open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lysnowyth

**Lysnowyth** o keverang yn north-est Kernow, a-barth an ranndir arnowyttha Kernow Kledh (dileys lemmyn). Wostalleth, rann a geverang Trigordh o hi. Yth esa Dintagell, Ryskammel, Alternonn ha Lannwarburgh y'n geverang.
Alternonn

**Alternonn** () yw tre vyghan teg yn Howldrevel Kernow, Breten Vyghan, yn mysk Goen Brenn. An wig a gavas hy hanow a Nonn, mamm Dewi Sans. Alternonn usi desedhys yn Kernow Gledh yntra Bosvenegh ha Lannstefan. Darnow a eglos Sen Nonn a veu drehevys yn termyn an Normanyon, hag yma kroes keltek pur hen ha puth sans Sen Nonn yn kyrghynn an eglos.

A-dro dhe Alternonn usi plyw a'n keth hanow, hag ynni an gwigow a *Fivelanes* ha *Treween*. 976 a dus a driga y'n blyw yn eur niveryans 2001.
Senedh Kernow

**Senedh Kernow** yw kynnik rag kuntelles gul-lagha digresennys yn Kernow, hevelep dhe Senedh Alban, Senedh Kembra ha Senedh Wordhen Gledh.

An kaskyrgh rag digresennans yn Kernow a dhallathas yn 2000 orth fondyans a Guntellyans Selreth Kernow, kowethas dreus-barti ha treus-rann a gaskyrgh rag digresennans dhe Gernow. Yn 2001 y tanvonas an Guntellyans 50,000 diskleryans sinys gans an bobel ow kelwel rag senedh dhe 10 Downing Street, dres assay governans an termyn dhe gomendya kuntellesow ranndiryel, byttegyns yth eth an galow heb gorthyp. Selyes veu an gwrians a dreylya Konsel Konteth Kernow dhe awtorita unnik yn 2009 war dybyans may rosa dhe Gernow lev kreffa ha may fo "men kerdhes" dhe senedh rag Kernow, hag yth esa reken "Governans Kernow" komendys dhe Senedh an Ruvaneth Unys an keth bledhen gans an ES a Gernow, mes ny sewenas.

Ow sewya deklaryans an pobelsondyans 2014 war anserghogeth Alban, war-barth hag ambosow a voy digresennans a-dreus an RU dhyworth politegoryon Westminster, y feu galowow nowedhys rag digresennans dhe Gernow. Yn mis Du 2014 y feu lonchys govenek war wiasva wovenegow an governans ow kaskyrgh rag senedh. Polici a'n parti yw senedh gul-lagha rag Kernow herwydh an Parti Livrel Werinel, Mebyon Kernow ha'n re Wer.

## Kuntellyans Selreth Kernow
**Kuntellyans Selreth Kernow** yw bagas owth oberi rag senedh. An omsav a dhallathas yn mis Gortheren 2000 yn Truru hag yma ynni eseli a'n Parti Livrel Werinel, Parti Lavur, an Withadoryon, Mebyon Kernow, Unnveredh Kernow, hag anserghogyon. An konseler anserghek Julyan German yw kaderyor an Guntellyans. Yn 2000 y huntellas an bagas hanowskrifow a 50,546 a dus (41,650 anedha trigys yn Kernow) ow tisklerya aga skoodhyans rag senedh yn Kernow. Yn 2001 y ros negesydhyon an Guntellyans (Andrew George, Bert Biscoe, Richard Ford, Dick Cole, David Fieldsend hag Andrew Climo Thompson) an rol a hanowskrifow dhe'n pennmenyster.

## Kevrennow a-ves
* Gwiasva an Guntellyans
* An Guntellyans war Twitter
* Mebyon Kernow
Bledhen gemmyn

Y'n dydhyans gregorek ha yuliek, **blydhen gemmyn** yw blydhen hag ynni 365 dydh. Blydhen lamm yw an sort arall a vlydhen, hag ynni 366.
Bledhen lamm

Y'n dydhyans gregorek, **blydhen lamm** yw blydhen ynni 366 dydh. Blydhen gemmyn yw an sort arall a vlydhen. Yma dydh blydhen lamm war 29a a vis Hwevrer pub peswara blydhen, saw blydhynyow orth dhiwedh an gansblydhen.
Ryslegh

**Ryslegh** o keverang yn soth-est Kernow, Breten Veur, ow synsi ynno rann howldrevel a ranndir Karadon, neb a wre bewa dhia 1974 dhe 2009, ryb Dowr Tamer. Wostalleth, Ryslegh ha keverang Fowy a wre rann a geverang *Wivelshire*. Yn-mysk an trevow yn Ryslegh, yma Essa, Lannales, Penntorr, Kelliwik, Lannstefan, Rysteusi, ha Trevanta.
Fowy (keverang)

**Fowy** o keverang yn soth-est Kernow, Breten Veur, ow synsi ynno rann howlsedhes a ranndir Karadon neb a wre bewa dhia 1974 dhe 2009 war armor an Mor Bretadnek. Wostalleth, Fowy ha Ryslegh a wre rann a gevrang *Wivelshire*. Yn-mysk an trevow yn Fowy, yma Lyskerrys, an tre Fowy (Langordhow), Logh, Sen Iv, Sen Kler, ha Lanndreth-Porth.
1994

1991 - 1992 - 1993 - 1994 - 1995 - 1996 - 1997


**1994** OK yw blydhen gemmyn y'n dydhyans gregorek, ow talleth dy' Sadorn.

## Hwarvedhyansow
* 26ves a vis Ebryl: kynsa dewisyans gwerinel yn Afrika Deghow wosa *apartheid*
* 6es a vis Ebryl – 4es a vis Gortheren: henedhladh yn Rwanda a diwedhas bywnans a vilvil a dus
* Yasser Arafat, Shimon Peres, ha Yitzhak Rabin a waynyas Pris Nobel Kres

## Dineythyansow
* 12 Gwynngala: Mhairi Black

## Mernansow
* 8ves a vis Gortheren: Kim Il Sung, lywydh Korea Gledh
1995

1992 - 1993 - 1994 - 1995 - 1996 - 1997 - 1998


**1995** OK yw blydhen gemmyn y'n dydhyans gregorek, ow talleth dy' Sul.

## Hwarvedhyansow
* Ladhva Srebrenica, Bosnia Herzegovina
* 17ves a vis Genver: krenna an nor yn Kobe, Japon, a vraster 7.3 Richter, a ladhas 6,433 person

## Mernansow
* 2 Hwevrel: Donald Pleasence
* 22 Hedra: Kingsley Amis
* 4a a vis Du: Yitzhak Rabin, pennmenyster a Israel
Kryjyans

Yma dew vagas chyf a gryjyans y'n bys ma, h.y. kryjyansow Abrahamek ha kryjyansow dharmek.
## Kryjyansow Abrahamek
* Kristoneth
** Eglos Katholik Romanek
** Protestans
*** Eglos an Vethodysi
*** Eglos Pow Sows
*** Lutheraneth
*** Eglos Vesydhyek
** Eglosyow Orthodoks an Est
*** Eglos Reka
*** Eglos Russek
** Eglosyow Miafysitek
*** Eglos Armenek
*** Eglos Kopta (diworth Ejyp hag Ethiopi)
** Dustunyoryon Yehovah
** Eglos Yesu Krist a Sens an Dydhyow Diwettha 
** Eglosyow Penkostel (rag ensampel Eglos Wir Yesu)
* Islam
** Sounniteth
** Shi'iteth
*** Ithna'ashariyya
*** Isma'iliyya
*** Zaydiyya
** Ahmadiyya
* Yedhoweth
* Fay Baha'i
* Drouseth

## Kryjyansow Dharmek
* Hindoueth
* Bouddhisteth
* Sikheth
* Ayyavali
* Jayneth

## Kryjyansow erell
* Daoisteth
* Pystri ha Neopaganeth
* Shinto
* Soroastrianeth
Dustunyoryon Yehovah

**Dustunyoryon [[Yehovah]]** yw bagas kryjyk kristyon. 

## Istori

An istori arnowydh a Dhustunyoryon Yehovah a dhallathas y'n 19ves kansblydhen yn Philadelphia, Statys Unys. Charles Taze Russel gans kowetha a wrug studhya an Bibel drefenn ny allas krysi yn “ifarn”. 

