open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yet dhowr (hensi-dowr)

**Yet dhowr**, po treweythyow **lock**, yw devis a dhevnydhir rag drehevel po iselhe skathow, gorholyon ha kreftow dowr erel yntra rannow a dhowr war nivelyow dyffrans war avonyow ha dowrgleudhyow. An darn mogha apert a yet dhowr yw chambour stag hag ynno y hyllir varya nivel an dowr; byttele yn yet dhowr kaisson, lyft skathow, po war blen-goleder dowrgleudh, yth yw an chambour y honan (dell yw usys henwys kaisson) a dhrehev hag a godh. 

Y tevnydhir yetys dowr dhe wul dhe avon bos esya dhe vorya, po dhe allosegi dowrgleudh dhe dreusi tir nag yw leven. Dowrgleudhyow diwettha a dhevnydhyas moy a yetys dowr ha yetys dowr brassa hde allosegi usya hyns moy didro.
Jennifer Connelly

**Jennifer Lynn Connelly** (genys 12 a vis Kevardhu 1970 yn Cairo, Stat Evrek Nowydh) yw gwariores amerikanek).

## Fylm
*  (2019)
Mahershala Ali

**Mahershala Ali** (/məˈhɜːrʃələ/; genys **Mahershalalhashbaz Gilmore** 16 a vis Hwevrer 1974 yn Oakland, Kaliforni) yw gwarier amerikanek.
Ed Skrein

**Edward George Skrein** (/skraɪn/; genys 29 a vis Meurth 1983 yn Camden, Loundres, Pow Sows) yw gwarier, gwrier fylm ha *rapper* sowsnek.
An Repoblek (Plato)

**An Repoblek** yw lyver skrifys gans an filosofer grek Plato. Yn ar Repoblek e hows a-dro dhe nebes materyow dhyworth filosofieth.
Anthony Albanese

**Anthony Norman Albanese** ( /ˌælbəˈniːzi/ po /ˈælbəniːz/; genys 2 a vis Meurth 1963 yn Darlinghurst, Sydney) yw politeger ostralek.
Gene Kelly

Eugene Curran Kelly (23 mis Est 1912 – 2 mis Hwevrer 1996) o donsyer, gwarier, kaner, kevarwodher ha donslynyer amerikanek.
Anna Pavlova

**Anna Pavlovna Pavlova** (genys **Anna Matveyevna Pavlova**; 12 mis Hwevrer [31 mis Genver [*furv goth*] 1881 – 23 mis Genver 1931) o *prima ballerina* russek gerys da.
Gwyneth Paltrow

**Gwyneth Kate Paltrow** (/ˈpæltroʊ/; genys 27 a vis Gwynngala 1972 yn Los Angeles) yw gwariores ha negysydhes amerikanek.
Odyt Meur an Gonteth

**Odyt Meur an Gonteth** (Sowsnek: *Great County Adit*, *County Adit* po *Great Adit*) o kevreyth a odytys kesjunyes a weresas gwakhe dowr a valyow sten ha kober yn arenebedh Lannwenep yn Kernow. Byldyans a dhallathas yn 1784 ha wortiwedh y trehedhas an gowfordh hirder a voy es 40 mildir (64 km), ow provia gwakheans rag moy es 100 bal orth downder kresek a 80-100 meter (260-330 troos-hys).

An odyt o tybyans John Williams (genys yn 1714) a Skorya esa dyghtyer yn Bal Poldyth. Kyn tallathas ober yn 1748, ny wrug ev drehedhes bal Poldyth bys y'n 1760ow helergh. Erbynn 1778 an odyt re beu ystynnys dres Hwel Bysi dhe Hwel Pever, ha skorren aral, aswonys avel Odyt an Konsolys, a veu palys dhe'n west y'n 1770ow hag 80ow dhe wakhe Balyow Konsolhes ha Balyow Unyes. Erbynn 1792 yth esa skorren a Boldyth owth ystyn dhe Hwel Unyans.

Yma porth an odyt yn Nans Karnan yn-dann an wig Dewdhek Stamp. Yn 1839, martesen dhe dopp y vewnans oberi, y tiskargas dres 14.5 milvil gallon (66 milvil liter) a dhowr pub dydh dhe'n Dowr Karnan. Dhe'n termyn na yth esa moy a jynnow ethen ow pompya dhe'n odyt es yn brastir Europa hag Amerika war-barth.

Dowr Karnan a wakha dhe Heylyn Restrongos (bregh mortidek a Vorlynn an Garrek a-ugh dhe Aberfala). Livyow bras yn gwav 1876 a gawsyas mynsow meur a silt dhe vos golghys dhe rann ughel y'n Heylyn Restrongos, ow kisya hedhas hefordh dhe gayys ughel yn Deveryon bys vykken.

Kynth yw deges pub bal esa servyes gans Odyt Meur an Gonteth ha nyns yw mentenyes, hwath y'n jydh hedhyw y hwakha lies oberans yn-dann dhowr; yn hav 1980 an fros o 500,000 gallon pub dydh.

## Gwelewgh ynwedh

* Balweyth
* Balweyth yn Kernow

## Pennfentynnyow

* Buckley, J A (2000). *The Great County Adit*. Poll, Kammbronn, Kernow: Penhellick Publications. ISBN 1-871678-51-X
* "Cornwall Industrial Settlements Initiative - St Day" (PDF). Historic Environment, Konsel Kernow. Meurth 2002. Kevys 12 Metheven 2009.
* "Water drainage". Cornish Mining World Heritage. Arghyvyes a'n derowel war 9 Kevardhu 2008. Kevys 11 Metheven 2009.
Richard Lander

**Richard Lemon Lander** (8 mis Hwevrer 1804 yn Truru, Kernow&#x2013; 6 mis Hwevrer 1834 yn Nijeri) o hwithrer bretennek.
A. L. Rowse

**Alfred Leslie Rowse** CH FBA FRSL FRHistS po  (4 mis Kevardhu 1903 – 3 mis Hedra 1997) o istorior ha skrifer bretennek.
Val McDermid

**Valarie McDermid**, FRSE, FRSL (genys 4 a vis Metheven 1955 yn Kirkcaldy, Alban) yw skrifores albanek.
Vaughan Gething

**Humphrey Vaughan ap David Gething** (genys 15 mis Meurth 1974 yn Lusaka, Zambi) yw politeger Lavur Kesoberek kembrek. Gething o an Kynsa Menyster Kembra a-dhia mis Meurth bys mis Est 2024 ha'n ledyer Parti Lavur yn Kembra a-dhia mis Meurth bys mis Gortheren 2024. Ev o an kynsa ledyer Du a bow Europa.

Gething a omdhisodhas yn mis Gortheren 2024 wosa tri a'y menystoryon a omdhisodhsons, an koll a vota fydhyans yn Senedh Kembra, ha bismer a-dro dhe argevro kaskyrgh £200,000. Eluned Morgan a waynyas an etholans iskevresek rag bos ledyer Parti Lavur yn mis Gortheren 2024, ow tos ha bos Kynsa Menyster yn mis Est.

## Devynnow
Kampala

**Kampala** (RU: /kæmˈpɑːlə/, SU: /kɑːmˈ-/) yw penncita hag an vrassa cita Ouganda. Desedhys yw an cita war Lynn Victoria.
Ian Rankin

**Syr Ian James Rankin** OBE DL FRSE FRSL FRIAS (genys 28 mis Ebrel 1960) yw romanser ha karer mab den albanek.
Paul O'Grady

**Paul James O'Grady** MBE DL (14 mis Metheven 1955 – 28 mis Meurth 2023) o gesyer ha darlesor sowsnek.
Siân Phillips

**Dama Jane Elizabeth Ailwên Phillips** DBE (genys 14 mis Me 1933), aswonys a-sankshyon avel **Siân Phillips** (/ʃɑːn/), yw gwariores gembrek.
Gwari

**Gwari** yw skrif rag gwayans fisegel, yn fenowgh gans kews. Den neb a skrif gwariow yw dramasydh/dramasydhes. Den neb a war avel ober yw gwarier/gwariores.
Brendan Gleeson

**Brendan Gleeson** (genys 29 mis Meurth 1955 yn Dulyn, Repoblek Iwerdhon) yw gwarier ha kevarwodher fylm iwerdhonek.
Seán O'Casey

**Seán O'Casey** (Wordhonek: Seán Ó Cathasaigh [ˈʃaːn̪ˠ oː ˈkahəsˠiː]; genys **John Casey**; 30 mis Meurth 1880 – 18 mis Gwynngala 1964) o dramasydh ha memoirist iwerdhonek.
Jürgen Habermas

