open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Некрасова Галина Александровна

**Некрасова Галина Александровна** (1958) — коми кыв туялысь, филологияса кандидат. Батьыс — коми гижысь, Коми АССР-са школаясын нимӧдана велӧдысь, Коми Республикаса Почёта гражданин Александр Некрасов (Гамса).

## Олан туй
Галина Некрасова чужӧма 1958-ӧд вося ӧшым тӧлысь 12-ӧд лунӧ Коми АССР-ын Емдін районса Айкатылаын.  1976-ӧд воын помалӧма Емдін районса Гам сиктын, 1981-ӧд воын — Сыктывкарса канму университетысь пилология пакультет. 

1981—1983-ӧд воясын уджалӧма Кыв, литература да история институтысь кыв юкӧдын старш­ӧй лаборантӧн. 1984—1986 воясын велӧдчӧма Тарту университетса (Эстония) аспирантураын «Фин-йӧгра кывъяс» специальносьт серти. 1987-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысьын пырӧма уджавны Кыв, литература да история институтысь кыв юкӧдӧ: вӧлӧма младшӧй научнӧй сотрудникӧн (1987-ӧд восянь), старшӧй научнӧй сотрудникӧн (1993-ӧд восянь).

## Туялӧмъяс
1987-ӧд воын Тарту университетын дорйӧма филологияса наукаясса кандидат ним вылӧ диссертация, темаыс «Л-овые падежи в коми языке».

Йӧзӧдӧма 230 сайӧ туясян удж, на лыдын: «Ӧнія коми кыв. Морфология» (2000, соавт.), «Коми кывлӧн историческӧй фонетика» (2000), «Система L-овых падежей в пермских языках. Происхождение и семантика» (2002), «Вежлӧг перым кывъясын: форма, вежӧртас, артманног» (2004), «Структура слова и выбор падежного алломорфа в пермских языках» (2006).

Дасьтӧма «Коми язык» (М., 1998), «Республика Коми» (Т. 2. 1999) энциклопедияяслы статьяяс.

Галина Некрасова — **Фин-йӧгра котырӧ** суйӧрсайса пырысь (Хельсинки, Финляндия).

## Велӧдӧм

## Небӧгъяс
* Коми язык. Энциклопедия. Москва, 1998. — 608 с. (соавт.)
* Ӧнія коми кыв. Морфология. — Сыктывкар, 2000. — 544 с. (соавт.)
* *Некрасова Г. А.* Коми кывлӧн историческӧй фонетика. — Сыктывкар, 2000. — 168 л.б.
* *Некрасова Г. А.*  Система L-овых падежей в пермских языках. Происхождение и семантика. — Сыктывкар, 2002. — 168 с.
* *Некрасова Г. А.* Вежлӧг перым кывъясын: форма, вежӧртас, артманног. — Сыктывкар, 2004. — 118 л.б.
* *Некрасова Г. А.* Структура слова и выбор падежного алломорфа в пермских языках. — Москва, 2006. — 122 с.

## Наградаяс
* Коми Республикаса канму премия босьтысь наука юкӧнын (1999)
* Коми Республикаса Веськӧдлан котырлысь канму премия босьтысь велӧдӧм юкӧнын (2004)
* Коми Республикаса Юралысьлӧн Почёт грамота (2005)
* Россияса наукаяс академиялӧн Почёт грамота (2009)

## Ӧшмӧсъяс
* Кыв, литература да история сайтын Г.А. Некрасоваӧс чолӧмалӧм
* Кыв, литература да история сайтын Г.А. Некрасова йылысь
* Коми кыв сайтын Г.А. Некрасова йылысь

## Ыстӧдъяс
Экономика

**Экономика** - тайо терминлӧн некымын вежӧртас. 

1. Гӧгӧрвоӧдӧ кыдз артмӧ товаръяслӧн бергалӧм да кутшӧм ногӧн артмӧ дон. Тайӧ видзӧдласын экономика лоӧ туялӧмӧн либӧ велодан дисциплинаӧн.

2. Тайӧ йӧзкотырлӧн медся важнӧй олан подувысь ӧти, та пыр ӧтувтчӧ став материальнӧй да абуматериальнӧй активъяслӧн бергалӧм
Линукс

**Linux** (/ˈlɪnəks/ (listen) *LIN-əks*) — тайӧ дон босьттӧг да восьса кывъя операционнӧй системаяслӧн чукӧр, коді вужъясьӧ Линукс сьӧлӧмас (англияӧн — Linux kernel, рочӧн — Ядро Линукса). Операционнӧй системалысь сьӧлӧмсӧ медводдзаысь петкӧдлӧма йӧзлы Линус Торвальдс 1991-ӧд вося кӧч тӧлысь 17-ӧд лунӧ. Тшӧкыдджыка Линукс пакетируйтӧны Линукс дистрибутивӧ (дженьыдджыка кӧ *distro-ӧ*). 

Дистрибутив пытшкын эмӧсь Линукс сьӧлӧм да могмӧдан система Мӧвптасыс (англаӧн — Software, рочӧн — Программное обеспечение) да библиотекаяс. На пиысь унатор видзӧ аслас подув да сям GNU Project-ысь. Быдсяма Linux дистрибутивъяс босьталӧны-пукталӧны «Linux» кыв асланныс нимъясас, но Донбосьтӧг мӧвптас фонд (Free Software Foundation) вӧдитчӧ *[[GNU]]/Linux* нимнас медым югдӧдны-пасйыны GNU мӧвптаслысь ыджыдлунсӧ. Дерт, та помысь овлӧ сорласьӧм.

Linux дистрибутивъясысь медся ёна мир пасьта разӧдчисны Дэбиэн (Debian), Федора (Fedora) да Убунту (Ubuntu). Дон босьтӧмӧн эм жӧ вузалан дистрибутивъяс, на пиын — Red Hat Enterprise Linux (дженьыдика кӧ — Red Hat) да SUSE Linux Enterprise Server.
Холопова Диана Григорьевна

**Холопова Диана Григорьевна** (1949) — коми литература туялысь, Иван Куратовлӧн литература музейӧн веськӧдлысь. Нывдырся овыс — Напалкова.

