedhas y'n dre y'n termyn eus passyes.
Peranarwodhel

Tre yn Kernow yw **Peranarwodhel**, y'n bluw a'n keth hanow, peswar mildir dhe'n north-west a Aberfala ha pymp mildir dhe'n soth-west a Druru. Rekordyes veu hanow maner y'n le avel *Arewethel* yn 1180.
Ascorn

**Ascorn** ew  gwias doos calghek tellek diwedhyn a furv an brassa radn a gorf eskern mellkeynoges. Hen er Brythonek ew, kevys e'n Vocabularium Cornicum (kens an kensa us en Kembrek e'n 12ves cansvledhen). Porpos eskern ew gweres an corf dhe waya, ha scoodhya ha difres an organow a-bervedh. Ema an grogen ow tifresa an pydnyon, hag ema cowel an brest ow tifresa an golon ha skevens. An awen hag eskern an dhiwvogh a skoodh keherow an enep, a weres nei dhe dhebri ha minwherthin. Ema an pelvis ow tifresa an organow dinythi, ha mellkeynow corden an keyn.

Ascorn ew gwias bew, ha res ew dh'aga mentena der omoberi ha debri boos pecara leth ha spinach rag kawas calcium. Mer an eskern a wra kellow goos rudh. 

Servys dhe ascorra kellow an goos ha gwitha monyow ew eskern. Stoff scav bes crev ew ascorn. Kevys en jei en lies shap. Ema 206 ascorn dyffrans en corf eskern tevesik, ha 270 en baban. 

Niver a glevesow ha kaletterow a ell effeythya eskern. Anjei a gomprehend:
* Fakel mellow (*arthritis*)
* Torrow
* Canker ascorn
* Cleves ascorn brew (*osteoporosis*)
* Fagel ascorn (*osteomyelitis*)
Skeusennow dewyn-X a ell discudha natur torrow po canker eskern. 


Bone_structure_marco_photo.jpg|Form ascorn
Xraymachine.JPG|Jynn skeusennow dewyn-X
Human-Skeleton.jpg|Corf eskern denel
OsteoCutout.png|Benyn gen cleves ascorn brew, ow tiskwedhes keyn cromm
Broken_fixed_arm.jpg|Leuvvedhegneth war vregh terrys


## Lavar gwerin
*Ny dorr askern geryow teg. - *Discretion is the better part of valour*
Pons an Woodh

Tre yn Kernow yw **Pons an Woodh**, y'n bluw a'n keth hanow, neb dew vildir dhe'n north-est a Bennrynn ha peswar mildir dhe'n soth-est a Resrudh. Poblans an dre herwydh an estemyans moyha diwedhes o .

## Devynnow
Bregh

Esel uhella brodnek dewdrosek ew **bregh**, kevys tredh an scoodh ha'n leuv. Ema geryow pur haval dhe vregh e'n yeth Kembrek, *braich* ha Bretonek, *brec'h*. An tri ger a dheu dhort an ger Latin *bracchium*.

## Corfonieth

Ema'n vregh ow comprehendya  30 ascorn, mellow, keher ha gwythi goos. An brassa radn a'n keher ew usys en pubdedhyek rag gul oberow dedhyek usadow. 

### An eskern

Kevys ew ascorn e'n vregh wartha henwys humerus. Emava ow metya an scoodh nebes a-ugh mell an scoodh, ha war-barth an ulna ha radius en mell an elin. Fest crev ew ascorn an humerus a ell derevel, en kresek, 300 poos.
Baboun

**Bobans** po **babouns** ew simes a'n kinda ***Papio***. Onan a'n ehednow moyha a sim en jei, kevys dres Afrika. Sim skentel, ma anjei ow triga war an dor en bagasow 
hag a gomprehend keniver ha nebes cansow a eseli. 

## Gwandrans

Trigys ew babouns en cosow ha savannas en Afrika hag Arabi. Mar kwrons gwaya dhe dir ygor, an bagasow a dheu war-barth avel bushys bras a nebes cansow, hembronkys gen gwer tevesik a gesober war-barth dhe dhifres an erel rag preydhoryon. 

## Boos
Boabouns ew olldhebrus (anjei a dheber ha plansow ha kig). Ma anjei ow tebry gwels, gwreydh, whesker hag enevales bian erel, pecara pedrevanes, bronoges, puskes, ydhyn ha serf. En nebes telleryow, ma aneji ow ladra boos dhort tus. 

## Preydhoryon
Ema lewpartys, chitrakys, keun gwels Afrika, lewes, usviles ha tus ow helghya babounss. Rag gorra own dhe'n preydhyer, babouns a ell diskwedhes aga hrehyn lagas ha'ga dens, chassya an preydhyer ha gul tros. 

{[udn c}}
Briansen

An **vriansen** ew radn a'n corf. Piben ew an vriansen tredh an ganow ha'n sagh boos. Ema boos owth entra an vriansen woja bos debrys ha denjelys gen an dens.  Ema diwosow linyel pecara dowr ow mos dre'n vriansen dhe'n sagh boos rag tretha. Ema ayr ow mos dre'n vriansen dhe'n skevens. An vriansen a gomprehend an larynks po kerdyn levyel.
Kolodhyonen vyghan

Yma an **golodhyonen vyghan** ynter an sagh boos ha'n golodhyonen veur, hag yth yw an tyller le may hwarvo an brassa rann a dretha hag omsugnans. Yn tus denel moy ages pymp bloodh, hys an golodhen vyghan yw 7.5 meter. 

Yma teyr rann dhe'n golodhyonen vyghan: an duodenum, an jejunum ha'n ileum.

*An duodenum: a dhegemmer bystel ha sugen dhyworth an pankreas, le may hwarvo an brassa rann a dretha y'n golodhyonen vyghan. Golivow a lett po oberi warbynn trenkedh an sagh boos, hag ensaymow a weres tretha'n boos. 

*An jejenum: omsugnys yw askorrasow trethans (sugras, trenkennow amino ha trenkennow berrik) dhe'n liv goos omma. 

*An ileum: a omsugen vitamyn B12, holanow bystel hag askorrasow trethans erel na veu omsugnys gans an jejunum.
Karn Margh

Karn yn Kernow yw **Karn Margh**, yn Pluw Lannergh hag ogas dhe Resruth. Yma dhe'n karn ughelder a 235 meter, hag ev a vedha pennfenten a ven growan y'n termyn eus passyes. Yma mengleudh livys yn penn an karn, keffrys ha nebes shaft bal.
Bys (klerheans)

Bys yw hanow aral rag an Norvys, an planet ma hag oll an bewnans warnodho.

Bys a yll styrya ynwedh:
* Bys (korfonieth) - onan a'n besies, rann a'n leuv hag organ handla hag omglewes.
Bes (corfonieth)

**Bes** ew radn a'n corf stag dhe'n dorn. Besies den ew haval ort primatys erel. Usys en jei rag handla hag omglewes taklow. 

Ema dhe dus pemp bes. An kensa ew gelwys an meus po bes bras. An re erel ew an bes rag, bes cres, bes besow ha bes bian. Ema dhe'n meus dew ascorn, ha'n besies erel trei ascorn. Ema dhe bub bys ewin, gwrys a geratin. War du aral dhe'n ewin ema patron a'n knes. Ema an patron ow casa ol bes. Ol bes pub den ew dyffrans, gweres meur dhe helerghyjy.


