open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bedh Cyrus

**Bedh Cyrus** (Persek: آرامگاه کوروش بزرگ‎: ārāmgāh-e kurosh-e bozorg) ew teller encladhva Cyrus Veur, fondyer an Empîr Achmaenid. Desedhys ew en Pasargadae, teller hendhyscansek en bro Fars en Iran. 

Aswonys veu avel bedh Cyrus en 1811 gen , a gomparyas an bedh dhe'n deskrifans en scrîfow cothscrifer Grek Arrian.  

Ensampel da ew an bedh a ynjynorieth dorgrys. Nebes tus a lever y vos an derevyans kothha e'n bys gen sel enyshes. Ema hebma ow rei gwedhynder dhodho erbydn teryjy seismek. Onan ew a'n telleryow gonisegethek moyha a bris en Iran. 29 Hedra 2021, kreslu Iran a lettyas tus rag vysytya an bedh rag solempnita Dedh Cyrus. 

Daswres veu an bedh diweyth, en 1972 ha tredh 2002-9.

Tomb_of_Madre_Suleiman.jpg|Ymach a'n bedh a-dhia 1809
Tomb_of_Cyrus_the_Great_animated.gif|Bewheans a'n bedh dhort pub tu
PasargahAir.jpg|Daswrians an bedh
ABBA

Bagas pop a Swedherwyk veu **ABBA**, dallethys yn Stockholm yn 1972. Eseli an bagas o Agnetha Fältskog, Björn Ulvaeus, Anni-Frid Lyngstad, ha Benny Andersson.
Kons kalgh

**Kons kalgh** ew tirfurv karst naturel hag a gonsyst a enep gwastas a galgh haval ort kons gwres. Usys ew an term dre vras e'n Ruvaneth Unys ha Wordhen. En telleryow erel e'n bes henwys enjei avel *alvar*. 

## Furvyans
Gwres ew konsow kalgh pan wrelho rewliv kravas an gweres a-ughto dhe ara kalgh en gweli gorwelyek. Drefen bos kalgh hedeudh en dowr (en arbednek glaw trenk), tewedha a-hys fowtow ha krackys a wra leghyon (gelwys *klintow*) enyshes gen folsyow down (henwys *grikow*).

## Ensamplow
Kevys ew konsow kalgh en kerhydnedhow rewlivys en kens a-dro dhe'n bes. Ensamplow da ew kevys e'n Nansow Konteth Evrek ha Cumbria en parth gogledh Pow an Sowson (pekar hag a-ugh Malham Cove, war denewen menedh Ingleborough, hag a-ugh Grange-over-Sands), hag e'n Burren, Wordhen. 


Limestone_pavement.JPG|Kons kalgh ow tiskwedhes an klintow ha grikow
Limestone_pavement_and_Ingleborough_from_Whernside.jpg|Kons kalgh ha menedh Ingleborough (e'n gilva)
Limestone_pavement_at_Murroughtoohy_-_geograph.org.uk_-_1088726.jpg|Kons kalgh e'n Burren
Limestone_pavement_-_geograph.org.uk_-_1180497.jpg|Klintow ha grikow
Ingmar Bergman

**Ernst**  (IPA: ['ɪŋmar 'bærjman] yn Swedek, mes dell usys IPA: [ˈbɝgmən] yn Sowsnek) (14 mis Gortheren 1918 – 30 mis Gortheren 2007) o lewydh Swedek gwariva ha fylm. Ingmar Bergman a gavas tewolgow ha desper keffrys ha komedi ha govenek yn y hwithransow a'n nas den. Gwelys yw ev avel onan a'n vestrysi a sinema arnowydh.

Bergman a veu genys yn Uppsala, Sweden dhe bronter Lutherek Danek, Erik Bergman (diwettha pronter dhe'n Myghtern Sweden), ha y wreg, Karin (*née* Åkerblom). Avel flogh, yth esa imajys ha dadhlow kryjyk oll a-dro dhodho.  

## Devynnow
Sergei Eisenstein

**Sergei Mikhailovich Eisenstein** (Russek: Сергей Михайлович Эйзенштейн, tr. *Sergey Mikhaylovich Eizenshteyn* IPA:&nbsp;[sʲɪrˈɡʲej mʲɪˈxajləvʲɪtɕ ɪjzʲɪnˈʂtʲejn]; 22 mis Genver [O.S. 10 January] 189811&nbsp;mis Hwevrer 1948) o lewydh fylm Soviet ha tybiether fylm, ragresor y'n tybieth ha praktis a montage. Aswonnys yw ev yn arbennik rag y fylmow taw *Strike* (1925), *Battleship Potemkin* (1925) hag *October* (1928), keffrys ha'n epykow istorek *Alexander Nevsky* (1938) ha *Ivan the Terrible* (1944, 1958). Yn 2012, an lyvertermyn *Sight & Sound* a henwis *Battleship Potemkin* an 11ves meurra fylm bythkweyth.

## Filmography

* 1923 Дневник Глумова (*Glumov's Diary*, short)
* 1925 Стачка (*Strike*)
* 1925 Броненосец Потёмкин (*Battleship Potemkin*)
* 1928 Октябрь «Десять дней, которые потрясли мир» (*October: Ten Days That Shook the World*)
* 1929 Штурм Ля Сарраса (*The Storming of La Sarraz*, gans Ivor Montagu ha Hans Richter, kellys)
* 1929 Старое и новое «Генеральная линия» (*The General Line*, aswonnys ynwedh avel *Old And New*)
* 1929 Frauennot - Frauenglück (Women's Misery - Women's Happiness, aswonnys ynwedh avel Misery and Fortune of Woman) (Pow Swis)
* 1930 *Romance sentimentale* (Pow Frynk)
* 1931 El Desastre en Oaxaca (Meksiko)
* 1932 Да здравствует Мексика! (*¡Que viva México!*, dyllys yn 1979)
* 1937 Бежин луг (*Bezhin Meadow*)
* 1938 Александр Невский (*Alexander Nevsky*)
* 1944 Иван Грозный 1-я серия (*Ivan The Terrible, Part I*)
* 1945 Иван Грозный 2-я серия (*Ivan The Terrible, Part II*) 

## Devynnow
Edwin Chirgwin

**Edwin Chirgwin**,  (6 Ebrel 1892 - 11 Du 1960) o dyskador, prydydh ha bardh Gorsedh Kernow. 

Genys veu 6 Ebrel 1892 en Lulyn, an kensa a bymp flogh dhe Edwin Chirgwin (1863-1925) ha Catherine Jane Collins (1864-1926). Kunteller tollow o ober y das (ha meliner kens hedna). Trigys enjei en Trewordhavow, en Pluw Bowl. 

Woja gara skol, Chirgwin a dheuth dyskador darbarer e'n skol leel. En 1913 ev eth dhe dheski en Skol Mebyon Porthia, bes ev a wrug omjunnya Troslu Skav Dug Kernow () en 1914. Ev a servyas avel sineller en Eynda ha'n Est Kres bys dhe fethans an Turkys en 1917. 1/4a Battalyon an DCLI eth dhe Eynda e'n lester Assaye en Hedra 1914, mos dhe Aden en mis Genver 1916, hag Ejyp ha Palestin en mis Genver 1917. Thera dhe Chirgwin skians meur a'n Bibel, etho an batelow koneryek a veu pur galish drefen bos oll an henwyn telleryow mar aswonys dhe ev. 

En mis Efan 1924 ev a dhemedhas Elizabeth Dorothy Thomas (1901-1981) en Pennsans o bardhys hy honan en-dadn an hanow bardhek 

A-dhia 1926 dh'y omdednans en 1956 ev o pedndyskader Skol Ryskarasek (St Cleer). Ev a wre deski Pader an Arlodh ha Kredo an Aposteleth dhe dheskyblon an skol. En y dermyn difresek, ev a skrifa ow tochya an termyn eus passyes en Kernow,pekar ha lien gwerin, hwedhlow leel, yeth, bardhonieth hag istori. Ev a gevradnas dhe baperyow nowydh ha levrow termyn en venowgh, aretha, skrifa levrigow a-dro dhe'n tavas Kernowek, ha treylya tekstow kryjek pekar ha hymnys ha levrow an Bibel. Ensamplow a'y skrifow ew *One Thousand Place Names of Cornwall* ha *Yn Kernewek Lavar E!* (Say it in Cornish - en prynt hwath).

