open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Вавилин Михаил Дмитриевич

**Вавилин Михаил Дмитриевич** (1921–1992) — перым коми гижысь-поэт, журналист. 

## Олан туй
Чужӧма 1921-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 22-ӧд лунӧ РСФСР-ын Перым губерняса Чердін уездысь Кӧч районса Сепӧль сикт улӧ пырысь Кукушка грездын. Помалӧма Кукушка грездса начальнӧй да Кӧч сиктса нетыр шӧр школаяс. 1936—1939-ӧд воясӧ велӧдчӧма Кудымкарса педагогика училишӧын. Велӧдӧма коми да роч кывъяс Кӧч да Кӧс районса школаясын. 

1941-ӧд воын ас кӧсйӧм серти  мунӧма Гӧрд Армияӧ. Велӧдчӧма Киевса военно-медицинскӧй училишӧын. Медицинскӧй службаса лейтенантӧн медводз тышкасьӧма Москва улын, сэсся — Рытыввыв да Белоруссияса Мӧд фронтъяс вылылн (мездӧма Смоленск да Белоруссия). Айму вӧсна Ыджыд тыш кадӧ сійӧс наградитӧма Гӧрд Кодзувлӧн орденӧн, Айму тышса II тшупӧда орденӧн да квайт медальӧн. Армияысь гортас бергӧдчӧма 1946-ӧд воын.

Уджалӧма Перым Коми кытшса «По ленинскому пути» газетын. Велӧдчӧма кык во Свердловск обласьтса вылыс партийнӧй школаын. Помалӧма М. Горький нима Литературнӧй институт (1955) да бӧр воӧма Кудымкарӧ. Уджалӧма Перым Коми кытшса небӧг лэдзанінын, радиоын, кытшса краеведческӧй музейын старшӧй научнӧй сотрудникӧн.

Кулӧма 1992-ӧд вося урасьӧм тӧлысь 18-ӧд лунӧ.

## Гижан удж
Гижны кывбуръяссӧ да йӧзӧдчыны кутӧма 1937-ӧд восянь. Медводдза небӧгыс — «Стиххез» — петӧма 1948-ӧд воын. Ставнас йӧзӧдӧма 13 кывбур чукӧр.

1956-ӧд восянь пырӧ СССР-са гижысь котырӧ.

## Небӧгъяс
### Комиӧн
* Стиххез. — Кудымкар: Комипермгиз, 1948. — 58 с.
* Вӧр песня: Стихи. — Кудымкар: Комипермгиз, 1953. — 60 с.
* Гожум: Стихи. — Кудымкар: Комипермгиз, 1955. — 64 с.
* Лирика: Стихи. — Кудымкар: Перм. кн. изд-во. Коми-Перм. отд-ние, 1965. — 32 с.
* Миян челядьлӧ: Стихи для детей. — Пермь: Кн. изд-во, 1965. — 32 с.
* Солнечный денек: Стихи. — Кудымкар: Перм. кн. изд-во. Коми-Перм. отд-ние, 1969. — 32 с.
* Удж да песня: Стихи. — Кудымкар: Перм. кн. изд-во. Коми-Перм. отд-ние, 1971. — 144 с.
* Олан туй вылын: Стихи. — Кудымкар: Перм. кн. изд-во. Коми-Перм. отд-ние, 1975. — 112 с.
* Югыт шоррез: Избр. произведения. — Кудымкар: Перм. кн. изд-во. Коми-Перм. отд-ние, 1980. — 176 с.
* Вӧрын туёк: Стихи. — Кудымкар: Перм. кн. изд-во. Коми-Перм. отд-ние, 1986. — 110 с.
* Пусть будет ясно: Избр. стихотворения. — Кудымкар: Перм. кн. изд-во. Коми-Перм. отд-ние, 1991. — 158 с.

### Роч вылӧ вуджӧдӧмӧн
* Песни сигудэка: Стихи. — М.: Молодая гвардия, 1959. — 40 с.
* Сосновый воздух: Стихи. — Пермь: Кн. изд-во, 1967. — 56 с.

## Ошканпасъяс
* Гӧрд Кодзувлӧн орденӧн
* Айму тышса II тшупӧда орден
* квайт медаль

## Ӧшмӧсъяс
* М.Д. Вавилин йылысь Перым Коми кытшса небӧгаинын (рочӧн)
* Перым Коми кытш (рочӧн)
* Пермский буквоед (рочӧн)
* Вавилин Михаил Дмитриевич // Город на Иньве: Кудымкар: годы и люди. — Пермь, 1997. — С. 122.
* Вавилин Михаил Дмитриевич // Коми-Пермяцкий автономный округ на рубеже веков / Сост. *Л. П. Ратегова*. — Кудымкар: Коми-Пермяц. кн. изд-во, 2000. — С. 232.
* Вавилин Михаил Дмитриевич // Писатели Пермской области: биобиблиографический справочник / Сост. *В. А. Богомолов*. — Пермь: Книга, 1996. — С. 43—44.

## Ыстӧдъяс
Худяев Вячеслав Иванович

**Худяев Вячеслав Иванович** (1946) — канмуса да ютырса уджалысь, Коми АССР-лöн Министръяс Сöветса юралысь (1987—1994).

## Олан туй
Вячеслав Худяев чужӧма 1946-ӧд вося рака тӧлысь 6-ӧд лунӧ Сыктывкарын. 1969-ӧд воын помалӧма Ленинградса инженерно-строительнӧй институт, 1984-ӧд воын — КПСС-лӧн Шӧр комитетбердса общественнӧй наукаяслысь Академия. Уджалӧма Укваса железобетоннӧй заводын старшӧй инженерӧн да цехса веськӧдлысьӧн, Укваса керка кыпӧдан комбинатлӧн керамзит-бетон заводса медшӧр инженерӧн да директорӧн, «Главкомигазнефтестроя» предприятиеын стройиндустрия юкӧдын веськӧдлысьӧн да комбинатса директорӧн.

1976-ӧд восянь партия юкӧнын уджалысь: КПСС-лӧн Коми обкомын строительство юкӧдын веськӧдлысьӧс вежысь, 1980-ӧдсянь КПСС-лӧн Сыктывкар карса комитетын мӧд секретар, 1985-ӧдсянь — медводдза секретар. 1987-ӧд восянь 1994-ӧд воӧдз вӧлӧма Коми АССР-лӧн министръяс Сӧветса юралысьӧн. 1995-ӧд восянь уджалӧма Коми Республикаса Туй департаментын медшӧр директорӧн, а сэсся Коми Республикаса Юралысьлӧн консультатӧн.

## Депутат
В.И. Худяевӧс бӧрйылӧмаӧсь РСФСР-са Вылыс Сӧветса да Коми АССР-са Вылыс Сӧветса депутатӧн, вӧлӧма Рочмуса Федеральнӧй Собраниелӧн Федерация Сӧветӧ пырысьӧн.

## Ошканпасъяс
* «Почёт пас» орден
* Коми Республикаса нимӧдана уджалысь

## Ӧшмӧсъяс
* Коми Республикаса Паметь небӧг
* ''Бобракова Г.'' Большое видится на расстоянии // «Республика», 2016. 4 марта (рочӧн)

## Ыстӧдъяс
Mohammad Reza Golzar

## Career

* *Sam o Nargess* (2000 – Iraj Ghaderi)
* *Zamaneh* (2001 – Hamidreza Salahmand)
* *Bala-ye Shaher, Payeen-e Shahr* (2002 – Akbar Khamin)
* *Shaam-e Akhar* (The Last Supper) (2002 – Fereydoun Jeyrani)
* *Zahr-e Asal* (2003 – Ebrahim Sheibani)
* *Boutique* (2003 – Hamid Nematollah)
* *Cheshmane Siah* (2003 – Iraj Ghaderi)
* *Taleh* (2006 – Siroos Alvand)
* *Coma* (2004 – Arash Moayerian)
* *Gol-e Yakh* (2005 – Kiomars Pourahmad)
* *Sham-e Aroosi* (2006 – Ebrahim Vahidzadeh)
* *Atash Bas* (Cease Fire) (2006 – Tahmineh Milani)
* *Kalagh Par* (2007 – Shahram Shah Hosseini)
* *Tofighe Ejbari* (2008 – Mohammad Hossein Latifi)
* *Majnoone leyli* (2008 – Ghasem Jafari)
* *Dou Khahar* (2008 – Mohammad Banki)
* *Democracy Tou Rouze Roshan* (2009 – Ali Atshani)
* *To Va Man* (2010 – Mohammad Banki)
* *Atom Heart Mother (2013 – Ali Ahmadzadeh)*
* *Shish - o - Besh* (Six and Five) (2011
* *ّ‌I want to dance* (2014 – Bahman Farmanara)
* *Eshgh Tatil Nist* (2015 – Bijan gol Birang)
* *Salaam Mumbai* (2016 – Ghorban Mohammadpour)
* *Ayeneh Baghal (2017 – Manochehr Hadi)*
* *Rahman 1400* (2017 – Manochehr Hadi)
* *We Are All Together* (2018 Kamal Tabrizi)
* Gisoo ( Asheghane2 ) (2020 Manochehr Hadi)

## References
 

## External links

Mohammad Reza Golzar on Spotify
Вагнер Раиса Ивановна

**Вагнер Раиса Ивановна** (1947) — коми велӧдысь, Коми Республикаса нимӧдана уджалысь.

## Олан туй
Раиса Вагнер чужӧма 1947-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 1-ӧд лун  Коми АССР-ын Сыктыв районса Палаззя сиктын. Помалӧма И.А. Куратов нима 1-дза номера педагогика училище, Коми канмуса педагогика институтысь коми юкӧн. Нёль во уджалӧма Палаззяса 8 класса школаын, 10 во — Сыктывкарса канму университетын.

