open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Айму водзын бур уджысь (орденлӧн медаль)

**«Айму водзын бур уджысь» орденлӧн медаль** (рочӧн: Медаль ордена «За заслуги перед Отечеством») — Рочмуын канмуса награда. Лӧсьӧдӧма 1994 вося рака тӧлысь 2 лунӧ Россияса Президентлӧн 442 №-а Шуӧмӧн. Россияса Президентлӧн 554 №-а Шуӧмӧн дасьтӧма медаль йылысь Положениелӧн выль редакция (1995 вося лӧддза-номъя тӧлысь 1 лунӧ).

## Мыйысь сетӧны медаль
«Айму водзын бур уджысь» орденлысь медаль сетӧны:
* страналы колана да тӧдчана удж вӧчӧмысь промышленносьтын да видз-му овмӧсын, керкаяс кыпӧдӧмын да транспортын, наукаын да велӧдӧмын, дзоньвидзалун юкӧнын да культураын, мукӧд уджалан юкӧнын;
* ыджыд пай пуктӧмысь Айму дорйӧмӧ, боевӧй дасьлун вылын кутӧмысь, военнӧй служба дырйи бура петкӧдчӧмысь; оланпас да пӧрадок ёнмӧдӧмысь, канму безопасносьт видзӧмысь.

## Медаль тшупӧдъяс
Медальлӧн эм кык тшупӧд:
* «Айму водзын бур уджысь» орденлӧн I тшупӧда медаль;
* «Айму водзын бур уджысь» орденлӧн II тшупӧда медаль.

Ыджыдджыкӧн лоӧ медводдза тшупӧда медаль, коді сетӧ позянлун бура уджалӧмысь босьтны «Айму водзын бур уджысь» IV тшупӧда орден. Медводз сетӧны II тшупӧда медаль, а сэсся I тшупӧда медаль.

Военнӧслужашӧйяслы тышъясын повтӧмлун петкӧдлӧмысь сетӧны орделысь медаль, кӧні серпасалӧма меч.

## Медаль новланног
Медаль новлӧны шуйга морӧсын орденъяс бӧрын. Эм кӧ I тшупӧда медаль II тшупӧда медаль оз новлыны (новлӧны, медаль кӧ мечӧн).

## Медаль серпасалӧм
Медаль серпасаліс Санкт-Петербургса монетнӧй дворысь медшӧр серпасалысь, Россияса нимйӧза серпасалысь А.В. Бакланов.

«Айму водзын бур уджысь» орденлӧн медаль вӧчӧма эзысьысь, гӧгрӧс, диаметрыс 32 мм, кыкнанлабоксяньыс эм бортик. Водзладорас серпасалӧма «Айму водзын бур уджысь» орденлысь пас. Бӧрладорас кытшӧн гижӧма девиз: «Польза, честь и слава». Шӧрас — медаль лӧсьӧдан во — 1994.
Уліас — лавровӧй увъяс серпасалӧм да медаль номер. I-дза тшупӧда медаль зарниӧдӧма.

## Мукӧдтор
Биатлонистка Ольга Зайцевалы вӧлі кыкысь сетӧма «Айму водзын бур уджысь» орденлӧн II тшупӧда медаль:
* 2003, тӧвшӧр тӧлысь 17 лун — физическӧй культура да спорт сӧвмӧдӧмӧ пайысь 
* 2007, урасьӧм тӧлысь 22 лун — физическӧй культура да спорт сӧвмӧдӧмӧ ыджыд пай пуктӧмысь, ыджыд спортивнӧй вермӧмъясысь 

## Ыстӧдъяс
Тифон

**42355 Тифон**  — тайӧ Шонді ылдӧсын астероид либӧ кентавр. Сылӧн радиус  — 67 км. Сылӧн эм спутник  — Эхидна. Тифон восьтісны Америкаса астрономъяс 2002 воын.
Эхидна

**Эхидна** — тайӧ Тифонлӧн спутник. Сылӧн радиус — 42 км. Тифонӧдз шӧр кост 1628 км. Эхидна восьтісны Америкаса астрономъяс Кейт С. Нолл, Гарольд Ф. Левисон, Уилл МакГранди да Дениз К. Стефенс 2006 воын.
Кето

**65489 Кето**  — тайӧ Шонді ылдӧсын астероид-кентавр. Сылӧн радиус  — 87 км. Сылӧн эм спутник  — Форкий. Кето восьтісны Америкаса астрономъяс Майкл Браун да Чедвик Трухильо 2003 воын.
Зоя

**Зоя** — тайӧ Логослӧн спутник. Сылӧн радиус — 33 км. Логосӧдз шӧр кост 8010 км. Зоя восьтісны Америкаса астрономъяс Кейт С. Нолл, Дениз К. Стефенс, Уилл Гранди, Джон Спенсер, Роберт Л. Миллис, Марк У. Буи, Дейл Круикшанк, Стивен С. Теглер да Уильям Романишин 2001 воын.
Поруб (Луздор район)

**Поруб** () – Коми Республикаын Луздор районса Спаспоруб сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.

## Ним артмӧм
## Фольклор
## География
Грезд пукалӧ Поруб юлӧн веськыд берегын. Порубсянь Спасорд шӧрсиктӧдз 14 км, Абъячой юрсиктӧдз км.

## История
* 1620 — Медводдзаысь казьтыштӧма дозорнӧй небӧгын: Поруб вӧлӧсьтӧ вӧлі пырӧны «Подсосновый починок», «Немцово», «Лонюрья», «Носовская», «Капочукова», «Карпиково», «Зятево» да мукӧд грезд. XVIII нэм кежлӧ унджык грездын бырис, кушмис либӧ ӧтувтчис медводдза кыкыскӧд.
* 1926 — «Немцовская» грездын 29 овмӧс, 137 морт; «Подсосновскаяын» — 50 овмӧс, 250 морт. Поруб грезд торйӧн абу индӧма.
* 1929 — Артмӧдӧма Поруб сикт сӧвет, шӧриныс — «Подсосновская» грездын.
* 1959, рака тӧлысь 2 лун — Поруб сикт сӧвет бырӧдӧма, грездъясыс пырисны Спаспоруб сикт сӧвет улӧ.
* 1965 — «Немцовская» да «Подсосновская» грездъяс вӧлі ӧтувтӧма **Поруб** ним улын.
* 1998 — 33 овмӧсын 58 морт.

## Олысь лыд
Грездын олӧны комияс.

## Медводдза овъяс
## Культура
## Велӧдӧм
## Тӧдчана йӧз
## Тӧдчана эмторъяс
## Ӧтуввез
## Ӧшмӧсъяс
* Атлас Республики Коми. – Москва, 2000.
* ''Жеребцов И.Л.'' Где ты живешь: Населенные пункты Республики Коми. Историко-демографический справочник. – Сыктывкар, 2000.
* История Коми с древнейших времен до конца XX века: В 2-х т. / Под общей редакцией ''А.Ф. Сметанина''. – Сыктывкар, 2004.
* Республика Коми: Административно-территориальное деление на 1 августа 1992 г. Издание пятое. – Сыктывкар, 1992.
* Республика Коми: Энциклопедия. – Сыктывкар, 1997-2000. – Т. 1-3.

## Ыстӧдъяс
Логос

**58534 Логос** - тайӧ Шонді ылдӧсын Койпер вӧньлӧн объект. Сылӧн радиус - 38 км. Сылӧн эм спутник - Зоя. Логос восьтісны Америкаса астрономъяс Джун Чен, Дэвид Джуитт, Джейн Лу да Чедвик Трухильо 1997 воын.
Кулига (Спаспоруб сикт овмӧдчӧмин)

**Кулига** () – Коми Республикаын Луздор районса Спаспоруб сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.

## Ним артмӧм
## Фольклор
## География
Грезд пукалӧ Поруб юлӧн шуйга берегын. Кулигасянь Спасорд шӧрсиктӧдз 4 км, Абъячой юрсиктӧдз 80 км.

## История
* 1620 — Медводдзаысь казьтыштӧма дозорнӧй небӧгын: д.Куисеи на Порубе, 3 овмӧс.
* 1725 — Грездыслӧн нимыс «Кулига», олысьяслӧн овъясыс — Калимов да Климов.
* Тшӧкыда вӧлі пасйӧны Чинячево грездкӧд: 1859 вося списокын индӧма «Кулижская» («Чинячева»).
* 1926 — 25 овмӧсын олӧ 143 морт.
* 1965, йирым тӧлысь 27 лун — Кулига бердӧ ӧтувтӧма Чинячево грезд.
* 1998 — 41 овмӧс, 106 морт; 2000 — 36 овмӧс, 105 морт.

## Олысь лыд
Грездын олӧны комияс.

## Медводдза овъяс
* 1725 — Калимов, Климов.

## Культура
## Велӧдӧм

## Тӧдчана йӧз
* Лобанов Виктор Иванович (1925—1996) — Сӧветскӧй Союзса герой.
* Фомин Юлий Александрович (1928—2015) — контр-адмирал, техническӧй наукаясса кандидат.

## Тӧдчана эмторъяс
## Ӧтуввез
## Ӧшмӧсъяс
* Атлас Республики Коми. – Москва, 2000.
* ''Жеребцов И.Л.'' Где ты живешь: Населенные пункты Республики Коми. Историко-демографический справочник. – Сыктывкар, 2000.
* История Коми с древнейших времен до конца XX века: В 2-х т. / Под общей редакцией ''А.Ф. Сметанина''. – Сыктывкар, 2004.
* Республика Коми: Административно-территориальное деление на 1 августа 1992 г. Издание пятое. – Сыктывкар, 1992.
* Республика Коми: Энциклопедия. – Сыктывкар, 1997-2000. – Т. 1-3.