Squirrel_eating_2.jpg|Gwiwer owth usya y vesies rag senjy boos
Fingers_of_a_treefrog.jpg|Besies qwilkyn an coos
Fingers_of_a_bat_-_Corynorhinus_townsendii.jpg|Besies askel grohen
Fingerprint_Whorl.jpg|Troyll ol bes
Fingerprint_detail_on_male_finger_in_Třebíč,_Třebíč_District.jpg|Manylyon ol bes
Fingernails2.jpg|Ewines besies
Orang_utan_brwynog.jpg|Hir ha crev ew besies orang utan, perfydh rag crambla gwydh


## Lavar gwerin
*Lesky dha vesyas udnweyth ew lowr - *Once bitten, twice shy*
Bogh

An **dhiwwvogh** ew radn a'n enep en-dadn an dhewlagas ha tredh an tron ha'n dhiwscovarn. An spas tredh a-ji dhe'n bogh ha'n dens po kig dens ew gelwys pors an bogh, ow furvya radn a'n ganow. En enevales erel, usys ew an term an chalys po dewjal en le an dhiwvogh.

## Form
Kigek ew boghow en tus, an knes ow cregy dhort an ascorn bogh. Gorherys gen kennen burek ew tu a-bervedh an bogh. Pan vo person ow denjel, an dhiwvogh ha tavas a weres senji an boos tredh an dens. 

## Enevales erel
Ema nebes enevales, pecara gwiweres ha hamsters owth usya pors an bogh rag carya boos po taklow erel. 

Ema merkys war vogh nebes enevales, en arbednek ydhyn, en venowgh ow kweres aswonvos an dyffrans tredh ehednow po unigydnow.

## Cowethas ha gonisogeth
An vogh ew an teller moyha kebmyn rag kemeres sampel TDN dhorto. Cuntellys ew nebes trew dhort pervedh an ganow, r.e. owth usya swab coton.

Kebmyn ew en nebes cowethasow dhe abma bogh person ort aga dynnerghi.

Blue-cheeked_bee-eater_(Merops_persicus_persicus)_Namibia.jpg|skeusennik|300px|Merkys war wibesser gwenyn bogh las
Cotton-Swab-Cheek-090105-N-5681S-008.jpg|skeusennik|250px|left|Ow kemeres swab bogh
1st_Iranian_cinema_actors_celebration_(1_8510230352_L600).jpg|center|skeusennik|250px|Gwarioryon iranek ow solempnita sewena
Chipmunk_with_Full_Cheeks.jpg|Gwiwer dor gen boghow leun
Kigelia

Gwedhen drovadnek ew **Kigelia**, kevys dres Afrika trovadnek. Hanow aral dhe hei ew an **wedhen selsik**, drefen bos semlant hy frut haval ort' selsik en casyans.

## Hanow
Hanow an kinda a dheu dhort an hanow Bantu, kigeli-keia. Ema an henwyn kebmyn 'gwedhen selsik' ha 'gwedhen gukomber' ow compla an frut hir. Ema an hanow Afrikaans 'worsboom' ow styrya gwedhen selsik ewedh. 

## Semlant ha natur
Ema an wedhen ow tevy dhe uhelder a 20m. An rusken ew loos ha leven, gen tewder a 6mm po moy. An predn ew gell golow po melynik. Bythlas ew an wedhen lebma thew glawas dres an vledhen, bes colldhel ew pan vo seson segh hir.

Hirder an frut ew tredh 30 ha 90cm gen treuslinen a 15cm po moy. Aga foster ew tredh 5-10 kg. Glus an frut ew fibrus, ow comprehendya lies hasen. 

Aga sawarn ew crev, en arbednek nosweyth. Aswiwys en jei rag ponegi gen eskelli croghen, a dheu rag podn ha nektar. Ygor ew an bleujednow dedhweyth ewedh, vysytys gn lies wheskeren pecara gwenyn ser. Debrys ew an frutys gen lies ehen, en arbednek olifanses, bobans, jirafes ha dowrvergh. Scollyes ew an has a-les en aga hawgh. Gwenonek ew an frut dhe dus, ow cawsya whyja. Peryllus ew dhe wortos en-dadn gwedhen Kigelia pan vo'n frutys ow codha


Kigelia-Africana-Fruit.JPG|Frut an wedhen selsik
Kigelia_africana_-_sausage_tree.JPG|Gwedhen Kigelia e'n savanna
Sausage_tree_flower_green_01B.jpg|Bleujen Kigelia
Sausage_tree_bark_01A.jpg|Rusken Kigelia

{[udn c}}
Kolodhyonen veur

An **golodhyonen veur**, henwys ynwedh an kolon, a jun an golodhyonen vyghan dhe'n rectum ha gwen. Hy hys yw a-dro dhe 1.5 meter, berra ages an golodhyonen vyghan, mes hy threuslinen yw moy. 

Dowr yw omsugnys omma, ha'n skollyon yw remenans gwithys avel kawgh kyns kawgha ha'y removans.
Kanel dretha

An **Ganel Dretha** yw an term usys yn milonieth rag kolydhyon mellkeynogyon. 

An ganel (po piben) a dheg boos dre dretha ha kawgha. Nebes ensaymow tretha yw komendys dhe'n ganel. Bakteria a weres an argerdh a dretha hag askorrans vitamynow. Gwayansow an keherow a way an stoff yn-nans an ganel. Mesporth an ganel yw an gwen, le mayth yw an skollyon soled disposys gans an eneval. Nyns yw dhe nebes enevales munys gwen vytholl, ha disposys yw an skollyon dhyworth an ganow.   

## Istori esplegyansek
An kolydhyon a esplegyas diwweyth, dhe'n lyha, ensampel a esplegyans keskeverek. Protostomes kepar ha melldrosogyon, kregynnogyon hag annelids a dhispleg aga ganow yn kynsa, ha deuterostomes kepar ha echinodermes ha chordata (ow komprehendya tus) a dhispleg aga ganowow yn eyl.
Cregydnek

**Cregynegyon** (e'n FSS (C) **Kregynnegyon**) po **Mollusca** ew fylum a bris a enevales divellkeynek. An brassa radn anodhans ew bestes morek, a styr aga bos trigys e'n mor bras, dell ew usys en dowr bas. Anjei ew an fylum morek moyha niverus, gen 85,000 a ehednow bew, 23% a bub organedh morek thew henwys. Anjei a ell bos trigys en dowr fresk ha war an tir maga ta. 

Cregynegyon ew pur varyansek. Ema dhe'n brassa radn anodhans cregyn, bes nebes bagasow ew hebdhans: kellyl-lesa, melwhednow ha'n gastropods ajwonys avel melwhes mor en aga mesk.

Anjei a esplegyas neb termyn e'n Osweyth Kembrek, bes ema dadhel emesk whithroryon ow tochya an dedhyasow ewn. 

## Usyow
Pednfenten boos a bris ew cregynegyon. Ma anjei ow provia gwara finder ewedh, pecara perlys ha liw glasrudh tyriek. 

## Caletterow
Perderys ew niver a ehednow cregydnek avel peryl po pla rag gwriansow denel. Brath nebes kellyl-lesa ew gwenonek. Schistosomiasis (ajwonys ewedh avel bilharzia) ew treuscorrys dhe dus gen ostys a vulhornes dowr, hag effeythys ew a-dro dhe 200 milvil a bobel. Bulhornes ha melwhednow a ell bos pla abmeth pur dhrog. Ema dhe nebes ecosystemow kisyes gen comendyans nebes ehednow a vulhornes .  