1988-ӧд восянь уджалӧ Ю.А. Спиридонов нима Коми Республикаса Юралысь бердса искусствояс гимназияын: медводз коми кыв да литература велӧдысьӧн, сэсся содтӧд тӧдӧмлун сетан педагогӧн. Гимназияын велӧдігӧн Р.И. Вагнер котыртлӧма фольклор чукӧртан экспедициияяс Перым Коми кытшӧ, Коми Республикаса Емдін, Сыктыв, Уква да Сосногорск районъясӧ.

## Ошканпасъяс
* «Народнӧй просвещениеса отличник» пас (1991)
* А.С. Пушкинлы 200 во тыригкежлӧ роч словесносьт академиялӧн «Ревнителю Просвещения» медаль (1999)
* Коми Республикаса нимӧдана уджалысь (2001)

## Ӧшмӧсъяс
* Коми Республикаса Юралысь бердса искусствояс гимназия

## Ыстӧдъяс
Леготин Владимир Энгельсович

**Леготин Владимир Энгельсович** (1970) — лыжиӧн котралысь, спортын ставмирса мастер. СССР-са сборнӧйын 1988-ӧд восянь. Россияса чемпион да Россияса Кубок шедӧдысь.

## Олан туй
Владимир Леготин чужӧма 1970-ӧд вося косму тӧлысь 25-ӧд лунӧ Сыктывкарын. Помалӧма Сыктывкарса 16-ӧд номера шӧр школаын 8 класс, 34-ӧд номера ГПТУ, сэсся Сыктывкарса канму университетысь физическӧй культура да спорт юкӧн.

## Лызьӧн котралӧн
Лыжиӧн котравны босьтчӧма 10 арӧссянь, Олимпийскӧй резерва спорт школаын тренерӧн вӧлӧма Александр Павлович Кузнецов.

6-ӧд классын велӧдчигӧн лоӧма медводдзаӧн, а эстафетаын мӧдӧн Москваын ордйысигӧн.

1986-ӧд воын вермӧма 5 километра котӧртігӧн том йӧз пӧвстын РСФСР-са чемпионатын да вӧлі пыртӧма РСФСР-са командаӧ. 1988-ӧд воын шедӧдӧма 1-дза места 10 км котӧртігӧн том йӧзлӧн II-ӧд ворсӧмъяс дырйи Свердловскын да пырӧма том йӧзлӧн СССР-са сборнӧйӧ.

Леготин шедӧдлӧма мӧд места ставмирса чемпионатын 1990-ӧд воын 4х10 км эстафетаын, медводдза места ставмирса Кубокын 1997-ӧд воын эстафетаын. Пырӧдчылӧма Ставмирса чемпионатъясӧ 1993 да 1995-ӧд воясӧ.

1994-ӧд воын СНГ-са команда лыдын ветлӧма Тӧвся Олимпиада ворсӧмъяс вылӧ Лиллехамерӧ (Норвегия). Гундерсон система серти котӧртігӧн 10 км вылын лоӧма 18-ӧн, 15 км вылын — 17-ӧн.

1998-ӧд воын Россияса сборнӧй команда лыдын пырӧдчӧма Тӧвся Олимпиада ворсӧмъясӧ Нагано карын (Япония). 30 км вылын вӧлӧма медбурӧн Россияса лыжникъяс пӧвстын да шедӧдӧма 9-ӧд места; 4 х 10 км эстафетаын — 5 места.

Владимир Леготин — лыжиӧн котралӧмын спортын ставмирса мастер.

Сыктывкарын быд во котыртӧ «Альпийские гонки» ордйысьӧмъяс, кодъяс тупкӧны республикаса юркарын лыжиӧн котралан сезон.

## Ӧшмӧсъяс
* «ПроСпорт11» сайт 
* Коми Республикаса Вужвойтырлӧн небӧгаин

## Ыстӧдъяс
Морозов Иван Павлович

**Морозов Иван Павлович** (1924—1987) — канму тэчасын да ютырын уджалысь, КПСС-са Коми обкомын медводдза секретар (1965—1987). Национальносьт серти коми.

## Олан туй
Иван Морозов чужӧма 1924-ӧд вося кӧч тӧлысь 30-ӧд лунӧ Коми (Зыряна) асвеськӧдлан обласьтын Усть-Сысольск уездса Межадор вӧлӧсьтын (ӧні — Сыктыв районса Межадор сикт). Помалӧма Сыктывкарса медучилишӧ (1942), Коми АССР-са партийнӧй школа (1945), КПСС-лӧн Шӧр комитет бердса Вылыс партийнӧй школа (1960).

1942—1944-ӧд воясӧ Айму вӧсна Ыджыд тыш вылын.

Уджалӧма фельдшерӧн Рытыв-Печора кӧрт туй вылын. 1945-ӧд восянь Сыктыв районса ВКП(б) комитетын инструктор да ВЛКСМ-са медводдза секретар. 1948-ӧд восянь комсомоллӧн Коми обкомын юкӧнӧн веськӧдлысь, ВКП(б)-лӧн Коми обкомын инструктор.

1951-ӧд восянь веськӧдлӧма ВКП(б)-лӧн Вӧркута карса комитетын орготделӧн, 1953-ӧд восянь — Воркута карса депутат сӧветын Исполкомӧн веськӧдлысь. 

Кулӧма 1987-ӧд вося косму тӧлысь 26-ӧд лунӧ Сыктывкарын. Гулаӧма Шӧр шойнаын.

## Ошканпасъяс
* куим Ленин орден (1966, 1971, 1984)
* Уджвывса Гӧрд Дӧрапас орден (1973)
* Октябрса революциа орден (1981)
* «Почёт пас» орден (1948)
* Айму Тышлӧн I тшупӧда орден (1985)
* «Народная Республика Болгария» I тшупӧда орденӧн (1976)
* Коми АССР-са народнӧй овмӧсын нимӧдана уджалысь

## Паметь
* И.П. Морозов нимӧн шуӧма Сыктывкарын улича.

## Ӧшмӧсъяс
* *Захаров В.* Морозов Иван Павлович // Республика Коми: Энциклопедия: в 3-х т. — Сыктывкар, 1999. — Т. 2. — С. 297. 

## Ыстӧдъяс
Кипрушева Анастасия Ивановна

**Кипрушева Анастасия Ивановна** (1904—1977) — коми кыв туялысь, филология наукаясса кандидат, велӧдысь. Нывдырся овыс — Липина.

## Олан туй
Анастасия Кипрушева чужӧма 1904-ӧд вося ӧшым тӧлысь 15 (28)-ӧд лунӧ Вӧлӧгда губерняысь Усть-Сысольск уездса Кулӧмдін сиктын. 1937-ӧд воын помалӧма Коми канмуса педагогика институт да велӧдӧма сэні коми кыв.

1939—1941-ӧд воясын велӧдчӧма аспирантураын. Сійӧс помалӧм бӧрын 1941-ӧд вося кӧч тӧлысьсянь индомаӧсь старшӧй преподавательӧн, а кык тӧлысь мысти — Коми пединститутса коми кыв кафедраын веськӧдлысьӧн. Тайӧ должносьтяс уджалӧма 1963-ӧд вося кӧч тӧлысьӧдз да петӧма пенсия вылӧ.

Кулӧма 1977-ӧд во лӧддза-номъя тӧлысь 6-ӧд лунӧ.

## Туялан удж
1947-ӧд вося урасьӧм тӧлысьӧ дорйӧма филология наукаясса кандидат ним вылӧ диссертация (темаыс — «Глагольные видовые образования в коми языке»). 1947-ӧд вося вӧльгым тӧлысьсянь — доцент. 

А.И. Кипрушева дасьтӧма некымын статья коми кыв йылысь, а сідзжӧ мукӧдыскӧд ӧтвылысь дасьтӧма вузъяслы «Современный коми язык» учебник (ч. I, ІІ. Сыктывкар, 1955, 1967), кытчӧ гижӧма «Глагол» да «Главные члены предложения» юкӧнъяс. Дасьтӧма «Коми кыв кузя диктантъяслӧн сборник. Начальнӧй классъясса учительяслы пособие» велӧдчан пособие (Сыктывкар, 1969, 1977).