## Олан туй
Диана Холопова чужӧма Коми АССР-ын Кулӧмдін районса Джеджим грездын 1949-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 2-ӧд лунӧ. Помалӧма 1972-ӧд воын Коми канмуса педагогика институтысь история-филология факультетса коми юкӧн. Кулӧмдін районса Шӧръяг посёлокса школаын велӧдӧма коми кыв да литература, директоралӧма.

1975-ӧд восянь уджалӧма Иван Куратовлӧн литература музейын: медводз научнӧй сотрудникӧн, 1988-ӧд восянь — веськӧдлысьӧн. Вӧлі пырӧ Коми Республикаса Национальнӧй музейлӧн Туялысьяс сӧветӧ .

## Уджъяс
* *Холопова Д. Г.*, ''Ерофеева Л. А.'', *Краева Н. В.* Они не вернулись с войны: о жизни и творчестве коми писателей-фронтовиков. — Сыктывкар: Анбур, 2017. — 143 с.

## Ошканпасъяс
* Коми Республикаса культурын нимӧдана уджалысь 
* Коми Республикаса Веськӧдлан котырлӧн премия босьтысь культура юкӧнын

## Ӧшмӧсъяс
* *Пунегова Н.* «Миян челядьдыр вӧлі зэв шуда» // Коми му, 2023.08.17-ӧд лун, 32 №. 

## Ыстӧдъяс
Горчаков Александр Гениевич

**Горчаков Александр Гениевич** (1951) — коми шылад тэчысь, Коми Республикаса нимйӧза артист. Культура юкӧнын уджалысьяслӧн семьяысь: батьыс — Россияса культураын нимӧдана уджалысь, гижысь, драматург, шылад тэчысь да режиссёр Г. Д. Горчаков, чойыс — Россияса искусствоын нимӧдана уджалысь, режиссёр, актриса С. Г. Горчакова.

## Олан туй
Александр Горчаков чужӧма 1951-ӧд вося урасьӧм тӧлысь 23-ӧд лунӧ Луздор районса Абъячой сиктын.

Велӧдчӧма Сыктывкарса шылад школаын, Сыктывкарса шылад училишӧын (1967—1971), кӧні РСФСР-са культураын нимӧдана уджалысь, шылад тэчысь Яков Перепелица веськӧдлӧм улын тӧдмасьӧма коми шылада фольклорӧн. 1971-ӧд восянь нёль во уджалӧма Абъячойын шылада школаын баянӧн ворсны велӧдысьӧн. 1975-ӧд воын Сыктывкарӧ бергӧдчӧм бӧрын выльысь пырӧма велӧдчыны Шылада училишӧӧ теоретическӧй юкӧнӧ.

Уджавлӧма Коми наука шӧринса Кыв, литература да история институтын фольклор секторын, йӧзӧдӧма некымын туясян удж.

Уджалӧ Коми Республикаса вужвойтырлӧн шылада-драмаа театрын шылад юкӧнӧн веськӧдлысьӧн.

## Шылад тэчӧм

## Мукӧдтор
Горчаков А. Г. — «Эжва йӧлӧга» сьылан котырын веськӧдлысь да концертмейстер.

## Йӧзӧдӧмъяс
* *Горчаков А. Г.* Тэ мунін [Нотаяс] / Шыладыс А. Г. Горчаковлӧн, кывбурыс С. А. Поповлӧн. — [Сыктывкар, 1986]. — 10 л.б.
* *Горчаков А. Г.* Ручильӧй да кӧчильӧй [Нотаяс]: кык юкӧна опера-мойд / либретто Г. Горчакова по мотивам народной сказки «Лиса и заяц» (ред. А. Горчакова); Клавир. — Сыктывкар, 2008. — 212 л.б.
* Горчаков А. Г. Мичасьыс на мича [Нотаяс] / Шыладыс А. Г. Горчаковлӧн; кывбурыс В. Г. Лодыгинлӧн. — [Сыктывкар]. — 11 л.б.

## Наградаяс
* Коми Республикаса канму премия босьтысь (1996)
* Коми Республикаса нимӧдана уджалысь (2006)
* Россияса культура да йӧзкӧд йитӧд серти министрлӧн Аттьӧалӧм (2007)
* Коми Республикаса Веськӧдлан котырлысь премия босьтысь (2011)
* Коми Республикаса нимйӧза артист (2019)

## Ӧшмӧсъяс
* В Коми стало на одного Народного артиста больше // «Комиинформ» юӧр сетан агентство (2019.03.16 лун; рочӧн)
* Коми Республикаса Вужвойтырлӧн небӧгаинын А. Г. Горчаков йылысь
## Ыстӧдъяс
Налимов Василий Петрович

**Налимов Василий Петрович** (1879—1938) — коми этнограф, финн-йӧгра войтырлысь оласног да культура туялысь. Пиыс — нималана математик Василий Налимов.

## Олан туй
Василий Налимов чужӧма 1879-ӧд вося рака тӧлысь 19-ӧд лунӧ Вӧлӧгда губерняын Выльгорт вӧлӧсьтса Седьяков грездын (ӧні Выльгортлӧн юкӧн).

1903-ӧд воын Василий Петрович ветлӧма финн профессор Юрьё Вихманкӧд Визинӧ, 
кӧні тӧдмӧдӧма уджъёртсӧ Иван Куратовлӧн ки помысь гижӧдъясӧн.

1938-ӧд воын Налимовӧс мыждӧмаӧсь кыдзи финн шпионӧс. Сійӧ жӧ вонас, ӧшым тӧлысь 28-ӧд лунӧ Василий Петрович кулӧма Сыктывкарса тюрмалӧн изоляторын.