## Ыстӧдъяс
Керӧс (Спаспоруб сикт овмӧдчӧмин)

**Керӧс** () – Коми Республикаын Луздор районса Спаспоруб сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.

## Ним артмӧм
## Фольклор
## География
Грезд пукалӧ Поруб юлӧн веськыд берегын. Керӧссянь Спасорд шӧрсиктӧдз 7 км, Абъячой юрсиктӧдз 83 км.

## История
Медводдзаӧн татчӧ овмӧдчисны 1619 воын Семён да Иван Фёдорович вокъяс (овыс абу пасйӧма)
* 1620 воын тайӧ грезд йывсьыс дозорнӧй небӧгын нинӧм абу гижӧма.
* 1625 — Грездын, кодӧс гижӧма «Бор над болотом», вӧлӧма 2 овмӧс.
* 1859 — «Бор-Надболотовская» («Керос») грездын 7 овмӧс, 39 морт; 1926 — «Керосская» грезд: 39 овмӧс, 213 морт.
* 1989 — Керӧсын 25 морт (11 мужичӧй, 14 нывбаба, ставныс рочьяс).
* 1995 — 17 овмӧсын олӧ 25 морт, 1998 — 20 овмӧсын олӧ 20 морт.

## Олысь лыд
Грездын олӧны рочьяс.

## Медводдза овъяс
## Культура
## Велӧдӧм
## Тӧдчана йӧз
## Тӧдчана эмторъяс

## Видзӧдӧй тшӧтш
**Керӧс** ним тшӧкыда паныдасьлӧ коми грезд да сикт нимъясын Луздор да Кӧрткерӧс районын:
* Керӧс — Кӧрткерӧс районын сикт.
* Керӧс — Сыктыв районса Чуклӧм сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд (вошис 1978 воын).
* Керӧс — Луздор районса Абъячой сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.

## Ӧтуввез
## Ӧшмӧсъяс
* Атлас Республики Коми. – Москва, 2000.
* ''Жеребцов И.Л.'' Где ты живешь: Населенные пункты Республики Коми. Историко-демографический справочник. – Сыктывкар, 2000.
* История Коми с древнейших времен до конца XX века: В 2-х т. / Под общей редакцией ''А.Ф. Сметанина''. – Сыктывкар, 2004.
* Республика Коми: Административно-территориальное деление на 1 августа 1992 г. Издание пятое. – Сыктывкар, 1992.
* Республика Коми: Энциклопедия. – Сыктывкар, 1997-2000. – Т. 1-3.

## Ыстӧдъяс
Лымва (Кӧрткерӧс район)

**Лымва** () – Коми Республикаса Кӧрткерӧс районысь Одыб сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд. Бырис 1998 во кежлӧ.

## Ним артмӧм
Грезд ним артмӧма ю нимсянь.

## Фольклор
## География
Грезд пукалӧ Лымва юлӧн веськыд берегын, Гортъёль да Мичаёль юяслӧн вомсянь неылын. Лымвасянь Одыбӧдз 35 км, Кӧрткерӧс юрсиктӧдз 165 км.

## История
* Ас му туялысь А.А. Панюков серти, 1840-ӧд воясӧ татчӧ овмӧдчис Джиян грездысь Е.М. Попов аслас семьянас (12 морт — 6 мужичӧй, 6 нывбаба). Вермас лоны, Лымва бокын олісны сідзжӧ Нёбдін сиктысь петлӧм йӧз.
* 1845 вося Висер вичкоса висьтасян ведомосьтъясын пасйӧма «Лымва» («Микулай», «Никольское»).
* 1849 — А.А. Панюков серти, тані вӧлі 3 овмӧс, 14 морт.
* 1850 да 1858 воясся Ревизия сказкаясын, 1859 да 1881 воясся оланінъяслӧн списокын грезд нимыс оз паныдасьлы.
* 1876 — Лымваын 6 овмӧс, 31 олысь; 1886 — 6 овмӧс, 39 морт, эм часовня; 1892 — Лымва пӧчинӧкын 41 олысь.
* 1916 — «Лымвинскаяын» 15 овмӧс, 86 морт; 1926 — «Лымва» грездын 22 овмӧс, 119 морт.
* 1930 — Грездын эм школа да «гӧрд пельӧс».
* 1989 — Олӧ 10 морт (7 мужичӧй, 3 нывбаба) — ставныс комияс.
* 1995 — 4 овмӧсын олӧ 10 морт.
* 1998 воын тані эз коль ниӧти олысь.

## Олысь лыд
Грездын олісны комияс.

## Медводдза овъяс
## Культура
## Велӧдӧм
## Тӧдчана йӧз
## Тӧдчана эмторъяс
## Ӧтуввез
## Ӧшмӧсъяс
* Атлас Республики Коми. – Москва, 2000.
* ''Жеребцов И.Л.'' Где ты живешь: Населенные пункты Республики Коми. Историко-демографический справочник. – Сыктывкар, 2000.
* История Коми с древнейших времен до конца XX века: В 2-х т. / Под общей редакцией ''А.Ф. Сметанина''. – Сыктывкар, 2004.
* Республика Коми: Административно-территориальное деление на 1 августа 1992 г. Издание пятое. – Сыктывкар, 1992.
* Республика Коми: Энциклопедия. – Сыктывкар, 1997-2000. – Т. 1-3.

## Ыстӧдъяс
Педеёль (Кӧрткерӧс район)

**Педеёль** () – Коми Республикаса Кӧрткерӧс районысь Одыб сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь вӧр лэдзысьяслӧн посёлок. Бырис 1977 воын.

## Ним артмӧм
Посёлок ним артмӧма ю нимсянь.

## География
Посёлок пукалӧ Педеёль (Лымва вож) юлӧн веськыд берегын. Педеёльсянь Одыбӧдз 7 км.

## История
1930-ӧд вося списокын да 1940-ӧд воясся инним мусерпасъясын нимыс оз паныдасьлы. Пасйӧма медводдзаысь 1956 вося списокын. Киритӧма 1977 вося рака тӧлысь 23-ӧд лунӧ. Йӧзлӧн висьталӧм серти, 1960-ӧд воясӧ «Сэні олӧмыс пуис. Вӧлі витӧд классӧдз школа, лавка, столӧвӧй, фельдшер пункт, клуб».

## Олысь лыд

## Ӧшмӧсъяс
* ''Жеребцов И.Л.'' Где ты живешь: Населенные пункты Республики Коми. Историко-демографический справочник. – Сыктывкар, 2000.
* Республика Коми: Административно-территориальное деление на 1 августа 1992 г. Издание пятое. – Сыктывкар, 1992.

## Ыстӧдъяс
Салация

**120347 Салация** (символ: ) — тайӧ Шонді ылдӧсын Койпер вӧньлӧн объект. Сылӧн радиус  — 452 км. Сылӧн эм спутник  — Актея. Салация восьтісны Америкаса астрономъяс Генри Рой, Майкл Браун да Кристина Баркум 2004 воын.
Кӧджувдор (Кулӧмдін район)

**Кӧджувдор** () — Коми Республикаын Кулӧмдін районса Мыс сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд, коді 1965 воын лои Мыс сикт юкӧнӧн.

## Ним артмӧм

## География
Кӧджувдор пукалӧ Эжва юлӧн веськыд берегас. Мыс шӧрсиктӧдз 3 км,  Кулӧмдін юрсиктӧдз 87 км.

## История
* Грезд артмис 1719 во бӧрын. Медводдзаысь казьтыштӧма 1747 вося II Ревизия дырйи: «Кочювдор» грезд, пырӧ Мыёлдино вӧлӧсьтӧ, 55 мужичӧй (нывбабаяс йылысь юӧръяс абу).
* 1784 — «Кочювгоров» грезд: 13 овмӧс, 93 морт; 1926 — 62 овмӧс, 335 морт.
* 1930 — «Кочювдорская» грездын вӧлӧма школа.
* 1940-ӧд вося инним мусерпасъяс вылын пасйӧма «Кэджувдор».
* 1965, лӧддза-номъя тӧлысь 30 лун — Кӧджувдор вӧлі ӧтувтӧма Мыс сикткӧд.

## Олысь лыд

## Ӧшмӧсъяс
* ''Жеребцов И.Л.'' Где ты живешь: Населенные пункты Республики Коми. Историко-демографический справочник. — Сыктывкар, 2000.
* ''Игнатов М.К.'' Взгляд сквозь годы. – Сыктывкар: Коми небӧг лэдзанін, 1998. – 224 с.
* ''Игнатов М.К.'' Усть-Куломский район: помни прошлое, зная настоящее, делай будущее (1620–2008). – Сыктывкар, 2009. – 366 с.
* Усть-Куломский район в годы Великой Отечественной войны. Труженики тыла / Сост. ''Игнатов М.К.''  — Сыктывкар: ООО «Коми республиканская типография», 2015. — 264 с.
* Республика Коми: Энциклопедия. — Сыктывкар, 1997—2000. — Т. 1—3.
* Республика Коми: Административно-территориальное деление на 1 августа 1992 г. Издание пятое. — Сыктывкар, 1992.
* Административно-территориальное и муниципальное устройство Республики Коми (на 1 августа 2006 г.). Издание шестое, официальное / ГУ «ТФИ РК». — Сыктывкар, 2006. — 278 с.

## Ыстӧдъяс
Актея

**Актея** — тайӧ Салациялӧн спутник. Сылӧн радиус — 95 км. Салацияӧдз шӧр кост 3440 км. Актея восьтісны Америкаса астрономъяс Кейт С. Нолл, Дениз К. Стефенс, Уилл Гранди да Гарольд Левинсон 2006 воын.
Тист (Кӧрткерӧс район)

**Тист** () — Коми Республикаын Кӧрткерӧс районса Одыб сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд. Ӧтувтӧма Одыб сикткӧд.

