open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mellyonen rudh

Plans bleujennek byghan yw **mellyonen rudh** (Latin: *Trifolium pratense*; Kembrek: *meillionen goch*; ) ha kevys yw a-dro dhe 300 eghen dhyffrans yn teylu mellyon. Heb ankresyans, y hyll tevi dhe ughelder a 20 - 80cm, mes an ughelder a greg war nas an gweres. Hys an del yw 15-30mm ha'y les yw 8-15mm, gwyrdh gans shap loor war hanter pella an dhelen. Liw an vleujen yw rudhwynn tewl, 12-15mm hy hys. 

Usys yw an plans, yn hengovek, rag niver a glevesow drefen hy dhe gomprehendya an re a sew: kalciom, kromiom, magnesiom, niacin, fosforos, potassiom, thiamin ha Vitamyn C. Ottomma an plans a gomprehend an moyha a isoflavinow a bub plans y'n bys (kymygen a omdeudh yn dowr hag a ober avel estrojen). 

## Gnasow medhygiethel
Leverys yw an del seghys dhe wul te yaghus a wra dader rag drog-goans. Usys yw ynwedh dhe wellhe payn amseryow hag osteoporosis. Da yw ynwedh rag drehevel pur pan vo an klav ow kodhevel a bas drog, hag ynwedh dhe wellhe skansgroghen (*psoriasis*) ha klavor gleb (*eczema*). 

Hwithrans godhoniethel a-dhiwedhes a dhiskwedh bos lower a isoflavinow kepar ha genistin y'n vellyonen rudh, a's teves gnasow pur haval dhe estrogen, ha hemm yw an skila hy bos da rag koselhe paynys an misastel po menopos ha krevhe an golon. 

Lies hwithrans godhoniethel a hwer a-lemmyn a vir orth effeyth mellyon rudh war glevoryon a wodhev a ganker. 

Tevys yw yn efan avel trevas megyans, posek drefen hy dhe stagella nitrojen, a wra ynkressya frothuster gweres. Tennvosek yw ynwedh dhe hwesker, unn ponegyer posek yw *Bombus ruderatus*, po gwenenen wyls an lowarth. 


Restren: Trifolium_pratense_-_Keila.jpg|Golok ogas a'n vleujen
Restren: Trifolium_pratense_albiflorum_-_Keila.jpg|Versyon gwynn a'n vleujen
Restren: Bombus_schrencki_-_Trifolium_pratense_-_Keila.jpg|Gwenenen wyls ow ponegi
Restren: Trifolium_pratense_04.JPG|Mellyon rudh


Jowann Richards a skrifas novel yn Kernewek henwys Blas a Vellyon.
Melionen gemmyn

**Viola odorata** yw eghen a blans bleujowek y'n kinda Viola, teythyek dhe Europa hag Asi. Hy hanow Kernewek yw **melionen gemmyn** hag ynwedh **melionen velyseth** (Kembrek - *fioled bêr* ha Sowsnek - *wood violet* or *sweet violet*). Bleujen bubvledhynnyek losowek smat byghan yw. Re beu komendys dhe Amerika north hag Ostrali. 

## Gnasow
Y hyllir aswon Viola odorata gans an gnasow a sew:
* an bleujennow yw teg aga sawor
* an bleujennow yw rudhlas tewl po gwynn dell yw usys
* an del ha bleujyow yw oll yn roskolm war woles an arr
An bleujyow a adhves dhe ughelder a 4 - 6 meusva (10–15 cm) ha les a  8–24 meusva (20–61 cm). kevys yw an eghen ma ogas dhe emlow koswigow po lanerghi. Kemmyn yw war lesinyow skeusek ha lowarthow. 

## Usadow
Sawor hweg an vleujen ma re beu gerys-da, yn arbennik yn Oos Viktorya. Usys yw dhe wul lies melyseth ha dowr eth hweg. Frynkyon a wra melysugen melion, usys yn diwesow po kegina. 

## Mythologieth
Bleujen dhrudh o melionen yn Hen Res, ha deuth ha bos arwodh Athenys. An sawor a gampollas reydh, ytho melionen o arwodh a Aphrodite ha'y mab Priapus, duw lowarthow ha dinythyans. 


Restren: Viola_odorata4_ies.jpg|Golok ogas a'n vleujen
Restren: VioletteBlanche.jpg|Versyon gwynn
Restren: Viole.jpg|Melion kemmyn
Restren: Try_vio-violet_a_new_Lundborg_perfume_LCCN2015646922.tif|Skrisell melyseth sawor melion
Blas a Vellyon

**Blas a Vellyon** yw novel skrifys yn Kernewek gans Jowann Richards. Dyllys veu gan Kowethas an Yeth Kernewek yn 1994. 

Peder hag Ann a dhe Borth Tewesek, tyller havi euthek war dhy'golyow. I a ervir hwilas neb tyller aral ha mos dhe Dhown-yn-Koes ow metya lies gwas-teythi.

## Chif kemeryasow
*Peder Rowland,
*Ann Rowland, y wreg
*Harold Plantagenet - karyer
*Wella Koth - y vargh
*Fred Tarow - perghennek diwotti *An Alargh Bryntin*
*Ella - y wreg
*Agnes - maghteth an diwotti
*Roger Trevanion - gour gwedhow hag arlodh maner
*Cynthia Trevanion - y vyrgh gottha
*Diana Trevanion - myrgh yowynkka
*Arloedhes Gwenhwyvar - margh Diana
*Dama-wynn Skochfordh
*Timmy Skochforch - hy mab-wynn
Simone Simon

**Simone Thérèse Fernande Simon** (23 mis Ebrel 1910 po 1911 – 22 mis Hwevrer 2005) o gwariores fylm frynkek. (*Cat People*).
Jacques Tourneur

**Jacques Tourneur** (Frynkek: [tuʁnœʁ]; 12 mis Du 1904 – 19 mis Kevardhu 1977) o kevarwodher fylm frynkek.
Clive Barker

**Clive Barker** (genys 5 mis Hedra 1952 yn Liverpool) yw skrifer hag artydh sowsnek. (*Books of Blood*, *The Scarlet Gospels*).
Robbie Coltrane

**Anthony Robert McMillan** OBE (30 mis Meurth 195014 mis Hedra 2022), awsonys a-sankshyon avel **Robbie Coltrane**, o gwarier albanek. (*Cracker*, *Harry Potter*).
An Den ha'y Dheu Wreg

Lyver a hwedhlow berr yw **An Den ha'y Dheu Wreg** dyllys yn 1927 gan James Lanham Ltd, Porthia. An titel a dheu dhyworth hanow unn hwedhel, skrifys gans Robert Morton Nance, hanter folen y hirder. Remenant an lyver, 28 folen, yw skrifys gans Hal Wyn (Ralph St Vincent Allin-Collins). An lyver a veu dyllys kyns restrans Kernewek Unys, ytho didheurek yw gweles displegyans an yeth y'n Dasserghyans Kernewek.

## Rol a hwedhlow
*I. An den ha'y dheu wreg - gans Robert Morton Nance
*II. Elek, den a Gernow  - gans Hal Wyn
*III. Whethel Esop - gans Edith Grenville (trelyes en Kernuak gans Hal Wyn)
*IV. Le Den - gans Edith Grenville  (trelyes en Kernuak gans Hal Wyn)
*V. Ulysses ha Circe (trelyes en Kernuak gans Hal Wyn)
*VI. Melampus ha Bias  (trelyes en Kernuak gans Hal Wyn)
*VII. Pendevik Agib  (trelyes en Kernuak gans Hal Wyn)
*VIII. Aesop  (trelyes en Kernuak gans Hal Wyn)
Enys Ancow

Novel skrifys yn Kernewek yw **Enys Ancow**, gans an awtour Myghal Palmer. An dyller o K.D.L. (Kernewek Dre Lyther) y'n vledhen 1986, hemm yw Ray Edwards. Re beu eylskrifys nebes ha daspryntys gans Spyrys a Gernow yn 1999 ha 2002.

Peder ha Jenefer a dhe enys vyghan le may tiskedh Peder toll po stevel y'n garrek. Dell heveli an stevel a veu usys gans Odorico, managh y'n termyn eus passyes. Pan wrello lovan an kok terri, ha'n kok a wool dhe ves, Peder ha Jenefer a wra devnydh a dremen dhe'n tir meur rag dalleth bewnans nowydh.