**Jürgen Habermas** (RU: /ˈhɑːbərmæs/, SU: /-mɑːs/;; genys 18 mis Metheven 1929 yn Düsseldorf, Almayn) yw filosofer almaynek).
Jerome K. Jerome

**Jerome Klapka Jerome** (2 a vis Me 1859 – 14 a vis Metheven 1927) o skrifer Sowsnek.

Treylyes veu y lyver, *Tredden in Scath (Heb Gwil Mencyon a’n Ky)*, dhe Gernowek gans Nicholas Williams yn 2014.
Katharine Hepburn

**Katharine Houghton Hepburn** (12 mis Me 1907 – 29 mis Metheven 2003) o gwariores amerikanek gerys da.
William Ramsay

**Syr William Ramsay** KCB FRS FRSE (/ˈræmzi/; 2 mis Hedra 1852 – 23 mis Gortheren 1916) o kymygydh albanek.
Jessie Buckley

**Jessie Buckley** (genys 28 mis Kevardhu 1989 yn Killarney, Konteth Kerry) yw gwariores ha kanores iwerdhonek.
Rosamunde Pilcher

**Rosamunde Pilcher**, OBE (genys **Scott**; 22 mis Gwynngala 1924 – 6 mis Hwevrer 2019) o romansores vretennek. Pilcher o genys yn Lannanta, Kernow, an myrgh nessa Helen ha Charles Scott.

## Devynnow
Alice Munro

**Alice Ann Munro** (/mənˈroʊ/; kyns **Laidlaw** /ˈleɪdlɔː/; genys 10 mis Gortheren 1931 yn Wingham, Ontario) yw skrifores hwedhlow berr kanadek (Pewas Nobel Lien 2013).
John Steinbeck

**John Ernst Steinbeck** (/ˈstaɪnbɛk/; 27 mis Hwevrer 1902 – 20 mis Kevardhu 1968) o skrifer amerikanek.
Sydney Sweeney

**Sydney Bernice Sweeney** (genys 12 mis Gwynngala 1997 yn Spokane, Stat Washington) yw gwariores amerikanek.

## Devynnow
Carson McCullers

**Carson McCullers** (19 mis Hwevrer 1917 – 29 mis Gwynngala 1967) o romansores, skriyas a hwedhlow berr, dramatydhes, *essayist* ha prydydhes amerikanek.
Joan Didion

**Joan Didion** (/ˈdɪdiən/; 5 mis Kevardhu 1934 – 23 mis Kevardhu 2021) o skrifores ha jornalyades amerikanek (*New Journalism*).
Jon Fosse

**Jon Olav Fosse** (genys 29 mis Gwynngala 1959 yn Haugesund, Rogaland) yw awtour, treylyer ha dramatydh norgaghek (Pewas Nobel 2023).
Claudia Cardinale

**Claude Joséphine Rose Cardinale** (15 mis Ebrel 1938 – 23 mis Gwynngala 2025), aswonys avel **Claudia Cardinale**, o gwariores italek. Genys o hi yn Tunis, Tunisi Frynkek.

## Devynnow
Colm Tóibín

**Colm Tóibín** FRSL (/ˈkʌləm toʊˈbiːn/, genys 30 mis Me 1955 yn Dulyn, Repoblek Wordhen) yw romanser, skrifer a hwedhlow berr, *essayist*, jornalyas, arvreusyas, dramasydh ha prydydh iwerdhonek.
Ali Smith

**Ali Smith** CBE FRSL (genys 24 mis Est 1962 yn Inverness, Alban) yw awtoures, dramasydhes, akademoges ha jornalyades albanek.

## Oberow a bris
*Hotel World* (2001)

*Girl Meets Boy* (2007)

*How to Be Both* (2014)
Mres Lovett Cameron

**Mres Lovett Cameron** po **Caroline "Emily" Sharp** (a-dro. 1844 – 1921) o awtoures fugieth romansek a Vreten.
Margot Robbie

**Margot Elise Robbie** (/ˈmɑːrɡoʊ ˈrɒbi/; genys 2 mis Gortheren 1990 yn Dalby, Queensland) yw gwariores hag askorres ostralek.
Martin Amis

**Syr Martin Louis Amis** FRSL (25 mis Est 1949 – 19 mis Me 2023) o romanser, *essayist*, *memoirist* ha *screenwriter* sowsnek (*The Rachel Papers*, *Money*, *London Fields*). Ev o mab awtour Kingsley Amis.
Yeth an Werin

**Yeth an Werin** (po **Yeth an Weryn** yn gwreydhek - Kernewek Unys) yw an hanow res dhe guntellesow anformel restrys yn tavernow, koffijiow po treven privedh rag an porpas a glappya Kernewek.

Prederys veu yn kres an 1970ow gans lies dallethor bos eseli Kesva an Taves Kernewek na vynna an yeth bos marnas mater studhya. Y feu an hwarvedhyans yn Enys Manow pan veu tewlys tus yn mes a davern awos i dhe glappya Manowek ynspyryans rag plontyans a-barth an yeth. Kuntel kynsa Yeth an Werin a hwarva wosa ervirans skorren Gernow an Kesunyans Keltek yn 1976 dhe furvya bagas rag avonsya an usyans a Gernewek kewsys. Henwys veu an bagas ma 'Yeth an Werin' gans Mervyn Davey.

An kynsa kuntel a veu synsys 8ves a vis Est 1976 yn tavern an Heron yn Truru. Yn le bos tewlys yn mes, an tavernor a erviras dell dhalvia bos gwell dh'y genwerth gwitha an evysy a-ji dhe'n tavern. Yn mysk an re a veu ena yth esa Graham Sandercock, Bernard Deacon, Mervyn hag Andy Davey, Morwenna ha Loveday Jenkin hag Ian ha Jan Williams.

Kyns pell, yth esa kuntellesow erel owth omvetya yn Poll, ogas dhe Resrudh, gans tus kepar ha Rod Lyon, Jori Ansell ha Brian Webb, hag yn Lyskerrys, gans Ken George, Julyan Holmes ha Wella Brown. Wosa henna, restrys veu kuntellesow dres Kernow oll, hag yn citys kepar ha Loundres ha Kardydh.

Kuntellesow Yeth an Werin re res an chons dhe lies dysker gwellhe aga yeth kewsys.

Yn 2024 yth esa 8 po 9 kuntelles Yeth an Werin owth omvetya pub seythen, gans re erel owth omvetya pub mis. Synsys yw niver a guntellesow warlinen ynwedh, po dre Zoom po Discord hag erel. Henwys yw an kuntellesow ma Yeth an Werin Warlinen.

Herwydh an lyver termyn 'Kernow', kyn ny veu gelwys kuntellesow 'Yeth an Werin', synsys veu kuntellesow pub seythen yn Loundres a 1934 yn-rag, an re na synsys pub nos Vawrth rag dallethoryon, ha'n re na synsys pub nos Vergher rag tus frosek aga Hernewek yn le mayth o usya Sowsnek difennys.
Donna Tartt

**Donna Louise Tartt** (genys 23 mis Kevardhu 1963 yn Greenwood, Mississippi) yw romansores ha *essayist* amerikanek (*The Secret History*, *The Little Friend*, *The Goldfinch*).
2024

2021 - 2022 - 2023 - 2024 - 2025 - 2026 - 2027

**2024** OK yw blydhen lamm y'n dydhyans gregorek, ow talleth dy' Lun.
## Hwarvosow
* 15 - 17 mis Meurth: Vladimir Putin yw dasetholys y'n etholans lewydhek yn Russi.
* 26 mis Gortheren - 11 mis Est: Gwariow Olympek yn Paris.
* 28 mis Est - 8 mis Gwynngala: Gwariow Paralympek yn Paris.

