open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Чукарева Мария Андреевна

**Чукарева Мария Андреевна** — коми актриса, Коми Республикаса нимӧдана уджалысь (2010).

## Олан туй
Мария Чукарева чужӧма Коми АССР-ын Удора районса Кослан сиктын 1960-ӧд вося моз тӧлысь 1-ӧд лунӧ. Сыктывкарын культ­просветучилишӧ помалӧм бӧрын кык во уджалӧма Косланын Удора районса культура керкаын челядькӧд удж серти методист-инструкторӧн. 1985-ӧд воын помалӧма Уфаын искусствояс каналан институт. 1985-ӧд восянь ворсӧ В.А. Савин нима канмуса академическöй Драма театр труппаын.

## Театрын рольяс
* Хозяйка («Очень простая история» М. Ладолӧн) 
* Таисия Ильинична Шелавина («Без вины виноватые» А. Островскийлӧн) 
* Дарья («Любовный роман» А. Толстойлӧн)
* Лукерья Васильевна Похлебкина («Свадьба с приданым» Н. Дьяконовлӧн)
* Маня («Железная женщина» Ш. Башбековлӧн)
* Баба Паша («Бесприданник» Л. Разумовскаялӧн)
* Ия Габова («Гöтыртöгыд абу олöм» Г. Юшковлӧн)
* Варук («Мывкыд Парма» А. В. Поповлӧн)
* Анна баб («Сиктса шызьöм» В. Лекановалӧн)
* Вера Ивановна («Öтка олöм — абу олöм» В. Лекановалӧн)
* Нина Петровна («Чудь мыльк» А. В. Поповлӧн)
* Белка-мама («Подарок Деду Морозу, или Тайна пиратского сундука» Е. Софроновлӧн)
* Директор школы («Хроники Савина» Е. Софроновлӧн)
* Хозяйка Рая («Любочка» В. Кузьминлӧн)

2020-ӧд во вылӧ ворсӧ татшӧм рольяс:
* Соседи («Страсти» Ю. О’Ниллӧн)
* Исполнитель («Гöрд пелыся му»)
* Тэкле («Ханума» А. Цагарелилӧн)
* Мэг («Королева красоты» М. Макдонахалӧн)
* Матрена («Морозко» Д. Голубецкийлӧн)
* Продавщица, Теща («Верую ...» В. Шукшинлӧн)
* Тетушка («Вирпаса кöлысь» Г. Лоркалӧн)
* Ильсе («Всего ничего» (Малые деньги) С. Пелтолалӧн)
* Клавдия («Коркӧ аддзысьлам» А. В. Поповлӧн)

## Наградаяс
* Коми Республикаса нимӧдана уджалысь (2010)
* Коми Республика Веськӧдлан Котырлысь В.А. Савин нима премия босьтысь (драматургия да сценаса искусство юкӧнын С. Пелтолалӧн пьеса серти «Всего ничего» спектакль пуктӧмысь (2015)

## Ӧшмӧсъяс
* Коми Республикаса Драма театрлӧн сайтын М. Чукарева йылысь
* Макарова Е. В постели с Юрием Никулиным // Трибуна, 2015. 23 янв.
* Актрису Марию Чукареву поздравили «всем колхозом» (2015.01.18-ӧд лун; рочӧн)

## Ыстӧдъяс
Сметанина Елена Григорьевна

**Сметанина Елена Григорьевна** (18.09.1974) — коми артист, Коми Республикаса нимйӧза артист.

## Олан туй
Алена Сметанина чужӧма 1974-ӧд вося кӧч тӧлысь 18-ӧд лунӧ Изьва районса Краснобор сиктын. Помалӧма 2006-ӧд воын Ярославльын каналан театрса институтысь театрса искусство факультетын драма театрса да кино кафедра. Сцена вылӧ локтӧма 1992-ӧд воын, кор велӧдчӧма на искусство училишӧын. Артисталӧ да режиссёралӧ Коми Республикаса вужвойтырлӧн шылада-драмаа театрын.

## Театрын ворсысь
* Уборщица («Шуйгун»)
* Даша, жена Помысова («Туй дор бадь» Е.В. Козловалӧн)
* Парижса йӧктысь («Ставсьыс мыжаыс Париж» А.В. Поповлӧн)
* Кисьта Валя («Му вежан лун» Г.А. Юшковлӧн)
* Галина, жена Данила («Куим вожа тополь» Н.Н. Куратовалӧн)
* Ева ӧксань («Ыджыд Перым да Мöскуа» В.В. Тиминлӧн)
* Инга («Дачникъяс» Н.А. Щукинлӧн)
* Нюта («Льöм пу дорын аддзысьлöмъяс» А.К. Ларевлӧн)
* Канева Нина («Зэв тешкодь морт» А.В. Поповлӧн)
* Лада («Дзугйын» Г.Д. Горчаковлӧн)
* Галя («Макар Васька — сиктса зон» Г.А. Юшковлӧн)
* Рая («Кык бать» Н.Н. Куратовалӧн)
* Глафира («Ар — гöтрасян кад» В.Д. Лекановлӧн)
* Люба («Шудöй, эн дзебсясь, эн вош» Г.Д. Горчаковлӧн)
* Полина («Олöмын бужӧдъяс» В.Д. Лекановлӧн)
* Люда («Гöтрась, пиö, гöтрась» А.В. Поповлӧн)
* Анфиса («Мамлöн сьöлöм» Эйла Пеннанэн)
* Леди Капулетти («Леди Капулетти» Н. Мазурлӧн)
* Ёма («Парма лов» К.Ф. Жаков серти)
* Чиганка («Кимöститчысьяс» А.В. Поповлӧн))
* Марпа («Алло ... Тайö Макар» А.В. Поповлӧн)
* Даръя («Ен югыдыс — тяпиын» Л. Терентьевалӧн), да мукӧд.

## Режиссёр
* «Коді медся мича?» (Н.А. Обрезкова серти)

## Ошканпасъяс
* Коми Республикаса Почёта грамота (2002)
* «Коми Республикаса нимӧдана уджалысь» ним (2007)
* Коми Республикаса Веськӧдлан Котырлӧн премия (2012)
* «Коми Республикаса нимйӧза артист» ним (2018)
* Россия Федерацияса культура министрлӧн Аттьӧалӧм

## Ӧшмӧсъяс
* Коми Республикаса Вужвойтырлӧн Шылада-драмаа театр
* ''Кузнецова Н.'' Алёна Сметанина: «У меня нет нелюбимых ролей ...» // Красное знамя, 2011. 12 окт. (рочӧн)

## Ыстӧдъяс
Забоева Феоктиста Ивановна

**Забоева Феоктиста Ивановна** (1850–1943) — коми гижысь, велӧдысь.

## Олан туй
Феоктиста Забоева чужӧма 1850-ӧд вося вӧльгым тӧлысь 28-ӧд лунӧ Усть-Сысольскын. Батьыс — мӧд гильдияса купеч Иван Назарович Забоев (1814—1908); мамыс — Анна Степановна Лыткина (1823—) — коми кыв туялысь Георгий Лыткинлӧн чойыс. Помавлӧма Усть-Сысольскса приходскӧй училишӧ, женскӧй второразряднӧй училище (1868–1872) , сэсся Совдорын велӧдысьяслысь курсъяс 1872-ӧд воын.

Матӧ нелямын во велӧдӧма Сыктывдін районса Выльгорт школаын, кӧні велӧдчысьяс лыдас вӧлӧмаӧсь тшӧтш Каллистрат Жаков да Василий Налимов.

Комиӧдӧма Библияысь юкӧнъяс, мый вӧлі йӧзӧдӧма торъя небӧгӧн «Начатки христианского православного учения» ним улын. 1914-ӧд воын сылы сетӧма «За усердие» зарни медаль. Нелямын вося велӧдӧмкӧд йитӧдын Усть-Сысольск земскӧй собранньӧ шуӧмӧн сылысь портретсӧ вӧлі ӧшӧдӧма выльгортса школаын.

Георгий Лыткинлӧн корӧм серти чукӧртӧма коми фольклор. Гижӧма Иван Куратов да Усть-Сысольскса XIX нэм шӧрся олӧм йылысь казьтылӧмъяс. Найӧс коми гижысь, историк П.Г. Доронин йӧзӧдӧма «Войвыв кодзув» журналын. 1939-ӧд воын Ф.И. Забоева сетӧма Павел Доронинлы коми поэт Пётр Клочковлысь видзӧм кывбуръяссӧ, мый вӧлі йӧзӧдӧма «Войвыв кодзув» журналын 1961-ӧд воын. Сылысь казьтылӧмъяссӧ видзӧны Коми Республикаса Вужвойтырлӧн архивын.

## Ӧшмӧсъяс
* Торопова Л., Малыхина А.Г. Краткие сведения о храмах и причтах церковных Коми края. Сыктывкар.

## Ыстӧдъяс
Зурганнӧрыс

**Зурганнӧрыс** () — Коми Республикаын бырӧм грезд, вӧлі пырӧ Кулӧмдін вӧлӧсьтӧ.

## География
Зурганнӧрыс вӧлі пукалӧ Кулӧмъюлӧн веськыд берегын. Кулӧмдін сиктсянь 24 км. сайын. 

## История
* 1892-ӧд вося списокын абу индӧма. Казьтышӧма 1916-ӧд вося видз-му овмӧс переписьын: 6 овмӧс, 41 морт. Олысьяслӧн овыс Чаланов. 1926-ӧд воын грездын вӧлӧма 16 овмӧс, 56 морт. 1945-ӧд вося мусерпасын нимсӧ дзугӧма: «Зургано-Рысь». 1940-ӧд воясся инним мусерпасъяс вылын да 1956-ӧд вося списокын абу индӧма.