## Chif kemeryansow
*Peder Angwyn - pyskador
*Mestres Angwyn - y wreg
*Jenefer - benen yowynk ha karores Peder
*Odorico - managh y'n dedhyow eus passyes
*Wella Tremeer - gwithyas kres
*Hycca Retallack - gwithyas a alsyow
Tu aral an Norvys ha Whedhlow Erel

Kuntel a hwdhlow berr yw **Tu aral an Norvys ha Whedhlow Erel**. Dyllys veu gans Spyrys a Gernow yn 2009.

## Rol a hwedhlow
*Tu Aral an Norvys - gans Myghal Palmer
*Kevrin an Manerjy - gans Heather Ashworth
*Ha my ow pos Yowynk - gans Myghal Palmer
*An Dewhelans - gans Myghal Palmer
*An Nos Hyr - gans Myghal Palmer
*Assay Bert rag Franchys - gans Heather Ashworth
*An Anneth Coth - gans Myghal Palmer
Whethlow wosa Tewlder

Kuntel a hwdhlow berr gans Myghal Palmer yw **Whethlow wosa Tewlder**. Dyllys veu yn 2010 gans Spyrys a Gernow. 

## Rol a hwedhlow
*An Den Coth ha Rych
*Myrgh hy Dama
*Pen an Vownder
*Kerensa Gyllys
*Sor
*An Car Gwer Coth
*Kellys
*An Den Dhyworth an Howldrehevel
*Galow an Hal
Whethlow Noweth ha Coth

Lyver a hwedhlow berr yw **Whethlow Noweth ha Coth** gans John Page a veu dyllys yn Kernewek Unys y'n kynsa le yn 1977 ganso y honan, hag ena yn Kernewek Kemmyn yn 1991 ha 1996 gans Kesva an Taves Kernewek. An peswora dyllans yn Furv Skrifys Savonek (Kres) yn 2012 a gomprehendyas cidi. Pub hwedhel a gomprehend notennow gramasek ha rol a wovynnow dhe brevi konvedhes.

## Rol a'n hwedhlow
*An Hond Len
*Whethel Nadelek Herwyth  Sen Luk
*An Menhyr Trystan
*Erghwyn
*An Vorvoren a Senor
*Dyllas Noweth an Myghtern
*Jory Tregella
*An Try Whans
*Nadelek 1968
*An Gof ha'n Estren
Hen Mewek

Hwedhel berr rag fleghes gans Brian Webb yw **Hen Mewek**. Dyllys veu yn 1993 wosa y vernans yn 1986. An hwedhel a sew bewnans bargos a-dhia y yowynkneth dhe oos koth.

## Chif kemeryansow
*Mewek - bargos
*Elgethwynn - y vamm
*Ewinkamm - y das
*Tindu - y wreg
An Brynces Anwhek

Hwedhel berr rag fleghes yw **An Brynces Anwhek** gans Jowann Richards, skrifys yn Kernewek Unys. Tavasoges a brynces a ryddya hy honan a'y servysi drefen krodhvolyow byghan. Wosa omglewes digoweth, hi a dhallathas assaya aga gwaynya war dhelergh. Taklow a janj wosa hi dhe dhiskudha mowes gellys war an fordh.

## Chif kemeryansow
*Prynces
*Maghteth
*Coges
*Lowarther
*Cath
*Mowes gellys
Jory ha'n Mynwharth Kellys

Hwedhel berr rag fleghes yw **Jory ha'n Minwharth Kellys** gans Jowann Richards, skrifys yn Kernewek Unys. Wosa towlel pel ha gweska gwragh yn errour, Jory yw effeythys gans hus, ha kelli y vinhwarth. Jory a dhe hwilas y vinhwarth. Wosa metya lies eneval y'n koos, ev a'n kyv.

## Chif kemeryansow
*Jory - maw byghan
*Gwragh hager
*Mamm Jory
*Lies eneval hag edhen
Flogh mar Hager

Hwedhel berr yw **Flogh mar Hager** (istitlys - *hwedhel dh'th hebaske*), skrifys gans Jowann Richards ha dyllys yn 1998 gans Kowethas an Yeth Kernewek. Skrifys yw yn Kernewek Kemmyn.

Wosa dinythi mab direyth, res veu dhe Hanna gasa hy thre dhe vewa gans Modrep Sara. Hy mab, Tommas a gyv termyn kales gans an fleghes erel drefen y vos direyth. Wosa ladhans y vamm, ev yw kuhudhys a voldrans.

## Chif kemeryansow
*Hanna
*Konan - hy harer
*Mamm Hanna
*Tas Hanna
*Samuel Saunders - tiek
*Sara, modrep Hanna
*Tommas - hy mab
*Pronter
*Mrs Trefos, tavasoges
An Romanes yn Kernow

Kuntel a hwedhlow berr rag fleghes yw **An Romanes yn Kernow**, skrifys gans Jowann Richards yn Kernewek Kemmyn. Dyllys veu an lyver yn 1994 gans Kowethas an Yeth Kernewek. An hwedhlow a sew istori assays Stultus Credulus dhe gemeres Kernow rag an Emperoureth Romanek, ha'n fordhow dell wra Gwern ha'y bobel lettya hemma.

## Rol an hwedhlow
*1. Pennow-broennen
*2. Helgh Goedh Woedh
*3. Peryllow an Goenyow
*4. An Lu Keltek
*5. Mogow Sten ha Kober
*6. Bargen yntra Kowetha

## An chif kemeryansow
*Gwern mab Kors - Arloedh an Geltyon
*Gwiwer - y vroder
*Gwennel - gwreg Gwern
*Gwrannen - gwreg Gwiwer
*Stultus Credulus - pann-gangour romanek
*Garrulus - y latimer
Deg Treveth Deg Semlant

Kuntel a dheg bardhonek gans Jowann Richards yw **Deg Treveth, Deg Semlant**, dyllys gans Kesva an Taves Kernewek yn 1989. 

## Rol a vardhonogow
*1. Nans yw Hirneth
*2. Nos-Kalann Gwav
*3. Kan Fleghes dhe Dykki-Dyw
*4. Taw taves
*5. Kan an Vowes Yowynk
*6. An Govynnek
*7. An Nos a Dheu
*8. Gwaytyans a'm beus
*9. Kan Nadelik
*10. An Dinas
Tybyans Gwenon

Hwedhel berr gans Jowann Richards yw **Tybyans Gwenon**, dyllys gans Kowethas an Yeth Kernewek yn 2000. Skrifys yw yn Kernewek Kemmyn. Lyver kevrin-moldrans yw. Lies den a dhegemmer lyther dihanow spitus. Re anedha yw kuhudhys a gerensa gudhys, erel a bedofilia, po gweres mernans hag erel. Wosa omladhans unn fethesik ha moldrans unn aral, materyow a dreyl moy sevur. Res yw an kreslu hwithra an dustuni rag kavos an drogoberor. Mes a wrellons kavos an den ewn?

## Chif kemeryansow
*Peder Morris - ow kavos kerensa gudhys gans y skrifenyades gyns, Edith King
*Denise Morris - y wrek, hag usi ow kavos kerensa gudhys gans hy doktour, Mighal Ward
*Mighal Ward - doktour, kuhudhys a gerensa gudhys gans Denise Morris
*Blanche Barker - klavjiores, kuhydhys a weres mernans
*Edgar Thompson - dyghyter gorvarghas, kuhudhys a vos pedofil
*Elizabeth Walker - laghyades 
*Gwyneth Harper - lasegores
*Faith Fraser-Nash - gwrek dhe bennser
; An kreslu
*Pennhwithrer Martin Douglas
*Hwithrer Ruth Buckley
*Serjont-Helerghyas Stewart Green
Mernans yn Kylgh

Hwedhel berr yw **Mernans yn Kylgh** gans an awtour Jowann Richards. Dyllys veu gans Kowethas an Yeth Kernewek yn 1992. Skrifys veu yn Kernewek Kemmyn. Hwedhel kevrin-moldrans yw.

Diskudhys yw korf marow Edward Collett yn kres hen gylgh meyn dydh kynsa kowans hendhyskoniethel. Mes piw a'n ladhas? Yma lies gogrysek martesen a'n gwrug. Res yw dhe'n kreslu diskudha an gwiryoneth. 

