Kernewek

**Kernewek** po **Kernowek** yw yeth keltek Kernow. Bretonek yw y gar nessa, hag yma an dhiw yeth na, gans Kembrek, ow kul an bagas Brythonek a'n kordh keltek.

Yma an yeth ow kevrenna 80% a'y erva selvenek gans Bretonek, 75% gans Kembrek, ha 35% gans an yethow Godhalek, Iwerdhonek ha Albanek. Yma Kembrek ow kevrenna 70% a'y erva selvenek gans Bretonek.

Avel yeth ranndiryel a Gernow, yma Kernewek dhe les dhe'n gre sodhogel, hag yma Konsel Kernow (*gwelewgh [[Politegieth Kernewek|Politegieth Kernow]]*) ow ri arghans rag hwarfedhyansow y'n yeth dasserghyes.

## Lien
:*Erthyglow leun a vanylyon: [[Lien Kernewek]] ha [[Skriforyon yn Kernewek]].*

Yma dew vagas a oberow lien Kernewek, herwydh an prys. An kynsa yw an lien hengovek, hag an nessa yw lien an dasserghyans. Menegh gatholik ha pronteryon erel a skrifas oberow chif a'n lien hengovek. An lien arnowydh yw askorras kenedhlogoryon hag erel a erviras gul devnydh a'n yeth. Y'n termyn ma, brassa yw korf an lien arnowydh ages an korf hengovek.

Kernewek yw pupprys skrifys y'n lytherennek romanek, mes war-lergh manerow pals. Yn Kernewek hengovek, oberow liennek o skrifys yn peswar system dre vras: onan an *Vocabularium Cornicum* (Kernewek Koth); onan a Gernowek Kres (warbarth gans vershyon arbennek Radulphus Ton); onan a Gernewek diwedhes a-dro dhe Bensans (Tonkin, Borlase, an teylu Boson h.e.); hag onan a Edward Lhuyd.

## Istori an yeth

Yth esa trigoryon Vreten Veur ow kewsel yeth keltek kyns termyn Iulius Caesar. An Romanyon a asas an enys yn 410, hag an Sowson a drevesigas yn Pow Sows. Kas Dyrham yn 577 a dhiberthas an Vrythonyon yntra "Brythonyon an Worlewin" (an Gembroyon) ha "Brythonyon an Dehow" (an Gernowyon).

Yn 936 y tryghas luyow Athelstan (an myghtern sows) bro Kernow hag apoyntya Dowr Tamer avel an amal ynter tus Dewnans ha'n Gernowyon. Yma nebes skrifennow **Kernewek Koth** ow tydhya a'n oos ma, yn arbennek an *[[Vocabularium Cornicum]]*.

An Pla Meur a hedhas Breten Veur yn 1349. Yth esa kemmys ankow na dhaskavas niver a Gernowegoryon nevra hwath. Y'n degbledhenyow ow tos, y skrifas hwelow chif a lien **Kernewek Kres** – an *[[Ordinali]]* ha *[[Beunans Meriasek]]* – yn Kollji Glasnedh (sodhva a epskobeth katholik Karesk). Mes yth esa an yeth hwath ow kelli hy hys. Kaws a Rebellyans an Lyver Pysadow yn 1549 o enebi an lyvrow pysadow protestant nowyth, skrifys yn Sowsnek yn unnik.

**Kernewek Diwedhes** a dhisplegyas yn 17ves kansblydhen yn kevrangow Pennwydh ha Kerrier. Sempelheansow gramasek hag omgerdh fonologiek o gnasow arbennek an oos ma. Yth esa an skoler brythonek Edward Lhuyd yn Kernow ow studhya an yeth y'n furv dhiwedhes ma yn 1700. Unn a'n diwettha Kernowegoryon aga mammyeth o Dolly Pentreath a Borthenys; hi a veu marow yn 1777.

