open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Терентьев Фёдор Александрович

**Терентьев Фёдор Александрович** (1891—1984) — туялысь, ветеринария наукаясса доктор, РСФСР-са наукаясын нимӧдана уджалысь.

## Олан туй
Фёдор Терентьев чужӧма 1891-ӧд вося урасьӧм тӧлысь 19-ӧд лунӧ Изьва районса Краснобор сиктын.

1911-ӧд воын Кардорса ветеринарно-фельдшерскӧй школа помалӧм бӧрын сійӧс индісны Краснобор вӧлӧсьтса ветпунктӧ веськӧдлысьӧн. Гӧрд армияӧ борсьтӧм бӧрын служитӧма ветлазаретын.

1921—1925-ӧд воясӧ студенталӧма видз-му овмӧс наукаяяса академияын. Каникулъяс дырйи олӧма озыра олысь кӧр видзысь бать-мамыс дорын тундраын, кӧні туялӧма кӧръяслысь висьӧмъяс, чукӧртӧма турунъяс.

1921-ӧд воын, кор Ф. А. Терентьев вӧлӧма студентӧн Москваса ветинститутын, сёрнитӧма докладӧн РСФСР-са Наркомземлӧн Шӧр ветеринарнӧй управленньӧса коллегия вылын, темаыс — Коми обласьтын кӧр видзӧм йылысь да вӧзйӧма пистиавны кӧръясӧс. Докладӧ вӧлі вынсьӧдӧма, вичмӧдӧма медицинаса уджалысьясӧс да сьӧм кӧр висьӧмъясӧн тышкасьӧм могысь. 1924-ӧд воын Совнарком шуис восьтыны Изьваын Печораса ветеринарно-бактериологическӧй института. Медводдза кадас институтӧн веськӧдлӧма профессор Т. М. Мануйлов, сылӧн мунӧм бӧрас директорӧн вӧлі индӧма Ф. А. Терентьев.

1925—1931-ӧд воясӧ веськӧдлӧма ветеринарно-эпизоологическӧй отрядӧн, кодӧс вӧлі восьтӧма сӧмын на лӧсьӧдӧм Печораса (Изьваса) ветбакинститутын. Отрядъяыс некымын тӧлысь чӧж олісны тундраын кӧр дорын, туясисны да нуӧдісны вакцинация. 1927-ӧд воын Терентьев дасьтіс институтлӧн медводдза воясӧ уджалӧм йылысь отчёт, висьталіс вакцинациялӧн выль метод йылысь. Сылӧн удж отсӧгӧн вӧлі корсьӧма колана вакцина кӧръяслӧн медлёк висьӧмъяслы паныд — сибирса язва да ящурлы паныд, вежӧма вакцинация методика, мый сетіс позянлун ӧдйӧ чинтыны кӧр юр воштӧм. Вакцина вермис век кежлӧ сувтӧдны кӧр усьӧм. Вакцина дасьтӧмысь Фёдор Терентьевлы сетӧма Уджвывса Гӧрд Дӧрапас орден. Тайӧ опытсӧ босьтісны мукӧд странаса туялысьяс — АӦШ, Канада да Финляндия.

1931-ӧд восянь уджалӧма Москваын ветеринарнӧй санитарияса стасоюзса туясян институтын, кӧні уджалӧма 20 сайӧ во. Велӧдӧма **Яй да йӧв промышленносьтлӧн москваса технологическӧй институтын**.

Кулӧма 1984-ӧд вося моз тӧлысь 19-ӧд лунӧ Москваын.

## Туясян удж

Гижӧма 100 сайӧ туясян удж, на лыдын «Сибирская язва и меры борьбы с ней» небӧг, вӧлі йӧзӧдӧма АӦШ-ын, Канада-ын да Финляндияын.

1935-ӧд воын Ф. Терентьевлы сетӧма ветеринарнӧй наукаясса доктор ним, 1940-ӧд воын — профессор туясян звание, а РСФСР-cа Вылыс Сӧветлӧн Президиумысь 1963-ӧд вося косму тӧлысь 10-ӧд лунӧ йӧзӧдӧм шуӧмӧн — «РСФСР-са наукаясын нимӧдана уджалысь» ним.

## Ошканпасъяс
* Уджвывса Гӧрд Дӧрапас орден
* РСФСР-са наукаясын нимӧдана уджалысь (1963)

## Небӧгъяс
* Сибирская язва животных и борьба с ней / Глав. ветеренар. упр. Министерства животноводства СССР. — Москва: Сельхозгиз, 1946 (Образцовая тип.). — 63 с.
* Болезни овец: [сборник статей] / под ред. Ф. А. Терентьева [и др.]. — [2-е изд., доп. и перераб.]. — Москва: Сельхозиздат, 1963. — 520 с.

## Ӧшмӧсъяс
* Коми Республикаса Вужвойтырлӧн небӧгаин
* *Хатанзейский Н.* Главный санитар тундры // Люди Ижемского края. — Ижма, 2014. — С. 79—81.

## Ыстӧдъяс
Копиштша (сикт)

**Копиштша** (беларусӧн: *Копішча*, *Kopišča*) — тайӧ сикт Минск обласьтын, Барауляны сиктсӧветын Беларусьлӧн. Олысьяс — 488 морт (2009).
Славянкостса кыв

**Славянкостса** либӧ **межславянскӧй кыв** (*меджусловјанскы језык, medžuslovjansky jezyk*) — тайӧ лӧсьӧдӧм зонаса отсасян кыв, код вӧлi артмӧдӧма 2006-2017 воясын Нидерландъясса кыв туялысь да вуджӧдчысь Ян ван Стенберген да Чехияса университетса велӧдысь Войтех Мерунка веськӧдлӧм улын. Кыв лӧсьӧдысьяслӧн медшӧр мог — славян кывъясӧн сёрнитысьяс костын ӧта-мӧдӧс бура гӧгӧрвоӧм. Сы вӧсна славянкостса кывлӧн шыяс, гижанног, грамматика да кыввор мыджсьӧны важ славян кыв да ӧнія славян кывъяс вылӧ. Сыысь унджык, славянкостса кыв вӧдитчӧ латин да кирилл анбуръясӧн ӧттшӧтш.

1659-1666 воясын нин Хорватияса священник Юрий Крижанич гижис ставславян кывлӧн медводдза грамматика Рочмуын. Ӧнія нога мыджсьӧ воддза балаяс вылӧ: «словянски» (2006), «словиоски» (2009) да «выль славян кыв» (2009). Мӧд ставславян кыв проект, Марк Гучколӧн «словио» эсперанто панас вылын, 2001 воын вӧлi йӧзӧдӧма ӧтуввезын, но 2011-ын сiйӧ дугдіс уджавны.

Славянкостса кывйӧн сёрнитысьыс — 20 сюрс морт гӧгӧр (2022 воын). Таысь ӧтдор, славянкостса кыв ворсӧ тӧдчана роль Чехияса фильмын «Раскрашенная птица» (2019). 

## Фонетика да гижанног

## Грамматика

### Эмакыв
Эмакывлӧн славянкостса кывйын эм кык лыд (ӧтка лыд, уна лыд); куим род (айлов, нывбаба, средньӧй); сизим вежлӧг (нимтан, асалан, сетан, керан, керанторъя, ина, звательнӧй).

### Морта нимвежтасъяс

### Лыдакывъяс

## Орччӧдӧм таблица

## Славянкостса кывйӧн сьыланкыв

## Видзӧдӧй тшӧтш
* Славян кывъяс
* Лӧсьӧдӧм кыв
* Эсперанто
* Будинос

## Ӧшмӧсъяс
* Славянкостса кывлӧн официальнӧй сайт
* Славянкостса кыв йылысь юӧр сетан портал
* Кывчукӧр
* Юӧръяс славянкостса кывйӧн
* Вики славянкостса кыв вылын
* «Дзоля принс» славянкостса кывйӧн
* Гижӧд чукӧр
* Группа Фейсбук вылын

## Ыстӧдъяс
Караваев Степан Иванович

**Караваев Степан Иванович** (1908—1974) — перым коми гижысь, вуджӧдчысь, РСФСР-са культураын нимӧдана уджалысь.

## Олан туй
Степан Караваев чужӧма 1908-ӧд вося ӧшым тӧлысь 19-ӧд лунӧ Кудымкар районса Отево сиктын.

Кулӧма 1974-ӧд вося ода-кора тӧлысь 28-ӧд лунӧ.
 
## Гижан удж
СССР-са гижысь котырын 1959-ӧд восянь.

## Художествоа небӧгъяс

## Наградаяс
* РСФСР-са культураын нимӧдана уджалысь

## Ӧшмӧсъяс
* Гордость Пармы: Биографический справочник. — Кудымкар: Коми-Пермяцкое книжное издательство, 2008. — С. 76.
* Коми-пермяцкие писатели: Биографический справочник для образовательных учреждений. В 2 ч. Часть I. / Авт.-сост.: Н. А. Мальцева. — Кудымкар, 2006. — С. 17–18.