Chirgwin a veu gwres bardh a Orsedh Kernow en 1932 en Dons Maen, Pluwveryan, gen an hanow bardhek Map Melyn. Ev o Skrifednyas an Orsedh tredh 1944 ha 1960 ha kens henna, Kannas an Orsedh. Y noy, John Jenkin, o Skrifednyas an Orsedh 1992-2001.

Edwin Chirgwin a redyas pregoth e'n kensa servis senjys en Kernowek a-dhia 1678 en Eglos Tewydnek en 1934. Herwydh Peter Berresford Ellis, ev o an gwella a brydydhyon Kernowek arnowydh oll, gen kanow pekar hag *An Jynjy gesys dhe goll*, *Den Hanternos*, *An Velin Goth*, *Gorthewer* ha *Ro dhymmo-vy dha dhorn*.

En Sekond Gwerryans an Bes, thera Chirgwin en Jibraltar. Ev a gesskrifa ort A.S.D. Smith (Caradar) hag erel en Kernowek. Degemerys veu Kernowek gen an censoryon kasorek (feth a veu merkys gen paper nowydh an *West Briton*).

Edwin Chirgwin a verwis 11 Du 1960 en Truru.
Kell

Yn bewonieth, an **kell** po **gogell** yw an kesweyth selyek a organedhow. Kellow oll yw gwrys der an rannans a gogellow erel.

An kerghynnedh yn-mes a'n gell yw diberthys a'n sitoplasm (po kellblasma) y'n gell gans kennen an gell. A-bervedh a nebes gogellow, rannow a'n wogell yw pupprys diberthys a rannow erel. An rannow divaglys ma yw henwys organel (kepar hag organ byghan). Organellow a wra taklow dyffrans y'n gell. Ensamplow an re ma yw an  sprusen (yn ) le may ma an drenken dhioksiribonukleyek (TDN, po yn ), ha mitokondria (po neusreunen) le mayth yw nerth kymyk ketreylys.

Organedh a yll bos klasshes avel unngellek (hag yw gogell unnik, kepar ha bakteria) po lieskellek (y'ga mysk losow ha miles). Nyns yw an brassa rann a gellow plansow hag eneval gweladow marnas yn-dann korrwelell wolow gans a 1 dhe 100 mikrometer. Y tismygir bos a-dro dhe 40 trilvil (4×1013) kell yn korf denel.

Kellow o diskudhys yn 1665 gans Robert Hooke neb a'n gelwis herwydh aga semlans orth kellow usys gans menegh yn managhti. Devedhys yw an ger 'kell' a-dhyworth an Latinek *cellula* hag a styr 'stevel vyghan'.
Myghal Palmer

**Michael Charles Palmer**, po **Myghal Palmer** (22 Hwevrer 1936 – 20 Hedra 2005) o novelydh y’n yeth Kernewek.

Genys veu Myghal Palmer yn Porth Dewnans yn 1936, an yowynkka a dhew flogh dhe Reginald W L Palmer hag Elizabeth M L Grose. Y das o klorek arghantti. Adhyskys veu yn Kolji Aberplymm, ow kwaynya an Pewas Sowsnek. Ev a warias yn lies drama radyo dhe’n BBC. Rag servis kenedhlek ev a viajyas dhe Irak, Jordan ha Koberenys. Awosa ev a viajyas dhe lies rann a’n bys gans y deylu. 

Yth eth dhe Golji Pennvro yn Pennskol Rysoghen rag studhya lagha. Mes wosa ev dhe asa Rysoghen, ev a sewyas y das dhe oberi yn Arghantti Lloyds. An brassa rann a’n termyn ev a oberi yn Bristol ha Taunton, mayth o trigys war-barth ha'y wrek, Margaret ha’ga diw vyrgh.  Da o ganso kerdhes, hag ev a gerdhas lies trolergh hir ow komprehendya Hyns an Pennines ha Trolergh Arvor Kernow.

Yth esa bern dhodho ow tochya y aghskrif, ha’y wreydhyow Kernewek a gentrynnas ev dhe dhyski Kernewek. Ev a dhallathas dyski Kernewek dre gors kesskrifans ‘Kernewek Dre Lyther’. Enorys veu avel bardh an Orsedh der apposyans yn 1986 yn Lannwedhenek gans an hanow bardhek .

Myghal Palmer a skrifas peswar a’n pymp novel kynsa skrifys yn Kernewek. Ev a skrifas lies hwedhel berr hag erthyglow rag lyvrow termyn ynwedh, keffrys ha nebes bardhonieth. Pur dheskrifus o y skrifow, didhanus treweythyow, trist po euthyk termynyow erel. Ev a waynyas pewasow an orsedh keniver tro, y feu govynnys dhodho sevel orth kesstrifa rag ri chons dhe dus erel.

Palmer ynwedh o gwarier naturel ha gallosek, a dhyskas y eryow yn perfydh. Ev o kuv ha gweresek dhe dhyskoryon erel. Ev o esel a’n bagas 'Agan Tavas'. Dh'y enora, fondyes veu pewas liennek yn 2013 gans Agan Tavas henwys "Pewas Perghyryn Lyenyeth Kernewek".

Ev a verwis a ganker 20 Hedra 2005.

## Rol a nebes gwriansow gans Myghal Palmer
Skrifys yn Kernewek Unys marnas Dyvroans (Unys Amendys) po leverys dhe'n kontrari.
Ostralians Kernewek

**Ostralians Kernewek** () yw Ostralians a Ertach Kernewek. Yn 1996, a'n estemya a 768,100 Kernewek bewa Ostrali.

## Tre gans poblans a bris Kernewek
* Ballarat
* Bendigo
* Broken Hill
* Burra
* Coolgardie
* Kadina
* Kalgoorlie
* Kapunda
* Kelliwik (Callington)
* Lannstevan (Launceston)
* Moonta
* Wallaroo
Ralph St Vincent Allin-Collins

Kerneweger hag onan a hembronkoryon an Dasserghyans Kernewek o **Ralph Saint Vincent Allin-Collins** (1878 - 11 Ebrel 1948). 

Genys veu avel Ralph St Vincent Allin yn 1878 yn Lewisham, Loundres dhe John Henry Allin, panner a Gernow, hag Anna Maria Richmond, myrgh brager. Pan veu bloodh, an teylu a wayas dhe dreveglos ogas dhe Boulogne, Pow Frynk. Ev a leveris na gewsi Sowsnek bys dhe dhewdhek bloodh, mes ev a dhyskas Frynkek ena.

Treylyas galwesik o herwydh niveryans 1911, ow triga ogas dhe Regent Street. Ev a dhemedhas Marie Eulalie (Julie) Mommens (1884-1951) mis Gwynngala 1915 yn Loundres. Y'n 1920ow ev a dhallathas dyski yethow Keltek. Ev a wodhya Iwerdhonek ha nebes Bretonek. Ev a lavasas ev dhe glewes an yeth Kernewek kowsys gans y deylu pan veu yowynk (kyn feu y das a Gylgh, yn Kledhbarth Kernow), ha dell wrug dyski an lavar hengovek 'This little piggy' yn Kernewek dhyworth den koth, Martin Uren y hanow (1813-1898), yn Lannergh.  Yn neb kas ev a dhyskas Kernewek dhe glass yn Loundres. Allin-Collins a ynias war an yeth kowsys yn y glass, ow previ y vos possybyl der y ensampel y honan. 

Yn 1927 ev a dhyllas * 'A Cornish Grammar' *. Y'n gwettha prys, breusys veu y lyver awos bos kammgemeryansow ynno. Ev a skrifas niver a hwedhlow berr rag paperyow nowydh kepar ha'n *St Ives Times*, *Bodmin Guardian* ha'n *Western Weekly News*, ha dyllys veu nebes hwedhlow berr ganso y'n lyver * '[[An Den ha'y Dheu Wreg]]' * golegys gans Robert Morton Nance. Gwrys avel bardh Gorsedh Breten Vyghan 10 Gwynngala 1928 gans an hanow bardhek , hag ena yn 1933 enorys veu avel bardh Gorsedh Kernow der apposyans gans an keth hanow bardhek .