## Уджъяс
* Некоторые черты языческого миросозерцания зырян // Этнографическое обозрение. — 1903. Кн. LVII. — № 2. — С. 76—86.
* Зырянская легенда о паме Шипиче // Этнографическое обозрение. — 1903. Кн. LVII. — № 2. — С. 120—124.
* Рецензия на «Этнологический очерк зырян» К. Ф. Жакова // Этнографическое обозрение. — 1903. Кн. LVII. — № 3. — С. 177—179
* Загробный мир по верованиям зырян // Этнографическое обозрение. — 1907. Кн. LXXII-LXXIII. — № 1-2. — С. 1—23.
* К вопросу о взаимном избегании полов // Землеведение. Периодическое издание Географического отделения Императорского общества любителей естествознания, антропологии и этнографии. — М., 1910. — Т. XVII. Кн. 1. — С. 155—156.
* Сущность и значение этнографии // Вестник Нижегородского университета. — 1918. — № 8. — С. 6—10.
* К этнологии коми // Коми му. — 1924. — № 3. — С. 43—50
* К материалам по истории материальной культуры коми // Коми му. — 1925. № 2 (12). — С. 15—19; № 3 (14). — С. 59—68. № 5 (15). — С. 23—30.
* Роль малых народов на фоне общечеловеческой культуры // Вотяки. Сборник по вопросам этнологии, быта и культуры вотяков / под. ред. В. П. Налимова и К.Герда. — М., 1926. — С. 1—8.
* Священные рощи удмуртов и мари // Охрана природы. — 1928. — № 4. — С. 6—8.
* Одежда, украшения и их возникновение // Арт (Лад). — 1999. — № 3. — С. 136—145.

## Ӧшмӧсъяс

## Ыстӧдъяс
Попов Евгений Васильевич

**Попов Евгений Васильевич** (1933—2019) — РСФСР-са нимӧдана велӧдысь, Емдін районса Почёта гражданин, меценат. 

## Олан туй
Евгений Попов чужӧма 1933-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 21-ӧд лунӧ Емдін районса Айкатыла сиктын. Помалӧма Коми канмуса педагогика институт да бергӧдчӧма чужанінас. Нелямын во велӧдӧма Айкатыла школаын история да обществознание. 

Паськыда сы йылысь кутісны сёрнитны сэки, кор 2018-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысьын вуджӧдӧма ӧти миллион 200 сюрс шайт Гам сиктса социально-реабилитационнӧй шӧринлы да сетӧма налы ассьыс керкасӧ. Тайӧс вӧчӧма сы бӧрын, кыдзи 2017-ӧд воын «Вперёд» районса газетсьыс лыддьӧма, мый «Гаврош» челядь шӧринлы колӧ выльмӧдны эмбурсӧ. Евгений Попов чукӧртӧма сьӧмсӧ 1954-ӧд восянь сберкассаын, медым лӧсьӧдны торъя керка да овны бать-мамсьыс торйӧн. Кор гӧгӧрвоӧма, мый сьӧмыс оз тырмы выль патера ньӧбӧм вылӧ, сьӧмсӧ чӧжӧма привычкаӧн нин. Сылӧн абу вӧлӧма гӧтыр ни челядь; чукӧртӧм сьӧмсӧ абу и вермӧма некытчӧ видзны, олӧма бать-мамыслӧн керкаын. Сылы вӧзйылӧмаӧсь бурмӧдӧм патера, но кольччӧма важ оланінас. Сьӧмӧн отсалӧмысь сійӧс шуӧмаӧсь «гӧль меценатӧн».

Социально-реабилитационнӧй шӧринлы сьӧмӧн отсалӧмысь Емдін районысь сӧветса депутатъяс 2018-ӧд вося сора тӧлысьын сетӧмаӧсь Евгений Поповлы «Емдін районса Почёта гражданин» ним (Емдін районса экономика, культура да социально-политическӧй сӧвмӧмӧ пай пуктӧмысь).

Кулӧма 2019-ӧд вося рака тӧлысь 17-ӧд лунӧ, гуалӧма Айкатыла сиктса шойнаын.

## Ошканпасъяс
* «Коми АССР-са просвещенньӧ отличник» ним
* «СССР-са просвещенньӧ отличник» ним
* РСФСР-са нимӧдана велӧдысь
* Емдін районса Почёта гражданин (2018)

## Ӧшмӧсъяс
* ''Бешкарева Н.'' Нищий меценат из Коми: как живет одинокий старик, отдавший миллион незнакомым детям // «Медиасоль» сайт (2018.05.31; рочӧн)
## Ыстӧдъяс
Мишель Вотерсон

**Мишель Вотерсон** () — тайӧ америкаса спортсмен (MMA), фотомодель да актриса, Invicta FC-лӧн вермысь. Вотерсонлӧн эм ӧти ныв, сылӧн нимыс Арая (). 

## Ӧшмӧсъяс
* Мишель Уотерсон IMDb вылын

## Ыстӧдъяс
Витязева Валентина Александровна

**Витязева Валентина Александровна** (1919—2010) — Сӧвет кадся экономист-географ, география наукаясса доктор (1967), профессор (1972). Сыктывкарса канму университетысь медводдза ректор (1972—1987), СССР кадся медводдза нывбаба-ректоръяс пиысь ӧти. 

## Олан туй
Валентина Витязева чужӧма 1919-ӧд вося косму тӧлысь 7-ӧд лунӧ Войвыв Двина губерняса Яренск уездса Сибирь грездын (ӧні Лена район). Нывдырся овыс — Протопопова. 1928—1932-ӧд воясын велӧдчӧма Тукма орчча грездса начальнӧй школаын, 1932—1936-ӧд воясын — Яренск сиктса нетыр школаын.