## Ыстӧдъяс
Чадоромцева Нина Маркеловна

**Чадоромцева Нина Маркеловна** (1939) — телережиссёр, Коми Республикаса нимӧдана уджалысь.

## Олан туй
Нина Чадоромцева чужӧма Сыктывдін районса Нювчим посёлокын 1939-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 21-ӧд лунӧ. 

Помалӧма Сыктывкарса культурно-просветительскӧй училишӧ (ӧні – В.Т. Чисталёв нима Коми Республикаса культура колледж), Москваын В.А. Луначарский нима ГИТИС. 1964-ӧд восянь уджалӧма  Сыктывкарса телевидение студияын режиссёрлы отсасьысьӧн. Нелямысь унджык во уджалӧма «Коми гор» телерадиокомпанияын.

## Удж
Нина Маркеловна — коми гижысьяслӧн гижӧдъяс серти художественнӧй да документальнӧй фильмъяслӧн, Коми муса нималана олысьяс йылысь документальнӧй фильмъяслӧн автор. Сійӧ сяммис рольяс вылӧ корны медбур артистъясӧс.

1985-ӧд воын сійӧ снимайтіс В.В. Юхнинлӧн гижӧдъяс серти коми телевидениеын медводдза коми кывъя художественнӧй фильм. Тай бӧрын петісны Н.Н. Куратова роман серти «Куим вожа тополь», Г.А. Юшковлӧн повесьт серти «Вилядь сиктса ань», В.В. Кушманов повесьт серти «Уляшевы» художествоа фильмъяс. «Алӧй лента» да «Уляшевы» фильмъясысь сетӧма Коми Республикаса Веськӧдлан котырлӧн премия.

## Общественнӧй удж

## Ошканпасъяс
* Коми Республикаса нимӧдана уджалысь
* В.А. Савин нима Коми Республикаса канму премия — драматургия да сценическӧй искусство юкӧнын
* Коми Республикаса Веськӧдлан котырлӧн премия — культура юкӧнын
* И.А. Куратов нима Коми Республикаса канму премия — литература юкӧнын

## Ӧшмӧсъяс
* Сыктывдін районса небӧгаинъяслӧн шӧр система
* Вместе с Республикой: к 40-летию телевидения Коми / Сост. *А. В. Пошуменский*; ред. кол. Н. А. Боброва, О. Н. Савенко, Е. В. Хлыбов, М. Н. Матвеев. – Сыктывкар: Арт, 2004. — 245, [1].

## Ыстӧдъяс
Минина Татьяна Вячеславовна

**Минина Татьяна Вячеславовна** (1969—2000) — перым коми гижысь.

## Олан туй
Татьяна Минина чужӧма 1969-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 17-ӧд лунӧ Перым обласьтын Перым коми национальнӧй кытшысь Кӧч районса Хазов грездын. Помалӧма Хазовса кӧкъямыс вося школаын,  Кӧч сиктса шӧр школа, Перым канму педагогика институтысь филология факультетса перымса коми-роч юкӧн.

Институт бӧрын уджалӧма Кудымкарса радиоын, Чажегса школаын. Сэсся уджалӧма Кӧч районса милицияын, капитан.

Кулӧма 2000-ӧд вося рака тӧлысь 16-ӧд лунӧ.

## Гижан удж
Кывбуръяссӧ медводдзаысь йӧзӧдӧма «По ленинскому пути» газетын 1988-ӧд воын школаын велӧдчигас на. Перымса коми кывъя кывбуръясыс петавлісны «Иньва» литературно-художественнӧй сборникъясын. Гижлӧма кывбуръяссӧ сідзжӧ рочӧн.

## Ӧшмӧсъяс
* М. П. Лихачёв нима Перымса коми Вужвойтырлӧн шӧр небӧгаин
* *Костарева Р. В.* След, оставленный поэтессой Татьяны Мининой // Земли родной рассветы: литературно-краеведческие чтения. — Кочёво, 2010. — С. 31—39.
* [Минина (Гончарова) Татьяна Вячеславовна] // Кочёво литературное: биобиблиографический справочник / сост. *Г. А. Седегова*. — Кочёво, 2006. — С. 27—29.

## Ыстӧдъяс
Кельмаков Валей Кельмакович

**Кельмаков Валей Кельмакович** (1942—2023) — Рочмуса кыв туялысь, удмурт кыв да литература туялысь, филологияса доктор.

## Олан туй
Валей Кельмаков чужӧма 1942-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 14-ӧд лунӧ Татар АССР-са Кукмор районса Вылыс  Юмъя сиктын.

Чужӧма колхозник семьяын. Батьыс усьӧма Айму вӧсна Ыджыд тыш кадӧ. Велӧдчӧма Удмурт канму педагогика институтын (1959—1964), СССР-са наукаяс академиялӧн Кыв туялан институтса аспирантураын. 1971-ӧд восянь уджалӧма да велӧдӧма Удмурт университетын.

1992—1994-ӧд воясын велӧдӧма Хельсинкиса да Туркуса университетъясын.

Кулӧма 2023-ӧд вося ӧшым тӧлысь 28-ӧд лунӧ Ижкарын.

## Туясян удж
1969-ӧд воын дорйӧма филологияса кандидат ним вылӧ диссертация, темаыс — «Кукморский диалект удмуртского языка». Туясян уджӧн веськӧдлысьӧн вӧлӧма Илля Вась.

Филологияса доктор ним вылӧ диссертация дорйӧма 1993-ӧд вося ӧшым тӧлысь 14-ӧд лунӧ, темаыс —  «Формирование и развитие фонетики удмуртских диалектов» (официальнӧй оппонентъяс А. И. Кузнецова, Г. В. Никольская, Д. В. Цыганкин).

В. К. Кельмаков — удмурт кывлӧн диалектология да историческӧй фонетикаын специалист. Туялӧма сідзжӧ удмурт кывлысь морфология, синтаксис, удмурт кыв туялан история.

## Семья
Вӧлі гӧтыра, кык челядь.

## Небӧгъяс
* *Кельмаков В. К.* Образцы удмуртской речи = Удмуртъёслэн вераськон сямъёссы : северное наречие и срединные говоры. — Ижевск: Удмуртия, 1981. — 297, [2] с.
* *Кельмаков В. К.* Образцы удмуртской речи 2: Срединные говоры. — Ижевск, 1990. — 368 с.
* *Кельмаков В. К.* Формирование и развитие фонетики удмуртских диалектов. — Ижевск: Издательство Удмуртского университета, 1993. — 58 с.
* *Kelmakov V. К., Sааrinеn S.* Udmurtin murteet = Удмурт диалектъёс. — Turku; Izevsk, 1994. — 368 s.
* *Кельмаков В. К.* Краткий курс удмуртской диалектологии: Учеб. пос. для вузов. — Ижевск: Изд-во Удм. ун-та, 1998. — 386 с.
* *Kel’makov V., Hӓnnikӓinen S.* Udmurtin kielioppia ja harjoituksia. — Helsinki : Suomalais-Ugrilainen Seura, 1999. — 319 s.
* *Кельмаков В. К.* Диалектная и историческая фонетика удмуртского языка. Ч. 1 : учебное пособие для студентов педвузов, обучающихся по специальности «Родной язык и литература». — Ижевск : Удмуртский университет, 2003. — 276 с.
* *Кельмаков В. К.* Диалектная и историческая фонетика удмуртского языка. Ч. 2. — Ижевск: Удмурт. ун-т, 2004. — 394 с.
* *Кельмаков В. К.* Удмурт синоним кыллюкам = Удмуртский синонимический словарь: 780-лэсь тросгес синоним чур, 3600-лэсь ятыр кыл, кылтэчет, фразеологизм : дышетскисъёс но дышетисъёс понна. — Ижевск : Удмуртия, 2009. — 295 с.
* *Кельмаков В. К.* Вехи истории удмуртского языковедения = Удмурт кылтодослэн дырсюресысьтыз майыгъёс : [монография]. — Ижевск : Удмуртский ун-т, 2011. — 517, [1] с.
* *Кельмаков В. К.* Образцы удмуртской речи 3: Южные говоры 1. — Ижевск: Удмуртия, 2015. — 424 с.
* *Кельмаков В. К.* Острые углы удмуртской филологии. — Ижевск: Удмуртия, 2017. — 553, [1] с.

## Ошканпасъяс
* Россияса наукаын нимӧдана уджалысь (1997)
* Маддяр муса почёта Зарни перна (Magyar Arany Érdemkereszt) (2014)

## Ыстӧдъяс
Ꙅ

**[[Ꙅꙅ вьвьсьч|Ꙅꙅ]]** — кирилл анбурлӧн шыпас, кутшӧм вӧдитчисны вылькарса важ славян сёрнисикасын, кӧні эз торйӧдны **ѕ** да **џ**, кыкнан шы пасйӧм пыдди.