Synsys yw moy a dhyllansow ganso yn Lyverva Kenedhlek Kembra, dedhyes 1928, kepar ha * 'Clappiansow an Treghas Treus' * ha * 'Davydd Trewortha ('An improbable tale of love and war')' *. Halwyn a skrifa lytherow dhe verdh erel owth usya aga henwyn bardhek kepar ha 'Bras y Golon' (William Benjamin Tregoning Hooper), kyns y vos degemeres dhe'n Orsedh hogen. Ev a skrifas lies erthygel dhe baperyow nowydh Kernow, kepar ha'n St Ives Times, Cornish Guardian ha Western Morning news ynter 1930 ha 1934.

Herwydh Tim Saunders yn *The Wheel*, devynlyver prydydhieth Kernewek, Halwyn a serras Robert Morton Nance ha tus erel a vri y'n Dasserghyans. I a leveris orth golegydhyon bos y Gernewek heb awtorita.

Allin-Collins a verwis yn  11 Ebrel 1948.
Erwin Schrödinger

**Erwin Schrödinger** (Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger, 12 a vis Est 1887 – 4 a vis Genver 1961) o fysegydh Ostrian ha bewonydh tybiethel. Onan a'n kynsa tasow a dybieth kwantum yw ha ev a wrug gwaynya an Pewas Nobel rag Fysegieth yn 1933.

## Bewnans
Schrödinger a wrug mos dhe'n Hel Sport Akademek a-dhia 1898 dhe 1906. A-wosa, ev a wrug studhya awgrym ha fysegieth yn Vienna ha ev a skrifas y habilitation a-dhia 1910.

Souder o ev yn Bresel Brys I. A-wosa, professor o ev yn Zürich, Jena, Breslau ha Stuttgart. Yn 1920 ev a wrug demedhi. Yn 1927 ev eth dhe Berlin rag an felshyp a Max Planck. 

A-wosa an Nazis a wrug kemeres power, Schrödinger a gasas Almayn ha ev a wrug dos ha bos professor yn Oxford. Yn 1933, an Pewas Nobel o res dhodho. Teyr bledhen diwettha ev a dhehwelis dhe Austria bos professor yn Graz. Yn 1938, re o dhodho gasa Austria, drefen an Nazis dhe perghenegi an governans. Ev eth dhe Dublin ha ev a wrug dos ha bos keverwodhyas a'n Skol rag Fysegieth Tybiethel.

Yn 1956 ev a dhewhwelis dhe Vienna ha ev a wrug dos ha bos professor a Fysegieth Tybiethel. Ev a wrug merwel a tuberculosis yn 1961.
Atom

**Atom** yw tamm a vater pur vyghan. Yma lies eghen a atom gans aga hanow, gronnedh ha braster aga honan. An re ma yw henwys elvennow kymyk hag yth yns i yn aray war an vosen beriodek. Ensamplow a elvennow yw hidrojen, karbon, owr, h.e. Devedhyans an ger atom yw a'n Hen Greka: *a* (di-, an-) ha *temnein* (treghi), ow styrya 'antreghadow'.

Braster poran a atomow a greg war an elven, mes an efander yw a 0.1 dhe 0.5 nanometer a-hys. Unn nanometer yw a-dro dhe 100,000 gweyth byghanna ages ledander blewen dhenel. Ytho, anweladow yw atomow heb toulys arbennik.

Atomow a yll junya war-barth dhe wul molekulow. Rag ensampel, dew atom hidrojen hag unn atom oksyjen a wra kesunya dhe wul molekul dowr. Dasoberyans kymyk yw hemma.

Atomow yw gwrys a teyr eghen a berthygel munys: proton, newtron hag elektron. An protonow ha'n newtronow yw moy poos ha gortos yn kres an atom, henwys an sprusen (po hasen po bewesen). Yn kerghyn an sprusen yma komolen a elektronow skav hag yw tennys dhe'n protonow y'n sprusen dre fors elektrotennvenek awos bos kargow tredanek konter dhedha.

An niver a brotonow yn atom a styr py elven gymyk yw; an niver ma yw henwys y 'niver atomek'. Rag ensampel, yma unn proton dhe hidrojen ha 16 proton dhe loskven. Awos bos gronnedh a newtronow ha protonow mar gehaval, ha'n gronnedh a elektronow yw mar vyghan, y leverir bos an myns a protonow ha newtronow yn atom an 'gronnedh atomek' anodho.

Atomow a wra gwaya uskissa yn furv gas (awos aga bos rydh dhe waya) ages yn furv lin po soled.
Pythagoras

**Pythagoras a Samos** o Grek skoler-awgrym ha filosofer (c. 570 – c. 495 BC). Gerys-da yw ev rag y dybieth Pythagorean oll a-dro trihern a elinnyow pedrik. Ev a dhallathas bagas a skoloryon-awgrym - aga hanow o An Pythagoreans - ha i a wrug gordhya niverow ha i a wrug triga an keth ha menegh.

Pythagoras a wrug awedhya Plato, hag ober Pythagoras a wrug awedhya awgrym, tybieth a ilow, ha'n studhyans a ster ynwedh. Y dybiethow yw rann awgrym lemmyn hwath, ha ev o skoler meur.

Pythagoras o genys yn Samos, enys byghan yn ogas arvor a Asi Le. Nyns eus meur kedhlow a-dro y vewnans, mes yth esa diw po tri broder dhodho, ha pur dhyskys o ev. Ny akordyas ev gans an governans po aga dyskasow, ytho ev a wrug movya dhe Crotone le may hwrug ev gwruthyl gon (kowethas byghan) ena. Nyns eus dhe y holyoryon kerthow personel hag oll losoweger ens i. Pythagoras a wrug dyski oll y holyoryon, ha res o dhedha obaya rewlys kales. 

Tamm pobel a leveris Pythagoras o an kynsa den dhe usya an term filosofieth. Ev a oberas pur glos gans y holyoryon, an Pythagoreans, ytho kales godhvos y ober dhyworth ober a'y holyoryon trewethyow.

Relyjyon o posek dhe'n Pythagoreans. I a wrug arwostla aga liow gans "1+2+3+4" (10 warbarth). I a wrug krysi an enev yw avarwel ha an enev a wra kowlwul troyow a chanj bys pan yll ev dos ha bos glan. I a wrug krysi yth esa enev dhe oll enyvales ha losow ynwedh.  

## Y gryjansow
An kryjansow a meur les dhe Pythagoras o an bys fisegel o mathematigal ha niverow o an gwirvos gwir.

# mathematigal yn natur yw gwirvos,
# filosofieth re via usyas rag purheans spyrysel,
# an enev a yll sevel dhe junya gans an nevow,
# yma styr kevrinek dhe nebes arwodhyow, ha
# res yw dhe oll breder a'n bagas dhe praktisya lelder hardh ha keladow

## Theorem Pythagorean
An theorem Pythagorean a leveris an hys a'n amal pella a'n trihorn elinn pedrik, henyws an hypotenuse (C), a bedregas a vydh ekwal dhe'n somm a'n emlow erel a bedregas: a² + b² = c².
Esplegyans

**Esplegyans** yw argerdh bewoniethel. Yth yw fatel wra chanjya taklow bew dres termyn ha fatel wra eghennow nowydh displegya. An tybieth a esplegyans yw tybyans posek yn bewonieth a styr fatel ober esplegyans hag, ynwedh, fatel wrug taklow bew ha difudhys dos ha bos kepar ha dell yns i. 

Esplegyans re beu ow hwarvos a-ban dhallathas bewnans war an Norvys hag usi ev ow hwarvos lemmyn. Kawsys yw gans dewis naturel. Nyns yw eyl organedhow bew an keth avel y gila poran, yma dyffransow munys dhedha. Nebes dyffransow a wra treusvewa po dynythi esya. Po y fydh esya dhe drovya boos, omgudha a beryl po maga fleghes a wra treusvewa. Ena, y fydh dhe'n fleghes nebes an taklow hag o dhe les dhe'ga herens. Dres termyn, an dyffransow ma a wra pesya ha'n organedh a wra chanjya lowr dhe vos eghen nowydh.