1939-ӧд воын помалӧма Ленинградса топографическӧй техникум. 1940—1943-ӧд во]ясӧ велӧдчӧма Москваын инженернӧй геодезия, аэрофотосъёмка да картография институтын. 1943-ӧд воын вуджӧма велӧдчыны Карело-финскӧй университетӧ (ӧні — Петрозаводскса канму университет), коді вӧлі Айму вӧсна Ыджыд тыш кадӧ эвакуируйтӧма Сыктывкарӧ), да помалӧма 1944-ӧд воын. 1944—1949-ӧд воясӧ уджалӧма инструкторӧн Коми АССР-са КПСС обкомлӧн промышленносьт юкӧнын.

1949—1952-ӧд воясӧ велӧдчӧма СССР-са наукаяс академиялӧн География институтса очнӧй аспирантураын (Москва). Уджалӧма СССР-са наукаяс академиялӧн Коми филиалын экономика отделын: младшӧй научнӧй сотрудникӧн (1952-ӧд восяь), старшӧй научнӧй сотрудникӧн (1953-ӧд восянь), веськӧдлысьӧн (1960—1972-ӧд воясӧ). 

1972 воын Витязева лоӧма медводдза ректорӧн СССР-лы 50 во нима Сыктывкарса канму университетын, веськӧдлӧма 1987-ӧд воӧдз. Сэні жӧ 1983—1990-ӧд воясӧ веськӧдлӧ Сӧветскӧй Войвывлӧн экономика кафедраӧн. 1990-ӧд восянь — профессор-консультант.

Кулӧма 2010-ӧд вося ода-кора тӧлысь 22-ӧд лунӧ.

## Туялан удж
Аспирантура помалӧм бӧрын 1952-ӧд воын дорйӧма география наукаясса кандидат ним вылӧ диссертация «Печорский угольный район» тема серти.

1965-ӧд воын дорйӧма географическӧй наукаясса доктор ним вылӧ диссертация «Узловая проблема промышленного освоения Европейского Севера СССР» тема серти.

Йӧзӧдӧма 150 сайӧ удж.

## Небӧгъяс
* *Витязева В. А.*, ''Бурлыкина М. И.'' Сыктывкарский университет: становление и развитие. — Сыктывкар: Коми кн. изд-во, 1988. — 63 с.
* *Витязева В. А.*, ''Лаженцев В. Н.'' Зона Российского Севера: Учеб. пос. — Сыктывкар: СыктГУ, 1995. — 81 с.

## Общественнӧй удж
1955—2009-ӧд воясӧ — Коми АССР-са Ставсоюзса географическӧй котырлӧн филиалса веськӧдлысь (сэсся — Коми Республикаын Рочмуса географическӧй котыр).

1968—1987-ӧд воясын Коми АССР-ын «Знание» республикаса котырлӧн веськӧдлысь да «Знание» ставсоюзса котыр правленньӧӧ пырысь.

## Ошканпасъяс
### Коми Республика
* Коми АССР-са наука да техникаын нимӧдана уджалысь
* Сыктывкарса Почёта гражданин (1996)
* Коми Республикаса канму премия босьтысь (2001)
* Коми Республикаса Почёта гражданин (2012)

### СССР тшупӧда
* РСФСР-са наукаын нимӧдана уджалысь (1979)
* Вежа Петыркарса канму университетын Почёта доктор (1997)
* Вылыс школалӧн Войтыркостса наукаяс академияӧ Почёта пырысь (1996, Москва)

## Ӧшмӧсъяс
* *Юрпалова А. А.* Летопись СГУ. – Сыктывкар, 1997.
* ''Бурлыкина М. И.'' Ученые СГУ: биографические очерки. — Сыктывкар, 1997.

## Ыстӧдъяс
Яковлев Юрий Дмитриевич

**Яковлев Юрий Дмитриевич** (1955—2026) — коми гижысь.

## Олан туй
Юрий Яковлев чужӧма 1955-ӧд вося лӧддза-номъя тӧлысь 26-ӧд лунӧ Удорса районса Кӧдж грездын. Олӧма Вежа Петыркарын.
Кулӧма 2026-ӧд вося урасьӧм тӧлысь 19-ӧд лунӧ.

## Гижан удж
Юрий Яковлев босьтчӧма йӧзӧдчыны 1997-ӧд восянь. Сылӧн прозаа гижӧдъяс да статьяяс петавлісны «Выль туйӧд», «Йӧлӧга», «Коми му» газетъясын, а сідзжӧ «Войвыв кодзув» да «Арт» журналъясын.

## Небӧгъяс
* Катыд пом: висьтъяс. — Сыктывкар: КРИРОиПК, 2002. — 58 л.б.
* Сӧдзим: висьтъяс. — Сыктывкар: «Коми самиздат», 2003. 106 л.б.
* Ас туй: висьтъяс, притчаяс (вуджӧдӧм). — Сыктывкар: «"Кола" небӧг лэдзанін» ООО, 2015. — 224 лб. 

## Ӧшмӧсъяс
* Яковлев Юрий Дмитриевич // «Коми гижӧд: онлайн-тӧданін» сайт (комиӧн)
* ''Игушев Е.'' Ю. Яковлевлӧн «кывбура» висьтъяс // Войвыв кодзу». 2002. — №12. — Л.б. 72—75.
* ''Цыпанов Й.'' Удораса мыла сёрниӧн: Яковлев Юрийлӧн «Катыд пом» небӧг кыв йылысь // Арт. 2003. — №3. — Л.б. 89.

## Ыстӧдъяс
Колумбия

**Колумбия** ()
— тайӧ канму Лунвыв Америкаын. Юркар:Сантьяго-де-Чили.
Шипраге

**Шипраге** (, , ) — Босния да Герцеговиналӧн рытыв-войвылын грезд, Серб Республикаын, Котор-Варош карсянь асыв-лунвывлань 30 км. Баня-Лука регионын Котор-Варош общиналӧн шӧрин.