## Небӧгъяс

## Ошканпасъяс

## Ӧшмӧсъяс
* ''Туркин А. И.'' Кипрушева Анастасия Ивановна // Коми язык. Энциклопедия / Отв. ред. ''Федюнёва Г. В.'' — Москва, 1998. — С. 182.
* А.И. Кипрушева йылысь

## Ыстӧдъяс
Парначёв Александр Николаевич

**Парначёв Александр Николаевич** (1947—2009) — коми гижысь.

## Олан туй
Александр Парначёв чужӧма 1947-ӧд вося лӧддза-номъя тӧлысь 24-ӧд лунӧ Коми АССРын Сыктывдін районса Ыб сиктын. 

Уджалӧма звукооператорӧн телевидение студияын. 1963-ӧд вося йирым тӧлысьӧ комсомол путёвка серти вуджӧма Сыктывкарса милиция отделӧ уголовнӧй розыскса оперативнӧй котырӧ, кодъяс кыялӧмаӧсь «зептысь гусясьысьясӧс».

1966-ӧд воын помалӧма уджалысь том йӧзлысь 6-ӧд номера сыктывкарса школа. Служитӧма армияын.  1969—1974-ӧд воясӧ велӧдчӧма Харьковса юридическӧй институтын. 1971—1976-ӧд воясын уджалӧма Коми АССР-ын уголовнӧй розыскын. 1978-ӧд восянь вӧлӧма Изьва районса милицияын начальникӧс вежысьӧн. 1978—1980-ӧд воясӧ велӧдчӧма СССР-са МВД академияын. Помалӧм бӧрас веськӧдлӧма Сыктыв районса ОВД-ӧн, сэсся уджалӧма Коми Республикаса пытшкӧсса делӧяс министр бердын торъя тшӧктӧмъяс серти старшӧй инспекторӧн.

Пенсия вылӧ петӧма 1991-ӧд вося моз тӧлысьын подполковник званиеӧн.

Кулӧма 2009-ӧд вося моз тӧлысь 12-ӧд лунӧ, гуалӧма Кӧрткерӧс районса Додз сиктын.

## Гижан удж
Гижны босьтӧма 1976-ӧд восянь. Пенсия вылӧ петӧм бӧрын кутӧма гижны зільджыка. Уджалӧма милицейскӧй детектив да приключениеса повесьт жанръясын. Гижӧма татшӧм детектив повесьтъяс, кыдзи «При очевидных обстоятельствах», «Поиски Яг-Морта», «Кык керка костын», «Наян», «Только Лымва знает» да мукӧд. 2007-ӧд воын йӧзӧдӧма «Клад Аввакума» роман.

## Небӧгъяс

## Ӧшмӧсъяс
* ''Мартынов В. И.'' Парначев Александр Николаевич // Литераторы земли Коми: биобиблиографический словарь. — Сыктывкар, 2000. — С. 130—131.
* Коми тӧданінын А.Н. Парначёв гижӧдъяс
* Александр Парначев [редактор кыв] // «Войвыв кодзув». 1996. — 4 №. — Л.б. 28.
* Александр Николаевич Парначев [редактор кыв] // «Войвыв кодзув». 2012. — 7 №. — Л.б. 22.

## Ыстӧдъяс
Борис Дмитриевич Попов

**Попов Борис Дмитриевич** (1908—1984) — коми контр-адмирал. Батьыс — Дмитрий Попов — вӧлӧма Коми муын водзмӧстчысь общественникӧн, IV Канмуса думаын депутатӧн, Коми автономнӧй обласьт лӧсьӧдысьяс лыдысь. 

## Олан туй
Борис Попов чужӧма 1908-ӧд вося косму тӧлысь 12-ӧд лунӧ Вӧлӧгда губерняса Усть-Сысольск уездса Дереваннӧй вӧӧсьтын (ӧні — Кулӧмдін районса Дереваннӧй сикт). Велӧдчӧма земскӧй училищеын. 1926-ӧд вося арнас сдайтӧма экзаменъяс да пырӧма Фрунзе нима Ленинградса военно-морскӧй училищеӧ. Репетиторӧн став предмет сертиыс вӧлӧма Александра ыджыдджык чойыс.

Училишӧ помалӧм бӧрын 1930-ӧд воын сійӧс мӧдӧдӧмаӧсь Ылі Асыввывса военнӧй флотилияӧ. Служитӧма «Боровской» СКР-ын вахтаса начальникӧн, 1935-ӧд восянь — Ылі Асыввывса саридз вынъяслӧн штабын 4-ӧй отделысь 3-ӧд юкӧнса начальник. 1936-ӧд вося рака тӧлысьсянь лоӧма Тихӧй Океан флотса штабын боевӧй подготовка отделын начальниклы отсасьыс, а во мысти — «Резвый» эсминецса командирӧн. Хасан ты дорын тышкасигӧн Б. Я. Попов лоӧма Торъя могъяса Саридз отрядын штабса начальникӧн. 1940-ӧд вося йирым тӧлысьын штабса начальник, 1942-ӧд вося моз тӧлысьсянь – Тихӧй Океанса флотын эсминеч бригадаса командир, йирым тӧлысьсянь — штабса начальник, ТИхӧй океан флотса кокни вынъяслӧн отрядын командир. 1944-ӧд вося йирым тӧлысьын сылы сетӧма контр-адмирал звание.

Пуктӧма ыдыжд пай канмулысь задание вӧчигӧн: америкаса вавывса катеръяс прмиитӧмӧ.

1946-ӧд вося косму тӧлысьсянь Б. Поповӧс индӧма СССР-са Военно-морскӧй вынъяслӧн боевӧй подготовка Управленньӧса штабӧ начальникӧн, а моз тӧлысьсянь – Войвыв флотлӧн штабса начальникӧн. 1947-ӧд вося кӧч тӧлысьын Б. Д. Поповӧс вӧлі вуджӧдӧма Сьӧд саридз флотса тралъяслӧн 3-ӧй бригадаӧ командирӧн, а 1949-ӧд вося вӧльгым тӧлысьӧ контр-адмирал мунӧма запасӧ.

Кулӧма 1984-ӧд вося лӧддза-номъя тӧлысь 2-ӧд лунӧ Одессаын.

## Ошканпасъяс
* «Боевӧй заслугаясысь» медаль (1938)
* «1941—1945 воясӧ Айму вӧсна Ыджыд тышын Германия Вермӧмысь» медаль (1945)
* «Япония вермӧмысь» медаль (1945)
* Гӧрд Дӧрапаслӧн орден (кыкысь) (1945, 1946)
* Гӧрд Кодзувлӧн орден (1944)
* «Легион достойных» орден (АӦШ, 1946)

## Ӧшмӧсъяс
* http://respublika11.ru/2020/09/22/dalnevostochnyiy-lend-liz/ *Перова Л.* Дальневосточный ленд-лиз // Республика, 2020, кӧч тӧлысь 22-ӧд лун.
* Знаменитые люди Тихоокеанского флота. Биографический справочник. — СПб, 2011. — 388 с.

## Ыстӧдъяс
Гожся Олимпиада ворсӧмъяс (2020)

**Гожся Олимпиада ворсӧмъяс (2020)** (фр. Jeux Olympiques d'été de 2020, англ. 2020 Summer Olympics, яп. 2020年夏季オリンピック Нисэн нидзю: нэн Каки Оримпикку) — комын кыкӧд гожся Олимпиада ворсӧмъяс, кодъяс мунісны 2021-ӧд вося сора тӧлысь 23-ӧд лунсянь моз тӧлысь 8-ӧд лунӧдз Японияса Токио юркарын. Кӧсйӧны вӧлі нуӧдны 2020-ӧд воын, но COVID-19 пандемия вӧсна вуджӧдісны 1 во вылӧ.

## История
32-ӧд гожся Олимпиада ворсӧмъяс вылӧ локтӧма 200 гӧгӧр странаысь 11 сюрс спортсмен. Россияса сборнӧйын — 335 морт (таысь кындзи запасын кызь атлет). Тайӧ ёна унджык Рио-де-Жанейроса 2016-ӧд вося Олимпиада серти, кытчӧ вит во сайын допинг вӧсна эз лэдзны Россияысь уна спортсменӧс. Но сэк жӧ и этшаджык мукӧд ворсӧмсьыс. Сідз, Пекинса Олимпиадаын вермасьӧма Россияса 455 атлет. А ӧткодявны кӧ США-кӧд, налӧн командаыс Токиоын миян серти кык пӧв ыджыдджык.

Россияса сборнӧйын 150 мужичӧй да 185 нывбаба. Шӧркодь арлыдыс 27 арӧс. Медся том — 16 арӧса гимнастка Виктория Листунова. А верзьӧма спортын петкӧдчас 56 арӧса Инесса Меркулова.

335 спортсменысь ӧтдор Токиоӧ локтӧмаӧсь тренеръяс, федерацияясӧн веськӧдлысьяс, командаясӧн юрнуӧдысьяс, ковид-офицеръяс, массажистъяс, врачьяс, менеджеръяс, механикъяс, конюкъяс, операторъяс, ветеринаръяс да кык психолог. Делегацияас кӧсйылӧмаӧсь пыртны и священник Андрей Алексеевӧс, но бӧръя здукас бӧр киритӧмаӧсь.