Nyns esa hanow an bagas ma, ytho, tus a wrug leverel yn aga hever avel "Russelites" po an "Studhyoryon an Bibel". Mes yn 1931, yn kuntellyans, i a dhewisas an hanow nowydh "Dustunyoryon Yehovah". Yth esa an hanow ma y'n Bibel, yn lyver Ysay 43:10.

## Kryjyansow

* Aga lyver sans yw an Bibel.
* Nyns eus prontereth. 
* Pub dhustunyer a wra pregowtha diworth chi dhe ji.
* I a wra negha pub freudh. 
* Ny grysons i yn ifarn, an Drynses, hengov kryjyk.

## Gwiasva

* jw.org
Yehovah

**Yehovah** yw hanow Dyw y'n kryjyans Yedhowek hag yn Kristoneth. Y hwrer devnydh a'n hanow ma 7000 weyth y'n Bibel. Y'n yeth Ebrow, Yehovah yw skrifys **&#1497;&#1492;&#1493;&#1492;** po **YHVH**, heb bogalennow. Yn termyn Yesu, difennys o prononsya an hanow sans; pegh o hemma. Ytho, hedhyw na yllir godhvos an leveryans koth. An furv *Yehovah* a dhos diworth Latin **Iehovah**, ha hemma diworth an ger Ebrow YHVH gans bogalennow an ger *Elohah* (Dyw).
Skolerow arnowydh re brofyas furv nowydh an hanow: *Yahveh* po *Yahweh*, mes nyns o hengovek yn Kernewek an furv ma.
Santiago de Compostela

**Santiago de Compostela** yw pennsita Galisi yn Spayn. Poblans an sita yn 2002 o 93 000 a drigoryon. Yma hanow an sita ow styrya *Sen Jago (po Jamys) a Gompostela* y'n yethow Galijek ha Spaynek.
Rosa Luxemburg

**Rosa Luxemburg** (Polonek: *Róża Luksemburg*; 5ves a vis Meurth 1870 po 1871 – 15ves a vis Genver 1919) o gwlasegoryes almaynek sosialistek. Yedhow a Boloni o hi wostalleth. Yth hembrenkyas hi an movyans almaynek rag domhwelans marksydh (an *Spartakusbund*) a eth ha bos Parti Kemmynegorek Almayn. Hi ha lies kans a dus erell o ledhys yn mysk omsav kemmynegorek yn Berlin yn 1919.
Luksembourg

**Luksembourg** (lushaborgek: *Lëtzebuerg*; almaynek: *Luxemburg*; frynkek: *Luxembourg*) yw dugeth anserghek byghan yn Howlsedhes Europa. Stat esel an Unyans Europek ha'n Kenedhlow Unys yw ev. Almayn, Pow Frynk, ha Pow Belg yw kentrevogyon an dugeth. Poblans an pow yw nebes 514,862 a dus (niver ogas ha trigoryon Kernow).

Pennsita Luksembourg yw sita gans an keth hanow, dhedhi boblans a 103,641 a dus yn 2013.

Yma teyr yeth soedhogel kewsys yn Luksembourg. Almaynek yw an chyf yeth a adhyskans ha'n nowodhow. Adhyskans ughella, an Senedh, ha'n lysow lagha a wra devnydh a Frynkek, dre vras. Ha'n yeth Luksembourgek yw an tavas kemmyn yn mysk kowetha hag y'n deylu. 

Dur, arghansereth, ha kymygieth yw poesekka diwysyansow an pow sewen ma.

Yma myns meur a weythoryon Bortyngalek, Spaynek, h.e. ow triga y'n Dhugeth.

----
Aberfal ha Cambron

**Aberfal ha Cambron** () a veu onen a bemp dyberthas gwlasek in Kernow rag Seneth an Ruwvaneth Unys bys in 2010. Th'era an sedh ow synsy eta an radn a Gernow gans an vrassa nyver a drigoryon trevow, rag ensompel Cambron-Rysrudh, Aberfal-Penryn, hag erell. Th'era leun a dus balyow i'n tyller ma kens dywedh whelyow sten yn Kernow, hag ytho th'era lies scodhyer Lavur. Bytegens, an partiow LivWer ha Tory era crev y'n kyrhyn ynwedh.

An bastel-vro veu creatyes in 1950. Frank Hayman ha John Dunwoody a wythas an sedh bys yn 1950 a-barth Party Lavur. Mes in 1970, David Mudd a gemeras an sedh a-barth an Wythadoryon. Mudd ha Sebastian Coe a venja gwytha hy i'n coloven Tory bys 1997. I'n vledhen na, Candy Atherton veu dewysys avell Esel an Senedh a-barth Party Lavur.

In dewysyans 2005, Aberfal ha Cambron era sedh dhe les a-dreus Breten Veur awos gwander politek Atherton ha ger drog erbydn Lavur woja Bresel Irak. Th'era Julia Goldsworthy (LivWer) hag Ashley Crossley (Gwythador) ow kesstryvya i'n sedh, warbarth gans ombrofyoryon Livrel, UKIP, Mebyon Kernow, Veritas hag anserhek. Th'era disputyans erbydn Ashley Crossley a-jy dhe Barty Gwythadorek awos y vos kethreythek. Julia Goldsworthy a waynyas an sedh gans 16,747 raglev erbydn 14&nbsp;861 rag Atherton, 12&nbsp;644 rag Crossley, ha 3&nbsp;673 rag an ombrofyoryon erel oll.

Desedhek Oryon a-barth Pow Sows re rug ervyra pastel-vro Cambron ha Resrudh dhe gemeres le Aberfal ha Cambron dre vrâs i'n dewysyans in 2010. Aberfal a junyas udn sedh nowyth, Trùrù hag Aberfal.
Almayn

**Almayn** (Almaynek: *Deutschland*) yw repoblek kesunys yn Howlsedhes Europa. Yma dhodho amal gans Denmark y'n kledh, gans Pow Chek ha Poloni y'n howldrevel, an Swistir hag Ostri y'n deghow, ha Pow Frynk, Luksembourg, Pow Belg ha'n Iseldiryow y'n howlsedhes. Berlin yw an benncita.

Aswonys avel tavosow ranndiryel yw Danek, Sorbek, Romek ha Frisek. An Unyans Europek re aswonys Is-Almaynek (*Plattdeutsch*) ynwedh.

## Almanyon geryes da
* Ludwig van Beethoven
* Otto von Bismarck
* Albert Einstein
* Johann Wolfgang von Goethe
* Adolf Hitler
* Gottfried Leibniz
* Martin Luther
* Rosa Luxemburg
* Karl Marx
* Max Weber
* Emil Jannings
* Marlene Dietrich
* Hermann Hesse
* Patrick Süsskind
* Michael Schumacher
Tornyaseth yn Kernow

**Tornyaseth** yw jynn posek in erbys Kernow arnoweth. Yma milyow a havysy ow codryga Kernow, hag yn arbednek hy morrebow, rag omlowenhe i'n tobma hin in Breten Veur oll. Serhek war dornyaseth yw leun a drevow in Kernow, r.e. Lanwedhenek, Logh, Tewyn Plestra, Falmeth, hag erel.

War-lergh Bord Tornyaseth Kernow, 4.6 milvil dornyas a wrug ostya in Kernow in 2006. An tornyas men a wrug spendya 5.5 nos i'n Dugeth ha pea £46 pùb nos. Yma aga ostyans ow provia whel rag 38,000 a dus. Yma moy ages cans mil dornyas ow qweles an Enesek Syllan pùb bledhen, kynth eus scantlowr dyw vil treger i'n enesow.

Yma lies tornyas ow medna prena treven in Kernow rag gallos dewheles pùb bledhen dhe'n keth teller. Yma'n desir rag treven Kernow ow cressya prisyow treven rag pùbhuny. Yma nebes Kernowyon ow crejy na dal kevrohow havysy oy dhe'n gemmynieth leel, hag y ow tesa wàr an treth, gasa atal ena, ha dewheles dhe Bow Sows. Herwyth an breusow ma, tornysy a via danjer dhe wonisogeth Kernow. 

Erbydn henna (yn-medh dadhelwer tornyaseth yn Kernow), yma tornysy ow ry bêwder erbysek dhe'n Dugeth wosa degeans dewysyansow sten ha kober; gwell yw dhe Gernow kemeres prow dhyworta, ages gortos avell kyns lownyow balyow yn Rosow Kembra po Conteth Evrek, rag ensompel. Ha gonysogeth Kernow hy honen yw dhe les a nyver veur a dornysy.