Y hwodhir y hwrug taklow bew chanjya dres termyn, awos bos gweladow aga horfow marow yn karrygi. An korfow marrow ma yw henwys 'omgarregynnow'. Hemma yw prov bos an enevales ha plansow a'n jydh hedhyw dyffrans a'n re a'n termyn eus passys. Dhe gottha an omgarregyn, dhe vrassa an dyffransow a'n furvow arnowydh. Skila a hemma yw esplegyans ha skoodhys yw gans meur a dhustuni.
Amovyans

**Amovyansow** yw taklow omglewys hag yw fenomena brysoniethel komplek a hwer yn enevales hag yn tus. Kevrynnys yw amovya gans omglewes, cher, gnas, personoleth ha kentrynnans. Ensamplow a amovyans yw: lowen, trist, serrys, hag erel.

Kawsys yw amovyans gans kemyskans komplek a hormonow ha'n brys kudh. Y hyllir rewlya aga amovyansow der assay war, mes kales yw. Treweythyow, i a wra dhyn fara yn fordhow koynt hag agan lettya dhe vewa herwydh lojyk.

Nyns yw styryans godhoniethel es, mes res yw dhe styryans a amovyans yssynsi an re ma:

# prevyans war (omglewansow)
# semlans bejeth a yll bos gwelys gans tus erel
# gwrians an korf ('sordyans fysyologel')
Annedh

**Annedh**, tre po chi yw le usys avel trigva fast po hanter-fast rag unn po lies den. Spas gans skovva leun po yn rann yw hag y hyll bos teythi a-bervedh hag a-ves dhodho. Yn fenowgh y re stevellow le may hyll bos gwrys ober a'n oles, kepar ha koska, pareusi boos, dybri ha golghi keffrys ha ri spasow rag lavur ha didhan, kepar ha oberi yn chi, studhya ha gwari.

Annedhow fisegel a yll bos stag kepar ha chi po rannji, po gwayadow kepar hag annedh lester, karr tylda po yurt. An tybyans a annedh po tre re beu hwithrys ha konsidrys a-dreus rannow dyffrans a studhya gans testennow kepar ha'n bervedh, an brys, spasow liminel, genedh ha politegieth.
San Antonio de Cabezas

**San Antonio de Cabezas**, aswonys ewedh avel Cabezas, ew treveglos en Kuba en bery Unión de Reyes, en Radnvro Matanzas. Y boblans ew 5,549 ha'y vens 28.70 km².

### Story
Fondys veu an dreveglos en 1822 a-dro dhe eglos San Antonio.

### Dorydhieth
Desedhys ew war an or tredh radnvroyow Matanzas ha Mayabeque, dhe'n noor a genegen Zapata. An pellder dhe Bermeja ew 6 km, dhe Palos 8km, dhe Nueva Paz, 14 km, Unión de Reyes 20km, Matanzas 37km ha Habana 88km. Ema an bargenys tir ow tevy losow kegin trovadnek pecara cassava, eddoes, whegys hag avocados.

### Caryans
Ema for' veur Circuito Sur mow mos dre gres an dreveglos ha'n nessa stacyon fordh gledher ew Palos war vor' gledher Havana-Güines-Cienfuegos, 8 km dhe ves. An torn vordh veur nessa ew "Nueva Paz" (war vordh veur A1), 14 km dhe'n sooth-west.

### Feth didheurek
An 8ves a vis Kevardhu 1880 e hwarva an kensa demedhyans tredh aghow en Latin America oll tredh Paula Francisca Romero ha Benjamín Valdés.
Gorthtro dempredh

En meteorologieth, **gorthtro demperedh** (gorthtro tempredh en FSS (K)) ew varyans dhort chânj normal temperedh gen ûhelder. Dell ew usys, an kevradh chânj adiabatik a styr temperedh an ayr dhe lehe gen ûhelder e'n troposfer. En gorthtro demperedh, ayr tobm a hwer a ugh ayr yeyn. 

Ema gorthtro demperedh ow senji mostedhes ayr, pecara mogniwl, ogas dhe'n nor. Gorthtro ewedh a ell lettya dardhegyans, owth oberi avel "gorher". Mar kwrelho'n "gorher" terry, dardhegyans a'n glebor e'n ayr a ell kawsya tewydh taran drog. En ayredhow yeyn, gorthtro demperedh a ell kawsya glaw rewys.

En Kernow, an chif acheson rag furvya gorthtro demperedh ew gwaskedh ûhel. Ema hebma ow lehe crefter gwensow a alja destrui an worthtro. Ema an fowt a gloudys ow styrya bos temperedhow ow codha, ha drefen hebma, ema an ayr ow seha ha tobmhe. An level a ayr tobm a ell oberi avel "gorher" ha senji ayr yeyn a woles an nans. E'n vaner ma ema gorthtro ow furvya.

Gorthtroyow ew moyha kebmyn e'n gwav pan vo niwl senjys e'n ayr a-is, bes anjei a ell hwarvos neb termyn e'n vledhen.


Temperature_inversion_in_the_Lake_District.jpg|Gorthtro demperedh en Pow an Lydnyn
Smog_over_Almaty.jpg|Mogniwl senjys gen gorthtro demperedh en cita Almaty, Pow Kazagh
The_Diving_Board,_Fan_y_Big_-_geograph.org.uk_-_1114352.jpg|Menydh Fan y Bîg en Kembra a-ugh gorthtro demperedh
Enrico Fermi

**Enrico Fernando Fermi** (Gwynngala 29, 1901 — Du 28, 1954) o fysegydh Italek-Amerikan a oberas war an kynsa dasoberor sprusek ha gweres dhe wruthyl tybieth kwantum. Genys veu ev yn Rom hag ev a verwis yn Chicago a ganker. 

Posek o ev dhe fysegieth perthyglow ha mekanek statystek. Fermi a waynyas Pewas Nobel yn Fysegieth yn 1938 rag y ober ow studhya radyoweythres dynys. Y ober a ledyas dhe'n diskudhans a newtronow lent, falsans sprusek, ha gwruthyl elvennow nag usi war an Vosen Beriodek a'n termyn na.
Carl Friedrich Gauss

**Carl Friedrich Gauss** (30 Ebrel 1777 – 23 Hwevrer 1855) o kalkor a vri a Göttingen yn Almayn. Gauss a wrug kevri dhe lies rann a studhya. An brassa rann a'y ober o war dybieth niverow ha steronieth. Genys veu ev yn Braunschweig. 

Pan o ev tri bloodh, ev a ewnhas ober y das war y rol gweythysi komplek. Ev a omdhyskas fatel wra redya. Pan o Gauss 23 bloodh, godhonydhyon a welas planetten Ceres, mes na rag termyn hir lowr dhe wodhvos hy resekva. Gauss a wrug reknansow a'ga gasas dh'y throvya.

Gauss a skrifas lyver henwys *Disquisitiones Arithmeticae* a-dro the tybieth niverow. Y'n lyver ma ev a brovas an lagha kesparthekter pedrek. Ynwedh ev o an kynsa kalkor dhe styrya arsmetryk modular yn gans meur a vanylyon. Gauss a wrug diskudhansow posek yn tybieth hevelepter. Pan o ev koth, Gauss a hedhas oberi war awgrym pur ha dalleth fysegieth. Ev a wrug ober yn elektrodennvenieth ha gwruthyl pellskrifer tredanek a-varr.
Johannes Kepler

**Johannes Kepler** (27 Kevardhu 1571 – 15 Du 1630) o kalkor, steronydh, optycyan, filosofer naturel, theologydh Lutheran ha sterdhewinydh Almaynek. Hanow a vri o ev yn Hweldro Skiensek a'n 17ves kansvledhen, aswonnys rag y laghys a wayans an planetys ha'y lyvrow *Astronomia nova*, *Harmonice Mundi* hag *Epitome Astronomiae Copernicanae*. An oberennow ma a ros onan a'n selyow rag tybieth Newton a dordhynyans ollvysel.

Kynser Tycho Brahe o ev. Kepler a drovyas fordh sempel dhe dhismygi gwayans an planetys y'ga resegvaow. Ev a usyas tri lagha dhe esplegya roth an resekva ha tooth an planet. Ev a studhyas ynwedh taklow kepar hag ughnova Kepler.

