open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Арбацко-Покровская линия

Арбацко-Покровская линия — Москваса метролӧн коймӧд ыджыд линия. Медся кузьыс 2009 восянь 2023 воӧдз ыджыд кольча линия восьтӧмӧн.

## История
**Линиялӧн история**Линия воссис 1938 вося март 13 лунö.

«Революциялӧн площадь» — «Курская» участок йитӧма «Коминтерна улича» — «Киев» участоккӧд.

Участок восьтöмыс лоис водзджык Горьковско-Замоскворецкая линия восьтöмысь.

**Стрӧитчӧм ӧдмӧдӧм**

Ильинскӧй ворота да Пӧкровскӧй ворота станцияяс эз стрӧитны.

Линиясӧ нюжӧдісны асыввылӧ Измайловскӧй станцияӧдз 1944 воын.

«Гороховскӧй улича», «Бауманлӧн площадь», «Бакунинскӧй улича» да «Мироновскӧй улича» станцияяс вӧліны ӧтдортӧмаӧсь.

**Места площадь вежӧм** 

1941 воын Арбатская - Смоленская участок вежисны гырысьöн.

1953 воын стрӧитісны выль участок «Революция площадь» - «Киев».

Гырысь участоксӧ бырӧдісны да выльысь восьтісны 1958 воын.

**Стратегическӧй характер линиялӧн** 

1990-ӧд - 2000-ӧд воясӧ лои версия Сталинлӧн Кунцевскӧй дачаӧдз линия водзӧ нуӧдӧм йылысь.

Арбатская станциялӧн залыс вермис пӧртчыны бункерӧ.

**Асыввылӧ линия паськӧдӧм**

1954 воын кыпöдiсны кад кежлö «Первомайская» станция.

1961 воын станциясӧ бырӧдісны да лои лӧсьӧдӧма депо вылӧ.

**Линия рытыввылӧ паськӧдӧм**

1963 воын линиясӧ нюжӧдісны Щелковская станцияӧдз.

2003 воын воссис «Парк Победы» станция.

**Линия паськӧдӧм 2008 воын**

2008 воын воссис Победа парк – Кунцевская да Крылатское – Строгино участокъяс.

Филёвскӧй визьлысь «Кунцевская» - «Крылатское» участоксӧ вуджӧдісны Арбацко-Покровскӧй визь вылӧ.

Сӧмын юкӧнсӧ выльысь висьталӧма. Медым водзӧ нуӧдны, водзӧ лыддьыны оригиналсӧ.

## Аскиа лун
2027 воын кӧсйӧны нюжӧдны линиясӧ 2,6 км кузьта ӧти участокӧн асыввыв туйвизьын Щелковская станциясянь Голяново станцияӧдз.

Крылатское да Строгино станцияяс костын участок вылын колисны Тройце-Лыково станциялы запас, кодӧс кӧсйисны помавны, кор тайӧ участок вылын тыдовтчас оланін. Талунъя кадӧ станция уджалӧ кыдзи техническӧй платформа;

Строгино станция бӧрын кольӧма подув планируйтӧм Рублево-Архангельскӧй линия вылӧ платформаяс костын вуджӧм котыртӧм вылӧ.

Площадь Революций – Курская участок вылын линия стрӧитігӧн проектын урчитӧма Хмельницкая станция стрӧитӧм Калужско-Рижскӧй да Таганско-Краснопресненскӧй линияяслысь Китай-Город станцияӧ вуджӧдӧм котыртӧмӧн. Тайӧ станцияыс пыртӧма Генеральнӧй планӧ, но ӧнія участок вылын станция стрӧитӧмлысь ыджыд сложносьтсӧ да ыджыд донсӧ тӧд вылӧ босьтӧмӧн, матысса кадӧ сійӧс, чайта да, оз стрӧитны.
Бутово линия

Бутово линия - Москваса метролӧн 12-ӧд строка. Назначитӧма 12 да гӧрд гӧрд. Водзті шуис кокньыд метро. Но кад кольӧмкӧд сійӧ бырӧдіс тайӧ статуссӧ.

## Висьт
Москваса шӧр диаметръяс

Москваса Центральнӧй диаметръяс - карса поезд система Москваын. Йитӧ Москва обласьтса каръяс Москвакӧд.

## История
**XIX нэм**

ХХ нэм заводитчигӧн ветлан инженер Александр Шмидт вӧзйис йитны Москваын уна станция торъя поездъясӧн — збыльысь тайӧ лои сідз шусяна карса электропоездлӧн прототипӧн. Но сэки ыджыдалісны трамвай вез лӧсьӧдӧм йылысь мӧвпъяс, а водзӧ вылӧ кӧсйисны лӧсьӧдны метро. Медводдза мирöвöй война, кодi заводитчис 1914 воын, тшöтш нюжöдiс татшöм проект збыльмöдöмсö.

**20-ӧд нэм**

1933 воын татшӧм поездъяс Москваӧ пыртӧм йылысь мӧвпсӧ бӧр вайӧдісны. Анализ петкӧдліс, мый унджык пассажирыс ветлӧма Москва шӧрӧдз мукӧд транспортӧн либӧ нӧшта подӧн. Та дырйи муніс удж метро линияяс лӧсьӧдӧм вылын, но тайӧ кык системаыслы колӧ лоны асшӧрӧн. Та дырйи метролы колӧ нуны пассажиръясӧс кар пытшкын, а гырысь поездъяс тшӧтш лӧсьӧдӧмаӧсь кардорса нуӧм вылӧ. Генеральнӧй проектсӧ дасьтіс нималана инженер Николай Чугайкин (документсӧ вынсьӧдісны 1934 вося кӧч тӧлысь 9 лунӧ).

**21-öд нэм**

2017 вося лӧддза-номъя тӧлысь 15 лунӧ Россияса Президент Владимир Путинлӧн Москваса мэр Сергей Собянинкӧд да Россияса кӧрт туйяс кузя президент Олег Белозеровкӧд уджалан аддзысьлӧм вылын медводдзаысь пыдісянь петкӧдлісны проект, коді шусьӧ «Москваса шӧр диаметръяс» (МШД). Проектсӧ дорйис президент да сійӧ лыддис Москваса транспортнӧй узелса медшӧр могъяс лыдын.

2019 вося лӧддза-номъя тӧлысь 21 лунӧ МКД-лӧн медводдза (Одинцово – Лобня) да мӧд (Нахабино – Подольск) диаметръяс вылын заводитісны ветлыны 2019 воын.

2023 вося ӧшым тӧлысь 17 лунӧ пыртӧма уджӧ коймӧд диаметр (Зеленоград – Ипподром).

2023 вося йирым тӧлысь 9 лунӧ лэдзӧма нёльӧд диаметр (Железнодорожная - Апрелевка).
Кольчаа линия (Мӧскуа)

Кольчаа линия — тайӧ Москваса метролӧн витӧд линия. Индöма гöрд рöмöн да 5 лыдпасöн.Восьтöма 1950 вося январь 1 лунö. 2023 вося март 1 лунӧдз воддза СССР-са став столицаын лоис ӧти кольчаа метро линия.

## История
**Предпосылкаяс**

Медводз Москваса метро стрӧитӧм кузя проектӧ эз пырт «Круглӧй линия» концепция. Сы пыдди кӧсйисны лӧсьӧдны линияяс, кодъяс ӧтлаасьӧны карлӧн шӧр юкӧнас. Но 1938 воын метролысь мӧд тшупӧдсӧ заводитӧм бӧрын тыдовтчис, мый татшӧм схемаыс вайӧдас разъезднӧй станцияяс вылӧ ёна ыджыд нагрузкаяс. Сылӧн помкаӧн лои, мый мӧд мирӧвӧй война помасьӧм бӧрын шуисны чинтыны узелъяс вылӧ давлениесӧ, пыртӧмӧн Круг линия.

Эмöсь доказательствояс, мый нöшта Смоленская станция проектируйтiгöн, кодöс пыртiсны уджö 1935 воын, чайтлiсны сiйöс водзö вылö вуджöдны Кругöвöй линия вылö. Сійӧ кадӧ чайтлісны, мый Кольцевая мунӧ Сад кольча кузя, кӧть ӧні Смоленскаякӧд татшӧм йитӧдыс абу збыльмӧдӧма.

Та кындзи, Круглöй линия йитiс нёль станцияысь сизимöс, кодъяс сэки вöлiны Москваын.

**Стрӧитчӧм**

Стрӧитчигӧн Круг линиялӧн медводдза сегмент воссис 1950 воын. Сійӧ муніс Крымскӧй площадьсянь Курскӧй вокзалӧдз, Сад кольчалӧн лунвыв арка кузя да пыртіс став гырысь площадьяс вылын станцияяс. Мӧд сегмент, кодӧс заводитісны 1952 воын, муніс Садса кольча сайӧ, йитӧма медся тӧдчана транспортнӧй узелъяс метрокӧд. 1954 воын стрӧитчӧм помалӧм сетісны позянлун дзебны кольча, мый лоис карса транспортнӧй вез сӧвмӧдӧмын тӧдчана тшупӧдӧн. Круг линия ворсісны шӧр роль бӧръя радиальнӧй линияяс планируйтӧмын да лӧсьӧдӧмын, унаӧн на пиысь медводз стрӧитісны сетевӧй шӧр юкӧнкӧд бӧръя йитӧдсӧ тӧд вылын кутӧмӧн.

