open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ann Trevenen Jenkin

Ann Trevenen Jenkin (mis Ebrel 1930 - 8 mis Ebrel 2024) o an kynsa benyn ynstallys avel Bardh Meur yn Kernow hag y'n bys Keltek oll. Dyskadores ha lyvrores o hi yn kalwesik. Yn 2003, hi a skrifas lyver byrr rag fleghes yn kever ki a wrug rann a Geskerdh Kernow bys Loundres yn 1997 yn kovheans Omsav 1497.  yw hy hanow bardhek.

## Devynnow

*Brief Biography - Ann Trevenen Jenkin
Yeth ranndiryel

Omsav rag ammok a'n **tavosow ranndiryel** re dheuth ha bos tuedh poesek a-dreus Europa a-dhia an blydhynyow 1990. 

Styrys yw an savla "soedhogel" avel yeth ranndirek yn-dann an Chartour Europek rag Yethow Ranndiryel ha Nebes Kewsys.

An tavosow ranndiryel y'n Rywvaneth Unys yw:
* Kembrek yn Kembra
* Gwydhelek ha Skots y'n Alban
* Wordhonek ha Skots a Ulster yn Kledhbarth Wordhon
* Kernewek yn Kernow (a-dhia 2002)

Yethow keltek yw an tavosow ma oll, saw skots (ha skots Ulster).

Yma'n Soedhva Ewropek a-barth Tavosow Le Devnydhys ow promovya yethow ranndiryel yn dyllans, adhyskans, tavethlians, h.e.

## Kevrennow yn-Mes
* Gwiasva an Soedhva Ewropek a-barth Tavosow Le Devnydhys yn Kernewek (teyr rannyeth) po Sowsnek
Historia Regum Britanniae

***Historia Regum Britanniae*** yw istori hengovek a Ynys Vreten Veur skrifys yn 1133 gans Jeffri a Venow. Herwydh Jeffri, an lyver yw treylyans a lyver pur goth yn yeth vrythonek. Yma an *Historia* ow terivas dalleth tarosvannus an dus vrythonek y'n Troys, omladh Karasek erbynn an Romanyon, ha hwedhlow an Myghtern Arthur. Yma'n istori ow turya bys an Sowson dhe drygha Ynys Breten y'n 7ves kansblydhen.

Yn mysk lies rewler kyhwedhlys y'n istori, an moyha notyadow yw:-
* Brutus Vreten – fondyas an drevesigeth Troyek yn Breten Veur hag a ros y hanow dhe'n ynys
* Lyr – aswonnys der wari Shakespeare, *King Lear*
* Kaswallon – myghtern an Vrythonyon pan dryghas Iulius Caesar
* Luk – an kynsa myghtern kristyon yn Breten
* Koel Hen – aswonnys der rim floghva sowsnek
* Kostennin Veur – an kynsa Emperour Kristyon a Rom
* Vortygernus – an myghtern a dhynnerghis Hengest hag Hors yn Breten
* Arthur – an myghtern a voyha bri oll

Dres lies kansblydhen, nyns o disputys gwiryonedh an *Historia*, devedhys skon. Istori Jeffri yw garow ha digyfyans, mes yma hi ow tyghtya sel rag leun a lyenn sowsnek ha kembrek. Dallethvos an istori yw skrifennow Nennius ha Gildas warbarth gans brutyow kembrek ha mammskrif gellys. Yma istorioryon arnowydh ow krysi, dre vras, bos *Historia* fugieth kemmyskys gans nebes elvennow a wirder. Yn *The Age of Arthur*, y skrif John Morris unnweyth hy bos mynnys avel ges.
Jeffri a Venow

**Jeffri a Venow** (a-dro dhe 1100 bys 1154 OK) o skrifer yn yeth latin a *[[Historia Regum Britanniae]]*, *Vita Merlini*, hag oberow erell. Kembro a dhevedhyans Frynkek ha Bretonek o ev. Geoffroi o kloerek a dheuth ha bos epskop Lannelwy yn Kembra. Yma "Sita an Lyjyons" (Caerllion, yn Konteth Menow) ow kwari rann boesek y'n *Historia*.

## Oberow lyennek
**Prophetiae Merlini
**Historia Regum Britanniae
*''Vita Merlini
Adheskans yn Kernow

Rann boesek a **adhyskans yn Kernow** yw an Pennskolyow Kesunys yn Kernow, gans aga kres yn Pennrynn. Yma lies Kernow ow kasa Kernow rag aga adhyskans, yn arbennik yn Pennskol Karesk, Kardydh, Loundres, Rysoghen, po pennskolyow erell.

Y fydhir may fydh brassa le dhe'n yeth kernewek yn adhyskans wosa dendil savla avel yeth ranndiryel.
Brythonek

Skorenn a'n teylu yethow Keltek yw an tavosow **Brythonek**, usi gelwys nepprys **Predennek**. (Goedhelek yw an skorenn arall.) Y kewsir teyr yeth vrythonek a-lemmyn:
* **[[Kembrek]]** yn Kembra hag Arghantina gans nebes 611 000 berson
* **[[Kernewek]]** yn Kernow (hag Ostrali, Pow Sows, h.e.) gans martesen 3 500 berson (mes ny's kewsons yn freth marnas nebes kansow anedha)
* **[[Bretonek]]** yn Breten Vyghan gans nebes 275 000 berson

Yth esa an tavosow brythonek kyns kesunys bys diwedh an Oesow Kres, mes nebes dyffransow yntra Kembrek ha Kernewek-Vretonek a omdhiskwedhas y'n 8ves kansblydhen. Y kewsys rannyethow brythonek yn Dewnans bys an 10ves kansblydhen; yn Kledhbarth Pow Sows ha Deghowbarth Alban bys an 13ves kansblydhen martesen (homm yw an yeth "Kumbrek" po *Cumbrian*), ha Kledhbarth Alban bys an 11ves kansbledhen (hemm yw Piktek,an yeth kowsys gans an Piktyon).

Kembrek a'n jeves an sallwa studh soedhogel. Y hyllir klywes Kembrek yn Kuntelles Kenedhlek Kembra, yn pennskolyow, eglosyow, ha war an radyo ha pellwolok. Kernewek yw aswonnys avel yeth ranndiryel Kernow a-dhia mis Du 2002; mes nyns eus an studh ma hwath dhe Vretonek. Byttegyns, governans an ranndir Breten Vyghan a selyas *Ofis ar Brezhoneg* rag avonsya an devnydh a Vretonek.
Gweriniethoryon Livrel

**An Weriniethoryon Livrel** yw parti politek y'n Rywvaneth Unys. Krev yns i yn politegieth Kernow. Gwag yw lywydhyans an parti rag an lywydh kyns, Jo Swinson, a fyllas hy esedh yn dewisyans yn 2019. Yma gansa 11 esel Senedh yn Westminster a-dhia an dewisyans na. Fondys yn 1988 o an parti avel kesunyans an Parti Livrel koth gans an Parti Kowethasel-Werinel.

## Ledyoryon
*Paddy Ashdown, ledyer a-dhia 1988 dhe 1999
*Charles Kennedy, ledyer a-dhia 1999 dhe 2006
*Menzies Campbell, ledyer a-dhia 2006 dhe 2007
*Nick Clegg, ledyer a-dhia 2007 dhe 2015
*Tim Farron, ledyer a-dhia 2015 dhe 2017
*Vince Cable, ledyer a-dhia 2017 dhe Gortheren 2019
*Jo Swinson, ledyores a-dhia Gortheren 2019 dhe Kevardhu 2019
::*[[Ed Davey]] ha [[Sal Brinton]], ledyoryon interim a-dhia Kevardhu 2019 dhe Genver 2020* 
::*[[Ed Davey]] ha [[Mark Pack]], ledyoryon interim a-dhia Genver dhe Est 2020*
*Ed Davey ledyer a-dhia 2020

## Eseli Senedh a-lemmyn

*Alistair Carmichael, Esel rag Orkney ha Shetland
*Wendy Chamberlain, Esel rag Fife North-Est
*Daisy Cooper, Esel rag St Albans
*Ed Davey, Esel rag Kingston ha Surbiton
*Tim Farron, Esel rag Westmorland ha Lonsdale
*Christine Jardine, Esel rag Karedin West

*Wera Hobhouse, Esel rag Bath
*Sarah Olney, Esel rag Park Richmond
*Layla Moran, Esel rag Oxford West ha Abingdon
*Jamie Stone, Esel rag Caithness, Sutherland ha Easter Ross
*Munira Wilson, Esel rag Twickenham

## Eseli Chi an Arlydhi a-lemmyn

*Sal Brinton, Baroness Brinton
*Sally Hamwee, Baroness Hamwee
*Brian Paddick, Baron Paddick
*Matthew Taylor, Baron Taylor of Goss Moor
Andrew George

**Andrew Henry George** (genys an 2a a vis Kevardhu 1958) yw politeger an Rywvaneth Unys. Esel a'n Senedh Livrel-Werinel yw ev dhiworth Porth Ia yn Kernow. Esel a Vebyon Kernow o ev kyns treusfurvyans MK ha bos parti politek. Yma ev owth avonsya an yeth Kernewek hag an kaskyrgh rag Senedh Kernow hwath. 