## Ним артмӧм
Грезд ним артмӧма Феоктист нимлӧн дженьыд формасянь — Тист.

## Фольклор
## География
Грезд пукалӧ Ньывсер юлӧн веськыд берегын. Тистсянь Одыбӧдз 1 км, Кӧрткерӧс юрсиктӧдз 166 км.

## История
* 1859 вося овмӧдчанінъяслӧн списокын нимыс оз паныдасьлы (вермас лоны, пасйывлісны Одыбкӧд ӧтув). Медводдзаысь казьтыштӧма 1881 вося списокын.
* 1892 — «Тистовская» грездын 154 морт, 1926 — 49 овмӧс, 255 морт.
* 1940-ӧд воясся инним мусерпас вылын — «Тистовская», 1956 вося списокын — «Тист».
* 2000 — Грездын 74 овмӧс, 221 морт.

## Олысь лыд
Грездын олӧны комияс.

## Медводдза овъяс
* Габов

## Öшмöсъяс
* ''Жеребцов И.Л.'' Где ты живешь: Населенные пункты Республики Коми. Историко-демографический справочник. — Сыктывкар, 2000.
* *Панюков И.М.* Висер вож да сэтчöс олысьяс йылысь пасйöдъяс. — Кӧрткерӧс, 1999.
* Республика Коми: Административно-территориальное деление на 1 августа 1992 г. Издание пятое. — Сыктывкар, 1992.

## Ыстӧдъяс
Байдӧг варыш

**Байдӧг варыш** (; ) — вӧрса войвывса лэбач.

## Ыджда да рӧм
Вель ыджыд варыш, сьӧктаыс овлывлӧ кык килограммӧдз, тушаыс метр джынйысь кузьджык, шеныштӧм бордйыс матӧ 127 сантиметр. Байдӧг варышъяс пӧвстын шочиника овлывлӧны дзик еджыд рӧма лэбачьяс, но унджыкыслӧн юр вылысыс, бан бокыс да мышкуыс сьӧдов, кӧні тӧдчӧны вомӧна лӧзовруд визьяс да чутъяс. Вывтыр улысладорыс еджгов, морӧсыс да кынӧмыс сьӧд чутъясаӧсь, бӧжас тӧдчӧны векньыдик сьӧд визьяс. Нырыс лӧзов рӧма, кокыс да сингӧгӧрса кытшыс кольквиж.

## Паськалӧм
Паныдасьлывлӧ Америкаын, Европаын, Азияын, но тундраын да вӧра тундраын, а сідзжӧ Лунвыв Сибирса джуджыд гӧраа инъясын.

## Поздйысьӧм
Олӧ-вылӧ да быдтысьӧ пыр ӧти местаын. Оланінсьыс ылыстчывлӧ зэв шоча, сӧмын пӧтӧсаджыкинъяс корсигӧн. Позсӧ лӧсьӧдӧ джуджыд кырта вылӧ, а вӧра тундраын — пу вылӧ. Абуӧсь кӧ матігӧгӧрын катша-ракалӧн важ позъяс, тэчӧ ачыс пу вожъясысь да увъясысь. Пӧжны пуктӧ гӧрдов либӧ гӧрдовруд рӧма куим-ӧ-нёль гырысиник кольк. Пӧжсян кадыс кыссьӧ пӧшти тӧлысь чӧж. Сэки пӧжсьысь пӧвсӧ сёяннас могмӧдӧ ай лэбачыс. Пияныслӧн чужӧм бӧрын мамыс чашйӧ-торйӧдлӧ вайӧм кыйдӧссӧ да вердӧ сійӧн быдтасъяссӧ. Сора тӧлысьын вынсялӧм варышпиян кыпӧдчӧны борд вылӧ да эновтӧны ассьыныс чужан познысӧ.

## Оласног да сёян
Тайӧ варыш сикасыс, кыдзи и мукӧдыс, яй выв тылаборда. Пырджык кыйӧны-куталӧны байдӧгъясӧс. Весиг поздысьӧны найӧ сійӧ жӧ местаясас, кӧні быдтысьӧны байдӧгъясыс. Сы вӧсна коми йӧз и нимтӧны байдӧг варышӧн. Байдӧгысь ӧтдор варышъясыс кынӧмпӧтсӧ перйӧм могысь уськӧдчывлӧны уткаяс, таръяс да кӧчьяс вылӧ. Кутавлывлӧны тшӧтш тундраын олысь кынь шыръясӧс — леммингъясӧс. Кӧдзыдъяс дырйи сибӧдчывлӧны морт оланінъяслань, кытысь налы мойвилӧ тшапнитны чавканӧс, ракаӧс либӧ гулюӧс. Байдӧг варыш лыддьыссьӧ шоч лэбачӧн, та вӧсна пыртӧма видзан пемӧсъяслӧн лыдӧ да пасйӧма Гӧрд небӧгын.

Важӧн байдӧг варышъясӧс вӧлӧм быдтӧны-велӧдӧны да видзӧны кыйсьӧм вылӧ. Кыйсянінас вотӧдз лэбачыслӧн синмыс вевттьӧма юр кышӧдӧн. Кыйдӧссӧ казялӧм бӧрын верзьӧма мортыс вештӧ варыш юр вылысь кышӧдсӧ да качӧдӧ сійӧс сынӧдӧ. Варышыс тэрыба вӧтӧдӧ лэбысь пӧткасӧ да вартӧ-уськӧдӧ сійӧс му вылӧ. Вӧла мортыс пырысь-пыр воӧдчӧ лэбачьясыслӧн усянінас, медым босьтны киас варышсӧ да сылысь кыйдӧссӧ.

## Рӧдвуж кыв вылын
Перымса комилӧн кывкудъясын «кречет» вежӧртаса нимыс абу. Удмуртъяс тӧдӧны тайӧ варышсӧ, но шуӧны оз байдӧг варышӧн, на ногӧн сійӧ «кырек» либӧ «куректісь». Удмуртъяслӧн тайӧ ас кывъяс, но коми нимыскӧд абу ӧти вужйысь.

## Галерея

2007 cze 10 034.JPG|1 серпас
USAF falcon.jpg|2 серпас
Gyrfalcon at Lake Myvatn by Bruce McAdam.jpg|3 серпас
Falco rusticolus chick.jpg|4 серпас


## Ӧшмӧсъяс
* Ракин А.Н. Байдӧг варыш // Би кинь, 2013. – 5 №.
Сывъюдор (Кӧрткерӧс район)

**Сывъюдор** () – Коми Республикаын Кӧрткерӧс районса Одыб сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд. Бырис 1974 воын.

## Ним артмӧм
Грезд ним артмӧма Сывъю нимсянь.

## Фольклор
Грездын вӧлі вӧдитӧны Карлампей лун.

## География
Грезд пукалӧ Ньывсер юлӧн веськыд берегын, Сывъю вомсянь улынджык. Сывъюдорсянь Одыбӧдз 40 гӧгӧр км.

## История
* 1859, 1881 да 1892 воясся списокъясын нимыс оз паныдасьлы.
* 1916 — Медводдзаысь казьтыштӧма видз-му овмӧс гижалігӧн: «Сыв-ю-дор» пӧчинӧк.
* 1920 — 4 овмӧсын олӧ 16 морт, 1925 — 5 овмӧсын 27 морт.
* 1930 вося списокын — пӧчинӧк; 1939 вося Гижалігӧн — «Сывъюдор» хутор, 93 морт.
* 1945 вося мусерпас вылын — «Сы-Ю-Дор», 1956 списокын — «Сывъюдор» грезд.
* 1974, кӧч тӧлысь 17 лун — Официальнӧя киритӧма да тупкӧма. 

## Олысь лыд
Грездын олісны комияс.

## Медводдза овъяс
* Михайлов

## Öшмöсъяс
* ''Жеребцов И.Л.'' Где ты живешь: Населенные пункты Республики Коми. Историко-демографический справочник. — Сыктывкар, 2000.
* *Панюков И.М.* Висер вож да сэтчöс олысьяс йылысь пасйöдъяс. — Кӧрткерӧс, 1999.
* Республика Коми: Административно-территориальное деление на 1 августа 1992 г. Издание пятое. — Сыктывкар, 1992.

## Ыстӧдъяс
Дозмӧр варыш

**Дозмӧр варыш** (; ) — ыджыд вӧрса хишнӧй лэбач.

## Ыджда да рӧм
Вывтырыслӧн кузьтаыс овлывлӧ 70 сантиметрӧдз, а сьӧктаыс — ӧти килограмм да 80 граммӧдз. Мышкуыс рудвевъя сьӧдовгӧрд, кынӧм увдорыс еджгов, туша пасьталаыс тӧдчӧны вомӧна пемыд визьяс. Синмыс да кокыс кольквиж, синкымыс еджыд, нырыс лӧзовгӧрд. Гӧгрӧс пома паськыд бордйыс да кузь бӧжыс сетӧны позянлун пелька лэбавны тшӧкыд вӧрын пу вожъяс костӧд.

## Паськалӧм
Олӧ-вылӧ Европаса, Азияса ла Войвыв Америкаса вӧраинъясын, а сідзжӧ Африка Войвылын, Войвыв Монголияын, Китай Рытыввылын да Японияын.