## Население

## Примечания
Напалков Анатолий Дмитриевич

**Напалков Анатолий Дмитриевич** (1939) — туялысь-историк, Кыв, литература да история институтса директор (1985—1996).

## Олан туй
Анатолий Напалков чужӧма 1939-ӧд вося кӧч тӧлысь 2-ӧд лунӧ Сыктыв районса Поёл сиктын. 1958—1961-ӧд воясын служитӧма армияын; токаралӧма Кулӧмдінса вӧр промхозын. 1964—1985-ӧд воясын уджалӧма сӧветскӧй да партийнӧй органъясын: инструктор, райисполкомын веськӧдлысьӧс вежысь, КПСС райкомса секретар. 1985—1996-ӧд воясын директоралӧма Коми наука шӧринса Кыв, литература да история институтын. 1996-ӧд восянь ведушӧй научнӧй сотрудник. 

1970-ӧд воын помалӧма КПСС-лӧн Шӧр комитет бердса вылыс партийнӧй школа, 1980-ӧд воын — КПСС-лӧн Шӧр комитет бердса общественнӧй наукаяс академия. 

## Туясян удж
1980-ӧд воын дорйӧма КПСС-лӧн Шӧр комитет бердса общественнӧй наукаяс академияын история наукаясса кандидат ним вылӧ диссертация (темаыс — «Деятельность Советов народных депутатов в условиях развитого социализма»).

## Небӧгъяс

## Ошканпасъяс
* Коми АССР-са народнӧй овмӧсын нимӧдана уджалысь (1989)
* Коми Республикаса Веськӧдлан Котырлысь премия босьтысь наука юкӧнын («Государственное строительство в Республике Коми в XX веке (вторая половина 30-х-90-е годы)» тема серти удж чукӧрысь (2002)
* Коми Республикаса Веськӧдлан Котырлысь премия босьтысь наука юкӧнын «Законодательная власть Республики Коми: очерки истории» монографияысь (мукӧдыскӧд ӧтвылысь, 2009)

## Ӧшмӧсъяс
* Ученые Института языка, литературы и истории Коми научного центра УрО РАН: Биографический справочник / Сост. ''И. Л. Жеребцов''. — Сыктывкар, 2000. 
* Кыв, литература да история институт сайтын А. Д. Напалков йылысь

## Ыстӧдъяс
Югов Степан Александрович

**Югов Степан Александрович** (1958—2004) — коми литература туялысь.

## Олан туй
Степан Югов чужӧма 1958-ӧд вося йирым тӧлысь 19-ӧд лунӧ Сыктыв районса Выльгрездын. 1976-ӧд воын Кебраса школа помалӧм бӧрас квайт во трактористалӧма, вӧлӧма «Кебра» совхозса бригадирӧн. 1982-ӧд воын пырӧма велӧдчыны Сыктывкарса канму университетса подготовительнӧй юкӧнӧ. Помалӧма филология факультетса коми отделениесӧ 1988-ӧд воын. 1988-ӧд воын лоӧма Коми наука шӧринса Кыв, литература да история институтын стажёром-туялысьӧн. 1990-ӧд воын уджысь орӧдчытӧг пырӧма велӧдчыны аспирантураӧ.  

1997-ӧд воын Чувашияса университетын дорйӧма филологияса кандидат ним вылӧ диссертация челядьлы коми литература серти. Кыв, литература да история институтын уджалӧма литература да фольклор секторын старшӧй научнӧй сотрудникӧн.
  
## Туялан удж
Туялӧма коми челядь литература.

Коми литература йылысь пасйӧдъясыс петавлісны «Север» да «Войвыв кодзув» журналъясын, республикаса газетъясын. 

1988-ӧд воын босьтчӧма комиӧдны челядьлы роч гижысьясӧс. Комиӧдӧма Каллистрат Жаковлысь мойдъяссӧ да Елена Габовалысь кык повесьт.

## Туялан уджъяс
* *Югов С. А.* Становление и развитие коми детской литературы: Автореф. дисс. ... к. филол. н. : 10.01.02 / Чувашский гос. ун-т им. И. Н. Ульянова. — Чебоксары, 1997. — 21 с.
* Челядьлӧн журнал // Войвыв кодзув. 1989. — 7 №. — Л.б. 63—64.
* Лӧз клянича // Войвыв кодзув. 1989. — 5 №. — Л.б. 57—58.
* Каллистрат Жаковлӧн мойдъяс // Войвыв кодзув. 1990. — 11 №. — Л.б. 63—64.
* Кӧч йӧктӧ, йӧктӧ... // Войвыв кодзув. 1994. — 11 №. — Л.б. 62—64.
* Поэтлӧн «ковмытӧм» кывбур // Войвыв кодзув. 1995. — 6 №. — Л.б. 76—78.
* Став олӧмсӧ — коми книгалы // Войвыв кодзув. 1998. — 4 №. — Л.б. 78—79.
* Быдмысь войтырлы козинъяс // Войвыв кодзув. 1999. — 6 №. — Л.б. 63—65.
* «Калевала» да коми литература // Войвыв кодзув. 2003. — 9 №. — Л.б. 70—72.
* Нёбдінса Виттор — челядьлы // Войвыв кодзув. 2003. — 12 №. — Л.б. 75—80.

## Ӧшмӧсъяс
* «Коми гижӧд» онлайн-тӧданін сайтын С. А. Югов йылысь
* Сыктыв районса Шӧр библиотека

## Ыстӧдъяс
Матвеев Михаил Николаевич

**Матвеев Михаил Николаевич** (1959) — канмуса уджалысь, Коми Республикаса Драма театрын директор, Коми Республикаса нимӧдана уджалысь.