In 2006, UNESCO a wrug aswon tiryow whel balyow in Kernow ha Densher west avell deller eretons an bës.

## Pednventen
Domhwelans Frynkek

An **Domhwelans Frynkek** o an domhwelans meur hwarvedhys yn Pow Frynk yn 1789. An Domhwelysi a wrug governans Frynk yn repoblek yn 1792. Mes Napoleon I a avas nerth yn 1799 hag a dheuth ha bos emperour yn 1801.

Yn Breten Vyghan ha'n Vendée, yth esa an *[[Chouanted]]* owth omladh rag an Gurun erbynn an Repoblek.
Bibel

An **Bibel** yw kuntell lyvrow ha lytherow sans rag Yedhewon ha Kristonyon.
Yma diw rann: An *Testament Koth* ha'n *Testament Nowydh*. 
An Yedhewon a dhegemmer an Testament Koth (henwys ynwedh an Bibel Ebrow, po an Tanagh) avel skryptour sans. An Gristonyon a wra degemmeres an dhiw rann avel skryptours, mes an Eglos Katholik Romanek a wra keworra 6 lyvrow dhe'n kynsa chenon (66 lyvrow)

## Testament Koth
* Rol a lyvrow:
** Jenesis
** Eksodus 
** Levitikus 
** Niverow
** Dewteronomi
** Yoshua
** Breusysi
** Ruth
** 1ª ha 2ª Lyvrow Samuel 
** 1ª ha 2ª Lyvrow Myghternedh 
** 1ª ha 2ª Lyvrow Dydhyow 
** Esra 
** Nehemia 
** Ester 
** Job 
** Salmow 
** Lavarow Koth 
** Ekklesiastes 
** An Gan a Ganow 
** Ysay 
** Yeremia 
** Kynvannow 
** Esekiel 
** Daniel 
** Hosea 
** Yoel 
** Amos 
** Obadia
** Yona
** Mika
** Nahum 
** Habakkuk 
** Sefania
** Haggai
** Zekaria
** Malaki 

## Testament Nowydh

* Rol a lyvrow:
** an Aweyl herwydh Matthew
** an Aweyl herwydh Mark
** an Aweyl herwydh Luk
** an Aweyl herwydh Yowann
** Oberow an Abesteli
** an Epystyl dhe'n Romanyon
** an 1ª Epystyl dhe Dus Korinth
** an 2ª Epystyl dhe Dus Korinth
** an Epystyl dhe Dus Galatia
** an Epystyl dhe Dus Efesus
** an Epystyl dhe Dus Kolossow
** an 1ª Epystyl dhe Dus Thessalonika
** an 2ª Epystyl dhe Dus Thessalonika
** an 1ª Epystyl dhe Dimotheus
** an 2ª Epystyl dhe Dimotheus
** an Epystyl dhe Ditus
** an Epystyl dhe Filemon
** an Epystyl dhe'n Ebrowyon
** Epystyl Sen Jamys
** 1ª Epystyl Sen Peder
** 2ª Epystyl Sen Peder
** 1ª Epystyl Sen Yowann
** 2ª Epystyl Sen Yowann
** 3ª Epystyl Sen Yowann
** Epystyl Sen Yud
** Diskwedhyans Yowann

* An Bibel yn Kernewek

## Kampoellansow

* Penfolenn an Bibel Kernewek
Rannvro Soth West

**South West**

Pennplas menystransBristol/Aberplymm
Enep23,829 km²
Poblans4,928,458 


**Rannvro Soth West** yw onan a rannvroyow Pow Sows, mes yma ev ow synsi ynno Kernow, Syllan, ha (rag dewisyansow UE) Gibraltar ynwedh. Yth yw an rannvro hevel dhe gyns tiredh Rywvaneth Wessex (mes Hampshire yw a-ves an rannvro ma).

Yma Soedhvaow an Governans Soth West yn Bristol hag Aberplymm. 

Studh Kernow a-ji dhe'n Soth West a dhisples an Gernowyon, dre vras.
Yma Omguntellyans Selreth rag Kernow, Mebyon Kernow, Unnveredh Kernow, ha lies esel an Parti LivWer ow tervynn digresennans Kernow *a-mes* an Soth West. Aga fetyshyon rag Senedh Kernow re waynyas moy ages 50 000 hanow skrifys.

## Kevrennow yn-mes
* Soedhva an Governans Soth West
* Kesva an Rannvro Soth West
* Mayn Displegyans Rannvro an Soth West
* Omguntellyans Selreth rag Kernow
Charles III

Y Veuredh Myghtern **Charles Philip Arthur George Mountbatten-Windsor** (14ves a vis Du 1948–&nbsp;) yw myghtern an Ruvaneth Unys ha moy ages dewdhek Gwlaskor Les an Gemmyn arall (r.e. Kanada, Ostrali, ha Papwa Gyni Nowydh). Y vamm o Elizabeth II, ha'y das o Philip, Duk Dinedin. 

Y havas an Myghtern y adhyskans orth Pennskol Kargront war-barth gans yn Ostrali hag Aberystwyth, Kembra. Elians Charles avel Pennsevik Kembra orth Kastel Karnarvon, Kembra Gogledh, a veu solempnyta afinys. A-dhia 1981 bys 1996, yth o ev demedhys dhe Diana, Pennseviges Kembra; Pennsevik William ha Pennsevik Harry yw aga mebyon. Yn 2005, y tasdemedhys Charles gans Camilla Parker Bowles, y gowethes nans o lies bledhen.

Charles a veu gwrys an Myghtern wosa mernans y vamm, Elizabeth II, yn 2022.
Kernûak Nouedzha

**Kernuack Nowedga**, po **Curnoack Nowedga**, ew idden version screefez wor an tavaz Kernuack. Ma an letherednanz ma a profya gweel defneth a dhewetha manner an tavaz bew, hebm ew en 17ves ha 18ves cansblethenio. Richard Gendall ew kenja ledyer a'n scoal letherednans ma. Teer ha Tavaz ew an bagaz chief a promovya Curnoack Nowedga. Ma Cussel an Tavas Kernuack a rewlya savon an radden-tavaz. 

Ma an try letherednanz orol usya gerrio ha whathe leverianjo a Gernuack Dewethaz (en arbednick 'UCR-West'), bez pidnfenten a letherednanz Kernuack Nowedga ew screffanjo an teylu Boson ha'ga huthmans (Tonkin, Gwavas, h.e.).

## Gwelo aweath
* Cussel an Tavas Kernuack
* Kernuack Kebmen
* Kernuack Ednies
** Kernuack Ednyes Amendez

## Kevredno en meaz
* Tabm Kernuack
* Teer ha Tavaz
Richard Gendall

**Richard Roscow Morris (po "Dick") Gendall** (12 mis Ebrel 1924 – 12 mis Gwynngala 2017) o an tressa flogh a beswar hag unnik mab dhe'n Revrond Philip Parsons Gendall ha Mary EB Hand. Y das o pronter a oberas yn niver a bluvow yn Kernow keffrys hag yn Kanada, Coventry, Pow Sows ha'n Enesow Turks ha Kaykos le may feu genys Richard yn 1924. Wosa servis y'n Morlu yn Nessa Bresel an Bys, ev a studhyas yethonieth hag ilow yn Pennskol Leeds. Ena ev a dhallathas dyski Kernewek dhyworth R. Morton Nance hag A. S. D. Smith mes tullys ova drefen na veu kowsys hwath. Ev a dhallathas kaskyrgh rag dasserghi Kernewek avel yeth kowsys. Lies bledhen ev a veu dyskador Frynkek ha Spaynek yn Skol Ramasek Hellys. 

Yn 1952 ev a dhallathas an lyver termyn Kernewek, An Lef, hag ev o an golegydh lies bledhen. Drefen y assays, fondyes veu Kesva an Taves Kernewek yn 1967.

Gendall a veu hembrenkyas chyf an movyans rag Kernewek Diwedhes a-dhia y dhalleth yn 1986. Gendall a gesoberas gans Robert Morton Nance, hag a skrifas *Kernewek Bew* &ndash; lyver gramasek a vri yn Kernewek Unys. Ev a veu awtour a niver a skrifow yn kever an yeth Kernewek, hag a wre kanow y'n taves warbarth gans Brenda Wootton. Ev a wre hwithra orth an Fondyans rag Studhyansow Kernewek, Pennskol Karesk.  o y hanow bardhek, hag ev a veu berdhys yn 1949.