Y gynsa areth y'n Senedh George a wrug yn Kernewek yn 1997. Yn 2005, ev ha Dan Rogerson a de aga liow avel Senedhoryon yn Kernewek gans an geryow ma: 


:"My a le gans Dyw Ollgalloesek dell vydhav len ha perthi omrians gwir dhe Hy Braster an Vyghternes Elisabeth, hy Erys ha Sywyoryon, herwydh an lagha. Ytho Dyw re'm gweresso."https://web.archive.org/web/20060622210323/http://www.cornish-language-news.org/viewnewssection.asp?lang=3


## Kevrenn yn-Mes
* Gwiasva
Yethow Eyndo-Europek

An **yethow eyndo-europek** a furv gordeylu kowrek a yethow, kewsys yn arbennik yn Europa, Amerika, hag Asi Soth ha Kres (ow synsi ynni Eynda). Yma poblansow ow kewsel yethow eyndo-europek yn Ostralasi hag Afrika Deghow ynwedh, hag avel yethow nessa y hwrer devnydh a yethow eyndo-europek y'n Norvys oll.

Ottomma rol a deyluyow yethow y'n gordeylu eyndo-europek:
* Keltek (†Gallek, †Keltiberek)
** Brythonek (Bretonek, Kembrek, Kernewek, †Kelesonek)
** Goedhelek (Albanek, Wordhonek, Manowek)
* Italek (†Latin, †Oskanek, †Oumbrian)
** Romanek (Asturyek, Frynkek, Galijek, Italek, Katalanek, Oksitanek, Portyngalek, Rymanek, Spaynek, Wallonek)
* Germanek
** Germanek North (Danek, Faroyek, Islandek, Norgaghek, Swedek)
** Germanek West (Afrikaans, Almaynek, Almaynek Isel, Frisek, Iseldiryek, Luksembourgek, Sowsnek)
** Germanek Est (†Gothek)
* Baltek (Latviek, Lithywanek)
* Slavek
** Slavek Est (Belarussek, Russek, Ukraynek)
** Slavek West (Chekek, Kashoubek, Polonek, Slovakek)
** Slavek Soth (Bulgarek, Makedoniek, Serbek, Kroatek, Slovenek)
* Grew
* Albaynek
* Armeniek
* Eyndo-Iranek
** Iranek (Kurdek, Osetek, Persek, Balouchi)
** Nouristani
** Dardek (Kashmiri)
** Eyndek (Bengali, Hindi/Ourdou, Marathi, Sanskrytek, Panjabi, Rromani)
* Togharek (†Togharek A, †Togharek B)
* Anatolek (†Hittitek)


† *Yeth na gewsir namoy*


Y tybir an yethow Eyndo-Europek dhe dhalleth yn neb le a-dro dhe'n Mor Du: Russi dheghow, Ukrayn, po Turki martesen.
Lannales

**Lannales** yw gwig yn Howldrevel Kernow, ogas dhe Essa. Yma hanow sowsnek an wig, ***St Germans*** ow talleth gans hanow an eglos a usi ena, eglos *Sancti Germani*. 

Bys 1050 a lyha, Lannales o se epskob Kernow; mes a-wosa y tisplegyas an epskobeth tu ha Karesk. A-dhia dasfondyans Epskobeth Kernow yn 1876, y teuth Lannales ha bos se epskop sufragan rag Howldrehevel Kernow.

Yma Chi Trevanta yn kyrghynn an wig.
Trevanta

**Trevanta** yw hanow manerji yn Penntorr, yn Howldrehevel Kernow a-ugh Dowr Tamer ogas hag Essa. A-barth Syrr William Carew y feu an chi drehevys y'n blydhynyow 1710.
Kembra

**Kembra** (Kembrek: *Cymru*) yw onan a'n powyow Keltek. Rann yw a'n Rywvaneth Unys. Pow Sows yw y gentrevek unnik, mes yn ogas yma Wordhen, Kernow, Alban, hag Ynys Manow (powyow keltek erell) a-dreus Mor Wordhon, an Mor Keltek, po Mor Havren. 

Kembra yw konna-tir menydhek yn Howlsedhes Breten Veur. Glow hag owr o poesek yn erbysieth Pow Kembra seulajydh, mes yma an balyow ow nagha a-dhia an blydhynyow 1970. 

Hanow usys treweythyow rag an pow yw **Prynseth Kembra** (*Tywysogaeth Cymru* yn Kembrek, *Principality of Wales* yn Sowsnek), mes nyns eus gans Pryns Kembra gweythres marnas arwoedhek yn governans an pow.

Yma omrewl finwedhys dhe'n pow a-dhia 1999, pan omguntellas Kuntelles Kenedhlek Kembra (lemmyn: Senedh Kembra) yn Kardydh wostalleth.

Abertawe ha Kasnowydh yw an trevow chyf war-lergh an benncita. Trevek ha diwysyansek yw glynnow Deghow Kembra, mes nyns eus poblans meur yn menydhyow Kres ha Gogledh Kembra.

An Normanyon a dryghas Kembra dre nebes tonnow, ha'n diwettha yn 1282. Rebellyans Owain Glyndŵr a-dhia 1400 bys 1409 a dhaswrug prynseth anserghek dres termyn. Yn 1536, Kembra a dheuth ha bos rann a Ruwvaneth Pow Sows.

## Ranndiryow chyf
Yma 22 "ranndir jyf" yn Kembra a-dhia 1996: 3 tre, 9 konteth, ha 10 burjestra gonteth.
Ponswad

**Ponsrys** (yn ; KU: **Ponswad**) yw tre yn Kledhbarth Kernow, Breten Veur. Yth esa an dre yn kevrang Tryger seulabrys; hedhyw unn a'n dew gres menystrans a ranndir Kledhbarth Kernow yw hi. Yma Ponsrys orth aber Avon Kammel. Y boblans yw  den.
Porthbud

**Porthbud** yw port byghan yn Kernow, Breten Veur, war Vor Havren orth aber Avon Bud. Yma 4674 a drigoryon y'n dre. Yma'n dre menestrys warbarth gans Strasnedh, tre marghas 2 km dhe'n howldrevel, gans Konsel Tre Porthbud-Strasnedh. Klegerek yw an morrep dhe soth an dre. Tornyaseth yw an diwysyans chyf; pyskek hag esperthyans growdir o diwysyansow poesek seulabrys.

An Dowrgleudh Porth Bud a dhyworth an lok-vor yn Porth Bud dhe Helebridge ogas dhe Marhamchurch.
Porthia

**Porthia** yw tre yn Kernow. Wosa devedhyans an hyns horn yn 1877, Porthia a dheuth ha bos kres tornyaseth ha trevesigeth lymnoryon. Yma trevesigeth lymnoryon ow turya omma bys hedhyw. Yma dhe Borthia poblans a 10,748 triger.

Yma an virva art Tate Porthia y'n dre.

## Gweler ynwedh
*Porthia (pastel vro Senedh an RU)
Ryskammel

**Ryskammel** () yw tre yn Kernow, Breten Veur. Avel Dintagell (gwig gentrevek). Y boblans yw .

Yma'n dre war Avon Kammel yn Kledhbarth Kernow. Kyllas o hy chyf diwysyans. Y'n eur ma, yma Gwithti Kledh Kernow y'n dre ha tornyaseth yw an diwysyans an moyha.

Ryskammel yw an destenn a nebes henhwedhlow yn kever an Myghtern Arthur. Rag ensompel, kas Kammlann po lys *Camelot* a via yn Ryskammel herwydh an hwedhlow ma.