## Видзӧдӧй тшӧтш

Ѕ

Џ

Ч
Урасьӧм 29-ӧд лун

**Урасьӧм тӧлысь 29-ӧд лун** — Григорий календарын 60-ӧд лун. Во помӧдз 307 лун.

## Гажлунъяс
## Нимлун
## Лоӧмторъяс
## Чужисны
* 1952 — Сöвет кадся нималана лызьöн котралысь, Олимпиада ворсӧмъясын, Ставмирса да СССР-са чемпионатъясын лызьöн котралöм серти унаысь вермысь Раиса Сметанина

## Кулісны

## Ыстӧдъяс
Инсульт

**Инсульт** — юр вемын вир ветлӧмлӧн другысьӧн торксьӧм, мый вайӧдӧ вей клеткаяс торксьӧмӧ да кулӧмӧ.

Инсульт лоӧ сэки, кор юр вемлӧн сӧныс топалӧ да тупкыссьӧ либо потӧ. Вей клеткаяслӧн кутшӧмкӧ юкӧн кулӧ, лоӧ паралич, вошӧ сёрни да торксьӧ мукӧдтор. 

## Риск факторъяс:

* Ыджыд вир личкӧд (давление);
* Вей зэвтчӧм, жугыльлун;
* Вина юӧмӧн вытіасьӧм (аньлы ӧтпырйӧн крепыд кода юантор 30 мл-ысь унджык, аймортлы 30-60 мл. унджык);
* Сьӧлӧм ӧдлун торксьӧм (мерцательнӧй аритмия);
* Ыджыд холестерин (5,0 ммоль/л-лысь унджык);
* Куритӧм (абу сӧмын активнӧй), но и пассивнӧй);
* Вывті ёна ёнмӧм;
* Сакара диабет;
* Ичӧт физическӧй активносьт (30 минутысь луннас этшаджык);
* Градвыв пуктас да фрукты 400 граммысь луннас этшаджык сёйӧм;

## Тӧдмӧс

* Другысь артмӧм слаблун дубалӧм, киын ли кокын немӧймӧм;
* Чужӧмлӧн другысь дубалӧм да/либӧ пӧлыньтчӧм;
* Сёрни другысь торксьӧм либӧ кывъяс гӧгӧрвотӧм;
* Другысь торксьӧм аддзан ӧти либӧ кыкнад синмын (дульсмис син, кымласьӧ син);
* Юр вежӧр другысь бергӧдчӧм, сьӧкыда ветлӧм, координация воштӧм;
* Другысь вывті ёна юр висьӧм.

## Ӧшмӧсъяс
Пелым ӧксыув

**Пелым ӧксыув** — вӧгул пыгыдъяслӧн ӧтувлунныс. XV нэм шӧрсянь XV нэм помӧдз вӧліс.
Коймӧд Немечмуса Империя

**Коймӧд Немечмуса Империя** () — Европа шӧрса канму, вӧлӧма 1930-ӧд вояссянь 1940-ӧд воясӧдз.
Дымова Евдокия Васильевна

**Дымова Евдокия Васильевна** (1922—2009) — Социалистическӧй Уджвывса Герой, мӧс лысьтысь.

## Олан туй
Евдокия Дымова чужӧма Луздор районса Талича грездын 1922-ӧд вося рака тӧлысь 10-ӧд лунӧ. Уджавны босьтчӧма 1937-ӧд воын «Мутнича» совхозын мӧс лысьтысьӧн.

Видз-му овмӧс сӧвмӧдӧмын гырысь вермӧмъясысь 1976-ӧд вося ӧшым тӧлысь 23-ӧд лунӧ Е.В. Дымовалы сетісны Социалистическӧй Уджвывса Геройлысь ним, Ленин орден да «Чарла да мӧлӧт» зарни медаль. Кызь воысь дырджык сійӧ вӧлі водзмӧстчысьяс лыдын. 

1986-ӧд воын Луздор районса комсомоллӧн комитет вынсьӧдіс Е.В. Дымова нима вуджысь приз, кодӧс вӧлі сетӧны быд квартал районын машина отсӧгӧн медбур лысьтысьысьлы.

Н.В. Дымова унаыь пырӧдчыліс йӧзкостса овмӧс петкӧдлысь выставкаясӧ; 1966-ӧд воын сылы вичмӧдӧдма Ыргӧн медаль. Уджалан стажыс 39 во.

Кулӧма 2009-ӧд вося косму тӧлысь 27-ӧд лунӧ. 
 
## Ошканпасъяс
* «1941-1945 воясӧ Айму вӧсна Ыджыд тыш дырйи бур уджысь» медаль (1947)
* Ленин орден (1973)
* Уджвывса Гӧрд Дӧрапас орден (1971)
* Социалистическӧй Уджвывса Герой (1973)
* Коми АССР-са йӧзкостса овмӧсын нимӧдана уджалысь 

## Ӧшмӧсъяс

## Ыстӧдъяс
Прансузму

**Прансузму** (), 
**Прансуз республика** (République Française) — рытыввыв европаса канму.
Таврово

**Таврово** - Россия Федерацияса Белгород обласьтса Белгород муниципальнӧй районын посёлок. Белгород обласьтӧ пырысь Тавровскӧй сикт овмӧдчӧминлӧн административнӧй шӧрин. 1990-ӧд воясӧ сиктлӧн олӧмын лоисны гырысь вежсьӧмъяс: артмисны да заводитӧны кыптыны 5 выль микрорайон; содӧ и олысь лыдыс, медсясӧ вӧвлӧм СССР-са республикаясысь воӧм йӧз вӧсна. "Белгород обласьтса Белгородскӧй районса Тавровскӧй шӧр школа" муниципальнӧй велӧдчанінлы сетӧмаӧсь Сӧветскӧй Союзса Герой Анатолий Григорьевич Ачкасовлысь ним.  Ӧні Таврово - ыджыд сикт, кытчӧ пырӧ 10 микрорайон, кодъясӧс индӧма торъя оланін сӧвмӧдӧм вылӧ. Бурмӧдӧны сиктлысь мутас да сӧвмӧдӧны сылысь инфраструктура. Олысьыс 13 сюрс морт. Таврово лыддьыссьӧ видз-му овмӧслӧн да трудлӧн шӧринӧн. 
Тані сӧвмӧ видзму овмӧс да скӧт видзӧм, мый сетӧ нажӧтка уна татчӧс олысьлы. Таысь кындзи, сиктын уна ичӧт бизнес, кодъяс лӧсьӧдӧны уджалан местаяс да отсалӧны сӧвмӧдны регионлысь экономикасӧ. Ичӧт ыджда вылӧ видзӧдтӧг, Таврово сетӧ ас олысьяслы да гӧсьтъяслы активнӧй шойччӧм да гажӧдчӧм вылӧ паськыд позянлунъяс. Татчӧс гажӧдчанінъясӧ пырӧны музей, татчӧс история шӧрин, паркъяс да йӧзлы восьса садъяс, а сідзжӧ уна мероприятие, кыдзи фестивальяс, выставкаяс да концертъяс.
## Галерея

Село Таврово фото 2.png
Фотография Таврово.jpg
Фотография Таврово вторая.jpg
Фотография Таврово третья.jpg
Фотография Таврово четвёртая.jpg
Фотография Таврово пятая.jpg
Фотография Таврово шестая.jpg
Фотография Таврово седьмая.jpg
Фотография Таврово восьмая.jpg
Фотография Таврово девятая.jpg

## Юӧртан ӧшмӧс
Кино пуктысь

**Кино пуктысь** (*режиссёр*) — кино вӧчӧмын медшӧр уджсикасъясысь ӧти, кино вӧчан мунӧмын юрнуӧдысь, коді кывкутӧ серпаса, ворсан да гижӧда юкӧнъяс вӧсна.

## Ыстӧдъяс
Философлӧн из

**Философлӧн из** (лат. *lapis philosophorum — тӧдысьлӧн из*) — быдтор вӧчны верман шензьӧдан бур из, коді алкимикъяс чайтӧм серти вермӧ став кӧртулов пӧртны зарниӧ да бурдӧдны висьӧмъяс, бергӧдны томлун.

## Ыстӧдъяс
Эжва Перым

**Эжва Перым** (*Емдін ӧксыув*) (роч *Пермь Вычегодская, Вымское княжество*) тайӧ комияслӧн бырӧм феодвывса канмуныс Европаын.
Кузнецова Татьяна Леонидовна

**Кузнецова Татьяна Леонидовна** (1959) — коми литература туялысь да критик.

## Олан туй
Татьяна Кузнецова чужӧма 1959-ӧд вося ода-кора тӧлысь 10-ӧд лунӧ Коми Республикаын Изьва районса Мокчой сикт сӧвет улӧ пырысь Кулим грездын. 1980-ӧд воын помалӧма Коми канмуса педагогика институтысь филология факультет гӧрд дипломӧн.

1980-ӧд восянь уджалӧ Коми наука шӧринса Кыв, литература да история институтын: литература да фольклор секторса старшӧй лаборант, младшӧй научнӧй сотрудник (1993); старшӧй научнӧй сотрудник, литература юкӧнӧн веськӧдлысь.

## Туялан удж
1990-ӧд воын дорйӧма филологияса кандидат ним вылӧ диссертация, темаыс — «Жанровое своеобразие коми сатиры».

Туялӧ коми литератураса прозаа, драма да поэзия жанръяс. Ыджыдджык пай пуктӧ ХХ — ХХI нэмся коми проза литература туялӧмӧ.