## Chif kemeryansow
*Dr Andrew Pearce - penn an asrann hendyskonieth ha'n kowans
*Edward Collett - arbenniger leel a elwis an kowans dhe dhos dhe'n kylgh
*Peter Fry - tiek ha perghennek an tir
*Valerie Fry - y wrek
*David Angrave - tiek aral a lavas y vos perghennek an tir
*Sharon Mitchell - studhyores hendhyskonieth
*Jane Morrow - studhyores hendhyskonieth
*Simon Weeks - studhyor hendhyskonieth
*Chris Petherick - studhyor hendhyskonieth
*Harry Wilson - skajyn
: **An kreslu**
*Hwithror Mark Jenkins
*Serjont Bill Matthews
*Konstabel Dan Tregloan
Torrasneth

An studh a garya unn po moy a yssew, gelwys kynflogh po *embryo*, a-ji brys benen yw **torrasneth**. Y hyllir kavos lies omdhegyans yn unn dorrasneth, rag ensampel, gevellyon po tri flogh warbarth. Torrasneth dhenel yw an eghen a dorrasneth studhyes an moyha a bub bronnvil. Medhygyon golovas yw an huni a witha kasys a dorrasneth a beryl ughel. Gwelivedhesow yw an huni difedhegel a with torrasneth ha benenes torrek.

Dinythyans a hwer dell yw usys 38 seythen wosa omdhegyans: hemm yw, a-dro dhe 40 seythen wosa dalleth amseryow an venen. Reknans an dedhyas a greg war gylgh amseryow savonek a 28 dydh. 

## Displegyans
Broder Wella

Kuntel a hwedhlow berr yw **Broder Wella** gans Jowann Richards, skrifys yn Kernewek Kemmyn. Dyllys veu gans Kowethas an Yeth Kernewek avel daspryntyans yn 2007 a dri lyver dyllys a-gynsow, hemm yw:
*Broder Wella Managh Pur Dha - dyllys yn 1991
*Broder Wella Pella Anethow - dyllys yn 1994
*Broder Wella a dhe Gembra - dyllys yn 1996

An hwedhlow a sew bewnans Broder Wella, managh yn managhti yn Kernow. Yn pub hwedhel, an Jowl a assay gul pratt war Vroder Wella yn govennek ev dhe begha, mes gans gweres Sen Pyran, Broder Wella a'n feth pub tro.

## Rol a hwedhlow
; Broder Wella Managh Pur Dha ha Broder Wella Pella Anethow
*1. An Jowl ha Broder Wella
*2. Broder Wella ha'y Sans Arbennik
*3. Broder Wella ha'n Klogh Diwostyth
*4. An Sowdhan Byghan a Vroder Wella
*5. Broder Wella ha'n Diwes Nerthek
*6. Broder Wella ha'n Trobel Dewblek
*7. Broder Wella ha Kan an Werin
*8. Broder Wella ha'n Pegh a Dhiegi
*9. Broder Wella ha'n Lowarther Konnek
*10. Kowethes rag Broder Wella
*11. Broder Wella ha'n Enyval Avlavar
*12. Broder Wella ha Lowarth Eden

; Broder Wella a dhe Gembra
*1. Tybyans an Abas
*2. Yn Hyns dhe'n Howldrevel
*3. Trobel gans Benenes
*4. Ny wra ev gasa Kernow
*5. An Wedhwes a Dhewnens
*6. Dres an Havren
*7. Ow Howeth Sen Illtyd
*8. Broder Meurig
*9. Dewlysi Dewblek
*10. Hwedhel Benjamin
*11. Yn Hyns dhe Gernow
*12. An Managhti a'gas Dynnergh
Naderles

**Echium vulgare** po **naderles** yn Kernewek yw plans bleujennek y'n teylu Boraginaceae. Y hanow yn Kembrek yw *gwiberlys* ha'n Sowsnek yw *viper's bugloss*. An hanow 'bugloss' a dheu dhyworth Frynkek *buglosse*, dre Latin *buglossa*, ha Grek βούγλωσσον (boúglōsson, hemm yw βοῦς (boûs, “oghen”) + γλῶσσα (glôssa, “taves”)), ow tisplegya an hanow Kernewek aral, **taves ojyon**. 

## Deskrifans
Teythyek yw dhe'n brassa rann a Europa hag Asi west ha kres. Ev a hwer avel eghen gomendys yn north-est Amerika Ogledh, soth-west Amerika Dhyghow hag enys soth Aotearoa. Usys veu an gwreydh yn dedhyow koth avel dyghtyans rag brathansow nadres po serf. Mars yw dybrys, an plans yw gwenon dhe vergh ha bughes awos kreunans alkaloydow y'n avi.

Plans diwvledhynnyek po pubvledhynnyek monokarpik yw, ow tevi dhe ughelder a 30 - 80 cm (12 - 31 meusva), gans del garow blewek. An bleujyow a dhalleth rudhwynn ha treylya glas glew, 15-20mm yn kolgh. Glas yw an ponn mes an stamenow yw rudh, gorthwedh dhe'n bleujyow. Ev a vleujowa yntra mis Me ha Gwynngala. Kevys yw yn gwelstir segh kalghek ha rosow, tylleryow mool ha difeyth, a-hys hensi horn ha fordhow, ha war alsyow arvorel, tewynnow ha bili. 


Viper's_Bugloss_colonizing_the_banks_of_a_city_highway..jpg|Naderles ow tevi war emlow fordh
Echium_vulgare_3.jpg|Kolghow bleujow naderles
Echium_vulgare_blåeld.jpg|Delinyans naderles
Blueweed.jpg|Golok ogas a'n bleujen
Leth

Bronnviles a askor **leth** rag boosa aga babanes. Leth a gomprehend lower a vethynnow gwiw dhe enevales  na yll goi boos kales. 

Leth pub eghen yw arbennik ha gwiw dh'aga edhommow. Rag ensampel leth benen a gomprehend meur a laktos, eghen a sugra, byttegyns nyns eus kemmys sugra mes meur a brotin yn leth bugh. Leth bugh a gomprehend blonek leth (3.5%), soledow leth (8.5%) ha dowr (88%). An chif protin yw casein. Pennfenten rych a galciom yw leth hag yw da rag eskern ha dens. 

Tus a wra devnydh a leth nebes enevales, dre vras leth bugh, gaver, margh, davas ha bual dowr rag gul dehen, menyn, keus, yogort ha dehen rew. Mar nag yw leth synsys yn yeynell, ev a treyl trenk wosa neb termyn. An argerdh a wra hemma yw gwyth, gwrys gans bakteria trenken laktik ow treylya sugra leth dhe drenken laktik. Usys yw gwyth rag gul askorrasow lethek. Yn fenowgh, pasterys yw leth kyns tus dhe'y eva. 


Milk glass.jpg|Leth bugh yn gweder
Woman breastfeeding an infant.jpg|Babi ow bronna leth y vamm
Goat kid feeding on mothers milk.jpg|Mynnen ow sugno leth hy mamm
AL_QASUS_VENDOR_IN_DAR.jpg|Gwerther leth yn Eynda
Kemysk Kernewek

Kuntel-lyver istorek a'n Dasserghyans Kernewek yw **Kemysk Kernewek**, golegys gans Talek ha dyllys yn 1964 gans An Lef Kernewek. Niver a'n dalghow a veu dyllys a-gynsow yn lyvrow-termyn 'Kernow' po 'An Lef Kernewek', mes yma lies darn nowydh ynwedh. 

## Rol a dhalghow
*Tremenyans Arthur - gans Caradar
*Devynnow yn mes a Forth an Broder Odryk - gans Caradar
*Pregothow - gans Edwin Chirgwin
*Gwersyow 
**An Velyn Goth - gans Edwin Chirgwin
**Goethe's Zueignung - treylyans gans Caradar
**Galargan - gans Tony Snell
**Deth an vatel - gans Tony Snell
*Whethel hep deweth - gans Talek
*Devynnow yn mes an lytherow a Caradar
*Whethyglow
**Luk gans an yl, anfus gans y gyla - gans Hal Wyn
**Dhe'n bar - gans Hal Wyn
**11 darn gans Caradar
*Gwersyow fleghes
**Nebes gwersyow gans Mordon
**Hungan Woky gans Mordon
**An chy a dhrehevys Jowan
**An Whednar Cam (gans Caradar?)
*An Guntelles Keltek - Corf-Laghys 1949
*Dehen Kernewek
*Appendix - Five Centuries of Cornish orthography
**Ordinalia (Origo Mundi)
**Pasyon agan Arluth
**Bewnans Meryasek
**Homylyes xiij in Cornysche (gans John Tregear)
**Gwryans an Bys
**Thomas Boson's Hurling Ball
**Nebbaz Gerriau dro tho Carnoack - gans Nicholas Boson
**Lyther dhe America - gans William Gwavas
**Gwainten en Kernow - gans Henry Jenner
**St Ives Hurling Ball - gans R Morton Nance
**Lyther gans R Morton Nance
Cytrus

**Citrus**  yw kinda a blansow bleujennek, gwydh ha prysky'n teylu ruta, Rutaceae. 

Plansow y'n kinda ma a askor **frooth cytrys**. An kinda *Citrus* yw teythyek dhe Asi soth, Asi est, Melanesi, hag Ostrali. Milyow a vledhynnyow, tus y'n ranndiryow ma a devas plansow cytrus. 