Caribbean_reef_squid.jpg|Stifek crib Carib
Cypraea_chinensis_with_partially_extended_mantle.jpg|Cregen 'cowrie'
Scallop_eyes.jpg|Crogen brierin
Pearl_farm_(Seram,_Indonesia).jpg|Ascorra perlys en Seram, Indonesi
Meister_von_San_Vitale_in_Ravenna.jpg|Justinian, an Emprour Besontin, ow qwiska dillas glasrudh tyriek
Hapalochlaena_lunulata.JPG|Ema dhe'n gollel-lesa kelgh glas brath peryllus
Oysters_rockefeller.jpg|* 'Oysters Rockefeller' *, sand gen ester
Octopuses_in_Tsukiji.JPG|Kellyl-lesa keginys en marhas en Tokyo, Japan
Escargot_trick.jpg|Kegina *escargot*, bulhornes debradow
Eddie Climo

**Hedley Forbes Climo** (1947 – 17 Gwynngala 2016), aswonnys avel **Eddie Climo**, o awtour ha treylyer a lyvrow Kernewek. Ev o mab kottha dhe Hedley Climo a Vosvenegh hag Isobel (Sybil)  Duthie a dre Thurso yn Alban. Yth esa unn broder dhodho, Laurence (Laurie). 
	Y das o sodhek y’n Ynjynoryon Riel (ha prisner bresel yn Nihon peder bledhen yn Nessa Bresel an Bys) hag Eddie ha’y vroder a’n sewyas dhe lies rann a’n bys yn aga flogholeth.

Ev a studhyas yn Kembra, ow tyski Kembrek kettermyn , hag ena Albanek. Wosa niver a vledhynnyow ev a dhyskas Kernewek ynwedh. Yn 1986 ev a dhemedhis Jacqueline Roulston. I a gavas dew vab, Seoras ha Tearlaich (Charlie), ha’n teylu a’s maga yn Albanek. Wosa oberi ha triga yn Aberplymm rag termyn ev a removas arta dhe ji an teylu yn Taunton. Ev o kowser freth a Gernewek, ha kyn fe trigys yn Taunton, lowen o dhe’y usya dre Skype po iChat. 

Eddie o skoodhyer Kernewek Unys, system gwiw rag an Dasserghyans, orth y vrys, kyn aswoni bos edhom a nebes chanjys dhodho yn golow studhyansow nowydh.

Yn 2010, Climo a dhallathas kowethyans dyllo war worholeth, ‘Gwask an Orlewen’ y hanow. Ev a dhyllas niver a lyvrow a nas ughel, po tekstow an Dasserghyans a-varr mes a brynt po treylyansow dhe Gernewek mes a wirbryntans. Kyns y vernans re a-varr yn 2016, dyllys veu moy ages 50 a ditlow. An titlow a gomprehendas bondys delinys kepar ha 'Popeye' ha 'Gordhen', niver a lyvrow Beatrix Potter kepar ha 'Gwywer Knofennyk' ha 'Tregher Kerlew', treylyansow novelow kepar ha 'Tarosvan Canterville' hag 'An Cawr Crefny' gans Oscar Wilde ha 'Drolla Doctour Dolittle' gans Hugh Lofting. Tekstow an Dasserghynas a gomprehendas 'Trystan hag Ysolt' gans A.S.D. Smith ha David Watkins, hag 'Yn Kernewek - Lavar E' gans Edwin Chirgwin.

Yn revedh, ny waynyas unn vyth a’n lyvrow Pewas Holyer an Gof kyn fedha Len Truran y honan prout a’n ober gwrys gans Climo. Yn 2015 y lyver 'Drollys Gys-Dons' o an kynsa dhe waynya an Pewas Perghyryn.

Y vroder, Laurie, a dhyskas Kernewek ynwedh, hag a veu bardhys yn 2000 gans an hanow bardhek Scryfer Medhelwyth.
Bualgarow

**Bualgarow** ew eneval carnek bras e'n teylu Bovidae. Ema dhiw ehen a vualgerwys, trigys en Africa ew an dhiw.

## Tacsonomieth
* Kinda *Connochaetes*
**Bualgarow glas (*Connochaetes taurinus*) - (Sowsnek - blue wildebeest)
**Bualgarow du (*Connochaetes gnou*) - (Sowsnek - black wildebeest)

## Hanow
An ger Sowsnek a dheu dhort an Iseldiryek rag "best gwels", po "bughes gwels" en Afrikaans. An hanow sciensek Connochaetes a dheu dhort an geryow hen Greka κόννος, kónnos, "barv", ha χαίτη, khaítē, "mong". Usys ew an ger "gnu" en Sowsnek ewedh, hag a dheu dhort an hanow Khoekhoe rag an enevales ma, t'gnu.

## Myns
Ema bualgerwys ow tevy dhe 1.15-1.40 meter ort an dhiwskodh, hag aga poster ew 150-250 kg, pan vons cowltevesigyon. Trigys en jei en gonyow ha gwedhegy opyn Africa dhyhow. An greow moyha ew kevys y'n Serengeti. Aga hes bownans ew moy ages 20 bloodh. 

## Boos
Pecar hag eseli erel a'n teylu Bovidae (gavrewigyon, kerwys ha gever gwels, emesk erel), dre vras anjei a dheber gwels. Drefen nag eus gwels luck dres an vledhen e'n gwelstiryow Africanek, res ew dhe anjei divroa rag cawas boos lowr. En mis Me, ema a-dro dhe 1.5 milvil a vestes ow tivroa a'n gonyow dhe'n gwedhegy, hag en mis Du, ma anjei ow tewheles awos bos gwels lowr e'n gonyow e'n hav. 

## Dinythy ha seson kesparya
An bualgerwys benow a worr leuhy e'n hav e'n gwastastiryow. Woja dinythy, an seson kesparya a dhalleth. An re gorow gwarthevyek a verk tiredh gen cawgh ha saworn. 

Bualgerwys ew radn a bris a'n ecosystem. Ema aga hawgh ow teyla an tir, ha da ew aga stankya rag tevyans nowydh. Boos en jei rag preydhoryon, p[ecar ha lewes hag usviles.


Wilderbeest.jpg|Bualgerwys glas (*Connochaetes taurinus*)
Blue_Wildebeest_Mikumi_clipped.jpg|Bualgarow glas
Black_Wildebeest.jpg|Bualgarow du
Wildebeest-during-Great-Migration.JPG|An divroans meur
Wildebeest_Jumping_Into_the_Mara_River.jpg|Bualgerwys ow tremena Dowr Mara e'n divroans meur
Sugra

**Sugra** yw an hanow kemmyn rag niver a gesstoffow kymyk, niver anedha gans blas melys. Dre vras, kampollys yw sukros, laktos po fruktos. Komprehendys yw sugra yn nebes sortow a voos, po keworrys yw dhodho rag provia blas melys. 

Hanow sugra normal (an huni yw keworrys dhe voos dell yw usys), tennys yn mes a gorsen sugra po betys sugra, yw sukros. Kevys yw fruktos yn frooth. Avel kymygow, sukros yw gwrys a dhew sort a sugra le (ha glukos yw an moyha kemmyn a'n re ma, fruktos ha galaktos yw an erel). An korf denel a dreyl sukros dhe vos glukos. Fruktos ha glukos yw kevys yn mel.