Dres henna, ev a wrug ober posek y'n desten optek. Ev a dhevisyas gwersyon gwell an pellweler-stumma hag yth o ev menegys y'n diskudhansow gans pellweler a Galileo Galilei.
Zara Rutherford

**Zara Rutherford** (genys 5 mis Gortheren 2002) yw neyjer belg-bretennek. A'n oos a 19, Rutherford a dheuth ha bos an yowynka lewyadores neyja a-dro dhe'n bys yn unsel.

Hi a dallathas hy neyj yn Pow Belg yn mis Est 2021, y korfenna yn mis Genver 2022.

## Devynnow
Karrek wodhasek

**Karrek wodhasek** ew karrek gwres dhort godhas, hebm ew tebmigow karrek movys gen an gwens, dowr po rewlivow ha gerys dhe godha. Droppys ew an godhas avel gweli, dell ew usys en dowr war woles ryver po’n mor. Pan vo moy a wodhas bernys war bedn, an gweliow isella ew gwaskys war-barth rag gul karrek.

## Klassa karrygi godhasek
Possybyl ew dhe glassa karrygi godhasek po herwydh an processys ew omgemeryansek rag aga furvyans, po aga homposyans (monydhieth).

### Klassans thew selys war brocessys
Ema peder ehen a garrygi godhasek herwydh an klassans ma. 
*Karrygi klastek ew furvyes gen tebmigow a garrygi erel cymentys war-barth. Isglassys ew karrygi klastek herwydh myns an klastow: kevili ha brecchia ew furvyes gen tebmigow meur, myns grow po moy, kragen ew furvyes gen tebmigow tewes, ha leysven po margvengen an tebmigow moyha munys.
*Karrygi bewgemegel ew furvyes pan wrelho organedhow usya stoffow teudhys en dowr rag derevel aga horfow. Ensamplow a gomprehend kalgh (krib gwylar), glow ha chert.
*Karrygi kemegel ew furvyes po pan wrelho stoffow teudhys en dowr kodha po pan wrelho ethedna an dowr ha gara an stoff.
*Karrygi godhasek erel a gomprehend tuffow volkanek tardhys gen menedhyow tan po brecchia strokas kawsys gen tirans asteroyd war an Nor.

### Klassans ew selys war gomposyans
*Karrygi komposys a glastow gwres a vonyow silikon (Kevili, brecchia, kragen ha leysven)
*Karrygi komposys a vonyow karbonat (Kalgh ha dolomit)
*Karrygi komposys a vonyow furvyes dhort ethednans dowr (halit, jypsum hag anhidrit)
*Karrygi komposys a vynsow meur a stoffow organek (Glow ha kyllasen oyl)
*Karrygi rych en horn (Furvyansow horn bondys)
*Karrygi rych en monyow fosfat

## Rol a garrygi godhasek
:::Grow
:::Kevili po Brecchia
:::Growven
:::Leysven
:::Kragen
:::Kalgh
:::Krey
:::Pri
:::Margven
:::Kyllasen
:::Dolomit
:::Ganister
:::Glow
:::Furvyansow horn bondys


Coloured_strata_on_the_cliffs_on_Warren_Beach_-_geograph.org.uk_-_1518539.jpg|Kragen 'Furvyans Porth Kragen' en Hartland Quay, Dewnans
Guilin_scenic.jpg|Tirwedh karst en Guilin, China, gwres a galgh
Gay_head_cliffs_MV.JPG|Alsow pri en Martha's Vineyard, Massachusetts, Statys Unys
White_Cliffs_of_Dover_02.JPG|Alsow Gwydn Dover, gwres a grey
Banded_Iron_Formation_Barberton.jpg|Furvyans horn bondys a Afrika Dhyhow
Millook_cliffs_enh.jpg|Als kyllas en Millook, ogas dhe Borthkragen, Kernow north
Coal_mine_Wyoming.jpg|Glowva en Wyoming
Muhammad ibn Mūsā al-Khwārizmī

**Muḥammad ibn Mūsā al-Khwārizmī** (Persek: محمد بن موسى خوارزمی‎, Arabek: محمد بن موسى الخوارزمي‎) o kalkor ha steronydh Persian Islamek. Y krysir y feu va genys a-dro dhe 800 OK ha merwel yn 850 OK yn termyn an Emperoureth Abbasid.

Aswonnys o Al-Khwārizmī rag skrifa lyvrow a-dro dhe aljebra may hwrug ev dyski ynno bys an West a-dro dhe niverow Hindou ha fatel yns usys. Kevrohow Al-Khwārizmī dhe awgrym, doronieth, steronieth ha skiens mappa a fondyas an sel rag nowedhyansow yn aljebra ha trigonometry. Al-Khwārizmī a skrifas mosennow steroniethek desinys dhe rekna leow an planetys ha difygow. 

Y ober a janjyas an godhvos a awgrym yn Osow Kres. Kalkoryon yn Europa a redyas y lyvrow ha dalleth usya niverow Hindou–Arabek yn le a niverow Roman. Esya yw gul awgrym gans niverow Arabek drefen nag eus na mann na talvosogethow le dhe niverow Roman. Ytho, ny yllir gul marnas kehavalennow sempel gansa.

Lyvrow Al-Khwārizmī o treylys dhe Latinek ha Greka. An ger 'awgrym' a dheu a-dhyworth y hanow, keffrys ha'n ger Sowsnek 'algorithm'. An ger 'aljebra' a dheu a-dhyworth 'al-jabr' hag yw a'n dalleth y lyver *Al-Jabr Wal' Muqibla*.
Gottfried Leibniz

**Gottfried Wilhelm Leibniz,** ynwedh *Leibnitz* po *von Leibniz,* (1 Gortheren 1646 – 14 Du 1716) o skiansek almaynek a skrifa, yn brassa rann, yn Frynkek ha Latinek. Ev o pur bosek yn filosofieth hag awgrym. 

Ev a dhevisyas kalkulus yn anserghek a Newton hag y notennans rag derivyansow yw an huni hag yw usys a-dhia an termyn na. Ynwedh y hwrug ev dismygi an kevreyth dewek hag yw an sel a jynnys-amontya arnowydh. Leibniz o posek ynwedh yn lyskannaseth ha politegieth Europek yn y oos.

Yn filosofieth, y perthir kov anodho rag optimistieth. Ev a dybis bos agan ollvys an gwella possybyl a ylli bos gwrys gans Duw. Ev o onan a'n resonegydhyon veur a'n 17ves kansvledhen gans René Descartes ha Baruch Spinoza.

Ynwedh Leibniz a wrug kevrohow dhe fisegieth ha teknegieth. Ev a dharganas tybyans diwettha yn bewonieth, medhegneth, dororieth, damkanieth hevelepter, brysonieth ha skiens kedhlow. Ev a skrifa ow tochya lagha, maseth, skiens Duw hag istori.
Carl Linnaeus

**Carl Linnaeus** (23 Me 1707 – 10 Genver 1778) o losonydh, medhek ha milonydh swedek a wrug an kevreyth skiensek a henwyn dewhanow. Y'n kevreyth ma, pub eneval ha plans yw ros hanow a dhew er yn Latinek rag y ginda hag eghen. Hemma a dheuth ha bos usys gans bewonydhyon oll a-dro dhe'n bys. Ytho, aswonys yw Linnaeus avel an "tas a renkyans arnowydh". 

Yethor da o ev ha meur a'y skrifa yw yn Latinek. Myghtern swedek Adolf Fredrik a wrug dhodho bos nobyl yn 1757. Ev a verwis yn mis Genver 1778 hag ynkleudhys usi ev yn penneglos Uppsala, Sweden.
James Prescott Joule

**James Prescott Joule** (24 Kevardhu 1818 – 11 Hedra 1889) o fisegydh sowsnek, genys yn Salford, yn ogas dhe Mankenyon. Yn y vewnans ev a wrug kevrohow meur dhe studhyans tredan ha thermodynamek. 

Aswonys yw ev rag diskudha lagha Joule a wra deskrifa tommheans tredanek dre leverel an myns a dommder askorrys pub eylen yn kendegell gans fros tredan dhe vos kemusur dhe'n resistans a gendegell ha dhe bedrek an fros. An unses rag hemma yw an joule, kehaval orth unn watt-eylen. 