Frooth cytrus a gomprehend owravalow, lymavalow, avalow paradhis, limavalow, citrons, pomelos ha kumquats. Dell yw usys, frooth cytrus a's teves blas hwerow, mes an krowyansow yw tevys a's teves blas hweg.

Cytrus a dhrehedhas Mikronesi ha Polynesi a-dro dhe 3,000-1,500 K.O.K., an Est kres ha Mor Kres a-dro dhe 1,200 K.O.K, hag ena Europa. 

## Rol a frooth cytrus
*Citron
*Klementin
*Aval paradhis
*Hyuganatsu
*Kumquat
*Lymmaval
*Lymaval garow
*Limaval
*Limaval Kaffir 
*Limaval Key 
*Owraval Mandarin 
*Minneola
*Owraval
*Pomelo
*Satsuma
*Owr Shonan 
*Sweety
*Tangerine
*Tangelo
*Ugli
*Lymaval Emperouriethel
*Citron
*Limaval Bys Rudh 
*Amanatsu
*Orangelo
*Oroblancho
*Tangor
*Yuzu
Losowen an drynsys

**Viola tricolor** yw bleujen wyls kemmyn europek, ow tevi avel bleujen vledhynnyek po pubvledhynnyek berr hy oos. Hy hanow Kernewek yw **losowen an drynsys**, hevelep dhe onan a'y henwyn Kembrek *llysiau'r drindod*. Hy hanow kemmyn Kembrek yw *trilliw*, hemm yw tri liw. Henwyn Sowsnek a gomprehend *heartsease* ha *wild pansy*.  Komendys veu dhe Amerika north, le may lesas. An bleujyow a yll bos rudhlas, glas, melyn po gwynn. 

## Deskrifans
Losow an drynsys yw plansow byghan a'ga groweth, namenowgh ow trehedhes ughelder moy ages 15cm (6 meusva). An bleujyow yw a-dro dhe 1.5cm yn treuslinen. I a dyv yn gwelsdir berr war vargenyow tir ha tir difeyth, dell yw usys war weresow trenk po newtral. Kevys yw yn tylleryow skeusek yn rannel. I a's teves gwreydhkyfyow hag a askor bys dhe 50 hasen pub bleujowans. 

## Usadow hengovek
An hanow Sowsnek *heartease* a gampoll hy istori hir a us yn losowieth ha medhegneth hengovek, ha rag epilepsi, klevesow kneus ha klavor gleb (*eczema*), ha rag kudynnow anella kepar ha bronkitis, asthma hag arwodhow anwos. Diuretik yw ynwedh, ow ledya dhe'y us hengovek rag remm ha cystitis. 

An eghen Viola arvensis a's teves semlant pur haval dhe losowen an drynsys, mes a dyv war dewynnow ha tylleryow arvorel.


Restren: Viola_tricolor.JPG|Semlant tipek an bleujyow
Restren: Viola_tricolor,_Caldara_di_Manziana.jpg|Versyon gwynn
Restren: Viola_tricolor_ssp_tricolor_hald_sø_2009-05-13_1.jpg|Bonni a losow an drynsys
Restren: Meppen_-_Borkener_Paradies_%2B_Viola_tricolor_03_ies.jpg|Gorher tew a losow an drynsys
Tekter

**Tekter** yw tybyans sojetus. Teg yw neppyth mars yw dhe weles orto, y glewes, y dava, y vlasa po prederi a-dro dhodho. Kales yw dhe dheskrifa an omglewans ma. Gnas an omglewans ma yw dyffrans dhyworth person dhe berson ha gonisogeth dhe wonisogeth. Nyns yw godhvedhys mars yw tus yn unnik a yll y omglewes.  

Yma lies tybyans a -dro dhe byth yw tekter. Nebes a lever dell yw tekter:
*hevelepter yntra tra ewn ha tra art. Rag ensampel, lymnans teg a alsa bos onan yth yw haval dhe'n gwir.
*hevelepter yntra tra ha'n semlant a brederydh y tal dhodho bos ganso. Rag ensampel gwedhen deg a alsa bos onan gans kyf ughel ha lies delen gwyrdh, po kommol teg a alsa bos an re na yth yw gwynn ha mannbluvek, kepar ha gwlan.
*an amovyansow dell wra tra ri dhyn: lowen, trist, serrys hag erel. Rag ensampel, darn teg a ilow a alsa bos onan a gaws nebonan dhe vos pur lowen po trist. 
*gnas tra. Rag ensampel, hwedhel teg a alsa bos skrifys yn ta. 
*darn skrifa a alsa usya manylyon ha downder a re dhe'n redyer imaj bysel po omglewans. Prydydhieth yw unn ensampel a skrifa konsidrys teg y'n fordh y liw lymnans po dri amovyans. 

Yma lies tybans aral. Nyns yw nebes taklow leverys dhe vos teg gans pobel displegys gans tybyans vyth

## Henlavarow Kernewek
*Kevnijen ew teg dhe gen kevnijen, (Sowsnek - *Beauty is in the eye of the beholder*)
*Ny ra crohen teg gwul aval wheg, (Sowsnek - *Beauty isn’t skin deep*)


Titian_Bacchus_and_Ariadne.jpg|Lymnans teg
Beautiful zinnia-cropped-big2.jpg|Bleujen deg
Jackie Smith with Beautiful Eyes.jpg|Enep po korf teg
Afon Glaslyn, Pont Croesor, Tremadog - geograph.org.uk - 93562.jpg|Tirwedh teg
Rozeta Paryż notre-dame chalger.jpg|Fenester liw
Emperoureth Inka

**Emperoureth Inka**, henwys ***Tawantinsuyu*** gans hy burjysi, (yeth Quechua rag "**Gwlaskor a'n Peder Rann**") o an brassa emperoureth yn Amerika kyns-Colombo. Kres breselek, menystrek ha politek a'n emperoureth o sita Cusco. An hwarheans Inka a dhallathas y'n ugheldiryow Perou y'n 13ves kansvledhen a-varr. An Spaynyon a dhallathas fetha Emperoureth Inka yn 1532 hag erbynn 1572 an diwettha stat Inka a veu fethys yn tien.

A 1438 dhe 1533, an dus Inka a synsas rann vras a Amerika Dhyghow west, gans kres a'n Andes, dre fethans ha keshevelyans hebask. Pan o an ermperoureth an brassa, hi a synsas Perou arnowydh, Ekwador west, Bolivi kres west ha soth, Arghantina northwest, Kolombi sothwest ha rann vras a Jile arnowydh. Yeth sodhogel an stat o Quechua.
Devnydh tardha

**Devnydh tardha** yw neb stoff diantel a rann nerth, po yn kymyk po aral. Drefen hemma, an stoff a yll askorra tardhans pan vo livresys an nerth yn termyn kott, martesen kansves rann a eylen. Devnydhyow tardha kymyk yw an eghen voyha kemmyn, mes kevys yw eghennow erel, rag ensampel, arvow nuklerek. 

Y hyllir ranna devnydhyow tardha yn devnydhyow tardha isel, kepar ha polter gonn, may fo livresys an nerth yn lent, ha devnydhyow tardha ughel, may fo livresys an nerth yn uskis dres eghen. Usys yns i yn balweyth ha porpos breselek. Yn-mysk an eghennow moyha aswonys yma dynamit ha TNT. 


Iron_Knob(GN11118).jpg|Tardhans yn bal moon horn
Fire_in_the_hole!_Idaho_combat_engineers_practice_explosive_breaching_Image_22_of_31_7181589_220506-Z-AY311-0152.jpg|Soudoryon ow praktisya usya devnydh tardha
Explosions.jpg|Tardhansow breselek
Dynamite-5.svg|Dynamit
Polter gonn

Eghen a dhevnydh tardha yw **polter gonn**. Gwrys yw dre gesunya sulfur, glowbren ha potassiom nitrat, hag usys yw lemmyn dre vras yn gonnys ha tanweyth. 