## Медводдза овъяс
* 1916 – Чаланов

## Ӧшмӧсъяс
* ''Жеребцов И.Л.'' Где ты живешь: Населенные пункты Республики Коми. Историко-демографический справочник. — Сыктывкар, 2000.
* ''Игнатов М.К.'' Взгляд сквозь годы. — Сыктывкар: Коми небӧг лэдзанін, 1998. — 224 с.
* ''Игнатов М.К.'' Усть-Куломский район: помни прошлое, зная настоящее, делай будущее (1620–2008). — Сыктывкар, 2009. — 366 с.
Вылыс Бугаев (Чилимдін район)

**Вылыс Бугаев** () — Коми республикаын Чилимдін районысь  Бугаев сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.

## Ним артмӧм
## Фольклор
## География
Вылыс Бугаев пукалӧ Печора юлӧн шуйга берегын. Бугаев шӧрсиктсянь 8 км сайын, Чилимдін юрсиктсянь 77 км сайын.

## История
Йӧзлӧн висьталӧм серти, медводдзаӧн татчӧ овмӧдчӧмаӧсь XIX нэм пансигӧн Гарев да Высокӧй Гӧраысь йӧз. 1811—1858-ӧд воясся Ревизскӧй сказкаясын абу индӧма. В.Н. Латкинлӧн 1843-ӧд вося Луннебӧгын индӧма, мый Бугаев грездын куим овмӧс. Тайӧ вермис лоны, кыдзи Вылыс Бугаев, сідз и Бугаев сикт, мый тшӧтш, легенда серти, овмӧдӧма XIX нэм пансигӧн.

1850-ӧд вося списокын: «деревня Бугаевская 1-я» (8 овмӧс, 66 морт) да «деревня Бугаевская 2-я» (8 овмӧс, 66 морт).

1918 воын Вылыс Бугаев (Зайково): 41 овмӧс, 245 морт, 1926-ӧд воын — 38 овмӧс, 245 морт. 1930-ӧд вося списокын Вылыс Бугаев (Зайково): тані вӧлӧма школа да потребитель котыр.

## Олысь лыд
Сиктын олӧны роч йӧз.

## Медводдза овъяс
## Культура
## Велӧдӧм
## Тӧдчана йӧз
## Тӧдчана эмторъяс
## Ӧтуввез
## Ӧшмӧсъяс
* Атлас Республики Коми. — Москва, 2000.
* ''Жеребцов И.Л.'' Где ты живешь: Населенные пункты Республики Коми. Историко-демографический справочник.  Сыктывкар, 2000. — 448 с.
* История Коми с древнейших времен до конца XX века: В 2-х т. / Под общей редакцией ''А.Ф. Сметанина''. — Сыктывкар, 2004.
* Республика Коми: Административно-территориальное деление на 1 августа 1992 г. Издание пятое. — Сыктывкар, 1992.
* Республика Коми: Энциклопедия. — Сыктывкар, 1997—2000. — Т. 1—3.

## Ыстӧдъяс
Лудыков Михаил Ильич

**Лудыков Михаил Ильич** (1930–2005) — коми гижысь, велӧдысь.

## Олан туй
Михаил Лудыков Коми (Зыряна) асвеськӧдлан обласьтын Емдін районса Гам сиктын чужӧма 1930-ӧд вося вӧльгым тӧлысь 3-ӧд лунӧ. Мукӧдлаас сорсьӧмӧн гижӧма, мый чужӧма ӧшым тӧлысь 3-ӧд лунӧ. 1951-ӧд воын помалӧма Коми канмуса педагогика институт. Уджалӧма Кулӧмдін районса Пожӧг шӧр школын, кӧні велӧдӧма роч кыв да литература, история.

Кулӧма 2005-ӧд вося йирым тӧлысь 27-ӧд лунӧ.

## Гижан удж
М.И. Лудыков — теш, гаж да серамтор гижысь. Йӧзӧдлӧма кывбуръяс, висьтъяс, шмонь, очерк да мойдъяс, рецензияяс. 1962-ӧд восянь йӧзӧдчӧма «Войвыв кодзув» журналын, «Коми му» да «Ленин туйӧд» газетъясын.

1969-ӧд воын йӧзӧдӧма «Пужга вылын тулыс» повесьт.

## Небӧгъяс

## Ӧшмӧсъяс
* М.И. Лудыковлӧн гижӧдъяс Коми тӧданінын.
* Кулӧмдін районса небӧгаин

## Ыстӧдъяс
Сизяыб поселениеын грезднимъяс

Изьва район Сизяыб поселениеын грезднимъяс.

Изва район сулалö Коми республикалöн войвылын. Граничитö  Усть-Цилемскимскöй, Усинскöй, Сосногорскö и Печорскöй  районъяскöд. Изьва районын 34 населённö пункт. Танi кывтö кык ю: Изьва да Печора. Изва юлöн шуйга берегас сулалö куим сикт да квайт грезд. Сизяыб поселениеö пырö 4 грезд да ачыс Сизяыб сиктыс. Тайö местностьыс зэв озыр мича видзьясöн, шоръясöн, кулигаясöн, ягъясö да с.в. и налöн нимъясöн.

1.**Букур** (Бакур), 1820-öд воын медводдзаысь кабалаясын казьтылöма Букур грезд, нимлöн кык вежöртас:öти-кö, важöн сикт местаас вöлöма яг, кöні лэбалöма уна сюзь, налöн буксöмыс («бу-у-у») кылöма весиг Изьваöдз, мöд-кö, медводдза олысьыс повзьöдлывлöма сы керка дорö локтысь ошъяссö буксанöн (сюмöдысь вöчöм дудка), да сійöс нимтöмаöсь Букурöн. Важöнджык Букурыс сулалöма ёна вылынджык öнія местасьыс, ягланьыс и шусьöма «Важ оланін». Бакур грезд торъялö аслас иннас, сы серти кöнi артмöмаöсь торъя грездъяс:
а) Вылыс Букур (шöр туйсянь ягланьджык, вылынджык, бöръя воясö ёна паськаліс, кыптісны выль керкаяс)
      б) Улыс Букур (шöр туйсянь Куръялань, увлань)	 
      в) Гöгера (местаыс гöптын, гöгöрыс гöра)
      г) Сидöр (Медводз олысьыслöн нимыс Сидор, коді джуджыд кыр йылö кыпöдлöма кык судта вышкаа керка)
      д) Кустыш (медводз овмöдчöма  Кустышев Николай Васильевич, кыпöдöма   кык судта керка квайт челядя ыджыд семьяыслы. Кустышас тайö керкаыс öнöдз на медыджыд).  
      е)Букур Пом (войвыв пом, Ыбö мунігöн медбöръя керкаясыс)

2.**Варыш**,артмöма сiйö 1859 воын, медводдза олысьыслöн прöзвище серти, грездгöгöрса ягас лэбалöма уна варыш «ястреб». Видзöдны кö грезд вылö вылісянь, аддзан серпас, быттьö варыш шевкнитöма бордъяссö, лöсьöдчöма лэбзьыны. Варыш грездлöн торъя юкöнъясöн лоöны:
      а) Шор модор (грезд шöрті визувтö Варыш шор, шорсайса юкöныс шусьö  Шор модорöн).
      б) Шор йыв (грездлöн шор катыдын сулалысь юкöн)
      в) Выль посёлок (важöн Гриш керöсын быдтылісны сю, зöр, анькытш, кöкъямысдасöд вояссянь керöссö сетісны выль керкаяс улö, öні сэні 21 керка. Мыйöн абу посёлок?

3. **Ёль**, архивнöй гижöдъяс серти чужöма сійö 19 нэмын, но сы йылысь гарыштлöмаöсь на 1859-öд вося йöз оланін пасъялан кабалаын. Видлавны кö вужвойтырлысь чужöм да олöм, позьö шуны, мый грездыс артмылöма ёна важöнджык, коркö 18 нэмын, но пасйöдъяс сэки сы йылысь абу вöчлöмаöсь либö абу кольöмаöсь. Ёль грездыс торъялö кык юкöн вылö:
     а) Улыс Ёльыс шор дорö матöджык
     б) Вылыс Ёльыс сулалö кыр йыласджык
4. **Сизяыб** сикт сулалö Изьва юлöн шуйга берег вылас, джуджыдiнын. Таысь артмöма и  нимыс: «Ыб» тайö возвышенность, а сизя,  сы вöсна мый танi вöлi cук вöр, кöнi олiс уна сизь, да и öнöдз на эмöсь.

5. **Черноборская**, а йöзыс шуöны Мирскей. Грездсö тадзи шулöмаöсь сы вöсна, мый сiйö сулалö Чöрнагöра сайын, а Чöрнагöраыс тайö пемыд, сук, козъя вöр. А Мирскöйöн нин заводитiсны шуны, кор сэнi лоис медводдза «Мир» туйыс.
Му джыдж

**Му джыдж** (; ) — чикыш котырысь неыджыд лэбач.

Комиын гожйӧ куим сикас чикыш. На пӧвстысь ӧтисӧ комияс шуӧны *джыджӧн* либӧ *му джыджӧн* (рочӧн «береговая ласточка»). Колӧ пасйыны: джыджнас комияс шуӧны тшӧтш лэбачӧс, кодӧс рочьяс шуӧны «стриж». Кыкнан сикас пӧткалӧн эм зэв уна ӧткодьтор, но найӧ абу ӧти вужйысь.

## Ыджда да рӧм
Гожӧмбыд мудзлытӧг бергалӧны найӧ сынӧдын. А абуӧсь нин кӧ лэбачьясыс — вешйӧмаӧсь мӧдлаӧ либӧ вуджӧмаӧсь лунвылӧ тӧвйыны — казьтылӧны на йылысь вадорса лыа крут кырйӧ кольӧм позъясыслӧн гӧгрӧс розьясыс.