Sort a garbohydrat yw sugra. Hemm yw drefen aga bos gwrys a garbon, hidrojen hag oksyjen. Karbohydratow a yll bos *karbohydratow sempel* po *karbohydratow komplek*. Karbohydratow sempel yw gwrys a onan po nebes a'n sortow sugra byghan. Karbohydratow komplek yw gwrys a lies unn a'n sortow sugra byghan. 

Starcha yw kymygen kevys yn bosow kepar ha bara, ris hag avalow dor. Karbohydrat komplek yw gwrys a lies molekulen glukos. Pan vo starcha dybrys, an korf a'y dreth dhe sugra le. Ensaym yw keworrys dhe'n boos y'n ganow, mes ny wra oberi bys dhe dhrehedhes an sagh boos. Divlas yw starcha y'n ganow. 

Brasil a askorr an moyha a sugra an person, ha konsumyans Eynda a sugra yw an moyha a bub gwlas. 

Kesstoffow kymyk erel nag yw sugra a yll bos usys rag ri blas melys. Onan anedha, stevia, a dheu dhyworth plans a'n keth hanow. Erel, kepar hag aspartame, yw synthetek yn tien. Tus a's usya rag avoydya kudynnow yeghes kawsys gans sugra. An posekka a'n re ma yw kleves melys. 

Sugra a dheu yn liwyow dyffrans. Rag ensampel, keworrys yw molas dhe sugra rag gul sugra gell. Usys yw yn fenowgh rag kegina. Pub 100g a sugra a gomprehend 387 kalori.


Sugar beets Morsan (Eure, France).jpg|Betys sugra
Saccharose2.svg|Kesweyth kymyk sukros, gwrys a dhew sugra le
Cut_sugarcane.jpg|Korsen sugra terrys
Fructose_3D.png|Kesweyth fruktos
Sucrose_molecule.svg|kesweyth sukros
Wheat products.jpg|Boos *starchus* gwrys a *garbohydratow komplek*
Brown_sugar_examples.JPG|ensamplow a sugra gell: Muscovado - topp, gell tewl - kledh, ha gell owrek - dyghow
Gerlyver Pennskol Kembra

Penn-erlyver istorek an yeth Kembrek yth yw ***Gerlyver Pennskol Kembra*** (***Geiriadur Prifysgol Cymru*** yn Kembrek) hag usi y'n yeth Kembrek ha dhodho savla hevelep orth savla Gerlyver Sowsnek Rysoghen (*[[Oxford English Dictionary]]*). Dyllys yw gans Gwask Pennskol Kembra. Yma versyon warlinen an gerlyver a-dhia Mis Me 2014.

## Kevrennow a-ves
*Gwiasva Gerlyver Pennskol Kembra
*Gerlyver Sowsnek-Kernewek ha Kernewek-Sowsnek an Akademi Kernewek
*gerlyver
*gerlyver Kernewek-Kembrek warlinen ha dhodho app heb kost
*Porth Termau Cenedlaethol Cymru / Porth Termow Kenedhlek Kembra
*Geiriadur yr Academi
*Gerlyver Warlinen Kolji an Drynses - Sen Davydh
Park Kenedhlek Manu

**Park Kenedhlek Manú** (Spaynek: Parque Nacional del Manú) ew park kenedhlek ha gwithva bewgelgh desedhys en radndiryow Madre de Dios ha Cusco en Perou.

Kens dos apoyntys avel radndir gwithys en laghel gen governans Perou, radndir pur galish dh'y hedhes o. Nebes anhedhadow ew bys hedhyw. Ajwonys o avel gwithva bewgelgh gen UNESCO en 1977, hag en 1987, henwys veu avel Ertachva an Bes UNESCO.

Hebm ew an park kenedhlek moyha en Perou, gen myns a 15,328km². Ema an gwithva bewgelgh ow comprehendya 2,570km² moy, gen 914km² moy veth en "Parth Wonisogethek" (a dhegebmer difresyans ewedh) dhe wul somma a 18,811km².

## Ecolegieth hag ayredh
Ema an park ow comprehendya niver a barthow ecolegiethek tredh 150m a-ugh level an mor en creungelgh an Amason dhe welstir Puna war uhelder a 4200m. Drefen efander an uhelderyow, ema dhe'n park bewdhiversita fest divers. Ema an diversita a dirwedhow aowth ascorra diversita a ayredh ewedh, ocaws an bewdhiversita ecolegiethek. An menedhyow a dhegebmer glawas a 1500–2000 mm an vledhen; an radn gres tredh 3000–3500 mm ha'n noor-west ow codhevel 8000 mm po moy. Le a law a godh ytredh mis Me ha Gwydngala, gen temperedhow isella. Temperedh cresek an iseldiryow ew 25.6 °C, ha parth an Andes 8 °C.

Kevys ew moy ages 15,000 ehen a blansow en Manú, gen moy ages 250 ehen a wedhen dhe bub hektar.

Vysytys ew an park gen ornithologydhyon a bub radn a'n bes, awos y vos bewva dhe dres 1000 ehen a ydhyn, moy ages 10% a bub ehen edhen bew hedhyw.  

Ema dhe'n park diversita uhel a vellkeynoges tir, onan a'n uhella en America Latin. Kevys ew 155 ehen a dhiwelvennoges, 132 ehen a gramviles, 210 ehen a buskes, 300 ehen a voryon, 650 ehen a whiles, 136 ehen a nadres margh ha moy ages 1300 ehen a dykkiow Duw e'n park. 


Tayra.jpg|Tayra
Jagwar.jpg|Jagwar
Manu_National_Park-71.jpg|Onan a ryvars an park
Blue-and-Yellow-Macaw.jpg|Macaw  glas ha rudhvelyn
Giant_Otter_Anjo.JPG|Cowrdhowrgi an ryvar
Tufted_capuchin_on_a_branch_in_Singapore.jpg|Sim cugolek crib
Blue-crowned_Trogon.JPG|Trogon pednlas
Colca-condor-c03.jpg|Condor an Andes
Manu_River.jpg|Dowr Manú
Manu_cloud_forest.jpg|Cosow comol e'n park
Gopnik

**Gopnik**, (Russek: **го́пник**) liesplek 'gopnigyon',  yw skwirglassyans yonkers a isrenkas an oberoryon, lower anedha diweyth, yn gwlasow le mayth yw usys an yeth Russek. Gopnik a styr *chav* yn Sowsnek moy po le, ha gopnitsa (**го́пница**) a styr *chavette*. Gopnik a woslow orth ilow *hardbass* po *hard bass* (Russek: **[[:en:Hardbass|хардба́сс]]**), a wra dybri has bleujyow an howl (yn isyeth Russek **се́мечки** po ‘hasigow’) hag eva korev (**пива́сики**, a styr ‘korevigow’). Gopnik a wisk dillas Adidas (po gwir po fug) herwydh usadow. Da yw gans gopnik bos ow plattya war y ddewseudhel yn porth stock rannjiow po war'n grisyow.

I a wra omdhegi yn korthkowethasek ha drogoberi po drogusya alkohol ha droggys.
Stedhyan

Tre yn Kernow yw **Stedhyan**, y'n bluw a'n keth hanow, yntra Resrudh, Hellys hag Aberfala. Y feu poblans a 2,101 rekordys y'n pobelniverans 2011. Yma Kreun Stedhyan ogas dhe'n dre.
Kreun Stedhyan

Kreun yn Kernow yw **Kreun Stedhyan**, neb unn mildir dhe'n west a Stedhyan. Drehevel an arge a dhallathas yn mis Metheven 1962, hag ygerys veu an 13 mis Hedra 1967. Pan veu livys an nans a-dryv an arge, y feu kellys 274 erow a dir ammeth ha tri chi pow. Yth yw an arge 41.5 meter yn ughelder ha 244 meter yn lester.
Opisthocomidae

An **hoatzin**, (Opisthocomus hoazin), ew ehen a edhen drovadnek kevys en gwern, kosow war ladnow ryver ha mangrovys en dowrgelghow an Amason hag Orinoco en Amerika Dhyhow. Meur ew y hanow drefen bos dh'y ydhnigow krabanow war vesies aga eskelli. 