Ev a dhemedhis diwweyth, dhe Lois Murrell yn 1949. Genys veu tri flogh dhedha ynter 1959 ha 1962. I a dhidhemedhas yn 1979 hag ev a dhemedhis arta, dhe Janet (Jan)  Fennell yn 1982.

## Rol a'y Skrifennow
Nyns yw an rol ma hwath kowal.
* *Kernewek Bew (Living Cornish)*. 1972
* *The Pronunciation of Cornish*. Teere ha Tavaz, Mahunyes, 1991.
* *A Students' Grammar of Modern Cornish*. Cussel an Tavas Kernuack, Mahunyes, 1991.
* *1000 Years of Cornish (Second Edition)*. Teere ha Tavaz, Mahunyes, 1994
* *Dictionary of Modern Cornish*. Teere ha Tavaz, Mahunyes, 1992-1997. 
* *Tavaz a Ragadazow &ndash; The Language of my Forefathers.* Teer ha Tavaz, Mahunyes. 2000.
* *Practical Modern Cornish*. Teer ha Tavaz, Mahunyes. 2003.
Konsel Kernow

**Konsel Kernow** yw an awtorita udnik rag tir meur Kernow (yma konsel hy honan dhe Syllan). Yma 87 esel an konsel owth esedha en Lys Kernow en Truru.

Kens mis Ebrel 2009, yth esa hwegh ranndir dhe Gernow: Penwyth, Keryer, Karrek, Rostormol, Karn ha'n Tiredh Uhel. War 1a mis Ebrel, an hwegh ranndir a veu dileys ha'n awtorita udnik a wrug dalleth.

Woja dowisyans leel en 2009, nyns esa parti udnik ow rowlya an konsel. Kabynet an konsel yw gwres a gesgovernans a withadoregyon hag anserhegyon.

Yn 2015, yth esa nowodhow a-dhyworth Governans Westminster bos Kernow ow tegemmeres galloes nowydh y'ga mysk galloes may hyllo an konsel restra an kyttrinyow ha'n arghans Europek dhedha. 

Yn 2021 y teuth an Parti Gwithadorek dhe vos an brassa parti y'n Konsel, kyn na gavsons majorita a votys. 

## Gwelowgh ynwedh
*Gwlasegeth Kernow
*Keverangow Kernow
*Ranndiryow Kernow

## Kevrednow a-ves
*Gwiasva sodhogel
Etholans ollgemmyn Ruvaneth Unys 2005

Yth esa **dewisyansow rag [[Senedh an Rywvaneth Unys|Senedh]] an [[Ruwvaneth Unys]]** an 5 Me 2005.

## Sywyansow

## An studh yn Kernow
Yma pymp pastell-vro yn Kernow. (*Gwelewgh*  Gwlasegeth Kernow.)

* **§**: y'n soodh kyns degeans an Senedh.

## Gwelewgh ynwedh
*Dewisyans ollgemmyn Ruwvaneth Unys, 2001
*Dewisyans ollgemmyn Ruwvaneth Unys, 2010
Parti Gwithadorek

An **Parti Gwithadorek**, po an **Parti Tori** avel y's gelwir yn fenowgh, yw onan a'n tri farti politek chyf y'n Ruwvaneth Unys. An moyha parti orth an askell dhyghow yn Breten Veur yw. Yma Eseli Eurosenedh an parti owth esedha yn mysk bagas Gwithadoryon ha Dasfurvyon Europek. An ledyer a-lemmyn yw Rishi Sunak, neb yw Pennmynyster an Ruvaneth Unys ynwedh.

Yth yns i an brassa parti y'n Senedh a-dhia an dewisyans yn 2010.
1497

1494 1495 1496 - 1497 - 1498 1499 1500


**1497** yw blydhen y'n dydhyans gregorek.

## Hwarvedhyansow
* 10 a vis Me: y kasas Amerigo Vespucci Cádiz yn y gynsa vyaj dhe Amerika. 
* 13ves a vis Me: an Pab Alexander VI emskemunyas Girolamo Savonarola. 
* 20ves (po 2sa) a vis Me: Jowann Cabot a asas Bristol ow hwilas fordh dhe'n howlsedhes 
* 17ves a vis Metheven: Kas Pons Deptford – lu Myghtern Henry VII a fethas rebellys lywys gans Mighal An Gov yn Rebellyans Kernow 1497. 
* 24ves a vis Metheven: Jowann Cabot a diras yn Amerika Gledh.
* 8ves a vis Gortheren: Vasco da Gama a dhallathas y vyaj dhe Eynda.
Breten

Ma diw wlas a's gelwir nepprys **Breten**:
* **[[Breten Veur]]**, an enys veur warnedhy Pow Sows, Kembra, Kernow hag Alban.
* **[[Breten Vian ystorek|Breten Vian]]**, an godna-tir ha pow istorek keltek en howlsedhes Pow Frynk. Ma eta hei pymp *département* frenkek arnowyth.
** **[[Dugeth Vreten Vyghan|Dugeth Vreten Vian]]** o studh lahel holma bes an Domwhelans Frenkek.
** **[[Ranvro Breten Vian]]** ew studh menystrek an ranvro arnowyth (1956–&nbsp;) hag eta hei pajar a'n *département* istorek.
Afrika

**Afrika** yw brastir, an nessa brassa y'n norvys yn mater poblans ha myns, wosa Eurasi. Yma hy henep a 30,244,050 km2 ow synsi 20.3% a enep tir oll an Nor, ha gans 800 milvil a drigoryon dhenel yn 54 pow anserghek, yma Afrika ow synsi 1/7 a boblans an bys ma.

### Powyow Afrikan
Afrika yw diberthys, dell vydh usys, yn Afrika North (dhe gledh an Difeythtir Sahara) hag Afrika Is-saharan. Homma yw diberthys arta yn Afrika West, Afrika Gres, Afrika Est, hag Afrika Soth.

#### Afrika North

* an Maghreb
** **[[Aljeri]]**
** Ceuta ha Melilla (sitys omrewlys spaynek ryb arvor Marokk)
** **[[Marokk]]**
** **[[Tunisi]]**
* an ynysow Canarias (kemmynieth omrewlys a Spayn)
* **[[Ejyp]]**
* **[[Libi]]**
* ***[[Sahara West]]*** (tiredh ha rann anodho rewlys gans Marokk)

#### Afrika West

* **[[Benin]]**
* **[[Burkina Faso]]**
* an **[[Côte d'Ivoire]]**
* **[[Gambi]]**
* **[[Ghana]]**
* **[[Gyni]]**
* **[[Gyni-Bissau]]**
* **[[Liberi]]
* **Mali**
* **Moritani**
* **Nijeri**
* an **Pennrynn Gwyrdh**
* **Pow Nijer**
* **Senegal**
* **Sierra Leon**
* **Togo**

==== Afrika Gres ====

* **Chad**
* **Gabon**
* **Gyni Ekwadoriel**
* **Kameroun**
* **Repoblek Kongo** (Brazzaville)
* **Repoblek Werinel Kongo** (Kinshasa)
* **São Tomé ha Príncipe**
* **Sentrafrika**

==== Afrika Est ====

* **Burundi**
* **Kenya**
* an **Komorys**
* [[Mayotte]] (''collectivité départementale à statut particulier'' a [[Pow Frynk|Bow Frynk]])
* **Ouganda**
* **Rwanda**
* **Seychellys**
* **Soudan**
* **Tansania**
* [[korn Afrika]]
** **Eritrea**
** **Ethiopi**
** **Jibouti**
** **Somali**

==== Afrika Soth ====

* **Afrika Dhyhow**
* **Angola**
* **Botswana**
* **Lesotho**
* **Madagaskar**
* **Malawi**
* **Mosambik**
* **Namibi**
* **Pow Swati**
* [[Réunion]] (rannvro ha ''département'' a [[Pow Frynk|Bow Frynk]])
* **Sambi**
* **Simbabwe**
* **Ynys Morrys'''
Cussel an Tavas Kernuack

**Cussel an Tavas Kernuack** ew an consel yethoniek o'promovya Curnoack Nowedga. Ma ev o'tyllo gramasegow, gerlyvrow, ha lyver-termyn (*[[An Garrack]]*). Teer ha Tavas ew coweth ev rag eseleth efan. Grond an radnyeth ew scrifednow a-dhia 1558 bes 1776; ma'n savon o'tisqwedhes studh an tavas war-tu ha 1667. Ma pemp esel e'n Consel. Ma arhans an Consel o'tos dhort an esely aga honan, rohow a-vodh, ha gront a fondyans yeth Consel Kernow. Richard Gendall a fondyas an Consel e'n bledhenyow 1980, ha ma ev o'servya edno whath. Ma burow an Consel en Mahunyes, Pednwydh West.