Му джыдж вывтырнас ичӧтджык чикышъяс дорысь: 15 сантиметр кузьта, шеныштӧм бордйыс 28–30 сантиметр пасьта, сьӧктаыс 16 грамм. Гӧн рӧмыс абу зэв синмӧ шыбитчана. Туша вевдорыс сьӧдовгӧрд, сьыліыс да балябӧжыс нӧшта на пемыдджык, кынӧм улыс еджыд, морӧсвывса вомӧна визьыс оз сэтшӧма тӧдчы, кыдзи сиктса чикышлӧн.

## Паськалӧм
Олӧ-вылӧ зэв паськыда: и Европаса муясын, и Азияын, и Африкалӧн войвывладорас, и Войвыв Америкаын. Миянын паныдасьлӧ сідзжӧ вель уналаын — Печӧра, Эжва, Сыктыв да Мозын ю пӧлӧнъясын.

## Поздйысьӧм да оласног
Петкӧдчӧны войвылын му джыджъяс ода-кора тӧлысь пуксигӧн либӧ сёрӧнджык. Овмӧдчӧны уна лыда чукӧръясӧн бужӧда кыркӧтшъясын. Быдтысигкежлас вӧчӧны сэтчӧ ассьыныс позъяссӧ. Кок гыжъяснас гоз-мӧд лун кодйӧны метрысь пыдӧджык горсъяс. Сэрӧгсӧ перйӧны пыран розьсьыс паськыдджыка да дасьтӧны сэтчӧ олан жырсӧ, вольсалӧны кос турун, ва вылын олысь пӧткаяслысь гӧн. Пӧжны пуктӧны вит-ӧ-квайт еджыд кольк. Пукалӧны гознан лэбачыс кык вежонысь дырджык, ӧта-мӧдсӧ вежлалӧмӧн. Чужан мусӧ джыджъяс эновтӧны моз тӧлысь помасигӧн, тӧвйӧны Асыввыв Африкаын.

## Сёян
Паськыд вомнас куталӧны лэбалысь гагъясӧс: номъясӧс, ком бобувъясӧс да лунысъя бобувъясӧс, кодъяслӧн чутік-номыръясыс чужӧны ва пытшкын. 

## Рӧдвуж кыв вылын
Джыдж — зэв важся лэбач ним, тӧдса сійӧ став комиыслы, тшӧтш и Язьва дорын олысьяслы.

Перымса комияс нимтӧны тайӧ кайсӧ дзик жӧ миян моз: «джыдж», «му джыдж», а удмуртъяслӧн уна ним эм, ӧтиыс — «ӟоздор пӧськы» (комиӧдны кӧ, лоӧ «берегдор чикыш»). Кыдзи позьӧ аддзыны роч да удмурт нимъясысь, му джыджъяслӧн оласногыс топыда йитчӧма вадор кыркӧтшкӧд.

Лӧсялана лэбач нимъяс эмӧсь нӧшта ылыс рӧдвуж кывъясын — саамияслӧн, маддяръяслӧн, хантыяслӧн да мансилӧн.

Рып — тадзи шулывлӧны му джыджъясӧс дзик ӧти — сыктывкарбердса сёрнисикасын. Кыв туялысьяс серти, тайӧ абу ас коми ним — вуджӧма йӧгра (ханты-манси) сёрниысь.

## Ӧшмӧсъяс
* ''Ракин А.Н.'' Вӧр-васа олысьяс. — Сыктывкар: Анбур, 2017. — 240 л.б.
Байдӧг

**Байдӧг** (; ) — сьӧла-тар котырӧ пырысь пӧтка, войвывса лэбач.

## Ыджда да рӧм
Еджыд байдӧг — шӧрпӧлӧс тылаборда, рака ыджда кымын, топыд да кыз яя. Сьыліыс дженьыд, юрыс ичӧтик. Тӧвнас гӧн рӧмыс дзик еджыд, сӧмын бӧжыс сьӧд да еджыд дорыша. Синкымыс гӧрд, нырыс сьӧд. Гожся гӧныс гӧрдовруд, вомӧнногыс сьӧдӧн серӧдышталӧма. Тундраысь ӧтдор мыйтакӧ еджыд байдӧг олӧ и парма пытшкын — вотӧса паськыд нюръясын.

## Паськалӧм
Комиын олӧ кык сикас — из выв байдӧг да еджыд байдӧг. Пармалӧн лунвыв юкӧнас паныдасьлӧны нӧшта руд байдӧгъяс. Налӧн оланіныс — степъясын. Но колян нэм пуксьӧм бӧрын заводитӧмаӧсь паськӧдчыны войвывланьӧ. 1920–30 воясӧ воӧдчӧмаӧсь Перым да Киров обласьтъясӧдз, а сэсянь вуджӧмаӧсь миянӧ. Висьталӧны, мый руд байдӧгӧс казявлӧмаӧсь весиг Сыктывкарбердса вӧръясысь.

Миян байдӧгъяс — войвывса лэбачьяс. Россияын олӧны Войкытш пӧлӧнын Кола кӧджсянь (Мурманск обласьт) Камчаткаӧдз да Сахалинӧдз. Еджыд байдӧг олӧ да быдтысьӧ тундра пасьтала, а из выв байдӧг — сӧмын Урал из гӧгӧртасын. Сылӧн лыдыс зэв этша, сы вӧсна и кыйдӧс вылӧ кыян тӧдчанлуныс пӧшти абу.

## Поздйысьӧм, оласног да сёян
Кӧдздӧдӧм бӧрын байдӧгъяс ӧтувтчӧны гырысь чукӧръясӧ, а гожйӧны гозйӧн-гозйӧн. Кор тундраын лымйыс вывті джуджыд, став быдмӧгыс вевттьысьӧма еджыд эшкынӧн да байдӧгъяслы сёйнысӧ нинӧм, найӧ вуджӧны вӧра тундраӧ. Тулыснас вывтасінъяс мыччысьӧм бӧрын заводитчӧ койтан кад. Айясыс горзігтыр да борднас шлопӧдчигтыр качӧдчывлӧны сынӧдӧ. Корсюрӧ волывлӧны косьӧдз, но оз эньясыс вӧсна, а поз вӧчны бурджык места босьтӧм могысь.

Позсӧ лӧсьӧдӧны гуранторйӧ, пыдӧссӧ вольсалӧны турунӧн, коръясӧн, небыдик ньӧръясӧн. Кольксӧ пуктӧны дассянь кызьӧдз. Пӧжӧ сӧмын эньыс, пукалӧ вежон куимӧдз. Айыс поз дорас жӧ бергалӧ. Чужӧм бӧрас кайпияныс, мыйӧн сӧмын косьмыштасны, эновтӧны позсӧ да вӧтлысьӧны мамыс бӧрся. Сыкӧд кӧ мыйкӧ лоас, йылӧмсӧ дӧзьӧритӧ-быдтӧ айыс. Пӧткӧдчӧны байдӧгъяс сӧмын быдмӧг сёянӧн, кокалӧны бадь пулысь гаръяссӧ, коръяссӧ, выль петасъяссӧ. Байдӧгъяслӧн яйыс чӧскыд. Кыйӧны найӧс ёнджыкасӧ петляясӧн да лэчьясӧн. Важӧн ӧти вося кыйдӧс лыдыс артавсьылӧма сё сюрсъясӧдз, а ӧні некымын пӧв этшаджык.

## Рӧдвуж кыв вылын
Перымса комияс пӧткасӧ шуӧны «бадьӧгӧн», а удмуртъяс байдӧг кывсӧ оз тӧдны, найӧ вӧдитчӧны асланыс нимъясӧн: «кыр курег», «кыр сяла» (комиӧдны кӧ, «дикӧй курӧг» да «степса сьӧла»). Туялысьяс «байдӧг» кывсӧ петкӧдӧны ӧти вужйысь манси «пальтя» («тар») да венгр «файд» («дозмӧр») нимъясысь. Чайтӧны, мый важ йӧз найӧс лӧсьӧдлӧмаӧсь ӧтувъя финн-йӧгра кадӧ, нёль-ӧ-вит сюрс во сайын.

## Ӧшмӧсъяс
* ''Ракин А.Н.'' Вӧр-васа олысьяс. — Сыктывкар: Анбур, 2017. — 240 л.б.

## Ыстӧдъяс
Юсь

**Юсь** (; ) — миян вӧр-ваын олысь лэбачьяс пӧвстын медся ыджыд, дзодзӧг отрядса утка котырысь лэбач.

## Ыджда да рöм
Джуджданас муртса абу кык метр, а сьӧктанас овлывлӧ 13 килограммӧдз. Бордйыс кык да джын метр пасьта. Гӧн рӧмыс лым кодь еджыд, нырыс кольквиж либӧ вижовгӧрд, сӧмын йылыс да крукыльыс сьӧд, синмыс перкаль. Пукаланінсяньыс сьӧкыда кыпӧдчигас вель унаысь йӧткыштчалӧ кокнас и борднас ва веркӧсӧд.

## Оласног
Позсӧ вӧчӧ ыджыдӧс — метр пасьта кымын, тэчӧ сійӧс шепта турунъяслӧн заысь, эжӧрысь да нитшкысь. Тайӧ мича пӧткаыс веж петкӧдлана кыдзи ловъя дырйиыс, сідз и серпасъяс вылын. Уна шусьӧг да сьыланкыв тэчӧма сы йылысь быд войтырлӧн.