A-dhia 1904, nebes aktivedhyon a omgemmeras kaskyrgh rag dyski, devnydhya ha dasvywa an yeth y'n Dasserghyans Kernewek. Yn 1986, an omsav Kernewek a wodhevis fols yn tri bagas; mes ny lehas an niver a studhyoryon an yeth. Wosa kansblydhen a vywder tavosel, an yeth a gavas hy haswon gans Senedh an Ruvaneth Unys avel taves ranndiryel Gernow yn 2002 yn-dann an Chartour Europek rag Yethow Ranndiryel po Minoryta.

## Studhyans
:*Gwelewgh [[Studhyansow Kernewek]] rag rol a lyvrow gramasek, gerlyvrow, h.e.*

Y'n 17ves kansbledhen, William Scawen (1601–1689) o onan a'n kynsa tus a vynna kuntelles lavarow ha remenans an yeth kernewek. Nebes termyn wosa henna, y tisplegyas skol antikwaris Pennwydh a-dro dhe John Keigwin, an teylu Boson, William Borlase, h.e. An skoler kembrek Edward Lhuyd (onan a'n fondyers a studhyow Keltek) a oberas warbarth gans eseli an bagas ma. Kansblydhen wosa henna ogatti, William Pryce (1725(?)–1790) a berhennogas hwithransow Kernewek Lhuyd ha'ga dyllo avel *Archaeologia Cornu-Britannica* (1790). Rowedh meur esa dhe'n lyver ma y'n bledhenyow a-varr a studhyansow Kernewek, kyns skoloryon dhe wodhvos bos Lhuyd an awtour chif.

Attendya an taves Kernewek a wrug moy ha moy a akademedhyon y'n 19ves kansbledhen.

Edwin Norris (1795–1872) a dhyllas an *[[Ordinali]]* yn 1859 (*The Ancient Cornish Drama*), warbarth gans treylyans Sowsnek ha gramasek Kernewek. Whitley Stokes (1830–1909), den laha a Iwerdhon, o den a boos yn studhyansow Keltek; dyllansow *[[Gwrians an Bys]]* ha *[[Beunans Meriasek]]* ev a wrug warbarth gans gerva a 2000 ger. An skoler bretonek Joseph Loth (1847–1934) a studhya Bretonek ha Kembrek warbarth gans Kernewek. Ev a dhylla lies erthygel a-dro dhe'n yeth Kernewek yn *Revue Celtique*. Henry Jenner, kynsa hembrenkyas an dasserghyans, a avowys Loth ha Stokes avel ragresegedhyon a res dhodho. *[[Llawlyfr Cernyweg Canol]]* o gramasek Kernewek Kres gans Henry Lewis hag esa dhe les dhe A.S.D. Smith ha Kembregoryon erel. Revd Robert Williams a skrifas *Lexicon Cornu-Britannicum* (gerva) yn 1865, ha Dr Frederick W.P. Jago unn gerlyver Sowsnek-Kernewek yn 1885.

Gramasek ha gerva Kernewek o materow alhwedhel sertan rag gedyoryon an Dasserghyans: Jenner, Hal Wyn, Mordon, Caradar, h.e. Yma Ray Edwards, Oliver Padell, Nicholas Williams, Richard Gendall ha Ken George ow pesya aga hwithransow bys an dedhyow ma. A-der an Dasserghyans, kevrohow notadow dhe studhyansow an yeth kernewek a wrug Paula Neuss, Brian Murdoch, Lauren Toorians, hag erel.

## Fonologieth
Yma lies tybyans a-dro dhe fonologieth Kernewek a'n eyl oos ha'n aral, ha nyns eus unnveredh war lies poynt posek. Yn-mysk an skoloryon ow studhya an maters ma lemmyn, y tegodh notya Nicholas Williams, Ken George, Charles Penglase, Richard Gendall hag Ifan Wmffre.