## Mernansow
*Mis Ebrel
**1: Joe Flaherty
**2: John Barth
**8: Ann Trevenen Jenkin
*Mis Hedra
**12: Alex Salmond

## Devynnow
Boris Yeltsin

**Boris Nikolayevich Yeltsin** (Russek: Борис Николаевич Ельцин; 1 mis Hwevrer 1931 yn Butka – 23 mis Ebrel 2007 yn Moskow) o politeger sovietek ha russek.
Greeley, Kolorado

**Greeley** yw cita ha se konteth Konteth Weld, Kolorado. Desedhys yw an cita war Dhowr Cache la Poudre. Henwys rag , an cita a veu ynkorforys yn 1885. Poblans an cita yn niveryans 2020 o 108,795.
Eads, Kolorado

**Eads** yw tre ha se konteth Konteth Kiowa, Kolorado. Henwys rag , an dre a veu ynkorforys yn 1916. Poblans an dre yn niveryans 2020 o 672.
Fentynnyow Cheyenne

**Fentynnyow Cheyenne** () yw tre ha se konteth Konteth Cheyenne, Kolorado. An dre a veu ynkorforys yn 1890. Poblans an dre yn niveryans 2020 o 758.
Kemper Meur

**Kemper Meur** () yw cita ha se konteth Konteth Mesa, Kolorado. Desedhys yw an cita war gemper an Dowrow Kolorado ha Gunnison. An cita a veu ynkorforys yn 1882. Poblans an cita yn niveryans 2020 o 65,560.
Kan Rag Kernow

**Kan Rag Kernow** yw kesstrif ilow bledhynnyek rag kavos kannas Kernow y'n Gool Pan-Geltek, synsys pub bledhen yn Iwerdhon. Synsys yw Kan Rag Kernow a-dhia 2006 ha skodhyes yw gans Konsel Kernow.

Kernow re waynyas unnek a weythyow bys lemmyn y'n Gool Pan-Geltek, ha nyns eus pow aral saw Kembra ha Wordhen re waynyas moy.

### Gwaynoryon

Ottomma rol a waynoryon Kan Rag Kernow po kannasow Kernow kyns synsi an kesstrif.

## Kevrennow
* https://www.youtube.com/watch?v=VfVF4-ItK2E&list=PL5uKrKWuXABq9pBjkQ2IwcllHMaEMCOOM&index=286|'''Mordonnow''' 1972
* yu hy byw''' 1982
* Wrannen''' 1984
* Gof Sen Keverne''' 1986
* y'n Gwyns''' 1987
* yn rag Dolli''' 1991
* Arvor''' 1995
* Baner Anken''' 1999
* Kemmyn''' 2000
* an Castell''' 2002
* dhe Dalvann''' 2005
* anella''' 2010
* Vyghan''' 2013
* ha Bedhansow''' 2014
* an Tow''' 2015
* Glow''' 2016
* kosel''' 2017
* https://www.youtube.com/watch?v=u34gfst-imA&list=PL5uKrKWuXABq9pBjkQ2IwcllHMaEMCOOM&index=280|'''Tresor''' 2018
* https://www.youtube.com/watch?v=Qoakqu6itos|'''Anella''' 2019
* an Tewyn''' 2020
* an Dra''' 2023
Dalla

**Dalla** o bagas a arbenigas yn ilow hengovek kernewek, gweythresek a-dhia diwedh an 1990ow dhe a-dro dhe 2017. Aswonnys ens i rag performyansow golyow ha keskanow, mes bys dhe 2013 rag nosow lowen. Wosa hemma, i a wrug usya an hanow 'Skillywidden' hag i ow kwari avel bagas dons. Skillywidden a bes bos onan a'n chif bagasow dons nosow lowen. 
Eseli a wari an clarinet, bouzouki, fyll, viola, akordyon ha tabours. I a gan yn Kernewek ha Sowsnek. 

Eseli a Dhalla re warias gans Bucca, Sowena, Anao Atao hag erel. Aga ilow a dhiskwedh delanwesow dhyworth an sonyow kyns. 

## Dalleth
Gwreydhyow Dalla o yn 'The Jack and Jenny Band'. Yn 1999 i a dheuth ha bos Sowena, ha diw vledhen wosa henna, an bagas a janjyas arta drefen bos eseli erel a asas ha Neil Davey a omjunyas dhe wul son klassek Dalla. 
## Delanwes
Dalla re dhelanwesas ilow Kernewek ow ri kentren dhe formyans bagasow 'Noze looan' erel. I re beu omviskys yn lies ragdres ilow Kernewek. 

## Daswel
Y'n *Cornish Guardian*, Bert Biscoe a skrifas "There is an intelligence that inhabits and underpins the various activities of Dalla..."

## Eseli
*Hilary Coleman, clarinet, clarinet faborden, levow
*Neil Davey, fyll, bouzouki
*Bec Applebee, levow, kroder-kroghen ha perkussyon erel
*Jen Dyer, viola, levow
*Kyt Le Nen Davey, akordyon
*Simon Lockley ha Steve Hunt yw eseli a'n bagas kyns.

## Plasenskrif
### Kuntilowyow
* *A Richer Vein* (2001)
* *Hollan Mouy* (2004)
* *Rooz* (2007)
* *Cribbar* (2010)
* *K5* (2013)
Sheridan, Kolorado

**Sheridan** yw cita yn Konteth Arapahoe, Kolorado. Henwys rag , an cita a veu ynkorforys yn 1890. Poblans an cita yn niveryans 2020 o 6,105.
The Reluctant Dragon (fylm)

**The Reluctant Dragon** yw fylm fantasi bywhes amerikanek gwres yn 1941. Askorrys veu gans Walt Disney.
Hok Du

**Hok Du** () yw cita yn Konteth Gilpin, Kolorado. An cita a veu fondys yn 1859 hag ynkorforys yn 1886. Poblans an cita yn niveryans 2020 o 127.
Nos lowen

**Nos Lowen** (po **noze looan**) yw gis a dhonsya socyal kernewek, ha is-eghen a ilow hengovek kernewek. 

A-dhia an 1970ow, yth esa domhwelans yn ilow Kernow, yn arbennik yn dons hengovek. Dassergyans meur re hwarva yn ilow ha dons keltek an pow. Dew sort diblans rag donsya socyal Kernewek re esplegyas. 

A-dhia dedhyow a-varr an dasserghyans, y'n 1980ow, yth esa an 'troyl', hag ena, a-dhia 2000 yn rag y teuth an 'nos lowen'. I yw dew styryans po fordh dhiblans a gomendya an keth 'stoffow kriv'. Haval yw an troyl yn gis dhe ceilidhs albanek po wordhonek, ha'n nos lowen moy haval dhe fest noz bretonek.
Yth esa kevrennow ogas ynter Kernow ha Breten Vyghan pupprys yn hwonisogethel, ha rann a ynspyryans rag an nos lowen kerneweka dheuth dhyworth sewena an fest noz bretonek a'n 1960ow yn rag.

Donsyow hengovek kernewek yw oll an donsyow nos lowen, po donsyow skrifys yn tiwedhes y'n keth hengov owth usya an kammow po formow koth. Donsyow nos lowen yw sempel lowr, dell yw usys, bos dyskys yn skon dre sewya donsyoryon erel. Ytho nyns eus res kavos gelwyas rag styrya an donsyow. Drefen henna, an donsyow a yll bos heb torva. Yn nosow lowen kernewek, herwydh usadow yma tus lowr a wor an donsyow dell yllons aga ledya. 

Furvyansow kemmyn a dhonsyow nos lowen yw: donsyow sarf (tus ow synsi diwla yn linen), kylghyow (synsi diwla po kelmi diwvregh yn kylgh), ha niver a furvow a dhonsyow rag koplow, kepar ha donsyow furry (koplow a-rag an eyl dh'y gila) ha donsyow rag koplow (hemm yw a-der bos yn formyans). Nebes a'n donsyow nos lowen moyha-gerys yw: an hedley, kabm pemp, jowster, ha serf kamm furry; donsyow kylgh kepar ha Troyl Mr Martin's, ros vean; donsyow furry kepar ha Hellys, Tregajorran, Furry Kernow North, Oll adro; ha donsyow erel rag koplow kepar ha Kabm Dew, Dorn yn Dorn, ha donsyow pan-Europek kepar ha'n waltz ha schottisch!