Коми муын гожйӧ кык пӧлӧс юсь. Ӧтиыс — ыджыд юсь («лебедь-кликун») ёнджыка олӧ пармаын. Паныдасьлывлӧ Печӧра ковтысын — кывтыдас и катыдас, Войвыв Мылва пӧлӧн, Ву ю йылын. Быдтысьлывлӧ пӧ и Ыджыд Кадам ты гӧгӧрын. Локтӧны миянӧ водз тулыснас, йи вӧрзьытӧдз на. Овмӧдчыны бӧрйӧны вӧрпытшса лӧнь ты. Ичӧтик кӧ тыыс, сӧмын ӧти гозъя кольччӧ. Мукӧдыслы лоӧ мӧдлаӧ мунны. Позсӧ лӧсьӧдӧны тыдавтӧминӧ, туруна-баддя местаӧ. Пӧжны пуктӧны ки пыдӧс пасьта нёль либӧ квайт кольк. Эньыс пукалӧ позъяс нелямын лунӧдз. Пияныс кыпӧдчӧны борд йылӧ моз тӧлысьлӧн мӧд джынъяс. Лунвылӧ лэбзьӧны йирым тӧлысь помасигӧн. Тӧвйӧны Германияын да Скандинав муын, Рытыввыв Европалӧн мукӧд юкӧнын.

Юсьяс оз сунавны, сы вӧсна сёянсӧ корсьӧны ляпкыдінысь. Юрсӧ ваӧ сюйӧмӧн куталӧны ты пыдӧсын олысь гагъясӧс, а сідзжӧ перъялӧны васа быдмӧгъяслысь засӧ да вужъяссӧ.

Мӧд сикасыс — дзоля юсь («малый или тундровый лебедь»). Ичӧтджык воддза юссьыс, сьӧктаыс сӧмын 7 килограмм. Нырыс гӧрдовкольквиж, синмыс перкаль рӧма, кокыс сьӧд. Паныдасьлывлӧ сӧмын тундраса тыясын. Войвылӧ локтӧны ыджыд юсьяс дорысь сёрӧнджык — ода-кора тӧлысь пуксьӧм бӧрын нин. Гозйӧдчӧны миянӧ вотӧдз на. Позсӧ лӧсьӧдӧ энь юсьыс. Пӧжны пуктӧ кык либӧ куим еджыд рӧма кольк. Пукалігас айыс дӧзьӧритӧ да видзӧ сійӧс. Лёктор кӧ мыйкӧ казялас, пыр и юӧртас пӧлыслы, и мӧдыс эновтӧ позсӧ.

Пияныс пондӧны лэбавны кӧч тӧлысьын. Чужан мусӧ эновтӧны мукӧд юсь моз жӧ кӧдздӧдігӧн. Тӧвсӧ коллялӧны Бритму діяс вылын, а кодсюрӧ матынджык — Войвыв саридзын да Еджыд саридзлӧн кынмавтӧминъясын.

Юсьяслӧн яйыс чӧскыд и гӧныс зэв колана. Но найӧс кыйны оз позь, сы вӧсна мый пыртӧма видзан лэбачьяс лыдӧ, а быран выйӧдз воӧм сикасъяссӧ весиг пасйӧма «Гӧрд небӧгын».

## Рöдвуж кыв вылын
«Юсь» нимыс зэв важся. Перымса комияс да удмуртъяс комияс моз жӧ «юсьӧн» шуӧны, марилӧн — «йӱксӧ», финъяслӧн — «ёутсэн». Рӧдвуж весьтасъяс эмӧсь тшӧтш мордва, саам да манси кывъясын.

## Ӧшмӧсъяс
* ''Ракин А.Н.'' Вӧр-васа олысьяс. — Сыктывкар: Анбур, 2017. — 240 л.б.

## Ыстӧдъяс
Чув

**Чув** (сідзжӧ **вурд**, ; ) — вель ыджыд, яй сёйысь пемӧс.

## Паськалӧм да оласног
Сьӧктаыс вит-ӧ-квайт кило. Овлывлӧ и дасӧдз. Тушаыс метрысь неуна дженьыдджык, бӧжыс ветымын сантиметр кузьта, ветлӧдлігас муӧдыс кыссьӧ. Сямыс да вывтыр тэчасыс чувлӧн йитчӧма ваын олӧм-вылӧмкӧд. Юрыс кузьмӧс да тшӧтшыд, дженьыд голяыскӧд ӧткыза. Кокъясыс дженьыдӧсь, чунь костъясас уткалӧн моз уялан няр. Дзирдалан гӧныс шыльыд, чорыд сіяса, тшӧкыд да кӧтасьтӧм подула, пемыд рӧма.

Тайӧ чувкӧс вӧрпаыс олӧ лӧняинъясын, вӧрса ёльяс бердын Коми му пасьтала, дзик войвывланьсьыс кындзи. Но оз быдлаын, а сӧмын сэтшӧм ёльясын да юясын, кӧні ваыс визув да сӧдз, пыдӧсыс изъя, дорӧсыс джуджыд кыркӧтшъяса. Тӧвнас мед кынмывтӧм рыяс вӧліны, и мед тырмымӧн вӧлі чери — сылӧн чӧсмасянторйыс. Медся ёна радейтӧ тэрыб комӧс, кодӧс вӧтӧднысӧ ваас оз вермы да кыйӧдӧ из вылын пукалӧмӧн. А ньӧжмыд чериястӧ вӧтлысьӧмӧн куталӧ. Гожӧмнас пӧткӧдчӧ ва выв пӧткаясӧн — медсясӧ сювчӧжӧн да крӧкальӧн. Тӧвнас сёйлывлӧ и лягушаясӧс, ӧд найӧ кӧдздӧдігӧн йи улӧ пырӧны. Косінӧ вӧрпаыс петавлывлӧ сӧмын шойччӧм могысь, а сэсся пыр ваын. Зэв бура уялӧ да суналӧ. Оз кӧ тэрмась, сынӧ кокъяснас, ӧдйӧ уйигӧн найӧс топӧдӧ кынӧм бердас да нюглей моз пескылясьӧ-визгӧ тушанас и бӧжнас.

## Поздйысьӧм
Олӧны чувъяс ӧткӧн-ӧткӧн. Пырмӧсыс му пытшкын. Корсюрӧ босьтлывлӧ мойлысь эновтӧм позсӧ, но унджыкысьсӧ кодйӧ ачыс. Розьыс пырмӧсыслӧн кыръя дорӧсын ва улын, веркӧссяньыс метр джынйысь пыдынджык. Пыран горсйыс кык метр кузьта, вывлань катола, вайӧдӧ узьланінас, кытчӧ вольсалӧма кос турун. Узьланінсьыс сынӧд ветлан туй петӧ.

Пышъялан кадыс чувлӧн рака тӧлысьын. Вайсьӧ косму помын либӧ ода кора тӧлысьын. Кызвыныслӧн кык пи овлывлӧ, синмасьӧны найӧ чужӧмсяньыс комын вит лун мысти. Арйӧны да тӧвйӧны мамыскӧд ӧтлаын, а сэсся вӧлисти эновтӧны позтырсӧ. Верстяммӧм выйӧдз воӧны 2–3 арӧс тыртігӧн. Чувлысь кусӧ зэв вылӧ донъялӧны. Вузалӧм вылӧ пӧ бӧръя кадас Комиын кыйӧны 200 лов.

## Рӧдвуж кывйын
«Чув» нимыс паныдасьлӧ сӧмын коми кывйын. Туялысьяс йитӧны сійӧс **чувкӧс** «шустрый, ловкий» кывкӧд, подув вежӧртассӧ петкӧдӧны татшӧмӧс: «ёсь ныр-вома», «визув», «шурыд». Миян кывворын, а сідзжӧ и перымса комияслӧн, тайӧ вӧрпаыслӧн эм нӧшта ӧти ним — «вурд». Удмуртъяслӧн эм жӧ, но шусянногыс вежсьӧма да лоӧма «вудор» (комиӧн кӧ, «вадор»), тыдалӧ, ӧнія ву «вода» да дор «край, сторона» кывъяскӧд ӧткодялӧмаӧсь да, сійӧн. Лыддьӧны, мый «вурдыс» важ, но абу ас ним. Орччӧдӧны осетин, авестаса, санскрит кывъяскӧд да чайтӧны, мый Волга ковтысын ӧтвылысь олігӧн на комияслӧн да удмуртъяслӧн пӧч-пӧльясыс босьтлӧмаӧсь кутшӧмкӧ важ иран войтырлӧн сёрниысь.

## Ӧшмӧсъяс
* ''Ракин А.Н.'' Вӧр-васа олысьяс. — Сыктывкар: Анбур, 2017. — 240 л.б.

## Ыстӧдъяс
Авлык

**Авлык** (; ) — тайӧ утка котырысь ваӧ суналысь неыджыд лэбач.

## Паськалӧм да оласног
Тайӧ лэбачыс унджык кадсӧ коллялӧ саридз бердын. Гожйӧ да быдтысьӧ Йиа саридз пӧлӧн, а тӧвйыны лэбзьӧ Мурман да Скандинавия дорӧсъясӧ, а сідзжӧ Балтика саридз дорӧ.

Авлык — шӧрпӧлӧс суналысь утка. Тушаыслӧн кузьтаыс бӧж йылӧдзыс овлывлӧ 60 сантиметрӧдз, сьӧктаыс — килограмм гӧгӧр. Айыслӧн йыла бӧжас медся кузь кык чурвидзысь шӧр тывбордйыс гожӧмнас гылалӧ. Нырыс дженьыд, туша ӧтар-мӧдар бокыс да юрыс рудов, зобйыс, мышку вылысыс да бордйыс пемыд рудовгӧрд, а сэсся быдлаті еджыд. Эньыслӧн мыш вевдорыс серӧдышталӧма визьясӧн, нырыс сьӧд, кокыс кельыд-лӧзовруд, синмыс гӧрдов. Роч муын тайӧ войвывса уткаыс олӧ тундра пасьтала — Кола кӧджсянь Камчаткаӧдз, а сідзжӧ паныдасьлӧ Европалӧн войвыв юкӧнъясас да Войвыв Америкаын.

Парма весьтын, ёнджыкасӧ Печӧра кывтыд вожъясын, петкӧдчылӧ сӧмын гожйыны локтігас да тӧвйыны бӧр мунігас.