Интереснöй факт йитчöма туристъясöс кыскöмкöд 1980-öд воясö, кор артмис Кругöвöй линия артмöм йылысь миф. Тайӧ миф сертиыс И.В. Сталин, метро стрӧитӧм кузя планъяс видлалігӧн, случайнӧ пуктіс документъяс вылӧ кофе кружка, колис пас, коді лоис подувӧн Круг линия планируйтӧмлы да сы вылӧ гӧрд рӧм бӧрйӧмлы.
Калужско-Рижскӧй линия

Калужско-Рижская линия — тайӧ Москваса метролӧн квайтӧд линия. Карта вылын сійӧс пасйӧма оранжевӧй рӧмаӧн да 6 номерӧн.

## История
1958 воын лэдзисны Калуга да Рига йитан водзӧ вылӧ метро линиялысь медводдза юкӧнсӧ, кузьтаыс 5,4 километра. Тайӧ участокыс, кытчӧ пырис нёль метро станция, муніс Мира проспект кузя, могмӧдіс карлӧн шӧр юкӧн да Ставроссияса видз-му овмӧс выставка костын йитӧд. 1972 воӧдз тайӧ сегментыс шусис Рига радиусӧн да пырисны сэтшӧм станцияяс, кыдзи «Ботаническӧй сад» (1966 воын нимсӧ вежисны «Проспект Мира» вылӧ), «Рижская», «Мир» (1966 восянь «Щербаковская», а 1990 восянь «Алексеевская». ), а сідзжӧ «ВСХВ» (1959 восянь «ВДНХ»).

Мӧд тӧдчана тшупӧдӧн лоис 1962 воын Калуга радиус восьтӧм, мый паськӧдіс метро вез, йитӧма шӧр Москваӧс лунвылын оланінъяскӧд. Восьтöм кадö участоклöн кузьтаыс вöлi 8,9 км да артмис вит станцияысь: Октябрьскöй, Ленинскöй проспект, Академическöй, Профсоюзнöй, Новый Черёмушки. Шаболовскӧй станция, кутшӧмӧс урчитӧма первой планын Октябрьскӧй да Ленинскӧй проспект костын, восьтісны сӧмын 1980 воын.

1964 воӧ Калуга радиуссӧ нюжӧдісны выль электродепоӧдз, кӧні 1964 восянь 1974 воӧдз уджаліс Калужскӧй наземнӧй станция. 1974-öд восянь кутiс уджавны татшöм жö нима выль, мупытшса нин станция, а важсö тупкисны, восьтiсны и Беляево станция.

Калуга да Рига радиусъяс йитöм кузя удж, мый вайöдiс Калуга-Рижскöй визь лöсьöдöмö, заводитчис 1970 воын. Октябрьскӧй да Площадь Ногина станцияяс костын шӧр участоклӧн лунвыв юкӧныс (1990 восянь нималана кыдзи Китай-Город) пыртӧма уджӧ 1971 вося кӧч тӧлысь 4 лунӧ, сы лыдын Новокузнецкая (1983 восянь Третьяковскӧй станцияяс). 1972 вося январын войвыв юкӧныс кутіс уджавны кык станцияӧн — Колхознӧй (1990 восянь Сухаревскӧй) да Тургеневскӧй, пасйӧма сьӧкыд инженерно-геологическӧй условиеясӧн.

1978 воын линиясӧ нюжӧдісны войвылӧ ВДНХ-сянь Медведковоӧдз. Тайӧ 8,1 км кузьта участокас пырис нёль гырысь станция. Вӧлі планируйтӧма котыртны виловӧй ветлӧм «Свиблово» — «Бабушкинская» — «Свиблово» — «Лосиноостровская» схема серти, мый вылӧ «Свиблово» да «Бабушкинская» костын участок вылын колисны запас.

Беляевосянь Бицевскӧй паркӧдз линиялӧн лунвыв юкӧныс (2008 восянь Новоясеневская) восьтісны кык тшупӧдын, медводдзаыс, сы лыдын Конково да Теплы Стан станцияяс, пырис уджӧ 1987 воын.
Таганско-Краснопресненскӧй линия

Таганско-Краснопресненская линия - Москваса метролӧн 7-ӧд линия. Индöма пурпурöн да 7 номерöн.Сiйö медся занятöй линия. Медводдза юкöн восьтöм 1966 вося декабр 31 лунö.

## История
1966 вося декабр 31 лун. Восьтӧма Ждановскӧй линиялысь медводдза станцияяс: Таганскӧй, Пролетарскӧй, Волгоградскӧй проспект, Текстильщик, Кузьминки, Рязанскӧй проспект да Ждановскӧй. Таганскӧй станциясянь восьтісны переход Круговӧй линия вылын татшӧм жӧ нима станцияӧ. Медводдза участок лэдзöм бöрын 19 лунöн, декабрь 12 лунö, восьтiсны Выхиноса электродепо.

1971 вося кӧч тӧлысь 3 лун. Ӧти лунӧ восьтісны Площад Ногина станциялысь кыкнан перронсӧ, станциясӧ восьтісны Калужскӧй линия вылӧ, лӧсьӧдісны платформаяс костын ветлӧм;

1972 вося декабр 30 лун. Восьтöмаöсь Краснопресненскöй линиялöн медводдза станцияяс: «Октябрьское полюс», «Полежаевская», «Беговая», «Улица 1905 Года» да «Баррикадная». Баррикаднӧй станциясянь восьтісны «Круговой линия» Краснопресненскӧй станцияӧ вуджӧм. Краснопресненскӧй линия вылын поездъясӧс кутіс обслуживайтны Круговӧй линия вылын Красная Пресня электродепо.

1975 вося декабр 17 лун. Пушкинскӧй да Кузнецкӧй Унджык станцияыс восьса. Кузнецкӧй Мост станциясянь восьтісны Кировско-Фрунзенскӧй визьлӧн Дзержинскӧй станцияӧ вуджӧм. «Ждановская» да «Краснопресненская» линияяс ӧтувтӧмаӧсь «Ждановско-Краснопресненская» линияӧ;

1975 вося декабр 30 лун. Восьсаӧсь «Планерная», «Сходненская», «Тушинская» да «Щукинская» станцияяс. Восьтöма "Планерное" электропо.

1979 вося сора тӧлысь 20 лун. Горьковско-Замоскворецкая линия вылын восьтісны Горьковскӧй станция да Пушкинскӧй станцияӧ вуджӧм.

1979 вося декабр 30 лун. Калининскӧй линия вылын восьтӧма Марксистскӧй станция да Таганскӧй станцияӧ вуджӧм.

1983-1984 воясын. Кӧкъямыс вагона поездъяс вылӧ этапӧн вуджӧдӧм (Москваса метроын ӧкмыс вагона поездъясӧн медводдза линия) [источник абу пасйӧма 1058 лун].

1987 вося декабр 31 лун. Серпуховскӧй линия вылын восьтӧма Чеховскӧй станция да Пушкинскӧй станцияӧ вуджӧм.

1989 вося кӧч тӧлысь 13-ӧд лун. Ждановско-Краснопресненскöй линиялы сетiсны Таганско-Краснопресненскöй, Ждановскöй станциялы – Выхино.

1990 вося лӧддза-номъя тӧлысь 5-ӧд лун. «Ногина площадь» станциялы сетiсны ним «Китай-Город» [источник не указан 1058 дней].

1997 вося сора тӧлысь 23 лун. Восьтöма «Пролетарскöй» станциясянь Люблинскöй линия вылын Крестьянскöй Застава станцияö вуджöм (ачыс Крестьянскöй Застава станцияыс воссис кык воöн водзджык).

2013 вося кӧч тӧлысь 20 лун. Выхино станциялӧн лунвыв платформа выльмӧдӧм (шӧрсянь ветлӧм) пыранінӧ турникетъяс пуктӧмӧн [источник не указан 1058 дней.

2013 вося лӧддза-номъя тӧлысь 9-ӧд лун. Восьсаöсь «Лермонтовскöй проспект» да «Жулебино» станцияяс.

2014 вося вӧльгым тӧлысь 27 лун. Восьтöма 1975 восянь мольöдöм «Спартак» станция.

2015 вося кӧч тӧлысь 21 лун. Восьтiсны Котельники станция.

2018 вося февраль 26 лун. Восьтӧма Полежаевскӧй станциясянь Хорошевскӧй станцияӧдз вуджӧм.

2019 вося июнь 3 лун. Восьтӧма «Лермонтовскӧй проспект» станциясянь Некрасовскӧй линиялӧн Косино станцияӧдз вуджӧм.
Серпуховско-Тимирязевскӧй линия

Серпуховско-Тимирязевская линия — Москваса метролӧн нёльӧд официальнӧй нумерация да дасӧд хронологическӧй линия. Йитӧ карлӧн войвылын да лунвылын оланінъяс шӧринкӧд. Схемаяс вылын сійӧс петкӧдлӧма сера рӧмӧн да 9 номерӧн.

## История
Линиясӧ ёнджыкасӧ стрӧитісны 1980-ӧд воясӧ.

1983 — воссис Серпуховскаясянь Южнӧйӧдз ӧкмыс станцияа лунвыв радиус.