Йӧзӧдӧма 300 туясян удж, на лыдын «Комическое в коми литературе» (1994) да «Коми проза конца XX – начала XXI века: опыт художественных поисков» (2020) монографияяс, «Литература сӧвман туйяс: гижысь да кад» статья чукӧр (2003). 

«Литература сӧвман туйяс: гижысь да кад» статья чукӧр (2003) йӧзӧдӧмысь шедӧдӧма Эстмуса  рӧдвуж войтырлӧн уджтаслысь Литературнӧй премии (2007-ӧд во).

Велӧдлӧма Коми канмуса педагогика институтын да Сыктывкарса канму университетын. Веськӧдлӧма аспирантъяслӧн уджӧн.

Т.Л. Кузнецова –  «Наследие» журналса редколлегия пырысь (Сыктывкар), РГНФ-са эксперт комиссия пырысь, член жюри «Эзысь борд» литературнӧй конкурсса жюриӧ пырысь.

## Туясян уджъяс
### Небӧгъяс
* *Кузнецова Т.Л.* Литература сӧвман туйяс: гижысь да кад. — Сыктывкар, 2003.
* *Кузнецова Т.Л.* Коми проза конца XX – начала XXI века: опыт художественных поисков / Министерство науки и высшего образования РФ, ФИЦ «Коми научный центр УрО РАН», ИЯЛИ ФИЦ Коми НЦ УрО РАН. — Москва: ИМЛИ РАН, 2020. — 269 с.

### Статьяяс
* *Кузнецова Т.Л.* Тундра йылысь сьӧлӧм сёрни // «Войвыв кодзув», 2002. — 6 №. — Л.б. 76—80.

### Редакторалан удж
* Творчество И. А. Куратова и развитие литератур финно-угорских народов : материалы Всероссийской научно-практической конференции, г. Сыктывкар, 3-5 июля 2009 г. / ИЯЛИ Коми НЦ УрО РАН [и др.]; Отв. ред. *Т.Л. Кузнецова*. — Сыктывкар, 2009. — 294 с.
* Роль личности в становлении и развитии национальных культур: сборник статей по итогам Всероссийской научно-практической конференции (Сыктывкар, 19-20 ноября 2008 г.) / ИЯЛИ Коми НЦ УрО РАН [и др.]; науч. ред. *Т. Л. Кузнецова*. — Сыктывкар, 2013. — 244 с.
* И.А. Куратов: опыт осмысления жизни и творчества: сб. ст. по итогам симпозиума, работавшего в рамках II Всерос. науч. конф. «Филологические исследования – 2014», посвящ. 175-летию со дня рождения И. А. Куратова (Сыктывкар, 14-17 октября 2014 г.) / ИЯЛИ Коми НЦ УрО РАН; Отв. ред. *Т. Л. Кузнецова*. — Сыктывкар, 2014. — 194 с.

## Ошканпасъяс
* Коми Республикаса нимӧдана уджалысь (2024).

## Ӧшмӧсъяс
* Кыв, литература да история институт сайтын Т. Л. Кузнецова йылысь (рочӧн)

## Ыстӧдъяс
Попов Андрей Ефимович

**Попов Андрей Ефимович** (~1816–1865) — коми велӧдысь, комиӧдысь. 

## Олан туй
Чужлӧма Усть-Сысольск уездса  Висер сиктын. 1840-ӧд воын Вӧлӧгдаын помалӧма духовнӧй семинария. 1843-ӧд восянь велӧдӧма коми кывйӧ Еринь карса духовнӧй училищеын. Синод индӧд серти лӧсьӧдӧма «Комиа-роча кывкуд». Туялӧма коми диалектъяс, 1847-ӧд воын ветлӧдлӧма Сыктывдін карув кузя Печӧра сиктъясӧдз. Кувсьӧма Еринь карын.

## Небӧгъяс

# **Краткая священная исторія**. Пер. А.Е. Попов. СПБ., 1843.
# **Велӧдӧм, кыдзи позяс видзчысьны Ен пистиысь, и кыдзи колӧ пуктыны морт видзысь писти**. - Питеръ. Типограпіяынъ И. Глазуновлӧнъ и Ко. 1845.
# **Сельский полицейский устав для государственных крестьян**. На русском и зырянском языках. - СПб., 1849.
# **Сельский судебный устав для государственных крестьян**. На русском и зырянском языках. - СПб., 1850.
# **Приложение к сельскому судебному уставу на русском и зырянском языках**. - СПб., 1852.
# **Велӧдӧм кыдзи колӧ вӧдитчыны кутшӧмкӧ ногӧн тӧдлытӧг ӧдйӧ кулысьяскӧд**. - СПб., 1852.
# **Извлечение из наказа государственным крестьянам о предупреждении и прекращении пожаров в государственных селениях**. На русском и зырянском языках. - СПб., 1852.
# **Избранные места из книги «Училище благочестия»** на русском и зырянском языках с назидательными нравоучениями, приспособленными к понятиям зырян. Кн. 1. Пер. А.Е. Попов. – Вологда, 1861. – 41 с.
# **Избранные места из книги «Училище благочестия»** на русском и зырянском языках с назидательными нравоучениями, приспособленными к понятиям зырян. Кн. 2. Пер. А.Е. Попов. – СПб, 1863. – 44 с.
# **Краткій православный катехизисъ** на русскомъ и зырянскомъ языкахъ. На зырянскій языкъ переведенъ учителем Андреемъ Поповымъ. – СПб., 1863 – 27 с. – РНБ
# **Азбука для зырянскаго юношества** или легчайшій способъ зырянамъ научиться русской грамотѣ. Изложеніе учителя Андрея Попова. – Санктпетербургъ, 1865. – 53 с.

## Ӧшмӧсъяс

* «Коми гижӧд» онлайн-тӧданінын Попов А.Е. гижӧдъяс йылысь
* Никольский Н. В. К истории зырянского языка. 1912. Приложние IV, Журнал министерства народного просвещения, 1846, ч. 52, 19; Вологодский государственный архив, ф. 496, оп. I, д. 12947, 355;
* Рукин П. А. Злоключения одного из исследователей Зырянского края (Андрея Ефимовича Попова). — Известия Вологодского общества изучения Северного края, вып. IV, 1916, 13-26;
* 70-летие Вологодского духовного училища, 1814-1889 гг. — Вологодские епархиальные ведомости, 1889, №1, 303-304;
* ''Костромина И. Н.'' А. И. да А. Е. Поповъяс  «Войвыв кодзув». 1979. — №3. — Л.б. 58—60.
* Попов Андрей Евфимиевич. Родословная
Мелилла ла Вьеха

**Мелилла ла Вьеха** ( , *Важ Мелилла* ) — Испанияса Мелилла карлӧн стенаӧн дорйӧм цитадель.

Цитадель — Испанияын медся ыджыд крепосьтъясысь ӧти, сылӧн кузьтаыс 2000 гӧгӧр метра.

Мелилла ла Вьеха стрӧитісны XVI — XVII нэмъясӧ . Мукӧд укреплениесӧ кыпӧдӧмаӧсь сёрӧнджык, XIX нэм шӧрӧдз. Та вöсна стрöитчан образецöн босьтöмаöсь уна сикас эпохаса укреплениеяс — Ренессанс кадсянь испания-фламандия школаса бастионъясöдз, кодъясöс кыпӧдлӧмаöсь Бурбон кадö . Татшӧм ногӧн, цитадель вӧчӧмӧ босьтчылісны италияса, испанияса да фламандия вужъя архитекторъяс. Стильыс нюжалӧ медводдза Ренессанссянь Мудехар да Войвыв Ренессансӧдз  .

Цитадельын эм нёль вынсьӧдӧм керка. Медводдзасӧ кыпӧдӧма изъя мыльк вылын XVIII нэм пансигӧн, сэні эм гражданскӧй керкаяс да стенъяс. Мӧдсӧ вӧчӧма XVII-XVIII нэмъясӧ векни перешеек вылын. Коймӧдсӧ стрӧитісны 1604-1722 воясӧ, медым дорйысьны мусульманалӧн уськӧдчӧмъясысь. Нёльöдö пырöны XVIII нэмся укреплениеяс  .

Талунъя кадӧ цитадель лоӧ Мелилла карлӧн медся тӧдчанаторйӧн. Сэні эм историякӧд йитчӧм карса уна тӧдчанаин, на лыдын археология музей, военнӧй музей, Непорочнӧй Зачатие вичко, а сідзжӧ пещераяс да туннельяс, кодъясӧн вӧдитчисны финикий кадсянь.

## Галерея

Файл:Acantilados_de_la_Alcazaba,_chalets,_Fuerte_de_Victoria_Grande_y_Fuerte_del_Rosario,_Melilla.png|альт=Новостройки на фоне старых укреплений|Важ укреплениеяс весьтын выль керкаяс.
Файл:Desde_el_Hotel_-_panoramio.jpg|альт=Вид на Старую Мелилью|Важ Мелилла да выль кар.
Файл:Vista_de_Melilla_la_Vieja.jpg|альт=Ночной вид Цитадели|Цитадель войнас.
Файл:Foso_del_Hornabeque.jpg|альт=Внутри Цитадели|Цитадель пытшкын.