Миян сборнӧйӧ спортсменъясыс веськалӧмаӧсь Россияса 49 регионысь. Медся уна, 91 морт — Москваысь, медся этша — Севастопольысь. Дзик ӧти морт, волейболистка Анна Лазарева — суйӧр сайысь (сійӧ ворсӧ Стамбулса «Фенербахчеын»).

Художественнӧй гимнастикаын вермасьӧны двӧйни — Дина да Арина Аверинаяс, триатлонын — Дмитрий да Игорь Полянский вокъяс, гандболын — Анна Вяхирева да Полина Кузнецова чойяс. Варччыны мӧдасны кык Дарья Устинова (ӧтиыс уялӧ крольӧн, мӧдыс — мыш вылас). Фехтованиеын петкӧдчас Россияса Олимпийскӧй комитетӧн веськӧдлысь Станислав Поздняковлӧн София нылыс.

Россияса сборнӧйын Олимпиадаса 24 чемпион, спортса 139 заслуженнӧй, 136 войтыркост тшупӧда да 54 мастер, мастерӧ 4 кандидат. Куимлӧн —  спортса медвылыс разряд.

Миян спортсменъяс медальяс вӧсна вермасьӧны 83 прӧчент спорт сикасын. Некод оз петкӧдчы бейсболын, софтболын, ыджыд баскетболын, турун выв хоккейын, футболын, гольфын, скейтбордингын да сёрфингын.

Рочмуса команда вермасьӧ Токиоын Олимпиадаса еджыд дӧрапас да кып пыдди Чайковскийлӧн концертысь шылад улын.

Гожся Олимпиада-2020 вылын Комиысь некод абу. Сэтчӧ вермӧма веськавны Ижкарысь Мария Черепанова, коді ворсӧ баскетболӧн Сыктывкарса «Ника» клубын, но Токиоӧ мунӧм водзвылын сійӧ доймӧма. Вӧлӧма позянлун веськавны сборнӧйӧ республикаса варччысьяслӧн, но абу сяммӧмаӧсь бура петкӧдчыны.

## Медальяс юклӧм
Медальяс юксисны татшӧм ногӧн:

## Ӧшмӧсъяс
* http://komikerka.ru/archives/6151 Комиысь Токиоын некод абу // Коми му, 2021.07.29-ӧд лун

## Ыстӧдъяс
Джон Гордон Коутс

**Джон Гордон Коутс** (1918—2006) — коми литература туялысь.

## Олан туй
Чужӧма 1918-ӧд вося моз тӧлысь 8-ӧд лунӧ Англияын Йорк карувса Эйкорум грездын. 1940-ӧд воын помалӧма Кембридж университет. Айму вӧсна Ыджыд тыш кадӧ лоӧма разведкаса офицерӧн, коді кывкутӧма немеч военнопленнӧйясӧс юасьӧмысь.

Кулӧма 2006-ӧд вося ӧшым тӧлысь 25-ӧд лунӧ.

## Туясян удж
## Небӧгъяс
## Ӧшмӧсъяс
## Ыстӧдъяс
Кривощёкова-Гантман Антонида Семёновна

**Кривощёкова-Гантман Антонида Семёновна** (1921—1995) — перым коми кыв туялысь.

## Олан туй
Антонида Кривощёкова чужӧма 1921-ӧд вося моз тӧлысь 17-ӧд лунӧ Перым губерняса Соликамск уездысь Юсьва вӧлӧсьтувса Вижелово грездын (ӧні — Перым Коми кытшса Юсьва районын).

Кулӧма 1995-ӧд вося ода-кора тӧлысь 31-ӧд лунӧ.

## Туялан удж

## Туялан небӧгъяс
* Кривощёкова-Гантман А. С. Коми-пермяцкий язык. Пермь, 1961.
* Кривощёкова-Гантман А. С. Откуда эти названия? Пермь, 1973.
* Баталова Р. М., Кривощёкова-Гантман А. С. Коми-пермяцко-русский словарь. М., 1985.
* Кривощёкова-Гантман А. С. Географические названия Верхнего Прикамья. Пермь, 1983.
* Баталова Р. М., Кривощёкова-Гантман А. С. Коми-пермяцко-русский орфографический словарь. Кудымкар, 1992.
* Кривощёкова-Гантман А. С. Собрание сочинений в 2 тт. Пермь, 2006.

## Ӧшмӧсъяс
* «Пермский край: энциклопедия» сайтын А.С. Кривощёкова-Гантман йылысь

## Ыстӧдъяс
Засухин Андрей Викторович

**Засухин Андрей Викторович** (1976) — коми артист.

## Олан туй
Андрей Засухин чужӧма Коми АССР-ын Сыктывдін районса Сёська сиктын 1976-ӧд вося кӧч тӧлысь 6-ӧд лунӧ. Помалӧма Сёськаса нетыр школа (1991), Искусствояс гимназия (1993), Сыктывкарса искусствояс училишӧысь актёрскӧй юкӧн (1998). Студентӧн, на 1993-ӧд восянь, ворсӧма Фольклор театрын (ӧні шусьӧ Коми Республикаса вужвойтырлӧн шылада-драмаа театр). 2002—2006-ӧд воясӧ уджысь орӧдчытӧг велӧдчӧма Ярославльын канмуса театральнӧй институтлӧн «драмаа театрса да киноса артист» факультетын.

## Театрын ворсысь
* Гертруд Матев («Выль капитан»);
* Пётр Васильевич («Дона козин»);
* Генерал-камергер («Шуйгун»);
* Чирков / Н.Станиславский («Югыд кодзув»;
* Яков Яковлевич, совхоз юкӧнӧн веськӧдлысь («Горш тулыс»);
* Иван Назарович, следователь («Туй дор бадь»);
* Петя Вась («Ставсьыс мыжаыс Париж»);
* Галев («Му вежан лун»);
* Данил, Марпа пи («Куим вожа тополь»);
* Ӧнджа Як («Ыджыд Перым да Мӧскуа»);
* Павел («Дачникъяс»);
* Юмшан («Эжва Перымса зонка»);
* Семён («Льӧм пу дорын аддзысьлӧмъяс»);
* Пиля («Дзугйын»);
* Федя Мелехин («Но-о, биа бордаяс!»);
* Алексей Жуков («Ар — гӧтрасян кад»);
* Иван («Анисья»);
* Михаил («Ош рӧдвуж»);
* Саня («Макар Васька – сиктса зон»);
* Тима («Му югыдӧй менам»);
* Юрик («Коркӧ муса, коркӧ абу»);
* Вэре («Ясӧвӧй»);
* Федя («Прӧщай, любовь?!»);
* Митрей («Алло… Тайӧ Макар»);
* Николай Вавилов («Гӧтрась, пиӧ, гӧтрась»);
* Кӧчиморт («Парма лов»);
* Зон («Кӧні озырлуныд, батьӧ?»);
* Кольӧ («Кимӧститчысьяс»);
* Альдемаро («Йӧкты, муслун!»);
* Иван («Нагай лэбач»);
* Дюла («Садьмы да сьыв!»), да мукӧд.

## Ӧшканпасъяс
* культура да искусств юкӧнын Коми Республикаса Веськӧдлан котырлӧн В.А. Савин нима премия босьтысь (2006) — «Но-о, биа бордаяс!» спектакльысь
* Коми Республикаса Почёта грамота (2011)
* Коми Республикаса Веськӧдлан котырлӧн премия босьтысь (2012) — «Ясӧвӧй» спектакльысь
* Коми Республикаса культураын почёта уджалысь

## Ӧшмӧсъяс
* Коми Республикаса вужвойтырлӧн шылада-драмаа театрын А.В. Засухин йылысь
* Календарь знаменательных и памятных дат Сыктывдинского района на 2021 год. — Выльгорт, 2020.

## Ыстӧдъяс
Калинин Александр Иванович

**Калинин Александр Иванович** (1901—1985) — авиацияса генерал-майор.

## Олан туй
Александр Калинин чужӧма 1901-ӧд вося кӧч тӧлысь 7-ӧд лунӧ (важ стиль серти — моз тӧлысь 24-ӧд лунӧ) Кардор губерняса Мозын уездысь Веньдінын (ӧні Удора районса Вендін грезд) крестьянин семьяын. Быдмӧма дед-баб дорас. 1912-ӧд воын помалӧма Вендінын вичкобердса школа, 1916-ӧд воын Яренскын вылыс начальнӧй училишӧ земстволӧн стипендия вылӧ.

Гражданскӧй тыш кадӧ ас кӧсйӧм серти пырӧма Гӧрд Армияӧ. Велӧдчӧма лыйсьыны винтовкаысь да пулемётысь. Тышкасьӧма Йӧртымдінса партизан котырын Коми муын (Ву вожын), сэсся Ву-Мозынса полккӧд Войвыв Вына вожын, Юденичлы паныд Петроград дорын да Польшаса фронтын.