## Bagasow hevel
* Kesva an Taves Kernewek (rag Kernowek Kebmyn)
* Agan Tavas (rag Kernowek Unyes/KUA)
Mahunyes

**Mahunyes** () yw gwig ogas ha Lyskerrys yn Kevrang Est (ranndir Karadon), Kernow, Breten Veur. Yma gorsav war an hyns-horn yntra Paddington ha Pennsans y'n dre. Poblans an plyw yn 1998 o 1,665 a drigoryon, herwydh Konsel Kernow.
1904

1901 1902 1903 - 1904 - 1905 1906 1907 


**1904** o blydhen lamm y'n dydhyans gregorek ow talleth dy' Gwener.

## Hwarvedhyansow
* Henry Jenner a dhyllas *[[Handbook of the Cornish Language]]*
* 8ves a vis Hwevrer - an **Bresel Rusek ha Japonek** a dhallethas der omsettyans marth gans Japon
* 10ves a vis Hwevrer – Roger Casement a dhyllas y dherivas yn kever oberow henedhladh Belgek yn Kongo
* 8ves a vis Ebryl – ***Entente Cordiale*** ynter an Rywvaneth Unys ha Pow Frynk
* Parti Lavur Ostrali a waynyas dewisyans kenedhlek yn Ostrali: hemm yw an kynsa gweyth y furvyans parti sosialistek an governans a genedhel
* 27ves a vis Hedra - yth igeris linenn hyns-horn yn dann dhor sita New York (onan a'n brassa y'n bys ma)
* mis Du – Theodore Roosevelt a fethas Alton B. Parker yn dewisyans rag Lywydh Statys Unys Amerika

## Dineythyansow
* 11ves a vis Me: Salvador Dali
* 12ves a vis Gortheren: Pablo Neruda
* 2 Hedra: Graham Greene

## Mernansow
* 1sa a vis Me: Antonin Dvorak
* 14ves a vis Gortheren: Anton Chekhov
Jowan Chi an Hordh

**Jowan Chi an Hordh**, po (*Dzhûan Tshei an Hɐr* yn orgraf Lhuyd) yw hwedhel berr an werin yn Kernewek diwedhes. Nicholas Boson hag Edward Lhuyd a skrifas versyons war an hwedhel ma. Yma tekst Edward Lhuyd yn *[[Archaeologia Britannica]]* (1707). William Pryce a dhyllas an tekst hwath yn *Archaeologia Cornu-Britannica* (1790) yn-dann y hanow y honan.

Yn termyn an Dasserghyans, John Page a dhyllas dielvennans gramasek a'n hwedhel ("Jowan Chy an Horth Examined", 1982). Jowann Richards a skrifas dyllans nowydh a'n hwedhel ma gans tekst an vammskrif ha 'treylyans' yn lytherennans Kernewek Kemmyn ("Yowann Chi an Hordh", 1987).

Jowan a as y ji ha'y wreg rag hwilas hwel dhe wul. Ev a drov mester a ri dhodho tri 'foynt a skians' yn le gobrow. Wosa servya an mester ma dres teyr bledhen, Jowan a dehwel dh'y ji. Gans sywya an poyntow a skians, Jowan a sawya y gowetha (omsettys gans ladron). Yn tre dherag, Jowan a drov bos gobrow y hwel yn y boket; y vester re'ga ros dhodho yn hwir. Hag yth esa y wreg gans flogh pan asas ev, heb godhvos an pyth; ytho, yma baban nowydh dhodho.

## Kevrennow
* Tekst leun orth Wikisource
* Kedhlow yn kever an hwedhel war wiasva Dr Charles Penglaze
Dy' Lun

**Dy' Lun** (po **de' Lun**) yw dydh an seythun yntra dy' Sul ha dy' Meurth. Y talleth y hanow a *luna*, an ger Latin rag an Loer. 

Dy' Lun yw kynsa dydh an seythun, herwydh an brassa niver a dus y'n bys ma. Rag ensampel, yn Europa hag Amerika Latin, yma'n seythun ow talleth dy' Lun, hag yn China hanow an dydh ma yw "Dydh Onan" hogen (*Xingqi Yi*). Yma savon keswlasek ISO 8601 ow styrya dy' Lun avel kynsa dydh an seythun.

Yn tylleryow erel, dy' Lun yw an nessa dydh, rag ensampel y'n Statys Unys. Hanow an dydh yw "nessa dydh" yn Arabek, Grew, ha Portyngalek. Byttegyns, dy' Lun yw hwath an kynsa dydh a seythun lavur yn gwlasow a'n par ma.
UKIP

**UKIP**, po **United Kingdom Independence Party** (*Parti Ansergheth an Rywvaneth Unys*), yw parti politek a-dheghow ow hwilas kildenna an Rywvaneth Unys diworth an Unyans Europek. Arwoedh an parti yw **£** (arwoedh an peuns sterling). Unn kyns Gwithador, Roger Knapman EES, a lywy an parti; yma ev ow triga yn Dewnans.

Veritas yw parti nowydh furvys gans Robert Kilroy-Silk ha nebes kyns eseli erell a UKIP.
Edmund Bonner

**Edmund Bonner** (?1500 &ndash; 5ves Gwynngala 1569) o Epskop Loundres yn-dann Henry VIII ha'n Vyghternes Maria. Wostalleth, yth esa ev ow promovya an gorughelder ryal dres an Eglos, ha negysydh Henry VIII o ev yn Rom. Mes nyns o da ganso an dasfurvyansow gwrys yn termyn Dug Gwlas an Hav. Lyver Pysadow Kemmyn ev a enebas, hag y tehwelas ev orth an Eglos Katholik Romanek. Prisner o Bonner dres reyn Edward I. Yn-dann Varia, y servya ev avel Epskop Loundres ynwedh, ha persekutya Protestans avel 'kammgryjygyon' mar vilus hag ev dhe waynya an titel "Bloody Bonner" (*Bonner Goesek*).

Yn 1555, y skrifas ev dewdhek pregoth gelwys *Homelies sette forth by Eddmune Byshop of London, ... to be read within his diocese of London of all Parsons, vycars and curates, unto their parishioners upon Sondayes and holy days*. Nebes blydhen wosa henna, John Tregear a'ga hernewekhas: ottomma an Pregothow Treger (*gwelewgh an* tekst leun orth wikisource) a yw mar boesek yn Dasserghyans Kernewek (yn arbennik rag Kernewek Unys Amendys ha Kernewek Dewedhes). 

Elizabeth yw devedhys myghternes yn 1558, hag yn 1560 y tehwelas Bonner dhe brison rag mentenya an Oferenn yn y benneglos. Naw blydhen wosa henna y ferwis ev, hwath prisner.
Dowr Fala

**Dowr Fala** yw dowr ow tinewi der Gernow ha drehedhes an Chanel orth Aberfal. Truru yw ogas ha fennfenten an Fal: rag hemma y hyll Truru servya avel porth. Y'n kyrghynn usi kastelli Penndhinas ha Lannvowsedh, ha Lowarth Trelesik. Yma'n Fal ow tiberth konna-tir Ros (warnedhi Lannsiek, r.e.) a remenant Kernow.

Ottomma nebes tylleryow ryb Avon Fal:
* Ponsmeur
* Trerigni
* Lannfiek
* Aberfal
Graham Sandercock

**Graham Sandercock**,  yw dyskador, kenedhloger Kernewek, ha skrifer y'n taves Kernewek. Ev o penn asrann doronieth yn Skol Nessa Devonport rag Mebyon.