## Поздйысьӧм
Коми пармаын паныдасьлӧ лунвыв юкӧнъяссяньыс да вӧра тундраӧдз. Абу волысь-мунлысь тылаборда, Комиын поздысьӧны да быдтысьӧны пыр ӧтилаын. Сӧмын тӧвнас, медся сьӧкыд кадас, недыр кежлӧ вешйывлӧны лунвывланьӧджык. Рӧдмӧдчыны пондӧны ода-кора тӧлысь пуксьӧм бӧрын. Позсӧ лӧсьӧдӧны вӧр дорӧссянь оз ылӧ, но тшӧкыд да пемыд местаӧ. Тэчӧны сійӧс ньӧръясысь джуджыд пу йылӧ, пучербердса кыз увъяс вылӧ. Поз пытшкӧсыс 70 сантиметр пасьта, пыдӧсас вольсалӧны коз да ньыв лыс, содтӧд ассьыныс гылалӧм гӧнсӧ. Корсюрӧ босьтлывлӧны и мукӧд гырысь лэбачлысь важ позсӧ. Пӧжны пуктӧны 2 либӧ 4 кольк, найӧ вижовруд рӧмаӧсь да кольквиж чутъясаӧсь. Пӧжсигас позъяс пукалӧны гознан варышыс ӧта-мӧдсӧ вежлалӧмӧн вит вежонӧдз. Пӧжсигас сёянсӧ корсьӧны да ваялӧны, кодныс оз пукавны позъяс. Сора тӧлысьын варышпияныс заводитӧны лэбавны да эновтӧны чужан позсӧ. Та кадӧ став тылабордаыс позтырнас быдтысянінсьыс петӧны дорӧджык — посньыдджык вӧра да эрда местаясӧ. На бӧрся лэбӧны-вӧтчӧны тшӧтш и дозмӧр варышъяс.

## Оласног да сёян
Дӧзмӧр варышъяс нэм чӧжныс олӧны гозйӧн-гозйӧн да оз вежлавны ассьыныс пӧвнысӧ. Но кыйсьӧны век ӧткӧн-ӧткӧн, и мый шедӧ, быдӧн ачыс сёйо. Сӧмын быдтысян кадас ӧтув пӧткӧдчӧны. Став лэбачыс, посньыдыс и гырысьыс, весьӧпӧрлӧны, казяласны кӧ варышыслысь енэжын шлывъялӧмсӧ, да зільӧны дзебсьыны сыысь — сук понӧляинӧ, му горсйӧ, а сиктъяс бердын кӧ, весиг керкаад лэбыштасны. Но варышъясыс уськӧдчӧны кыйдӧсыс вылӧ оз сӧмын восьсӧн, но тшӧкыда и гусьӧн кыйӧдчанінсянь.

Дозмӧр варышъяслӧн медшӧр чӧсмасянторйыс — пӧткаяс: дозмӧръяс, таръяс, сьӧлаяс, уткаяс, а сідзжӧ ракаяс, гулюяс да мукӧд сикас лэбач. Уськӧдчывлӧны и кӧчьяс вылӧ. Сикт весьтын лэбалігӧн кыйӧдӧны чипанъясӧс да налысь пиянсӧ. Удайтчывлӧ и найӧс пышйӧдны. Тайӧ варышыслӧн аслыспӧлӧслуныс сыын, мый вермӧ перйыны кынӧмпӧтсӧ быдлаысь — сынӧдысь и му вылысь, ва вылысь и ва веркӧсысь. И век пӧткӧдчӧ сӧмын аслас кыйӧмторйӧн, шоймӧм ловъяслысь яйсӧ некор оз вӧрзьӧд.

## Рӧдвуж кыв вылын
Коми йӧз дозмӧр варышӧс нимтӧны нӧшта **курӧг варышӧн** да **чипан варышӧн**, перымса комияс — **тар варышӧн** да **курӧг варышӧн**. Удмуртъяс ногӧн, тайӧ **курег лушес, тур лушес, лылык лушес, лукъя лушес**. Комиӧдны кӧ, артмӧ: курӧг варыш, тар варыш, гулю варыш, дозмӧр варыш. Лыддьӧдлӧм коми да удмурт нимъясыслӧн подулыс ӧти, код серти позьӧ тӧдмавны, мыйӧн пӧткӧдчӧ тайӧ варыш сикасыс.

## Ӧшмӧсъяс
* Ракин А.Н. Дозмӧр варыш // Би кинь, 2013. – 6 №.
Паршуков Владимир Александрович

**Паршуков Владимир Александрович** (1946—2001) — вольнӧй ляскасьӧмын СССР-са, Европаса да Ставмирса чемпион, СССР-са спортын заслуженнӧй мастер.

## Олан туй
Владимир Паршуков чужӧма 1946 вося моз тӧлысь 4-ӧд лунӧ Коми АССР-ын Кулӧмдін районса Мыс сиктын. 1963 воын помалӧма шӧр школа, 1965 воын — Выльгортса видз-му техникум. 1965—1968 воясӧ служитӧма армияын. 

В. Паршуков вӧлӧма тренерӧн Сыктывкарын комплекснӧй ДЮСШ-ын.

## Вермӧмъяс
Спортын ляскасьны Владимир Паршуков босьтчис армияын служитігӧн Севастопольын 1965 воын, кор вермис «Первенство авиации Черноморского флота». Украинаса нимӧдана тренер И.М. Бочаров веськӧдлӧм улын 1967 воын вермис Украинаса чемпионат, СССР-са первенство (команднӧй зачётын) да лои СССР-са спортын мастерӧн.

1968 воын В. Паршуков веськаліс СССР-са сборнӧй командалӧн медшӧр составас да вуджис тренируйтчыны СССР-са нимӧдана тренер А.М. Дьякин дорӧ. 

Армияысь Владимир демобилизуйтчис спортса мастерӧн, флотса чемпионӧн, да воис гортас. Некымым тӧлысь мысти Кулӧмдінӧ, «Урожай» ДСО-лӧн райсӧветӧ, воис телеграмма: «Срочно командируйте Паршукова Москву, затем Кисловодск, олимпийский сбор вольной борьбе. Дякин». В.Паршуков мӧдӧдчис Москваӧ.

Аслас кузь спортивнӧй олӧмын (16 во вӧлі СССР-са сборнӧй командалӧн медшӧр составын) Паршуков 4000-ысь петавліс ковёр вылӧ. 

Владимир Паршуков (петкӧдчис 100 кг-ысь ыджыдджык категорияын) — СССР-са Кубок куимысь босьтысь (1972, 1974, 1976 воясӧ), СССР-са куимысь чемпион (1971, 1972), вермывліс Советскӧй Союзса абсолютнӧй первенство (1980), Ставмирса Кубокъяс (1975, 1977 воясӧ) да Европаса чемпионат (1977). Та кындзи СССР-са чемпионатъясын куимысь шедӧдліс мӧд места (1974, 1976, 1979), ӧтчыдысь — коймӧд места (1973).

Сыктывкарын 2008 восянь В.А. Паршуков паметь кузя нуӧдӧны вольнӧй ляскасьӧм серти «Ставроссияса Мемориал». 

## Наградаяс
* «Почёт пас» орден
* «Коми АССР-са наукаын да культураын нимӧдана уджалысь» почёт ним

## Ӧшмӧсъяс
* Коми Республикаын физическӧй культура да спорт агентство (рочӧн)
* Дерин Д., Туркин В. Триумф и забвение коми богатыря // «Красное знамя» газетлӧн сайт, 2010 во. ӧшым тӧлысь 24-ӧд лун (рочӧн)
* «Финугор» портал (рочӧн)
* Василенко Н. Паршуков Владимир Александрович // Республика Коми: Энциклопедия. — Сыктывкар, 1999. — Т. 2. — С. 411.
## Ыстӧдъяс
Ракин Анатолий Николаевич

**Ракин Анатолий Николаевич** (1949) — коми кыв туялысь, филология наукаясса доктор (1997), гижысь

## Олан туй
Анатолий Ракин чужӧма 1949 вося лӧддза-номъя тӧлысь 18 лунӧ Кулӧмдін районса Дереваннӧй сиктын. 1966 воын помалӧма Дереваннӧй сиктын шӧр школа, 1971 воын — Коми канмуса педагогика институт, 1976 воын — СССР-са наукаяс академияысь Кыв туялан институтын аспирантура. 1972—1973 воясӧ вӧлӧма военнӧй служба вылын. 1971 восянь уджалӧ Коми наука шӧринса Кыв, литература да история институтын (1988 воӧдз — СССР-са наукаяс академиялӧн Коми филиал): 1976 восянь — младшӧй научнӧй сотрудник, 1985 восянь — старшӧй научнӧй сотрудник. 1982—1985 воясӧ вӧлӧма Кыв, литература да история институтын учёнӧй секретарӧн, 1985—1987 воясӧ — кыв секторӧн веськӧдлысьӧн, 1987—1989 воясын — старшӧй научнӧй сотрудникӧн, 1997—2005 воясын — ведушӧй научнӧй сотрудникӧн, 2005 восянь — кыв секторын главнӧй научнӧй сотрудникӧн.

## Туясян удж
1978 воын Тарту госуниверситетын (Эстония) дорйӧма «Лексика флоры коми языка» тема серти филология наукаясса кандидат ним вылӧ диссертация.

Доктор ним вылӧ диссертация (нимыс — «Антропотоминимическая лексика в пермских языках») дорйӧма 1997 Марий-Элса канму университетын.

2005 воын Анатолий Ракинӧс бӧрйисны фин-йӧгра туялысьяслӧн Россия комитетса веськӧдлысьӧн да фин-йӧгра туялысьяслӧн конгрессысь Войтыркостса комитетлӧн Исполкомӧ пырысьӧн.