## Taksonomieth
Hebm ew an udnik esel a'n kinda Opisthocomus (Hen Greka: "gols hir a-dryv", ow kampolla hy hrib bras), an udnik kinda e'n teylu Opisthocomidae. Thera meur a dhadhlow ow tochya taksonomieth an teylu, ha nag ew kler hwath. 

## Deskrivans
Myns fesont ew an hoatzin, gen hes a 65 cm (26 meusva), kodna hir ha pedn bian. Y enep glas ew heb pluv, ha'y dhewlagas gellrudh gen krib rudhek war y bedn. An lost ew hir a gelldhu gen pedn loosvelyn. Y geyn ew tewl ha'n torr loosvelyn. 

## Boos
Losowdebror ew an hoatzin, ow tebri del ha frutys. Ma anjei ow krambla en kledhek a-hes skorrednow a'n moy ages 50 ehen a wydh debrys ganja. Hwithrans en Veneswela a dhiskudhas bos aga boos 82% del, 10% flourys, ha 8% frutys.

## Kesparya
Ma hoatzins ow kesparya en sesonek, ow kesparya ha dedhwi dres an seson glaw. Ydhyn kowethajek ew hoatzines, ow nythi en trevesigethow bian, ow tedhwi dew po tri oy en neyth a welydni. 


Rurrenabaque_Bolivia_-_The_Amazon.jpg|Hoatzin ow neyja
Hoatzin_chick.jpg|Ydhnik hoatzin owth usya an krabanow war y eskelli rag krambla
Hoatzin_in_Peru.jpg|Hoatzin en Perou
4_day_trip_to_La_Selva_Lodge_on_the_Napo_River_in_the_Amazon_jungle_of_E._Ecuador_-_Hoatzin_(Opisthocomus_hoazin)_-_(26592958760).jpg|Hoatzin en Pow Ekwadorel
Fruktos

**Fruktos** po **sugra frooth** yw sugra sempel kevys yn lies plansow. Fruktos yw lieskweyth kevrenys a glukos, ow formya sukros. Kevys yw yn mel, frooth, bleujyow, mor ha'n brassa rann a losow-kegin gwreydh.

Fruktos a veu diskudhys yn 1847 gans Augustin-Pierre Dubrunfaut. An hanow Sowsnek *fructose* a veu gwrys yn 1857 gans William Allen Miller, feryl a Bow Sows.
Porthlogh

Tre vyghan yn Kernow yw **Porthlogh**, yn Pluw Severyan. Yma an dre dhe'n soth-est a Druru y'n Ros, war arvor an Mor Bretannek.
Porthalan

Tre vyghan yn Kernow yw **Porthalan**, soth-est a Druru y'n Ros, war arvor an Mor Bretannek. Yma tu west an dre yn Pluw Severyan, ha tu est an dre yn Pluw Vighal Karyhes.
William Scawen

**William Scawen** (1600–1689) o onan a ragresoryon dasserghyans an yeth Kernewek. Politeger ova hag esel an Chi Kemmynyon yn 1640, ha batalya a-barth an Rielydhyon yn Kas an Pymp Kenedhel 

## Bewnans
Scawen o mab Robert Scawen a Lannales hag Isabella Nicholls, myrgh Humphrey Nicholls a Eglostudi. Den jentyl kernewek hag Isgwythyas an Stenegyon ova. Yn mis Ebrel 1640, etholys veu avel esel senedh rag Lannales, hag ena rag Logh est y'n Senedh Kott. Skoodhyer o a-barth an acheson Riel y'n Bresel Vredereth (Kas an Pymp Kenedhel), ow batalya ryb tenewen soudoryon Kernewek aga yeth. Wosa an Astiveryans, ev o onan a'n huni profyes rag enor Marghek an Dherowen Riel. 

Pan ve Scawen 78 bloodh, ev a gonvedhas bos an yeth Kernewek ow merwel a dalleth skrifa dornskrifow manylys. Ynter 1679 ha 1680, ev a wrug treylyans Sowsnek a'n gwari *[[Pascon agan Arluth]]*.  Ev a besyas gans notennow war "Passio Christi", rann a'n Ordinalia, gwithys yn Lyverva Bodleian yn Rysoghen. An notennow a gomprehend derivas ow tochya yeth, maneryow ha gonisogeth an dus Gernewek. An unnik versyon a veu dyllys yw kynsskrif kott, mes an dornskrif y honan yw pur hir, kansow a folennow, gans notennow byghan keworrys awosa yn y dhornskrifans dilennus. 

## Skilaow rag difygyans an yeth
Ev a aswonnis hwetek skila rag difygyans an yeth.
*1. difyk lytherennans arbennik dhe Gernewek
*2. lettyans an dhrewydhyon gans Kristonedh 
*3. lettyans an kevrennow yntra Kernow ha Breten Vyghan
*4. diwedh diskwedhyansow an gwariow marth
*5. ny wrug Kernowyon goth skrifa marnas nebes a'ga hwedhlow istorek
*6. kellys veu lies dornskrif Kernewek y yeth pan veu leskys Kastel Rostorrmel yn Kas an Pymp Kenedhel
*7. tus a lettyas usya an yeth moy ha moy
*8. Kernowyon a's tevo yeynder brys ow tochya an yeth
*9. fowt a adhyskans ha kresennow adhyskansek
*10. chanjys veu henwyn pobel ha tylleryow dhe Sowsnek, yn arbennik gans an eglos
*11. nester Dewnens ha'n yeth Sowsnek
*12. bodh an dus jentyl Kernewek dhe dhemedhi Sowson
*13. keniver tus estron ow tos dhe Gernow
*14. delanwes an eglos ha'n fowt a dreylyans an Bibel dhe Gernewek
*15. skorn an dus rych ha'n renkas kres
*16. an fowt a lien skrifys

## Teylu
Hwor Scawen, Elizabeth, a dhemedhis Martin Keigwin, hag ytho o mamm John Keigwin. An teylu Keigwin o gweythresek orth skoodhya dasserghyans an yeth Kernewek.
Lannvighal

Tre vyghan yn Kernow yw **Lannvighal**, yn Pluw Vighal Karyhes, neb seyth mildir dhe'n soth-west a Sen Austel, y'n Ros. Poblans an dre a veu rekordys avel 96 y'n pobelniverans 2011. Yma Kastel Karyhes, drehevys yn 1808, hanter mildir dhe'n soth a'n dre.
Trerigoni

Tre yn Kernow yw **Trerigoni**, dhe'n est a Druru yn Pluw Rigoni ha Kybi, pluw a veu formyes yn 2021. Rekordyes veu an poblans avel 768 y'n pobelniverans 2011.
Donald Rawe

**Donald Rawe** (30 Gortheren 1930 –  9 Metheven 2018) o dyller ha skrifer Kernewek.

Donald Ryley Rawe a veu genys yn 1930 dhe Donald Rawe, tregher, ha Doris (nee Hutchings), an kothha a dhew flogh. Wosa mernans a-varr y famm, y das a dhemedhis arta, ha genys veu  leshwor dhodho. Negys y das o gwerthji dillas yn Lannwedhenek (po Lodenek). 