Yn Mis Gortheren 1988, ugens tonnas a *aluminium sulphate* re skoellys y'n tank kamm yn gweythva dhowr Lowermoor yn Bosvenegh, hag a dhefolas dowr Ryskammel ha'n gyrghynn. Yma hwath govynnow yn kever effeythyow an anfeusi dre'n hirneth, spit dhe gyns derivas dyllys yn Mis Genver 2005 gans desedhek govynn anserghek (furvys yn 2002).
Porthperan

**Porthpyran** () yw tre yn Karrek, Kernow, Breten Veur. Pub blydhen, yma'n dre owth hostya Lowender Peran, goel kes-keltek yn enor Sen Pyran.
Tewyn Plustry

**Tewynblustri** yw tre yn Pydra, Kernow, Breten Veur. Kres tornyaseth yw hi orth arvor an Mor Keltek yn ranndir Rostorrmoel. Tewyn Plustry yw an kres a helyow dons yn Kernow y'n eur ma.

Yma Tewyn Plustry ow tynnerghi nebes milvil a havysi ha godrigoryon erell pub blydhen – hemm yw moy ages sommenn dhewblek an poblans a Gernow oll. Mes an poblans sad yw  (19,562 yn niveryans 2001).
Epskobeth Truru

Epskobeth yn Eglos Pow Sows yw an Epskobeth Truru; yma hi ow synsi ynni Kernow oll, ha nebes plywow yn Dewnans. Y tasfondyas an epskobeth yn 1877, dell esa rann a Epskobeth Karesk a-dhia gres an 11ves kansblydhen. Timothy Thornton yw an epskop a-lemmyn; an peswardhegves epskop arnowydh yw ev. Yma dhe'n epskobeth penneglos vryntin yn Truru.

Yth esa se nebes **epskobow a Gernow**, a lyha, yn Lannales y'n Oesow Kres. Hedhyw, yma se sufragan yn Lannales ow synsi ynno Howldrehevel Kernow oll; yma'n remenant a Gernow yn-dann epskop Truru yn ewn.

Yma Kesva an Taves Kernewek ha Konsel Ekumenek Epskop Truru rag Servisyow y'n Yeth Kernewek owth omgemmeres projekt rag treylya an Bibel oll yn Kernewek Kemmyn ha Kernewek Unys, ow chekkya an treylyans erbynn tekstow Ebrow ha Grew. Y tyllas vershyon Kernewek Kemmyn a'n Testament Nowydh yn 2004.

## Epskobow Truru

#Edward White Benson 1877-1883
#George Howard Wilkinson 1883-1891
#John Gott 1891-1906
#Charles William Stubbs 1906-1912
#Winfrid Oldfield Burrows 1912-1919
#Frederic Sumpter Guy Warman 1919-1923
#Walter Howard Frere 1923-1935
#Joseph Wellington Hunkin 1935-1951
#Edmund Robert Morgan 1951-1960
#John Maurice Key 1960-1973
#Graham Douglas Leonard 1973-1981
#Peter Mumford 1981-1989
#Michael Thomas Ball 1990-1997
#William Ind 1997-2008
#Timothy Martin Thornton 2009-2017
#Philip Mounstephen 2018-
Sowsnek

**Sowsnek** yw yeth germanek kewsys gans 400 milvil a dus yn lies pow an Norvys. Yma an yeth ow talleth yn Pow Sows, Breten Veur; mes yma an niver brassa a sowsnegoryon ow triga yn Statys Unys Amerika y'n termyn ma. Nyns yw sowsnek yeth europek namoy, mes yeth treusvysek.

Synsys yn broyow gans poblansow meur a sowsnegoryon yw an re ma:
* Statys Unys
* Breten Veur
** Pow Sows
*** Kernow
** an Alban
** Kembra
* Kanada
* Ostrali
* Wordhon
** Repoblek Wordhon
** Kledhbarth Wordhon
* Afrika Dheghow
* Ynysek Eyndek an West
** Jamaica
** Trynses ha Tobago
** Barbados
** Guyana
* an Mordir Nowydh

Yn lies pow, sowsnek yw yeth soedhogel kewsys avel nessa yeth dre vras (rag ensompel, Eynda, Nijeri, po Pakistan).

Gans an yethow skots ha frisek, yma sowsnek ow kul rann a'n bagas sows-frisek, eev rann a'n yethow germanek west.
Eglos Pow Sows

**Eglos Pow Sows** yw an eglos kristyon selys yn soedhogel yn Pow Sows, Kernow, Ynys Manow, hag Ynysek an Chanel.

Eglos Pow Sows a dhallathas y'n gedrynn ynter Henry VIII hag an Pab yn kever torrva demmedhyans an myghtern. Yn 1536 yth esa Reyth Gorughelder ow kwarnya mayth o Henry VIII penn gorughel a'n eglos yn Pow Sows. (Yth esa diwedh an fols ma ynter Pow Sows ha Rom a-dhia 1553 bys 1559, yn termyn Maria Tudur, mes an vyghternes Elizabeth Tudur a dhasselyas an sovran avel penn gorughel a'n eglos.)

Penn an eglos yn-dann an sovran yw Arghepskop Kargens (Justin Welby a-lemmyn).

An skorrenn a Eglos Pow Sows yn Kernow yw Epskobeth Truru, diberthys yn 1877 a Epskobeth Karesk.
Dewnens

**Dewnens** po **Pow Densher** () yw konteth yn Pow Sows, a-dreus Dowr Tamar a Bow Kernow. Yma'n kontethow Gwlas an Hav ha Dorset war an Howldrehevel, Mor Havren a-gledh, hag an Chanel a-dheghow. 

Yma deg ranndir yn Dewnens, mes Awtorita unnik|awtoritas unnik yw dew anedha: nyns yns i menystrys avel rannow a Dhewnans.

* Aberplymm (unnik)
* Dewnens Est
* Dewnens Kres
* Dewnens North
* Dewnens West
* Karesk
* South Hams
* Teignbridge
* Torbay (unnik)
* Torridge

Yma unnek esel an Senedh gans Dewnens.

Petrek yw tasek an vro.

## Istori Dewnens
Wosa gasa an Romanyon, an Sowson skon a omsettyas orth Breten Veur. Y'n keth termyn, an Woedhyli a drevesigas yn Alban, Ynys Manow, ha Deghowbarth Kembra. Yn 577 OK, kas orth *[[Kas Deorham|Deorham]]*, ogas dhe Vristol, a dhiberthas an Vrythonyon a-gledhbarth (an Gembroyon) a Vrythonyon a-dheghowbarth (an Gernowyon po West-Kembroyon).

An Sowson a omgemmeras bresel erbynn an drigoryon vrythonek a Dhewnans (an *Dumnonii*) yn 614. Y teuth Dewnens ha bos rann a rywvaneth Wessex yn soedhogel yn 805. Æðelstán a Bow Sows a ordenas ladh leun a Vrythonyon dhewnansek rag klerhe an fordh dhe'n poblans sowsnek. Mes yth esa hwath tus a wodhya kewsel an tavas keltek bys yn 1400 (Risdon).

Yn 1549 yth esa **Rebellyans Lyver Pysadow** (yn Samford Courtenay) erbynn an lyvrow pysadow nowydh ha protestant.

## Erbys
Avel Gernow, yth esa Dewnens ow kemmeres sten ha kober a'n balyow y'n pervedh.
Tamer

**Dowr Tamer** yw avon fest yn soth-west Breten Veur. An Tamer a wra an amal yntra Kernow ha Pow Sows. Pennfenten an avon yw 6 km dhiworth arvor kledh Kernow war Vor Havren, mes yma hi ow tinewi dhe'n deghow hag ow junya an Chanel yn Kammas Aberplymm.

Bys 1974, yth esa nebes gwigow y'n north a Lannstefan, war du west an avon, ow kul rann a Dhewnans, mes rann a Gernow yns i lemmyn dhe'n brassa rann.

Diskwedhys yw an or ynter Kernow ha Pow Sows yn kres an avon war mappaow hedhyw, mes an Myghtern Athelstan a settyas an or ynter an dhiw vro orth glann sowsnek an avon y'n 10ves kansblydhen. Ny veu ervirans Athelstan chanjys gans lagha vydh a-wosa, ha rakhenna y hwelir bos an avon kowal rann a Gernow.

## Gwelewgh ynwedh
Dowrgleudh Teyl Tamar
Kollji Glasneth

**Kollji Glasneth** o kres a dhyskans managhek yn Kernow y'n Oesow Kres. Yth esa an kollji yn Pennrynn. Fondyes veu yn 1265 gans an epskop a Garesk. Omma y skrifas lies hwel pur-boesek a lyenn Kernewek: an *[[Ordinalia]]* ha *[[Beunans Meriasek]]*, gwariow kryjyk y'n yeth Kernewek. Terrys veu an kollji yn 1548 yn termyn an Dasfurvyans.