1985—1987 воясӧ — визьсӧ нюжӧдӧм лунвылӧ (1985 воын, Пражская станция, стрӧитісны Чехословакияса стрӧитчысьяскӧд ӧтув) да войвылӧ (1986 воын — Полянка да Боровицкая; 1987 воын — Чеховская).

1988 — визьсӧ нюжӧдісны Савеловскӧй станцияӧдз, восьтісны Цветнӧй бульвар, Менделеевскӧй да Савеловскӧй станцияяс.

1991 — восьтӧма Дмитровскӧйсянь Отраднӧйӧдз вит станцияа войвыв радиус. Тайӧ сӧвет кадӧ восьтӧм медбӧръя Москваса метро станцияяс.

1992-1994 вояс — визьсӧ нюжӧдісны войвылӧ, восьтісны Бибирево да Алтуфьево станцияяс.

2000-2002 вояс — визьсӧ нюжӧдісны лунвылӧ Войвыв Бутово обласьтӧдз. Восьтісны «Улица Академика Янгеля», «Аннино» да «Дмитрий Донской бульвар» станцияяс. Бӧръяыслы регыд сетісны перевод Бутовскӧй линия вылын Старокачаловскӧй уличаса станцияӧ.

2007 — восьтісны Цветнӧй бульвар станциясянь Трубная станцияӧдз Люблинско-Дмитровскӧй визь вылӧ перевод.

2016 — восьтісны Петровско-Разумовскӧй станциялысь мӧд залсӧ, мый сэсся котыртісны Люблинско-Дмитровскӧй линия вылӧ платформаяс костын вуджӧм.

2018 во — восьтісны «Савеловская» станциясянь «Большой круг» визь вылын татшӧм жӧ нима станцияӧ перевод.

2019 во – Ыджыд гӧгрӧс линия стрӧитӧм кадколаст вылӧ бырӧдісны ӧні дзебӧм Каховскӧй линиялысь Севастопольскӧй станциясянь Каховскӧй станцияӧ вуджӧдӧм.

2021 воын — Севастопольскӧйсянь Каховскӧйӧдз развязка выльысь восьтӧм (бӧръяыс восьтӧма Ыджыд гӧгрӧс линия пытшкын)

2023 вося декабрь 30 лунӧ вокзаллӧн войвыв помсянь восьтісны Каховская станцияӧ выль проход.
Калининскӧй линия

Калиниская линия — тайӧ Москваса метролӧн кӧкъямысӧд линия. Карта вылын сійӧ индӧма еджыд рӧмаӧн да 8 номерӧн.Медводдза участок восьтӧм 1979 вося декабрь 30 лунӧ.

## История
**Планъяс**

Калининскӧй радиус лӧсьӧдӧм кузя водзмӧстчӧм, кодӧс первойсӧ мӧвпалісны кыдзи Рогожскӧй радиус, эз ло выліын медшӧр могъяс лыдын. Виччысисны, мый сійӧс йитасны Краснопресненскӧй радиускӧд. 1932 да 1938 воясся документацияын казьтывсьö Рогожскöй радиус, а сылöн кöсйöм туйыс абу ёна вежсьöма.

Калининскӧй радиус проект выльысь босьтчисны 1957 воын Таганскӧй станциясянь Новогиреевӧдз лэптыны предложениеӧн. Вӧлі план ӧтувтны Калинин радиуссӧ Рижскӧй радиускӧд, а сідзжӧ нюжӧдны сійӧс Реутовӧдз.

1965 воын заводитісны проектируйтны Калининско-Краснопресненскӧй диаметр, коді колӧ мунны гырысь Арбат радиус пыр Новокузнецкая метро станцияӧдз да водзӧ Новогиреевӧдз. Но сёрӧнджык шуисны эновтны радиусъяс йитӧмын тайӧ мӧвпсӧ.

**Збыльмӧдӧм**

Калинин линиялысь медводдза юкӧнсӧ стрӧитісны 1975-1979 воясӧ, 1980 вося Москваын Олимпиада водзын. Тайӧ участокыс, 12,2 км кузьта, пырис ӧти станция: «Марксистская», «Ильич площадь», «Авиамоторная», «Шоссе Энтузиастов», «Перово» да «Новогиреево». 1979 вося декабр 16 лунö танi мунiс испытательнöй котралöм, кöнi участвуйтiсны метро стрöитысьяс. 1979 вося декабр 30 лунö, Выль во лун водзын лунöн, участок восьтiсны пыр кежлö вöдитчöм вылö, мый сетiс позянлун пассажиръяслы ветлыны выль инöдöдз 14 минутöн. Линияыс мунiс юркарса нёль район пыр: Пролетарскöй, Ждановскöй, Калининскöй да Перовскöй, и нимтiсны Калининскöй район нимöн, кодi, ас кадö, вöлi нимтöма сöветскöй политическöй вождь М.И.

1986 воын пыртöма уджö Марксистскöй да Третьяковскöй станцияяс костын участок, сылöн кузьтаыс вöлöма 1,7 км; 1960-1961 вояссянь 1989 воӧдз вӧліны планъяс стрӧитны «Реутово» платформа вылын станция да нӧшта ӧти станция ӧнія Перово да Шоссе Энтузиастов костын Перовская улича, Зеленый проспект да Плеханов улича костын, но тайӧ проектъяссӧ некор эз помавны збыльмӧдӧмӧн.

2012 воын восьтöма Новогиреевосянь Новокосиноöдз участок, кузьтаыс 3,23 км.
Троицкая линия

Троицкöй линия – официальнöй нумерация серти дас квайтöд, хронология серти дас витöд да кад кежлö (Тютчевскöй – Новомосковскöй участок восьтöмöдз) Мöскуаса метролöн медся дженьыд линия, заводитчас Москваса Центральнöй кругсянь да мунас Новомосковскöй административнöй туйöд районысь (Выль Москва) Коммунарка сиктöдз да водзö Троицкöдз. Карта вылын сійӧс петкӧдлӧма изумруд рӧмаӧн.

## Висьт
Белорусско-Савеловский диаметр (МШД-1)

МШД-1 - «Москваса шӧр диаметръяслӧн» медводдза линия, лэдзӧма 2019 вося лӧддза-номъя тӧлысь 21 лунӧ. Москва дорын Одинцово да Лобня каръяс йитан туй Схемаяс вылын да пасъяс вылын сійӧс петкӧдлӧма МКД-1 кодӧн да физалис рӧмӧн (еджыд-оранжевӧй).

## История
Москваса шӧр диаметръяс лэдзӧм кежлӧ дасьтысьӧм:

Москваса шӧр диаметръяслӧн (МШД) медводдза диаметр вылын ветлӧм заводитӧм виччысьӧмӧн нуӧдісны ыджыд удж став платформаяс да станцияяс вылын инфраструктура выльмӧдӧм кузя. Торйӧн нин лӧсьӧдӧма поводдя модульяс, тенты, аварийнӧй связь системаяс, скамейкаяс, мусорнӧй бакъяс, сьӧкыдлунъяса пассажиръяслы билет ӧшиньяс.

МКД котыртӧмкӧд йитчӧм выльмӧдӧм дырйи выльмӧдісны Хлебниково, Водники, Долгопруднӧй, Новодачнӧй платформаяс да Лобня станция.

Та бöрын, 2016 восянь 2018 воöдз, коймöд трасса стрöитiгöн вöлi нуöдöма Белорусскöй кöрт туй вокзалсянь Одинцово вокзалöдз Смоленскöй туйвизь платформалысь ыджыд реконструкция.

2019-2020 воясын вӧчисны да восьтісны выль площадкаяс: Славянскӧй бульвар (метро станцияӧдз шоныд вуджӧмӧн) да «Сколково» инновационнӧй шӧрин (Трехгорка платформа пыдди).

Нӧшта 2019 воын выльмӧдісны «Сетун» станциялысь распределительнӧй зал, сы лыдын сувтӧдісны эскалаторъяс, лифтъяс да лӧсьӧдісны барьеръястӧг овмӧс.

2019 вося апрельсянь рака тӧлысьӧдз Белорусскӧй кӧрт туй вокзал вылын стрӧитісны Смоленск туйвизьын кардорса электропоездъяслы содтӧд кык платформа да нёль тупиковӧй трасса. Тайӧ сетісны позянлун кокньӧдны транзитнӧй платформаяс. Октябр тӧлысьын восьтісны торъя кардорса павильон, мый сетӧ кокниа петны Тверская Застава площадь вылӧ да Грузинскӧй Вал улича вылӧ.

Москваса шӧр диаметръяслӧн медводдза диаметр кузя движенньӧ заводитӧм муніс 2019 вося лӧддза-номъя тӧлысь 21 лунӧ.

2020 воын заводитісны выльмӧдны Баковка. Выльмӧдӧм станциясӧ пуктісны уджӧ 2021 вося кӧч тӧлысь 14 лунӧ.

2020 воын заводитісны стрӧитны Петровско-Разумовскӧй да Дмитровскӧй платформаяс вылын, а сідзжӧ выльмӧдісны Тимирязевскӧй.

2023-2024 воясын выльмӧдісны Лианозово станция.

## Перспективаяс
Москваса шӧр диаметръяслысь (МШД) ӧтувъя транспорт система лӧсьӧдан проект збыльмӧдігӧн урчитӧма кӧрт туй инфраструктура выльмӧдӧм да выльмӧдӧм кузя уна гырысь мероприятие.