Ev a dhisplegyas bern yn istori ha henhwedhlow Kernow pan ve yowynk. Y skrifas lies drama, hwedhel ha bardhonieth war themys Kernewek ha Keltek. Yn 1970 degemerys veu avel bardh yn Gorsedh Kernow gans an hanow bardhek  (skrifer Lannwedhenek). Yn 1963 ev a dhesinyas brith kernewek, ow kweres E.E.Morton Nance fondya kowethyans gwertha brith kernewek.

Y’n keth bledhen ev a fondyas Lodenek Press, war-barth ha Dyllansow Truran, onan a’n chif kowethyansow dyllo rag skriforyon Kernewek yn bledhynnyow diwettha an 20ves kansvledhen. Dyllys veu moy ages 50 a ditlow erbynn 2010, niver anedha ganso y honan. Ev a skrifas treylyans a’n gwari marth *Gwryans an Bys* yn 1980. Dyllys veu niver a lyvrow bardhonieth, kepar ha *An Skyla dhe Vos*, *Pysadow rak Kernow yn Vledhen 2000* ha *Geryow Kernewek* (treylyes gans Tim Saunders ha komprehendys y’n kuntellyver *Poems from the Edge of Extinction* yn 2021).

Ev o kaderyer Myster Lien Kernow 25 bledhen, hag ev o esel a Drest Ertach Kernow a-dhia an dalleth. Y ober a veu enorysgans an Orsedh yn 2006 gans pewas kowlwrians hys bewnans. Y lyver *Geraint, Last of the Arthurians* a’n jeva Tallyour an Myster Lien Kernow yn 2016.

A-dhia 1965, ev o onan a gevarwodhyoryon kowethyans a dhallathas gwertha brith Kernewek. Ev a wre skrifa yn fenowgh dhe’n paperyow nowydh war vateryow politek hag istorek, ha parys o dhe argya y acheson y’n lys treweythyow. Rag niver a vledhynnyow ev o sodhek an wask dhe Vebyon Kernow.

Yn 1954 ev a dhemedhis Margaret Elaine Nankervis yn Loundres. I a gavas unn mab, Clement, hag unn vyrgh, Melanie. Ev a dhemedhis diwweyth wosa henna, dhe Jennifer Balman yn 1988 hag ena dhe Helen, y hwrek pan verwis yn 2018.
Kevreyth nervus

Kevreyth korf yw an **kevreyth nervus** a dhanvon sinellow a-dro dhe’n korf. Ev a as enevales dhe worthebi dhe bypynag yw y’ga herghyn. An kevreyth nervus kres yw an ympynnyon, korden askorn keyn ha nervow.  Kevys yw yn pub eneval ogasti. Y borpas yw dhe argerdhi ymworransow a’n sensys ha kesordena gwayans. **Newroskiens** yw studhyans an kevreyth nervus ha **newrologieth** studhyans a glevesow ha kudynnow an kevreyth nervus. 

Gwrys yw an kevreyth nervus a newronow. Kellow erel, kepar ha kellow glial a with an newronow saw ha yagh.

Kesweyth an kevreyth nervus a gomprehend an ympynnyon ha korden askorn keyn, gelwys an kevreyth nervus kres. An ympynnyon a’s teves bilvilyow a gellow nerven a’gan weres dhe brederi, kerdhes hag anella. An kevreyth nervus a yll dasoberi dhe gentryn fest uskis kepar ha payn, kansves ran a eylen. 

Y hyllir isranna an kevreyth a nervennow a dhanvon messajys dhe rewlya gwayans hag omglewes ynter an ympynnyon ha rannow erel korfonieth an kevreyth nervus avel a sew:

*Kevreyth nervus kres
**Ympynnyon
**Korden askorn keyn
*Kevreyth nervus amalek 
**Kevreyth nervus honanrewlys (hemm yw gweythresow anvodhek) 
***Kevreyth nervus keskodhevek  (an rann a rewl gwaskedh goos ha kevradh an golon)
***Kevreyth nervus parakeskodhevek (an rann a lentha kevradh an golon ha diskwitha kheer) 
**Kevreyth nervus somatek (a rann a dhanvon sinellow dhe keher amalek ha delya gans golok, klew ha tava)
Kevreyth an sensys

**Kevreyth an sensys** yw an fordh may hwrello enevales diskudha a-dro dh'aga kerghynnedh ogas ha'ga korfow. Rag gul hemma, i a's teves organow arbennik rag kuntel kedhlow henwys organow an sensys. Organow an sensys a ober avel trusydhyon (Sowsnek transducers), h.e. i a dreyl nerthedh dhyworth a-ji an korf po dhe ves a'n korf dhe sinellow nerven. Argerdhys yw an sinellow fest uskis gans an ympynnyon. An rester kowal yw kevreyth an sensys.

Dell yw usys, y leverir bos dhe gevreyth an sensys pymp sens:
# Klew yw sens son. Skovarnow a glew sonyow. 
# Golok yw sens gweles. Lagasow a wel. 
# Tava yw sens omglewans. Organow sens a omglew. 
# Blas yw sens sawor. Tavosow a vlas. 
# Sawor yw sens eth. Tronow a glew eth. 

Yn gwiryonedh, yma sensys erel. Y'gan beus sens a gespos ha honangemeryans (Sowsnek - proprioception), hemm yw an sens a dyller perthynek rannow a dha gorf dha honan ha'n nerthedh mayth usi edhom dhis anodho rag gwaya. Puskes a's teves kevreyth sens nag eus dhe eneval tir vytholl. Yma kevreyth haval dhe'n brassa rann a bryvennow diwelvennoges ynwedh, gelwys an kevreyth linen denwennel. Hemm a glew gwayans ha krenans y'n dowr. Nebes puskes a yll klewes patronyow a fros tredan y'n dowr. 

## Dyghtya an kedhlow
Myns fest bras a gedhlow a dhrehedh an ympynnyon a gevreyth an sensys. Unn estemyans yw 11 milvil tamm a gedhlow pub eylen, gans 10 milvil anedha a'n dewlagas. A'n myns hujus ma, ni a us saw 40 y'gan brys war. An remenant yw dyghtys yn anwar. 


Eye_iris.jpg|An lagas a wel
Earcov.JPG|An skovarn a glew
Hump_nose2.jpg|An tron a glew eth po sawor 
Tongue.agr.jpg|An taves a vlas sawor
Yoga_(9704376297).jpg|An sens a gespos
Tickle.jpg|Kosa yw unn fordh a omglewes tava
Aztekys

An **Aztekys**, po **Culhua-Mexica**, o gonisogeth Mesoamerikan a floryshyas y'n kres a Veksiko y'n spys a 1300 dhe 1521. I a rewlyas an Emperoureth Aztek a'n 14ves kansbledhen bys y'n 16ves kansvledhen. An dus Aztek a yssynsas bagasow ethnek a Veksiko kres, yn arbennik an bagasow a gewsi an yeth Nahuatl.

Gonisogeth Aztek o restrys yn stat-sitys (henwys *altepetl*). Re anedha a junyas dhe furvya keffrysyansow po emperourethow. An Emperoureth Aztek o keffrysyans a tri stat-sita fundyes yn 1427: Tenochtitlan, stat-sita an dus henwys *Mexica* po *Tenochca*; Texcoco; ha Tlacopan, kynsa rann a'n emperoureth Tepanec. 