Konsidrys yw polter gonn avel devnydh tardha isel, drefen bos an nerth livresys dhyworth an devnydh tardha yn lent. Dell yw usys, ev a gomprehend 75% a botassiom nitrat, 15% a lowbren ha 10% a sulfur. Prederys yw dell veu polter gonn diskudhys yn China y'n 9ves kansvledhen; kevys yw an kampollans kynsa dhodho yn skrif *Taoist* a gres an gansvledhen na. An danvonadow kynsa fatel dh'y wul yn skrif breselek a China yn 1044. Usys veu rag tanweyth ha devnydh breselek ena. An gonn kynsa re dreusvewas a veu gwrys yn China y'n 13ves kansvledhen. Kettermyn, lesys veu kedhlow a-dro dhe bolter gonn dhe'n bys Islamek. Derivys veu bos polter gonn devnydhys gans Ejyp erbynn an Emperoureth Mongol yn Batel Ain Jalut yn 1260, hag arta yn 1304. Yn 1453, yth esa dhe lu Mehmed II gonn meur dres eghen a alsa setha meyn 680kg aga foos. Usys veu an gonn dhe dhistrui fosow Kargostentin ha kemeres an cita, ow korfenna an Emperoureth Besontin. 


Pyrodex powder ffg.jpg|Eghen a-dhiwedhes a bolter gonn
NYE_melb_2008.jpg|Tanweyth
Veterans_Weekend,_Hull_-_panoramio.jpg|Dasrethya batel yn Bresel Bredereth Amerika, owth usya polter gonn
Chinese_Gunpowder_Formula.JPG|Deskrifans kynsa furvell polter gonn, dhyworth Chin, dedhyes 1044
Gunpowder_Plot_conspirators.jpg|Kesplottoryon an Plot Polter Gonn, 1603
Michael Curtiz

**Michael Curtiz** (/kɜːrˈtiːz/ kur-TEEZ; genys **Manó Kaminer**; a-dhia 1905 **Mihály Kertész**; Hungarek: Kertész Mihály; 24 mis Kevardhu 1886 10 mis Ebrel 1962) o kevarwodher fylm hungarek-amerikanek. (*Casablanca*).
Jeffrey Eugenides

**Jeffrey Kent Eugenides** (genys 8 mis Meurth 1960) yw romanser ha skrifyas a hwedhlow berr amerikanek. (*The Virgin Suicides*, *Middlesex*).
Trimurti

**Trimurti** yw an drynsys a dri duw Hindou, Brahma, Vishnu ha Shiva. An hanow a dheu dhyworth an Sanskrit त्रिमूर्ति trimūrti; tri *tri* + murti *furv*). A-ji an system Trimurti, Brahma yw an Kreador, Vishnu yw an Skoodhyer, ha Shiva yw an Distruyer. Prederys yw dell wra an arwodh Om Hindou kampolla Trimurti, mayth uyw konsidrys A, U ha M an arwodh Om avel gwrythul, synsi ha distrui. 


Brahma,_Vishnu_and_Shiva_seated_on_lotuses_with_their_consorts,_ca1770.jpg|Lymnans a Drimurti esedhys war skudellow dowr gans aga gwragedh, dedhyes 1770
Trimurti_ellora.jpg|Gravyans a Drimurti
Candi_Prambanan;_candi_Hindu_terindah_di_Asia_Tenggara.jpg|Templow an Trimurti yn Yogyakarta, Enys Java
A_statue_inside_the_Angkor_Wat_in_Cambodia;_January_2020.jpg|Gravyans Murti yn Angkow wat, Kamboji
Islam Shia

**Islam Shi'a** ({Arabek - شيعة Persek - ,شيعة}) yw an skorr sekond moyha a Islam. Moslemyon Shia a grys dell wrug an Profet Mahomm, yn-dann gorhemmyn Duw dewis Ali avel kalif (po er) ha'n deklarya yn y bregoth diwettha wosa Hajj yn Ghadir Khumm. Moslemyon Shi'a a grys yn dyskansow an Koran, (Qu'ran) ha teylu an Profet Mahomm, gelwys an Ahl al-Bayt gansa. Moslemyon Shi'a a breder nag eus dhe'n tri halif Islam Sunni poos vytholl dhe dhisplegyans an fydh. An furv unnplek yw *Shī'ī * (Arabek - شيعي) ow styrya holyer. 

Haval dhe Islam Sunni, Islam Shi'a re beu rennys dhe lies skorr, mes marnas tri anedha a's teves niver posek a holoryon hedhyw. An moyha aswonys anedha yw Dewdhegoryon (*Ithnā 'ashariyya*), hag ena an Ismaili ha'n Zaidiyyah.


Islam_by_country.png|Gwlasow gans 10% po moy a holyoryon Islamek - gwyrdh - Sunni, rudhlas - Shi'a, glas - Ibaditiaid
Jamkaran_Mosque_مسجد_جمکران_قم_21.jpg|Mosk Jamkaran yw onan a'n moskow posekka yn Qom, Iran
Karbala_in_2019.jpg|Moslemyon Shīʿa ow pysi orth Krerva Imam Ḥusayn, Karbala, Irak
Madhhab_Map3.png|Ranndiryow a skolyow preder Islamek


:
Koran

Testen sans kres Islam yw an **Koran**.  An hanow yw Arabek: القرآن *al-qur'ān*, ger rag ger "an derivans"; skrifys yn lies furv, r.e. *Qur'an* po *Al-Qur'an*. Moslemyon a grys bos an Koran an lyver a re ledyorieth sans dhe dus. Konsidrys yw gansa an desten (y'n Arabek derowel) dhe dhiskwedhes diskudhans sans diwettha Duw (Allah). Herwydh Islam, diskudhys veu an Koran dhe'n Profet Mahomm gans an el Gabriel a dermyn dhe'y gila dres 23 bledhen. 

Moslemyon a wel an Koran avel an diwettha yn kevres a vessajys sans, ow talleth gans nebes diskwedhys dhe Adam, konsidrys dhe vos profet kynsa Islam, ow pesya gans *Suhuf-i-Ibrahim* (Rolyow skrifa Abram), an *Tawrat* (Torah po rann gynsa an Hen Destament), an *Zabur* (Lyver an Salmow), ha yn tiwettha an *Injil* (Awaylow, kemmys ha rannow a'n Testament Nowydh). Kyn nag yw an lyvrow na komprehendys y'n Koran y honan, aswonys yns i avel testennow a bennfenten sans. 

Moy ages henna, an Koran a gampoll lies hwarvedhyans kevys y'n skriptors Yedhowek ha Kristyon, owth eylderiva an hwedhlow yn fordh nebes dyffrans dhe'n huni kevys y'n pennfentenyow erel. 

Unn dyffrans posek yntra'n Koran war unn tu, ha'n Bibel ha Torah war an tu aral, yw an feth na wra an Koran deskrifa manylyon an hwarvedhyansow. An poslev yw war styr spyrysek ha mas an hwarvedhyansow a-der array herwydh termyn. Kevys yw moy a vanylyon a-dro dhe hwarvedhyansow istorek y'n Hadithow gans Mahomm ha derivansow an Sahabah (Keskowetha Mahomm).   

Gwersyow an Koran, usi yn yeth plen rimys, a dheu dhyworth hengov kowsys, synsys war gov gans keskowetha Mahomm, ha treusworrys war anow rag henedh po dew. Herwydh hengov Sunni, kuntellys veu an Koran ha'y rekordya war barchemyn yn termyn an Kalif Abu Bakr, yn-dann ledyorieth Zayd ibn Thabit Al-Ansari. An skrifow a veu treusworrys wosa mernans Abu Bakr. Manylyon an versyon Shi'a yw dyffrans dhe versyon an Sunni. 


Iqra.jpg|Diskudhans kynsa Mahomm
Birmingham_Quran_manuscript.jpg|An dasskrif a-varra a'n Koran, gwithys yn Pennskol Birmingham
COLLECTIE_TROPENMUSEUM_Moslimmannen_tijdens_het_gebed_op_vrijdag_in_de_moskee_Tulehu_TMnr_20017952.jpg|Gologhysi ow keurgana chaptra kynsa an Koran
Mausolées_du_groupe_nord_(Shah-i-Zinda,_Samarcande)_(6016470147).jpg|Gwersyow a'n Koran war fosow yn Samarkand
Islam Sunni

**Islam Sunni** (Arabek أهل السنة) yw an skorr moyha a Islam. I yw an skorr a dhiyskyn dhyworth an Emperoureth Rashidun, dallethys gans Abu Bakr ha gorfennys gans Ali ibn Abi Talib. Kryjyansow Sunni yw selys war an Koran (Qu'ran) ha'n Kutub al-Sittah. Moslemyon Sunni yw 90% a oll Moslemyon. Gans 1.8 bilvil holyer, ev yw an hanwans kryjyk y'n bys, gans Katholigieth an nessa moyha. Yma peswar isvagas a-ji Islam Sunni: Maliki, Hanafi, Hanbali ha Shafi'i.