## Примечаниеяс
Уэллс, Герберт Джордж

**Герберт Джордж Уэллс** (1866 вося кӧч тӧлысь 21 лун, Ыджыд Британия, Англия, Бромли — 1946 вося моз тӧлысь 13 лун, Ыджыд Британия, Англия, Лондон) — англияса гижысь да публицист, Фабианслӧн социализм дор сулалысь, «The Time Machine», «The Invisible Man», «The War og The World» да мӧд нималана фантастика романъяс гижысь.
## Олан туй

Уэллс чужліс 1866 вося кӧч тӧлысь 21 лунын гӧля олысь котырын. Сійӧ вӧвліс юӧрникӧн, велӧдысьӧн, овмӧсӧн веськӧдлысьӧн. Ӧтчыд сійӧ пондыліс сотны вузасянінсӧ, кӧні тшӧктывлісны сылы уджавны вын вывтіыс.

Уэллс кыкысь воліс СССР-ӧ. Медводдзаысь сійӧ воліс Аскост тыш воясӧ, 1920-ӧд вося тӧлын. Ленин нуӧдіс Уэллскӧд сёрни. Сійӧ висьталіс гижысьлы электрификация план йылысь, но планыс Уэллсы кажитчис «электричество инасьлытӧмторйӧн», та бӧрын Уэллс лэдзис «Russia in the Shadows» небӧгын. Мӧдысь сійӧ воліс Сӧветскӧй Союзӧ 1934-ӧд воын.

## Гижан удж
Уэллслӧн фантастика мыджсис наука подув вылын. Никулин Лев сы йылысь шуис:  «Уэллс замечательнӧй стӧчлунӧн да выразительнӧя гижӧ аслас геройяслысь переживаниеяссӧ, обстановкасӧ, кӧні найӧ действуйтӧны. Медся фантастическӧй приключениясыс петкӧдчӧны правдивӧя Уэллс гижӧдъясын. Мукӧддырйи Уэллс овлӧ, веськыда кӧ шуны, дзик прорицательӧн.» Уэллс водзвылысь висьталіс мортлысь батисфераӧ - океан пыдӧсӧ писькӧдчӧм йылысь ёна водзджык, сійӧс йӧзӧн збыльысь олӧмӧ пӧртӧм дорысь. «The War og The World» романын Мувывса медводдза тышын пӧдтан газъяс лэдзӧм дорысь водзджык гижис Уэллс йӧзӧс бырӧданног йывсьыс. Сійӧ водзвыв кыліс атом пытшса энергия вӧдитчыны позянлун йылысь 1914-ӧд воын на («The World Set Free»). 

1939-ӧд воын Шестаков роч кывйысь комиӧдіс «Океан пыдӧсын» да «Эпиорнислӧн ді» висьтъяс, кодъяс лэдзӧмаӧсь Коми госиздатын.

## Ӧшмӧсъяс

* Л. Никулин. Герберт Уэллс // Г. Уэллс. Океан пыдӧсын. - Сыктывкар: Коми госиздат., 1939 во. - 3-7 лб.
Игушева Мария Александровна

**Игушев Мария Александровна** (1955) — видз-му овмӧсын уджалысь, Россия Федерацияса видз-му овмӧсын нимӧдана уджалысь.

## Олан туй
Чужӧма 1955-ӧд вося рака тӧлысь 17-ӧд лунӧ.

1971-ӧд восянь уджалӧма лысьтысьысьӧн Висерса видз-му овмӧсын.
 
## Ошканпасъяс
* Кӧрткерӧс районса Почёт грамота (2001)
* «Россия Федерацияса видз-му овмӧсын нимӧдана уджалысь» почёт ним (2024)
* «Коми Республикаса уджвывса герой» почёт ним (2025)

## Ӧшмӧсъяс
* Оператор машинного доения из Коми стала заслуженным работником сельского хозяйства РФ // «Комиинформ» юӧр сетанін (2024.09.22-ӧд лун, рочӧн)

## Ыстӧдъяс
Юр вем

**Юр вем** (латин *encephalon*, важ эллин ἐγκέφαλος) —   вир-яй олöм-вылöмöн веськöдлан орган, медвылыс вей уджлöн подув. 

## Юр вем юкӧнъяс

Сӧвман водз стадияын панӧслӧн вей системаысь овлӧ труба кодь, кодлӧн водзпоыс кызджык, паськыдджык. Кызджык помыс перетяжкаясӧн некымынлати векняммывлӧ. Тайӧ перетяжкаясысь вӧсна паськыдиныс артмӧдӧ сідз сусяна ким вем гадь. Вемгадь улыс юкӧнсьыс сӧвмӧ кузьмӧс вем, а водзса вем гадь юкӧнысь сӧвмӧны варолийлӧн пос да вемтор. Шӧрса вем гадь вылі пемӧсъяслӧн да мортлӧн юр вемын артмӧдӧ зэв неыджыд юкӧн. Тайӧ юкӧныс пырӧ нёль мылькйӧ. Водзса вем гадь ас быдмӧм бӧрын вылі пемӧсъяслӧн, а медся нин мортлӧн, лоӧ юр вем медыджыд массаӧн. Водзса вемгадь бӧр юкӧныс артмӧны рудрӧма вещество чукӧрмӧмъяс, кодъяс шусьӧны чуркъясӧн, а водз юкӧнсьыс артмӧны вем джынъяс.

Юр вем сюрӧс пӧлӧн, кузьмӧс вемсянь вем джынъясӧдз мунӧ вем сӧн, мукӧдлатіыс тайӧ паськавлӧ (вӧчӧ вем кынӧмъяс), тайӧ сӧныс сюрсавемса сӧнкӧд оръявтӧг йитчӧ.

Юр вемын, сы торъя юкӧнъясын, рудоват да еджыд веществояслӧн пукаланногыс абу ӧткодь. Сідз, кузьмӧс вемын да варолийлӧн посйын руд веществоыс артмӧдӧ дзонь радъясӧн. Нёль мыльк да чуркъяс медсясӧ артмӧмаӧсь руд веществоысь. Вемторын да вем джынйын руд веществоыс пукалӧ зэв уна гежӧд серӧн серласьӧм веркӧсас. Таысь кындзи, веркӧс улысладорас, мӧд ногӧн кӧ шуны, вемтор да вем джын веркӧс улас сідзжӧ эм руд вещество чукӧрмӧмъяс.

## Ӧшмӧс

* Кабанов А.Н. Мортлӧн анатомия да физиология: шӧр школалы учебник: 8-ӧд велӧдчан во. - Сыктывкар: Коми госиздат, 1934. - 168 лб.
## Ыстӧдъяс
Югыд туй

**[[Беляев Геннадий Васильевич|Югыд]] туй** — ӧтувъя коми газет (1959–1991). 

Заводитöма петавны Сыктывкарын **ЈУГЫԀ ТУЈ** ним улын (рочöн - Светлый путь) ВКП(б) и облисполком Коми обком бердын, 1921-öд во, сора тöлысь 15-öдсянь. Дудiсны лэдзны 1930-öд, лöддза-номъя 30-öд лунö  

Выльысь газетыс петіс 1959ʼ вося моз тӧлыссянь 1990ʼ во помӧдз.

«Югыд туй» пондіс петны «Коми колхозник» пыдди. Нимсӧ босьтісны 1920ʼ воясӧ петлӧм «Югыд туй» газет серти. 1991ʼ тӧвшӧр тӧлыссянь «Югыд туй» пыдди пондіс петны «Коми му» газет 

## Редакторъяс

* 1959–1963: Лыткин Авив Дмитриевич
* 1965–1971: Кушманов Василий Егорович
* 1971–1979: Сажин Александр Васильевич.
* 1979–1989: Беляев Геннадий Васильевич
* 1989–1992: Ульянов Александр Васильевич.

## Кытысь юöрыс:
Бобкова Капитолина Степановна

**Бобкова Капитолина Степановна ** (1939) — коми туялысь-биолог, Россияса наукаын нимӧдана уджалысь (2021).

## Олан туй
Капитолина Бобкова чужӧма 1939-ӧд вося вӧльгым тӧлысь 4-ӧд лунӧ Сыктывдін районса Ыб сиктын. 1957-ӧд воын помалӧма Ыбса шӧр школа, 1962-ӧд воын — Кардорын Куйбышев нима лесотехническӧй институт, 1974-ӧд воын — СССР-са наукаяс академиялӧн Коми филиалын аспирантура. 1978—1998-ӧд воясын уджалӧма Биология институтса Войвывлӧн лесобиологическӧй мытшӧдъяс юкӧдын: старшӧй научнӧй сотрудник, лабораторияӧн веськӧдлысь, ведущӧй научнӧй сотрудник, главнӧй научнӧй сотрудник.

## Туялан удж
1974-ӧд воын дорйӧма биология наукаясса кандидат ним вылӧ диссертация, 1989-ӧд воын — биология наукаясса доктор ним вылӧ диссертация «экология» специальносьт серти. 