Коми муӧ авлыкъяс локтӧны ода-кора тӧлысь помын, став мукӧд уткасьыс медся сёрӧн. Лэбӧны быдтысянінъясас ӧткӧн-ӧткӧн либӧ ичӧтик кельӧбъясӧн. Быдӧн на пиысь аслыс гозпӧвсӧ бӧрйӧ тӧвъянінас на. Овмӧдчӧны тыяс да гӧпъяспӧлӧнса быдмӧга местаясӧ. Позсӧ лӧсьӧдӧны косінӧ, васянь неылӧ. Водзпӧрсӧ поз пыдӧсас вольӧсыс жебиник, но, пӧжсьысь уткаыслӧн гӧныс гылалӧ да, сійӧ вочасӧн содӧ.

Пӧжны пуктӧны куимсянь кӧкъямыс колькйӧдз. Найӧ абу дзик еджыдӧсь, содтӧд тӧдчыштӧ кольквижгӧрдов рӧмсер. Пӧжсигас позъяс пукалӧ сӧмын энь уткаыс куим вежон чӧж либӧ дырджык. Уткапияныслӧн вынсялыштӧм мысти мамыс котырсӧ нуӧдӧ гырысьджык юяс-тыяслань. А налӧн борд йылӧ кыпӧдчӧм бӧрын воӧдчӧны саридз дорӧдз.

Лэбалӧны авлыкъяс тэрыба, шӧр нырвизьсьыс ӧтарӧ-мӧдарӧ кокньыда кежавлігтырйи. Бура уялӧны. Пӧткӧдчӧны небыд гагъясӧн да чериӧн. Чужанінсӧ эновтӧны йирым тӧлысь пуксигӧн.

## Рӧдвуж кыв вылын
«Авлык» нимыс кызвын комиыслы абу тӧдса. Вӧдитчӧны сійӧн сӧмын кык сёрнисикасын: изьвасалӧн «авлык», удорасалӧн «аллык». Роч нимыс пӧткаыслӧн «морянка». 

Тайӧ войвывса уткасӧ матыс рӧдвуж войтыръяс (перымса комияс да удмуртъяс) оз тӧдны, сы вӧсна мый сэтчӧс местаясӧ найӧ оз волывлыны. Аддзывлытӧм лэбачьясыдлӧн и кыввораныс нимыс абу. Лӧсялана нимъяс эмӧсь балтикабердса финн-йӧгра кывъясын — финнъяслӧн, карелъяслӧн да саамъяслӧн. Сэнъясын уткасӧ шуӧны «аллыӧн» либӧ «аллогкайӧн».

Туялысьяслӧн да тундра гӧгӧртасын кыйсьысьяслӧн висьталӧм серти, татшӧм утка сикасыс пӧ чуксасьӧ «алла-аллаа-аллы» шыясӧн. Тайӧ шыяссӧ, тыдалӧ, и пуктӧмаӧсь подулас пӧткаыслы коми да мукӧд финн-йӧгра нимъяссӧ лӧсьӧдігӧн. Татшӧмсяма лэбач нимъясыс коми кывйын абу этша, шуам, ватшкан, герчкан, кырныш, куваркан, чавкан да с.в.

## Ӧшмӧсъяс
* ''Ракин А.Н.'' Вӧр-васа олысьяс. — Сыктывкар: Анбур, 2017. — 240 л.б.

## Ыстӧдъяс
Ермолин Рем Николаевич

**Ермолин Рем Николаевич** (1926—2004) — СССР да Россия кадся серпасалысь, РСФСР-са нимйӧза серпасалысь, Коми АССР-са нимйӧза серпасалысь, вӧр-ва серпасалысь.

## Олан туй
Рем Ермолин чужӧма Ленинградын 1926-ӧд вося ӧшым тӧлысь 24-ӧд лунӧ. Велӧдчӧма Ленинградса художественно-графическӧй педагогика училишӧын (1947—1951) да Репин нима Ленинградса живопись, скульптура да архитектура институтын (1954—1960) В. М. Орешниковлӧн живопись факультетын.

СССР-са серпасалысь котырын 1962-ӧд восянь. Велӧдчӧм бӧрын олӧма да уджалӧма Коми АССР-ын. Вӧлӧма СССР-са серпасалысь котырлӧн Коми республикаса юкӧнын веськӧдлысьӧс вежысьӧн да веськӧдлысьӧн (1970—1986). 

Кулӧма 2004-ӧд вося ода-кора тӧлысь 15-ӧд лунӧ.

## Серпасасьӧм
Уджалӧма уна жанрын, но медшӧрыс — темаа серпасъяс да портретъяс. Уна серпасалӧма Коми муысь йӧзӧс, уджалӧмсӧ, войвывса вӧр-васӧ. Сылысь бура тӧдӧны Чилимдінлы сиӧм серпас чукӧр, мыйысь 1972-ӧд воын сылы сетӧма Коми АССР-са канму премия. 1975-ӧд воын «Чилимдінса гӧрка» уджысь сылы вичмӧма СССР-са художествоа академиялӧн Диплом.

Серпасалӧма Коми лыжникъясӧс (1977), В. В. Поляковлысь (1967), коми гижысьяс И. А. Куратовлысь (1977), И. Г. Тороповлысь (1986), шылад тэчысь  А. Г. Осиповлысь (1968),   портретъяс и с.в. Асьсӧ серпасалӧма некымынысь.

1957-ӧд восянь пырӧдчӧма Коми республикаса художествов выставкаясӧ; «Советский Север» выставкаясӧ; Москваын котыртӧм выставкаясӧ: «Советская Россия» (1967—1985), ставсоюзсаясӧ (1961—1985), РСФСР-са асвеськӧдлан республикаясысь серпасалысьяслӧн выставкаӧ (1971), «По родной стране» (1972, 1983), «СССР — наша родина» (1972) да мукӧд. 

Асшӧр выставка вӧлӧмаӧсь 1976-ӧд воын — Москваын; 1986 воын — Ленинградын да Москваын; 1987, 1992, 1996 воясын — Сыктывкарын; суйӧр сайын: 1972 воын – ГДР-ын, Польшаын, Чехословакияын да Румынияын; 1976—1985 воясын — Болгарияын.

## Ошканпасъяс
* РСФСР-са нимйӧза серпасалысь (1985)
* Коми АССР-са нимйӧза серпасалысь (1980)
* Коми АССР-са канму премия босьтысь (1972)

## Ӧшмӧсъяс
* Республика Коми: Энциклопедия: в 3-х т. — Сыктывкар, 1997. Т. 1. — С. 426.
* *Поповцева Э. К.* Изобразительное искусство Республики Коми. 1943—2000. — Сыктывкар, 2011.
* Краевидение сайт

## Ыстӧдъяс
Чавкан

**Чавкан** (; ) — рака котырысь медічӧтик лэбач.

## Ыджда да рӧм
Чавкан — катша-рака котырӧ пырысь лэбач, пелькиник тушаа, сьӧктаыс 200 граммысь неуна унджык. Мышкуыс, бӧжыс да кокыс сьӧд. Юрыс синмӧдзыс сьӧд жӧ, синсяньыс руд, а ачыс синмыс еджыд.

## Паськалӧм
Медся уна чавканыс коми мулӧн лунвыв юкӧнъясас — Эжва да Сыктыв ковтысъясын. Печӧра вожын олӧ сӧмын Чилимдінын. Удораын шочиника паныдасьлӧ. Кызвыныс тӧвйӧ миянын, но кутшӧмкӧ юкӧн кӧдздӧдӧм бӧрын вешйӧ лунвывланьджык.

## Поздйысьӧм
Поздысьӧ йӧз оланінъясын — керка вевт увъясын, пач трубаяс бердын, ӧшинь юрйыв пӧвъяс сайын, а сідзжӧ пу горсъясын. Позтырас вит-ӧ-квайт кольк, рӧмыс налӧн турунвижвевъя. Пӧжсян кадыс кыссьӧ куим вежонӧдз. Кайпияныслӧн борд вылӧ кыпӧдчӧм бӧрын чавканъяс ӧксьӧны гырысь чукӧръясӧ да сьӧд ракаяскӧд ӧтвылысь лэбалӧны ыбсянь ыбӧ, видз вывсянь видз вылӧ.

## Сёян
Абу писка, катша да рака кодь жӧ быдтор сёйысь лэбач. Но медся ёна радейтӧ чӧсмасьны гут-гагйӧн да вӧдитан быдмӧгъяслӧн тусьясӧн. Тӧвнас бергалӧ сёян колясъяс шыблаланінъясын. Кӧть и пакӧститчывлӧ — перъялӧ-путкылялӧ град выв пуктасъяслысь петасъяссӧ, бурыс сысянь эм жӧ. Тулыснас да гожӧмнас зіля кокалӧ муяс вылысь быдмӧгъяслы лёк вӧчысь гагъясӧс.

## Оласног
Чавкан — вежӧра лэбач. Та йылысь гижис Лев Толстой. Челядьлы сылӧн висьтъясын гижӧма, мый ӧти чавканлӧн зэв ёна косьмӧма горшыс. Аддзӧма сійӧ кутшӧмкӧ керка дорысь ваа кувшин. Ваыс вӧлӧма этша да, горшсӧ веськӧдны абу судзӧма. Но лэбачыд оз шӧйӧвош, мӧвпыштас ваявны изъяс да чӧвтавны кувшин пытшкас. Ноксяс сэтчӧдз, кытчӧдз ваыс оз кыпты пӧттӧдзыс юмӧн. 