Торйӧн нин, медым могмӧдны пассажиръясӧс кокньыда вуджӧдӧмӧн МКД-1 да МКД-4 линияяс костын, выльмӧдӧны Беговая станция, кодӧс помалӧны 2024 воын. Татшӧм жӧ удж нуӧдӧны «Тестовская» станцияын, медым котыртны МКД-4 линия вылӧ «Москва-Сити» станциясянь вуджӧдӧм. Выльмӧдӧм помалӧм бӧрын, кутшӧмӧс урчитӧма 2026 воын, Тестовская станциялы лоас нимтӧма Москва кар.

Та кындзи, кӧсйӧны стрӧитны выль сувтланінъяс: Петровско-Разумовскӧй (помаласны 2024 воын), Дмитровскӧй (2025 воын) да Илимскӧй (2025 во бӧрын).

Планъясын нӧшта «Марк» да «Бескудниково» станцияяс вуджӧдӧм да выльмӧдӧм, кутшӧмъясӧс збыльмӧдан кадсӧ абу на урчитӧма.

Водзӧ вылӧ кӧсйӧны лӧсьӧдны Савеловскӧй туйвизьын коймӧд да нёльӧд шӧр трассаяс, кытчӧ меститчас МКД-1 линия.
Нарва

**Нарва** - кар да кар муниципалитет Эстонияын. Странаын коймӧд йӧза кар да Ида-Виру уездса медся ыджыд кар, а сідзжӧ Эстонияын медся асыввыв кар Сулалӧ Нарва юлӧн шуйга берегын, Россиякӧд граница вылын (Ивангород карлы паныд). сыкӧд йитчӧма туй да кӧрт туй мӧсъясӧн).

## Висьт
**Подув**

1256 воын датчанъяс стрӧитісны Нарва ю берегын неыджыд пу укрепление. XIV нэм заводитчигӧн Нарва кар лоис медся ыджыд вузасян шӧринӧн, важ пу крепость местаын стрӧитісны из замок.

**Ивангородса крепость стрӧитӧм**

32 XV нэм помын роч князь Иван III стрӧитіс Наровалӧн мӧд берегын Ивангородса крепость, коді тшӧтш кольӧма ӧнія кадӧдз.

**Ливонскӧй война**

Ливонскӧй война дырйи Нарва босьтісны роч войскаяс 1558 вося моз тӧлысь 11 лунӧ. Иван Грознӧй цар кӧсйис лӧсьӧдны Нарваӧс Балтика саридз вылын Русьлӧн ыджыд вузасян да военнӧй портӧн. Карын кыпöдöмаöсь православнöй вичкояс 23 воöн роч веськöдлöм дырйи, сэтчö вуджöмаöсь уна роч купеч да ремесленник.

**Швецияын оккупация**

1581 воын швед войскаяс босьтісны карсӧ да сійӧ пырис Швецияӧ. Шведъяслӧн веськӧдлӧм дырйи Нарва Важ кар стрӧитісны барокко стильын.

**Войвыв война** 

XVIII нэм заводитчигӧн Войвыв война дырйи Нарва бара пырис Роч империяӧ. Войвыв война помкаяс серти Эстландия да Ливония сетчисны Россиялы, мый дорйис 1721 вося Ныстадса мирнӧй сёрнитчӧмӧн.

**Асшӧр Эстония**

Кар пырис Эстонияӧ 1917 воын. Медводдза мирӧвӧй войнаын Германия вермӧм бӧрын Гӧрд Армия босьтіс Нарваӧс 1918 вося лӧддза-номъя тӧлысь 28 лунӧ, а сэсся заводитіс наступление пыдісянь Эстонияӧ.

**Сӧветскӧй да немеч оккупация**

Мöд мирöвöй война дырйи Нарва ёна доймаліс. Чудьӧн кольӧма Нарва замок да кутшӧмкӧ бастионъяс. Немечьяслы Нарва вöлi тöдчана стратегическöй границаöн, сы вöсна мый карыс вöлi «Эстонияö пыранiнöн». Немечьяс кӧ бырӧдісны Эстонияӧс, найӧ регыд бырӧдісны Ботнияса залив вылын контроль, код пыр нуисны Швецияысь немеч войнаса промышленносьтлы сырьё. Та кындзи, Эстонияӧс бырӧдӧм тшӧтш вайӧдіс сыӧ, мый Германияӧс эновтісны йитӧдъяс аслас союзниккӧд, Суомикӧд.

1943 вося тӧвшӧрын — 1944 вося тӧлын Сӧветскӧй Армиялӧн наступлениекӧд да Нарва перешеек вылын действиеяс ёнмӧдӧмкӧд йитчӧмӧн немеч власьт эвакуируйтіс карса олысьясӧс: март заводитчигӧн Нарваысь муніс пӧшти став гражданскӧй йӧзыс, кореннӧй нарвианъяслӧн унджыкыс некор эз локны карӧ.

Нарваӧс бӧр босьтісны сӧветскӧй войскаяс 1944 вося йирым тӧлысьын, немеч войскаяс татысь петӧм бӧрын.

1945 воын кар бара пырис Россия улӧ (сэки СССР улӧ) Ленинград обласьт улӧ. Нарва медбӧръяысь пырис Эстонияӧ 1991 воын.
Сергей Собянин

Сергей Собянин — политикаын уджалысь. Мӧсква карса мэр 2010 восянь.

## Происхождение, ичӧтдырся олӧм да велӧдчӧм
Darkthrone

Darkthrone - Норвегияса сьӧд металл группа котыртӧма 1986 воын. Тӧдса аслас экстремальнӧй шыӧн да сьӧд металл вылӧ влияниеӧн.

## Висьт

**Медводдза вояс да дебютнӧй альбом**

Группа первойсӧ шусис Thulcandra, но вежис нимсӧ Darkthrone вылӧ 1987 воын. Soulside Journey-лӧн медводдза альбомыс петіс 1991 воын, сэні лоины сьӧд металл да треш-металл элементъяс.

**Эволюция да влияние**

Группа сӧвмӧдіс ассьыс стильсӧ, сьӧд металл ӧтувтӧмын корст-панк да хеви-метал элементъяскӧд. Налӧн музыкаыс ёна отсаліс уна сьӧд металл группалы, на лыдын Immortal да Gorgoroth.

**Переходъяс да состав вежӧмъяс** .

Группа муніс уна состав вежӧм пыр, сы лыдын вуджис сьӧд металлысь корка панк вылӧ да бара бӧр. 2005 воын найö бöр локтiсны Peaceville Records-ö да лэдзисны The Cult Is Alive, кодi вöлi налöн медводдза корка панк альбомöн.

**Бӧръя вояс да ӧнія состав**

2010 воын Peaceville Records босьтіс Moonfog альбомъяс вылӧ правояс да выльысь лэдзис найӧс. 2013 воын группа лэдзис The Underground Resistance, коді лоис классическӧй хеви-металл дорӧ бергӧдчӧмӧн. 2021 воын петіс Eternal Hails альбом да водзӧ нуӧдіс дум-металлысь традициясӧ.

## Дискография да мукӧд проектъяс
Котыр лэдзис уна студияса альбом, EP-яс да компиляцияяс, а сідзжӧ пырӧдчис уна сикас сплитъясӧ да проектъясӧ. «Фенриз» сідзжӧ пырӧдчӧ мукӧд проектӧ, на лыдын «Изенгард» да «Нептун башняяс».
НАТО

НАТО ( Войвыв Атлантикаса сёрнитчӧм котыр , Войвыв Атлантикаса ӧтувъялун ) — тайӧ военно-политическӧй блок, коді ӧтувтӧ унджык Европаса канмуясӧс (сы лыдын Турцияӧс), Америкаса Ӧтувтчӧм Штатъясӧс да Канадаӧс. Котыртӧма 1949 вося апрель 4 лунӧ США-ын Европаӧс дорйӧм могысь сӧветскӧй экспансиялӧн вермана ӧпасносьтысь.

2024 во кежлӧ НАТО-ӧ пырӧ 32 канму. Бӧръя канмуӧн пырис НАТО-ӧ Швеция 2024 вося март 7 лунӧ.

## Висьт
IT кӧин

IT кӧин ( латин IT Lupi ), HD 128775 — тайӧ Лупус кодзув чукӧрысь куим пӧвста кодзув, Шондісянь матысса 486 югыд во (149 парсек гӧгӧр) ылнаын. Кодзувлӧн арлыдыс урчитӧма 158,5 миллион во гӧгӧр.

## Аслыспӧлӧслунъяс
Мишустин, Михаил Владимирович

**Мишустин Михаил Владимирович** — Россияса государственнӧй да политическӧй деятель, экономист. Чужис 1966-öд вося март 3-öд лунö Лобняын (Москва обласьт).
Осипов, Илья Тимофеевич

Илья Тимофеевич Осипов (1922-1944) — Айму вӧсна Ыджыд тышын участник, Сӧветскӧй Союзса Герой.

## Биография
Виттор Крохинлӧн мӧд попытка

«Виттор Крохинлӧн мӧд попытка» — сӧветскӧй художественнӧй фильм чемпион боксёр йылысь, Виктор Крохин йылысь.

Видзöдысь шымыртö геройлöн кольöм олöмö, заводитчö война бöрын воясся сьöкыд челядьдырсянь.