Велӧдчӧма военнӧй велӧдчанінъясын. Помалӧма Гӧрд Октябр нима артиллеристъяслысь 1-дза Ленинградса школа (1921—1924), лётчик-наблюдательяслысь Ленинградса военнӧй школа (1926—1927). 1930-ӧд вося рака тӧлысьсянь Жуковский нима военнӧ-воздушнӧй академияын велӧдчысь, помалӧма 1944-ӧд воын — дипломсӧ дорйӧма **5** вылӧ «авиавооружение» специальносьт серти. 1938-ӧд воын сійӧс наградитӧмаӧсь секундомеръяса ки вылӧ часіӧн да «РККА-лы XX во» юбилейнӧй медальӧн.

1935-ӧд восянь Гӧрд Армияса Военнӧ-Воздушнӧй Вынъяслӧн Шӧр веськӧдланінын инженерса веськӧдлан должносьтъяын: отделса начальниксянь быдмӧма Гӧрд Армияса Военнӧ-Воздушнӧй Вынъяслӧн вооружение да боеприпас заказ серти Управленньӧын начальникӧс вежысьӧдз; эксперталӧма.

Айму вӧсна Ыджыд тыш кадӧ вӧлӧма 1-дза рангса военнӧй инженер должносьтын. Война кадӧ вӧлӧма боевӧй лэбалӧм серти экспертӧн, вынсьӧдӧма медбур образечьяс. 1944-ӧд вося моз тӧлысь 2-ӧд лунӧ сылы сетӧма авиацияса генерал-майор звание.

Война бӧрын вӧлӧма ССССР-са Военнӧ-Воздушнӧй Вынъясын веськӧдлан должносьтъясын.

1953—1959-ӧд воясын вӧлӧма Китайса Пекинын вузасян петкӧдчанінса уполномоченнӧйӧн. Отсасьӧмысь сылы вӧлі сетӧма медаль да Почёта грамота, кодӧс кырымалӧма Чжоу Энь Лай. Отставкаӧ петӧма 1960-ӧд воын.

Бӧръя воясас нуӧдӧма патриотическӧй удж том йӧз пӧвстын.

Кулӧма Москваын 1985-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 19-ӧд лунӧ. Пӧима урнасӧ гуалӧма ыджыдджык вок Михаилыслӧн гуӧ Сыктывкарса шойнаын.

## Ошканпасъяс
* «РККА-лы XX во» юбилейнӧй медаль (1938)

Айму вӧсна Ыджыд тыш кадӧ зільӧмысь сылы сетӧма 23 орден да медаль, на лыдын:
* Ленин орден
* Гӧрд Дӧрапаслӧн орден (куимысь)
* Уджвывса Гӧрд Дӧрапас орден
* Гӧрд Кодзувлӧн орден (кыкысь)
* I тшупӧда Айму тыш орден

## Паметь
* Вендінын метеостанция керкаса стенмӧ, кодӧс восьтӧма сылӧн батьыс, 1987-ӧд воын ӧшӧдӧма казьтылана пӧв: «Памятная доска установлена в честь земляка-удорчанина генерала-майора авиации Калинина Александра Ивановича».

## Ӧшмӧсъяс
* *Калинин Н. С.* Трудовая доблесть и гордость Удорского района. — Сыктывкар, 2015. — С. 344—346.
* Книга Памяти Республики Коми. Т. 5. — Сыктывкар, 1997. — С. 9.
* *Улитин А.* Олöмсö сиис авиациялы // Войвыв кодзув. 1979. 8 №. Л.б. 52—53.
* *Александров А.* Калинин Александр Иванович // Республика Коми: энциклопедия в 3-х т. — Сыктывкар, 1999. — Т. 2. — С. 54—55.

## Ыстӧдъяс
Каравом (Заполярнӧй район)

**Каравом** () — Яран асвеськӧдлан кытшын посёлок, Заполярнӧй районса Кара сикт сӧветлӧн шӧрсикт.

## Ним артмӧм
Посёлок ним артмӧма «Харёй яха» ю нимысь. Яран кывйысь вуджӧдсьӧ кыдзи «чукыля ю».

## География
Посёлок пукалӧ Кара губаса асыввыв берегын. Посёлоксянь Наръяна-Марӧдз 520 км, Вӧркута карӧдз — 200 км, Салехарӧдз — 310 км.

Посёлокын вит улича: Выль, Тыдор, Лунвыв, Шӧр да Тундраса.

## История
Архив документъясын нимыс медводдзаысь казьтыштӧма 1932-ӧд воын. 1930-ӧд воясын вӧлӧма тані колхозлӧн ӧти керка, йӧзыс олӧмаӧсь чомъясын.

1951-ӧд воын куим орчча колхозысь — «Наръяна Кара», «Кара-Харбей» да Смидович нима — вӧлі котыртӧма кӧр видзысьяслысь «Красный Октябрь» колхоз.

## Велӧдӧм

## Культура
## Овмӧс
Йӧзыс медшӧр уджыс — кӧр видзӧм да чери кыйӧм. Каравомын «Гӧрд октябр» видз-му овмӧс-кооперативлӧн базаыс.

Посёлокын 2013-ӧд восянь уджалӧ МТС сотӧвӧй оператор.
 
## Туй
Каравомӧ ӧтчыдысь вежоннас лэбалӧ Наръян-Марсянь АН-2 самолёт либӧ МИ-8 вертолёт. Сёян-юан вайӧны саридз вомӧн йи воссьӧм бӧрын, а сідзжӧ гусеничнӧй транспортӧн тӧвнас да гожӧмнас Вӧркутасянь.

## Тӧдчана йӧз
* Валей Лукерия Александровна (1953) — гижысь.

## Тӧдчанаинъяс

## Ӧшмӧсъяс
* «Заполярнӧй район» сайтын Кара сикт сӧвет (рочӧн)
* «Кара сикт сӧвет» муниципальнӧй юкӧнлӧн сайт (рочӧн)

## Ыстӧдъяс
Валей Лукерия Александровна

**Валей Лукерия Александровна** (1953) — коми, роч да яран кывъяс вылын гижысь.

## Олан туй
Лукерия Валей чужӧма 1953-ӧд вося ӧшым тӧлысь 20-ӧд лунӧ Ыджыдмуса тундраын Урал из дорын колва-яран семьяын. Батьыс — Валей Александр Дмитриевич (Няравэй), мамыс — Мария Симоновна (Тайбарей). Быдмӧма Яран асвеськӧдлан кытш Каравом посёлокын, велӧдчӧма Каравомын да Амдермаса шӧр школаын.

Помалӧма И. П. Выучейский нима Наръян-Марса педагогика училишӧ, А. И. Герцен нима Ленинградса педагогика институт, М. Горький нима литературной институт Москваын да Сыктывкарса канму университетса филология факультетысь коми юкӧн. Уджавлӧма Яран кытшса «Заполярье» телерадиовещательнӧй компанияын корреспондентӧн, кӧні дасьтӧма яран да роч кывъяс вылын уджтасъяс, редакторалӧма «Чужан му вылын» коми кывъя уджтасын. Методисталӧ Яран асьвеськӧдлан кытшса Этнокультурнӧй шӧринлӧн литература юкӧнын.

## Гижан удж
Гижӧ коми, роч да яран кывъяс вылын. Комиӧн кывбуръясыс да всиьтъясыс петавлісны «Войвыв кодзув» журналын.

Медводдза кывбуръясыс петӧмаӧсь «Дружба народов» журналын 1977-ӧд воын (3 №). 

Йӧзӧдлӧма гижӧдъяссӧ «Дружба народов», «Север», «Литературная учёба» да «Полярная звезда» журналъясын, «Заполярье» литература альманахын (4-9 №), челядьлы «Пунушка» журналын, «Здесь добром земля согрета» (2008) да «Литературная карта НАО» (2009) чукӧръясын. Редактируйтӧма челядьлы да томуловлы «Молодые голоса тундры» да мукӧд небӧг.

Сылӧн петавлӧмаӧсь «Золотое солнце» (2002), «Голос кочевий» (2003), «Улыбка белолицей ночи» (2005), «Большое кочевье» (2006), «На ладонях тундровых просторов» (2007) да «Прочен остов чума» (2012) небӧгъяс.

2002-ӧд восянь веськӧдлӧ челядьлы «Суюкоця» (Кӧрпи) литература котырӧн. Дасьтӧма литератураысь «Суюкоця» методическӧй вӧзйӧмъяс (2004).

## Небӧгъяс
* Золотое солнце (2002)
* Голос кочевий (2003)
* Улыбка белолицей ночи (2005)
* Большое кочевье (2006)
* На ладонях тундровых просторов (2007)
* Прочен остов чума: поэзия, проза. — Нарьян-Мар: Этнокультурный центр НАО, 2012. — 200 с.

## Ошканпасъяс

## Ӧшмӧсъяс
* Этнокультурнӧй шӧрин сайтын Л. А. Валей йылысь
* Валей Лукерья Александровна // *Огрызко В. В.* Ненецкая литература. — М., 2003. — С. 311.

## Ыстӧдъяс
Плосков Иван Александрович

**Плосков Иван Александрович** (1951—2021) — коми фольклор туялысь.

## Олан туй
Иван Плосков чужӧма 1951-ӧд вося моз тӧлысь 18-ӧд лунӧ Луздор районса Лэтка сиктын. Велӧдчылӧма Сыктывкарса канму университетлӧн филология юкӧнын. Стажируйтчылӧма Ленинградса университетлӧн роч литература кафедраын. 1981-ӧд восянь зільӧма Коми наука шӧринлӧн Кыв, литература да история институтын.