Diwettha yn y vewnans, Joule a oberas gans William Thomson dhe dhiskudha tempredh gas dhe godha ha'n gas owth omlesa. An pennrewl ma yw aswonnys avel an effeyth Joule-Thomson.
Johannes Gutenberg

**Johannes Gensfleisch zur Laden zum Gutenberg**, aswonys avel **Johannes Gutenberg**, (1390s – 3a Hwevrer 1468) o oberor alkan ha deviser almaynek. Meur yw y hanow rag y ober yn pryntya yn 1450ow, yn arbennik rag devisya olsettyans. 

Gutenberg a dhevisyas kesalkan metal rag pryntya, ynkow, fordh rag settya lytherennow yn kewar ha eghen nowydh a wask-pryntya. Ev a gemeras y dybyans rag an wask-pryntya a'n waskow usys gans gwrioryon gwin. 

Yn Europa an Dastinytheans, an deknegieth wellhes a wrug tardh kedhlow. Yn spys berr, tus a bryntyas lies lyver nowydh a-dro dhe lies testen. Hemm o, yn rann, awos an Bibel meurgerys pryntys gans Gutenberg, henwys herwydh y hanow lemmyn. Hemm o an kynsa Bibel gwrys yn niverow bras, dallethys an 23a mis Hwevrer 1455. Hedhyw, yma 60 Bibel Gutenberg hwath. Yth yns i an lyvrow kottha gwrys gans olow gwayadow, dres lycklod.

Nyns o Gutenberg den negys da ha ny gemeras ev meur a arghans a'y dhevis. Yth esa kudynnow laghel dhodho hag ev a gollas y jynnys dh'y gespar, Johann Fust. Nyns o Gutenburg sewen yn y vewnans, mes pur bosek o y dhevis.

Project Gutenberg yw henwys wosa Johannes Gutenberg.
Dmitri Mendeleev

**Dmitri Ivanovich Mendeleev**  (8 Hwevrer 1834 – 2 Hwevrer 1907) o kymygydh ha deviser russek a wrug an vosen beriodek a elvennow gymyk ha'n Lagha Periodek. Genys veu Mendeleev yn treveglos Verkhnie Aremzyani, yn ogas dhe Tobolsk, Russi.

Yn 1863, yth esa 56 elven gymyk aswonys hag elven nowydh a veu diskudhys ogas ha pub bledhen. Wosa dos ha bos dyskador yn 1867, Mendeleev a skrifas lyver *Pennrewlys Kymygieth*, a dheuth ha bos an posekka dysklyver a'y oos. Ev a assayas klasshe an elvennow kymyk herwydh aga theythi kymyk ha merkya patronow a'n ledyas dhe ragtybi y vosen beriodek. 

Ev a usyas an Lagha Periodek dhe ewnhe teythi kamm a elvennow aswonys, kepar ha'n talvos ha poos atomek a uraniom, mes ynwedh dhe dhargana an teythi a dri elvennow ankoth y'n eur na. Lies dargan gwrys ganso o prevys ewn gans arbrov wosa henna. 

Mendeleev a wrug kevrohow posek erel dhe gymygieth. Elven 101 o henwys Mendeleviom herwydh y hanow. Ynwedh, kowdoll bras war denewen bell an Loor yw henwys  Mendeleev ragdho.
William Gladstone

**William Ewart Gladstone** (29 Kevardhû 1809 – 19 Me 1898) o politycor Bretednek a servyas avel pedn menyster an Ruvaneth Unys rag an Parti Libral pedergweyth tredh 1868 ha 1894, moy es den aral vyth (1868-1874, 1880-1885, 1886 ha 1892-1894). 

Y resegva a dhuryas moy es 60 bledhen. Gladstone o 84 bloodh pan omdednas rag an termyn diwettha, etho ev o an kottha pedn menyster besketh e'n RU. Ev a servyas avel Chonsler an Arhow pedergweyth enwedh (1853-1855, 1859-1866, 1873-1874 ha 1880-1882). 
 
William Gladstone o an pajwora mab dhe Syrra John Gladstone, marchant a Liverpool, bes y sira ha dama a dheuth a Sgottlond en gwredhek. Adhyskys veu Gladstone en Coljy Eton ha Coljy Eglos Krist, Resohen. Y dowl o bos pronter, bes ev a wrug y hanow avel arether arbednek en Cowethas Debatya Unyans Resohen ().

Gor-gor-noyth Gladstone o an Gernewegores Margaret Steuart Pollard.

## Resegva
Etholys veu Gladstone rag an kensa pres dhe Westminster en 1832, avel Esel Senedh Mentenüs Newark, Conteth Nottingham. Thova erbydn an Act dhe dhefendya kethneth en 1833, ha'n Actow Whelyow rag gwelha bownans gweythoryon.

Ev a dhadhla torn woja torn a-barth Wordhen Frynk. Ev a sewenas commendya towl lagha Rewl Tre rag Wordhen en 1886, bes pan veu y assay nahys, ev a omdednas avel pedn menyster.

## Y gastel en Penarlâg (Hawarden)
En 1839 ev a dhemedhis Catherine Glynne (6 Genver 1812 – 14 Efan 1900) mergh Stephen Glynne (8ves Baron Castel Penarlâg) en y gastel en Conteth Flint. Anjei a gawas eth flogh: William, Agnes, Helen, Henry, Herbert, Mary, Catherine Jessie ha John.

Gladstone a fondyas Leverva Gladstone (gelwys 'Llyfrgell Deiniol Sant' bys dhe'n 2010ow) en Penarlâg. An leverva ew ôpyn dhe'n werin whath.


Elliott & Fry10a.jpg|skeusennik|Da o gen Gladstone terry gwedh
Eglwys St Deiniol's Church Penarlag Hawarden Flintshire Wales 35.JPG|skeusennik|Men cov marbel dhe Gladstone ha'y wrek en Eglos Deiniol, Penarlâg
Gladstone 1873.jpg|skeusennik|W. E. Gladstone
Llyfrgell Sant Deiniol and Gladstone's Library Hawarden Penarlâg 33.JPG|skeusennik|Leverva Gladstone
Karrek dreusfurvek

**Karrek dreusfurvek** ew karrek thew chanjys awos tobmder po gwaskedh. E hwer treusfurvyans dell ew usys ogas dhe omherdhyans a vagma po down e'n gresten.

Ma tempredhow moy es 150 dhe 200°C (300 dhe 400°F) ha gwaskedhow a 100 megapascal po moy (1,000 bar) owth effeythya an garrek wreydhek (*protolith*), neb a gaws chanjyow fisegel po kemegel meur. Dres an process ma, ema an garrek en studh soled, bes dres termyn hei a wra daskwrisegi dhe wiasedh po komposyans nowydh. An protolith a ell bos karrek danek, karrek wodhasek po karrek thew treusfurvek solabres. 

Karrygi treusfurvek ew radn veur a gresten an Nor hag a furv 12% a enep an tir.  

## Klassans
Karrygi treusfurvek a ell bos klassys herwydh an protolith, aga homposyans kemegel po monyow ha'ga gwiasedh.

### Protolith
Mars ew possybyl ajon an protolith, keworrys ew 'meta' dhe hanow an garrek, r.e. basalt treusfurvyes ew metabasalt, ha kevili treusfurvyes ew metakevili. 

### Komposyans
Karrek dreusfurvek gwres a wreunednow kanndir ew henwys kanndirit. Sarfven ew eghen arbednek a garrek dreusfurvek furvyes en keynow kres an mor bras. Marbel ew karrek dreusfurvek a dhisplegyas dhyworkalgh (kalciom karbonat - CaO3).

### Gwiasedh
Henwyn usys rag klassa karrygi herwydh aga gwiasedh ew shist, labolven ha hornven.
* Shist ew karrek gen gwrisow a vyns kres hag ew furvyes en rewyow platek hag a fols en platyow po levelyow le ages 1cm a dewder.
* Labolven ew karrek hag usi ow tiskwedhes gwrisow moy ages shistow, gen levelyow moy es 1cm a dewder.
* Nag uji granofels ow tiskwedhes platyow ha levelyow vetholl. Hornven ew furv a granofels kevys en Kernow. 
* Legh ew karrek dreusfurvek gen gwrisow munys, ha gwiasedh folsys drefen treusfurvyans, bes nag eus levelyow drefen komposyans.