## Олан туй
Михаил Матвеев чужӧма 1959-ӧд вося вӧльгым тӧлысь 3-ӧд лунӧ. Помалӧма Сыктывкарса канму университетысь филология факультет (1981). Дыр кад чӧж уджалӧма телевидениеын. «Коми гор» телерадиокомпанияын уджалӧма 1981-ӧд восянь: ведушӧйӧн, сэсся каналын коммерческӧй службаӧн веськӧдлысьӧн. 1993-ӧд восянь Коми Республикаса министръяслӧн сӧветын кутӧма йитӧд СМИ-кӧд. 1994—1997-ӧд воясын «Коми гор» телерадиокомпанияын студияса директор, 1997—2003-ӧд воясын веськӧдлӧма национальнӧй вешанньӧлӧн уджтасъясӧн. Вӧлӧма «Коми республикаса телевизионнӧй каналын» генеральнӧй директорӧн (2003—2006).

2006—2008-ӧд воясын Коми Республикаса культура министрӧс вежысь, 2008—2010-ӧд воясын
— Коми Республикаса культура министерство бердын производственно-техническӧй могмӧдан да гражданскӧй оборона отделса начальник.

2010-ӧд восянь веськӧдлӧ В.А. Савин нима Коми Республикаса Драма театрӧн.

## Ошканпасъяс
* Коми Республикаса канму премия босьтысь (2012)
* В.А. Савин нима Коми Республикаса Веськӧдлан котырлысь премия босьтысь (драматургия да сценическӧй искусство юкӧнын У. Шекспир пьеса серти «Гамлет» спектакль пуктӧмысь) (2014)
* Коми Республикаса нимӧдана уджалысь (2012)
* «Айму водзын бур уджысь» орденлӧн II тшупӧда медаль (2021)

## Ӧшмӧсъяс
* Драма театр сайтын М.Н. Матвеев йылысь

## Ыстӧдъяс
Навальный Алексей Анатольевич

**Навальный Алексей Анатольевич** — Рочмуын политик да йӧзкост деятель. Подув пуктысь «Фонд борьбы с коррупцией».

## Ыстӧдъяс
* Сайт
Панев Зосима Васильевич

**Панев Зосима Васильевич** (1914—1994) — канму тэчасын да ютырын уджалысь, Коми АССР-са Вылыс Сӧветлӧн Президиумӧн веськӧдлысь.

## Олан туй
Сійӧ чужӧма 1914-ӧд вося кӧч тӧлысь 27-ӧд лунӧ Вӧлӧгда губерняын Яренск уездса Айкатыла вӧлӧсьтын (ӧні — Емдін районса Кырс грезд). 1933-ӧд воын помалӧма Емдінса педтехникум. 

Велӧдӧма, директоралӧма Важкуръяса шӧр школаын, инспекторалӧма Шойнаты районса велӧдӧм юкӧнын. 1936—1937 воясӧ служитӧма Гӧрд Армияын. Армия бӧрын уджалӧма Наркомпросын заочнӧй велӧдчӧм котырса веськӧдлысьӧн, заочнӧй республикаса школаын директорӧн. 1939—1940 воясӧ бара Гӧрд армияын, тышкасьӧма СССР-Суоми тышын, кокас ранитчылӧма. 

1940-ӧд восянь уджалӧ ВКП(б)-ын, 1940—1943 воясӧ — Коми АССР-са обкомын, 1943—1947-ӧд воясӧ — ВКП(б)-лӧн Сыктыв районса комитетын 1-дза секретар. 1947—1950-ӧд воясӧ велӧдчӧма ВКП(б) Шӧр комитетбердса Вылыс партийнӧй школаын. 

1950-ӧд восянь — ВКП(б) Коми обкомын отделӧн веськӧдлысь. 1950-ӧд восянь 1962-ӧд вося ода-кора тӧлысьӧдз вӧлӧма Коми АССР-са министръяслӧн Сӧветӧн веськӧдлысьӧн, 1963—1972-ӧд воясӧ — Коми АССР-са министръяслӧн Сӧветӧн веськӧдлысьӧс медводдза вежысьӧн, 1972—1984-ӧд воясӧ — Коми АССР-са Вылыс Сӧветлӧн Президиумӧн веськӧдлысьӧн. 1984-ӧд восянь — СССР-са персональнӧй пенсионер.

Сійӧс куимысь бӧрйывлӧмаӧсь СССР-са Вылыс Сӧветӧ депутатӧн (1954—1966), нёльысь — РСФСР-са Вылыс Сӧветӧ (1951, 1975—1984). Уна во чӧж вӧлӧма Коми АССР-са Вылыс Сӧветса депутатӧн (1951—1963), 1971—1984).

Сылӧн нимкӧд йитчӧмаӧсь Коми АССР-са культура да экономикаын олӧмын ыджыд вежсьӧмъяс: кӧрт туй вӧчӧм, мусир перъянінъяс корсьӧм, Эжва ю бокын Сыктывкара вӧр комплекс кыпӧдӧм, республикаса шылада театр да Сыктывкарса канму университет восьтӧм, да с.в.

Кулӧма 1994-ӧд вося вӧльгым тӧлысь 7-ӧд лунӧ Сыктывкарын.

## Ошканпасъяс
Республикаса экономика да культура сӧвмӧдӧмӧ пай пуктӧмысь сылы сетӧма 8 орден: 
* кык Ленин орден (1945, 1957)
* Уджвывса Гӧрд Дӧрапаслӧн куим орден
* I тшупӧда Айму Тыш орден (1944)
* Коми АССР-са народнӧй овмӧсын нимӧдана уджалысь

## Ӧшмӧсъяс
* *Королько Р.* Панев Зосима Васильевич // Республика Коми: Энциклопедия: в 3-х т. — Сыктывкар: Коми книж. изд-во, 1997. — Т. 2. — 405—406.
* ''Сугоров А. Б.'', *Панева Н. З.*, *Сандригайло Л. З.* История хранит имена. — Сыктывкар: [б. и.], 2016. – С. 51.
* *Козлов Н. И.* Жизнь, отданная Республике // Книга Памяти Республики Коми. Т. 8. С. 966 https://web.archive.org/web/20160304134810/http://www.kp.rkomi.ru/txt/08_966.html
* К 100-летию видного коми руководителя Зосимы Панева его именем назовут улицу в Сыктывкаре и проведут турнир по коми борьбе / «Финугор» сайт  (2014.08.15 лун; рочӧн)

## Ыстӧдъяс
Налимова Эмилия Алексеевна

**Налимова Эмилия Алексеевна** (1937—2019) — коми ӧтмунӧмын да культураын водзмӧстчысь, Коми Республикаса нимӧдана уджалысь.