## Гижан удж
Кывбуръяс гижны А.Н. Ракин босьтчис школаын на. Пединститутын велӧдчигӧн ветлӧдліс студентъяслӧн литературно-творческӧй кружокӧ, вӧлі «Первопуток» литературнӧй стенгазеталӧн да  студентъяслӧн «Запев» ки помысь журналлӧн редколлегиаын. Медводдза кывбурсӧ йӧзӧдліс 1968 воын. Гижӧдъясыс петавлісны «Войвыв кодзув» журналын, в Коми Республикаса «Югыд туй», «Красное знамя» газетъясын, Кулӧмдін районса «Ленин туйӧд» газетын, «Пармагор» ӧтувъя чукӧрын (1984).

«Вӧр-васа олысьяс» небӧгсӧ шуӧма Коми Республикаын 2017-ӧд воын комиӧн йӧзӧдӧм медбур небӧгӧн.

## Небӧгъяс
А.Н. Ракин йӧзӧдӧма 350 сайӧ удж. Медшӧр небӧгъясыс:
 
* Ботаническая терминология коми языка. — Сыктывкар, 1981.
* Краткий коми-русский, русско-коми ботанический словарь. — Сыктывкар, 1989.
* Коми анатомический словарь. — Сыктывкар, 1991.
* Краткий коми-русский, русско-коми зоонимический словарь. — Сыктывкар, 1993.
* Антропотопонимическая лексика в пермских языках. — Сыктывкар, 1996.
* Пемӧс нимъяслӧн кувкуд. — Сыктывкар, 2001.
* Быдмӧг нимъяслӧн кывкуд. — Сыктывкар, 2006.
* Исследования по пермским языкам. — Сыктывкар, 2009.
* Коми кыв: учебное пособие. — Сыктывкар, 2011.
* Словарь терминов по биологии на коми языке для общеобразовательных школ. 2011.
* Ракин А.Н. Вӧр-васа олысьяс: научно-познавательнӧй очеркъяс. — Сыктывкар, 2017. — 240 л.б. (тираж — 890 экз.)

## Наградаяс
* Коми комсомоллысь премиа босьтысь (1981)
* Коми Республикаса канму премиа босьтысь (1999)
* Коми Республикаса нимӧдана уджалысь (2005). 
* «Айму водзын бур уджысь» орденлӧн II тшупӧда медаль (2010)

## Ӧшмӧсъяс
* Ученые Института языка, литературы и истории Коми научного центра УрО РАН: Биографический справочник / Сост. И.Л. Жеребцов. — Сыктывкар, 2000. — 212 с.
* Ракин Анатолий Николаевич
* «Коми кыв» сайт

## Ыстӧдъяс
Игнатов Михаил Константинович

**Игнатов Михаил Константинович** (1929—2023) — партийнӧй уджалысь, чужан му туялысь.

## Олан туй
Михаил Игнатов чужӧма 1929-ӧд вося йирым тӧлысь 14-ӧд лунӧ Кулӧмдін районса Помӧсдін сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь Выльгорт грездын. 

1945-1946-ӧд воясӧ уджалӧма егерьӧн, 1947-1949-ӧд воясӧ — кыпӧдӧма Помӧсдінса ГЭС. Сизим да джын во служитӧма Сӧветскӧй армияын, сэсся воысь этшаджык вӧлӧма Помӧсдін районса комитетын инструкторӧн.

1962-ӧд воын помалӧма КПСС Шӧр комитетлысь Горькийын вылыс партийнӧй школа.

Кызь вит во чӧжӧн вӧлі: райисполкомса веськӧдлысьӧс вежысьӧн (на лыдын кык во — внештатнӧй вежысьӧн да колхозын веськӧдлысьӧн), мӧд секретарӧн, Кулӧмдін районса исполкомын веськӧдлысьӧн, КПСС-лӧн Кулӧмдін райкомса медводдза секретарӧн.

1985-1989-ӧд воясӧ М.К. Игнатов уджалӧма Сыктывкарын КПСС-лӧн Коми обком бердын партийнӧй контрольса веськӧдлысьӧн, сэсся — связь управлениеын. 

Сизимысь сійӧс бӧрйылӧмаӧсьы КПСС-лӧн Коми обкомӧ.

1999-ӧд вося ода-кора тӧлысьсянь пенсия вылын. Пырӧдчӧма общественнӧй уджӧ: 1998-ӧд восянь 2008-ӧд вося рака тӧлысьӧдз вӧліӧма Сыктывкарын Кулӧмдін землячестволӧн сӧветын веськӧдлысьӧс вежысьӧн.

1999-ӧд воын М.К. Игнатовлы сетӧма «Кулӧмдін районса почётнӧй олысь» ним.

Коми Республикаса Национальнӧй архивын эм М.К. Игнатовлӧн ас фонд (Ф. 3788, 170 ед. хр., 1930-1992 вояс) .

Кулӧма 2023-ӧд вося ӧшым тӧлысь 30-ӧд лунӧ.

## Небӧгъяс
* *Игнатов М.К.* Взгляд сквозь годы. — Сыктывкар: Коми небӧг лэдзанін, 1998. — 224 с.
* *Игнатов М.К.* Гордость и трудовая слава Усть-Куломского района. — Сыктывкар, 2005. — 124 с.
* *Игнатов М.К.* Усть-Куломский район: помни прошлое, зная настоящее, делай будущее (1620—2008). — Сыктывкар, 2009. — 366 с.
* *Игнатов М.К.* Усть-Куломский район в годы Великой Отечественной войны. Труженики тыла. — Сыктывкар: ООО «КРТ», 2015. — 264 с.

## Наградаяс
* Уджвывса Гӧрд Дӧрапас кык орден
* Коми Республикаса нимӧдана уджалысь
* «Кулӧмдін районса почётнӧй олысь» ним (1999)

## Ӧшмӧсъяс
* *Игнатов М.К.* Усть-Куломский район: помни прошлое, зная настоящее, делай будущее (1620–2008). – Сыктывкар, 2009. — С. 299.

## Ыстӧдъяс
Помӧсдін район

**Помӧсдін район** — Коми АССР-ын лӧсьӧдӧм район (1949-1962).

## История
Помӧсдін район лӧсьӧдӧма 1949 вося лӧддза-номъя тӧлысь 7 лунӧ РСФСР-са Вылыс Сӧветысь Президиумлӧн тшӧктӧм серти. Сэтчӧ пырисны Кулӧмдін районӧ пырысь сикт сӧветъяс: Помӧсдін, Вӧльдін, Немдін, Мыс, Пожӧг. Юрсиктӧн вӧлі Помӧсдін сикт.

Выль районса веськӧдлысьясӧн вӧліны: ВКП(б) райкомса медводдза секретар — А.Ф. Игнатов, мӧд секретар — И.В. Козлов, секретар — Н.В. Сенькин; райисполкомса веськӧдлысь — М.П. Ситкарев, ВЛКСМ райкомса медводдза секретар — М.Н. Карманов.

1950-ӧд вося гожӧмын Помӧсдін районса 40 колкоз пыдди артмӧдісны 12-ӧс.

Помӧсдін район бырӧдісны 1963-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 2 лунӧ, кор Кулӧмдін, Помӧсдін да Шойнаты районъяс подув вылын вӧлі лӧсьӧдӧма **Кулӧмдін промышленнӧй** да **Кулӧмдін сиктса районъяс** (шӧринъясыс — Кулӧмдін сиктын).

## Ӧшмӧсъяс
* Игнатов М.К. Усть-Куломский район: помни прошлое, зная настоящее, делай будущее (1620–2008). — Сыктывкар, 2009. — С. 113, 127.

## Ыстӧдъяс
Напалков Виктор Михайлович

**Напалков Виктор Михайлович** (1963) — коми режиссёр, драматург.

## Олан туй
Виктор Напалков чужӧма Коми АССР-са Кулӧмдін сиктын 1963-ӧд вося кӧч тӧлысь 3-ӧд лунӧ. 1970—1981-ӧд воясӧ велӧдчӧма Кулӧмдін сиктса шӧр школаын. 1985-ӧд воын помалӧма Перым карын канмуса искусство да культура институтысь искусство факультет.

Дипломнӧй спектакльнас вужъясьӧма Абъячойса йӧзкостса театрын да уджалӧма сэні 10 во.

1993-ӧд восянь олӧ Сыктывкарын. Ворсӧма да режиссёралӧма В.А. Савин нима канмуса академическӧй Драма театрын, велӧдӧма Коми Республикаса Юралысь бердын искусствояс гимназияын.

1998-ӧд воын Москваын босьтӧма Театрса искусствояслӧн академияын (ГИТИС) режиссёр-педагоглысь диплом.

2003-ӧд вося косму тӧлысь 7-ӧд лунсянь директоралӧма искусствояс гимназияын, сэсся — сэні жӧ директорӧс вежысь (театр юкӧн серти). Искусствояс гимназияын веськӧдлӧ «Ордым» театр студияын.

## Общественнӧй удж
Бӧрйывлӧмаӧсь Луздор районса сӧветӧ депутатӧн, коми войтырлӧн съездса делегатӧн (витысь).

Дыр кад чӧж вӧлі пырӧ Сыктывкарын Кулӧмдін землячестволӧн сӧветӧ.

Режиссёралӧ «Северная околица» йӧзкостса сьыланкыв ансамбльын.

## Наградаяс
* Коми Республикаса нимӧдана уджалысь (2007)
* Коми Республикаса Веськӧдлан котырлысь премия босьтысь
* Россияса культураын нимӧдана уджалысь (2021) — Россияса культура да искусствоӧ пай пуктӧмысь. 