## Небӧгъяс

## Ошканпасъяс
* Россияса наукаын нимӧдана уджалысь (2021)
* «Уджвывса ветеран» медаль
* Коми Республикаса Выылс Сӧветлӧн Почёт грамота 
* Совета Министров Коми АССР-са министр сӧветлӧн Почёт грамота
* СССР-са наукаяс академияысь Президиумлӧн Почёт грамота 
* Коми Республикаса канму премия босьтысь (2001) 
* «Заслуженный работник Коми Республикаса нимӧдана уджалысь (2002) 
* Коми Республикаса наукаын нимӧдана уджалысь
* Сыктывдін районса Почёта гражданин (2014)

## Ӧшмӧсъяс

## Ыстӧдъяс
Шергин Иван Алексеевич

**Шергин Иван Алексеевич ** (1866—1930) — роч гижысь, публицист.

## Олан туй
Иван Шергин чужӧма 1866-ӧд вося вӧльгым тӧлысь 4-ӧд лунӧ (важ стиль серти — йирым тӧлысь 23-ӧд лунӧ) Серегыб сиктын  

Кулӧма 1930-ӧд воын Кардорын.

## Гижан удж

## Йӧзӧдӧм уджъяс

## Ӧшмӧсъяс
* ''Мартынов В. И.'' Литераторы земли Коми. Биобиблиографический справочник. — Сыктывкар: Изд-во «Эскӧм», 2000. — 224 с.
* Коми Республикаса Вужвойтырлӧн небӧгаин
* Прокуратова Е. Иван Алексеевич Шергин // Писатели Коми: биобиблиографический словарь: в 2 т. — Сыктывкар, 2022. — Т. 2: М — Я. С. 765 — 767.

## Ыстӧдъяс
Лисовская Галина Константиновна

**Лисовская Галина Константиновна** (1954) — коми литература туялысь.

## Олан туй
Галина Лисовская чужӧма Сыктывкарын 1954-ӧд вося вӧльгым тӧлысь 24-ӧд лунӧ. 1976-ӧд воын помалӧма Коми канмуса педагогика институтысь филология факультет да пырӧма уджавны СССР-са наукаяс академиялон Коми филиалӧ (ӧні — Коми наука шӧрин) Кыв, литература да история институтса литература да фольклор секторӧ: вӧлӧма старшӧй лаборантӧн, младшӧй научнӧй сотрудникӧн (1989-ӧд восянь), научнӧй сотрудникӧн (1993-ӧд восянь).

## Туялан удж
Туялӧма коми прозалысь висьтъяс, коми гижысь Палалей Кальӧлысь гижӧдъяссӧ, Коми Республикаса литературнӧй олӧмсӧ. Йӧзӧдӧма 150 сайӧ удж. Пуктӧма пай «Коми литература история» куим небӧга монография гижӧмӧ (1980)

## Туясян уджъяс

## Ошканпасъяс

## Ӧшмӧсъяс
* Кыв, литература да история институт сайтын Г. К. Лисовская йылысь (рочӧн)
* Ученые Института языка, литературы и истории Коми научного центра УрО РАН: Биографический справочник / Сост. ''И. Л. Жеребцов''. — Сыктывкар, 2000. — 212 с.

## Ыстӧдъяс
Игнатов Александр Николаевич

**Игнатов Александр Николаевич** (1949) — хирург, Коми АССР-са нимӧдана бурдӧдысь.

## Олан туй
Александр Игнатов чужӧма 1949-ӧд вося ӧшым тӧлысь 7-ӧд лунӧ Кулӧмдін районса Помӧсдін сиктын.1974-ӧд воын помалӧма Иваново карса мединститут. 1974— 1975-ӧд воясын хирургияысь интернатура. 1975-ӧд восянь уджалӧма Кӧрткерӧс районса Шойнатыса больничаын хирургӧн, 1977-ӧд восянь — медшӧр врачӧн.

Бур уджысь сылы сетӧма «Коми АССР-са нимӧдана бурдӧдысь» почёт ним (1983). Наградитӧма «Айму водзын заслугаясысь» орденъясӧн (II да III тшупӧдъясӧн).

## Депутаталӧм
Александр Игнатовӧс бӧрйылісны Коми Республикаса Вылыс Советлӧн XII созывса депутатӧн (1990—1995), Коми Республикаса Каналан Сӧветлӧн 1-дза созывса депутатӧн (1995—1999). Некымынысь сійӧс бӧрйылісны Корткерӧс районса Сӧветӧ депутатӧн.

## Ошканпасъяс
* Коми АССР-са нимӧдана бурдӧдысь (1983)
* Айму водзын заслугаясысь орден (II тшупӧд)
* Айму водзын заслугаясысь орден (III тшупӧд)

## Ӧшмӧсъяс
* Твои люди, земля Корткеросская: справочник. — Корткерос, 2006. — С. 45.

## Ыстӧдъяс
Ţ

**Ţţ** — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ румын кыв, гагауз кыв кывйын. Шуанног — [t͡s].
Енмӧй, Сарӧс видз!

«**Енмӧй, Сарӧс видз!»** (важ ногӧн «**Іенмӧй, Царӧс видзь!**», рочӧн «**Бо́же, Царя́ храни́!**») — Россия империяса 1833-ӧд восянь 1917-ӧд воӧдз официал канму кып.
## Кыплӧн кывъяс
1885-ӧд воын Попов Андрей «Россіяса Государь Императоръ Александръ Александровичлӧнъ, Государыня Императрица Марія Ѳеодоровналӧнъ коронуйтчӧм йылысь, вежа выйӧнъ малтчемъ йылысь» небӧгын комиӧдіс Россияса империялӧн кыпыс.

1897-ӧд воын «Іенмысь полысь Государь Император Николай Александровичлӧн ыджыд Княжна Александра Ѳеодоровнакӧд ыджыд гажа гӧтрасьӧм іылысь» небӧгын Попов Андрейыс важ вуджӧдӧмторсӧ выль ногӧн бара йӧзӧдіс.

## Видзӧдӧй тшӧтш

* Россияса империя
* Россияса кып

## Ыстӧдъяс
Эсватини

**Эсватини** (свати *weSwatini*, ), официал ним — **Эсватини Корольув** (свати *Umbuso weSwatini*, ), 2018-ӧд воӧдз — **Свазиленд Корольув** (), — Лунвыв Африкаын канму.

## Ыстӧдъяс
Вожалӧм монархия

**Вожалӧм монархия** (мӧд ногӧн **кык сяма монархия**, рочӧн *дуалистическая монархия*) — монархиялöн вуджан сикас, кор канмуын öтик мортлöн юрнуöдöмыс топöдöма оланпас дасьтысь да лэдзысь канкотырöн.

## Ӧшмӧс
Игорь поход йылысь кыв

**«Игорь поход йылысь кыв»** (важ рочӧн «Слово о пълкѹ игоревѣ. игорѧ сына свѧтъславлѧ. внѹка ольгова»; ӧнія рочӧн «Сло́во о похо́де И́гореве, И́горя, сы́на Святосла́вова, вну́ка Оле́гова») — важ роч литературалӧн памятник. Сэні висьталӧма Игорь Святославович новгород-северскӧй князьлӧн половечьяслы паныд 1185-ӧд вося поход йылысь. Гижысьыс абу тӧдса.

## Аддзӧм да медводдза йӧзӧдӧм

1780-ӧд воясӧ Художествояс академияса президент, тӧдчана история-археология туялысь, важ роч киӧн гижӧмторъяс чукӧртысь Мусин-Пушкин Алексей Иванович граф (1744-1817) ньӧбис Иоиль вӧвлӧм Спасо-Ярославскӧй манастырса архимандритлысь важ роч киӧн гижӧмторъяс да на лыдын «Игорь поход йылысь кыв». Мусин-Пушкин А.И. Малиновский А.Ф. да Бантыш-Каминский Н.Н. сійӧ кадся тӧдса история-кыв туялысьяскӧд гижӧдсӧ сэкся роч кывйӧ вуджӧдісны, гижисны колана гӧгӧрвоӧдӧмъяс да 1800-ӧд воын йӧзӧдісны Мӧскуаын. Сэк жӧ зэв важ роч кывъя гижӧд вылысь вӧчисны копия Мӧд Екатерина империторлы. Наполеонлы паныд тыш дырйи 1812-ӧд воын «Игорь поход йылысь кывлӧн» киӧн гижӧмторыс да йӧзӧдӧм гижӧдлӧн ыджыдджык юкӧныс сотчис. 

Торлопов Георгий «Игорь поход йылысь кыв» гижысь йывсьыс шуис: «Гижӧдыслӧн авторыс абу тӧдса. Но коді кӧть сійӧ эз вӧв — Черниговса либо Киевса олысь, дружинник либӧ князьлы отсасьыс, — сійӧ, кыв шутӧг, вӧлі образованнӧй морт, коді бура тӧдіс сійӧ кадся литература да народнӧй творчество и кужӧмӧн да пыдісянь петкӧдліс став роч йӧзлысь интересъяссӧ, сьӧлӧмсянь чуксаліс князьясӧс ӧтувтчыны да дорйыны Роч му,».