## Олан туй
Эмилия Налимова чужӧма 1937-ӧд вося косму тӧлысь 15-ӧд лунӧ.

1962—1970-ӧд воясын директоралӧма Сыктывдін районса культура керкаын, 1970—1982-ӧд воясын — Шӧр библиотекаын,  1982—1998-ӧд во ясын — веськӧдлӧма Сыктывдін районса администрацияын культура юкӧнӧн. 

Эмилия Налимоваӧс шуӧны **Сыктывдін районса история да культура музей** восьтӧмын водзмӧстчысьӧн. 2017-ӧд воын сылысь нимсӧ сетӧма тайӧ музейыслы. Водзмӧстчӧма «Налимов лыддьысьӧмъяс» конференция котыртӧмын да нуӧдӧмын.

Кулӧма 2019-ӧд вося ӧшым тӧлысь 9-ӧд лунӧ Выльгортын.

## Общественнӧй удж
Нуӧдӧма ыджыд общественнӧй удж. Сизим созыв чӧж вӧлӧма сикт сӧветса депутатӧн. Уна во чӧж веськӧдлӧма Сыктывдін районса культура уджалысьяслӧн профсоюзса комитетӧн, районса аньяслӧн Сӧветӧн. Кызь гӧгӧр во водзмӧстчӧма «Коми войтыр» ӧтмунӧмса Сыктывдін представительствоын.

## Ошканпасъяс
### Рочмуса
* «Уджвывса ветеран» медаль
* «1941–1945 воясса Айму вӧсна Ыджыд тышын бур уджысь» медаль
* Рочмуса нывбаба котырлӧн казьтылана медаль
* «Доблестнӧй уджысь (Тышса доблесьтысь). Владимир Ильич Ленин чужӧмсянь 100 во тыригкежлӧ» казьтылан медаль 
* Рочмуса культура министерстволӧн «Культураын вермӧмъясысь» морӧсын новлӧдлана пас

### Коми
* Коми Республикаса нимӧдана уджалысь
* Сыктывдін районса Почёта гражданин
* Выльгорт сиктса Почёта гражданин

## Ӧшмӧсъяс

## Ыстӧдъяс
Глӧт

**Глӧт** (рочӧн *глот*) — удораса коми мифологияысь ваын олысь гундыр, кодi кольöма топонимикаын.  

## Коми фольклорын
Важвисьт серти, Глӧт олӧма Слӧбӧда сиктлы паныд юса джуджыд джумйын. Гусявлӧма пемöcъясӧс ва юигӧн, ньылавлöма дзоньнас тушанас курччавтöг да кыдз вермӧма лёкмöдӧма йöзлысь олöмсö. Бырӧдны Глотӧс босьтчӧма сиктса тöдысьлöн пиыс. Сiйö гартчӧма выльӧн на начкӧм мӧс куӧ да тадзи пырӧма ваас, медым ва гундыр ньылыштас сійӧс. Глöтыс сідзи и вӧчас. Рушку пытшкас том зонмыс вундас гундырлысь кынöмсö да тадзи мынтӧдас слӧбӧдасаясӧс горш Глӧтысь. Ю кылöдöма Глöтлысь шойсö некымын верста сайö да шыбитöма вапöлöнас. Сиктсаяс сэсся лы кольöсъяссьыс вöчавлöмаöсь потшöс сюръяяс. 

## Аналогъяс
Татшöм мифъяс, кöнi гундырöн ньылыштöм герой вийö пытшкöссяньыс «вöрпасö», эм уна войтырлöн мойдъясын. Коми мойдъясын эм öткодь сюжет, кöн кыйсьысьöс пиясыскöд нылыштö васа ыджыд Глöт: найö асьныс мездмыны оз вермыны — гундырсö вийö ичöт пиыс, кодi быдмöма батьтöгыс.

## Ӧшмӧсъяс
* Мифология коми. — М., 1999.
 
## Ыстӧдъяс
Ас пу

**Ас пу** (рочӧн *Своё, собственное дерево*) — коми мифологияын магическӧй пу, быд мортлӧн эм аскоддьӧмыс ас пу. 

## Коми мифологияын
Корсьны ас пу зэв сьӧкыд, виччысьтӧг верман петны сы вылӧ. Кыйсьысьлы ас пу корсьны отсалӧ понйыс, либӧ вӧрса, кор кыйсьысь отсалас вӧрсалы вермыны вакулькӧд тышын. Медводдза керыштӧмӧн ас пуысь петӧ вир и сійӧ заводитӧ сёрнитны кыйсьыськӧд. Татшӧм пуысь вӧчӧм предметъяс отсавлісны кыйсьысьлы, сетлісны сылы шуд. Нималана коми кыйсьысь Йиркап вӧчис ас пусьысь лызь, коді ветлӧдліс ачыс, йӧткавтӧг. 

## Ӧшмӧсъяс
* Мифология коми. — М., 1999.

## Ыстӧдъяс
Шева

**Шева** — тшыкӧдӧм коми мифологияын, коді петкӧдчӧ гагъясын да предметъясын (ньӧр, сунис, юрси и с.в.). 

## Этимология
Артмӧма сійӧ «шы» («звук») кывсянь. Тайӧ йитчӧма сыкӧд, мый «шева» вермӧ пырны мортлӧн сёрниас да горзыны, а мукӧддырйиыс и вежӧра сёрнитны. 