Dargan yn kever Kollji Glasneth yw an kottha kows leun sawyes y'n tavas Kernewek: *"In Polsethow ywhylyr anethow"* (Yn Pollsethow y hwelir anethow) &ndash; *Polsethow* o hanow koth war Lasneth. Yma'n lavar ma ow ragresek fonyans an kollji yn 1265, herwydh Henry Jenner (*[[Handbook of the Cornish Language|Handbook]],* 1904).
Kembrek

**Kembrek** (po ***Cymraeg*** y'n yeth hy honan) yw yeth keltek Kembra. Pur haval yw kembrek dhe'n yeth kelesonek hag o kewsys yn Alban deghow. Gans Bretonek ha Kernewek, yma Kembrek ow kul an bagas brythonek a'n kordh keltek.

Yma Kembrek ow kevrenna 70% a'y erva selvenek gans Bretonek, ha 75% gans Kernewek.

Herwydh niveryans 2004, yth esa 21,7% a boblans Pow Kembra ow kewsel Kembrek: hemm yw kressyans a 3% moy ages yn niveryans 1991.

Avel mammyeth, kreffa yw Kembrek yn Howlsedhes an pow: yn Gwynedh, Meryonydh, Ynys Mon, Konteth Kervyrdhin, kledhbarth Konteth Bennvro, ha Keredigyon.

Yma Senedh Kembra ow tevnydhya kembrek avel yeth soedhogel, ha diwyethek (yn kembrek ha sowsnek) yw menystrans an pow mar rewl.

Niver a Gembroyon a drevesigas rann a Batagoni yn Deghow Arghantina y'n 19ves kansblydhen. Yma aga threvesigeth, *Y Wladfa* war Avon Kammwy, ow kortos diwyethek yn kembrek ha spaynek.

## Gerva Kembrek
**Ffenestr* – "Fenester"
**Ble?* – "Ple?"
**Saesneg* – "Sowsnek"
**Gwely* – "Gweli"
**Dillad* – "Dillas"
**Meddyg* – "Medhek"
**Ci* – "Ki"
**Pob* – "Pub"

## Sampel - keheveli
A.S.D. Smith

**A. S. D. Smith** (1883-1950; y henwyn o Arthur Saxon Dennett, mes aswonnys yw pupprys avel A.S.D. Smith) o hembrenkyas a dhasserghyans an yeth Kernewek warbarth gans Robert Morton Nance. Bardh a Orsedh Kernow o ev, gans an hanow bardhek . Genys veu 27ves a vis Hwevrer 1883 yn Sussex, Pow Sows, an kottha a dhew vab dhe Arthur Smith, artydh, ha Harriet Annie Cadle, a Gonteth Kerlew.

Ev a studhyas Kembrek pan o ev yowynk, hag ev a skrifas dornlyver Kembrek, *Welsh Made Easy* y hanow, kyns ervira dyski Kernewek gans an lyver Kembrek *[[Llawlyfr Cernyweg Canol]]* skrifys gans Henry Lewis.  

Y'n vlydhen 1930 yth o Smith dyskador yn Tiverton le may tyski ev Kernewek dhe'n vebyon y'n skol. Pur sewen o an klassow ha rakhenna Smith a dhellos dornlyver an taves Kernewek, *[[Lessons in Spoken Cornish]]* y hanow.  Yn 1933 yth eth dhe driga yn Kernow le may tallathas dyski an yeth yn klassow gorthugherweyth.  Ev a oberi gans Nance rag askorra an *English-Cornish Dictionary* (*[[Gerlyver Sowsnek-Kernewek]]*) yn 1934.

Ev a askorras an kynsa lyver-termyn yn Kernewek yn tien, *Kernow* y hanow, mes an dyllans ma a worfennis pan dhehwelis Smith dhe Sussex yn 1936. Ev a besyas gans y studhyansow hag yn 1939 y tellos ev *[[Cornish Simplified]]* (*Kernewek Sempelhes*), lyver aswonnys yn ta.  Dyllansow erell a vri yw *[[Mabinogi|An Mabinogyon yn Kernewek]]* (hemm yw an kynsa dew hwedhel a beswar), *Nebes Whethlow Ber*, *The Story of the Cornish Language* (*Hwedhel an Yeth Kernewek*), *How to learn Cornish* (*Fatell dhyskir Kernewek*), *[[Whethlow an Seyth Den Fur A Rom]]* hag ev re worfennsa an brassa rann a dreylyans a'n hwedhel *[[Tristan hag Isolt|Trystan hag Ysolt]]:* an hirra hwel gwers y'n yeth Kernewek, pan verwis ev yn 1950.  Dyllys veu an gwers na yn 1951, unn vlydhen wosa y vernans 22sa a vis Du, 1950. Ynkleudhys yw yn korflann eglos Amberley yn Sussex.
Pow Sows

**Pow Sows** () yw unn a vroyow an Ruwvaneth Unys, war enys Breten Veur. Yma hanow an pow ow talleth gans an sowson, tus ermanek a dheuth y'n pow ma wosa eskerdh an Romanyon yn 410. Yma ganso nebes 50 milvil a drigoryon. An penncita ha cita brassa yw Loundres. Dowr Humbyr a dreus an pow hag a dhiberth an North a'n Soth. Dowr Havren ha Dowr Tavoes yw diw avon vras arall.

Yma 38 konteth hengovek yn Pow Sows. An or howlsedhes Pow Sows yw avon Tamar.

Pow Sows o gwlaskor unnik a-dhia dermyn Athelstan bys yn 1707, pan unyas ev dhe Alban.
Arthur Gernow

**Arthur** o hembrenkyas henhwedhlek an luyow brythonek erbynn an Sowson. Herwydh *[[Historia Regum Britanniae]]* gans Jeffri a Venow, **Myghtern Breten** o ev neb a verwis y'n vlydhen 542 OK. Geryes da yw ev yn arbennik yn henhwedhlow a Gembra, Breten Vyghan, Kernow, Pow Frynk, ha Pow Sows. 

Genys yn dinas Gorles, yurl Kernow, y fia ev herwydh Geoffroi. Margh Kynver o "Myghtern Kernow" yn y dermyn ev. Kalesvol o hanow y gledha. Y noy Moddras a'n ladhas yn Kas Kammlann wosa usurpya an gurun ha demmedhi an vyghternes, Gwynnever.

Yn *[[Bywnans Ke]]*, Arthur yw gelwys **Arthur Gernow** ('Arthur Gornow', 'Arthor Gurnow' yn lytherennans an vammskrif).

## Devynnow
*Nyns Yu Marow Myghtern Arthur “King Arthur is not dead”
Bretonek

**Bretonek** yw an yeth keltek a Vreten Vian Isel (kewsel yeth romanek ogas dhe frynkek, an *[[gallo]]*, a wre tus Breten Vyghan Ughel yn hengovek. Mes y'n eur ma, Frynkek yw an yeth kewsys gans an moyha riv a dus dres Breten Vyghan oll). Yn 2025, yth esa  107 000 **a dus** yn Breten Vyghan ow kodhvos kewsel Bretonek herwydh an INSEE (*Fondyans Godhvos Statistikel hag Erbysiethek Pow Frynk*). Yth esa neb 35 000 a vretonegoryon ow triga yn tylleryow erell yn Pow Frynk.

An nessa taves dhe Gernewek yw Bretonek. Nyns eus ganso savla soedhogel avel Kembrek, mes radyo ha pellwolok a davethel nebes towlennow yn bretonek pub dydh. Yma *Ofis ar Yezh Brezhoneg*, po Ofis an Yeth Vretonek (selyes gans governans Rannvro Breten Vyghan), owth oberi rag avonsya an taves.

## Pyth yw an ger rag...?
* Bretonek → *Breton* / *Brezhoneg*
* Dydh da → *Demat*
*Nos da → *noz vat*
* Dyw genes → *Kenavo*
* Meur ras → *Trugarez*
* Mar pleg → *Mar plij*
* Yeghes da! → *Yec'hed mat !*
* Dynnargh! → *Donemat !*
* Breten Vyghan → *Breizh*
* chi → *ti*
* kig → *kig*
* Syns dha glapp! → *Serr da veg !*
* Piw os ta? → *Piv oc'h ?*
* Alex ov vy → *Alex on*
* An → *an*, *al*, *ar*
* Unn → *un*, *ul*, *ar*

## Ensamplow Kehevelep
Yma'n ensamplow a-is ow tiskwedhes kehevelepterow ynter an tavosow Kernewek, Bretonek, Gallo, ha Frynkek.