Holyoryon Islam Sunni yw **Sunnis**. An ger *Sunni* a dheu dhyworth an ger sunna (Arabek - سنة), ow styrya hengov profet Islam, Mahomm. Gelwys yns i ynwedh *ahl as-sunnah wa l-jamāʻah* (Arabek - أهل السنة والجماعة), ow styrya pobel hengov ha kuntellyans; hemm a styr bos an Sunnis unyes. 


Islam_by_country.png|Gwlasow gans 10% po moy a holyoryon Islamek - gwyrdh - Sunni, rudhlas - Shi'a, glas - Ibaditiaid
Kaaba_daylight.png|Mosk an Kaaba yn Mekka, Arabi Saoudek
SA_Blue_Mosque.jpg|An Mosk Glas, Selangor, Malaysi
Madhhab_Map3.png|Ranndiryow a skolyow preder Islamek
Taoieth

Hengov kryjyansek ha filosofiethel a boslev bewa yn kessenyans gans Tao yw **Taoieth**. An term *Tao* a styr "fordh", "hyns" po "pennrewl", ha'y hyllir y weles yn filosofiethow 
ha kryjyansow chinek erel magata. Yn Taoieth, byttegyns, *Tao* yw an bennfenten ha'n nerth a-dryv dhe bub peth. Y'n diwedh, ankowsadow yw hi: * "The Tao that can be told is not the eternal Tao."*

Chif testen lienek Taoieth yw an *Tao Te Ching*. Ottomma lyver kott hag amstyryus a gomprehend dyskansow askrifys dhe Laozi (Chinek: 老子; Pinyin: Lǎozi; Wade–Giles: Lao Tzu). Keffrys ha skrifow Zhuangzi, an tekstow ma a dherev kevreyth filosofiethel Taoeth. Hanow an eghen ma a Daoeth yw Taoieth filosofiethel, drefen y vos unigyniethel a rann y nas ha nyns eus fondyansow. Eghennow fondyansek a dhisplegyas dres termyn y'n furv a skolyow prederow dyffrans, dell yw usys owth unya kryjyansow hag usadowyow a dheuth wosa dyllans an chif testennow. Unn ensampel yw tybyansow Skol an Naturegoryon, hag a gessun tybyans yin-yang ha'n Pymp Elven. Skol tybyansow Taoieth herwydh usadow a wra revrons dhe Laozi, an Anvarwolynnow (po Duwow) ha liester a dharganow ha devosow dihusa (Sowsnek - *exorcism*) hag usadowyow rag drehedhes transyek, anvarwoleth po bewnans hir. 


Zhang_Lu-Laozi_Riding_an_Ox.jpg|Lymnans a Laozi ow marghogeth oghen
Weihai-Xianguting-Temple.jpg|Tempel Xian'guting yn Weihei, Rannvro Shandong
Pakua.svg|Pakua, po patron an eth trigram
二王庙内殿.jpg|Hel gordhyans yn Tempel Erwang, Rannvro Sichuan
Boreles

**Boreles**, () yw plansow bleujennek y'n kinda Chrysanthemum y'n teylu Asteraceae. Teythyek yns i dhe Asi est hag Europa north-eest. An brassa niver a eghennow a dheu dhywprth Asi est, ha kres ahas diversiat yw yn China. Yma lies varyans rag lowarthow. 

An hanow "chrysanthemum" a dheu dhyworth an Hen Rek: χρυσός chrysos (owr) ha: ἄνθεμον anthemon (bleujen). Bleujyow boreles a dhalleth bleyjowa yn kynnyav a-varr. Aswonys yw avel bleujen dhrudh mis Du. Borleles (Chinek: 菊花; pinyin: Júhuā) a veu tevys yn kynsa yn China y'n 15ves kansvledhen K.O.K.. Rekordys veu dres 500 *cultivar* erbynn 1630. Erbynn 2014, prederys veu bos dres 20,000 *cultivar* y'n bys, dres 7,000 anedha yn China. Tevi boreles a dhallathas yn Nihon dres an osow Nara ha Heian (8ves dhe 12ves kansvledhen),  ha gerys-da o y'n Oos Edo (17ves dhe 19ves kansvledhen). Sel Emperourethel Nihon yw borelesen, ha myghternses Nihon yw henwys an Tron Borelesen. Dydh Boreles (菊の節句, Kiku no Sekku) yw onan a'n pymp gool sans koth yn Nihon, solempnys war an 9ves dydh a'n 9ves mis. Dallethys veu an gool ma yn 910 pan veu synsys diskwedhva gynsa boreles gans an lys emperourethel. 


Flower_show-J._M._W._Silver.jpg|Diskwedhva voreles yn Nihon
Khalili_Collection_Kimono_03.jpg|Kimono nihonek gans skeusennow boreles
Flag_of_the_Japanese_Emperor.svg|Baner Emperour Nihon
Chrysanthemum_morifolium_08NOV.jpg|*Chrysanthemum morifolium*
Chrysanthemum_japonense_var_ashizuriense1.jpg|*Chrysanthemum japonense*
Tiger_tail_mum_0004.JPG|Bleujyow borelesen lost tiger
An Oerwyns

**An Oerwyns** yw hwedhel gwir skrifys gans William Penrose, tiek a Lannust. An hwedhel a dheskrif y viaj der oerwyns 1891. Treylys veu an lyver dhe Gernewek gans Tony Hak, ha dyllys gans Kowethas Kernewek City Lit. a Loundres. Skrifys yw y'n Furv Skrifys Savonek, Kres. Lyver gwiw dhe dhyskoryon, ev a gomprehend an tekst Sowsnek, tu ryb tu ha'n Kernewek. 

William Penrose a asas y vargen tir yn Lannust 9 Meurth 1891 rag mos dhe Druru. A-dro dhe hanter-dydh hi a wra ergh, ytho ev a erviras mos tre. Ev a asas Pennsans seyth eur gorthugherweyth, ha res o dhodho spena nos yn skovva ke dres nos. An nessa myttin ev a besyas war y viaj bys dhe dhrehedhes bargen tir Jericho. Ena ev a spenas remenant an jydh ha'n nessa nos, ow trehedhes tre dohajydh 11 Meurth. 

An lyver a gomprehend notennow styryansek skrifys gans Penny Champion, diyskynnyas dhe'n keth teylu ha mappa a'n viaj, ha chaptra ow tisplegya an pyth a hwarva a-wosa.
Keskowsow Istorek ha Keskowsow

Lyver Kernewek yw **Keskowsow Istorek ha Keskowsow** gans an awtour John Parker. Delinyes yw gans Esther Johns. Skrifys veu avel dew lyver yn kynsa, 'Keskowsow' yn 1998 ha 'Keskowsow Istorek' yn 2005, yn Kernewek Kemmyn, gans Kesva an Taves Kernewek, mes kuntellys veu an dhew avel unn lyver y'n Furv Skrifys Savonek gans Kesva an Taves yn 2009 warbarth ha cidi. Lyver diwyethek yw, gans an Sowsnek tu ryb tu an Kernewek.

## Dalghow
; Keskowsow Istorek
*1. Y'n Lowarth
*2. Yn Yerusalem
*3. War an Treth
*4. Y'n Stret
*5. Y'n Stevel Benenes
*6. War an Kay
*7. Y'n Goswik
*8. Yn Kamelot
*9. Kyns Trafalgar
*10. War an Enys
*11. Y'n Bosti
*12. Y'n Studhla
;Keskowsow
*1. Dhe'n Lytherva
*2. Dhe'n Popti
*3. Dhe'n Vedhegva
*4. Dhe'n Sodhva Greslu
*5. An Gwithyas Daromres
*6. Y'n Dewotti
*7. Kevarwodhyow
*8. Y'n Gwerthji Dillas
*9. Yn Bosti
*10. Der an Pellgowser
*11. Dew Hen Goweth
*12. Ragerghi Dy'gol
An Klass Gorthugher
Eylen

Musurans berr a dermyn yw **eylen**. Yma 60 eylen yn mynysen, 60 mynysen yn our ha 24 our yn dydh, hengov ow dedhya dhe dermyn an Babylones. Yn godhonieth, eylen yw an termyn kemerys gans atom cesiom ow krena 9,192,631,770 gweyth (a-dro dhe 9 bilvil).