Нӧшта на унджык позьӧ висьтавны мевйӧдӧм чавканъяс йылысь. Школаын велӧдчигӧн ӧти тӧдса детина ваяс гортас позсьыс усьӧм чавканпиӧс да быдтас. Мӧдыс сэтшӧма велалас сы дінӧ, мый пон моз вӧтлысьӧ вӧлі зонмыс бӧрся, кытчӧ кӧть оз мун сійӧ. Волывліс школа дорӧ, медым виччысьны, кор помасясны урокъяс да видзысь-вердысьыс петас ывлаӧ. А ылыстчывліс кӧ кытчӧкӧ лэбачыс, ёртыс чукӧстас вӧлі нимнас «Чавӧ! Чавӧ!», да пыр и петкӧдчас, шлывкнитас-пуксяс сылы пельпомас. Быдтӧм лэбач ӧти морт ордын вермӧ овны 11 арӧсӧдз.

## Рӧдвуж кывйын
Кӧнсюрӧ рӧдвуж кывъясын миян ног жӧ шуӧны лэбачсӧ: перымса комияс — «чавкан», мордва — «чавко» да с.в. Нимъяслы подулас пуктӧмаӧсь лэбачыслӧн вомысь петысь «чав-чав» шыяссӧ. А рочьяс чавканлӧн горзӧмысь кылӧны «гал-гал» шыяс, сы вӧсна и галкаӧн нимтӧны.

## Ӧшмӧсъяс
* ''Ракин А.Н.'' Вӧр-васа олысьяс. — Сыктывкар: Анбур, 2017. — 240 л.б.

## Ыстӧдъяс
Гулю

**Гулю** (; ) — тайӧ лэбач.

## Ыджда да рӧм
Гулюяс пырӧны шӧрпӧлӧс лэбачьяс лыдӧ. Юрыс пелькиник, сьыліыс дженьыд, тушаыс абу кузь, но паськыд, бордйыс кузь да ёсь. Гӧныс чорыд, ныр вужйыс кучика.

## Паськалӧм
Тайӧ лэбачыс Комиын паныдасьлӧ кык пӧлӧс. Ӧтиыс олӧ да паныдасьлӧ вӧръясын, сы вӧсна шуӧны «вӧр гулюӧн». Войвылӧ этшаникӧн гожйынысӧ волывлӧны да, унаӧн оз и тӧдны сійӧс. Мӧд сикасыс — рудовлӧз гулю. Олӧ Коми му пасьтала, сиктын и карын, сӧмын Ылі Войвылын абу. Лэбачьясыс быдӧнлы тӧдсаӧсь, сы вӧсна мый кӧні йӧз, сэні и найӧ бергалӧны. Эмӧсь нӧшта гортса гулюяс, кодъясӧс позйын видзӧны, керкаяс дорын либӧ лӧскын. Видзысьясыс дӧзьӧритӧны-вердӧны найӧс, лэдзлывлӧны лэбалыштны. Велалӧмаӧсь да гортсӧ оз эновтны, кад кольӧм мысти бӧр локтӧны. Небӧгъясын пасйӧны, мый татшӧм гулюясыс сетӧны пӧльза мортлы. Ӧтияс, велӧдан кӧ, вермӧны нуны-вайны юӧра гижӧд, мӧдъясӧс быдтӧны мичлун вӧсна, коймӧдъясӧс — яй вылӧ да с.в.

## Поздйысьӧм
Быдтысьны заводитӧны водз, гожӧмбыдӧн кыкысь удитӧны пӧжсьыны. Позсӧ вӧчӧны оз пуяс вылӧ, а керка вевт улӧ, вичко йывъясӧ, сарайясӧ. Пуктӧны еджыд рӧма кык кольк. Пукалӧны айыс и эньыс, ӧта-мӧдсӧ вежлалӧмӧн. Кайпияныс колькйысь петӧны синтӧмӧсь да гӧнтӧмӧсь. Позъяс олӧны тӧлысьысь неуна дырджык. Вердӧны батьыс и мамыс, водзпӧрсӧ зобъяныс артмӧм рысь кодь нямыльӧн, бӧрынджык сэні жӧ небзьӧдӧм тусьясӧн. Гулюяс тшӧкыда висьлывлӧны. Нёрпалысьсӧ пыр и казялан: пукалӧ йӧжгыльтчӧмӧн, гӧныс сувтса. Матыстчан кӧ, оз пышйы, а сетчӧ киӧ босьтны. Колӧ видзчысьны татшӧм лэбачьяссьыс, налӧн висьӧмыс кокньыда вуджӧ мортлы.

## Сёян
Пӧткӧдчӧны быдмӧг сёянӧн, кокасьӧны му вылын, сы вӧсна бура ветлӧдлӧны. Мукӧдсьыс гулюяс ёна торъялӧны юан ногнас. Сюясны нырсӧ ваӧ да оз орӧдчывны сэтчӧдз, кытчӧдз оз пӧтны. Юигкостіыс юрсӧ ньӧтчыд оз чатӧртлыны.

## Оласног
Рудовлӧз гулюяслӧн чужан вужйыс из выв местаясын, крут кыръя инъясын. Сы вӧсна век муынӧсь, пӧшти оз пуксьывлыны пуяс вылӧ. Кызвын лэбачыс, дерт, лӧзвевъя, но сераыс уна жӧ, весиг дзик еджыдъяс эмӧсь. Кыдзи и мукӧд сикас гулюяс, кӧйдыс вылын олӧны да, пыр чукӧртчӧны сэтчӧ, кӧні няньӧн ноксьӧны — либӧ тусьсӧ видзанінын да вартанінын, либӧ сӧвтчан-ректысянінъясын (пристаньясын, кӧрт туй станцияяс вылын). Этшаник лымъя дырйи лэбӧны ыбъяс вылӧ, ӧктӧны сэтысь гылалӧм кӧйдыс, а кок йылын сулалысь за вылысь шепъяссӧ кокавны оз вермыны.

## Рӧдвуж кывйын
Комиӧн лэбачсӧ куим ногӧн шуӧны: «гӧлуб», «гулю», «дыдык». Воддзаыс, гӧгӧрвоана, рочысь локтӧма. «Гулю» кывйыс йитчӧма лэбачьясыслӧн кургӧм-варовитӧмкӧд — быттьӧ «гуль-гуль», «гули-гули», «гуля-гуля» найӧ шуалӧны. Миянысь ӧтдор тадзи нимтӧны тшӧтш перымса комияс («гулю»), удмуртъяс («гули»), рочьяс («гуля») да мукӧд. «Дыдыкнас» вӧдитчӧны сӧмын удораса сёрнисикасын, но тайӧ медся важ нимыс гулюлӧн, эмӧсь весьтасъяс рӧдвуж кывъясын: перымса комияслӧн — «дуді», удмуртъяслӧн — «дыдык».

## Ӧшмӧсъяс
* ''Ракин А.Н.'' Вӧр-васа олысьяс. — Сыктывкар: Анбур, 2017. — 240 л.б.

## Ыстӧдъяс
Шомгаг

**Шомгаг** (; ) — чорыд кыша гаг. 

## Паськалӧм
Тайӧ чорыд кыша гагъясыслӧн котырыс зэв уна лыда. Му вывса став сикассӧ арталӧны 50 сюрсӧдз, на пиысь пӧ 3000 паныдасьлӧ Рочмуын. Найӧ олӧны-вылӧны оз сӧмын вӧраинъясын, но тшӧтш и тундраын, пустыняясын, тропикъясын, гӧраясын.

Сикасъясыс торъялӧны ӧта-мӧдсьыс кыдзи олан местанас, сідзи и ыджданас: медся ичӧтъясыслӧн вывтырыс ӧти сантиметр кузьта сӧмын, медся гырысьясыс овлывлӧны дас сантиметрӧдз. Кызвыныс сьӧд рӧма, но эмӧсь и турунвиж да гӧрд шомгагъяс. Оланіныс косын — либӧ му вылын, либӧ мусин улын. Вӧр-валы да йӧзлы некутшӧм лёк оз вӧчны. Нянь выв шомгагйысь ӧтдор, коді олӧ шобді, рудзӧг да ид кӧдзан ыбъяс вылын. Кынӧмпӧтсӧ перйыны татшӧм шомгагъясыс кайӧны быдмӧгъясыслӧн шепъяс вылӧ да сёйигас чирсӧны-жугӧдӧны вотӧм на небыд тусьяссӧ.

## Ыджда да рӧм
Миянладорын медся тшӧкыда паныдасьлӧ садса либӧ град выв шомгаг. Ыджда сертиыс — шӧрпӧлӧс шомгаг (куим сантиметрӧдз овлывлӧ). Кузьмӧс тушаыс сьӧд рӧмсера, сотӧм шомкӧд ӧткодь. Тайӧ ӧткодьлуныс, тыдалӧ, и чуйдӧма коми йӧзӧс лӧсьӧдны шомгаг нимсӧ. Вӧсньыдик да кызіник кокыс куим гоз, на отсӧгӧн кокньыда ветлӧдлӧ му вывті да ӧдйӧ вермӧ котравны. Ас котырса мукӧд гагйысь торъяланлуныс — чорыд вылысладорас быттьӧ зарниӧн войтӧдӧм гурана чутъяс.

Юрыс ён черлыяса, кузиник усъясыс вӧсньыдик сіяс кодьӧсь.

## Оласног
Шомгаг — войын олысь лов, югыд кадсӧ коллялӧ кытчӧкӧ дзебсьӧмӧн — из улын либӧ гылалӧм пу коръяс да тӧрмӧм турун чукӧр улын, а сідзжӧ туплясьысь кырсь улын. Кынӧмпӧтсӧ перйыны петӧ сӧмын рӧмдӧм бӧрын. Та вӧсна казявлывлан шомгагтӧ сӧмын сэки, вӧрзьӧдан кӧ налысь дзебаса инсӧ. Эрдасигас гусьӧн олысьыд здук кежлӧ быттьӧ шӧйӧвошлас, но сэсся пыр и бӧр воштысяс-саймовтчас.