## Pella derivadow
* Ofis ar brezhoneg
* Skolius - Geriadur ar skoliataer
Wordhonek

**Wordhenek**, **Godhalek** po **Iwerdhonek** (*Gaeilge*) yw yeth keltek Wordhen. Gans an yethow Manowek ha Albanek, yma Wordhonek ow kul bagas goedhelek an kordh keltek.

Y tyskir Wordhenek yn skolyow elvennek oll y'n Repoblek; ytho, yma gans niver bras a Wydhyli (moy ages milvil) aswonnvos a'ga thaves kenedhlek. Adhyskans ha governans y'n Repoblek yw dew enep yn le mayth usi savla krev dhe'n yeth. Yma gans an tylleryow yn Wordhen may ma an rann vrassa a'n dus ow klappya Wordhenek aswonnvos soedhogel. Gylwys *An Ghaeltacht* yns; ranndiryow byghan yn seyth konteth dhyffrans.

* "Pyth yw dha hanow?" – *Cad is ainm duibh?* 
* "...ov vy" – ... *is ainm dom*/*is mise*... 
* "Fatla genes?" – *Conas atá tú?* *Conas at*(*h*)*á*(*ir*)/*taoi*/*tás tú* (Munster), *cé'n chaoi an bhfuil tú* (Connaught), *Cad é mar atá tú?* (Ulster) – *Goidé mar atá thú?* – Antrim ha Rathlin Island. 
* "Wordhen" – *Éire*
* "mor" – *muir*
* "pen" – *ceann*
* "logh" – *loch*
* "den" – *fear*, *duine*

Esample:

*Táim i mo chónaí i mBaile Dhún na nGall*

Wordhenek Koth yw yeth an brassa hwelyow a lyenn keltek, ow synsi ynno *magnum opus* a lyenn henhwedhlek yn Keltia, *[[Táin Bó Cuailgne]]*.
Fowy (dowr)

An **[[Fowy]]** yw dowr yn Kernow est, Breten Veur. Pennfenten an avon usi west a Lyskerrys, hag y tremen dres Chi Lannhydrek, Kastell Rostorrmoel, ha Lostwydhyel kyns junya an Chanel yn tre Fowy. Y hyllir goelya ynni dres 11 km diwettha hy res.
Trelawny

:*Rag an den, gweler [[Jonathan Trelawny]].*
***Trelawny*** (po ***[[Kan]] an Dus West***) yw hymna gwlasek a Bow Kernow. Yma'n gan ow kovhe an epskop Jonathan Trelawny, prisonyes yn Tour Loundres gans an myghtern James VII. Lu gernewek a omladha rag y rydhhe. Yma mater an hymna ma ow ri y hanow dhe Lu Trelawny, an para rygbi kenedhlek.

An hymna kenedhlek ansoedhogel arall a Gernow yw *[[Bro Goth Agan Tasow]]*.

Yma dew versyon ow pewa:

## Sowsnek
A good sword and a trusty hand!
A merry heart and true! 
King James's men shall understand 
What Cornish lads can do! 
And have they fixed the where and when? 
And shall Trelawny die?
Here's twenty thousand Cornish men 
Will know the reason why!

:**Chorus**
:And shall Trelawny live? 
:And shall Trelawny die?
:Here's twenty thousand Cornish men 
:Will know the reason why!**
 
Out spake their Captain brave and bold:<br/> 
A merry wight was he:<br/> 
'If London Tower were Michael's hold,<br/> 
We'd set Trelawny free!<br/> 
'We'll cross the Tamar, land to land:<br/> 
The Severn is no stay:<br/>
With "one and all," and hand in hand;<br/> 
And who shall bid us nay?<br/>

:**Chorus**

And when we come to London Wall,<br/> 
A pleasant sight to view,<br/> 
Come forth! come forth! ye cowards all:<br/> 
Here's men as good as you.<br/> 
'Trelawny he's in keep and hold;<br/> 
Trelawny he may die:<br/> 
But twenty thousand Cornish bold<br/> 
Will know the reason why<br/>

:**Chorus'''
Rom

**Rom** (po ***Roma*** yn Latin hag Italek) yw cita vras yn kres Itali. Penncita a Emperoureth veur o hi seulabrys. Repoblek o Rom a-dhia 509 kyns OK. An Emperoureth y'n West a dhiwedhas yn 476 OK. 

Y'n termyn ma, penncita an Repoblek Italek yw hi, gans poblans a 3,5 milvil a drigoryon. 

Kres an Eglos Katholik Romanek yw Rom ynwedh: Yn kres Rom yma Cita an Vatikan, nag yw rann a'n repoblek italek, le may trig an Pab, lywydh an Eglos Katholik Romanek.
Ranndiryow Kernow

Kyns 2009, yth esa hwegh **ranndir** war dir meur Kernow hag unn ranndir unnik, an Ynysek Syllan. Yma rol aga foblansow omma herwydh Niveryans an Rywvaneth Unys, 2001.
Syllan

**Syllan** () yw enesek yn Kernow, 45 km (28 mi) west a dir meur Kernow. Yma hy honsel awtorita unnik hy honan dhedhi, diberthys orth konsel an tir meur. Pymp enys y’n Keynvor Atlantek (ha nebes 140 ynys vyghan heb boblans), a wra an enesow. An enesow yw:

* Ennor *(St Mary's)*
* Ynys Skaw *(Tresco)*
* Brechiek *(St Martin's)*
* Aganas *(St Agnes)*
* *[[Bryher]]*
* Keow *(Gugh)*
* Gwithial *(Gweal)*
* Ynys Samson
* Annet
* Ynys Elidius *(St Helen's)*
* Teän
* Guen Hily *(Great Ganilly)*
* Men an Eskob *(Bishop Rock)*
* An Creeban *(Crim Rocks)*
* "English Island"
* "Rosevear"
* "Round Island"
* "Zantman's Rock"

Yma an enysow ow kul niver meur a vleujow rag esperthyans dhe Enys Vreten Veur (an lili Korawys yn arbennik). Awelyow gwyls a’n Atlantek a skwaty an enysow nepprys.

Tornyaseth ha pyskessa yw diwysyanow posek an enysow. Y hyllir mires orth lies edhen anusadow, yn mis Hedra yn arbennik. Tro-eskelli ha trethyow a hedh an enysow a Bennsans, hag yma jynn-ebrenn ow tremena ynter ayrborth Ennor hag ayrborthow trevow erell y’n Ruvaneth Unys.

Dugeth Kernow a biw an enysow. Yth esa tus Syllan ow kewsel an Kernowek bys an 17ves kansblydhen martesen.
Alban

**Alban** yw bro geltek yn Breten Veur ha synsys ynni an tir meur dhe gledh an or hag a ystynn ynter an avon Solway ha’n dre sowsnek Berwick, warbarth gans an ynysow Heledh, Orgh ha Shetlond. Y’n west yma an keynvor Atlantek, hag y’n est yma an Mor Kledh.

Yma moy ages pymp milvil a drigoryon yn Alban, ha neb 80 mil anedha a woer kewsel Albanek, yeth keltek.

Kyns trygh an Romanyon, trigoryon Alban o Piktyon ha Keltyon (erell). Y trevesigas Goedhelegoryon a Wordhon (an *Scotti*) yn west an wlas dres an Oesow Kres, ha tus gansa yeth ermanek (aswonnys moy diwedhes avel Skots) y'n soth-est. An Ankredoryon mor a omsettyans an ynysow. 

An Sowson a omsettyas war Alban y'n 14ves kansblydhen, mes an myghtern Robert I po Robert Bruce a waynyas an vresel erbyn an Sowson hag Alban a synsys hy franketh. Trygh Alban yn kas Bannockburn yn 1314 a veu an trygh moyha a vern y'n vresel-ma.