Usys ew an term 'para-' avel rager rag diskwedhes protolith godhasek (rag ensampel parashist) ha'n term 'ortho' avel rager rag diskwedhes protolith tanek (r.e. ortholabolven).

## Rol a garrygi treusfurvek
:::Legh
:::Hornven
:::Sarfven
:::Marbel
:::Shist
:::Labolven


Taj Mahal, Agra, India edit2.jpg|skeusennik|An Taj Mahal, gwres a varbel
Delabole_Slate_Quarry_2014.JPG|Mengleudh legh Delyow Boll, Kernow
Godrevy_Island.jpg|Ensamplow a hornven a Gernow, Enys Wodrevi
Kynance_Cove_2.jpg|skeusennik|Sarfven en Kewnans, Lysardh
NY-Central-Park-Rock-7333.jpg|skeusennik|Bleyn a Shist Manhattan en Central Park en Cita Evrek Nowydh
4,030,000,000_Years_Acasta_Gneiss.jpg|skeusennik|Labolven Acasta dhort Kanada, an kottha karrek war an Nor
Faven soya

An **faven soya** ew plans a Asi Est gen frût gelwys fav. Uhelder plans faven soya ew tredh 20cm ha 2 veter. Nag uji an plans ow pewa saw bledhen. 

## Devnydhyow
Fav soya a ell bos debrys po ago usya rag gul olew soya, po sows soya, leth soya, bleus soya, tofu ha bosow erel. Ema bosow soya ow comprehendya meur a brotin, ha da ew hedna gen losowegoryon. 

Ema olew soya ow comprehendya trenk oleik a ell bos usys dhe wul plaladher. Possybyl ew dhe wul bewgünys (*biofuel* yn Sowsnek) dhort fav soya ha bragesy fav soya dhe wul nattō.

## Story
Erbydn 1997, 81% a fav soya o dhort losow defalebys ga genow. Hebm a styr bos genydnow chanjys gen skiensydhyon. 

En China, mar bell e'n termyn ew passyes avel an dernieth Chou, perderys veu fav soya avel onan a'n pymp boos sans.  


So_3.jpg|skeusennik|Fav soya
Lait-soya-soja-beans-legumineuse-Pixabay.jpg|skeusennik|Fav soya gwydn
Kalo_Bhatmas.jpg|skeusennik|Fav soya du
Soybean Oil, Meal and Beans (10059732523).jpg|skeusennik|Olew ha fav soya
Soy_powder.jpg|skeusennik|Polter soya
The Guardian

***The Guardian*** yw paper nowodhow pubdedhyek y'n Ruwvaneth Unys. Fondys yw avel ***The Manchester Guardian*** yn 1821, ha chanjyes y hanow yn 1959.

## Savlaow politek ha brysyow pennskrifek
Nyns yw *The Guardian* omgelmys gans parti politek, mes yw livrel yn tradicyon. Yn 2005, 48% a'n redyoryon a'n paper o votoryon Lavur ha 34% o votoryon Gweriniethoryon Livrel.

An paper a skoodhyas yn krev Tony Blair y'n 1994 etholans ledyorieth Parti Lavur, hag y'n 1997 etholans ollgemmyn. Y'n 2010 etholans ollgemmyn, *The Guardian* a skoodhyas Nick Clegg h'an Parti Livrel Werinel. Ev a skoodhyas Ed Miliband ha'n Parti Lavur y'n 2015 etholans ollgemmyn, hag a'y wosa Yvette Cooper y'n 2015 etholans ledyorieth Lavur. *The Guardian* a skoodhyas an kaskyrgh remaynya y'n Unyans Europek. An paper a skoodhyas Jeremy Corbyn ha'n Parti Lavur y'n etholansow ollgemmyn 2017 ha 2019, mes ev a skoodhyas ynwedh votys rag an Parti Kenedhlek Alban, Plaid Cymru, an Parti Livrel Werinel po an Parti Gwer yn ranndiryow heb chons krev a drygh Lavur.

## Devynnow
Blaise Pascal

**Blaise Pascal** (19 Metheven 1623 – 19 Est 1662) o kalkor, fysegydh, deviser, filosofer, theologydh ha skrifer Frynkek. Genys veu ev yn Clermont-Ferrand, Pow Frynk.  Adhyskys o ev yn tien gans y das Étienne hag o toller. Y vamm a verwis pan o ev tri bloodh.

Y ober a-varra yn awgrym o war treghow pigorn. Ev a skrifas assay meur war an desten a vynsonieth towlek, 16 y vloodh. Ev a gesskrifas gans Pierre de Fermat a-dro dhe dhamkanieth hevelepter hag o delanwes kres war an displegyans a skiens sosyel hag erbysieth arnowydh. Yn 1642, hwath degowek, ev a dhallathas ober ragresek ow tochya jynnys rekna (henwys reknell Pascal ha, wosa henna, Pascalinow). Onan a'n dew dheviser kynsa a'n reknell jynnweythek o ev.

Godhonydh o Pascal ynwedh. Ev a skrifas dhe skoodhya an gis ober skiensek ha kevri dhe fysegieth. Kevrohow posek a wrug ev dhe'n studhyans a linyow ha klerhe an tybyansow a waskedh ha gwakter dre lesa ober Evangelista Torricelli. 

Wosa prevyans kryjyek yn 1654, ev a dhallathas skrifa oberennow meur aga delanwes war filosofieth ha theologieth. Onan a'y oberennow a yssynsas Gwystel Pascal, argyans hevelepterek fideistek rag bosva Duw.

Pascal a verwis yn Paris, 39 y vloodh. An unses Pascal o henwys herwydh y hanow.
Louis Pasteur

**Louis Pasteur** (27 Kevardhu, 1822 – 28 Gwynngala, 1895) o kymygydh ha korrvewonydh Frynkek aswonys rag y dhiskudhansow a'n pennrewlys a vryghyans, bragesyans korrbryvel ha pasteryans. 

Ledya a wrug y hwithrans yn kymygieth dhe sewena meur yn konvedhes achesonys ha lettyansow klevesow. Hemma a wrug an selyow a lanythter, yeghes poblek ha meur a daklow erel yn medhegneth arnowydh. Y ober a selwas milyow a vewnansow der an displegyans a vryghlinow rag kleves konnar (rabies) hag anthrax.

Pasteur a dhisprevas an dyskaseth a eginans heb ynniadow. Yn-dann skoos an Akademi Frynkek a Wodhonieth, y arbrov a dhiskwedhas na wrussa tra vyth displegya yn kostrels sterylys ha stanchys. Mes, a'n konter, yn kostrels sterylys mes ygor, korrorganedhow a alsa tevi.

Pasteur yw aswonys ynwedh avel onan a'n tasow a'n dhamkanieth egyn a glevesow hag o tybyans byghan a'n oos na. Y lies arbrov a dhiskwedhas y hyllir lettya klevesow dre ladha po lesta egynnow. Meur yw hanow Pasteur gans an poblek rag y dhevisyans a'n gis ober a dhyghtya leth ha gwin dhe hedhi defolyans bakteria. An argerdh ma yw henwys pasteryans lemmyn, warlergh y hanow.

Ev a wrug lies diskudhans yn kymygieth ynwedh, y'ga mysk an digomposter a wrys.
Max Planck

**Max Karl Ernst Ludwig Planck** (23 Ebrel, 1858 – 4 Hedra, 1947) o fysegydh a Almayn. Ev a dhiskudhas mekanek kwantum ha gwaynya Pewas Nobel rag Fysegieth 1918. Genys veu Planck yn Kiel, Holstein, dhe deylu roasek. Lies esel an teylu re wrussa hwithrans yn lies testen akademek dyffrans. Y das o professor pennskol yn lagha.

Planck a dhallathas studhya fysegieth yn 1874 ha dos ha bos dyskador yn 1878. Ev a waynyas doktourieth yn 1879 ha doktourieth ughella Privatdozent yn 1880.