Unses selvenel an Kevreyth Keswlasek a Unsesow yw (arwodh: **s**). Dell yw usys, mesurys yw gans klock po euryor, hag a-dhia diwedh an 20ves kansvledhen, gans klockys atomek. Yn unn eylen, golow a viaj (yn gwakter) 299,792,458 meter, h.y. 300,000&nbsp;km (~186,282 mildir).
John Parker

**John Henry David Parker**, aswonys ynwedh avel **Yowann Parker**, (10 Gortheren 1929 - 18 Meurth 2020) o dyskador ha awtour Kernewek. Genys veu yn Ilford, Essex yn 1929. Wosa gradhya yn erbysieth yn LSE, ev a spenas lies bledhen ow tyski awgrym ha Latin, ha wosa henna dos ha bos hwithrer skolyow. Hag oberi yn Kenya ev a dhyskas Swahili. Ev a skrifas a-dro dhe'y dermyn ena yn *Kenya Interlude*, dyllys yn 2015.

Ev a vetyas y wreg, Shirley (née Tinker) hag ev owth oberi yn Exmouth. Eseli ens i a Kowethas Operatek Karesk. Hi a leveris bos ganso an lev kana hwekka. I a dhemedhis yn 1977. Wosa remova dhe Gernow yn 1994, John Parker a dhallathas dyski Kernewek dre Kernewek Dre Lyther. Y dhyskadoryon o Ray Edwards ha Jori Ansell.

Wosa dos ha bos bardh yn 1998 gans an hanow bardhek , ev a dheuth ha bos dyskador Kernewek dre KDL. Yn 2002 ev a dhallathas klass yn Lannystli, ow tyski lies dysker a dheuth ha bos berdh a-wosa. An klass a dheuth has bos Klass an Hay.

Ev a skrifas lies lyver yn Sowsnek ha Kernewek. Ev o skrifer lies hwedhel berr yn Kernewek, usys yn klass dhe weres dyski. Kentrennys o dyskoryon dhe wari, ow talleth hengov a wariow mus, skrifys gans studhyoryon po studhyoryon kyns, kepar hag "Erghwynn ha’n Seyth Korr". Drefen bos an performyansow dres an Nadelik, dallethys veu keur dhe gana karolow, An keur na, Keur heb Hanow, a wra kana hwath. Ev a weresas Projekt an Bibel Kernewek gans treylya lyvrow Ruth hag Ecclesiastes.

## Rol a lyvrow dewisys skrifys gans John Parker
;Yn Kernewek
*Keskowsow (1998)
*Keskowsow Istorek (2005)
*Keskowsow Istorek ha Keskowsow (2009) (kuntel a'n dhew lyver gans cidi)
*Gwariow Mus (2013) gwaynyer Pewas Holyer an Gof
*Syrr Anthony Kingston yn Kernow (dyllys warlinen)
*Hwedhel an Pyskador ha Taklow Erell (2018)
*Komprehendys veu pymp hwedhel berr ganso yn *Hwedhlow a-dhiworth An Orsedh* (2009): 
***An Gador Wag*, 
***Diwedhes yw an Jydh*, 
***Hwedhel Hwarthus - Tamm Bodhar Ov Vy Hedhyw*, 
***Kevrin an Manerji* 
***Toll y'n Fordh*
;Yn Sowsnek
*Reading Latin Epitaphs: A Handbook for Beginners (1999)
*The Platonic Solids and Some Others (2004)
*A Latin Legacy (2015)
*Vox Romana: The Romans Had a Word for it (2015)
*Kenya interlude : some memories (2015)
*Living Latin: The Heritage of Latin Phrases and Quotations in English (2016)
Klock

Devis a vusur ha gwitha termyn yw **klock**.

Devisys veu an daffar kynsa dhe witha termyn nans yw 5,000 bledhen. Devisys veu an klockys jynnweythek kynsa y'n 13ves kansvledhen, Erbynn an 16ves kansvledhen yth esa klockys owth usya springys. Hedhyw, kevys yw klockys kanndir a yll musura termyn yn ewn yn tien. 


Big Ben um 12 Uhr.jpg|Ben Bras (Big Ben), Loundres
Little Ben - geograph.org.uk - 1094627.jpg|Ben Byghan, Loundres
WatPhnom PhnomPenh 2005 2.JPG|Klock lowarth yn Phnom Penh
Grandfather clock.JPG|Klock tas gwynn
Sun Dial - geograph.org.uk - 876486.jpg|Klock howl gwrys yn 1690
Cloc Cymraeg.jpg|thumb|Klock gand enep Kembrek
Omladhans

An gwrians a dhiwedha bewnans dha honan a-borpas yw **omladhans**. Yn fenowgh, gwrys yw omladhans drefen bos person owth omglewes heb govennek, po drefen kleves brysel a yll komprehendya iselweyth, disordyr bipolar, skitsofrenia, lasogeth po kamm-dhevnydh a dhroggys. Kudynnow arghansek, kudynnow gans kowethyans kespersonek ha desedhyansow divlas erel a yll gwari rann ynwedh. 

Moy ages milvil a bobel pub bledhen a verow drefen omladhans. Ottomma chif skila mernans yn-mysk degowogyon ha tevesigyon yn-dann 35 bloodh. Kevradhow omladhans yw ughella yn-mysk gwer ages benenes. Estemys yw ynter 10 ha 20 milvil a dus dhe assaya gul omladhans pub bledhen heb sewena.
Shora kolon

Ankresyans yn provians goos dhe geher an golon yw **shora kolon**. Y hanow Sowsnek medhegel yw *myocardial infarction*. 

An skila moyha menowgh rag shora kolon yw lett yn gwythi bras an golon, an gwythi a led dhyworth tell an golon dhe geher an golon, po an *myocardium*. Kawsys yw an lett gans nivelow kolesterol ow tisplegya y'n gwythi, ha furvya mol.

Sevurder an shora a greg war dhesedhans kewar an mol; mar po lettys goos dhe rann vyghan a'n keher, an shora a alsa bos unn byghan, heb dhe'n perthyans wodhvos a-dro dhodho hogen. Mes mar po lettys goos dhe rann veur a'n keher, hemm a yll ledya yn skon dhe shora kolon ha mernans. 

Dres 300,000 a bobel a wodhev shora kolon pub bledhen y'n Ruvaneth Unys, ha hanter anedha a verwis, mes y halsa erbysi moy a vewnansow dre dhyghtyans skon a CPR. 

An arwodhow moyha kemmyn a gomprehend:
* kudyn anella
* golok diliw po loos, yeynder ha hwysa 
* payn yn kres an brest, a yll ystyna dhe'n dhiwvregh, war woles dhe'n torr po a-ugh dhe'n dhiwar.
* hwyja
* omglewans ollgemmyn a gleves
* omglewans bos mernans yn ogas
Protist

Bagas varyansek a daklow byw yw an **protists**. I a gomprehend oll an Eukaryota  nag yw eseli an plansow, enevales po fongow. Nyns yw an bagasow a brotists kelmys yn ogas an eyl dh'y gila hag y's rennir yn fenowgh yn niver a wlaskordhow dyffrans. An brassa niver a brotists yw organedhow unnkellek mes nebes algi a dyv bys dhe 60 m. 

## Bagasow posek
* Amoebozoa - r.e. *Amoeba*
** Mycetozoa (Myxomycota) - fongow lysnavedh
* Apicomplexa - r.e. *Plasmodium*
* Bacillariophyta - diatomow
* Chlorophyta - algi gwyrdh
* Choanozoa
* Chrysophyta - algi owrek 
* Ciliophora - r.e. *Paramecium*
* Dinoflagellata
* Euglenozoa 
* Foraminifera
* Oomycota
* Phaeophyta - algi gell 
* Rhodophyta - algi rudh


Amoeba_collage.jpg|Nebes eghennow a amoeba
Slime_mold.jpg|Fong lysnavedh
Diatoms_through_the_microscope.jpg|Diatomow
Taiwan_2009_East_Coast_ShihTiPing_Giant_Stone_Steps_Algae_FRD_6581.jpg|Algi gwyrdh war veyn arvorel yn Taiwan
Hikarimohitachi.jpg|Poll leun a algi owrek yn Nihon
Noctiluca_scintillans.jpg|Nebes eghennow a *Dinoflagellata* a askor bewsplanyjyon (*bioluminescence*)
Living_planktonic_foraminifera.png|30 eghen a foraminifera
Chondrus_crispus_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-034.jpg|Algi rudh
Linasen

***Urtica dioica***, po **linasen** yn Kernewek, (henwys *danadl poethion* yn Kembrek ha *stinging nettles* yn Sowsnek) yw plans bleujennek losowek pubvledhynnyek y'n teylu Urticaceae. Yn terowel, kevys veu linas yn Europa, lower a Asi temprek hag Afrika north-west, mes hy gwandrans yw lemmyn a-derdro'n bys. Rennys yw an plans ma dhe hwegh iseghen, pymp anedha a's teves lies blewen kow byghan hag a skit histamin ha kymygow erel owth askorra omglewans kepar ha gwana. 