Alban o rywvaneth krev lowr bys yn 1603, pan wrug hy maghtern James VI kemmeres kurun Pow Sows. Senedhow Alban ha Pow Sows a veu unys yn 1707. Hedhyw Alban yw unn a bedwar pow an Rywvaneth Unys. Byttegyns, yma dhedhi omrewl ledan lowr a-dhia 1998. Yn 2007, Parti Kenedhlogel Alban a wrug waynya dewisyansow dhe Senedh Alban.
Handbook of the Cornish Language

Skrifys veu ***A Handbook of the Cornish Language*** (*Dornlyver an [[Yeth Kernewek]]*) gans Henry Jenner yn kynsa blydhynyow an 20ves kansblydhen, ha dyllys veu gans David Nutt yn Loundres "yn-dann arwoedh an Phoenix" yn 1904. L.C.R. Duncombe-Jewell a wovynnas Jenner dhe skrifa an lyver ma rag krevhe studh Kernow avel pow Keltek.
 
An *Handbook* yw aswonnys avel an pyth a gennerthas yn feur dasserghyans an yeth kernewek.

Yma diw rann warnodho: Rann I yw istori an taves Kernewek (yn Sowsnek sur): y dhisplegyans, derivadow istorek yn y gever, ha'y lyenn y honan. Rann II yw gramasek, skrifys yn Sowsnek ha vershyon war Gernewek Diwedhes yn lytherennans ow kemmyska elvennow a skrifennow Eduard Lhuyd, an teylu Boson, ha'n Ordinalia, yn mysk erell. Jenner a grysa nag o an diffransow yntra Kernewek Kres ha Diwedhes mar boesek avel aga semlant.

## Kevrennow yn-mes
* ''Dhô'm Gwrêg Gernûak'', kan a-dhiworth an lyver ma, orth wikisource
Bro Goth Agan Tasow

**Bro Goth Agan Tasow** yw kenys orth penn an Orsedh, pan doch an verdh an cledha Myghtern Arthur (po bardh aral a doch an cledha).  An ilow yw an kethsam ilow ages an gan gembrek *Hen Wlad fy Nhadau* mes nyns yw an geryow (scrifys y’n kynsa le gans Henry Jenner mes nebes amendys a-wosa) treylyans an can na. Y clewir an keth ilow ynwedh y’n hymna kenedhlek bretonek, *[[Bro Gozh ma Zadoù|Bro Gozh Ma Zadoù]]*, hag an hymna kenedhlek kembrek, *[[Hen Wlad Fy Nhadau]]*. Ny dal esedha pan genir an gan ma, ha res yw garma 'Kernow bys Vykken' wosa gorfenna. 

An hymna kenedhlek ansodhogel aral a Gernow yw *[[Trelawny]]*.

## Geryow

Bro goth agan tasow, dha fleghes a’th car,
Gwlas ker an howlsedhes, pan vro yw dha bar?
War oll an norvys ’th on ni scollys a-les,
Mes agan kerensa yw dhis.

:*Kernow! Kernow, y keryn Kernow;*
:*An mor hedra vo yn fos dhis a-dro*
:*’Th on onan hag oll rag Kernow!*

Gwlascor Myghtern Arthur, an Sens kens, ha’n Gral
Moy kerys genen nyns yw tiredh aral,
Ynnos sy pub carn, nans, menydh ha chi
A gews yn Kernowek dhyn ni.

:*Kernow! Kernow, y keryn Kernow;*
:*An mor hedra vo yn fos dhis a-dro*
:*’Th on onan hag oll rag Kernow!*

Yn tewlder an bal ha war donnow an mor,
Pan esen ow qwandra dre diryow tramor
Yn pub le pynag, hag yn keniver bro
Y treylyn colonnow dhiso. 

:*Kernow! Kernow, y keryn Kernow;*
:*An mor hedra vo yn fos dhis a-dro*
:*’Th on onan hag oll rag Kernow!*
Kryjyans yn Kernow

Nyns yw **kryjyans yn Kernow** mar boesek avel seulabrys. Yn Niveryans 2001, yth esa Kristonyon ow kul 74% a boblans Kernow. An eglosyow moyha poesek yn hengovek yw Eglos an Vethodysi, Eglos Pow Sows, hag an Eglos Katholik Romanek. Yma epskobeth an Eglos Pow Sows yn Kernow, ha gensi penneglos yn Truru.

Yth esa kryjygyon erell ow kul le ages 1% a boblans an pow. Bouddhistyon o an brassa niver ahanan.

Nyns esa gans 16% a'n poblans kryjyans y'n bys. Ny worthybis 9% a'n poblans an govynn ma.
Lyskerrys

**Lyskerrys** () yw tre yn Kernow, Breten Veur orth penn nans Dowr Logh. Kres menystryans rag Ranndir Karadon yw hi, gans poblans a  (8,478 yn niveryans 2001). 

#### Drehevyansow
Meur a dhrehevyans a vri yw y'n dre, nebes anedha desinys gans Henry Rice, pennser a vri ha soedhek yeghes poblek y'n kres 19ves kannsblydhen.
Pri gwynn

**Pri gwynn** yw growan podrek devnydhys yn diwysyans paper, cheni ha medhygneth.  Kevys veu yn Bre Tregonin (po *Tregonning*), ogas dhe Eglosvreg (po *Breage*) gans kymyst dhiworth Aberplymm, William Cookworthy y hanow, yn 1746.  Nyns o an pri gwynn na da, byttegyns, hag yn 1748 ev a gavas proviyans gwella war an Hensbarrow ogas dhe Sen Ostell.  Fondys veu an kynsa Kowethas Pri Gwynn Kernewek yn 1782, ha pri gwynn kernewek a veu dannvenys ganso, yn gorholyon dhiworth an porthow Porth (*Par*) ha Porthmeur (*Charlestown*), dhe lies priweythva dhe vri (kepar ha Wedgewood) yn kres Pow Sows.

Kyn tegeas an balyow sten ha kober, hwath yn fyw yw an diwysyans pri gwynn ha pur boesek yw rag erbysieth kernewek hedhyw, yn-dann rewl a gowethas henwys "Pri Gwynn Sowsnek" (sic).  Menydhyow a skoellyon dhiworth an diwysyans ma yw tremynn aswonnys yn ta yn ranndir Sen Ostell.

Yma'n Edenva yn mengleudh kyns rag pri gwynn ogas dhe Sen Ostell.
An Gannas

***An Gannas*** yw lyver-termyn dyllys pub mis yn Kernewek yn tien. Dyllys yw gans Kowethas an Yeth Kernewek ha dannvenys yw dhe Gernewegoryon yn lies bro a-dro dhe’n norvys. Pennskrifer *An Gannas* a-dhia hy dalleth yn mis Kevardhu 1976 re beu Graham Sandercock. Eseli an kowethas a skrif an erthyglow yn *An Gannas* – hwedhlow, bardhonogow, nowodhow, krowseryow h.e., ha redys yw gans kernewegoryon freth ha dallethoryon maga ta.

### Gwiasva
* ''An Gannas'' war wiasva Kowethas an Yeth
Pedn an Wlas

**Pedn an Wlas** yw penn tir ha trev vyhan y'n west a Gernow. An tyller an moyha dhe'n howlsedhes yn Kernow ha Breten Veur yw. Yma war an konna tir Pennwydh, a-dro dhe 8 mildir (13 km) west-sothwest a Bennsans. Dhyworth an alsyow a goodh y'n Keynvor Atlantek y hwelir an Golowji Longships ha Syllan neb 28 mildir (45 km) yn pellder. Herwydh an henhwedhel, yma tiredh kellys Ker Is yn-dann an mor yntra Pedn an Wlas ha Syllan.
  
Lies den re gerdhas dhyworth Pedn an Wlas dres Breten Veur bys yn John O’Groats, an 'diwettha' tyller yn Alban.

## Doronieth
Pedn an Wlas a'n jeves heglowans arbennek drefen y'n devnydhir yn fenowgh rag kewsel a-dro dhe bellder. Pedn an Wlas dhe John O'Groats yw pellder a 838 mildir (1,349 km) dre fordh, hag y tevnydhir an pellder kemmyn "Pedn an Wlas dhe John O'Groats" yn fenowgh rag styrya resegow, kerdhow po hwarvosow a jerita yn Breten Veur.

Yma an Longships, bagas a enesigow karygek, unn mildir dhyworth Pedn an Wlas, hag yma Syllan a-dro dhe 28 mildir (45 km) dhe'n soth-west. An penn tir re beu res an titel a "Tyller Plansow Posek" gans an kowethyans Plantlife, rag ehennow tanow a flora.
Myhal an Gof

**Mighal Josep an Gov** o hembrenkyas an Gernowyon a geskerdhas dhe Loundres yn 1497. Serrys awos an myghtern dhe vynnes kavoes toll rag omsettya erbynn Alban, Mighal an Gov, trigys yn Lannaghevren, a erviras mos dhe Loundres rag protestya. Lies den eth ganso, ha’n lu na eth ha bos brassa war an fordh, yn arbennik pan omjunyas gansa Tommas Flamank, den an lagha yn Bosvenegh.  