War-lergh Ken George, fonologieth Kernewek a-dro dhe dermyn *[[Beunans Meriasek]]* a via moy po lyha yndella:

Notyewgh George dhe brederi bos  bagasow kesonennow: .

Ny grys Nicholas Williams bos dyffrans ynter  hag  yn Kernewek Kres, naneyl ynter  hag . Hwath pella, Mordon ha skodhyoryon Kernewek Unys a-lemmyn na grysa bos dyffrans ynter  hag  yn Kernewek Kres.

Yma Iwan Wmffre ow terivas bos fonologieth Kernewek Diwedhes yndellma:

Notyewgh Wmffre dhe brederi bos /kʷ, gʷ/ bagasow a gesonennow: /k+w, g+w/, mes /ʍ/ kesonen hy honan. Nyns yw ev sertan yw po nag yw /z/ dihaval yn fonologek dhe /s/, /ʒ/ dhe /dʒ/, po /ħ/ dhe /h/.

## Gramasek
Kernewek a'n jeves lies poynt gramasek haval dhe yethow brythonek ha keltek erel – rewlyans selvenek a lavarow VSO, treylyansow, kesyewa rag-geryow,  h.e.

## An Dasserghyans
*Erthygel leun a vanylyon: [[Dasserghyans Kernewek]]*

Dedhyow alhwedh a dhasserghyans an yeth:
* 1904: Henry Jenner a dhyllo *[[Handbook of the Cornish Language]]*, hwel kynsa an dasserghyans arnowydh
* 1928: Gwrians Gorsedh Kernow
* 1929: Robert Morton Nance a sel savon rag an taves dasserghys, Kernewek Unys yn y ober, *Cornish For All*
* 1938: *Cornish-English Dictionary* gans R Morton Nance a omdhiskwedh
* 1951: A.S.D. Smith a skrif *Trystan hag Ysolt*
* 1984: Melville Bennetto a skrif *[[An Gurun Wosek a Geltya]]*, an kynsa romans yn Kernewek
* 1986: Richard Gendall a sel Curnoack Nowedga
* 1986: Ken George a re y dhesin rag lytherennans dasfurvys, Kernewek Kemmyn, dhe Gesva an Taves Kernewek y'n hwel *Pronunciation and Spelling of Revived Cornish*
* 1992: *Gerlyver Kernewek Kemmyn: An Gerlyver Meur* gans Ken George a omdhiskwedh
* 1995: Nicholas Williams a dhyllo chanjyow dhe Gernowek Unys avel Kernowek Unys Amendys
* 2000: *English-Cornish Dictionary: Gerlyver Sawsnek-Kernewek* a omdhiskwa
* 2002: An *[[Testament Nowydh]]* a omdhiskwa yn KUA
*2003: Aswonnys yw an yeth gans governans an RU yn-dann an Chartour Europek rag Yethow Ranndiryel po Bian
* 2004: An *Testament Nowydh* a omdhiskwa yn KK
*2008: Agriys yw an Furv Skrifys Savonek
*2011: Dyllys veu kensa treylyans leun an Bibel yn Kernewek gans Nicholas Williams

## Kampollansow
* Henry Jenner. 1904. *[[Handbook of the Cornish Language]], Chiefly in its Latest Stages with Some Account of its History and Literature*. David Nutt, Loundres.
* Peter Berresford Ellis. 1971. *The story of the Cornish language*. Truru : Tor Mark Press.
* Ken George. 1993. "Cornish". *The Celtic Languages*, pennskrifas gans Martin Ball. Routledge, Loundres.
* Iwan Wmffre. 1998. *Late Cornish*. Lincom Europa, München.
* Wella Brown. 2001. *A Grammar of Modern Cornish.* Kesva an Taves Kernewek, Kelliwik.
* Ferdinand, Siarl (2013). Brief History of the Cornish language, its Revival and its Current Situation. ''E-Keltoi'', Vol. 2, 2 Dec. pp.&nbsp;199–227