Hyns-horn Resrudh ha Dowr an Chas

Linen hyns-horn moon a-varr yn Kernow o an **Hyns-horn Resrudh ha Dowr an Chas**. Y feu ygerys yn 1825 ha byldyes rag karga eskorrans an balyow kober yn arenebedh Pluwwenep dhe'n porthvaow war an Heylyn Restrongos a-dro dhe Dheveryon, ha rag dri glow yn-bann avel keunys rag an jynnow balweyth; diwettha ev a garyas tymber rag jistys pytt ha glow rag chiow.

Tamm moy es 9 milder (14 km) hir o an hyns-horn a veu byldyes dhe eyj kledhrennow kul 4 tros-hys (1,219 mm). Mergh a dennas an kensa trenow, mes lokomotyvyow-ethen a veu devnydhyes yn tiwettha. An hyns-horn a gregas war ekonomieth an balyow esa servyes ganso, ev a sewenis dhe'n keth pols avel an balyow. Hag i ow nagha, an hyns-horn a naghas keffrys. Ev a wrug degea wor'tiwedh yn 1915. Ny garyas ev trethysi bythkweth.

Y hyllir tresya lower a'n hyns hwath ha rann anodho yw *Hyns-Diwrosa an Hyns-horn Resrudh ha Dowr an Chas*.

## Istori

### Istori a-varr

Meur ras dhe'n domhwelans diwysyansek, power-ethen a wrug mos ha bos kavadow yn Kernow a wallosegas an balya downna a vonow. Kober a-dhyworth Kernow a veu gorhellys dhe Gembra Soth awos bos res kavos meur a low rag y smeltya.

Ytho, yth esa fog war gargyans an kober ha sten dhe borth-mor ra'ga gorhella dhe-ves ha rag dri glow dhe'n jynnow-ethen a oberas an balyow esa owth ynkressya. Yn 1809, hyns-tramm privedh a veu byldyes dhe junya Porthtreth war arvordiryow an north gans an balyow a-dro dhe Bluwdhey ha Skorya, henwys an Hyns-tramm Porthtreth ha'n Hyns-tramm Poldice diwettha. Awos bos privedh an hyns-tramm ha'n porth yn Porthtreth, ny yllsons bos devnydhyes gans perghennow an balyow esa ow kesstrivya.

### Balyow Kresennys
Yn 1819, an negysydh John Taylor a wobrenas an Balyow Kresennys yn kosk. Y fons bagas a bymp bal a via forsakyes yn 1811 hag esa livys. Taylor a ynstallyas dew jynn-pompya 90 meusva - brassa ensamplys a'gan eghen y'n bys - hag ygeri skorenn kober 1 mildir (1.6 km) hir, brassa an bys y honan. An Balyow Kresennys a wrussa mos ha bos an pennval kober yn Kernow.

Mes res eses trovya furv a garya an monow dhe varghas. Dowrgleudh ha plottys erel a via profyes, mes nyns esens kowlwrys. Taylor a vynnas hyns-horn dhe garya eskorrans y valyow dhe Benn war Heylyn Restrongos. Ev a gevis skoodhyans arghansek yn Loundres heb skoodhyans a vernyow kernowek.

### Reyth an Hyns-horn
Reyth an Senedh veu grontyes war an 17ves mis Metheven 1824 gans chatel a £22,500 ha kummyas dh'y veurhe gans £10,00 aral mars a res. Yth esa'n hyns-horn dhe vos oberans-toll, res o dhe'n karyoryon devnydhya kertys aga honan wosa i dhe be an toll.

An reyth a leveris bos an pennhyns dhe vos a-dhyworth Resrudh dhe Benn gans lower a skorrennow, ow komprehendya onan a-dhyworth Dewdhek Stamp dhe Dhowr an Chas. Yth esa dhe vos gwellheansow dhe'n porth yn Narabo yn arenebedh Deveryon. An hyns eth dres Karardhek hag yn-nans an Nans Karnan dres Besow.