Yn 1900 Planck a dhiskudhas an laghys dewynnyans tesel ha, der an ober na, ev a formyas damkanieth kwantum. Ev a waynyas Pewas Nobel rag Fysegieth yn 1918 rag y ober ow tochya tybieth kwantum. Ev a wrug maga roasow Albert Einstein, mes dibarow orth Einstein, ev a besyas triga yn Almayn an spys Nazi.
Archaea

**Archaea** ew bagas a organedhow ungell. An hanow a dheu dhort an Greka *αρχαία*, "an eyl koth". Anjei ew isradnans a bris a organedhow bew.

Archaea ew organedhow bian, sempel. Diskudhys vons en kensa en kerhydnedhow pelha (pellgares po *extremophiles*), bes lebmyn tybys ew ago bos kebmyn en studhyow mygyl ewedh. Lies udn a ell treusvewa en temperedhow pur ûhel (dres 80°C) po isel, po en dowr pur holanek, trenk po alcaliek. Kevys yw nebes anodhans en geysers, tell hydrothermel en dadn vor , ha fentydnyow oyl. Ema dhe whithrans a-dhiwedhes diskudhys archaea dhe dhebri bolelmanek (ammonya) en gweres ha dowr an mor. 

E'n termyn ew passyes, classys vons war-barth ha bakteria avel prokaryotes po monera, henwys **archaebakteria**, bes hedhyw aswonys ew hedna avel myskemeryans. Ema dhe Archaea story esplegyansek anserhek, ha ma anjei ow tiskwedhes lies dyffrans en aga bewgemygieth dhort furvow erel a vownans. Classys enjei lembyn avel arlotteth diblans e'n Wedhen Bownans. E'n system ma, an teyr scorren diblans a esplegyans ew Archaea, Bakteria hag Eukaryota.

Archaea ew, pecara bakteria, prokaryotes: organedhow ungell nag eus ganja sprusednow nag organellow kell a'n ehen eukaryote.

## Kehevelyans dhe arlottethow erel
Ema an vosen a sew ow komparya gnasow an teyr arlotteth. 

## Fethow a les a-dro dhe archaea
*Na ell eghen vetholl a archaea usya fotosynthesis
*Ema Archaea ow tinytha en tireydhel hepken
*Lies ehen a archaea a drig en kerhydnedhow pelha 
*En tihaval dhe vakteria, na wra archaea askorra sporow 
*Archaea ew kebmyn e'n mor bras, en plankton en arbednek. Anjei a gomprehend a-dro dhe 20% a gellow korrbryv e'n mor bras 
*Carl Woese a dhiskudhas archaea en 1978  

## Gwlaskordhow ha fylumow

*Euryarchaeota 
**Methanopyri
**Methanococci 
**Eurythermea 
**Neobacteria 
*DPANN
**ARMAN
***Micrarchaeota 
***Parvarchaeota 
**Aenigmarchaeota
**Diapherotrites 
**Nanoarchaeota 
**Nanohaloarchaeota 
**Pacearchaeota 
**Woesearchaeota
*Proteoarchaeota 
**(TACK) Filarchaeota
***Aigarchaeota 
***Bathyarchaeota 
***Crenarchaeota
***Geoarchaeota 
***Korarchaeota 
***Thaumarchaeota
**Asgardarchaeota
***Lokiarchaeota
***Thorarchaeskeusennik|ota
***Odinarchaeota
***Heimdallarchaeota


25K15pA9Def4sec_Arman_4_Box1.png|skeusennik|Parvarchaeum acidiphilum
Methanosarcina_barkeri_fusaro.gif|skeusennik|Methanosarcina barkeri fusaro
RT8-4.jpg|skeusennik|Sulfolobus tengchongensis
Urzwerg.jpg|skeusennik|Nanoarchaeum equitans
Ernest Rutherford

**Ernest Rutherford, 1a Baron Rutherford a Nelson** (30 Est 1871 – 19 October 1937) o godhonydh Mordir Nowydh. Ev a waynyas Pewas Nobel yn Kymygieth yn 1908 rag y ober yn fysegieth sprusek ha rag y dhamkanieth kesweyth atomow.

Rutherford o onan a'n kynsa hwithrer yn fysegieth sprusek, wosa an diskudhans dewynnyans gans fysegydh Frynkek Henri Becquerel yn 1896. Rutherford a dhiskudhas an hanter-bewnans sprusek ha'n teyr rann a dhewynnyans henwys ganso Alpha, Beta ha Gamma. Ev a dhiskudhas ynwedh bos perthyglow alpha an sprusen a Heliom. Y arbrov Geiger–Marsden a ledyas dhe'n taklow godhvedhys genen hedhyw a-dro dhe'n kesweyth atomek.

Yn 1919, Rutherford a wrug an kynsa dasoberyans sprusek kreftek y'n bys may hwrug ev gorra perthyglow alpha gans gas nitrojen dhe wruthyl perthyglow a isotopow oksyjen ha protonow. Hemm o treylva sprusek, chanjya gas nitrojen gas yn gas oksijen.

An elven kymyk rutherfordiom (elven 104) o henwys warlergh y hanow yn 1997.
Paper nowodhow

**Paper nowodhow** yw dyllans periodek gans kedhlow skrifys a-dro dhe negysyow a-lemmyn. Paperyow yw dre vras pryntyes yn ynk du war paper gwynn, mes moyha paperyow yw kavadow warlinen ynwedh. I a yll kontaynya kedhlow a-dro dhe politegieth, negys, sport hag art, hag y'ga mysk yma taklennow aral kepar ha kolovennow brys, darganow gewer, gormoledhow an varow, krowseryow po komigow.

Nebes paperyow gans anserghogeth pennskrifek krev, journalyans a nas uhel, hag redyereth vras yw 'paperyow a govadh'. An paperyow a govadh y'n Ruwvaneth Unys yw *[[The Daily Telegraph]]*, *[[The Times]]*, ha *[[The Guardian]]*.

## Devynnow
Thomas Aquinas

**Sen Thomas Aquinas**, (1225 – 7 Meurth 1274) o pronter Katholik Dominican ha filosofer a Itali hag ev yw sans Katholik. Genys veu ev yn Roccasecca, mab a Yurl  Andulf a Aquino ha Yurles Theodora a Teano.

Yth esa y adhyskans a-varr orth managhti Benedictine yn Monte Cassino. Yn Pennskol Naples, ev a studhyas filosofieth, theologydh Katholik, istori an eglos, lagha an eglos ha furvwasonieth.

Erbynn 1240, ev a erviras bos broder du gans an Ordyr Dominican nowydh. Awos bos res dhe vreder dhu dilea rychys a'n bys ma, y deylu a'n kachyas rag gul dhodho sewya lergh y ewnter ha dos ha bos abas Benedictine. I a'n gorras yn-dann naw alhwedh yn kastel dhe janjya y vrys. Byttegyns, pan wrussons i y dhyllo wosa dew vledhen, ev a junyas an breder Dominican hware.

Awtour o ev an argyans kosmologyl. Y lyver an moyha aswonnys yw *Summa Theologica.* Onan a'n 33 Doktour a'n Eglos yw ev. 

Aswonnys yw ev ynwedh rag y ober gans lagha naturel. Yth esa savla optimistek dhodho hag ev a grysis bos gnas mab den dhe wul taklow mas a-derr tebel.
Andesit

**Andesit** ew karrek danek esherdhek hanter for' en y gomposyans tredh rhyolit ha basalt. An keth komposyans a vonyow ew andesit avel karrek esherdhek ha'n garrek bloutonek diorit. Dell ew usys, y wiasedh ew gwrisow munys po kres ha'y gomposyans dre vras a wrysven potassiom keffrys ha pyroksen po hornblend. 

Tipek ew andesit a barthow tansugna, ha thew an garrek warthevyek en gwaragow enysow. Keffrys ha basalt, kevys ew andesit en kresten an planet Meurth. An hanow andesit a dheu dhort kadon menedhyow Andes, lebmath uji palster nodho. Usys veu an hanow en kensa gen Christian Leopold von Buch en 1826.

Drefen bos lava andesit mar lujek, pur hedardh ew an menedhyow tan thew stratoloskvenydhyow herwydh usadow.