Sandercock yw person a boes yn Dasserghyans Kernewek y'n eur ma. Ev yw awtour a skrifennow pals y'n taves Kernewek, y'ga mysk lyvrow gramasek (r.e. *[[Holyewgh an Lergh]]* 1999 ha *[[Kernewek Mar Plek]]* 1998, warbarth gans Crysten Fudge), treylyans a dhew lyver an Bibel (*[[Eksodus]]* 2000, *[[An Lyther dhe'n Ebrowyon]]* 1999) , hwedhlow berr (r.e. "An Wedhwes" 1994), ha dyllansow a dekstow hengovek (*[[Passio Christi]]*, *[[Resurrexio Domini]]*, ha "Silvester ha'n Dhragon" dhiworth *[[Beunans Meriasek|Vywnans Meryasek]]*: y'n skrifennow ma, Sandercock a dreylys yn Kernewek Kemmyn an vershyons gwrys yn Kernewek Unys gans Mordon). 

Ev a bennskrif *[[An Gannas]]*, ha kyns kaderyor Kesva an Taves Kernewek ha Kowethas an Yeth Kernewek yw ev hwath pella. Sandercock re wrug niver a ganow yn Kernewek, hag a dhyllas diw blasenn arghansek (sidi), *Poll Pri* hag *Yn Gwynn ha Du*.

Yth esa Sandercock owth ombrofya esedh Senedh Kernow Soth-Est yn dewisyans 2005 rag Mebyon Kernow. Sandercock a waynyas 1.4&nbsp;% a'n raglevow ow kelli an esedh dhe Golin Breed.
Loor

An **Loor** yw an loor unnik ow kul resegva a-dro an Nor. Arwodh steroniethek an Loor yw krommenn (☾). Pellder kresek ynter an Loor ha'n Nor yw 384,403 km. 

Ynter 1969 ha 1972, towlenn Apollo a dhannvonas dewdhek den rag tira war an Loor; an kynsa tus o Neil Armstrong ha Buzz Aldrin. 

Myns enep an Loor yw 37 930 000 km2, po 7.4% a enep an bys ma.

Yma hanow Latin war an Loor, *luna*, ow ri hanow Kernewek rag dy' Lun. Y'n gonisogeth romanek, dywes an loor yw Luna po Diana.
John Page

**William John Page**, (19 Hedra 1913 - 19 Me 1985), aswonys avel **Jowan Page** o skrifer Kernewek. 

Wosa omdenna a'y soodh avel treylyas a-ji Kowethas an Kenedhlow Unys, Jowan Page ha'y wreg a dheuth ha triga yn Fowydh. Ena i a weresa y'n Skol Golya. Neb prys ev a glewas son Kernewek kewsys pan esa ow vysytya Fogo Karnglas. Prest yth erviras studhya an yeth ha mar lymm ova a'y skians yn yethow may sewenas y'n apposyans an tressa gradh kyns penn diwvledhen wosa ev dhe dhalleth. Ev a veu degemerys yn mysk Berdh Gorsedh Kernow yn 1974 gans an hanow bardhek .

Skoodhya a wre-va an yeth gans nell ha mos ha bos Skrifynyas Kesva an Taves Kernewek yn 1978.  Ev a gewsi war an radyo yn kever Kernewek ha dyllo skrifennow keffrys rag an paperyow nowodhow ha lyvrigow termyn. Dewisys veu yn esel Konsel an Orsedh ha'y soodh o skoodhya Baner an Orsedh. Moy es unnweyth ev eth dhe Gembra avel kannas an Orsedh. Soweth, kleves a'n kemeras, ha res o dhodho omdenna a'y oberyow ha mos tramor rag may kaffa powes ha kewer well yn 1980. I a besyas ena bys yn 1984 hag y'n prys na dehwelys ens dhe Logsulyan. 

Kynth o ev yethor skiansek, ow kewsel Kembrek, Frynkek hag Arabek yn mysk tavosow erel, nyns o segh yn fordh y dhyskans.

Ev a gernewekhas unn awayl ha pennskrifa "Dzhuan Tshei an Hor" yn 1982. Y tyllas ev niver a hwedhlow berr ynwedh.
Y lyver Whethlow Noweth ha Coth a veu dyllys yn Kernewek Unys y'n kynsa le yn 1977, hag ena yn Kernewek Kemmyn yn 1991 ha 1996. An peswora dyllans yn Furv Skrifys Savonek (Kres) yn 2012 a gomprehendyas cidi.
L.C.R. Duncombe-Jewell

**Louis Charles Richard Duncombe-Jewell** (po **Ludovico Cameron Duncombe-Jewell** avel y kelwys ev nepprys) o romanseger Keltek ha kenedhleger kernewek. Genys yn Loundres veu ev. Yn 1901-03 Duncombe-Jewell o skrifennyas an Cowethas Kelto-Kernuak. Ev yw awtour an kynsa sonet y'n taves Kernewek y'n lyver-termyn *Celtia* (1901). Drefenn y wovynn eev y skrifas Henry Jenner *[[Handbook of the Cornish Language]]* yn 1904. Jakobitydh diogel ova, ha war-lergh Aleister Crowley (kevrinek keryes da a o koweth dhodho) Duncombe-Jewell a vynna kesunya an powyow Keltek oll rag gul emperoureth. Y treylyas ev ha bos Katholik Romanek. Onan a'n kynsa berdh yn Gorsedh Kernow o ev, ha ganso an hanow bardhek .
John Keigwin

**John Keigwin** (1641-1716) o antiqwary ha Kernoweger, genys in Porth Enys, Kernow. "Uheldas" o va a'n antiqwarys in Penwyth West, i'ga mysk teylu Boson, Wella Gwavas, Thomas Tonkin, William Borlase, Oliver Pender, ha James Jenkins a Alverton. War-lergh Lhuyd ha Borlase, skentoleth Keigwin a-dro dhe'n tavas Kernowek o "down ha cowal" (*profound and complete*). "Den deskys fur" o va war-lergh John Boson. Th'era va ajon Frenkek, Latyn, Grew, hag Ebrow ynwedh.

Keigwin a wrug an treylyansow Sowsnek a *[[Pascon agan Arluth|Pascon Agan Arluth]]* (rag Syr Jonathan Trelawny, Epscop Caresk) ha *[[Creacon of the World]]* a venja bos dyllys gans Davies Gilbert yn 1826 ha 1827. Dew gernowekheans an Pader ev a wrug (onen yn Kernowek Cres ha'n eyl yn Kernowek Dewedhes), warbarth gans kernowekheansow an Deg Lavar Duw, an kensa chaptra a Lever Jenesis, ha lether Charlys I dhe'n Gernowyon.
War-lergh Henry Jenner, th'era nyver a "gabmwreansow coynt" (*extraordinary mistakes*) yn treylyans Keigwin a'n gwariow *Pascon* ha *Creacon*. Jenner ha P. Berresford Ellis rug merkya Keigwin dhe ûsya an ger Ebrow *milchamath* rag "war" in treylyans lether Charlys. Jenner a bredery ynwedh bos Keigwin re wothus a-dro dh'y aswonvos.

John Boson a screfas screfen-bedh Keigwin: can a beder linen yn Kernowek:


:En Tavaz Greka, Lathen ha’n Hebra,
:En Frenkock ha Carnoack deskes dha,
:Gen ol an Gormola Brez ve dotha
:Garres ew ni, ha Neidges Ewartha.


## Pednventynyow

## Kevrednow yn-mes
* Text a lether an kensa Myghtern Charlys ha radn a *[https://web.archive.org/web/20081120132655/http://www.moderncornish.co.uk/late-texts/Keigwin-John-extractfromgwreansanbys.html Creacon of the World]* orth www.moderncornish.co.uk
Porthenys

**Porthenys** (***Mousehole*** yn Sowsnek) yw gwig pyskessa ogas ha Lulynn yn Pennwydh Howlsedhes, Kernow. Yma dhe'n porth gerda avel onan a'n tekka y'n Ruvaneth Unys.

Porthenys yw geryes da rag y wolowyjyon Nadelik, gwrys pub bledhen rag kuntelles alusennow. A-dhia 1981, an golowyjyon yw difeudhys 19 Kevardhu dres unn our yn kov an dus ledhys yn terosa skath-sawya Penlee.

Porthenys o onan a'n diwettha trevow mayth o Kernewek hengovek kewsys avel mammyeth. Yth esa Dolly Pentreath ow triga omma, ha John Keigwin o Kernewegor geryes da aral a Borthenys.
Charlys I a Bow Sows hag Alban

**Charlys I** (19ves Du 1600–30ns Genver 1649) o Myghtern Pow Sows, Alban ha Wordhon a-dhia 27ns Meurth 1625 bys y vernans. Yth esa ev ow kwynnel rag galloes erbynn an Senedh; y skoedhya ev 'ewnder dywyel myghternedh', ha lies Senedheger a dhoutya y kwaynnya ev nerth pur. Yth esa enebieth efan orth y wriansow, r.e. tolli heb bodh an Senedh. 