An gis nos lowen a gomprehend an elvennow kottha ha moyha nowydh a'n hengov kernewek. Ilow nos lowen yw ynmysk an ilow moyha bewek, bold ha awennek yn gonisogeth Kernow. An ilow a yll bos jentyl, huskoskek, uskis ha koneryek, ha'n kana yn Kernewek po yn Sowsnek. Yma spas lowr rag ymprovisans ynwedh, gans gwarioryon ow tismygwari yn fenowgh a-dro dhe'n themow usys, ha treweythyow ow kemeres 'solos' dres riffow daswrius kemerys dhyworth an themow. Ilow nos lowen, y'n keth fordh ha'y ilewydhyon, re viajyas an bys ha receva lies delanwes a-hys an fordh, mes ankorys yw yn fast yn hengovow Kernow.
Hayao Miyazaki

**Hayao Miyazaki** (宮崎 駿 po 宮﨑 駿, Miyazaki Hayao, Japanese genys 5 mis Genver 1941) o lewydh Japanek gwariva ha fylm.

## Selected filmography

* *[[The Castle of Cagliostro]]* (1979)
* *[[Nausicaä of the Valley of the Wind (film)|Nausicaä of the Valley of the Wind]]* (1984)
* ** (1986)
* *[[My Neighbor Totoro]]* (1988)
* *[[Kiki's Delivery Service]]* (1989)
* *[[Porco Rosso]]* (1992)
* *[[Princess Mononoke]]* (1997)
* *[[Spirited Away]]* (2001)
* *[[Howl's Moving Castle (film)|Howl's Moving Castle]]* (2004)
* *[[Ponyo]]* (2008)
* *[[The Wind Rises]]* (2013)
* *[[The Boy and the Heron]]* (2023)
Ardhow Federal

**Ardhow Federal** () yw cita yn Konteth Adams, Kolorado. Henwys rag Rosva Federal, an cita a veu ynkorforys yn 1940. Poblans an cita yn niveryans 2020 o 14,382. Aswonys yw an cita rag park-omdhidhana .
Looney Tunes: Back in Action

**Looney Tunes: Back in Action** yw fylm bywhes amerikanek gwres yn 2003. Askorrys veu gans Warner Bros. Animation.
Kaskaskia, Illinois

**Kaskaskia** yw gwig yn Konteth Randolph, Illinois. Desedhys yw an gwig war Dhowr Mississippi. Henwys rag trib , an gwig a veu fondys yn 1703. Poblans an gwig yn niveryans 2020 o 21.
Park Hyde, Loundres

**Park Hyde** yw park trevek istorek rolys gradh I yn Westminster, Loundres. Park Riel yw hag o fondys yn 1536 gans Henry VIII. An park o ygerys dhe'n poblek yn 1637 hag usys rag an Diskwedhyans Bryntin yn 1851. Diw lynnyn, an Serpentine ha'n Long Water, a ranna an park.

## Devynnow
Skala-Ros Mordon-Caradar

Chif pewas Gorsedh Kernow rag lien o an **Skala-Ros Mordon-Caradar**. Henwys yw warlergh Robert Morton Nance ha Caradar, dew a'n dus moyha a vri y'n Dasserghyans Kernewek. 

Kesstrivyansow lienek re beu synsys a-dhia 1940, yn tri hlass a lien, hemm yw gwersyow, yeth plen (hwedhel kott) po gwari-mir unn akt. Res veu an Skala Mordon-Caradar y'n kynsa prys yn 1962 dhe'n gwella ro yn pypynak klass. Res veu an Gwrys Kernewek dhe waynyer an klass aral. Wosa dasordenans a'y bewasow yn 2014, ny veu res an Skala Mordon-Caradar po'n Gwrys Kernewek a'n termyn na yn rag.

## Kesstrivyans lienek yn Kernewek
*1940	Peggy Pollard (gwersyow)
*1941	Peggy Pollard (gwersyow)
*1942	Peggy Pollard (gwersyow)
*1943	Edwin Chirgwin (gwersyow)
*1944-46	Nyns eus kovath
*1947	Margaret Norris (gwersyow)
*1948   Ann Winn (yeth plen)
*1949	Edwin Chirgwin (yeth plen)
*1950	Edwin Chirgwin (yeth plen)
*1951   Edwin Chirgwin 
*1952   Edwin Chirgwin 
*1953	Frederick JB MacDowell (gwersyow)
*1954	Winifred Saundry (gwari-mir)
*1955   Edwin Chirgwin 
*1956   Edwin Chirgwin 
*1957   Tony Snell
*1958   den vyth dendylys
*1959   Edwin Chirgwin 
*1960	Malcolm CV Stephens (hwedhel kott)
*1961	Nicholas JA Williams (gwersyow)

## Skala-Ros Mordon-Caradar ha Gwrys Kernewek

;Skala-Ros Mordon Caradar
*1962 David H Watkins
*1963 den vyth dendylys
*1964 Nicholas JA Williams
*1965 Leonard R Moir
*1966 Leonard R Moir
*1967 Leonard R Moir
*1968 den vyth dendylys
*1969 Leonard R Moir
*1970 den vyth dendylys
*1971 den vyth dendylys
*1972 Hilda Ivall
*1973   
*1974
*1975 Mary E Mills
*1976
*1977 Yowann Byghan
*1978 Polin Prys
*1979 Yowann Byghan
*1980 Ken George
*1981 Jori Ansell
*1982 Jori Ansell
*1983 Ray Edwards
*1984 Jurgen Zeidler
*1985 Jowann Richards
*1986 Philip Knight
*1987 Jowann Richards
*1988
*1989 Jurgen Zeidler
*1990 Ken George
*1991 Myghal Palmer
*1992 Richard G Jenkin
*1993 Jowann Richards
*1994 Keith Syed
*1995 Julyan Holmes
*1996
*1997 Benjamin Bruch
*1998 Nicholas JA Williams
*1999 Nicholas JA Williams
*2000
*2001
*2002 Ken George
*2003 John Parker
*2004 Tony Hak
*2005 Tony Snell
*2006 Ken George
*2007 Symon Harner
*2008 Marjorie Trevanion
*2009 Mary Sutcliffe
*2010 Philip Chadwick
*2011 Philip Chadwick
*2012 Pat Parry
*2013 Philip Chadwick
*2014 Roger Courteney

;Gwrys Kernewek
* 1962
* 1963
* 1964 Dr Alice Gilby
* 1965
* 1966
* 1967 William A Morris
* 1968
* 1969
* 1970
* 1971
* 1972
* 1973
* 1974
* 1975
* 1976
* 1977
* 1978 Mavis Timms
* 1979
* 1980
* 1981 Marjorie Trevanion
* 1982 
* 1983 
* 1984 Ray Edwards
* 1985 
* 1986 Jowann Richards
* 1987 Myghal Palmer
* 1988 Hilary Shaw
* 1989 Myghal Palmer
* 1990 Myghal Palmer
* 1991 Marjorie Trevanion
* 1992 
* 1993 Myghal Palmer
* 1994 Myghal Palmer
* 1995 Richard G Jenkin
* 1996
* 1997 Nicholas JA Williams
* 1998
* 1999
* 2000
* 2001 
* 2002 Tony Hak
* 2003 Myghal Palmer
* 2004 Philip Chadwick
* 2005 Mina Dresser
* 2006 Tony Hak
* 2007 Mary Sutcliffe
* 2008 Tony Hak
* 2009 John Parker
* 2010 Roger Henley
* 2011 Roger Henley
* 2012 Roger Henley
* 2013 Mark Trevethan
* 2014 Gari Retalek
Wish Dragon

***Wish Dragon*** yw fylm bywhes amerikanek gwres yn 2021 askorrys gans Sony Pictures Animation. Kevarwodhys veu gans Chris Appelhans.

## rol an warioryon
* Jimmy Wong
* John Cho
* Constance Wu
* Natasha Liu Bordizzo
* Jimmy O. Yang
* Aaron Yoo
* Will Yun Lee
* Ronny Chieng
Pewas Map Trevethan

**Pewas Map Trevethan** yw enor res gans Konsel Gorsedh Kernow dhe esel a Gowethas Kernewek omgefressys dhe Gowethas Kernewek Loundres 'Rag gonisogethow dhe Gernow gans den neb a drig tu ves a Gernow'. Henwys yw an pewas warlergh Paul Smales (hanow bardhek Map Trevethan) neb o esel gweythresek a Gowethas Kernewek Loundres kyns y vernans re a-varr.