Кулӧма 2021-ӧд вося кӧч тӧлысь 29-ӧд лунӧ Сыктывкарын.

## Туялан удж
Туялӧма коми мифология, мойдъяс, туялысьяслысь олӧм да наукаӧ пай пуктӧм. Йӧзӧдӧма некымын небӧг, на лыдын: П.Г. Доронинӧн чукӧртӧм коми мойдъяс (2004, мукӧдыскӧд ӧтвылысь), «Коми гижан культура панысьяс» (2002, Е.А. Цыпановкӧд ӧтвылысь), «Коми сказка и ее герои» (2005), «Коми фольклорная традиция и история изучения устной прозы»  (2006, мукӧдкӧд ӧтвылысь), да мукӧд.

## Туялан небӧгъяс
* *Плосков И.А.*, ''Цыпанов Е.А.'' Коми гижан культура панысьяс. — Сыктывкар: Изд-во Коми НЦ УрО РАН, 2002.
* Мойд небӧг. Книга сказок: Сказки, собранные Павлом Дорониным (К 100-летию со дня рождения П.Г. Доронина, ученого-историка, писателя, литературного критика, фольклориста) / Сост. ''О.И. Уляшев'', ''В.М. Кудряшова'', *И.А. Плосков*. — Сыктывкар: Коми кн. изд-во, 2004. — 464 с.
* *Плосков И.А.* Коми сказка и ее персонажи. — Сыктывкар: КРИРОиПК, 2005. — 122 с.
* *Плосков И.А.*, ''Рочев Ю.Г.'', *Рассыхаев А.Н.* Коми фольклорная традиция и история изучения устной прозы. — Сыктывкар: Изд-во КРИРОиПК, 2005. — 107 с.

## Ошканпасъяс

## Ӧшмӧсъяс
* Ученые Института языка, литературы и истории Коми научного центра УрО РАН: Биографический справочник / Сост. И.Л. Жеребцов. — Сыктывкар, 2000. — 212 с.

## Ыстӧдъяс
Рогачёв Михаил Борисович

**Рогачёв Михаил Борисович** (1952—2021) — коми историк-туялысь, общественнӧй удж вӧчысь.

## Олан туй
Михаил Рочачёв чужӧма 1952-ӧд вося кӧч тӧлысь 29-ӧд лунӧ Ригаын.

Ленинградса канму университетысь история факультет помалӧм бӧрын 1975-ӧд воын рапределение серти локтӧма Комиӧ. 1975—1976-ӧд воясын велӧдӧма Емдін районса Туискерӧсса школаын. 1979-ӧд воын помалӧма СССР-са наукаяс академиялӧн Коми филиалса аспирантура. Аспирантураын велӧдчӧм бӧрас 1979—1992-ӧд воясын зільӧма Кыв, литература да история институтын.

Дас воысь дырджык, 1992—2009-ӧд воясын, вӧлӧма директорӧс вежысьӧн, история велӧдысьӧн Сыктывкар университетбердса лицейын.

Кулӧма 2021-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 3-ӧд лунӧ Петыркарын коронавирусысь (COVID-19).

## Туялан удж

2005-ӧд воын Сыктывкарса канму унивеситетын дорйӧма история наукаясса кандидат ним вылӧ диссертация «Депортированные польские граждане в Коми АССР в 1940—1944 годах» тема серти.

2000-ӧд вояссянь — политическӧй репрессияяс улӧ веськалӧм йӧзлӧн Коми Республикаса «Покаяние» мартирологлӧн медшӧр редактор. 1998-ӧд восянь 2013-ӧд воӧдз дасьтӧма 10 том (12 том да 20 небӧг 2017-ӧд во кежлӧ).

## Общественнӧй удж
1989—2007-ӧд воясын веськӧдлӧма «Мемориал» общественнӧй котырлӧн Сыктывкарса юкӧнӧн.

2000-ӧд восянь — политическӧй репрессияяс улӧ веськалӧм йӧзлӧн Коми Республикаса «Покаяние» общественнӧй фондса правленньӧын веськӧдлысь. Сідзжӧ вӧлі пырӧ  «Мемориал» фондлӧн ставмирса правленньӧӧ.

## Небӧгъяс

## Ошканпасъяс
* Коми Республикаса нимӧдана уджалысь (2002)
* Роч православнӧй вичкоса вежа морт Макарийлӧн орден
* «Польша водзын заслугаясысь» кавадер крестлӧн орден(Польша)
* «Егор Гайдар нима премия» (2011, вӧльгым тӧлысь 14-ӧд лун)
* «Коми Республика водзын заслугаясысь» торъялана пас (2012)
* «Лихачёв нима фондлӧн премия» (2013)

## Ӧшмӧсъяс
* ''Жеребцов И.'' Печальная новость. Ушел из жизни Михаил Борисович Рогачев // Кыв, литература да история институтлӧн сайт (рочӧн; 2021.07.01 лун)
* «Биография. ру» сайт

## Ыстӧдъяс
Смилингис Анатолий Антонович

**Смилингис Анатолий Антонович** (1927—2021) — асму туялысь, историк, турист.

## Олан туй
Анатолий Смилингис чужӧма 1927-ӧд вося йирым тӧлысь 4-ӧд лунӧ Литваса Плунге карын велӧдысьяслӧн семьяын. 1941-ӧд вося лӧддза-номъя тӧлысь 4-ӧд лунӧ сійӧс бать-мамыскӧд да чойыскӧд депортируйтӧмаӧсь. Репрессия улӧ веськалӧм батьсӧ сэсся абу аддзылӧмаӧсь. Чойыскӧд да мамыскӧд, Анатолий Смилингис 1941-ӧд воын веськалӧма Кӧрткерӧс районса мӧд участокӧ. Дас нёль арӧса зон олӧма зэв сьӧкыда, некымынысь вӧлӧма кулан выйын. Мамыс 1943 воын кулӧма Човса тюрмаын, Рита чойсӧ мӧдӧдӧмаӧсь школа-интернатӧ (а сэсся гусьӧн тӧдтӧм йӧз нуӧмаӧсь Литваӧ).

Спецпоселениеысь мездӧм бӧрын А.А. Смилингис кольччӧма овны да уджавны Кӧрткерӧсӧ. Уджалӧма больничаын завхозӧн, бухгалтералӧма. Нелямын воысь дырджык веськӧдлӧма Кӧрткерӧс районса пионер керкаӧн (ӧні — челядьлы содтӧд тӧдӧмлун сетан Кӧрткерӧс районса шӧрин).

Кулӧма 2021-ӧд вося лӧддза-номъя тӧлысь 18-ӧд лунӧ Кӧрткерӧсын.

## Туялан удж
Пионер керкаын директоралігӧн туялӧма чужан мусӧ. А.А. Смилингисӧс шуӧны туристъяслы «Белка» клуб лӧсьӧдысьяс пиысь ӧтиӧн. «Белка» клуб лӧсьӧдӧм бӧрын школьникъяскӧд кытшовтӧма став Коми мусӧ, уналаӧ волӧмаӧсь и подӧн, и кывтӧмӧн. Ӧктӧмаӧсь изъяс, тӧдмалӧмаӧсь вӧр-ва, гижалӧмаӧсь олӧма йӧзсянь война да репрессия йылысь казьтылӧмъяс. Сылӧн водзмӧстчӧмӧн Кӧрткерӧс районын восьтӧма Сусъёль, Пианько, Лымва заказникъяс.

Туялӧма ГУЛАГ-лысь историясӧ. Унатор Анатолий Смилингис вӧчӧма, медым мыжтӧг мыждӧмаяслысь паметьсӧ видзны йӧз сьӧлӧмын. Туясьӧмъяс бӧрын сійӧ корсьӧма тыдавтӧм нин шойнаяс, индӧма найӧс картаясӧ, сувтӧдӧма казьтылан пасъяс, кытчӧ ӧнія кадӧ волывлӧны став мир пасьталаысь кулӧмаяслӧн рӧдвужыс.

Аслас гӧтырыскӧд – Людмила Николаевна Королёвакӧд – А.А. Смилингис туялӧма коми йӧзлысь важся оласногсӧ, висервожса фольклор да печканъяс, коми пасъяс.

Анатолий Смилингис — Вӧр-ва видзан ставроссияса обществолӧн почёта член, Челядь туризм да краеведениеысь ставмирса академияса академик.