Charlys o eskarek orth Puredhydhieth, hag a skoedhya solempnytys Eglos Pow Sows kowal yn Lyver Pysadow Kemmyn.

Fog an diwettha blydhynyow a reyn Charlys o Bresel Sivil Pow Sows. Charlys o fethys, gwrys prisner, ha dibennys avel traytour. Y teuth Pow Sows ha bos repoblek (po turanneth an lu). Mab Charlys, Charlys II, a dhehwela yn Restoryans an Myghternses yn 1660.

Kernowyon a skoedhas an Myghtern, dre vras, ha teyrgweyth an Senedhegoryon a omsettyas Kernow. Charlys a skrifas lyther geryes da ow kormel an Gernowyon rag aga lelduri (an lyther ma John Keigwin a dreylyas yn Kernewek). Yn Eglos Pow Sows, y prederir Charlys yn merthyr ha sans. Eglos unn plyw yn Aberfal yw omres dhe Jarlys Myghtern.
William Borlase

An Revrond Dr **William Borlase** (2sa Hwevrer 1695 &ndash; 31ns Est 1772) o pronter hag antikwari Kernewek. Genys veu yn Penndin (pluw Lannyust) ha kavoes y adhyskans orth Pennsans, Aberplymm, ha Rysoghen. Y sakrys ev yn 1720 hag appoyntya pronter a Lusowan &ndash; y turya ev y'n soedh ma dre dhiw vlydhen war hanterkans. Yn 1732 y kavas ev prontereth Lannyust ynwedh. 

Yn 1749 y skrifas Borlase erthygel a-dro dhe adamantys Kernow, ha rag henna yth eth ev ha bos esel a'n Kowethas Ryal. Y tellos ev *Cornish Antiquities* yn 1754, akont a-dro dhe Syllan yn 1756, ha *Natural History of Cornwall* yn 1758. Y ros ev dhe'n Gwithti Ashmolean, Rysoghen, niver a enyvales gyllys yn meyn ha traow erell. Borlase a aswonni niver a dus lettrys a'y dermyn, yn arbennik Alexander Pope.

Borlase a witha lies dornskrif gernewek a'y gowetha (John Boson, John Keigwin, Thomas Tonkin, h.e.), rag ensampel *[[Nebbaz Gerriau dro tho Carnoack]]* ha browsyon a *The Duchesse of Cornwall's Progress* gans John Boson. Y ferwis ev yn Lusowan.

Diyskynnyas dhodho, William Copeland Borlase, a dhellos y dhornskrifow yn-dann an hanow "A Collection of hitherto unpublished Proverbs and Rhymes in the ancient Cornish Language" yn 1866.
Edward Lhuyd

**Edward Lhuyd** (po Llwyd) (1660&ndash;30ns Metheven, 1709) o naturor, losonydh, yethonydh, doronydh hag antikwari a Gembra. 

Genys veu ev yn Keredigyon; y havas ev adhyskans yn Kroes Oswald ha Pennskol Rysoghen yn 1682. Yn 1684, y kwaynyas ev soedh avel darbarer dhe Withyas an Gwithti Ashmolean. Yth esa Lhuyd y honan Gwithyas an Gwithti a-dhia 1690 bys 1709.

Yth esa Lhuyd ow vyajya a-les. Yn 1688, y hwrug ev rol a loson leel yn Eryri, Kembra Gogledh. (Yma lili Eryri, *Lloydia serotina*, ow toen y hanow hwath.) Wosa 1697, Lhuyd a wodrigas pub konteth yn Kembra, hag a-wosa Alban, Wordhon, Kernow, ha Breten Vyghan. Yn 1699, gans gweres arghansek a Isaac Newton, y tyllas ev rol a enyvales gyllys yn meyn kuntellys a-derdro Pow Sows. Pennskol Rysoghen a'n gwrug Mester Artys yn 1701.

Yn 1707 y tyllas ev an kynsa lyver a *[[Archaeologia Britannica]]: an Account of the Languages, Histories and Customs of Great Britain, from Travels through Wales, Cornwall, Bas-Bretagne, Ireland and Scotland*. Yma'n lyver ma ow preservya lies flourenn a Gernewek, warbarth gans akontys gramasek hir a'n yethow Keltek oll. Yma y skrifennow Kembrek, Kernewek, h.e. ow kul devnydh a lytherennans fonologiek a-varr. (Gwelewgh Dzhûan Tshei an Hɐr rag sampel.)

Blydhen a-wosa, ev a veu dewisys avel esel an Kowethas Ryal. Y ferwis ev a fagel an skevens yn 1709.

## Vershion en Kernûak Diụeδaz

## Kevrenn yn-mes
* Edward Llwyd
Whitley Stokes

**Whitley Stokes** (1830-1909) o den lagha ha skoler Keltek a dhiwedhans Wordhonek (genys yn Dulynn y feu). Yth eth ev ha bos laghyas yn 1855 wosa studhya orth Trinity College, Dulynn. Stokes a obera yn Eynda a 1862 dhe 1882 avel gonisyas yn mater an lagha; yn 1877 an is-myghtern a'n wrug esel laghel a'y gonsel, hag ev a dhesinyas an godenn sivil ha kodenn drogober.

Mes Whitley Stokes yw geryes gwell avel skoler Keltek. Ev a studhya tekstow Wordhonek, Bretonek ha Kernewek (yn Eynda hag y'n RU). Yn mysk y lies skrifenn a-dro dhe lyenn keltek yma *Three Irish Glossaries* (1862), *Three Middle-Irish Homilies* (1877), hag *Old Irish Glosses at Merzburg and Carlsruhe* (1887). Ev o onan a bennskriforyon *Irische Texte*, dyllys orth Leipzig (1880-1900); hag ev a bennskrifas ha treylya *Lives of Saints* dhiworth *Lyver Lios Mór* (1890). Warbath gans Professor A Bezzenberger y skrifas ev *Urkeltischer Sprachschatz* (1894). 

Yn mysk y skrifennow Kernewek yma: dyllans a Bascon Agan Arluth (1862); an kynsa dyllans a *[[Beunans Meriasek|Veunans Meriasek]]* (1872); gwellheansow dhe'n treylyans a Geynskrif an Chartour gwrys gans Henry Jenner (c.1877); dyllans a'n mater Kernewek y'n *[[Boke of the Introduction of Knowledge]]* gans Andrew Borde; ha dyllans a'n delivransow yn Aweylys Bosvenegh (yn *[[Revue Celtique]]* yth omdhiskwedhas an tri skrif ma).

An chyf skrifenn laghel gans Stokes o *The Anglo-Indian Codes* (1887).
William Jordan

**William Jordan** o awtour a'n gwari Kernewek *[[Creacon of the World|Gwrians an Bys]]* (1611). Nyns eus skant kedhlow a-dro dh'y vywnans y honan. Mes yth esa Jordan ow triga yn Hellys, Kernow, yn 1611.

Yeth *Gwrians an Bys* yw kemmysk a elvennow Kernewek Kres ha Kernewek Diwedhes. Yma Ken George ow profya bos Jordan den koth pan skrifas ev an gwari &ndash; ytho, yeth y flogholeth a via Kernewek Kres, mes yth esa dhodho troeth a'n Kernewek Diwedhes kewsys a-derdro.

Yma'n gwari ow kul devnydh a elvennow dhiworth *[[Origo Mundi]]*, mes moy kompleth yw an persons yn *Gwrians an Bys*.
Bledhen

**Bledhen** yw spas a amser owth hevelebi amser dhe dro unn planet a-derdro y steren. 
War an Nor, an spas rag tro a-derdro an Howl yw 365.256363051 dydh, hag yn pubhuni anedha 86&nbsp;400 eylen SI. (Dihaval yw an spas ma war blanettys erel. Rag ensampel, bledhen Meurth yw 686.971 dydh.)