## Ӧшмӧсъяс
* Игнатов М.К. Усть-Куломский район: помни прошлое, зная настоящее, делай будущее (1620–2008). — Сыктывкар, 2009. — С. 309.
* Коми руыс помтӧм // «Коми му» газет, 2013 во. Кӧч тӧлысь 5-ӧд лун, 35-ӧд №.

## Ыстӧдъяс
Трошева Юлия Ивановна

**Трошева Юлия Ивановна** (1916—1988) — нималана коми актриса.

## Олан туй
Юлия Трошева чужис 1916 вося ӧшым тӧлысь 7 лунӧ (важ стильын — вӧльгым тӧлысь 24 лун) Вӧлӧгда губерняысь Усть-Сысольск уездса Помӧсдін сиктын (ӧні — Коми Республикаса Кулӧмдін районын). 

1936 воын сійӧ петкӧдчис Сыктывкарын художественнӧй самодеятельносьтлӧн смотрын, мый бӧрын том нылӧс корисны уджавны Коми АССР-са Драма театрлӧн коми труппаӧ. 1939-1942 воясӧ велӧдчис А.В. Луначарский нима театр искусствоса канму институтлӧн (ГИТИС) коми студияын, босьтіс «Драма театрса да киноса актёр» специальносьт. 1942 восянь водзӧ уджаліс Драма театрса труппаын.

1943 восянь ВКП(б)-ӧ пырысь. Вӧлі Коми АССР-са Вылыс Сӧветын мӧд созывса депутатӧн.

Ю.И. Трошева куліс Сыктывкарын 1988 вося урасьӧм тӧлысь 12 лунӧ.

## Театрын ворсӧм
Велӧдчӧм бӧрын Юлия Трошева ворсіс Драма театрын классика да ӧнія драматургияысь быдсикас рольяс. Сійӧ медводдзаӧн ворсіс Николай Дьяконовлӧн «Свадьба приданӧйӧн» пьесаысь Ольгаӧс (1950). Юлияӧс бура нимӧдіс Василий Лекановлӧн «Сиктса рытъяс» пьесаысь Дарья тьӧтлӧн серамбана рольыс.

А.Клейн серти, Юлия Трошевалӧн бура артмисны трагичнӧй рольяс: Катерина — А. Островскийлӧн «Грозаын», Анна — Иван Франколӧн «Украденное счастье» пьесаын, Лизавета — Алексей Писемскийлӧн «Горькая судьбина» пьесаын, Мурзавецкая — А.Островскийлӧн «Волки и овцы» пьесаын да с.в. .

Трошева лӧсьӧдіс коми национальнӧй репертуарын нывбабаяслысь аслыспӧлӧс образъяс: Павла — Геннадий Юшковлӧн «Бывают же такие» пьесаын, Анна — Пётр Шаховлӧн «Праздник души» пьесаын, Катерина — Александр Ларевлӧн «Льӧм пу дорын аддзыслӧмъяс», да мукӧд.

Ю.И. Трошевалӧн медтӧдчана рольяс:
* Дуняша, Агафья Тихоновна — Николай Гогольлӧн «Женитьба»
* Ольга — Николай Дьяконовлӧн «Свадьба приданӧйӧн» пьеса
* Дарья тьӧтка — Василий Лекановлӧн «Сиктса рытъяс» пьеса
* Наташа — Николай Вирталӧн «Земля» пьеса
* Ольга Блудова — Николай Дьяконовлӧн «Домна Каликова» пьеса
* Фроська — Валентин Катаевлӧн «Шел солдат с фронта» пьеса
* Василиса — Максим Горькийлӧн «На дне»
* Софья — Максим Горькийлӧн «Последние»
* Варвара — Максим Горькийлӧн «Егор Булычев»
* Фридль — «Продолжение следует»
* Катерина — Александр Островскийлӧн «Гроза»
* Ульяна Громова — Александр Фадеевлӧн «Молодая гвардия» серти
* Анна — Иван Франколӧн «Украденное счастье»
* Эмилия — Уильям Шекспирлӧн «Отелло»
* Хозяйка Нискавуори — Хелла Вуолийокилӧн «Каменное гнездо»
* Анна Ильинична Ульянова — Николай Погодинлӧн «Третья патетическая»
* Кашкадамова — И. Поповлӧн «Семья»
* Наташа — Виктор Гусевлӧн «Слава»
* Лаура — Александр Пушкинлӧн «Каменный гость»
* Анна — Василий Юхнинлӧн «Зарни кыв»
* Лютоева — Степан Ермолин да Николай Дьяконовлӧн «В дни войны»
* Аннушка — Василий Юхнинлӧн «Ключи богатства»
* Люба — Геннадий Фёдоровлӧн «В предгорьях Тимана»

## Наградаяс
* Коми АССР-са нимӧдана артистка (1945)
* Коми АССР-са нимйӧза артистка (1951)
* РСФСР-са нимӧдана артистка (1961.08.17)
* РСФСР-са нимйӧза артистка (1980)
* Коми АССР-са канму премиа босьтысь (1974)

## Ӧшмӧсъяс
* Коми Республикаса Драма театрлӧн сайт
* Трошева Юлия Ивановна
* «Коми-театр.ру» сайт

## Ыстӧдъяс
Катыдпом (Кулӧмдін)

**Катыдпом** — Кулӧмдінын важ грезд (татчӧс олысьяс шуӧны «сик, сикт»), коді лои сикт юкӧнӧн. Сійӧ сулалӧ Кулӧмдінсянь катыдлань.

## География
## История
## Войтыр
## Культура
## Овмӧс да быт
## Тӧдчана йӧз
## Ӧшмӧсъяс
* Село Усть-Кулом: от прошлого к настоящему. — Кулӧмдін, 2007.
Лӧпъювом (Луздор район)

**Лӧпъювом** () — Коми Республикаын Луздор районса Сернӧс сикт овмӧдчӧминса улӧ пырысь посёлок.

## Ним артмӧм
## Фольклор
## География
Посёлок пукалӧ Лӧпъю юлӧн шуйга берегын, Луз юӧ усянінас. Лӧпъювомсянь Сернӧс шӧрсиктӧдз 2 км.

## История
* Артмис 1940-ӧд воясӧ. 1940-ӧд воясся инним мусерпасъяс вылын нимыс оз паныдасьлы.
* 1949 воын вӧлі «Лопьинский лесопункт», кӧні лӧддза-номъя тӧлысь 1 лун кежлӧ вӧлі 31 ыстӧм морт: 27 власовец да 4 немеч.
* 1956 вося списокын — вӧр пӧрӧдысьяслӧн «Устье-Лопью» посёлок.
* 1989 — Посёлокын 432 морт: на пиысь 59% — рочьяс, 30 % — комияс; 1999 — 140 овмӧсын олӧ 385 морт.

## Олысь лыд
Посёлокын олӧны комияс да рочьяс.

## Медводдза овъяс
## Культура
## Велӧдӧм
## Тӧдчана йӧз
## Тӧдчана эмторъяс
## Ӧтуввез
## Ӧшмӧсъяс
* Атлас Республики Коми. — Москва, 2000.
* ''Жеребцов И.Л.'' Где ты живешь: Населенные пункты Республики Коми. Историко-демографический справочник. — Сыктывкар, 2000.
* История Коми с древнейших времен до конца XX века: В 2-х т. / Под общей редакцией ''А.Ф. Сметанина''. — Сыктывкар, 2004.
* Республика Коми: Административно-территориальное деление на 1 августа 1992 г. Издание пятое. — Сыктывкар, 1992.
* Республика Коми: Энциклопедия. — Сыктывкар, 1997-2000. — Т. 1-3.

## Ыстӧдъяс
Карбас (Иньва район)

**Карба́с** — Перым крайысь Коми кытшын Кудымкар районса Бевоёв овмӧдчӧмин улӧ пырысь коми грезд.  
 
## Ним йылысь

Карбас грезд ним йылысь сьӧкыд мыйкӧ шуны. Кодсюрӧ чайтӧны, **карбас** (ыджыд пыж) вылӧ муныштӧ да, тадзи и шусьӧ. Рочьяс войдӧр грездсӧ шуӧмаӧсь **Карбасова**.

## География

Карбас грезд пукалӧ Ошмушашор да Метшкӧр юяс дорын, Бевоёв сиктсянь войвылӧ 6 км ылнаын да Кудымкарсянь рытыв-войвывладор 25 км ылнаын.

### Орчча грездъяс

Орччӧн аддзам грездъяс: войвылас 1,5 км ылнаын Илля, вой-асыввылас 1,7 км ылнаын Козвовчи, вой-рытыввылас кык километра мында ылнаын Епанов да лунвылас 2,7 км ылнаын Важ Чигас.

### Матыс ландшафтъяс
***Крутӧй мыск** (асыввылас)
***Кузькерӧс**, сэтчӧс туй, сёнъяс, эндӧм ыбъяс (лунвыв-асыввылын)
***Палё́ж** 
***Пожума вӧр**  
***Фермаыб**, гараж = **Метшкӧрдор** (войвылас)
***Юсай** (Метшкӧр сайын)
***Яг** (кӧдзаяс да сён, орччӧн нюр; лунвылын)

## Юкӧнъяс
Карбасын куим му юкӧн:

***Карбас** (ю веськыд вадорын)
***Васай** (ю шуйга вадорын)
***Потев** (ю веськыд вадорын, рытыввылас)

## Туйяс
Карбасын арталӧны квайт туй :

## История
1869 вося лыддьӧг серти Карбасын  сетігкежлӧ вӧлӧма 31 овмӧс, олӧмаӧсь 120 айморт да 126 ань. 

XX нэм пуксигӧн грездыс лыддьысьӧма Перым губерняса Совкар уездысь Бевоёв вӧлӧсьтын, тані вӧлі Карбас обществолӧн шӧрин. 