## Ошканпасъяс
* Коми АССР-са культураын нимӧдана уджалысь (1990)
* Кӧрткерӧс районса Почёта гражданин (2011)
* «Уджвывса ветеран» медаль (1983)
* «В.И. Ленинлы 100 во тыригкежлӧ» медаль (1970)
* «Айму вӧсна Ыджыд тыш кадӧ бур уджысь» медаль (1994)
* «Уджын бура петкӧдчӧмысь» медаль (1997)
* «Челядь туризмлы верносьтысь» медаль (2007)
* Вӧр-ва видзан ставроссияса обществолӧн Ыджыд казьтылана медаль (1982)

## Ӧшмӧсъяс
* http://respublika11.ru/2017/10/09/kraeved-anatoliy-smilingis-v-komi-ya-vyiros-i-zdes-ya-nuzhen-lyudyam/ *Артеев А.* Краевед Анатолий Смилингис: «В Коми я вырос, и здесь я нужен людям» // Республика, 2017. 9 окт. (рочӧн).
* https://ourreg.ru/2017/11/27/nesushhij-krest-svoj/ *Артеев А.А.* Несущий крест свой // Регион. 2017. 27 нояб. (рочӧн)

## Ыстӧдъяс
Филатова Марина Георгиевна

**Филатова Марина Георгиевна** (1943—2021) — телевидениеса Сыктывкар студияса диктор, Россия Федерацияса культураын нимӧдана уджалысь.

## Олан туй
Марина Филатова чужӧма Воронеж обласьтын Талица районса Каверино сиктын 1943-ӧд вося ӧшым тӧлысь 18-ӧд лунӧ. Сыктывкарын 1957-ӧд восянь. Помалӧма Коми канмуса педагогика институт (1975). 1964-ӧд воын конкурс серти пырӧма уджавны сӧмын на воссьӧм телевидениеса Сыктывкар студияӧ. Нуӧдӧма челядьлы «Занимательная азбука» да «Путешествие в сказку» уджтасъяс, общественнӧ-политическӧй да художественнӧй передачаяс, юӧр сетан «Панорама республики» и с.в. 

1971 да 1975-ӧд воясын велӧдчӧма Москваын Шӧр телевидениелӧн Уджсикас сӧвмӧдан институтын. 1991-ӧд восянь веськӧдлӧма уджтасъяс отделӧн. «Коми гор» телерадиокомпанияын уджалӧма 40 сайӧ во, на пиысь комын во чӧж снимайтчӧма передачаясын.

Кулӧма 2021-ӧд вося йирым тӧлысь 8-ӧд лунӧ.

## Наградаяс
* «Телевидениеса отличник» пас (1984)
* Коми Республикаса культураын нимӧдана уджалысь (1994)
* Россия Федерацияса культураын нимӧдана уджалысь (1999)

## Ӧшмӧсъяс
* Филатова Марина Георгиевна // Республика Коми: Энциклопедия: в 3-х т. — Сыктывкар, 2000. — Т. 3. — С. 247.

## Ыстӧдъяс
Филиппов Дмитрий Тимофеевич

**Филиппов Дмитрий Тимофеевич** (1930—2017) — Социалистическӧй Уджвывса Герой, шахтёр-машинист.

## Олан туй
Дмитрий Филиппов чужӧма Коми АССР-ын Печора районса (ӧні — Ускар каркытш) Лыжавом сиктын 1930-ӧд вося вӧльгым тӧлысь 15-ӧд лунӧ. Школаын 7 класс помалӧм бӧрын уджалӧма «Выль олӧм» колхозын. 

1949-ӧд воын локтӧма Воркутаӧ. 3-ӧд номера Ремесленнӧй училишӧ (ӧні — Вӧркутса политехническӧй техникум) помалӧм бӧрын 1951—1968-ӧд воясын уджалӧма «Капитальная» 1-дза номера шахтаын (сёрӧнджык кутіс шусьыны «Воркутуголь» комбинатса «Востокуголь» трестысь «Воркутинская» шахта) врубӧвӧй машинаса машинистӧн, сэсся изшом комбайнса машинистӧн. Сьӧкыда доймалӧм бӧрын 1969-ӧд восянь уджалӧма «Воркутинская» шахтаын лэптан установкаса машинистӧн. 1973-ӧд воын 1-дза номера «Капитальная» да 40-ӧд номера шахтаяс подув вылын вӧлі вӧчӧма да восьтӧма «Воркутинская» шахта. Ставнас шахтаын уджалӧма 32 во.

Уджын ыджыд вермӧмъясысь СССР-са Вылыс Сӧветысь Президиум шуӧмӧн 1966-ӧд вося лӧддза-номъя тӧлысь 29-ӧд лунӧ Д.Т. Филипповлы сетісны Социалистическӧй Уджвывса Геройлысь ним, Ленин орден да «Чарла да мӧлӧт» медаль. Сыкӧд ӧти кадӧ тайӧ жӧ нимсӧ сетӧма нӧшта куим вӧркутаса олысьлы.

Олӧма Уква карын. Кулӧма Укваын 2017-ӧд вося моз тӧлысь 20-ӧд лунӧ.

## Депутат
Воркутаса олысьяс бӧрйылӧмаӧсь сійӧс Коми АССР-са Вылыс Сӧветӧ да СССР-са Вылыс Сӧветӧ (6-ӧд созыв) депутатӧн.

## Наградаяс
* «Шахтёр слава» морӧсвывса пас (куимнан тшупӧд)
* СССР-са Почёта шахтёр (1962)  
* Социалистическӧй Уджвывса Герой (1966)
* Ленин орден (350695 №-а)
* «Чарла да мӧлӧт» медаль (12209 №-а)
* Вӧркута карса Почёта гражданин (1968)
* «Уджвывса ветеран» медаль
* «Доблестнӧй уджысь (Воинскӧй доблесьтысь). В. И. Ленин чужӧмсянь 100 во тыриг кежлӧ» юбилейнӧй медаль

## Ӧшмӧсъяс
* *Акакиева Т.* Филиппов Дмитрий Тимофеевич // Республика Коми: Энциклопедия: в 3-х т. — Сыктывкар, 2000. — Т. 3. — С. 247.
* «Герои страны» проект
* Музалевский М. В. Герои Социалистического Труда. Биобиблиографический словарь. — М.: РИЦ «Кавалер», 2008. — 200 с.

## Ыстӧдъяс
Кольчурин Василий Григорьевич

**Кольчурин Василий Григорьевич** (1961) — перым коми гижысь-сатирик.

## Олан туй
Василий Кольчурин чужӧма 1961-ӧд вося йирым тӧлысь 8-ӧд лунӧ Кудымкар районса Белоев сикт сӧвет улӧ пырысь Мечкор грездын. Медводдза классӧ велӧдчӧма Мечкорса школаын, 1972-ӧд восянь 1977-ӧд воӧдз – Отевса кӧкъямысвося школаын, 1977-ӧд восянь 1979-ӧд воӧдз – Белоевса шӧр школаын. Помалӧма Перымса канму педагогика институтлӧн филология факультетысь перым коми-роч юкӧн (1984). Нёль во уджалӧма Пятина школаын, 1988—1995-ӧд воясын – Кудымкар районса Егоровскӧй шӧр школаын. 1995-ӧд восянь журналисталӧма: гижӧма перым коми да роч кывйӧн «Парма» кытшса газетын, дасьтӧма «Коми говк» юкӧн.

Олӧ Кудымкарын.

## Гижан удж
Гижисьлӧн медводдза кывбуръясыс чужисны школаын велӧдчигӧн, кор сылы вӧлӧма 13 арӧс. Медводдза висьтсӧ — «Медбӧрья греххез» — вӧлі йӧзӧдӧма 1981-ӧд воын «По ленинскому пути» газетын. Тайӧ жӧ ним улын 2002-ӧд воын Перым-Коми кытшса небӧг лэдзанінын петӧма медводдза небӧг. Сэтчӧ пырисны неыджыд висьтъяс, эссе, кывбуръяс, шмонитаан гижӧдъяс, бывальщинаяс, кодъяс матынӧсь йӧзкостса висьталӧмъяслы.

Гижӧдъясыс петавлісны «Парма» газетын, «Бичирок», «Иньва» да «Тыра ӧшымӧс» литературно-художественнӧй чукӧръясын.

Мӧд небӧг — «Адззисьлытӧдз, старик!» (2013) — гижӧд чукӧр, кытчӧ пыртӧма коми да роч кывъя шмонитана висьтъяс, а сідзжӧ мифологическӧй персонажъяс йылысь йӧзкостса висьталӧмъяс, кодъясӧс автор мичмӧдӧма ас кывнас.

Коймӧд небӧгыс — «Эн осудит менӧ, мамок».

Унаысь пырӧдчывлӧма журналистъяслӧн кытшса, обласьтса да ставроссияса конкурсъясӧ. Вермывлӧма финн-йӧгра прессалӧн I ставроссияса конкурсын «Хранители традиций» нимпасын (2003).

Вермӧма «ЛИФФТ-2018» III-ӧд ставмирса Евразийскӧй литературнӧй конкурсын «Проза. Короткий рассказ» нимпасын (сетӧма эзысь медаль да диплом) (Сочи, 2018-ӧд вося ода-кора тӧлысь).

2013-ӧд восянь пырӧ Россияса гижысь котырӧ.

## Небӧгъяс
* Медбӧрья греххез. — Кудымкар, 2002.
* Адззисьлытӧдз, старик!: висьтъяс. — Кудымкар, 2013.
* Эн осудит менӧ, мамок. — Кудымкар, 2021.