## Rol a waynoryon

* 1991 Betty Eggleton
* 1992 Benjamin Luxon CBE
* 1993 Ray Edwards
* 1994 Virginia Graham
* 1995 Lilian James
* 1996 Therese (Terry) Jones
* 1997 David Balhatchet
* 1998 John Tyacke
* 1999 Roslyn Paterson
* 2000 Ena Hocking
* 2001 Ida Hocking
* 2002 Pauline Preece
* 2003 Tom Luke
* 2004 Gordon Sherry
* 2005 Elizabeth Lane
* 2006 Graham Pearce
* 2007 Mary Brunst
* 2008 Francis Dunstan
* 2009 Chris Dunkerley
* 2009 Jean Harry
* 2010 Julie Wheeler
* 2011 Mary Watters
* 2012 Flora ‘Tommi’ O’Hagan
* 2013 Elizabeth Broekmann
* 2014 Keith Syed
* 2015 Dickon Moon
* 2016 Dorothy Drew
* 2017 Del Clinton
* 2018 Carol Goodwin
* 2019 Mark Elton, Gwas An Wrekkoryon
* 2020 Liz Coole, Ostrali Soth
* 2021 Robynne Sanderson, Ostrali
* 2022 Marion Stephens, Toronto, Kanada
* 2023 James Dagg, Toronto, Kanada
Skoos Kowethas Kernewek Loundres

**Skoos Kowethas Kernewek Loundres** yw enor res gans Konsel Gorsedh Kernow dhe dhen 'Rag Gonisogeth Arbennik a-barth Kernow ha tus Gernewek'.

## Rol a waynoryon

* 2002 Bill Bawden
* 2003 Richard Keith Syed (Cheltenham)
* 2004 Radyo Klavji Truru
* 2005 An Gwir Revd. Bill Ind, Epskop Truru
* 2006 Syr Richard Trant, kaderyor kyns a Drest Ertach Kernow
* 2007 Prof. Alan Livingston
* 2008 David Holman
* 2009 Syr John Trelawny
* 2010 Kingsley Rickard
* 2011 Rev. Dr Malcolm White
* 2012 Gloria Knight
* 2013 Tony Wakeham
* 2014 Kathleen May Slatter
* 2015 Daphne Stone
* 2016 Lorna Leadbetter
* 2017 Anne Parsons
* 2018 Jacqueline Trembath
* 2019 Priscilla Oates
* 2020 Aubrey Lane
* 2021 Dr Gill N Penny
* 2022 John Webb, Toronto, Kanada
* 2023 Dick Richards
Mina Dresser

Wilhelmina Stratton (1937-2024), aswonnys dhe Gernowogyon avel **Mina Dresser**, o Kernowes ha bardh Gorsedh Kernow.

Genys veu yn Porth Ia, an eyl a dhiw vergh genys dhe John Stratton hag Emmeline, née Paynter. Lewyer kertys o hy thas.

Hi a entras dhe Servis Kanasedh an Pow dre apposyans. Spenys veu rann vras a'y bewnans yn powyow pell, yn Afrika, China hag Amerika Soth. Yn 1961 hi a dhemedhis dhe Clive Dresser, kannas y'n keth servis. Yth esa mergh ha mab dhedha, Hilary ha Guy. 
Hilary a gesstrifas yn kesgwlasek a-barth an Ruvaneth Unys avel kanouyores wyb, ow trehedhes hanter-finel an K-4 500 m yn Gwariow Olympek Barcelona yn 1992. Guy a gesstrifas avel kanouyer marathon yn diw gampyorieth an Bys, yn 1988 y'n kesstrif K2  (42km) hag yn 1991 y'n kesstrif K4  (10,000 m). 

Mina a wodhya dhe glappya lies yeth, kepar ha Spaynek, Frynkek, Kechwa, Mandarin ha moy hwath. Nyns o marth, ytho, hi dhe dhyski Kernewek wosa omdenna an Servis Kanasedh ha dos tre dhe'n pow. Hi a dhyskas gans Richard Gendall, ha klappya a-dro dhe vusik ganso ynwedh. Hi a wodhya dhe wul musik yn ta, gwari an piano ha kana gans lev kontralto fin. Yth esa an kaner bariton Benjamin Luxon y'n keth klass skol gensi.

Pur weythresek o hi yn Cussül an Tavas Kernôwek, ha hi a dhallathas klassys yn Kernowek Diwedhes yn Chi Murdoch a tylleryow erel. Rag an hwel bras ma ha'y skrifa Kernewek, hi a veu berdhys y'n vledhen 2008, ha'n hanow bardhek .

Moyha aswonnys yw hi martesen dhe Gernowegoryon erel rag hy skrifa. Kuntellys yw pump a'y hwedhlow y'n kuntel-lyver Hwedhlow a-dhiworth An Orsedh, hag usys veu niver anedha yn apposyansow Kesva an Taves Kernewek dres an bledhynnyow. Hi a waynyas pewas an Gwrys Kernewek yn 2005. Hi a res lies areth dhe guntellesow  benenes ha chapel dres an bledhynnyow.

Hi a godhas tre yn Mis Ebrel 2024, ow therri rann a'y asow. Hi a verwis 24 Metheven 2024.

## Dyllansow
*Ma hunnen* - kavadow [omma](https://hu.wikipedia.org/wiki/Szerkeszt%C5%91:Eino81/Novell%C3%A1m_sz%C3%A1miul#Ma_hunnen_(korni_v%C3%A1ltozat))
Atlantis: The Lost Empire

**Atlantis: The Lost Empire** yw fylm bywhes amerikanek gwres yn 2001 askorrys gans Walt Disney Feature Animation.
Shrek

***Shrek*** yw fylm bywhes amerikanek gwres yn 2001 askorrys gans DreamWorks Animation. Kevarwodhys veu gans Andrew Adamson ha Vicky Jenson.

## rol an warioryon
* Mike Myers
* Cameron Diaz
* John Lithgow
Pewas Perghyryn

Pewas liennek Kernewek yw **Pewas Perghyryn Lyenyeth Kernewek**, res gans Agan Tavas dhe enora Myghal Palmer (hanow bardhek - Perghyryn).

## Rol a waynyoryon

2015 Eddie Climo
2016 Rod Lyon
2017 Eddie Climo
2018
2019
2020
2021
2022 Lianne Wilson
2023
2024 Peder Burton

Drollys Gis-dons
Dhe Emlow an Galaksi 
Rip van Winkle
Taves 
Kyti
Skorya

**Skorya** yw treveglos yn Kernow, Ruvaneth Unys. Desedhys y'n bluw civil Pluw Dhey, a-dro dhe 2 mildir (3 km) north est a'n kresen Resrudh ha 3 mildir (5 km) soth est a'n arvor Porthtewyn.

## Istori
An dreveglos yw a-ji dhe'n Ranndir Balweyth Lannwenep, Tyller Ertach an Bys Tirwel Balweyth Kernow ha Dewnens West. An hanow "Skorya" a veu kovadhys avel Scoria yn 1330. Y styr yw "skoll bal", dhyworth an ger Latinek *scoria*.
Dons Kernewek

**Donsyow Kernewek** yw an sort a dhonsya a dheu dhyworth Kernow. Dre vras shappys yns i gans an dus Kernewek ha'ga diwysyansow. Y'n brassa rann a gasow, yn arbennik donsyow kamm, performys veu an donsyow dres Kernow pan vons kuntellys.

Y hyllir ranna donsyow Kernewek dhe dri sort: 'Scoot' po donsyow  kamm, 'Furry' po donsyow Fer ha donsyow socyal kepar ha kevys yn fenowgh yn 'Troyl', yth yw kepar ha céilidh, po 'Nos Lowen' kepar ha fest noz. 

Nebes bagasow a vri yw Cam Kernewek, Ros Keltek, The Bolingey Troyl Band, Omma Nye Moaz, Tan ha Dowr, Kekezza, The Penzance Guizers, Troys an Treys, Asterveryn, Hevva ha Kemysk.

Performys yw donsyow Kernewek yn golyow kepar ha Lowender / Lowender Peran, Gool Pan-Geltek ha Gool Inter-Keltek An Oriant.
The Nightmare Before Christmas

***The Nightmare Before Christmas*** (Kernewek: ***An Hulla Kyns Nadelik***) yw fylm bywhes amerikanek gwres yn 1993 askorrys gans Touchstone Pictures.
Galwesigeth yegheswith unys

**Galwesigeth yegheswith unys** yw an hanow res dhe niver a alwesigethow yegheswith a brof res a servisyow diagnosek, teknegel, dyghtyansek, ha skoodhyans ow tochya yegheswith, hag yth yw dyffrans dhe barkyow medhegneth dens, medhegneth, methya ha farmassy.