## Вуджӧдӧмъяс
1985-1986 воясӧ вӧлі пасйӧма важ литература паметниклы 800 во тыр. 1986-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 21-23-ӧд лунъясӧ Мӧскуаын муніс канмукостса конперенсія, кодӧс вӧлі ССРС-са да мукӧд канмуясса кывъясӧ «Игорь поход йылысь кыв» вуджӧдӧмлы. Конперенсіяын уджалісны туялысьяс, кывбуралысьяс, вуджӧдчысьяс Рӧсияысь гырысь каръясысь, сідзжӧ суйӧрсайса 25 канмуысь. Мойвиис комиӧдысьяслы сэні участвуйтны.

2001-ӧд воын Торопов Георгий «Игорь поход йылысь кыв» «Парма» журналӧ содтӧм небӧгын йӧзӧдіс роч литературалӧн паметниклысь аслас комиӧдӧмторсӧ.

## Ӧшмӧсъяс

* Торлопов Г. Водзкыв // Игорь поход йылысь кыв. ("Парма" журналлӧн ичӧт библиотека). — Мӧскуа: Парма., 2001 — 3-5 лб.

## Ыстӧдъяс
Конаков Николай Дмитриевич

**Конаков Николай Дмитриевич ** (1946—2010) — этнограф, коми войтырлысь оласног туялысь, история наукаясса кандидат.

## Олан туй
Николай Конаков чужӧма 1946-ӧд вося ӧшым тӧлысь 4-ӧд лунӧ Дрезден карын (Германия) военнослужащӧй семьяын. 1975-ӧд воын помалӧма Ленинград университетса история факультет. 1979-ӧд воын дорйӧма Рочмуса наукаяс академияысь этнология да антропология институтын диссертация. 1989-ӧд восянь веськӧдлӧма СССР-са наукаяс академилӧн Коми филиалса Кыв, литература да история институтын этнография да фольклор юкӧдӧн. 

Кулӧма 2010-ӧд вося моз тӧлысь 10-ӧд лунӧ Сыктывкарын.

## Туясян удж
Уна во чӧж веськӧдлӧма Европаса рытыв-войвылын да асыввыв Сибырын этнография да фольклор материал чукӧртан уджӧн. Наука боксянь редакторалӧма ӧтувъя небӧгъяс дасьтігӧн. Йӧзӧдӧма 200 сайӧ туясян удж, на лыдын войтырлӧн истории да йӧзкостса культура серти монографияяс. 

Вӧлі пырӧ ставмирса Фольклор котырӧ (Хельсинки); Нью-Йоркса наукаяс академияӧ тырвыйӧ пырысь.

## Небӧгъяс
* *Конаков Н. Д.* Коми охотники и рыболовы во второй половине XIX — начале XX в.: Культура промыслового населения таежной зоны европейского Северо-Востока. — М.: Наука, 1983. — 248 с.
* *Конаков Н. Д.* От святок до сочельника: Коми традиционные календарные обряды. — Сыктывкар: Коми кн. изд-во, 1993. — 126. 
* *Конаков Н. Д.* Традиционное мировоззрение народов коми: Окружающий мир. Пространство и время / ИЯЛИ Коми НЦ УрО РАН. — Сыктывкар: Коми научный центр УрО Российской АН, 1996. — 130

### Редакторалӧм
* Мифология Коми / *Конаков Н. Д.*, ''Власов А. Н.'', ''Ильина И. В.'', ''Лимеров П. Ф.'', ''Уляшев О. И.'', ''Шабаев Ю. П.'', ''Шарапов В. Э.''; науч. ред. *В. В. Напольских*. — Москва — Сыктывкар: ДИК, 1999. — 480 с.

## Ошкапнасъяс

## Ӧшмӧсъяс
* Ученые Института языка, литературы и истории Коми научного центра УрО РАН: Биографический справочник / Сост. ''И. Л. Жеребцов''. — Сыктывкар, 2000.

## Ыстӧдъяс
Зденек Милер

**Зденек Милер** (; чужлӧма. 1921 урасьӧм тӧлысь 21 лун, Кладно — 2011 вӧльгым тӧлысь 30 лун, Нова-Вес-под-Плеши) — чех мультипликатор да серпасасьысь. Сійӧ лоис нималанаӧн сыысь, мый лӧсьӧдіс Крот йылысь йӧзкостса челядьлы мультсериал, коді кутіс петны 1957 воын Прагаса неыджыд киностудияын.

## Биография
**Медводдза вояс**

Зденек Милер чужис Кладноын, Прагасянь войвыв-лунвылын неыджыд карын, сапӧг вурысьлӧн семьяын. Ичӧтсяньыс сійӧ петкӧдліс интерес серпасасьӧм дорӧ. Школа помалӧм бӧрын босьтчис уджавны Злин карса «Baťa» издательствоын серпасасьысьӧн. Мöд мирöвöй война дырйи сійöс босьтöмаöсь армияö, но художествоа кужöмлунъяс вöсна сiйöс вуджöдöмаöсь пропаганда материалъяс лöсьöдысь котырö. Война бӧрын, 1945 воын, босьтчис уджавны Прагаын «Bratři v triku» студияын, кӧні лӧсьӧдлісны мультфильмъяс.

**Творческöй туй да вермöмъяс**

Аслас уджалан туйвизьын Милер лӧсьӧдіс стоп-моушен мультфильмъяс, а сідзжӧ серпасаліс мукӧд мультипликаторъяслы фонъяс да персонажъяс.

1956 воын Милер кутіс мӧвпавны ассьыс мультфильмса персонажӧс лӧсьӧдӧм йылысь, коді эськӧ кажитчис челядьлы. Сійӧс лӧсьӧдіс висьт, кӧні сійӧ вӧрӧ ветлігӧн усис нюрӧ. Тадзи чужис ыджыд, шань синъяса ичӧтик Кротлӧн образыс. Крот йылысь медводдза мультфильм, «Кыдзи Крот аддзис ассьыс штаньяссӧ», петіс 1957 воын да пыр жӧ шедӧдіс видзӧдысьяслысь радейтӧмсӧ.

Милер локтан дас вояссӧ сиис Кротиклӧн да сылӧн ёртъяслӧн приключениеяс йылысь выль эпизодъяс лӧсьӧдӧмлы. Ставнас петіс 50 гӧгӧр мультфильм, кӧні Крот йитчыліс жестъясӧн да чужӧмыслӧн мимикаӧн, мый лоис гӧгӧрвоанаӧн мир пасьтала видзӧдысьяслы. Мультфильмъяс торъялісны прӧстлунӧн, бурлунӧн да тышкасьӧмтӧг.

Милер вöдитчис прöстöй анимацияöн, югыд рöмъясöн да мича персонажъясöн. Сылӧн мультфильмъясыс лӧсьӧдӧмаӧсь школаӧдзса челядьлы да йитчӧмаӧсь ёртасьӧм, ӧта-мӧдлы отсалӧм да мир тӧдӧмлун темаяскӧд.

«Крот» мультфильмъясысь кындзи, Милер уджаліс и мукӧд мультфильмъяс да челядьлы небӧгъяс вылӧ серпасъяс лӧсьӧдӧм вылын.

**Ас олӧм**

Зденек Милер гöтрасис серпасасьысь да аниматор Яна Милерова вылö, кодкöд чужисны кык ныв.

**Кулӧм**

Зденек Милер кувсис 2011 вося лӧддза-номъя тӧлысь 30 лунӧ, 90 арӧсын, аслас керкаын Чехияса Нова Вес под Плеси карын.

## Признание да наградаяс
1. Зденек Милерлӧн мультфильмъясыс босьтӧмаӧсь уна награда войтыркостса кинофестивальяс вылын.

2. 2005 воын сылы сетісны Чехияса «За заслуги» медаль.

3. Крот лоис мирса медся тӧдчана да радейтана мультфильмса персонажъяс лыдын.

## Примечаниеяс
Каунас

**Каунас** — Литваын мӧд кар, меститчӧма Неман да Нерис юяс ӧтлаасьӧмінын. Сійӧ абу сӧмын страналӧн тӧдчана экономика шӧрин, но и культура юркар.
## Висьт
#### XIII - XIV нэмъяс

Каунас йылысь медводдза казьтылӧмъяс паныдасьлӧны XIII нэмся летописьясысь, кӧть и археологическӧй аддзӧмторъяс петкӧдлӧны, мый тайӧ местаын водзджык овлӧма оланін. Каунас сӧвмӧдӧмын ыджыд пай пуктіс сылӧн стратегическӧй меститчӧм кык ю – Неман да Нерис – йитчӧм местаас.

#### Литваса Ыджыд герцогстволӧн кадколаст (XV - XVIII нэмъяс)
Литваса Ыджыд герцогство пытшкын Каунас сӧвмис кыдзи тӧдчана вузасян шӧрин. Кар пырис Ганза лигаӧ, мый отсаліс сылӧн экономика сӧвмӧмлы. Тайӧ кадколастас стрӧитісны уна готика вичко да керка.