Y'n dydhyans gregorek ha yuliek, yma dew sort a vledhen: bledhen lamm a 366 dydh, ha bledhen gemmyn a 365 dydh.
1993

1990 - 1991 - 1992 - 1993 - 1994 - 1995 - 1996


**1993** OK yw blydhen gemmyn y'n dydhyans gregorek, ow talleth dy' Gwener.

## Hwarvedhyansow
* 20ves a vis Genver, Bill Clinton eth ha bos Lywydh Statys Unys Amerika
* 12ves a vis Meurth, 300 a dus ledhys der vombys yn Bombay, Eynda
* 1sa a vis Me, anserghogeth Eritrea
* 1sa a vis Du, an Unyans Europek o fondyes der Ges Maastricht
* 9ves a vis Du, distruyans an Pons Koth yn Mostar, Pow Kroat
* Nelson Mandela ha Frederik Willem de Klerk a waynyas Pris Nobel Kres

## Dinethyansow
* 31 Hedra: Zarah Sultana

## Mernansow
* 31ns a vis Gortheren, Bowdwyn, myghtern Pow Belg
* 31ns a vis Hedra, Federico Fellini, gwrier fylmow Italek
Lannust

**Lannust** yw tre yn Pennwydh, Kernow. Y boblans yw . 

## Mirva

Restren:The Brisons in storm St Just Cornwall.jpg|Enys Tonndarth yn tewedh, Lannust
Restren:Bollowal Barrow St Just Cornwall.jpg|Krug Karrekloos, Lannust
Restren:Bollowal Barrow St Just Cornwall 3.jpg|Krug Karrekloos, Lannust
Restren:Bollowal Barrow St Just Cornwall 2.jpg|Krug Karrekloos, Lannust
1992

1989 - 1990 - 1991 - 1992 - 1993 - 1994 - 1995


**1992** OK yw blydhen lamm y'n dydhyans gregorek, ow talleth dy' Mergher.

## Hwarvedhyansow
* Mis Meurth/Mis Ebryl: Bosni hag Hersegovina a omdhiberthis diworth Yougoslavi
* Rigoberta Menchu a waynyas Pris Kres Nobel 

## Dineythyansow
* 21 Me: Amy Callaghan

## Mernansow
* 10ves a vis Hwevrer: Alex Haley
* 6ves a vis Ebryl: Isaac Asimov
1951

1948 - 1949 - 1950 - 1951 - 1952 - 1953 - 1954


**1951** OK yw blydhen gemmyn y'n dydhyans gregorek, ow talleth dy' Lun.

## Hwarvedhyansow
* 9ves a vis Genver: fondyans an Kenedhlow Unys yn Evrek Nowydh
* Bresel Korea: an luyow Chinek ha Korean Kledh a avonsyas bys Seoul; an lu Amerikan a'n tennas yn-rag; yma keskowsow kres
* 26ns a vis Hedra: Winston Churchill yw dewisys avel Pennmenyster an Rywvaneth Unys
* 24ns a vis Kevardhu: Lybi eth ha bos anserghek a Itali

## Dineythyansow
* 18 Genver: Elijah Cummings
* 30ns a vis Genver: Phil Collins
* 9 Hwevrel: Jay Inslee
* 23ns a vis Me: Anatoly Karpov
* 17ves a vis Metheven: Mary McAleese
* 21ns a vis Gwynngala: Aslan Maskhadov

## Mernansow
* 23ns a vis Gortheren: Philippe Pétain
Dy' Meurth

**Dy' Meurth** (po **De Meurth**) yw dydh an seythun yntra dy' Lun ha dy' Merher. Y talleth y hanow a *Mart-* po *Mars*, an ger Latin rag an dyw a vresel ha'n planet Meurth. 

Dy' Meurth yw nessa dydh an seythun, herwydh an brassa niver a dus y'n bys ma – rag ensampel, yn Europa (dre vras) hag Amerika Latin. Yn tylleryow erel, dy' Meurth yw an tressa dydh, rag ensampel y'n Statys Unys. Hanow an dydh yw "tressa dydh" yn Arabek, Grew, ha Portyngalek.
Matthew Taylor

**Matthew Owen John Taylor** (genys 3sa a vis Genver 1963 yn Loundres) yw gwlaseger y'n Rywvaneth Unys. Ev yw kadoryer an Parti Livrel-Werinel hag Esel an Senedh rag Truru ha Sen Ostell yn Kernow. Yn 1987 y tewisys ev wostalleth avel ES, yn istewisyans wosa mernans David Penhaligan. Yth esa ev yowynka Esel an Senedh y'n eur na, 24 bloedh.

## Kevrennow yn-mes
* Matthew Taylor ES gwiasva soedhogel
* Guardian Politics Ask Aristotle - Matthew Taylor
* TheyWorkForYou.com - Matthew Taylor MP
Lanndreth-Porth

**Lanndreth** () yw tre vyghan yn Kernow, Breten Veur. Yn niveryans 2001, yth esa 9,256 a drigoryon dhe Lanndreth-Porth. lemmyn, yma  anedha. 

Yma'n dre ogas ha Porth (hy thre gentrevek) ha Chi war Dreth yntra Sen Ostell ha Fowydh yn Konteth Powder. Porth () yw ystynnans morrep a Lanndreth. 

Diwysyans pri gwynn a-dro dhe Sen Ostell yw an acheson rag tevyans Lanndreth ha Yet Lanndreth y'n 19ves kansblydhen.

## Kevrennow yn-Mes
* St Blazey Football Club
1987

1984 - 1985 - 1986 - 1987 - 1988 - 1989 - 1990


**1987** yw blydhen y'n dydhyans gregorek ow talleth Dy' Yow.

## Hwarvedhyansow
* Mis Kevardhu: an kynsa *Intifada* a dhallathas yn Palestayn

## Dinethyansow
* 16 Hwevrel: Jon Ossoff
* 22 Metheven: Ieva Narkutė

## Mernansow
* 22ves a vis Hwevrer: Andy Warhol
* 22ves a vis Metheven: Fred Astaire
* 17ves a vis Est: Rudolf Hess
1990

1987 - 1988 - 1989 - 1990 - 1991 - 1992 - 1993


**1990** yw blydhen gemmyn y'n dydhyans gregorek ow talleth Dy' Lun.

## Hwarvedhyansow
* 11ves a vis Hwevrer: Nelson Mandela a dheuth yn-mes a brison yn Afrika Deghow
* 21ns a vis Meurth: Namibi a dheuth ha bos anserghek wosa 75 blydhyn a reol gans Afrika Deghow
* 2sa a vis Est: Irak a dhallathas fethans a Goweyt
* 3sa a vis Hedra: dasunyans soedhogel a Almayn
* Mikhail Gorbachev a waynyas Pris Kres Nobel
* 16ves a vis Kevardhu: Jean-Bertrand Aristide o dewisys avel Lywydh gwerinel a Hayti

## Dineythyansow
* 10 Meurth: Olivia Blake

## Mernansow
* 15ves a vis Ebryl: Greta Garbo, gwariores swedek
* 2sa a vis Kevardhu: Aaron Copland, komposydh amerikan
Mor Havren

**Mor Havren** yw bras an Keynvor Iwerydh yntra Kembra ha Pow Sows yn Ynys Breten Veur. Yma Dowr Havren owth efanhe y heyl yn Mor Havren ogas ha Bristol – ottomma an acheson rag an hanow Sowsnek war an mor ma, ***Bristol Channel***. Yma Pons Havren owth ystynna yntra Glamour ha Konteth Gloucester Soth.
Ostri

**Ostri** (Almaynek: ***Österreich***) yw stat yn Kres Europa. Stat esel an Unyans Europek ha'n Kenedhlow Unys yw hy. Hy hentrevygyon yw Almayn, Pow Chek, Hungari, Sloveni, Itali, ha Swistir. Poblans Ostri o 8&nbsp;150&nbsp;835 a drigoryon yn 2001. Ostri yw repoblek gans seneth ha penmenester, gelwys an Cansler (po *Kanzler* – Wolfgang Schüssel bys yn 2006).
Almaynek

**Almaynek** (po ***deutsch*** y'n taves y honan) yw yeth ermanek, kewsys yn Almayn, Estrych, Swistir, Lushaborg ha broyow erell. Yma savon Almaynek arnowydh ow talleth yn Sessoyn, yn arbennik gans Bibel Martin Luther. 

Wosa Russek, Almaynek yw an yeth an moyha kewsys yn Europa – yma neb 97 milvil a Almeynegoryon Europek. Yma neb 23 milvil den ow kewsel Almaynek a-ves Europa, yn arbennik yn Amerika (an Statys Unys, Brasil, Kanada...) ha Namibi. Almaynek Pennsylvani yw rannyeth devedhys a huni an Rheinland neb a gewsir yn Amerika Gledh.