Виктор быдмис дисфункциональнöй семьяын: батьыс усис война вылын, мамыс уна уджалiс, ыджыдджык вокыс веськалiс тюрьмаö, а пöчыскöд йитöдыс эз артмы. Улича лоис сылӧн олӧм школаӧн, кӧні сійӧ велӧдчис тышкасьны, медым овны. Тайӧ агрессияыс да ас дор сувтны кужӧмыс вайӧдіс сійӧс боксӧ.

Аслас зумыдлунӧн да енбиаӧн Виктор уличавывса зонкаысь пӧртчис бокс кузя Европаса чемпионӧ. Фильмын петкӧдлӧма оз сӧмын сылысь спортын вермӧмъяссӧ, но и сьӧкыдлунъяссӧ, кодъяскӧд сійӧ паныдасьлӧма олӧм туй кузяыс да кыдзи найӧ лӧсьӧдісны сылысь личностьсӧ.

Колӧ пасйыны, мый фильмсӧ эз лэдзны дзик пыр. Снимайтöм бöрын 1977 воын öшöдiсны, сiйöс «пöльтiсны» да кольччис сэтчö 10 во кежлö, 1987 воын лэдзöмöдз.

Интереснöй факт – Владимир Высоцкий пырöдчис фильм вылын уджалöмö. Сійӧ гижис сы вылӧ «Баллада о детстве» сьыланкыв, но нотаяс кузя ӧтсӧгласлунъяс помысь сійӧс эз пыртны медбӧръя вариантӧ. Та кындзи, Высоцкий муніс прослушивание вылӧ Степанлысь рольсӧ, но помнас сійӧс ворсісны Олег Борисов. Но кольӧма экраннӧй тест, кӧні Высоцкий сьылӧ ассьыс нӧшта ӧти сьыланкыв, «Атака бӧрын час джын».

Сідзкӧ, «Виктор Крохинлӧн мӧд попытка» абу сӧмын спортивнӧй драма, но и сьӧкыд условиеясын быдмӧм мортлӧн олӧм йылысь, вермӧмъяс дорӧ туй йылысь социальнӧй драма. Фильм сідзжӧ лоӧ аслыспӧлӧс пасӧн уна сӧветскӧй кинолӧн сьӧкыд судьба йылысь, кодъяс уна сикас помкаяс вӧсна эз воны видзӧдысь дорӧ ас кадӧ.
Пинясов, Яков Максимович

**Пинясов Яков Максимович** (мокш. Яку Пинясов; 1913 вося декабр 29 лун, Мордовская Поляна сикт, Тамбов губерния — 1984 вося моз тӧлысь 22 лун, Саранск) — мокша гижысь, журналист, вуджӧдчысь, театрын да киноын ворсысьӧ. Мордваса Автономнӧй Сӧветскӧй Социалистическӧй Республикаса народнӧй гижысь (1983).
Нидерглатт

**Нидерглатт** - тайӧ муниципалитет Швейцарияса Цюрих кантонын.

Сійӧ пырӧ Дильсдорф районӧ. Йӧз: 4346 морт (2007 вося декабр 31 лун вылӧ). Официальнӧй код — 0089.
Эпельбаум-Марченко, Брунгильда Петровна

**Брунхильда Петровна Эпельбаум-Марченко** (рӧдыс Марченко; 1927 вося йирым тӧлысь 27 лун, Верхнеуральск — 2014 вося лӧддза-номъя тӧлысь 21 лун, Бат Ям) — сӧветскӧй, молдавияса портретнӧй скульптор.

## Биография
Верхнеуральск

**Верхнеуральск** - кар (1781 восянь) Россияын. Россияса Челябинск обласьтса Верхнеуральскöй районлöн административнöй шöрин. Артмӧ Верхнеуральское кар овмӧдчӧмин.
Индияса Звезда орден

**Индияса Звезда орден** - Индияса Звезда орден. Рыцарьлӧн знак - Великӧй командир, шондіӧн да лентаӧн.
Хинолонъяс

Хинолонъяс — синтетическӧй антибиотикъяслӧн класс, кодъясӧн вӧдитчӧны бактериальнӧй инфекцияяс бурдӧдӧм могысь. Найӧ пырӧны фторхинолонъяс группаӧ, сы понда мый унджыкыслӧн молекулаын эм фтор атом.

## Хинолонъяслӧн свойствояс
Хинолонъяс уджалӧны торкалӧмӧн (подавляйтӧмӧн) кык тӧдчана бактериальнӧй фермент: 

1. ДНК-гираза (топоизомераза II): Тайӧ ферментыс колӧ бактерияяслы, медым разьны да катӧдны ДНК репликация (юксьӧм) да транскрипция (генетическӧй юӧр лыддьӧм) дырйи.

2. Топоизомераза IV: Тайӧ ферментыс тшӧтш пырӧдчӧ ДНК репликацияӧ да ныв хромосомаяс торйӧдӧмӧ. Тайӧ ферментъяссӧ торкалӧмӧн хинолоныс торкӧны бактерияяслысь пролиферациясӧ да вайӧдӧны налысь кулӧмсӧ.

## Хинолонъяслӧн медшӧр аслыспӧлӧслунъяс
1. Паськыд спектр: Найӧ эффективнӧйӧсь уна грамположительнӧй да грамотрицательнӧй бактерияяслы паныд, на лыдын кутшӧмсюрӧ внутриклеточнӧй патогенъяслы паныд.

2. Бур биодоступность: хинолонъяс бура пырӧны пероральнӧя (вомӧн) босьтігӧн да пырӧны уна сикас тканьясӧ да органъясӧ.

3. Прӧстлун: найӧс тшӧкыда босьтӧны луннас ӧтчыд-кыкысь, бурдӧдчан курссӧ кокньӧдӧны.

4. Бокӧвӧй эффектъяс: Став антибиотикъяс моз жӧ хинолонъяс вермасны вайӧдны бокӧвӧй эффектъяс, кодъяс вермасны лоны кокньыдсянь (тошнота, кынӧм дой) сьӧкыдджыкӧдз (сухожилиеяс жугалӧм, неврологическӧй мытшӧдъяс).

5. Резистентность: хинолонъясӧн ёна вӧдитчӧм вермас вайӧдны бактерияяслӧн резистентность артмӧмӧ, чинтӧ налысь эффективносьтсӧ.

## Хинолонъяс йылысь примеръяс
1. Ципрофлоксацин

2. Левофлоксацин

3. Офлоксацин

4. Моксифлоксацин

5. Норфлоксацин

## Вӧдитчӧм
1. Уриннӧй трактъяслӧн инфекцияяс .

2. Дышлун нуан туйяслӧн инфекцияяс (шуам, пневмония, бронхит) .

3. Кодсюрӧ да мягкӧй тканьяс инфекцияяс .

4. Желудочно-кишечнӧй трактъяслӧн инфекцияяс .

5. Кось да суставъяслӧн инфекцияяс .

6. Некымын сексуальнӧй висьӧм .
Тоталитарнӧй режимъяс туялан институт (ÚSTR)

**Тоталитарнӧй режимъяс туялан институт (ÚSTR)** — Чехияын правительственнӧй организация, коді уджалӧ наука туялӧмӧн да гӧгӧрвоӧдӧмӧн Чехословакияын тоталитарнӧй режимъяслысь кадколаст: коммунизм да нацизм кадколастъяс. Архивъяс да юӧръяс восьтӧм, институт лӧсьӧдӧм кузя водзмӧстчысьяс серти, лӧсьӧдӧма чех история гӧгӧрвоӧдӧмысь ӧлӧдӧм могысь.
NGC 1334

**NGC 1334** (мукӧд пасйӧдъяс: UGC 2759, MCG 7-8-18, ZWG 541.17, IRAS03266+4139, PGC 13001) — тайӧ спиральнӧй галактика, Персей кодзув чукӧрын.

Восьтіс немеч астроном Генрих д'Арре 1863 вося февраль 14 лунӧ.

Галактикалӧн эм сложнӧй искаженнӧй тэчас.

Тайӧ объектыс лоӧ Выль генеральнӧй каталоглӧн первой изданиеын пасйӧмъяс пиысь ӧтиӧн.

NGC 1334 галактика пырӧ NGC 1272[француз кыв вылын] галактикаяс чукӧрӧ. NGC 1334 кындзи, группаӧ пырӧны нӧшта 28 мукӧд галактика.

NGC 1334 пырӧ Персей чукӧрӧ да лоӧ шондіа галактикаӧн.
Бисмарк гӧраяс

**Бисмарк гӧраяс** - гӧраяс тэчас Папуа-Выль Гвинеяын Выль Гвинея дiлӧн шӧр юкӧнас. Нимтӧма Германияса канцлер Отто фон Бисмарк нимсянь.