#### Роч империя (XVIII - XX нэмъяс заводитчигӧн) .
Польша-Литва öтувъялун юксьöм бöрын Каунас пырис Роч империяö. Карлӧн экономическӧй серпасыс кутіс бурмыны, но Наполеонлӧн Россияӧ уськӧдчӧм бӧрын Каунас босьтіс ыджыд пай. Кар лоис тӧдчана военнӧй шӧринӧн да тані стрӧитісны крепость, коді ворсісны роль Медводдза мирӧвӧй война дырйи. Тайӧ кадколастыс тшӧтш лоис промышленносьт да инфраструктура сӧвмӧмӧн.

#### Литвалӧн «Временнӧй столица» (1918 - 1940)
Медводдза мирӧвӧй война да Литвалӧн асшӧрлун йылысь юӧртӧм бӧрын Вильнюс босьтіс Польша да Каунас кад кежлӧ лоис страналӧн юркарӧн. Тайӧ кадколастыс вӧлі национальнӧй быдман, культура да экономика сӧвман кадӧн.

#### Мöд мирöвöй война да Сöветскöй кад (1940-1990)
Мöд мирöвöй война дырйи Каунасö босьтiсны фашистскöй Германия. Немеч войскалӧн водзӧ мунысь юкӧнъяс пырисны карӧ 1941 вося июнь 24 лунӧ рытнас (найӧ вуджисны ю кузя судноӧн — взрывайтісны Неман кузя мӧс), кодӧс контролируйтісны прогерманскӧй литовскӧй активистскӧй фронтлӧн отрядъяс ( ЛФА), коді бунтуйтіс войналӧн медводдза лунӧ. Та бöрын мунiсны еврейяслöн погромъяс серти.
1944 вося август 1 лунö карö пырис Гöрд Армия.
Сӧветскӧй оккупация воясӧ карын ёна сӧвмис промышленносьт, а 1960 воын восьтісны Каунасса ГЭС. Но та дырйи унджык инвестицияыс муніс репрессионнӧй структураяс лӧсьӧдӧм вылӧ.

#### Современнӧй (1990 во бӧрын)
Литвалысь асшӧрлунсӧ выльмӧдӧм бӧрын Каунас лоис бурмӧдчан кадколастӧн. Кар зільӧ видзны ассьыс историческӧй наследиесӧ, ӧттшӧтш сӧвмӧдны ӧнія кадся инфраструктура да культура олӧм. Каунас лоис «Европаса культура юркарӧн 2022 воын» .
Сокольническая линия

«Сокольническая» линия — тайӧ Москваса метролӧн медводдза линия. Восьтöма 1945 вося май 15 лунö. Сійӧ пасйӧма гӧрд рӧмаӧн да карта вылын 1 номерӧн.

## История
**Стрӧитчӧм заводитчӧм да медводдза участокъяс**

Москваса метролысь медводдза юкӧнсӧ заводитісны стрӧитны 1931 воын Русаковскӧй улича вылын. 1934 вося рака тӧлысь 15 лунӧ Комсомольская - Сокольники участок кузя котӧртӧма испытательнӧй поезд. 1935 вося май 15 лунö линиялöн медводдза участок, 11,2 км кузьта, восьтiсны Сокольникисянь Парк Культуриöдз Смоленскаяöдз филиалöн.

**1930-ӧд воясӧ линия сӧвмӧм**

1938 воӧдз поездъяс ветлісны Охотный Ряд станциясянь вилка туйӧд. 1957 воын линиясӧ нюжӧдісны 2,5 км вылӧ Спортивнӧйӧдз. 1959 воын восьтісны «Спортивная» - «Университет» участок, кӧні мӧс вылын медводдза станция — «Ленинский горы».

**1960-ӧд воясӧ линия сӧвмӧм**

1963 воын кыпöдiсны «Университет» - «Юго-Западная» участок.

1965 воын линиясӧ нюжӧдісны 2,5 км вылӧ Преображенскӧй площадьӧдз.

1983 воын мöслöн аварийнöй состояние вöсна вöлi бырöдöма «Ленинский горы» станция.

**1970-ӧд воясӧ линия сӧвмӧм**

1990 воын воссис «Преображенская площадь» - «Подбельского улича» юкöн. 2002 воын выльмӧдӧм бӧрын выльысь восьтісны «Ленинский горы» станция.

**2010-ӧд воясӧ линия сӧвмӧдӧм**

2014 воын линиясӧ нюжӧдісны Тропарево станцияӧдз. 2016 воын линия воис Выль Москваö Румянцево да Саларьево станцияяс восьтöмöн. 2019 воын линиясӧ нюжӧдісны Коммунаркаӧдз куим ӧтувъя станцияӧн.

**2020-ӧд воясӧ линия сӧвмӧдӧм**

2024 воын линиясӧ нюжӧдісны Потапово станцияӧдз.

## Аскиа лун
• Столбово электродепо восьтӧм кузя планъяс

• 2025 воын кӧсйӧны восьтыны Новомосковскӧй станция сайын «Столбово» электропо.

• Столбово вежас помавтӧм Саларьевоса депо.

• Видзӧдӧны позянлун нюжӧдны линиясӧ Потапово станция сайын Щербинкаӧдз.

**Планъяс нюжӧдны линия войвылӧ**

• 2024 вося йирым тӧлысьсянь «Миян транспорт» форумса инсайдеръяс видлалӧны Рокоссовскӧй бульвар станция сайын линиясӧ нюжӧдӧм йылысь планъяс.

• Кӧсйӧны стрӧитны кык станция: «МГГУ» да «Ярославская».

• Арбатско-Покровская визь вылын Крылатское - Строгино участок лоас аналогӧн.

• Маршрутлӧн кузьтаыс лоас 5 км, ветлан кадыс лоас 7 минут.

**Планъяс вынсьӧдӧм**

• Юӧрсӧ подтвердитісны Москваса метро да транспорт сӧвмӧдан (РМТМ) котырысь инсайдеръяс.

• 2024 вося рака тӧлысьын Рокоссовскӧй бульвар сайын нуӧдісны геологическӧй разведка.

• Ӧнія кадӧ линия нюжӧдӧм кузя планъяс абуӧсь.
Замоскворецкая линия

Замоскворецкая линия — Москваса метролӧн мӧд официальнӧя нумеруйтӧм (хронология серти коймӧд) линия. Восьтöма 1938-öд вося кöч тöлысь 11-öд лунö. Мӧскуа ю кузя вуджӧ 3 пӧв. Сылӧн кузьтаыс 42,8 км, 24 станция. Став линия кузя шӧркодь ветлан кадыс 62 минут .

## Висьт
**Горький радиуслӧн медводдза юкӧнлӧн история**

Заводитчис 1938 воын Сокол вокзалсянь Свердлов площадьöдз Ленинградскöй проспект вылын да Горький улича вылын бырöдöма пробкаяс. Сэтчӧ пырис нималана Маяковскӧй станция . «Советская», «Пушкинская площад» да «Бега» станцияяс абуӧсь.

**Мӧд юкӧн стрӧитӧм**

Заводитчис Мöд мирöвöй война заводитчöм бöрын недыр мысти . Стрӧитчӧм дугдӧма 1941 воын . Выльмӧдӧма 1942 воын, восьтӧма 1943 вося кӧч тӧлысь 1 лунӧ Паськӧдіс маршрут Гӧрд площадь кузя да Мӧскуа ю улын Сталинскӧй завод станцияӧдз . «Москворецкая», «Вишняковский переулок» да «Дербеневская» станцияяс оз пырны

**Виз нюжӧдӧм войвылӧ да лунвылӧ**

1964 воын линияыс воис Речнöй Вокзал станцияöдз. 1969 воын восьтöма Каховскöй станцияöдз участок . 1979 воын кыпöдiсны Горьковскöй станция (öнi Тверская). 1984-1985 воясӧ восьтісны Орехово станцияӧдз участок .

**Строкаяс вуджӧдӧм да паськӧдӧм**

1995 воын Каширскаясянь Каховскаяöдз участок вöлi вуджöдöма торъя визьö . 2012 воын линиясӧ нюжӧдісны Алма-Атинскӧй станцияӧдз . Технопарк станция восьтісны 2015 воын . 2017 воын линиясӧ нюжӧдісны Ховрино станцияӧдз . Сӧмын юкӧнсӧ выльысь висьталӧма. Медым водзӧ нуӧдны, водзӧ лыддьыны оригиналсӧ.

## Аскиа лун
Öнія кадö Замоскворецкöй линия водзö сöвмöдöм кузя планъяс абуöсь. Водзті видлалісны Химкиӧдз визьсӧ нюжӧдӧмлысь позянлунсӧ (Москва сӧвмӧдан воддза Генеральнӧй планъясын вӧлі «Левобережная» станция, коді колӧ вӧлі меститчыны Химки карса Левобережнӧй микрорайонын татшӧм жӧ нима платформа дорын ), но сёрӧнджык сійӧс эновтісны, медым линиясӧ эз ёна тыртны. «Технопарк» станцияын кӧсйӧны вуджӧдны стрӧитчысь «Бирюлевская» линиялӧн «Мечта остров» станция вылӧ.