1926 воӧ йӧзӧс гижалігтырйи Карбасын олӧмаӧсь 497 морт (226 айморт, 271 ань), кутӧмаӧсь 88 овмӧс. Рочыс вӧлӧмаӧсь сизим морт, мукӧдыс — комияс.

1924 восянь Карбас грезд лыддьысьӧма Кудымкар районса (1941-1959 воясӧ Бевоёв районса) Карбас сельсӧветлӧн шӧрин. 

1970-80 воясӧ Карбасын вӧлі совхоз.

2006 во пуксигӧн, выль роч оланпас серти, Карбассьыс сиктсӧветсӧ бырӧдісны, грезд кутіс пырны Бевоёв овмӧдчӧминӧ.

## Веськӧдлӧм
Ӧні Карбас грезд пырӧ Кудымкар районса Бевоёв овмӧдчӧминö.

## Йӧз
Олӧны Карбасын **карбасо́вса**, ӧти морт йылысь шуӧны **карбасо́вскӧй** либӧ **карба́сісь**.

Кабалаяс серти 2009 во пансигӧн Карбас грездын олӧма 173 морт, найӧ кутӧны 62 горт овмӧс.  

Медваж овыс тані Рочев.  

Олысьяс комиӧсь, сёрнитӧны комиӧн.

## Овмӧс да быт
Ӧні йӧзыс олӧны асторъя овмӧсъясӧн.

Ас машинаяс абу уна. Ветлӧ автобус куим пӧв луннас Кудымкарлань. Туйыс асфальтируйтӧм сӧмын лавкаӧдзыс.

Лавкаыс эм сӧмын Бевоёв сельполӧн. Вӧлі нӧшта асторъя, но ӧні пӧдлалӧма.

Быт службаяс абуӧсь, шырсьыны да мый ветлӧны Бевоёвӧдз либӧ Кудымкарӧдз.

Позьӧ видзӧдны телевизор, сёрнитны мобильник пыр (Мегафон, UTEL). 

Эм ФАП.

Гуалӧны карбасовчи **Ярашутёмас** (Козвовчиланьын) либӧ Белоёвланяс.

## Культура
Челядь сад да ичӧт школа Карбассьыс пӧдлалӧмаӧсь. Челядь велӧдчӧны Бевоёвын.

Эм культура керка (клуб), сэні вӧлӧмаӧсь кружокъяс, ӧні коли сӧмын библиотека, актӧвӧй зал пӧртӧмаӧсь физзалӧ, кытӧн ворслӧны волейболӧн да баскетболӧн. Фольклор котыр абу.

Клубас пасйӧны став роч гажлун.

Войтырыс пасйӧны Пӧкрӧв, кодӧс татӧн чайтӧны престольнӧй гажлунӧн.

Карбасын пӧ вӧлӧма часовня (?). Ӧні татчӧс йӧз ветлӧны юрбитны Кудымкарӧ.
  
## Мыгӧрпасъяс да видзӧдӧминъяс
Археологияса аддзӧмин эм Нёпинын.

## Ӧшмӧсъяс
* Коми-Пермяцкий национальный округ. Москва-Ленинград, 1948.

## Ыстӧдъяс
Шебырев Александр Васильевич

**Шебырев Александр Васильевич** (1960) — коми гижысь.

## Олан туй
Александр Шебырев чужӧма Кулӧмдін районса Пожӧг сиктын 1960-ӧд вося ода-кора тӧлысь 28-ӧд лунӧ. 1977-ӧд воын помалӧма Пожӧгса школа. Армия бӧрын 1981—1986 воясӧ велӧдчӧма Ӧнія гуманитарнӧй академиялӧн Сыктывкарса юкӧнын экономика факультетын. Уджалӧма юрисконсультӧн «Пожӧг» совхозын. 1988 восянь 15 во вӧлi журналистикаын: корреспонденталӧма, веськӧдлӧма отделӧн, вӧлӧма шӧр редакторӧс вежысьӧн «Ленин туйӧд» (бӧрынджык — «Парма гор» газетын.

Ӧні олӧ Помӧсдінын, туялӧ чужан му (юрнуӧдіс Тима Вень музейӧн да школаса краеведческӧй музейӧн).

## Гижан удж
Александр Шебырев ёнджыкасӧ тӧдса кыдзи поэт. Ассьыс кывбуръяссӧ йӧзӧдлӧма газет-журналъясын («Арт», «Войвыв кодзув», «Чушканзі»), а сідзжӧ «Сикӧтш», «Мелілуныс пыдӧстӧм и помтӧм», «Вечерний звон» да мукӧд ӧтувъя сборникын.

А.Шебыревлӧн кывбуръяс вылӧ тэчӧма вель уна сьыланкыв. Ачыс гижӧ шылад мукӧд кывбур дорас. Помӧсдінын нуӧдӧ литературнӧй кружок.

Сёрӧнджык босьтчис прозаӧ, гижӧ висьтъяс, очеркъяс.

2010-ӧд восянь пырӧ Коми гижысь котырӧ. Кыкысь вермылӧма «Эзысь борд» республикаса литературнӧй конкурсын: «Проза» нимпасын 2008-ӧд воын да «Поэзия» нимпасын 2014-ӧд воын. «Фараон» небӧгыс 2021-ӧд воын шедӧдӧма Эстонияса Рӧдвуж войтырлӧн программалысь войтыркостса литературнӧй премия «Проза» нимпасын (Эстония).

## Небӧгъяс
* Олӧм туйті...: кывбуръяс / Ред. *А. В. Тентюков*. — Сыктывкар: Коми книжное издательство, 2001. — 56 л.б. («Ӧтувъя керка» гартӧдысь)
* Фараон: висьтъяс / Ред. *А. В. Полугрудов*. — Сыктывкар: «Коми йӧзӧдчан керка» КР-са АУ, 2019. — 192 л.б.

## Ӧшмӧсъяс
* «Арт» журнал
* Коми гижысь котыр сайтын А.В. Шебырев йылысь

## Ыстӧдъяс
Кузьбожева Мария Вячеславовна

**Кузьбожева Мария Вячеславовна** (1953) — коми велӧдысь, общественнӧй удж вӧчысь.

## Олан туй
Мария Вячеславовна чужӧма Коми АССР-ын Кулӧмдін районса Куж сиктын 1953-ӧд вося сора тӧлысь 13-ӧд лунӧ. Водз кольӧма бать-мамтӧгыс. Сійӧс быдтӧма пӧчыс, Логинова Елена Федотовна. 

1968-ӧд воын помалӧма Кужса кӧкъямыс класса школа, 1970-ӧд воын — Кебанъёльса шӧр школа, 1974-ӧд воын — Коми канмуса педагогика институтысь физика-математика факультет, лоӧма физика велӧдысьӧн.

1974—1980-ӧд воясын — Яснӧгса шӧр школаын быдтысян удж нуӧдысь.

1980—1982-ӧд воясын директоралӧма Лӧзымса шӧр школаын, 1982—1990-ӧд воясын — Паджгса шӧр школаын. 1990—1991 воясӧ вӧлӧма Паджгаса шӧр школаын внекласснӧй удж котыртысьӧн. 

Та бӧрын вуджӧма уджавны Сыктывкарӧ. 1991—1992-ӧд восын вӧлӧма Велӧдысьяслысь тӧдӧмлун кыпӧдан институтын быдтысян удж кабинетын методистӧн. 1992—1994 — Коми Республикаса Велӧдан министерстволӧн внешкольнӧй велӧдӧмлӧн республикаса шӧринын йӧзкостса педагогикаысь методист.

1994-ӧд воын уджалӧма Коми Республикаса Велӧдан министерствоын шӧр да содтӧд тӧдӧмлун сӧвмӧдан юкӧдын главнӧй специалистӧн, 1994—1995 — министрӧс медводдза вежысьӧн. 1995—2003-ӧд воясын директоралӧма Коми Республикаса Юралысь бердын искусствояс гимназияын. 2003—2005-ӧд воясын — Коми Республикаса культура да войтырсикас политика министр. 2013-ӧд восянь — Коми Республикаса Юралысь бердын искусствояс гимназияын директор.

## Общественнӧй удж
1999—2003 воясӧ — Коми Республикаса каналан сӧветын II созывса депутат. 2005-ӧд восянь пырӧ «Мирлӧн Россияса фонд» Коми Республикаса юкӧнлӧн веськӧдланінӧ, Коми войтыр ӧтмунӧмлӧн Президиумӧ, Коми Республикаса нывбабаяслӧн Котырса Президиумӧ, «Россияса челядь фонд» республикаса юкӧнлӧн веськӧдланінӧ.

Та кындзи, Мария Кузьбожева вӧлӧма Коми войтыр ӧтмунӧмлӧн Сыктывкарса юкӧнын веськӧдлысьӧн (2007—2011), «Коми Республикаса вужвойтыр аньяс» регионъяскостса ӧтмунӧмын веськӧдлысьӧс вежысьӧн.

2011-ӧд восянь — Сыктывдін районса Сӧветын депутат («Справедливӧй Россия» ютырсянь).