Шомгагъяс — дыр олысь ловъяс. Кызвыныс куим вося нэмаӧсь, но овлывлӧны пӧ и вит арӧсаяс. Олігчӧжыс кык-ӧ-куимысь колькъяс пукталӧмӧн рӧдмӧдчӧны.

Град выв пуктасъяс быдтысьяс да сад вӧдитысьяс лыддьӧны шомгагъясӧс бур отсасьысьясӧн. Сы вӧсна мый найӧ да наысь на азымджык номыръясыс бырӧдӧны-сёйӧны быдмӧгъяслы лёк вӧчысь лёльӧясӧс, гагъясӧс, колькъяснысӧ да номыръяснысӧ да оз лэдзны налы паськавны-рӧдмыны.

Асланыс шомгагъяслӧн вӧрӧгыс абу жӧ этша. Найӧс куталӧны му шыръяс, муошъяс, лёкгагъяс, кыйӧдӧны да кокалӧны лэбачьяс.

## Ӧшмӧсъяс
* ''Ракин А.Н.'' Вӧр-васа олысьяс. — Сыктывкар: Анбур, 2017. — 240 л.б.

## Ыстӧдъяс
Кальӧзур

**Кальӧзур** (; ) — чорыд кыша лэбалысь гаг. 

## Ним
«Кальӧзур» — тадзи шуӧны лэбалысь кыша гагъяслысь ӧти сикасӧс Эжва кывтыдса войтыр. Уналаын нимтӧны сійӧс рочьяс моз «майскӧй жукӧн». Роч нимыслӧн подулыс ясыд. Петкӧдчӧны да пондӧны лэбавны тайӧ жукъясыс лым сылӧм да шондӧдӧм мысти, ода-кора тӧлысь пуксьӧм бӧрын, кор пуяс заводитӧны вежӧдны-коръясьны. А кальӧзурсӧ туялысьяс лыддьӧны оз йӧзысь босьтӧм, а ас тэчасӧн, да торйӧдӧны кык пельӧ.

Воддза юкӧнсӧ найӧ орччӧдӧны каля юра мӧс — мӧд ногӧн кӧ, еджыд плешка гӧрд мӧс, каля бока пув — мӧд ногӧн кӧ, еджыд бока кисьмытӧм пув, каля из — мӧд ногӧн кӧ, еджыд из кывъяскӧд, да чайтӧны, мый сійӧ индӧ еджыд рӧм вылӧ. Збыльысь, майскӧй жуклӧн бордсьыс неуна горулынджык ӧтар-мӧдар гӧна бокас тӧдчыштӧны еджговинъяс. Зур юкӧнсӧ йитӧны зургысьны да зурасьны кывъяскӧд, лэбалігас пӧ кытчӧсюрӧ зурасьлывлӧ да.

## Паськалӧм
Кальӧзур олӧ-вылӧ зэв паськыда, Рытыввыв Европасянь да Азияса муясӧдз. Кардорсянь да Якут муӧдз паныдасьлӧ ӧкмыс сикас кальӧзур. На пиысь миянлы медся тӧдсаӧсь гӧрд рӧма кальӧзуръяс, кодъясӧс рытъявыв уліникті лэбаліганыс окотапырысь куталӧны челядь, медым йӧршитны тыртӧм истӧг кӧрӧбӧ да кывзыны, кыдзи найӧ чорыд кокъяснас шаркӧдчӧны сэні. Эмӧсь и сьӧдов кальӧзуръяс, но найӧс миянладорын пӧшти он аддзывлы, лунвывланьынджык олӧны да.

## Ыджда да рӧм
Кальӧзур — вель ыджыд чорыд кыша гаг, тушаыслӧн кузьтаыс овлывлӧ куим сантиметрӧдз. Мукӧд кыша гагъяслӧн моз жӧ вылыс чорыд бордйыс сайӧдӧ-видзӧ небыд да вӧсни улыс бордъяссӧ, кодъясӧн шенасигтырйи и лэбалӧ майскӧй жукыд. Кокыс куим гоз да ёсь гыжъяса, мый сетӧ позянлун бура кутчысьны быдмӧгъяс вылын кынӧмпӧтсӧ перйигӧн. Олан местаясыс кальӧзурлӧн шочиник пуяса вӧраинъясын. Казявлывлан лэбалӧмсӧ тшӧтш и сиктъясын да каръясын, эмӧсь кӧ сэнъясын паркъяс да садъяс. Пӧткӧдчӧны найӧ ёнджыкасӧ кыдз пу коръясӧн. Кыддзысь ӧтдор сёйӧны-курччалӧны тшӧтш коръяссӧ бадьлысь, пелысьлысь, оржылысь да нинпулысь.

## Оласног
Нэмыс кальӧзурыслӧн нёль вося кадколаста, лэбалысьясыслӧн — нелямын лун мында сӧмын, но и тайӧ налы тырмымӧн, медым нёль пӧрйӧ пуктавны ассьыныс колькъяссӧ. Та могысь энь пӧвъясыс кодйысьӧмӧн пыравлӧны му пытшкӧ. Быд позтырын овлывлӧ 70 колькйӧдз. Медбӧръяысьсӧ колькъяласны да, му пытшкысь сэсся оз нин и петавлыны, сэні и кулӧны.

Кальӧзур колькъяслӧн, наысь артмӧм номыръяслӧн да гаг аканьясыслӧн му улын олан кадыс кыссьӧ куим во чӧж. Та понда лэбалан кадыс быд нёль во пиын ӧтчыд и овлывлӧ. Майскӧй жукъяс — быдмӧгъяслы кык пӧвста лёк вӧчысь ловъяс. Лэбалысьясыс кӧ вильӧдӧны налысь ортсыса юкӧнъяссӧ, кызвыннас, дерт, коръяссӧ, номыръясыс азыма йирӧны пуясыслысь вужъяссӧ.

## Рӧдвуж кывйын
Мукӧд перым кывъясын кальӧзурлӧн нимъясыс татшӧмӧсь: перымса комияс шуӧны рочӧн жӧ — «майскӧй жук», удмуртъяс — «кызь пу бӧчы». Комиӧдны кӧ, бӧръяыслӧн вежӧртасыс «кыдз пу кыша гаг».

## Ӧшмӧсъяс
* ''Ракин А.Н.'' Вӧр-васа олысьяс. — Сыктывкар: Анбур, 2017. — 240 л.б.

## Ыстӧдъяс
Вой бобув

**Вой бобув** (; ) — бобув сикас. 

## Ним
Кӧнсюрӧ нимтӧны тшӧтш «войтӧв бобулӧн», перымса комияс шуӧны «ойся бабывӧн», роч кывйын «совка» либӧ «ночница». Кыдзи коми, сідзи и роч нимъясыс йитчӧмаӧсь тайӧ бобувъясыслӧн оласногыскӧд — лэбалӧны найӧ да перйӧны кынӧмпӧтсӧ сюзьяс моз сӧмын войнас. Луннас найӧс некор он казявлы, сы вӧсна мый югыд кадсӧ коллялӧны кытчӧкӧ дзебсьӧмӧн.

## Паськалӧм
Вой бобувъяс олӧны Му сяр пасьтала, асыввылын и рытыввылын, лунвылын и войвылын, весиг пӧ паныдасьлывлӧны тундраын да Арктикаын. Ставсикассӧ налысь арталӧны кык сюрс мында, Коми муын туялӧмаӧсь 465 сикасӧс.

## Ыджда да рӧм
Ыджда сертиыс кызвыныс лыддьыссьӧны шӧрпӧлӧс бобувъясӧн. Гырысьджыкъясыслӧн бордйыс овлывлӧ вит сантиметр пасьта. Унджыкыслӧн вывтырыс мисьтӧминик ӧти пӧлӧс рӧма — либӧ рудов, либӧ сьӧдов, либӧ перкаль. Тушаыс гӧна кодь, гӧгрӧс юрыс ӧтарӧ-мӧдарӧ чурвидзысь уска да ыджыд синма. Борд вылысас эмӧсь нёль-ӧ-вит гӧгрӧс либӧ кузьмӧс печатъяс, вомӧна веськыд да чукля визьяс.

## Оласног
Гожӧмнас войяс пемдӧм бӧрын петалан кӧ ывлаӧ, пыр и казялан, мый сюръя йылын ӧшалысь би гӧгӧр тойтӧны кутшӧмкӧ бордъя ловъяс — тайӧ и эм вой бобувъясыд. Овлывлӧ, найӧ восьса ӧшиньӧд пыравлӧны тшӧтш и керка пытшкӧ да пондӧны гӧгравны ӧзйысь лампа дінын.

Бобувъясыслӧн нэмыс дженьыдик, олӧны-вылӧны сӧмын кык либӧ куим вежонысь неуна дырджык. Асьныс найӧ йӧзлы ни вӧр-валы некутшӧм лёк оз вӧчны. Мӧдарӧ на, дзоридзса масӧзӧн да гӧрддзысян пызьӧн пӧткӧдчиганыс отсалӧны быдмӧгъясыслы паськавны-разавны.

Верстяммӧм да гозйӧдчӧм бӧрас вой бобувъяс дзик быд лун пукталӧны уна лыда колькъяснысӧ муӧ да быдмӧгъяс вылӧ. Кык вежон мысти колькъясыс пӧрӧны номыръясӧ. Кызіник да кузиник тушаныс налӧн абу гӧна, а шыльыд веркӧса. Кокыс морӧс улас куим гоз да нӧшта кынӧм улас нёль-ӧ-вит гоз. На отсӧгӧн и кыскасьӧны оланінъясӧдыс. Ӧти пӧлӧс номыръяс писькӧдчӧны-пырӧны быдмӧгъяслӧн заӧ да сэні сёйӧны сылысь пытшкӧссӧ. Мӧдъяс овмӧдчӧны быдмӧгъяслӧн коръяс вылӧ да чирсӧны-вильӧдӧны став небыд вежӧдсӧ. Муӧ пырӧм номыръяс йирӧны быдмӧгъяслысь вужъяссӧ.