Yth esa bresel vyghan yn Guildford, Pow Sows, mes sewen lowr o an Gernowyon. Byttegyns fethys vons gans lu bras an myghtern yn Rosdhu (Blackheath) yn Loundres. Ledhys veu lies Kernow, ha Mighal an Gov a veu kregys, tennys ha kwartronys.

Y’n dydhyow ma yma solempnytys pub blydhen yn Lannaghevren ha Marble Arch yn Loundres, rag kovhe mernans Mighal an Gov ha’n hwarvosow ma.

## Gwelewgh ynwedh
* Rebellyans Kernow 1497
Gallowek

**Gallowek** (***galo*** y'n taves y honan, *gallo* yn Frenkek) yw yeth romanek kewsys yn Breten Vyghan Awartha (est). Onan a dhiw yeth arbennik a Vreten Vyhan yw hi (an arall yw Bretonek); i re shapyas an eyl hy ben. Frenkek, unn yeth unnwos ha yeth kenedhlek Pow Frynk, re gollenwis le Gallowek. Mes a-dhia an blydhynyow 1990 yma omsav nowydh rag dasserghi an gallo ow tevi.

## Ensamplow kehevelep
Senedh an Ruvaneth Unys

**Senedh an [[Ruvaneth Unys]]** () yw an korf chyf ow kul reythyow yn Breten Veur ha Wordhen Gledh. Yma dew jambour po rann dhe'n Senedh: *[[Chi Kemmynyon a'n Ruvaneth Unys|Chi an Gemmynyon]]*, an chambour isel; ha *Chi an Arlydhi*, an chambour ughel.

Yn Chi an Gemmynyon, yma 650 **Esel an Senedh** (ES). Hembrenkyas an Senedh yw an Pennmenyster (Keir Starmer y'n termyn ma).

Yma'n Senedh owth esedha yn Westminster, yn Loundres.

Yn dewisyans an 5es a vis Me 2010, ny dhaskorras braster, ytho yth esa kesgovernans Gwithadorek Livrel Demokratek.
Penntorr

**Penntorr** (po **Stert** yn Kernewek Unyes, ***Torpoint*** yn sowsnek) yw tre yn Soth-Est pow Kernow, Breten Veur, a-dreus dowr Tamer a Aberplymm. Yma Penntorr yn deghow a Essa, pur ogas. Yma neb  a drigoryon ena (8,633 war-lergh niveryans 2001). Yn plyw Trevanta esa an dre wostalleth.

----

**Pentorr** yw hanow bagas ilow ynwedh. I a sen ilow gernewek. Pentorr yw aga hanow drefenn eseli an band oll dhe driga yn Penntorr po Lannales.
Myghternedh Kernow

Wosa diwedh kevoeth an Romanyon yn Breten Veur, **myghternedh Kernow** a selyas aga nerth yn gwlaskor an *Dumnonii*, h.y. Dewnans ha Kernow arnowydh. Nyns yw an derivadow y'ga hever sertan mann. Nyns yw kowal an rol a-is, hag yma hi ow kemmyska derivadow dhiworth istori, lyenn, ha henhwedhlow (r.e. *[[Historia Regum Britanniae]]* gans Geoffroi a Venow).

* Owdav Hen (cy: Eudaf Hen, la: Octauius) 5<sup>es</sup> kansblydhen
* Konan Meryasek (cy: Cynan Meriadog, la: Conanus Meridiadocus) 5<sup>es</sup> kansblydhen
** Tewdar (la: Teutharius), turant yn Pennwydh
...
* Tuswal (cy: Tudwal) 6<sup>ves</sup> kansblydhen
* Margh Kynver (cy: Cynfawr, la: Marcus Cunomorus) 6<sup>ves</sup> kansblydhen, yn termyn Arthur ha Childebert I
* Kostentin Kernow (cy: Custennin Gorneu, la: Constantinus)
* Erbin (cy: Erbin, la: Urbanus)
* Gerens vab Erbin (cy: Gereint rac Deheu, la: Gerontius) a omladhas yn Gododhin
* Kadow (cy: Cadwy, la: Cadorius) 7<sup>ves</sup> kansblydhen
...
* Gerens (cy: Gereint, la: Gerontius) marow yn 710 ow patalyas Ine a Wessex
...
* Tewdar Kernow (la: Teutharius) 8<sup>ves</sup> kansblydhen
...
* Downerth (Dumnarth, Doniert) marow yn 875
...
* Hoel: a-dro dhe 920
* Konan (cy: Cynan) a-dro dhe 935

## Gwelewgh ynwedh
* Myghternedh Pow Sows
Wordhen Gledh

Pow a'n Rywvaneth Unys yn Ynys Wordhen yw **Wordhen Gledh** po **Iwerdhon Gledh** (***Northern Ireland*** yn Sowsnek, ***Tuaisceart na hÉireann*** yn Wordhonek, ha ***Norlin Airlan*** y'n Skots a Ulster). Enep an pow yw 14&nbsp;139 km², hag yma ynno poblans a 1&nbsp;710&nbsp;300 a dus (1&nbsp;685&nbsp;000 yn termyn an niveryans yn mis Ebryl 2001).

Wosa anserghogeth "Stat Rydh Wordhen" (Repoblek Wordhen a-lemmyn) yn 1921, Wordhen Gledh a dhewisas gortos y'n Rywvaneth Unys. An brassa niver a'n poblans yw unyansydh, mes yma kemmynieth kenedhlogydh ow hwilas Wordhen unys.

Belfast (an benn-sita) ha Ker Dherow yw an brassa sitys yn Wordhen Gledh.

Yn 2007, Wordhen Gledh a waynyas omrewl wosa keskolonn istorek an DUP, Sinn Féin, partiow erell, ha governansow an RU ha'n Repoblek. Ian Paisley ha Martin McGuinness yw lemmyn lywydhyon a wovernans nerth-kevranna.
Peran

**Peran** yw an sans tasek a stenoryon. Herwydh an henhwedhel, Peran a dhiskudhas sten pan enowas ev tan – an sten a resegas dhiworth an moen esa y’n kyrghynn. An baner kernewek, aswonnys avel baner Peran ynwedh, yw selys war an henhwedhel ma – an grows wynn yw an sten, ha’n du yw an moen leskys.

Genys yn Wordhon, Peran o tewlys dhiworth als hag ev a dheuth dhe Gernow, dres an mor, war ven-melin. Wosa tira yn Kernow ev a dhrehevis oratri y’n tewynnow yntra Porthpyran ha Tewynn Pleustri. Yma oratri hwath ena, kudhys gans tewes.

Y leverir Peran dhe verwel pan goedhas ev yn puth wosa eva re – medhow o ev. Hedhyw yma lavar yw kemmyn hwath ow kul vri a'n hwarvos ma – "mar vedhow avel Peraner"!

Peran yw aswonnys yn ta avel sans tasek Kernow, mes nepprys Myghal po Petrok a biw an titel ma. Dydh goel Peran yw an 5es a vis Meurth.

Yma tre Porthpyran owth hostya goel Lowender Peran pub blydhen gelwys der enor dhe sans tasek an dre.
Kesva an Taves Kernewek

**Kesva an Taves Kernewek** a veu fondys yn 1967 gans an Orsedh ha'n Kuntellesow Kernow Goth rag avonsya an yeth Kernewek ow tewlel towl yeth ha menystra apposyansow. Yn 1987, an Gesva a dhegemmeras Kernewek Kemmyn avel hy furv yeth soedhogel, mes hi a wra hwath usya Kernewek Unys rag apponsyansow ha gwertha lyvrow koth skrifys yn KU. 

Yma 21 esel a'n Gesva, y'ga mysk:
* pymthek dewisys gans eseleth Kowethas an Yeth Kernewek
* dew a'n Orsedh
* dew a'n Kuntelessow Kernow Goth
* onan a Bennskol Aberplymm, hag
* onan a Gonsel Kernow

An Gesva a rester apposyansow y'n yeth pub blydhen. An ughella gradh y'n apposyansow yw an peswara gradh, ha synsys ynno galloes y'n yeth, istori an yeth, ha lyenn hengovek hag arnowydh kernewek. Nebes tus hag a sewenas y'n peswara gradh, ha wosa bos kommendys dhe Gonsel an Orsedh, re beu degemmerys yn-mysk berdh an Orsedh "dres apposyans yn taves kernewek". Hy skorenn eseleth werin yw Kowethas an Yeth Kernewek.