An galwesigethow a gomprehend:

* Therapydhyon Lymnans          - usys dhe hwithra materyow kepar ha kaletterow emocyonal po evredhderow dyski.
* Therapydhyon Drama              - usys yw gwari rann, movyans ha lenna hwedhlow avel mayn rag therapi bresek.
* Therapydhyon Ilow                  - usys yn awenus dhe weres usyoryon an servis dhe fasya kaletterowsocyal, emocynal po fisegel.
* Podiatrydhyon                         - aga hwans yw dhe ymkressya anserghogeth tus der weres gwellhe aga gwayadowder.
* Dietegydhyon                          - i a dhiagnos, musura ha dyghtya materyow diet ha megyans dre avonsya omwodhvos yeghes.
* Therapydhyon galwansus       - i a vusur ha dyghtya tus usi owth omdowl hwelyow pub dydh drefen kaletterow yeghes breus ha fisegel.
* Gweythoryon Asran Leuvvedhegneth - an re ma a ober dell yw usys yn leuvvedhegva ryb leuvvedhogyon, anesthegydhyon hag erel.
* Orthoptydhyon                        - Orthoptydhyon a dhiagnos ha dyghtya kudynnow hag a effeyth fatel wra kesweythyow an lagas displegya.
* Osteopathys                           - Osteopathys a vusur, diskudha ha dyghtya tus dre waya, tenna ha leuvdosa keherow ha mellow.
* Paramedhogyon                     - Paramedhek a brof dyghtyans avonsys yn gweythyow goredhom medhegel ha studhyow traumatek.
* Prosthetydhyon hag Orthotydhyon  - Prosthetydhyon hag orthotydhyon a ober dhe dreusfurvya bewnans usyoryon servis ha gwellhe aga gallos dhe waya yn frank.
* Fysiotherapydhyon                 - Towl fysiotherapydh yw astiveri po gwellhe gwayans ha gweythres pan wrello den kavos shyndyans.
* Therapydh kowsans ha yeth        - I a brof skoodhyans gans kewsel, yeth, lev, keskows, dybri, eva ha lenki. 
* Radyografyor diagnostek        - Radyografyor diagnostek a wra devnydh a deknologieth dhe vires a-ji dhe gorfow usyoryon servis rag konvedhes kaws an kleves.
* Radyografyor dyghtyansek     - Radyografyor dyghtyansek yw den galwesik a wra devnydh a radyodyghtyans rag diagnosa ga gwitha usyoryon servis neb a wodhev kanker.


Art_Therapy.jpg|Dyghtyans lymnans
Drama_Therapy.jpg|Dyghtyans drama
Podiatry2.jpg|Poditrydh owth oberi
US_Navy_030409-N-0000W-001_Navy_Occupational_Therapist_Lt._Maria_Barefield_(right)_provides_hand_care_for_a_family_member_in_the_Physical_Therapy_Department.jpg|Therapydh galwansus
Jay_Matthews,_Operating_Department_Practitioner_and_member_of_the_UK%27s_Emergency_Medical_Team,_treating_a_Rohingya_child_suspected_to_be_suffering_from_diphtheria,_in_Kutupalong,_Bangladesh_(39725209851).jpg|Gweythyor Asran Levvedhegneth owth oberi
Goldmann_perimeter_in_use.png|Orthoptydh ow previa golok perthyans
ACTAS_Paramedics-photo.jpg|Paramedhogyon
Joseph_Sadowski,_a_prosthetist,_discusses_the_Intrepid_Dynamic_Exoskeletal_Orthosis_brace,_2011.jpg|Prosthetydh
Physiotherapy_Centre.jpg|Kresen fysiotherapi
Radiographie_Urgence_Hôpital_Laquintinie_Douala_08.jpg|Radyografyor
Abhazi

**Abkhazi** [n 1] (/æbˈkɑːziə/ ⓘ ab-KAH-zee-ə), yw an **Repoblek Abkhazi**,[n 2] yn sodhogel ha stat aswonnys marnas gans nebes broyow erel.  Yma yn Kaukasus Soth, war arvor est a'n Mor Du le may ma junyans Europa Est ha Asi West. Y boblans yw a-dro dhe 245,000. Pennsita Abkhazi ha'n cita brassa yw .
Plane Crazy

**Plane Crazy** yw fylm bywhes amerikanek gwres yn 1928. Kevarwodhys veu gans Walt Disney. An fylm yw a-dro dhe Mickey Mouse.
Arv

**Arv** yw tra an pyth a yll bos devnydhys dhe omsettya po shyndya den po eneval. Tus re usyas arvow a-dhia osow koth. Kyn fo enevales a dhevnydh arvow, ymons i, dre vras stegys dhe'n eneval (dens, ewines, hag erel). Distag yns rag den ha dewisys rag porposys arbennik.

## Eghennow a arvow
Taklow gwrys yn arbennik avel arvow hag a yll bos synsys gans tus kemmyn, a syns anladhadow:

* Stifyer puber po gas dagrennow
* Devisyow jagg tredan

## Folennow kelmys

* Bresel
The Penguins of Madagascar

***The Penguins of Madagascar*** yw kevres pellwolok bywhes amerikanek gwrys gans Mark McCorkle ha Bob Schooley rag Nickelodeon.

Ster an dowlen yw John DiMaggio, Jeff Bennett, James Patrick Stuart, Danny Jacobs, Kevin Michael Richardson, Andy Richter, Conrad Vernon, Nicole Sullivan ha Mary Scheer.
Kledha

**Kledha** yw arv gans bleynamal hag yw medrys rag ow treghi po ow herdhya. Y lown, hirra ages kollell po dagyer, yw kelmys dhe dhornla hag a yll bos kompes po kromm.

Y'n prys arnowydh a-varr, yth esa diw furv a dhesin kledha a'n west, kledhedhyow herdhya ha'n kromgledha.

Hedhyw, fencya sport yw sport gwari Olympek, hag a dhevnydh kledha pur skav ha kevreyth skorya strooth.
Tank

**Tank** yw karr breseli arvwiskys, hag yn tipek arvys gans gonn ladhadow war tourik ha nebes gonnys jynn.

Kudhys yw tank gans arvwisk tew ow kwitha y dhyworth arvow eskar. Tankow a's teves stankyow ow wrappya a-dro dh'y rosow rag poster kompes ha dhe dreusi tir garrow. An brassa rann a dankow a's teves gonn nerthek hag onan po moy gonn jynn.

## Devnydh

An kynsa tankow a veu gwrys gans Lulestri Riel Bretennek ha gwrioryon karr Frynkek dres Kynsa Bresel an Bys avel fordh dhe omsettya kleudhyow eskar.

I a veu henwys "tank" dhe wul pratta erbynn an Almanyon dhe brederi aga bos dowrarghow rag gwariva Est Kres a'n Kynsa Bresel an Bys.
Sault S. Varia, Michigan

**Sault S. Varia** (Frynkek: *Sault Ste-Marie*) yw cita ha se konteth Konteth Chippewa, Michigan. Desedhys yw an cita war Dhowr S. Varia. An cita a veu ynkorforys yn 1887. Poblans an cita yn niveryans 2020 o 13,337.
Shirley Ballas

**Shirley Annette Ballas** (*kyns* **Rich**, kyns **Stopford**; genys 6 a vis Gwynngala 1960) yw donsyores sowsnek gerys da.
Loveland, Kolorado

**Loveland** yw cita yn Konteth Larimer, Kolorado. Henwys rag , an cita a veu ynkorforys yn 1881. Poblans an cita yn niveryans 2020 o 76,378.
Cita Lynn, Kolorado

**Cita Lynn** () yw tre ha se konteth Konteth Hinsdale, Kolorado. An dre a veu henwys rag . Poblans an dre yn niveryans 2020 o 432.
Corsica

**[[Corsica]]** (y'n F.S.S. (kres) **Korsika**) (Korsek: *Corsica*, Frynkek: *Corse*) yw enys ha kenedhel y'n Mor Kres. Ma'n enys west a Itali, soth-est a Frynk ha dhe'n noor a enys Sardinya. Korsika yw onen a 27 régions Frynk, byttegyns yth yw henwys "collectivité territoriale" herwydh an laha, ha ma meur a nerthyow dhodho es regions erel.

Istori Corsica ew merkys en fros dre woryskyn. An Carthagoyon, an Grekyon koth ha'n Etruskanyon o an kensa goryskynydhyon, kens an enys dhe dhos ha bos rannvro a'n Repoblek Romanek gen Sardinya war-barth. Wosa an Emperoureth Romanek dhe godha, an enys a veu goryskynnys gen an Vandalysy, an Visigoths, an Sarsyns ha'n Lombards. Repoblek Genoa a gemeras an enys en 1347, hag y rowlya rag nes dhe 500 bledhen. Wosa bresel a 26 bledhen an Repoblek Korsika anserghek a veu formys en 1755, bettegyns nag alja an Corsyon towlel an Genowyon mes a'n citys veur arvorek, ha Frynk a bernas an enys dhort Genoa en 1764.