### Drehevyans hag ygeryans
Byldyes a veu an hyns-horn yn snell gans William Bruntonnas, mab an deviser albanek. Yth esa meur a dhorgeow ha serth o hyns an hyns-horn a ascendyas 600 tros-hys a-dhyworth Deveryon. An geyj a 4 tros-hys (1,219) o kemmyn yn Kembra Soth ha kledhrennow amal a veu devnydhyes.

Rannow a'n hyns-horn a ygeris a-dhyworth 1824, mes nyns esa saw yn 1826 yth ygeris an linen brederys. Yn 1827 ystynnansow a veu bylydyes hag ygerys; a-dhyworth Dibarthva Hwel Buller dhe Resrudh y honan ow servya an bal Penn-an-Dre ha'n drev hy honan, ha mildir aral a-dhyworth Deveryon dhe Gay Penn.

### Oberansow a-varr
Hyns-tramm esa oberys gans mergh o va yn hwreydhek. trenow esa tennys yn pub tu gans mergh hag yth esa meur a loupys-passya. An hyns-horn a garyas moy ages gwaytyes, gans moy ages 58,000 tonnas ha dendyl moy ages £2,000 pub bledhen. Leow-passya keworansel a veu ynstallyes yn 1831 ha'n porthvaow yn Deveryon a veu ystynnys.

Yth esa res nowedhi an kledhrennow yn 1831 - hemma war hyns-horn heb lokomotyvyow - hag yth esa problemys gans dasworrans an stockys men a ledanhas an geyj.

### Kensa chalenjys
An Hyns-horn Kernow West a ygeris yn 1839 ha gallesogi essa hedhas dhe borthow war arvordiryow an north. Y'n kethsam bledhen, gobrenans Taylor rag an balyow a dhiwedhas. 

Ny yllas an gobrenoryon nowyth balya an keth mynsow avel Taylor hag yn 1840 budhow an hyns-horn a godhas gans 20% kynth esa moy tonasow karyes.

Yn 1824 Thomas Hall a veu apoyntyes ynjynor ha gorintendent an hyns-horn rag an nessa 20 bledhen.

### Oberans gans lokomotyvyow
An hyns-horn a ombrofyas rag ha kavos Reyth an Senedh dhe dhrehevel skorren dhe Hwel Bysi nag esa gorfenys. An reyth nowyth a allesogas devnydh a lokomotyvyow.

Dasworrys a veu an kledhrennow koth gans kledhrennow penn-tarow 50 peuns pub lath, owth eyldhevnydhya'n stockys men gwreydhek. Dew lokomotyv-ethen a veu prenys a-dhyworth Nielson & Co; yth esens henwys *Miner (Den Bal)* ha *Smelter (Smeltyor)*. Jynnow 0-4-0 diberdank esens i esa delivrys yn mis Du 1854. Kertys brassa nowyth a veu prenys keffrys. Pris an jynnow ha kertys o £5,565.

An lokomotyvyow a yllas tenna 8 kert kergys (sommen a 50 tonnas) dhe Hwel Fortun, mes i a gisyas nebes kledhren ha gul frikcyon gans an halyoryon margh a oberas rann wartha an hyns-horn.

Bys dhe 1855 yth esa'n jynnow owth oberi dhe Dingtang (dhe'n west a'n balyow). Yth esa'n traffik ow meurhe war an skorren dhe Hwel Buller hag oberansow gans jynnow a dhallathas yn 1857.

An lokomotyvyow a veu oberys yn pur gales ha heb hedh. Yn 1858, y feus dewisys prenna tressa jynn. Yn mis Gwynngala 1859 *Spitfire*, jynn 0-6-0 diberdank gans Nielson, a dhallathas oberi. Ev a oberas an linen a-ugh dhe loup Nangiles, ow kul peswar viaj kowal pub dydh hag an jynnow erel ow tri traffik dhodho. Ogas hag oll an traffik yn-bann o glow ha kober yn-nans. An ober shuntya ha tenna trenow war an ystynnans dhe Benn a veu gwrys gans mergh.

### Deklin an balweyth kober
Yth esa'n balweyth kober ow teklinya y'n arenebedh yn 1860ow. Ev a wrug mos ha bos iselweyth yn 1870, pan an Balyow Kesunyes Clifford a wrug degea. Wosa an gwav poos a 1876-1877, an Odyt Konteth Bras, a wrussa kodha dhe dhasewnans ha mos ha bos lettyes, a dardhas ha kawsya an porth yn Deveryon dhe leunhe gans leys, ow kul gorhelyow dhe dhiskarga dres tender.