## Наградаяс
* Россияса просвещениеын отличник
* Коми АССР-са школаясын нимӧдана велӧдысь
* «Коми Республикалы 100 во» медаль (2021)

## Ӧшмӧсъяс
* «Комиинформ» сайт
* Династия Кузьбожевых

## Ыстӧдъяс
Размыслов Ананий Прокопьевич

**Размыслов Ананий Прокопьевич** (1915—1943) — коми гижысь, вуджӧдчысь.

## Олан туй
Ананий Прокопьевич Размыслов чужӧма Вӧлӧгда губерняын Яренск уездса Сотчӧмвывгрездын (ӧні пырӧ Сыктывдін районса Паль сикт улӧ) 1915-ӧд вося вӧльгым тӧлысь 6-ӧд лунӧ. 1931-ӧд воын помалӧма Емдінса II тшупӧда школа да пырӧма литературнӧй уджалысьяслӧн курсъяс вылӧ, кутӧма уджавны Коми небӧг лэдзанінын редакторӧн. 1933—1937 воясӧ велӧдчӧма Вӧлӧгдаса автодорожнӧй техникумын, уджалӧма автотуй вӧчигӧн техникӧн. 1940-ӧд восянь уджалӧма «Коми комсомолец» газетын.

1941-ӧд вося сора тӧлысь 9-ӧд лунӧ ас кӧсйӧм серти мунӧма Айму вӧсна Ыджыд тыш вылӧ. Тышкасьӧма Рытыввыв, Воронеж да Степь фронтъясын. Старшӧй лейтенант А. Размыслов усьӧма 1943-ӧд вося кӧч тӧлысь 30-ӧд лунӧ Украинаын Полтава обласьтса Ыджыд Кохновка сикт бокын. Гуалӧма Ыджыд Кохновка сиктын. Война бӧрын выль пӧв гуалӧма ӧтувъя гуын.

## Гижан удж
Ананий Размыслов йӧзӧдчӧма 1931-ӧд восянь. Ёнджыкасӧ гижӧма вӧр-ва да радейтчӧм йылысь. Ловъя дырйиыс петавлӧма сӧмын ӧти кывбур чукӧр — «Медводдза любовь» (1941).

Комиӧдӧма А. С. Пушкинӧс, В. Маяковскийӧс, Б. Брюсовӧс, С. Есенинӧс, И. Чавчавадзеӧс, К. Хетагуровӧс да мукӧдӧс. 

Украина кыв вылӧ вуджӧдӧмӧн сылӧн кывбуръясыс петӧмаӧсь Украинаын «Заряница» («Асыв кыа») торъя небӧгӧн.

## Небӧгъяс
### Комиӧн
* *Размыслов А.* Медводдза любов: поэма. — Сыктывкар: Комигиз, 1941. — 34 л.б.
* *Размыслов А.* Стихъяс: кывбуръяс. — Сыктывкар: Комигиз, 1950. — 72 л.б.
* *Размыслов А.* Кывбуръяс. — Сыктывкар: Коми кн. изд-во, 1961. — 80 л.б.
* *Размыслов А.* Медводдза любовь: кывбуръяс, поэма, вуджӧдӧм / Дасьтіс Васютов М. Ю. — Сыктывкар: Коми кн. изд-во, 1990. — 104 л.б.

### Украина кывйӧн
* *Размыслов А.* Заряница. (украина кыв вылын)

## Комиӧдӧм небӧг
* *Барто А.* Застава вылын. — Сыктывкар: Комигиз, 1940. — 16 лб.

## Паметь
* А. П. Размыслов нимӧн шуӧма Кохновка сиктын улича.

## Ӧшмӧсъяс
* Коми республикаса национальнӧй небӧгаинын А. П. Размыслов йылысь.
* Сыктывдін районса библиотека сайтын А. П. Размыслов йылысь.
* FU-lab сайтын  А. П. Размыслов йылысь.

## Ыстӧдъяс
Рогова Зоя Ивановна

**Рогова Зоя Ивановна** (1918—2004) — челядьлы коми гижысь.

## Олан туй
Зоя Ивановна Рогова (нывдырся — Доронина) чужис  Вӧлӧгда губерняын Яренск уездса (ӧні — Сыктывдін районса) Придаш сиктын 1918 вося рака тӧлысь 2 лунӧ гӧль кресьтянин семьяын. Шӧр школа помалӧм бӧрын пырис велӧдчыны Сыктывкарса педучилишеӧ. 1939—1940 воясӧ медводз уджаліс пионервожатӧйӧн Выльгортса да Нювчимса школаясын. Кык во мысти вуджис заочнӧй юкӧнӧ, сы вӧсна мый пансис Айму вӧсна Ыджыд тыш и Зоя Ивановна лои на лыдын, коді вежис фронт вылӧ мунысь велӧдысьясӧс. Вӧлі велӧдысьӧн Придаш, Ипать да Мандач школаясын. Война кадся уджысь 1946 вося моз тӧлысьӧ сылы вӧлі сетӧма «1941-45 воясся Айму вӧсна Ыджыд тыш дырйи бур уджысь» медаль. Война бӧрын З.И. Рогова библиотекараліс Зеленечса школаын. 

1949 восянь 1977 воӧдз, кор петіс пенсия вылӧ, З И. Рогова веськӧдліс изба-читальняӧн да клубӧн, уджаліс киносетьын кассирӧн, фотоательеын, буфетчицаӧн, бурдӧдчанінын санитаркаӧн, Сыктывкарын — страхӧвӧй агентӧн.

Пенсия вылӧ петӧм бӧрын сьыліс войнаса да уджвывса ветеранъяслӧн Сыктывкарса хорын. Нуӧдіс Сыктывкарса интернатъясын да Выльгортса школаын коми йӧзкостса культура да искусство серти урокъяс.

Кулӧма 2004 вося лӧддза-номъя тӧлысь 15-ӧд лунӧ.
 
## Гижан удж
Зоя Рогова гижӧ кывбуръяс, висьтъяс. Радейтӧ серпасасьны. Тӧдӧ коми фольклорысь уна важ сьыланкыв, нӧдкыв, частушка, кодъясӧс пыртӧ аслас гижӧдъясас.

Коми литератураӧ гижысь локтіс война бӧрын. Сэки Зоя Рогова уджаліс библиотекарӧн Зеленечса школаын, кӧні котыртавліс литература рытъяс, кытчӧ корлывлісны коми гижысьясӧс. Ӧти татшӧм рыт дырйи сійӧ петкӧдліс ассьыс кывбуръяссӧ да висьтъяссӧ Геннадий Юшковлы, коді вӧзйис водзӧ гижны. Недыр мысти сылысь висьтъяссӧ йӧзӧдісны Войвыв кодзув журналын, а сэсся гижӧдъясыс петісны коми гижысьяслӧн мукӧд ӧтувъя чукӧръясын.

## Небӧгъяс
### Комиӧн
* Тӧлысь вылӧ. — Сыктывкар: Коми книжнӧй издательство, 1979.
* Куим чой: Висьтъяс, пьеса, кывбуръяс, нӧдкывъяс / Ред. А.В. Тентюков; Художник Е.А. Мошева. — Сыктывкар: Коми книжнӧй издательство, 1991. — 56 л.б.
* Ов, Придашӧй!  — Сыктывкар: Коми книжнӧй издательство, 1993.

### Роч кыв вылӧ вуджӧдӧмӧн
* Мишук побывал в раю: Рассказы, сказки: [Для мл. шк. возраста] / Художник Г.Н. Шарипков. — Сыктывкар: Коми книжнӧй издательство, 1998. — 63 с.

## Наградаяс
* «1941-45 воясся Айму вӧсна Ыджыд тыш дырйи бур уджысь» медаль (1946)

## Ӧшмӧсъяс
* Рогова Зоя Ивановна
* Сыктывдін районса сайт

## Ыстӧдъяс
Гячрыпш

**Гячрыпш** (, , ) — тайӧ Абхазияса курорт посёлок, Гагра муниципалитетын.

## География
Гячрыпш пукалӧ Сьӧд саридз бокын, Гаграсянь 14 км сайын, неылын Россия—Абхазия границасянь.
 
## История
Овмӧдчанінсӧ лӧсьӧдӧма XIX нэмын **Ермоловск** ним улын. Тадзи шуӧма му вӧдитӧм министр Алексей Ермолов ов серти, коді 1894 воын вӧлі тані.

1944 воын сикт кутіс шусьыны генерал **Константин Леселидзе** (1903-1944) ов серти, коді тышкасис Айму вӧсна Ыджыд тыш дырйи Кавказын.

Война бӧрын посёлок сӧвмис кыдзи курорт. Леселидзеын лоины челядьлы санаторий, шойччан керка, спортивнӧй база-пансионат. Тані тренируйтчисны медбур спортсменъяс, футболысь СССР-са сборнӧй команда и уна мукӧд. Сідзжӧ тренируйтчисны гандболистъяс да легкоатлетъяс. 1975 воын восьтӧма К.Н. Леселидзелы паметник, авторыс — Силован Якимович Какабадзе.

1992 вося кӧч тӧлысьӧ, кор водзӧ муніс Абхазия-Грузия костын тыш, К.Н. Леселидзелы паметник, кыдзи и мукӧд грузияса паметник, вӧлі жугӧдӧма. Сэки жӧ Абхазия Республикаса Вылыс Сӧветлӧн шуӧмӧн Леселидзе кутіс шусьыны Гечрипш посёлокӧн. Нимыс мунӧ сійӧ мутассьыс, кӧні веськӧдлісны Геч черкес князьяс.

Ӧні курорт посёлокын уджалӧны «Геч» да «Лагуна» пансионатъяс, дзӧляник отельяс да гӧсьт керкаяс, кӧні гожӧмъяснас шойччӧны да гожйӧдчӧны йӧз, ёнджыкасӧ Россияысь.

## Йӧз
2011 вося Йӧзӧс гижалӧм серти, Гячрыпш сикт овмӧдчӧминын 1546 олысь, на лыдын 980 морт — армянаяс (63,4 %), 215 морт — абхазъяс (13,9 %), 146 морт — рочьяс (9,4 %), 205 морт — мукӧд (13,3 %, тшӧтш и эстъяс).

## Ӧшмӧсъяс