## Ӧшмӧсъяс
* Перым-Коми кытшса небӧгаин (рочӧн)
* Коми-пермяцкие писатели: Биографический справочник для образовательных учреждений. В 2 ч. Часть II. / Авт.-сост.: *Н. А. Мальцева*. — Кудымкар, 2006. — С. 19.
* Ф.Ф. Павленков нима Белоев районса шӧр небӧгаин (рочӧн)

## Ыстӧдъяс
Кокконен Паула

**Кокконен Паула Риитта Хелена** (финн кыв: Kokkonen Paula Riitta Helena) (1951) — финн лингвист, коми кыв туялысь, философияса магистр.

## Олан туй
Паула Кокконен чужӧма 1951-ӧд вося йирым тӧлысь 4-ӧд лунӧ Суомиын Сяяминка инын. 1981-ӧд воын помалӧма Хельсинкиса университет «Финн-йӧгра кывъяс» специальносьт серти, шедӧдӧма философияса магистр ним. Велӧдчӧм бӧрын водзӧ туясьӧма: вӧлӧма туялысьӧн Финляндияса кывъяс туясян шӧринын (1987—1989), Финляндияса наукаяс академияын (1991—1992). Уджалӧма ассистентӧн Хельсинки университетса финн-йӧгра юкӧнын (1989—1991, 2004), М.А. Кастрен нима котырын секретарӧн (1990—1991).

1989-ӧд восянь 1998-ӧд воӧдз велӧдӧма финн кыв иностранечьяслы курсъяс дырйи, на лыдын Россияса финн-йӧгра регионъясын. 1994-ӧд восянь 2002-ӧд воӧдз уджалӧма Сыктывкарса канму университетын финн-йӧгра факультетса коми да финн-йӧгра кыв туялан кафедраын доцент должносьтын. 

2004-ӧд восянь 2012-ӧд воӧдз сектретаритӧма Финн-йӧгра котырын (Хельсинки). 2012-2015-ӧд воясын велӧдӧма финн кыв Петыркарса канму университетын. 2015-ӧд восянь дасьтӧ кыккывъя электроннӧй кывкудъяс (Komi-suomi-sanakirjahanke), а сідзжӧ пырӧдчӧ ыджыд проектӧ, мый котыртӧма вӧлі Норвегияса Арктика университетысь Саами кывлы технология Шӧринӧн (Giellatekno).

## Туясян удж
## Небӧгъяс
## Ошканпасъяс
## Ӧшмӧсъяс
* *Пунегова Г.В.* Кокконен Паула Риитта Хелена // Исследователи коми языка: Биобиблиографический указатель. — Сыктывкар: ООО «Анбур», 2017. — С. 120—122.

## Ыстӧдъяс
Филиппов Василий Ионакиевич

**Филиппов Василий Ионакиевич** (1924—1987) — Сӧвет кадся военноначальник, генерал-лейтенант.

## Олан туй
Василий Филиппов чужӧма Коми АССР-ын Изьва районса Изьва сиктын 1924-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 1-ӧд лунӧ велӧдысьяслӧн семьяын. Помалӧма Изьва сиктса шӧр школа (1941), Югдінын Пуховичса военнӧй пехотнӧй училишӧ (1941), бронетанковӧй да механизированнӧй войскаяслысь академия (1954).

**Айму вӧсна Ыджыд тыш кадӧ**

Сӧветскӧй армияӧ мунӧма ас кӧсйӧм серти 1941-ӧд вося сора тӧлысьын. Айму вӧсна Ыджыд тыш вылын 1941-ӧд вося ӧшым тӧлысьсянь. Лейтенант, стрелкӧвӧй взводса командир Ленинград, Волхов да Рытыв-Войвыв фронтъясын. 1942-ӧд вося ода-кора тӧлысьсянь — танкӧвӧй бригадаын взводса да ротаса командир. 1943-ӧд вося ода-кора тӧлысьсянь тышкасьӧма Рытыв-Лунвыв, Коймӧд Украинаса фронтъясын фронтса торъя мотоциклет полкын ротаса да батальонса командир. Куимысь ранитчылӧма.

**Айму вӧсна Ыджыд тыш бӧрын**

Академия помалӧм бӧрын — танкӧвӧй полкса командир да вежысь (1954—1964), дивизияса командирӧс вежысь (1965—1968). 1968-ӧд восянь служитӧма  Ылыс Востокын танкӧвӧй дивизияса командирӧн, корпусса командирӧс вежысьӧн, армияса командующӧйӧс вежысьӧн, округса штабын начальникӧс вежысьӧн, округса войсаяс дасьтан Управленньӧын начальникӧн.

Вӧлӧма военнӧй сӧветникӧн Кубаын, Йеменын, медшӧр военнӧй сӧветникӧс вежысьӧн Афганистанын. Висьӧм вӧсна петӧма пенсия вылӧ 1986-ӧд воын. 

Кулӧма Горький (ӧні Улыс Вылькар) карын 1987-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 7-ӧд лунӧ. Гуалӧма сэн жӧ.

## Ошканпасъяс
Сійӧс наградитӧма СССР-са 8 орденӧн, Йемен, Афганистан, Болгария да Монголияса орденъясӧн, а сідзҗӧ СССР-са да суйӧрсай канмуса медальясӧн.

## Ӧшмӧсъяс
* *Александров А.* Филиппов Василий Ионакиевич // Республика Коми: Энциклопедия: в 3-х т. — Сыктывкар, 2000. — Т. 3. — С. 247.

## Ыстӧдъяс
Католиков Александр Александрович

**Католиков Александр Александрович** (1941—1996) — Сӧвет кадся да Рочмуса велӧдысь, СССР-са нимйӧза велӧдысь, А.С. Макаренколӧн быдтасыс, СССР-ын педагогика наукаясса академияысь член-корреспондент, Рочмуса велӧдӧм академияса член-корреспондент.

## Олан туй
Александр Католиков чужӧма Новосибирскын 1941-ӧд вося йирым тӧлысь 13-ӧд лунӧ. Ӧкмысӧд класс бӧрас быд гожӧм пионервожатайӧялӧма челядьлӧн гожся лагерын. 1961-ӧд воын помалӧма 10-ӧд номера школа, пырӧма велӧдчыны Новосибирскса педагогика институтӧ. Но ВЛКСМ-са Новосибирскса горком мӧдӧдӧма сійӧс велӧдчыны В.И. Ленин нима Москваса педагогика институтлӧн физико-техническӧй факультетӧ. 1966-ӧд воын институт помалӧм бӧрын локтӧма семьяыскӧд Сыктывкарӧ. Во велӧдӧма 1-дза номера школаын физика, сэсся директоралӧма пионеръяслӧн да велӧдчысьяслӧн Дворечын.

1973-ӧд восянь матӧ кызь во веськӧдлӧма Сыктывкарса школа-интернатӧн (ӧні новлӧ Александр Католиковлысь нимсӧ).

Кулӧма 1996-ӧд вося лӧддза-номъя тӧлысь 12-ӧд лунӧ.

## Небӧгъяс
* *Католиков А. А.* Моя семья: записки директора Сыктывкарской школы-интерната №1 для детей-сирот. — М.: Педагогика, 1990. — 224 с.
* *Католиков А. А.* Дом моих детей: сборник / сост. Л. В. Плаксина. 2-е изд., доп. — М. : Дом, 1997. — 320 с.
* *Католиков А. А.* Наш вынужденный союз необходимо сделать счастливым : сб. статей и выступлений / КРИРОиПК, МО и ВШ РК; сост.: Л. В. Плаксина, В. А. Католиков. — Сыктывкар, 2001. — 287 с.

## Ошканпасъяс
### Званиеяс
* Коми АССР-са школаясын нимӧдана велӧдысь (1976)
* РСФСР-са школаын нимӧдана уджалысь (1982)
* СССР-са нимйӧза велӧдысь (1988)
* СССР-ын педагогика наукаясса академияысь член-корреспондент (1989)
* Рочмуса велӧдӧм академияса член-корреспондент (1992)
* «1995-ӧд вося Велӧдӧмын нима морт»
* Сыктывкарса Почёта гражданин (1982)
* Коми Республикаса Почёта гражданин (2015)

### Наградаяс
* «Доблестнӧй уджысь (Воинскӧй доблесьтысь). В. И. Ленин чужӧмсянь 100 во тыриг кежлӧ» юбилейнӧй медаль (1970)
* Уджвывса Гӧрд Дӧрапас орден (1978)
* Ленин орден (1986)
* А. С. Макаренколӧн медаль (1993)
* Л.Н. Толстой нима войтыркостса зарни медаль (1994)
* «Айму водзын бур уджысь» III тшупӧда орден (1995)

## Паметь

## Ӧшмӧсъяс
* Католиков Александр Александрович Сыктывкарса администрация сайтын.
* А.А. Католиков (о нём) // Почётные граждане города Сыктывкара (pdf, 7,74 Мб).
* *Богуславский М. В.* Стоическое служение педагогике. (К 80‑летию со дня рождения великого учителя Александра Католикова) // Учительская газета, 2021. № 40, 5 окт.

## Ыстӧдъяс