Тайӧ горш номыръясыс ӧтмоза тшыкӧдӧны кыдзи вӧрса быдмӧгъясӧс, сідзи и няня кӧдзаяс, град выв пуктасъяс да быдтан вотӧсъяс, вӧдитан-дӧзьӧритан пуяслысь мольяссӧ. Он кӧ нинӧм вӧч да бырӧд вой бобувлысь номыръяссӧ, видз-му уджалысьясӧс суас ыджыд ускӧттьӧ: налы арнас ыбъяс да градъяс вылысь вундыны, чукӧртны-ӧктыны лоӧ дзик нинӧм.

Кык-ӧ-куим вежон кольӧм мысти номыръясыс вуджӧны гагаканьясӧ да пырӧны вель пыдӧ му пытшкӧ либӧ дзебсьӧны лӧп-ёг чукӧръяс улӧ, а сідзжӧ овмӧдчӧны гумлаяс вылӧ да кӧйдыс видзан жытникъясӧ, медым сэнъясын коллявны кӧдзыд тӧвсӧ. Тулыснас шондӧдӧм бӧрын ловйӧн кольӧм гагаканьяссьыс петӧны выль вой бобувъяс.

## Рӧдвуж кывйын
Удмуртъяс вой бобувтӧ нимтӧны оз миян моз, а ас ногыс: «песятайбубыли» да «уртбубыли», комиӧн кӧ, тайӧ: «пӧльӧ бобув», «орт бобув». Татшӧм нимъяссӧ лӧсьӧдігӧн найӧ ӧткодялӧмаӧсь вой бобувтӧ пӧрысь пӧльӧкӧд да войын либӧ вӧтын петкӧдчылан кодкӧ шонъянӧйлӧн орткӧд.

## Ӧшмӧсъяс
* ''Ракин А.Н.'' Вӧр-васа олысьяс. — Сыктывкар: Анбур, 2017. — 240 л.б.

## Ыстӧдъяс
Латкин Василий Николаевич

**Латкин Василий Николаевич** (1810— 1867) — промышленник, роч Войвыв туялысь, гижысь, общественник.

## Олан туй
Чужӧма 1810-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 10-ӧд лунӧ (важ стиль серти — 1809-ӧд вося ӧшым тӧлысь 31-ӧд лунӧ). 

1837 воын (вермас лоны, 1839 воын) Василий Николаевич Петербургын висьтасьӧма Печора вожын торгово-промышленнӧй компания котыртӧм йылысь, кодлӧн медшӧр могыс — суйӧр сайӧ вӧр вузалӧм отсӧгӧн кыпӧдны Войвыв Ураллысь экономика, а сідзкӧ и войтырыслысь олӧмсӧ. Та могысь 1840 да 1843 воясӧ волӧма Печора вылӧ, мед места вылас ставсӧ артыштны. Вӧзйӧм проектсӧ сылысь збыльмӧдӧмаӧсь сӧмын 1860 вояс заводитчигӧн.

Печора вылӧ ветлӧм йылысь В.Н. Латкин дасьтӧма «Дневник Василия Николаевича Латкина во время путешествия на Печору в 1840 и 1843 годах». Гижӧдсӧ йӧзӧдӧма 1853 воын «Записки Императорского русского географического общества» журналлӧн VII томын.

Дневниксьыс юкӧнъясыс лоӧмаӧсь «Очерки Печорского края» (1858) небӧглы подулӧн. Тайӧ небӧгнас заводитчӧма челядьлы лыддьӧм вылӧ Россияын олысь войтыръяс йылысь серия.

Кулӧма 1867-ӧд вося кӧч тӧлысь 28-ӧд лунӧ.

## Небӧгъяс

## Ӧшмӧсъяс

## Ыстӧдъяс
Попов Николай Павлович (кыв туялысь)

**Попов Николай Павлович** (1801—1873) — коми кыв туялысь. Роч.

## Олан туй
Николай Попов чужӧма 1801-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 12(24)-ӧд лунӧ Вӧлӧгда губерняса Яренскын. Быдмӧма-велӧдчӧма Павловскса кадет корпусын. 1834-ӧд воын штабс-капитан чинӧн петӧма отставкаӧ да овмӧдчӧма Усть-Сысольскӧ. Сэні уджалӧма губернияса секретарӧн да уездса стряпчийӧн. 1847-ӧд воын лоӧма Усть-Сысольск уездса судын дворянскӧй заседательӧн да Публичнӧй небӧгаин котыртысьяс пиысь ӧтиӧн.

Кулӧма 1873-ӧд вося сора тӧлысь 11(23)-ӧд лунӧ  Усть-Сысольскын.

## Туясьӧм
Сійӧ тӧдса вӧлі П. И. Савваитовкӧд, отсалӧма сылы чукӧртны коми кыв да фольклор материал. 1845-ӧд воын комиӧдӧма сиктса полицейскӧй устав да салтыр. 

Академик А. М. Шёгрен корӧм серти Николай Попов лӧсьӧдӧма роч алфавит подув вылын 27 шыпаса коми анбур.

Н.П. Попов кызь воысь унджык веськӧдлӧма неыджыд котырӧн, коді дасьтӧма роч-зырана кывчукӧр (тайӧ уджсӧ, бара жӧ А. М. Шёгрен корӧм серти, заводитлӧма на Усть-Сысольска мещанин И.Р. Мальцев). Уджсӧ помалӧма 1863-ӧд воын да вӧлі ӧтувтӧ 70 сюрс гӧгӧр кыв. Н.П. Поповлысь нёль тома «Русско-зырянский словарь» сідз абу и йӧзӧдӧмаӧсь. Рукописьсӧ видзӧны Асыввыв войтырӧс туялан  институтса Санкт-Петербург юкӧнлӧн архивын.
Сёрӧнджык наукаяс академия вӧзйӧма дасьтыны кывкудсӧ йӧзӧдны Г.С. Лыткинлы, и небӧгыс петӧма 1931-ӧд воын.

## Небӧгъяс
* Учебник зырянского языка. — СПб., 1863.
 
## Ӧшмӧсъяс
* ''Туркин А. И.'' Попов Николай Павлович // Коми язык. Энциклопедия. — Москва, 1998. — С. 365-369. 

## Ыстӧдъяс
Бурлыкина Майя Ивановна

**Бурлыкина Майя Ивановна** (1949) — туялысь, культурология наукаясса доктор, профессор. Нывдырся овыс — Лодыгина.

## Олан туй
Майя Бурлыкина чужӧма 1949-ӧд вося ода-кора тӧлысь 2-ӧд лунӧ Сыктывкарын. Батьыс — Иван Алексеевич Лодыгин, историк; мамыс — Елизавета Степановна, медработник.

1969-ӧд воын локтӧма СССР-са наукаяс академиялӧн Коми филиалӧ, медым пырны уджавны экономика юкӧдӧ лаборантӧн. Отделнас сэки веськӧдлӧма география наукаяс доктор Валентина Витязева. 1971-ӧд во помын сійӧ вуджӧма мӧд должностьӧ да корӧма аскӧдыс Майя Ивановнаӧс Сыктывкарса канму университетӧ, кодӧс дасьтӧны на вӧлі восьтны. 

1982-ӧд восянь веськӧдлӧма университетын Коми мулӧн просвещение историялӧн музейӧн. 

## Туясян удж
Йӧзӧдӧма 300 сайӧ туясян удж, на лыдын монографияяс, велӧдан пособиеяс. 1995-ӧд восянь дасьтӧма да йӧзӧдӧма нималана йӧзлысь ас фондса каталогъяс.
Сыктывкарса канму университет йылысь энциклопедияӧ гижӧма 900 гӧгӧр статья.

## Общественнӧй удж
Коми Республикаса Шаляпин нима котырӧн веськӧдлысь (1995-ӧд восянь).

## Небӧгъяс
* Музеи высших учебных заведений дореволюционной России (2000)
* Наш современник Леонид Рассохин (2006)
* А.С. Сидоров: жизнь и творчество (2007)
* Осуществленное призвание профессора Н.М. Большакова (2007)
* В.Н. Старовский: жизнь, отданная статистике (2010; соавтор В.Н. Задорожный)
* Валентина Витязева: сотворение судьбы (2011; соавтор В.Н. Задорожный)
* Ия Бобракова: жизнь в искусстве (2012)
* Финно-угровед Василий Лыткин (2013)
* Московский государственный университет. История музейного дела (2015)
* Далеко твоя парма родная. Николай и Борис Шаховы (2016)
* Эпос профессора Микушева (2016)
* Гений рисунка Евгений Трошев (2018)
* История университетских музеев дореволюционной России (2019)
* Музейная муза Эмма Налимова (2020)
* Колыбельная Прометию, или Нювчимские Чисталёвы. 2-е изд., доп. — Сыктывкар: ООО «Коми республиканская типография», 2021. — 216 с.

## Ошканпасъяс
* Коми Республикаса нимӧдана уджалысь (1999)
* Коми Республикаса Веськӧдлан Котырлӧн канму премия босьтысь (2002)
* «Уджвывса ветеран» медаль (1987)
* Шыладӧн уджалысьяслӧн войтыркостса котырлӧн медаль (2006)

## Ӧшмӧсъяс
* Сыктывкар канму университетса Музейлӧн йӧзӧдӧм уджъяс
* К ЮБИЛЕЮ ДИРЕКТОРА МУЗЕЙНОГО КОМПЛЕКСА: ТВОРЧЕСКИЙ ПУТЬ МАЙИ БУРЛЫКИНОЙ // Verbum (2019.05.07 лун; рочӧн)

## Ыстӧдъяс