Hedhyw ma tus Corsica ow kaskergh rag aga gonisogeth ha tavas dhe vos diberthys, hag ow covyn rag omrowl politek po anserghogeth cowal dhort Frynk. Esedh an governans leel yw Senedh Korsika.
Gwariva Genedhlek

An **Wariva Genedhlek**, yn sodhogel an **Wariva Genedhlek Riel**, yw gwariva yn Loundres, Ruwvaneth Unys. Hi o fondys yn 1963 gans Laurence Olivier avel kevarwodhyas kyns hag selys y'n gwariva Old Vic yn Waterloo bys 1976. An drehevyans lemmyn yw war an Lann Soth; milusiethel yw ev hag o desinys gans Denys Lasdun. An drehevyans re beu drehevyans rolys gradh II* a-dhia 1994.

## Devynnow
Checker kebmyn

**Checker kebmyn** (*Oenanthe oenanthe*) (liesek - checkras kebmyn), (Checker kemmyn e'n FSS (Kres)), aswonnys ewedh avel tinwydn, ew edhen vyghan a'n teylu Muscicapidae. Nanj ew nebes bledhynnyow, esel o a deylu Turdidae an moles, bes lebmyn esel a'n Muscicapidae ew, h.y teylu an checkyer, rudhek ha gwibeseroryon. Eghen gembyn ew yn Europa ha radn a Asia. An hanow tinwydn a dheu dhort y bluvennow gwydn a-ugh an lost, neppeth apert pan vo ow neyja. An hanow ckecker a veu rekordyes gen Edward Lhuyd, hag a dheu dhort y gri. Anjei a dhivro ynter Breten Veur hag Afrika rag tremena an gwav. Edhen an gonyow ha rosow ew.
Musek pop ha rock en Grenlond

### Istori
Enyshes o Grenlond a vusek gwerinek Amerika North hag Europa bys dhe gres an 20ves kansvledhen. Onan a’n bagasow kensa o an Nuuk Orleans Jazz Band.

### Hip hop
A-dhia 1984, delanwes meur veu hip hop Amerika.  Nuuk Posse ew udn bagas hip hop sewen a-dhiwedhes.

### Rock
E tallathas musek rock ha pop Grenlond en 1973 pan veu dyllys an kuntellyans ‘Sumut’ gen an bagas Sumé war label Demos. A-dro dhe ugens e'n kans a boblans Grenlond a brenas an rekord, kenys e’n yeth Grenlondek ha synji donsyow tabour hengovek e’n musek. E hwrug an kaner, Rasmus Lyberth, kemeres radn e’n dewis rag kawas kan Danek e’n Kesstrif Kan Eurovision en 1979. Kan en Grenlondek o henna. Furvyes veu niver a vagasow rock ha pop e’n 1980ow ha 1990ow.  Ensamplow da a vagasow rock veu G-60 hag Ole Kristiansen, ha bagasow ynspirys gen reggae Jamayka ha funk Afrikan-Amerikanek veu Aalut ha Zikaza. Kuntellyans kensa Zikaza a werthas 10,000 a rekordys (adro dhe 50,000 ew poblans Grenlond). Anjei a dhegemeras rekord kroghen reun avel pewas en le rekord owr po platinom.

Synjys ew an gool rock Nipiaa pub bledhen en Aasiaat, ha kanoryon gerys da ew Chilly Friday, branjen-ganer Sylvia Watt-Cloutier ha Karina Moller. Bagasow rock a vri erel ew Kalaat, Siissisoq, Angu Motzfeldt, Pukuut, X-it, Fiassuit, Nanook, Small Time Giants hag UltimaCorsa. Ema musek metol ow tos ha bos moy apert yn Grenlond, pekara Arctic Spirits. Anjei a gan e’n yeth Grenlondek en udnik.  

### Diwysians ilow
An moyha label rekordys en Greunlond ew ULO, a Sisimiut; furvyes o gen Malik Hoegh ha Karsten Sommer. ULO a dhello kuntellyansow gen bagasow rock pekara Sume, kanoryon pop pekara Rasmus Lyberth, ha bagasow hip hop pekara Nuuk Posse keffrys hag musek gwerin.

Kalaallit Nunaata Radioa (Radio Grenlond) ew an fondyans media moyha posek e’n wlas.

### Kanow
*   Nuuk Posse - Oqariartuut
*   Sume - Inuit Nunaat
*   G60 - Piumassuseqaruit
*   Ole Kristiansen - Zoo Inuillu
*   Zikaza - Miki
*   Karina Moller - Pukuut - Anneruniaq

### Kevrednow

*  
*   
*   
*
Olifans Celebes

**Olifans Celebes** yw lymnans lymnys gans , lymnor Surrealydh ha Dadaydh. Lymnys veu yn 1921.

Yma an imach ow kesunya ayrgylgh splann Surrealieth gans elvennow ‘collage’ Dadaieth.

Fog an lymnans yw olifans kowrek jynnweythorek, Rond yw gans pib kepar ha tron ow herdhya dhyworto. Selyes veu an korf krenn war skeusen Robert Schomburgk a atalgist gans teyr-garr gwrys a bri dhyworth gonisogeth Afrika west, an Konkomba. Yma an olifans Celebes ow kampolla ‘gravyans devosek ha totemek a wreydh afrikanek’, dell dhiskwedhir gans an peul kepar ha totem war an dhyghow ha kern tarow an olifans y honan. Yma an liwans ow kesunya imachys kevys hag elvennow gwelesek nag yw dhyworth gonisogethow an west.

Best Ernst a’n jeves torgh alkan krullys, ha penn po lost kernek. Yma an gorwel isel ow moghhe myns an best hag yma movyans an manikin heb penn ow komendya an form dhe’n mirer. Yma an manikin ow kwiska maneg surjegyl, arwodh kemmyn yn Surrealieth. Martesen yma kampollans mythologel dhe’n figur noth, ow kampolla denladrans Europa gans Zeus tollwiskys avel tarow. Y’n ebron wag yma dew bysk ow neyja war gledh (martesen an gwel yw yn-dann dowr), hag yma mog yn rann dhyghow an ebron. Martesen yma an re ma ow kampolla previans kas a gawsyas Ernst dhe skrifa, “war an 1a a vis Est Max Ernst a verwis. Dasserghys veu war an 11ves a vis Du 1918 avel den yonk gans an govenek dhe dhiskudha mythys y dermyn. 

Celebes ytho yw portrayans a dhistruans.

Praga Celebes?  Ernst a leveris dhe Roland Penrose  bos an tiel Celebes (hanow an enys yn Indonesi kyns) derivys dhyworth rim mebyon skol Almaynek ow tochya seks.

Der Elefant von Celebes
hat hinten etwas Gelebes.
Der Elefant von Sumatra,
der vögelt seine Grossmama.
Der Elefant von Indien,
der kann das Loch nicht findien.

An olifans a Celebes
a’n jeves saym tin melyn 
An olifans a Sumatra
a gyj y dama wynn pupprys 
An olifans a Eynda 
nevra na yll trovya an toll
Dragon Quest

***Dragon Quest*** (po ***Hwithrans Dragon*** yn Kernewek) yw kevres a wariow gwydhyow rann dyworth Japan. Desiner gwari *Yuji Horii*, desiner karakter *Akira Toriyama* ha komposydh *Koichi Sugiyama* yw an brysyow a-dhelergh dhe gevres. Bys 2005, *Dragon Warrior* (Kernewek: *Kasor Dragon*) o hanow an kevres herwydh gwirbryntyans. Dyllys o an kynsa gwari yn 1986 ha lemmyn yma 11 gwariow y’n kevres gans meur a troyveslow, manga, anime ha romansow, dyllys war gonsolennow divers kepar ha’n *NES*, *Super NES,* *Playstation*, ha *Nintendo DS*.

Sempel o pennrewlys an gwariow. Y hwariir avel gorour (gans dewis rag y henwel) war aventur rag selwel an bys erbynn droktra nerthek. Dell yw usys, an gorour yw keveylys war-barth ha lies koweth, dyworth kilvaow divers. Yma elvennow kemmyn dre bub rann an kevres hag y gwariow troyveslek kepar ha kas grondys yn tro; euthviles dashwarvys, rag ensempel an “Slim” (neb a veu maskot an kevres); kevreyth rol grondys yn tekst ha metyansow chonsus. 