Yma dhe'n plans ma istori hir a dhevnydh avel pennfenten rag medhegneth hengovek, boos ha te, hag avel daffar kriv pannweyth. 

Linas a dyv dhe ughelder a 0.9 dhe 2 meter y'n hav, dell yw usys, ha merwel dhe'n dor y'n gwav. Melyn yw liw an gwreydhkyfyon ha gwreydh, hag a les yn efan. An del medhel a dyv dhe hirder a 30 dhe 200 mm, gwyrdh tewl aga liw. An bleujennow yw skylwyrdh po gellik ha munys. Pur vlewek yw an del ha garrow.

## Lavar gwerin
*Ev a bijas war linas hedhyw vettin - *He got out of the wrong side of the bed this morning*


Urtica_dioica38_ies.jpg|Golok ogas a'n blew
Kopiva.JPG|Del yowynk linas
Urtica_dioica35_ies.jpg|Bleujyow linas
Urtica_dioica_1.jpg|Linasen ow tevi yn park
Nettle_Sting.JPG|Brygh kawsys gans linas
Gweyth askor

**Gweyth askor** yw askorra gwara dhyworth daffar kriv. Skorren yw a dhiwysyans. Ev a gomprehend gul taklow meur komplek dell yw res dhedha kavos lies kamm dh'aga korfenna, ha taklow byghan sempel. Yn fenowgh, omviskys yw jynnow rag gul an gweyth askor. 

Y'n termyn eus passyes, askorrasow o gwrys gans oberoryon kreftweyth owth usya toulys ha hwel gans leuv. Y'n termynnyow arnowydh, an brassa niver a oberoryon gweyth askorre beu asleys gans jynnow awtometek, ow kul an askorrasow lower skaffa (hag yn y dro - le kostek ages hwel gans tus).

Dell yw usys, lower a weyth askor a hwer yn gweythvaow. An argerdh arnowydh a weyth askor a dhallathas dres an Hweldro Dhiwysyansek. wosa devedhyans rannans hwel ha'n system gweythvaow. Gweyth askow re dhisplegyas yn feur y'n dhiw gansvledhen wosa henna, yn arbennik routhaskor ha'n linen askorra. 


Millville,_New_Jersey_-_Textiles._Millville_Manufacturing_Co._(Woman_standing_at_long_row_of_bobbins.)_-_NARA_-_518676.jpg|Gweyth askor pannweyth
Photo_of_Espanya_Industrial_factory,_Sants,_Barcelona,_about_1870.jpg|Gweythva veur yn Barcelona, ca. 1870
A-line1913_edit.jpg|Diwedh linen askorra Model T Ford, 1913 
Yuanli_Plant,_Everlight_Electronics_20180825.jpg|Gweythva elektronegas yn China
Syllaben

An ger *'syllaben* a dheu dhyworth an ger Hen Rek  “συλλαβή”. Syllaben yw restrans a sonyow kows. Dell yw usys y hwrer syllaben a nuklesen yth yw bogalen herwydh usadow gans lytherennow erel. 

## Ensamplow
* Unn syllaben: *kath*, *ki*, *meur*, h.e.
* Diw syllaben: *mantel*, *dinas*, *krena*, h.e.
* Teyr syllaben: *lytherwas*, *omglewes*, *askorra*, ayyb.
Kolon

Organ keherek tellek yw an **golon** a worwedh tamm dhe'n gledh a linen gres an korf. An re ma yw an keher a wra pompya goos dre'n system kylghresyas. Kevys yw tu kledh ha tu dyghow dhe'n golon, an dhew ow komprehendya 'atrium' po porth ha 'ventricle' po kow. 

Kolon pub melldrosek yw gwrys dhyworth keher arbennik ha dibarow, hemm yw 'keher an golon'. An keher ma a bomp 2.5 bilvilgweyth dres hys oos a 66 bloodh. Lamm usadow kresek yw 72 lamm an vynysen. Poos kolon yw 250-300 gramm dhe venen ha 300-350 gramm dhe dhen.

Y'n delinyans (dhe'n gledh) y hyllowgh gweles klapesow. An golon a gomprehend klapesow dhe lettya'n goos rag resek war dhelergh. Yma dhe'n tu dyghow klapes teyrlenn (klapes gans tri gorher) ha'n tu kledh klapes diwlenn (klapes gans dew worher). Yma dhe'n dhew du klapesow krommen. Klapes krommen an skevens yw le may hwra an goos pompya dhyworth an kow dyghow dhe gwythvras an skevens.An klapes aortek le may hwra an goos pompya dhyworth an kow kledh dhe'n aorta. 

Previans goos keher an golon hy honan a dheu dhyworth a'n gwythiennow bras kurunnek. Mes possybyl yw dhe'n re ma bos degeys gans plackow berrik hag a gomprehend kolesterol, ow ledya dhe dhises kurunnek an golon. Mar kwra gwythvras kurunnek degea, previans goos dhe rann a'n golon yw lettys. Ny yll an rann na a'n golon pesya lehe, ow kawsya shora kolon. 

## Devnydh figurek
Shap kolon yw usys yn efan dhe dhenotya kerensa. Testen yw a lies kan, lyver po lavar.

"Tan y'n Golonn" yw kan gans Brian Webb, owth omdhiskwedh yn terowel war an blasenn Keltia Rok ha komprehendys war y cidi "Brythennek".

;Lavarow an Werin
*Pellder a ra melder - (Sowsnek - Absence makes the heart grow stronger)
*Y golon a ydnias an gwiryonedh anodho - (He made a clean breast of it)
*Ort' bodh y vrys (hy brys) - (To his (her) heart's content_
*Mar ny re’ta gweles travyth, ny re'ta dos ha codha prederus - (What the eye doesn’t see, the heart doesn’t grieve)
*Y ves ew devedhys dhe bedn - (With his heart in his boots)


Heart_near.png|Desedhans an golon y'n korf
Short axis anonymous.ogv|Skeusen ughson a'n golonn.
Real-time_MRI_-_Thorax.ogv|Gwydhyow a'n golon gans arhwilell MRI
Kanel an mellkeyn

**Kanel an mellkeyn** yw an kanel a gomprehend an lovan vellkeyn. Furvyes yw gans tell yn pubonan a'n eskern henwys mellennow yth yw rann a'n mellkeyn. Deskrifys veu rag an kynsa tro gans Jean Fernel.
Tavolen

**Tavol** yw an hanow Kernewek dhe'n plans pubvledhynnyek **Rumex obtusifolius** (*dail tafol* yn Kembrek ha *broad-leafed dock* yn Sowsnek). Teythyek yw dhe Europa, mes kevys yw war bub brastir temprek. Eghen fest goryskynnus yw drefen y vos smat, y geskar has pals, aswiwadowder rag reproducya, gwreydh krev ha'y gavadowder dhe wodheva hinyow pell. Yma tavol y'n keth teylu ha trenkles ha trenkan. 

Plansow tavolen a dyv dhe ughelder a 40 dhe 150 cm (16 dhe 59 ma.). Aswonys yw drefen hy del bras hirgylghek. An wreydhen yw pur dhown, gans lies skorren owth ystynna dhe dhownder a 150 cm.. Tavol a dyv war dir aradow, prasow, tir difeyth, emlow fordh, kleudhyow, arvorow, glannow avon, emlow kosow po lanerghi hag avalenegi.   

## Usys
Y hyllir usya del tavol avel losowen salad, rag pareusi kowl losow po aga hegina kepar ha spinach. Yn Iwerdhon ha'n Ruvaneth Unys, kevys yw tavol yn fenowgh ogas dhe linas, ha mar pe gwanys, delen a davol, gwaskys nebes rag tenna tamm sugen, a yll bos ruttyes war an kneus dhe heuthhe an gosva kawsys gans tava plans linasen. 


Rumex_obtusifolius_114971934.jpg|Delen tavolen
Rumex_obtusifolius_kz05.jpg|Plans tevesik
Rumex_obtusifolius_L104.jpg|Bleujyow tavolen