Бисмарк гӧраяслӧн медся джуджыд иныс — Вильгельм керӧс (4509 м). Пейзажыс альпийскӧй. 3400 м гӧгӧр вылынлунын эмӧсь тундра условиеяс, тропикса зонын меститчӧм вылӧ видзӧдтӧг. Раму ю пансьӧ керӧсъясысь.
Ялта

**Ялта** -  (украин Ялта; крым тат. Ялта, Ялта), Россияса кар, Крым Республикаын. Ялта кар кытшлöн шöрин (сэтчö пырö 32 овмöдчöмин: Ялта да Алупка каръяс, Гаспра, Гурзуф, Краснокаменка, Корейз, Ливадия, Винограднöй, Курпаты, Ореанда, Массандра, Отраднöй, Восход каръяслöн кар типса посёлокъяс , Советское, Симеиз, Береговое, Синий залив, Кацивели, Парковое, Понизовка, Форос, Санаторий, Даниловка, Линейное, Партизанское, Высокогорное, Горное, Куйбышево, Охотничее, Олива сиктъяс, Опользневое сикт).

## История
Гурзуф

**Гурзуф** — тайӧ Крымлӧн лунвыв берегын курортнӧй сикт, пырӧ Ялта кар кытшӧ. Меститчӧма Ялтасянь войвыв-лунвылын 18 км сайын, Сьӧд саридзлӧн войвыв берегын Авунда ю вомын.

## Висьт
Полтава

**Полтава** - кар Украина шӧрын. Полтава обласьтлӧн, Полтава районлӧн да Полтава кар овмӧдчӧминлӧн административнӧй шӧрин. Меститчӧма Днепр низь вылын, Ворсла ю вылын.
Планкаерт, Эмиль

**Эмиль Планкаерт** ( голланд кыв вылын Emiel Planckaert ; чужис 1996 вося рака тӧлысь 22 лунӧ Кортрийк карын , Рытыввыв Фландрия , Бельгия ) — бельгияса профессиональнӧй туйвывса велосипедист. Велосипедистъяслӧн вок Батист Планккар (чужис 1988 воын) да Эдвард Планккар (чужис 1995 воын).
Дуано кыв

**Дуано** ( Дуано , Десин Долак , Десин Дуано , Дуано , Оранг Куала , Оранг Лаут ) — тайӧ австронезияса малай кыв, Индонезияын Суматралӧн асыввыв вадорын Риау провинцияын, орчча Риау дiяс провинцияын, а 2000 воын. Малайзияса Джохор штат . Сӧмын ыджыдджык поколение сёрнитӧ дуано кыв вылын, а том поколение вуджис индонезийскӧй да малайскӧй кывъяс вылӧ.
Катаржина

Катаржина – тайӧ автономнӧй некоммерческӧй организация (АНО), коді специализируйтчӧ вермытӧмъяслы активнӧй коляскаяс лӧсьӧдӧм да лэдзӧм вылын.

## История
Швейцарияса биржа

**Швейцарияса биржа** — ыджыд европаса торговӧй платформа, коді специализируйтчӧ акцияясӧн да производнӧйясӧн торгъяс вылын. Сійӧ артмис 1995 воын Швейцарияса куим карлӧн: Женевалӧн, Базельлӧн да Цюрихлӧн биржаяс ӧтувтӧмын. 1996 восянь тайӧ платформа вылын став торговӧй операциясӧ нуӧдӧны электроннӧй форматын.

## История
Стоклет дворец

Стоклет керкаын олӧ банкир, промышленник да филантроп Адольф Стоклет. Сійӧс проектируйтӧма да стрӧитӧма Брюссельын 1905 восянь 1911 воӧдз движениелы подув пуктысьяс пиысь ӧти, австрияса архитектор Иосиф Гофман.

## История да архитектура
1905 воын банкир да художествоа коллекционер Адольф Стоклет тшӧктіс стрӧитны керка архитектор Иосиф Гофманлы, Венаса сецессияӧн веськӧдлысьяс пиысь ӧтилы. Стокелет эз пукты архитекторлы некутшӧм ограничениеяс, ни эстетическӧй, ни сьӧм боксянь. Результатнас лоис Стоклет керка, кодӧс помалісны 1911 во кежлӧ, коді пасйис модерн стиль сӧвмӧмын тӧдчана тшупӧд. Сылӧн стрӧг геометрияыс водзын нин тыдовтчис архитектураын арт-деко да модернизм артмӧм.

Стоклет керка – Венаса сецессия стильын ӧтувъя да гармонияа стрӧйбалӧн пример. Сійӧс лӧсьӧдӧмӧ тшӧтш пырӧдчисны Коломан Мозер да Густав Климт, мый сетісны позянлун ӧтувтны «тотальнӧй художествоа произведение» (Gesamtkunstwerk) мӧвп, кӧні став элементсӧ, архитектурасянь мичмӧдӧмӧдз, ӧтувтӧ ӧтувъя понятие.

Керкаыс – европаса архитектураын художественнöй выльмöдчöм йылысь пас. Тӧдчана, мый сійӧ видзис ассьыс тыр-бурлунсӧ кыдзи пытшкӧссяньыс, сідзи и пытшкӧссяньыс, аслыспӧлӧс мебельӧн да лӧсьӧдӧмӧн. Тайӧ лоӧ торъя дона историческӧй да культурнӧй памятникӧн.
Чехословакия

**Чехословакия** - тайӧ канму, оліс Шӧр Европаын 1918–1992 воясӧ. 1993 вося кӧч тӧлысь 1 лунӧ сійӧ юксис кык асшӧр государство вылӧ — Чехия да Словакия .
Брно

**Брно** — тайӧ важ кар Чехиялӧн лунвылын, Прага бӧрын мӧд ыджыд да медтӧдчана кар. Сійӧ меститчӧма гӧра-кӧдзаа местаын Свратка да Свитава юяслӧн йитчӧм местаас Моравиялӧн историческӧй регионын. Брно — Лунвыв Моравия обласьтлӧн административнӧй шӧрин, сэні олӧ 400 сюрсысь неуна унджык морт.

## География
Панчер (велосипедӧн)

Панчер (англ. *puncheur*) - туйвывса велосипедӧн ветлӧм кузя велосипедистъяслӧн специализация, кодӧс петкӧдлысьяс специализируйтчӧны дженьыд, но крут лэбзьӧмъясӧн местностьяс венӧм вылын.
Андрущенко, Алексей Фёдорович

**Алексей Фёдорович Андрущенко** - СССР-са нефтяной промышленносьт министерстволӧн Ухтинскӧй заводса бурӧвӧй контораын комплекснӧй удж кузя мастер, Коми Автономнӧй Сӧветскӧй Социалистическӧй Республика. Социалистическӧй Уджвывса Герой (1966). Коми АССР-са 2-öд созывысь Верховнöй Сöветлöн депутат.
Лобня

Лобня -  Россия Федерацияса Москва обласьтын кар.

## География
Днепропетровскса филармония

**Днепропетровскса филармония** - Нималана скрипач Леонид Борисович Коган нима канму учреждение. Филармония стрӧйбасӧ лыддьӧны национальнӧй тӧдчанлуна архитектура памятникӧн.

## История
Бокиник, Яков Исаакович

**Яков Исаакович Бокиник** - Сӧветскӧй химик, фототехнология юкӧнса учёнӧй, химия наукаясса доктор.
Мöд мирöвöй война

**Мӧд мувывса тыш** — морт историяын медся ыджыд война фашистскӧй Германия, фашистскӧй Италия да милитаристическӧй Япония костын да антифашистскӧй коалицияса странаяс костын, кодъяс сійӧс лэдзисны. Война вылӧ кыскисны 61 государство, мирса олысьяслысь 80%-ысь унджык.

## Участникъяс
Мöд мирöвöй войнаын участвуйтiс 62 государство. На пиысь 12-ыс Гитлерлы паныд коалиция бокын, а 14-ыс Ось странаяс бокын.

Гитлерлы паныд коалицияӧ пырисны: Польша, Ыджыд Британия, Франция (1939 восянь), СССР (1941 восянь), США (1941 восянь), Китай, Австралия, Канада, Югославия, Нидерландъяс, Норвегия, Выль Зеландия, Лунвыв Африкалӧн Союз , Чехословакия, Бельгия, Греция, Эфиопия, Дания, Бразилия, Мексика, Монголия, Люксембург, Непал, Панама, Аргентина, Чили, Куба, Перу, Гватемала, Колумбия, Коста-Рика, Доминиканскӧй Республика, Албания, Гондурас, Сальвадор, Гаити, Парагвай, Эквадор, Сан-Марино, Турция, Уругвай, Венесуэла, Ливан, Саудовскӧй Аравия , Никарагуа, Либерия, Боливия.

Ось канмуяс лыдӧ пырисны: Германия, Италия (1943 воӧдз), ​​Япония, Суоми (1944 воӧдз), ​​Болгария (1944 воӧдз), ​​Румыния (1944 воӧдз), ​​Венгрия (1945 воӧдз), ​​Словакия, Таиланд (Сиам), Ирак (1941 воӧдз). ), Иран (1941 воӧдз), ​​Маньчжурия, Хорватия.