Pub gwariow y’n kevres, orth 2024, a gomprehend skrifer senario ha desiner gwari *Yuji Horii*, ha kyns agas mernansow, desiner karakter *Akira Toriyama* ha komposydh *Koichi Sugiyama*, a veu handla agas rann revronsek yn moyha gwariow an kevres. Filosofieth gres a’n kevres yw gul an gwari sempel raghenna y hyll gwarioryon dalleth an gwariow heb kaletter. An kevres a apper niver a hyntys kryjyk neb a veu senserys yn versyons NES a-ves Japan.
Nans Aran

**Nans Aran** (po **Val d'Aran** yn Aranek) yw ranndir omwovernansek yn Kataloni north west, Spayn. An ranndir yw y'n Pyrenyow; ev yw an unsel part a'n tir meur Kataloni war-tu ha'n north a'n Pyrenyow. A-gledhbarth yw Pow Frynk, dhe'n howlsedhes yw Aragon, dhe'n howldrehevel hag a-dhyghowbarth yw Pallars Sobirà ha Alta Ribagorça, *comarques* (po kontethow) Kataloni.

Yma poblans a a-dro dhe 10,000, gans 5,793 tus y'n penncita, Vielha e Mijaran, yn 2024. Nans Aran yw an dre a Aranek, varien yeth Oksitanek ha yeth sodhogel Kataloni.

## Devynnow
An jynn ma a ladh faskoryon

**An jynn ma a ladh faskoryon** () yw messach a worras an ilewydh amerikanek  war y itaryow y'n bledhynnyow 1940.
Limaval

**Limaval** yw frooth citrus. Yw dre vras kylghek po hirgylghek, gwer yn liw, 3-4 centimetrow yn treuslinen ha gans kig trenk. Yma lies eghen gwedhen citrus gans frooth aswonys aval limavalow, y'ga mysk limaval Key, limaval persi ha limaval Makrut; nebes losow henwys avel limavalow a wra dos dhyworth a-ves dhe genus *Citrus*.

Limavalow yw usys rag y sawer yn boos ha diwes. Yn keginieth, limavalow yw usys yn boos hweg (kepar ha hogen limaval Key) ha sawrek (kepar ha pyckel limaval). Sugen limaval yw usys gul limeade, kordial limaval, ha cocktails.

## Losow henwys 'limaval'
Limaval yw hanow usys rag lies eghen gwedhen citrus. An eghennow an moyha gerys-da yw limaval persi (*Citrus* × *latifolia*), limaval Key (*C.* × *aurantifolia*), ha limaval Makrut (*Citrus hystrix*).

### A-ves dhe genus ''Citrus''
Limaval goodh yw hanow kemmyn rag *Adelia ricinella* ha *Zanthoxylum fagara*. *Melicoccus bijugatus* yw henwys limaval spaynek.

Y'n Ruvaneth Unys, eghennow y'n genus *[[Tilia]]* yw aswonys avel gwydhen limaval mes nyns yw keskelmys yn ogas dhe'n eghennow citrus.
## Devynnow
Pewasow Laurence Olivier 2025

An **[[Pewasow Laurence Olivier]] 2025** o synsys 6 mis Ebrel 2025 yn Hel Riel Albert, Loundres hag ostys gans Beverley Knight ha Billy Porter.

Hanwesigethow o deklarys war 4 mis Meurth 2025. An askorransow gans an moyha hanwesigethow o *[[Fiddler on the Roof]]* (gans 13); *[[Natasha, Pierra & The Great Comet of 1812]]* (gans 6); *[[The Curious Case of Benjamin Button (gwari ilow)|The Curious Case of Benjamin Button]]* (gans 4); hag *[[Oliver!]]* (gans 4 ynwedh).

## Gwaynyoryon ha hanwesigethow

## Gorthebow
Herwydh *[[Time Out]]*, an hanwesigethow gwariow ilow nowydh a wrug berrskrifa bledhen may "hwynnis omdheklaryans y'n omwodhvos poblek." Herwydh Houman Barekat, barner *New York Times*, rag gwariow ilow y'n pewasow Olivier "yma dalghuster rag onan karten goodh pub bledhen".

Romola Garai o henwys diwweyth rag gwella gwariores skoodhya. Herwydh Matt Wolf, barner yn *New York Times*, Garai yma "kleder movys revedh" dhedhi.

## Devynnow
Pab Lew XIV

**Pab Lew XIV** (genys **Robert Francis Prevost**, 14 mis Gwynngala 1955) yw penn an Eglos Katholik Romanek a-dhia 2025. Lew yw 267a pab ha'n kynsa pab amerikanek.

## Yowynkneth
Pab Lew o genys Robert Francis Prevost yn Klavji Merci, Chicago, SUA yn 1955. Y das Louis Prevost o gorwolyas skol hag y vamm Mildred Martinez Prevost o lyveryades. Prevost a wra adhvesi yn Dolton, Illinois.

Prevost a studhyas mathematik orth Pennskol Villanova, ryb Philadelphia, ow kradhya yn 1977. Ena ev a junyas an Augustinyon hag a studhyas mestrieth orth an Unyans Duwonieth Katholik yn Chicago. Prevost a studhyas doktourieth yn lagha chenon yn Rom.

## Pronteryans
Prevost eth dhe Peru yn 1985 rag oberi avel pronter kemeneth, kannasyer, ha professor.

## Devynnow
2025

2022 - 2023 - 2024 - 2025 - 2026 - 2027 - 2028

**2025** OK yw bledhen y'n dydhyans gregorek, ow talleth dy' Mergher.
## Hwarvosow
* 21 mis Ebrel: Pab Fransis a wra merwel, ow gawsya konklav rag pab nowydh.
* 7–8 mis Me: An konklav pabel a hwer gans Robert Prevost etholys avel Pab Lew XIV y'n peswora etholans.

## Mernansow
*Mis Ebrel
**21: Pab Fransis
*Mis Gwynngala
**23: Claudia Cardinale
**26: Menzies Campbell
*Mis Hedra
**1: Jane Goodall

## Devynnow
Aval paradhis

**Aval paradhis** yw gwedhen citrus aswonys rag hy frooth bras. An froodh a blas trenk dhe hanter-hweg ha nebes hwerow; hy liw yw melynwynn dhe rudh du. An aval paradhis yw a Varbados hag yw hybrid ynter owraval hweg (*C.* × *sinensis*) ha pomelo (*C. maxima*).

An froodh yw trenk drefen an presens trenken citrek. An dalgh trenken citrek yw le es yn lymmaval ha limaval mes moy es yn owraval.

Aval paradhis a yll dasoberi gans lies droggys, ow gawsya effeyth anwaytys.

## Devynnow
My Neighbor Totoro

***My Neighbor Totoro*** (Kernewek: ***Ow Hentrevek Totoro***) yw fylm fantasi bywhes nihonek, skrifys ha kevarwodhys gans Hayao Miyazaki ha dyllys yn 1988. An fylm o bywhes gans Studio Ghibli rag Tokuma Shoten ha'n levow Noriko Hidaka, Chika Sakamoto hag Hitoshi Takagi a apper. An stori a fogell war diw hwor yowynk ha'ga kesgwriansow gans spyrysyon koos kowethek yn Nihon powek wosa-bresel.

*My Neighbor Totoro* a gwaynyas lies pewasow, y'ga mysk an Gwella Fylm y'n Pewasow *Kinema Junpo* (lyver termyn cinema nihonek) ha'n Pewasow Fylm Mainichi (presentys gans *Mainichi Shimbun*, paper nowodhow nihonek) yn 1988. Ev yw aswonys avel onan a'n gwella fylmow bywhes, gans an fylm ha'n gwarier Totoro re dheuth ha bos ikonys gonisogethel.

## Aswiwans gwari

An fylm o aswiwys avel gwari yn 2022, ow performya rag kynsa prys y'n Gwariva Barbican, Loundres war 8 mis Hedra. Tom Morton-Smith yw an skrifer ha Joe Hisaishi (an komposydh rag an fylm) yw an komposydh hag askorrer gweythresek. An kevarwodher rag an askorrans Barbican o Phelim McDermott. Nessa resegva a waras y'n Gwariva Barbican yn 2023 hag yth esa resegva war'n Penn West y'n Gwariva Gillian Lyne yn 2025.

An gwari o lawdys gans barnoryon, hag y'n Pewasow Laurence Olivier 2023, ev o ombrofyer rag naw pewasow, ow kwaynya hwegh.

## Devynnow