An kompani eth bankskwattyes yn mis Gwynngala 1879, mes ev a dhuryas ow kenwertha.

### Deklin an Hyns-horn
Hweljiow ha sodhvaow esa desedhys dhe Dheveryon, hag yth esa *Miner* dasvyldyes ena yn 1869. Wosa an hyns-horn dhe vos bankskwattyes, devnydhyes a veu *Smelter* avel jynn kreun; fowt a ewnans a ledyas dhe'n trenow ow tos dhyworth an kledhrennow. 

*Spitfire* a veu dasvyldyes, mes myshyv o dasvyldyans *Miner*. Kist-dan nowyth a veu erghys, mes re veur o hi hag an framyow a veu hedhyes a-les dhe's esya. Hemma a hastyas usyans y spryngys ha tuyow a-dhelergh.

Wosa Hyns-horn an West Bras dhe dhos, brassa prener finek Balyow Basset a skwychyas dhe HWB. Y'n 6 mis a holyas, an hyns-horn a garyas 6,500 tonnas le a waras es an 22,000 y'n vledhen gens.

An linen a wrug degea war 25ves mis Gwynngala 1915, pan gemeras *Miner* an tren finek yn-nans dhe Dheveryon. 

Didaklys a veu an hyns-horn ha'n lokomotyvyow, kertys ha kledhrennow a wrug mos ha bos skrap.

Kepar ha'n linen, a gregas war an balyow, an porth yn Deveryon a gregas war an hyns-horn. Le ages bledhen wosa ev dhe dhegea, an gorhel kenwerthel finek a wodrigas Deveryon.

## Hyns
* Resrudh (pytt Pluwwenep) 0m
* Lannergh 1½m
** skorren dhe val Hwel Bassett
* Karardhek 3m
* Melinyow Heyl
** Skorren dhe Dhowr an Chas a nyns esa gorfenys.
* Besow 6m
* Deveryon 8m
* Pennpoll 9m

## Lokomotyvyow

An tri lokomotyv a viras yn pur haval dhe'n eyl y gila. Yth esa tank pedrek a gerghynnas an kaltor ha chymbla hir ow tos dhyworto dhe bub jynn. Nyns esa kab leun dhedha.

## Y'n jydh hedhyw
Meur a fordh an hyns-horn a wra *Hyns-Diwrosa* an *Hyns-horn Resrudh ha Dowr an Chas* a jun gans *Hyns-Diwrosa an Skorren Plat Bras* yn Resrudh.

## Redya pella
Yn Sowsnek yw pub onan a'n re ma.
# *The Redruth and Chasewater Railway, 1824 - 1915*, D B Barton, D Bradford Barton Ltd, Truro, 2nd edition, 1966
# Joseph Priestley, A Historical Account of the Navigable Rivers, Canals, and Railways, of Great Britain, Longman, Rees Orme, Brown and Green, London, 1831
# Hamilton Jenkin, A. K. (1972). *The Cornish Miner* (4th ed.). Newton Abbot: David and Charles. p. 173. ISBN .(citing Plymouth Institute (1887 - 90), 90, etc.)
# Hancock, Peter (2008). *The Mining Heritage of Cornwall and West Devon*. Wellington, Somerset: Halsgrove. p. 66. ISBN .
# Kidner, R.W. (1938). *Mineral Railways*. The Oakwood Press.
# https://web.archive.org/web/20160508050232/http://kingedwardmine.co.uk/mineral-tramways/
# https://web.archive.org/web/20160315141853/http://www.oliverscornwall.co.uk/mineraltramways.html#Chacewater
# "Railway Walks, The Birth of Steam". BBC Four. Retrieved 2 July 2009.
* Fairclough, Tony (1970). *The Story of Cornwall's Railways*. Truro: Tor Mark Press
*  The History of the Count House of Old Wheal Buller mine which overlooks the Buller branch of the Redruth and Chasewater Railway.