An hanow "Aztek" a dheu dhyworth an lavar "tus a Aztlan". Henhwedhlow a lever bos Aztlan an kynsa tyller may hwre an Aztekys triga ynno. "Aztlan" a styr "tyller an kerghydhyon" yn yeth Nahuatl. An hanow usys gans an Aztekys aga honan o Culhua-Mexica. Kyn fe an ger Aztek strothys yn fenowgh dhe'n Mexica a Tenochtitlan, usys yw ynwedh yn ledan dhe veneges tus Nahua a Veksiko kres y'n oos kyns-hispanek, keffrys ha'n oos kolonyel spaynek (1521–1821).

Gonisogeth a Veksiko kres a syns ynni ammeth ys hweg; rannans kowethas ynter an vrentynyon (*pipiltin*) ha tus kemmyn (*macehualtin*); pantheon (hag ynno an dhuwow Tezcatlipoca, Tlaloc ha Quetzalcoatl); ha kevreyth kalender, henwys *xiuhpohualli*, a 365 dydh ynworrys gans *tonalpohualli* a 260 dydh. Arbennik dhe'n Mexica a Tenochtitlan o an duw tasek Huitzilopochtli, pyramidow doblek, ha priweyth.

Yntra 1519 ha 1521, an conquistador spaynek, Hernán Cortés, a wrug keffrysyans gans Tlaxcala hag eskerens erel an Aztekys. An conquistadoryon a fethas an Aztekys, kemeres aga emperoureth, hag hy gul yn gwlasva spaynek.
Peter Pool

**Peter Aubrey Seymour Pool**   (16 Meurth 1933 – 18 Me 1996) o istorier, hendhyskonydh ha lagher a Gernow.

## Bewnans a-varr
Peter Pool a veu genys yn 1933 yn Konteth Durham dhe Aubrey Pool hag Elizabeth (neé New), an kottha a dhew flogh. 
Negys y das o kowethyas ynjyorieth yn Heyl.  Peter a gavas y adhysk yn Skol St Erbyn, skol brivedh yn Pennsans, kyns mos dhe Golji Keble, Rysoghen may studhyas lagha. Y removas dhe Loundres rag gul an apposyansow diwettha. Ena Pool a junyas Kowethas Kernewek Loundres. Ev a dhallathas dyski Kernewek dre skrifa orth Robert Morton Nance. Wosa hy dyski, y tyllas lyver *Cornish for Beginners* yn 1958, ha dos dyskader rag klassys yn Loundres .

## Dehweles dhe Gernow
Wosa dehweles dhe Gernow avel lagher, yn kynsa yn Bosvenegh hag ena Fordh Morrep, Pennsans y’n kowethyas 'Pool, Purchas ha le Grice'.
Berdhys veu gans an hanow bardhek  yn 1955. 
Yn 1965 ev a dhemedhis Audrey Randle Humphris ha hi ow kevranna an keth bern yn materyow kernewek esa a vern dhodho y honan. Nyns esa fleghes dhedha.
## Hwithrans ha sodhow
Skolheygieth Pool a dochyas niver a destennow kelmys. An re ma o an yeth Kernewek, hendhyskonieth (dre vras yn Kernow west), rannyeth ha skrifow leel, istori a-dhiwedhes – yn arbennik a dro dhe Bennsans ha Pennwydh ha dogvennow kresosel istorek a Gernow. 

Yn y hwithrans y honan, ev a skrifas a-dro dhe bennfentynnyow henwyn tylleryow, patronyow mesyow, Alexander Daniell, an gwikor  a Bennsans y’n 16ves kansvledhen, istori burjestrevow Pennsans ha Marghasyow, ha’n desten veu moyha kerys dhodho, bewnans hag ober Dr. William Borlase. 

Ev a spenas bledhynnyow owth oberi avel skrifenyas kynsa Kesva an Taves Kernewek, rag  Lyverva Pennsans, y Gowethas Kernow Goth leel yn Pennsans ha war gesva Fondyans Studhyansow Kernow.  Ev a weresas fondya Kowethas Hendhyskoniethel Kernow yn 1962. Ev o onan a’n fondyoryon Agan Tavas yn 1984. 

## Pewasow hag onours
Gwrys veu avel Gwas Kowethas Antikwaris Loundres yn 1967. Ev o Lewydh Fondyans Riel Kernow (1974-1976) ha gwrys veu avel Den Frynk Pennsans yn 1988. 

## Oberyow ha dyllansow
Ev a a dhyllas lies lyver y honan (ha pub onan anedha a waynyas arghans ragdho), Yth esa niver a lyvrow dyllys gans erel ynwedh.  Ottomma rol a nebes anedha:
**Cornish for Beginners*, (1958)
**The Typography of the Penheleg Manuscript*, 1959 (dornskrif skrifys y’n 16ves kansvledhen gans John Penheleg, penn styward dhe deylu Arundell a Lennhernow)
*Robert Morton Nance – *A Glossary of Cornish Sea-Words* (1963)
**The Place Names of West Penwith* (1973)
**The History of the Town and Borough of Penzance* (1974)
*golegyans ganso a *Reminiscences of Penzance* gans William Borlase, (1976)
*James Stephens - *A Cornish Farmer’s Diary* (1977)
**The Death of Cornish*, 1975
**William Borlase*, 1986 
**A Plea For Unified Cornish*, 1987
**The Second Death of Cornish*, 1995

## Mernans
Peter Pool a verwis a ganker an pancreas an 15ves a vis Me, 1996 yn Heyl, 63 bloodh. Ynkleudhys veu yn lann Eglossenor, ogas dhe vedh Robert Morton Nance, le may hyllir gweles Karn Galva, a ros y hanow bardhek dhodho.
Richard Hall

**Richard Hall** (1854 -15 Me 1932) o onan a gowsoryon moyha freth an yeth Kernewek y’n Dasserghyans a-varr. 

## Bewnans a-varr
Genys veu yn 1854 yn Lannust, an nawves a dheg flogh dhe Thomas Mann ha Matilda Frances (neé Murrish). Besydhes veu 23 mis Gortheren 1854 yn Lannust. Ser rosow o y das kyns dos ha bos panner. 

Pan veu naw bloodh, yn medh Hall, yth esa maghteth dhedha yn aga chi yn Lannust, Mary Taskes hy hanow. Hi a verkyas ev dhe redya *Archaeologica Cornu-Britannica* gans William Pryce, ha hi a leveris orto y hylli hy mamm kewsel nebes a’n hen yeth, dyskys gans Mrs Kelynack a Lulynn. Ev eth dhe weles an vamm, ow tiskudha hi dhe gewsel an Deg Gorhemmyn, an Pader ha nebes geryow erel yn Kernewek Diwedhes kepar dell veu yn Pryce. Modrep Richard Hall o Elizabeth Vingoe, a dhyskas an Pader, Deg Gorhemmyn ha niverow dh’y fleghes y’n 1840ow ha 1850ow yn hy bargen tir Bosworwedh Wartha yn Eglosmadern.