## Война кежлӧ лӧсьӧдӧм предпосылкаяс
Качелаева, Елена Фёдоровна

**Качелаева Елена Фёдоровна** (чужис 1948 вося моз тӧлысь 26 лунӧ, Москва, РСФСР, СССР ) — сӧветскӧй да роч театральнӧй артист, Россияса художествоа академияса член-корреспондент.
Ладан

**Ладан** — важ кадсянь нин вӧдитчӧны бурдӧдчан, духиа да дінмуса могъясын чӧскыд дукӧн.

## Куритчан продукция

* Куритчан свеча

* Куритчан бумага 

* Бахур

* Дадильник да дадильник 

* Ладаннӧй жертвапуктан
U-1224

**U-1224** - Немеч подводнӧй лодка тип IXC/40, Мӧд мирӧвӧй война. Подводнӧй лодка стрӧитӧм вылӧ приказ сетӧма 1941 вося август 25 лунӧ. Катерсӧ пуктісны 1942 вося лӧддза-номъя тӧлысь 30 лунӧ Гамбургса Deutsche Werft AG судностроительнӧй компаниялӧн верфьын, 387 номера стрӧитчӧм улын, лэдзисны 1943 вося йирым тӧлысь 7 лунӧ, 1943 вося рака тӧлысь 20 лунӧ, лейтенант Приорг коммун веськӧдлӧм улын. сійӧ пырис 31-ӧд велӧдчан флотилияӧ. Пыж эз вöч боевöй поездкаяс. 1944 вося февраль 15 лунӧ сійӧс вуджӧдісны Японияӧ да босьтісны RO-501 ним. Потіс 1944 вося моз тӧлысь 13 лунӧ шӧр Атлантикаын Кабо-Верде дiяссянь войвыв-лунвылын, 18°08′ лунвылын координатаа юкӧнъясын. ж. 33°13′ лунвыв д.ХГЯО гырысь зарядъясӧн американскӧй эскорт эсминецсянь USS Francis M. Robinson.
Куритчан свеча

**Куритчан свеча** — тайӧ гырысь духиа продукт, кодӧс урчитӧма воздухсӧ куритӧмӧн (куритӧмӧн) ароматизируйтӧм вылӧ.

## Вӧдитчӧм
Найӧс вӧдитчӧны кыдзи дінмуса обрядъясын, сідзи и быдлунъя могъясын.
Байкал

**Байкал** — тайӧ тектоника рӧдвуж ты Асыввыв Сибирлӧн лунвыв юкӧнас, ыдждаыс 31 722 км2, планета вылын медся пыді ты.
Трамп, Дональд

**Дональд Джон Трамп** (1946, йирым тӧлысь 14-ӧд лун, Куинс, Нью-Йорк, АӦШ ) — америкаса канму удж вӧчысь, политик, предприниматель да миллиардер. АӦШ-са 45-ӧд президент (2017–2021) да АӦШ-са бӧрйӧм президент. США историяын мӧд президент (Гровер Кливленд бӧрын), коді мӧдысь вермис бӧрйысьӧмъясын, и медводдза республикаса кандидатъяс пӧвстын.
Нью-Йорк

**Нью-Йорк** - тайӧ кар Войвыв Америкаса Ӧтувтчӧм Штатъясын, Нью-Йорк штатлӧн лунвылын. Мирын медся ыджыд да космополитическӧй каръясысь ӧти.
Хоровиц, Пауль

**Пауль Хоровиц** - Америкаса физик да электроника кузя инженер.

Гарвард помаліс 1965 воын, дипломъяс 1967 да 1970 воясын.

Уинфилд Хиллкӧд ӧтвылысь лӧсьӧдіс «Искусство проектирования схемы» небӧг, коді лоис электроннӧй приборъяс лӧсьӧдан юкӧнса классическӧй уджӧн.

Участвуйтіс СЕТИ программаын.
Пугачёва, Алла Борисовна

**Алла Пугачёва** -  Сӧветскӧй да Россияса эстрада сьылысь, сьыланкыв гижысь, продюсер, музыка продюсер, киноактриса; СССР-са народнӧй артистка.
Чертаново Север

**Чертново Северное** - тайӧ район Москва карлӧн Лунвыв административнӧй кытшын да татшӧм жӧ нима карпытшса муниципалитетын. Артмӧм кад: 1995 вося июль 5 лун.

## История
РНКБ

**Российский национальный коммерческий банк** - Россияса ставмирса коммерческӧй банк, кодӧс котыртӧма 1991 вося кӧч тӧлысь 25 лунӧ Москваын. Крым Республикаын да Севастополь карын медся ыджыд банк, сідзжӧ Краснодар крайын эм паськыд филиалъяслӧн вез. Шöр офисыс Симферопольын.

## История
Киркоров, Филипп Бедросович

**Филипп Бедросович Киркоров** () — сӧвет да роч эстрада сьылысь, актёр, шылад тэчысь, шылад продюсер, телеведса; Рочму Федерацияса йӧзкост артист.
Чертаново Центральнӧй

**Чертаново Центральнӧй** - Москваын район, коді меститчӧма Лунвыв административнӧй кытшын, да лӧсялана татшӧм жӧ нима карпытшса муниципалитет.

## История
Чертаново Лунвыв

**Чертаново Лунвыв** - Москва карса Южнöй административнöй районын 1 районын да татшöм жö нима лöсялана муниципальнöй районын.

## История
Домодедово

**Домодедово** - Россия Федерацияса кар Москва обласьт лунвылын, Москва шӧрсянь 37 км сайын.

## История
ВТБ банк

**"ВТБ" банк (ОАК)** - Россияса универсальнӧй коммерческӧй банк, кӧні пырӧдчӧ канму участвуйтӧм. Сійӧ лоӧ ВТБ группалӧн бать-мам структураӧн. Финансӧвӧй конгломерат. Банклӧн ӧтувъя акцияясысь 60,9%-ыс канмулӧн, кольӧм 39,1%-ыс вольнӧй обращениеын; Привилегированнӧй акцияяс тӧд вылӧ босьтӧмӧн, группалӧн уставнӧй капиталлӧн 92%-ыс канму контроль улын. Активъяс серти Россияса мӧд банк да уставнӧй капитал серти медводдза. Банклöн шöр офисыс Москваын, банклöн регистрацияыс Санкт-Петербургын.

## История
1990 вося рака тӧлысь 17 лунӧ СССР-са Государственнӧй банк регистрируйтіс РСФСР-са внешньӧй экономическӧй операцияяс обслуживайтӧм могысь лӧсьӧдӧм внешньӧй торговля банк (Внешторгбанк). 1997 воын банк лоис восьса акционер котырӧн, кӧні канму овмӧс кутіс, кодӧс петкӧдліс Россия Федерацияса Шӧр банк, кодлӧн эм 96,8% пай. 2002 воӧдз 99,9% акцияыс вӧлі Россияса банклӧн, сэсся найӧс вуджӧдісны Россияса эмбур министерстволы. 2004 воын «Внешторгбанк» босьтіс «Гута» банкын контрольнӧй пай (85,81%), код подув вылын артмис специализируйтӧм розничнӧй банк, «Внешторгбанк 24», ёнджыкасӧ юргӧ торъя йӧзӧс да ичӧт бизнесӧс могмӧдӧм вылӧ, а ВТБ уджаліс ыджыд бизнескӧд. ВТБ24 вöзйис торъя йöзлы кредит сетан продукция, банк картаяс, вкладъяс да инвестицияяс сетан услугаяс, а юридическöй лицояслы кредит сетан да сьöмöн веськöдлан услугаяс. Вкладъяс да асшӧр йӧзлы кредитъяс сетӧм ыджда серти банк Россияын Сбербанк бӧрын лоис мӧдӧн. 2006 воын Внешторгбанк да ВТБ24 лоисны ВТБ да ВТБ-24 нимъясӧн, а Анголаын лӧсьӧдісны дочернӧй банк, Bank VTB Africa SA.

**Йӧзлӧн IPO**

2007 воын ВТБ лоис медводдза Россияса банкӧн, коді нуӧдіс акцияяслысь медводдза йӧзлы сетӧм (IPO), чукӧртіс 8 миллиард доллар Россияса 120 сюрсысь унджык граждана ньӧбисны 1,5 миллиард доллар донъялана акцияяс 13,6 копейка донысь. ӧти штука вылӧ. Но медводдза кык тӧлысь торгъяс бӧрын акцияяс кутісны чинны да некор эз бергӧдчыны сетӧм дон дорӧ. 2008 вося октябрьын ставмирса сьӧмкуд кризис бӧрын акциялӧн доныс лэччис 3 копейкаысь улынджык. 2010 вося йирым тӧлысь 12 лун кежлӧ ставкаыс кыпӧдчис 7,84 шайтӧдз, та бӧрын этша лыда пайщикъяс кутісны ӧтувтны ассьыныс инӧдъяс да интересъяс дорйӧм могысь котыръясӧ, мый вайӧдіс этша лыда пайщикъяслӧн союз лӧсьӧдӧмӧ. Найӧ тшӧктісны ньӧбны акцияяссӧ сетӧм дон серти, мый муніс 2012 вося февральын. Нӧшта 2007 воын ВТБ ЕБРР-кӧд ӧтув лӧсьӧдіс Россияса медводдза венчурнӧй фонд, медым сьӧмӧн могмӧдны инновационнӧй компанияясӧс.