Yma'n Gesva ow resseva grontys arghansek dhiworth Konsel Kernow, an Unyans Europek, Fondyans Dug Kernow, h.e.

Kowethas an Yeth Kernewek yw hy bagas a eseleth efan.

## Bagasow hevelep
* Agan Tavas (rag Kernewek Unys)
* Cussel an Tavas Kernuack (rag Kernuack Nowedga)
Westminster

**Westminster** (ynweth Sen Stefan) yw rann a dre Loundres yn Pow Sows. **Lys Westminster** yw an tyller yn le mayth esedh Senedh an Ruwvaneth Unys, hag yn **Abatti Westminster** yma ynkleudhva jyf myghternedh an Ruwvaneth Unys.
Arghantina

An **Repoblek Arghantin** (yn ) yw gwlas veur yn Deghow Amerika. Spaynek yw hy yeth sodhogel. Hy foblans yw 37 813 000 a drigoryon, gans enep a 2 766 890 km2, heb akontya 1 000 000 km2 a direth challenjyes yn Antarktik. An benncita yw Buenos Aires. Cristina Fernández de Kirchner yw Lywydh an Repoblek.

Yma teyr rann dhoroniethel meur y'n pow:
* An *Pampas*, gwresenn ledan y'n gogledh.
* Patagoni, sightiryow platt po begelek y'n deghow.
* Menydhyow bryntin an Andes y'n howlsedhes.

Powyow kentrevek a Arghantina yw Brasil, Uruguay, Paraguay, Bolivi ha Chile.
* Estampillas de Argentina
Ostrali

**Ostrali** () yw gwlas veur yn Ostralasi ow kul brastir hy honan. Sowsnek yw hy yeth sodhogel. Hy foblans yw 20 181 000 a drigoryon, gans enep a 7 686 850 km2, heb akontya tireth challenjyes yn Antarktik. An benncita yw Canberra, mes Sydney ha Melbourne yw an sitys brassa. Rywvaneth werinek yw Ostrali, gans pennmenyster (Anthony Albanese y'n eur ma) avel penn an governans.

# Deghow Kembra Nowydh (Sydney)
# Ostrali West (Perth)
# Queensland (Brisbane)
# Soth Ostrali (Adelaide)
# Tasmani (Hobart)
# Tiredh an Benncita Ostralek (Canberra)
# Tiredh an Kledhbarth (Darwin)
# Victoria (Melbourne)

Powyow kentrevek a Ostrali a-dreus an mor yw Indonesi, Mordir Nowydh, Papoua Gyni Nowydh, Timor Est, ha Kelesoni Nowydh.

Difeythtir tewesek yw 40% a enep an pow. Yma koesow glawek y'n kledh, mes yma gwresenn demprek yn soth-est ha soth-west an pow: ena y trig niver vrassa an poblans.

Lies den bal kernewek a drevesigas yn Ostrali y'n 19ves kansblydhen, ha hwath hedhyw yma trevow kepar ha Moonta ha Kadina (yn Soth Ostrali) yw leun a dus ha dhedha gorhengeughow gernewek. Yma 25 bardh Gorsedh Kernow ow triga yn Ostrali y'n termyn ma.
Frynkek

**Frynkek** po **Frenkek** (***français***) yw yeth romanek a-dhyworth Frynk wostalleth, ha kewsys y'n eur ma gans 130 milvil a dus yn 52 vro. Yeth sodhogel yw hi yn Frynk, Pow Belg, Pow Swis, Kanada, Côte d'Ivoire, Heyti ha lies gwlas aral. An yeth a dhallathas yn Latin an werin a Bow Gall, gans lies chanj byghan dhyworth yeth ermanek an Frankydh.

Yn Breten Vyghan, an yeth frynkek re gemmeras le an *[[gallo]]* y'n Est, ha part an bretonek y'n West.

## Fonologieth

## Rannyethow
Kernow Kledh

**Kernow Kledh** a veu unn a'n hwegh ranndir yn tir meur Kernow kyns 2009. Yth esa an ranndir ow synsi ynno teyr hevrang po konteth a Gernow north-est: Tryger, Strasnedh, ha Lysnowydh; ha rann a gonteth Pydar. (Furvys a gevrang Tryger o an kontethow Strasnedh ha Lysnowydh nans o lies kansblydhen.) Yn Kernow Kledh yma dorn veur a'n ugheldir kernewek, Goen Brenn.

Yma soedhvaow an ranndir yn Ponsrys ha Bosvenegh. Yn 2001, yth esa 81,889 a dus ow triga y'n ranndir. 

Trevow yn Kernow Kledh:
* Bosvenegh
* Bud-Strasnedh
* Dintagell
* Kastell Boterel
* Lannstefan
* Lannwedhenek
* Ponsrys
* Ryskammel
Penwyth (ranndir)

**Penwyth** o ranndir, fest yn howlsedhes Pow Kernow. Yth esa konna-tir Penn an Wlas ow kul an dhorn brassa a dhoronieth Penwyth. Dhe'n est yth esa ranndir Keryer. An ranndir o dileys yn 2009 pan wrug awtorita unnik Kernow dalleth. Penwyth o an gevrang dhiwettha yn le may kewsys Kernewek yn hengovek.

Pennsans o tre jyf an ranndir. Yn 2001, yth esa 63,012 a dus ow triga y'n ranndir.

Yth esa morrep kledh a ranndir Keryer (ow synsi an trevow meur Kammbronn ha Rysrudh), rann a gevrang Penwyth a-der ranndir Penwyth.

Trevow esa yn Penwyth:
* Heyl
* Lannyust
* Lulynn
* Marghasyow
* Porthia
* Porthynys
* Pennsans
Keryer (ranndir)

**Keryer** o onan a'n hwegh ranndir yn tir meur Kernow. An ranndir a veu dileys yn 2009 pan wrug awtorita unnik Kernow dalleth. Yn deghow an ranndir yth esa konna-tir an Lysardh. Darn a Bennwydh (ranndir kentrevek) o arvor kledh an kevrang yn hengovek. A-berth an oryon arnowydh yma kres koth a bastell-vro balyow sten, yn Kammbronn ha Rysrudh.

Yth esa ranndir Karrek war amal est Keryer.

Yth esa soedhvaow an ranndir yn Kammbronn. Yn 2001, 92 000 a dus a driga y'n ranndir.

Trevow esa yn ranndir Keryer:
* Hellys
* Kammbronn-Rysrudh
* Lannaghevran

Yn Mis Me 2005, wosa profyans Kslr Loveday Jenkin, Konsel Keryer a votyas rag diwyethogeth yn arwoedh an Konsel ha nebes arwoedhyow fordh.http://www.cornish-language-news.org/
Konteth Karrek

**Konteth Karrek** a veu unn a'n hwegh ranndir yn tir meur Kernow kyns 2009. Yth esa an ranndir ow synsi ynno an darnow west a gevrangow Powder ha Pydar.

Yma Rostorrmoel war amal north-est an ranndir, ha Kerrier war an amal soth-west.

Truru yw an dre an voyha poesek a Gonteth Karrek, ha gensi penneglos Eglos Pow Sows hag esedhva Konsel Kernow. Yn Pennrynn yma kres an Pennskolyow Kesunys yn Kernow. Yth esa 89 000 a dus ow triga yn Konteth Karrek yn 2002.

Trevow yn Konteth Karrek:
* Aberfal
* Breanek
* Eglosniwlin
* Lannvowsedh
* Pennrynn
* Porthpyran
* Pyran ar Woethel
* Pyran yn Treth
* Truru
Rostorrmoel

**Rostorrmoel** a veu unn a'n hwegh ranndir yn tir meur Kernow kyns 2009. Yth esa an ranndir ow synsi ynno an darnow est a'n kevrangow koth Pidar ha Powder. Yma Konteth Karrek war an amal soth-west, hag yma Kledhbarth Kernow ha Karadon y'n est.

Sen Ostell ha Tewynn Pleustri yw an dhiw dre vras a Rostorrmoel, ha war dhew arvor an ranndir ymons i. Yn Sen Ostell yma soedhvaow an governans ranndiryel.

Trevow yn Rostorrmoel:
* Chi war Dreth
* Fowydh
* Lanndreth
* Lannvorek
* Lostwydhyel
* Sen Ostell
* Tewynn Pleustri