## Gasa Kernow
Y das a verwis yn 1867 hag erbynn ev dhe vos hwetek bloodh yn niveryans 1871, ev a veu trigys yn Loundres, owth oberi avel skrifwas dhe gowethyans pannorieth. Yn 1880 ev a dhemedhis Alexandra Victoria Harriet Garnham (1863-1957). I a gavas dew flogh, Alfred (Fred) (1886 - 1940) hag Edith (1886 - 1982). Trigys ens yn Loundres hwath. Tamm ha tamm Hall a oberi dhe vos menystrer skrifwas hag erbynn 1911 ev o akontydh ha skrifennyas yn kowethyans ledher ha las. 

## Dyski Kernewek
Richard a dhallathas spena moy ha moy a dermyn yn Lannust. Yth esa bern dhodho hwath y’n yeth, ha wosa ev dhe brena lyver Henry Jenner, *A Handbook of the Cornish Language*, reknys veu avel onan a gowsoryon moyha freth an Dasserghyans a-varr.  A.S.D. Smith (Caradar) a leveris y vos onan a bymp kowsor freth an yeth kyns Kynsa Bresel an Bys.  Ev a geswelas John Mann yn y ji yn Lannust yn 1914, pan veu Mann 80 bloodh. Mann a leveris orth Hall, pan vo flogh yn Boswydnek, Eglossenor, dell wre ev ha fleghes erel keskowsel yn Kernewek hag i ow kwari war-barth (hemma a via y’n spis 1840-1850).

Yn 1905 ev a wrug rol a eryow ha lavarow Kernewek, 18 folen hy hys, hag yw rann a govrohow Fonydyans Studhyansow Kernewek lemmyn. Erbyn an 1920ow, dyllys veu treylyans a Salm 23 ganso y’n *Western Morning News*.

## Afrika Dhyghow ha berdhya
Edith a dhemedhis William Charles West (1879 – 1966) yn 1907, ha hi hag Alfred eth dhe Natal yn Afrika Dhyghow.  Richard hag Alexandra a wre aga vystya ena. Drefen aga bos yn Afrika Dhyghow, ny veu possybyl ev dhe vos berdhys yn kuntelles kynsa an Orsedh yn 1928 yn Dons Meyn Bosskawen, ytho berdhys veu yn 1929 yn Karn Bre gans an hanow bardhek .

Ev a besyas treylya rannow a’n Bibel, kepar ha’n Salmow ha rann a Aweyl Sen Jowan, ha skrifa lytherow dhe'n paperyow nowydh. Y leverir bos ganso gerva efan. 

Esel o a Gowethas Frenologiethel Bretennek (*British Phrenological Society*), hag yn hwir, ev o skrifennyas an kowethas  neb termyn. 

## Mernans
Richard Hall a verwis 15 Gortheren 1932 yn chi y vyrgh, Edith, yn Durban, 78 bloodh.
Robert Walling

**Robert Victor Walling** (5 Meurth 1895 - 30 Gortheren 1976), o souder, bardh, jornalyas ha skrifer gans bern arbennik y’n yeth Kernewek. 
## Bewnans a-varr
Genys veu yn Aberplymm yn 1895, an kynsa a beswar flogh dhe Robert Alfred Walling, jornalydh ha golegydh paper nowydh, ha Florence (neé Greet).
Adhyskes veu ev yn Skol Ramasek Aberplymm. Wosa henna ev a gavas ober avel deriver dhe’n *Western Daily Mercury*, 1912–1914. Yn Kynsa Bresel an Bys ev a veu kapten y’n Artyllery Riel Tregys, le may hwrug servya yn Pow Frynk.  Goliys veu yn Batel Passchendaele yn 1917.

Ev o golegydh *Cunard Daily Bulletin and Magazine* yn  Liverpool yn 1919, ha'y removas dhe Golkata avel isgolegydh  *The Statesman* a-dhia 1921 bys dhe 1924 hag ena remova dhe Manchester avel isgolegydh an *Manchester Evening News*. Yn 1926 apoyntys veu avel skrifenyas Fondyans Jornalydhyon ha golegydh y lyver termyn. 

Yn Eynda, ev a vetyas Ida Violet Harvey. Hi o gwrek Charles Edward Pinckney y'n eur na. Robert hag Ida a viajyas dhe Bow Sows war-barth yn 1923. I a dhemedhis yn 1937 wosa mernans Pinckney.  Yn 1939 trigys ens i gans kerens Robert yn Aberplymm, le mayth o Robert jornalydh hwath gans bern yn materyow morek.

Rann dhiwettha y resegva o spenys avel golegydh an *South Devon Times*, paper nowydh seythennek. 

## Bern y’n yeth Kernewek
Pan veu yowynk hag yniys gans y das, ev a veu ynspirys gans lyver Henry Jenner, *A Handbook of the Cornish Language*. Dres spisyow yn klavjiow breselek ev a askorras lyver termyn lymnys *An Houlsedhas* yn Kernewek yn y dhornskrif y honan. Tri dyllans veu skrifys, pubonan heb bos gorfennys, war-barth ha lymnanow ganso. Walling a dhevynnas tus erel yn Kernewek, mes lower a'n dalghow yw ganso y honan. Pur bosek yw an lyver termyn rag konvedhes studh an Dasserghyans Kernewek y’n dedhyow a-varr, ha fatel veu an yeth ow tisplegya.

Berdhys veu Walling avel bardh Gorsedh Kernow yn 1934 gans an hanow bardhek . Y das a veu berdhys yn 1942 gans an hanow bardhek Gwallon Dewnans.

Komprehendys veu Walling ha'y istori yn Kynsa Bresel an Bys y'n gwari gans Alan Kent *Surfing Tommies*.
Emperoureth Besontin

**Emperoureth Besontin**, henwys ynwedh **Emperoureth Romanek an Est** po **Byzantium**, o pesyans Emperoureth Romanek yn hy rannvroyow est dres Kotheneb Diwettha ha'n Osow Kres, pan o y bennsita Sita Konstentin, hewnys hedhyw Istanbul. Hy a dreusvewas torva ha kodh Emperoureth Romanek an West y'n 5es kansvledhen OK ha pesya mil vledhen moy bys yn kodh Sita Konstentin dhe Emperoureth Ottoman yn 1453. Dres brassa rann hy duryans, an emperoureth o fors breselek, gonisogethel ha erbysek an kreffa yn Europa. 

An termys "Emperoureth Besontin" ha "Emperoureth Romanek an Est" a veu bathys wosa diwedh an wlaskor; hy burjysi a elwis an wlaskor **Emperoureth Romanek**, hag aga honan Romans. Byttegyns, istorioryon arnowydh a wra dyffrans ynter Byzantium ha'y gwersyon a-varra drefen hy bos kresegys war Sita Konstentin, keverys troha gonisogeth rek a-der onan latinek ha gans kryjyans a Gristoneth Ewngryjyk an Est.

Nebes hwarvosow a'n 4a dhe'n 6ves kansvledhynnyow a verk spys an tremenyans may hwrug dyffra est grek ha west latin a Emperoureth Rom. Konstentin I (r. 324–337) a dasrestras an emperoureth, laghelhe Kristoneth ha gul dhe Sita Konstentin bos an pennsita nowydh. Yn-dann vaystri Theodosius I (r. 379–395), Kristoneth a dheuth ha bos kryjyans an stat ha kryjyansow erel a veu difennys. Yn-dann vaystri Heraclius (r. 610–641), lu ha menystrans an Emperoureth a veu dasrestrys ha Greka a veu degemerys gradhyel rag devnydh sodhogel yn le Latin. 

Kodh Sita Konstentin dhe Emperoureth Ottoman yn 1453 a verkyas diwedh Emperoureth Besontin.