**Москваса банк выльмӧдӧм**

2011 воын босьтіс 46,48% пай Москваса банкын, коді лоӧ Москваса правительстволӧн. 2011 вося декабрь помӧдз ВТБ содтіс ассьыс пайсӧ 94,84% вылӧ. Банк босьтӧм бӧрын сылӧн балансын аддзисны «дырйи» сы понда, мый сетӧм кредитъяслӧн ыджыд пай (ВТБ ачыс юӧртіс 366 млрд. шайт мында) сетӧма воддза гырысь котыркӧд йитчӧм компанияяслы. -кöзяин да банкöн веськöдлысь, Андрей Бородин. 2011 вося йирым тӧлысь помын вкладъяс страхуйтан агентство босьтӧм банклӧн балансын артмӧм «дырйи» тыртӧм могысь сетіс ВТБ-лы 10 во кежлӧ 295 млрд. шайт мында кредит. 0,51% вылӧ вонас.
Россияса Сбербанк

**Россияса Сбербанк** — Россияса сьӧмкуд конгломерат, Россияын да Асыввыв Европаын медся ыджыд универсальнӧй банк.

## История
Т-Банк

**Т-Банк** (2024 вося йирым тӧлысь 5 лунӧдз «Тинкофф банк») — Россияса коммерческӧй банк, коді ставнас юрнуӧдӧ дистанционнӧя обслуживайтӧмын да абу вузасян юкӧнъяс. Клиент лыд серти мирса медся ыджыд онлайн-банк (2019 вося ӧшым тӧлысь вылӧ). Россия Федерацияса банкъяс пӧвстын активъяс серти сійӧ 9-ӧд местаын (2024 вося йирым тӧлысь вылӧ — 2,7 триллион шайт). Банклӧн юркарыс Москваын .

## История
Telegram

**Telegram** - платформаяс костын мессенджер. Котыртісны 2013 воын Павел да Николай Дуровъяс.

## История
WhatsApp

**WhatsApp** - Америкаса дон босьттӧг ӧтувъя юӧртан (IM) да гӧлӧсӧн IP пыр (VoIP) сервис, коді лоӧ Металӧн. Сетӧ позянлун юксьыны текста да гӧлӧсӧн юӧръясӧн, нуӧдны гӧлӧсӧн да видеозвӧнокъяс, юксьыны серпасъясӧн, документъясӧн, пользовательлӧн оланінӧн да мукӧд юӧрӧн. Регистрация вылӧ колӧ мобильнӧй телефонлӧн номер.

## История
Крутой, Игорь Яковлевич

**Игорь Яковлевич Крутой** - Сӧветскӧй, украинаса да роч эстрадаса композитор, продюсер, пианист, сьылысь. Россия Федерацияса народнӧй артист.
Шатунов, Юрий Васильевич

**Ю́рий Васи́льевич Шатуно́в** - Сӧветскӧй да роч сьылысь, музыкант, поэт да композитор. «Нежный май» котырын вöвлöм юрнуöдысь сьылысь. Татшӧм хитъяс петкӧдлысь, кыдзи «Белые розы», «Серая ночь», «Розовый вечер» да мукӧд.
YouTube

YouTube - америкаса видеохостинг сайт котыртӧма 2005 воын. 2006 вося рака тӧлысьсянь сійӧ лоӧ Google-лӧн. YouTube лоис медся йӧзкостса видеохостинг сайтӧн да мирса мӧд сайтӧн ветлысьяс лыд серти. 2020 воын сэні тӧлысьнас 2,5 миллиардысь унджык пользователь, кодъяс быд лун видзӧдӧны 1 миллиардысь унджык час видео. 2021 во вылӧ сервисын ставнас 14 миллиард гӧгӧр видео.

## История
Гагарин, Юрий Алексеевич

**Юрий Алексеевич Гагарин** — СССР-са лётчик-космонавт, Сӧветскӧй Союзса Герой, уна канмулӧн медвылыс пас кутысь, Россияса да суйӧрсайса уна карса почётнӧй гражданин.
РСФСР

**Российскӧй Сӧветскӧй Федеративнӧй Социалистическӧй Республика (РСФСР,** 1933-ӧд воӧдз нимтӧма **Рочмувывса Сӧветјас Ӧтласа Сотсіал Респубԉіка)**  — ССРС-са союзнӧй республика (1922-1991).
Королёв, Сергей Павлович

**Серге́й Па́влович Королёв** - Сӧветскӧй учёнӧй, ракетнӧй да космическӧй системаяс конструктор. Кыкысь Социалистическӧй Уджлӧн Герой. СССР-са наукаяс академияса академик (1958). Артиллерия наукаяс академияын член-корреспондент. СССР-са главнӧй конструкторъяслӧн сӧветӧн веськӧдлысь (1946-1966). Ленин премияа лауреат. Полковник
Беглов, Александр Дмитриевич

**Алекса́ндр Дми́триевич Бегло́в** - Россияса государственнӧй да политическӧй деятель. Санкт-Петербургса губернатор 2019 восянь (2003 воын, а 2018 восянь). «Единая Россия» партияӧ пырысь. "Курчатов нима институт" национальнӧй туялан шӧринлӧн видзӧдан-арталан сӧветӧ пырысь.
Мацкявичюс, Эрнест Гедревич

**Эрне́ст Гедревич Мацкя́вичюс** - Россияса журналист да телеведущӧй. Россияса телевидение академияӧ пырысь, «Россия-1» телеканалын «Вести в 20:00» уджтас нуӧдысь, Россияса экономика университетлӧн «Первая академия медиа» институтса директор. Г. В. Плеханова, Национальнӧй туялан университетлӧн экономика вылыс школалӧн медиаинститутса директор, культура водзмӧстчӧмъяс кузя президентскӧй фондлӧн экспертнӧй сӧветӧ пырысь.
Марьино (Юкӧн)

**Марьино** - юкӧн Лунвыв административнӧй районын да Москваын лӧсялана карпытшса муниципалитетын. Меститчӧма Москва юлӧн шуйга берегын. Бӧръя воясӧ звеноын нуӧдӧны гырысь оланін стрӧитӧм.

## История
Альтуфевский (Юкӧн)

**Альтуфевский** - юкӧныс Москваын. Меститчӧма Войвыв-Восточнӧй административнӧй районлӧн рытыввыв юкӧнас. Юкöдыс лöсялö Алтуфевскöй муниципальнöй районлöн карпытшса муниципальнöй тэчаслы.

## История
Митино (Юкӧн)

Митино - Москвалӧн юкӧн, меститчӧма Москваса кольчаа туйлӧн ӧтувъя бокын. Пырӧ Рытыв-Войвыв административнӧй кытшӧ. Район территория вылын эм татшöм жö нима карпытшса муниципальнöй тэчас. Районлöн территория пырис Москва улö 1985 воын. Массӧвӧй сӧвмӧдан юкӧн. 1991 воӧдз ӧнія территориялӧн унджык пайыс пырис Москвалӧн Тушинскӧй юкӧнӧ.

## История
Донской юкӧн (Мӧскуа)

Донской юкӧн - юкӧн Москва карса Лунвыв административнӧй районлӧн войвыв-рытыввылын, мый лӧсялӧ Донской муниципальнӧй районлӧн карпытшса муниципальнӧй тэчаслы.

## История
Даниловский юкӧн (Мӧскуа)

**Даниловский юкӧн** - юкöн Москва карса Лунвыв административнöй районын, кодi лöсялö Даниловскöй муниципальнöй районлöн карпытшса муниципальнöй тэчаслы. Площадьлӧн ыджыд пай босьтӧны промышленнӧй предприятиеяс, на пиысь медся ыджыдыс — ЗИЛ, коді ӧні бырӧма.

## История
Москваса канму университет

**Москваса канму университет** - Россияса медся важ да медыджыд классическöй вузъясысь öти, Россияса наука да культура шöринъясысь öти, меститчöма Москваын.
Останкиноса телевизионнӧй вежа

**Останкиноса телевизионнӧй вежа** - телевизионнӧй да радиовещаниеяс нуӧдан вежа, коді меститчӧма Москва карса Останкино районын. Стрӧйбалӧн джудждаыс 540,1 м 2022 вося гожӧмын телевизионнӧй вежа лоӧ 15-ӧд медся джуджыд стрӧйбаӧн, коді ӧнӧдз на эм, а сідзжӧ Европаын да Россияын медся джуджыд стрӧйба. Сійӧ Ыджыд башняяслӧн войтыркостса федерациялӧн учредительнӧй член.
Трамвай

**Трамвай** - железнодорожнӧй транспорт сикас, кӧні пассажиръясӧн либӧ грузӧн тырӧм вагонъяс мунӧны путепровод вылын либӧ торъя опораяс вылын сувтӧдӧм балка кузя — монорельс. Сійӧ пырӧ метролӧн ӧтувъя определение улӧ, лоӧ карса агломерация пытшкын уджалысь уличавывса системаӧн .
Москваса трамвай

**Москваса трамвай** - трамвай системаын Москваын. Россияын Санкт-Петербург бӧрын мӧд: уличъяслӧн ось кузя визьяслӧн кузьтаыс 183,1 км.
Останкино (телецентр)

**"Останкино" телевизионнӧй техническӧй шӧрин** -Россия Федерацияса цифрӧвӧй сӧвмӧдӧм, связь да йӧзӧс юӧртан министерстволӧн федеральнӧй канму унитарнӧй предприятие формаын организация, коді нуӧдӧ теле- да радиопередачаяс дасьтӧм да лӧсьӧдӧмлысь техническӧй юкӧнсӧ. Тайӧ предприятиелӧн ас киын эм программнӧй радио-телевидение шӧрин, кытчӧ пырӧны кык аппаратнӧй да студия комплекс (ставнас 60 студия да ыджыд концертнӧй студия) да некымын мобильнӧй телевидение станция.