## Артмӧм
Шева артмӧм йылысь ӧтувтӧм видзӧдласъяс абуӧсь. Эм фольклор преданньӧ, мый «шеваяссӧ» быдтӧны нывбабаяс и вердӧны асланыс йӧвнас. Либӧ «шеваяс» вуджӧны кулӧм йӧзсянь, кодъясын пукавлісны кувтӧдзыс. И тадзи мунӧ морт лоӧмсянь. «Шеваыс» век петкӧдчӧ кыдз материальнӧй тор - вермас лоны юрсиӧн, сунисӧн, увйӧн, либӧ нидзулӧн да лёкгагӧн. 

Унаысь «шева» аддзылӧмсӧ кольӧмаӧсь фольклорын да этнографическӧй туялӧмъясын, и эм видзӧдлас, мый комияс ыдждӧдісны мифсӧ, мыйла эз вермыны тайӧ гӧгӧрвоӧдны. Ӧнія наука шуӧ, мый «шева» — тайӧ висьӧм, но уна туялысь на жуглӧ юр, мед ставсӧ тайӧ гӧгӧрвоӧдны.

## Ӧшмӧс
* Мифология коми. — М., 1999.

## Ыстӧдъяс
Распутин Александр Дмитриевич

**Распутин Александр Дмитриевич** (1923—1993) — челядьлы коми гижысь.

## Олан туй
Александр Распутин чужӧма 1923-ӧд вося урасьӧм тӧлысь 2-ӧд лунӧ Вӧлӧгда губерняысь Усть-Сысольск уездса Зеленечын (ӧні — Сыктывдін районса Зеленеч сикт).

1942-ӧд вося рака тӧлысьын Сыктывдін районса военкомат босьтӧма сійӧс армияӧ. Айму вӧсна Ыджыд тыш дырйи вӧлӧма радӧвӧйӧн, связистӧн. Кыкысь ранитчылӧма, дорйӧма Ленинград. Повтӧмлун петкӧдлӧмысь сылы сетӧма куим медаль да кык орден.

Кулӧма 1993-ӧд вося вӧльгым тӧлысь 2-ӧд лунӧ.

## Гижан удж
Александр Распутин тӧдса кыдзи челядьлы коми гижысь. Гижлӧма 1960—1970-ӧд воясӧ висьтъяс. 

## Небӧгъяс
* *Распутин А. Д.* Веж юрсиа Петя: висьтъяс. — Сыктывкар: Коми кн. изд-во, 1974. — 36 л.б.
* *Распутин А. Д.* Тоня, Мурзик да пышкай: висьтъяс / Лӧсьӧдіс ''В. А. Лимерова''; небӧгсӧ серпасалiс *В. А. Клейман*. — Сыктывкар: Коми Республикаса гижысь котыр, 2013. — 47 л.б.

## Ошканпасъяс
* «Ленинград дорйӧмысь» медаль (1942.12.22-ӧд лун)
* «Отвагаысь» медаль
* «1941—1945 воясӧ Айму вӧсна Ыджыд тышын Германия весьтын Вермӧмысь» медаль
* III  тшупӧда Слава орден
* I тшупӧда Айму вӧсна Ыджыд тыш орден (1985.04.06-ӧд лун)

## Ӧшмӧсъяс
* «Коми гижӧд» онлайн-тӧданінын А.Д. Распутинлӧн гижӧд лыддьӧг
* Сыктывдін районса шӧр библиотека сайтын А.Д. Распутин йылысь
Пандия

**Пандия** (S/2017 J 4) — тайӧ Юпитерлӧн спутник. Сылӧн радиус — 1,5 км. Юпитерӧдз шӧр кост 11 525 000 км. Пандия восьтіс Америкаса астроном Скотт Шеппард 2017 воӧ.
Валетудо

**Валетудо** (S/2016 J 2) — тайӧ Юпитерлӧн спутник. Сылӧн радиус — 0,5 км. Юпитерӧдз шӧр кост 18 980 000 км. Валетудо восьтіс Америкаса астроном Скотт Шеппард 2016 воӧ.
Велико Търново

**Велико Търново** () - тайӧ Болгарияса кар.


Veliko Tarnovo Panorama,06-2014.JPG|
G.k. Varusha - north, 5000 Veliko Tarnovo, Bulgaria - panoramio (6).jpg|
Panorama - panoramio (195).jpg|
Constituent Assembly of Bulgaria.jpg|
Veliko Tarnovo , Bulgaria (22858030084).jpg|
Veliko Tarnovo - The hell of a river bents (27556973038).jpg|
TurnovoChurch.jpg|
Гунгун

**225088 Гунгун** (символ: , войдӧр 2007 OR10) — тайӧ Шонді ылдӧсын карлик планет. Сылӧн радиус  — 615 км. Сылӧн эм спутник  — Сянлю. Гунгун восьтісны Америкаса астрономъяс Меган Швамб, Майкл Браун да Дэвид Рабиновиц 2007 воын.
Рохин Владимир Афанасьевич

**Рохин Владимир Афанасьевич** (1939—2020) — скульптор, Коми Республикаса нимйӧза серпасалысь, Россияса нимӧдана серпасалысь.

## Олан туй
Владимир Рохин чужӧма 1939-ӧд вося урасьӧм тӧлысь 17-ӧд лунӧ Сыктывкарын. 1958—1964 воясӧ велӧдчӧма В. И. Суриков нима Москваса каналан художественнӧй институтын.

1967-ӧд восянь СССР-са серпасалысьяслӧн котырӧ пырысь.

Кулӧма 2020-ӧд вося рака тӧлысь 17-ӧд лунӧ. 

## Ошканпасъяс
### Коми
* Коми комсомоллысь премия босьтысь (1968)
* Коми АССР-са искусствоясын нимӧдана уджалысь (1979)
* В. А. Савин нима Коми АССР-са канму премия босьтысь (1990)
* Коми Республикаса нимйӧза серпасалысь (1993)
* Коми Республикаса Веськӧдлан котырлысь премия босьтысь (2003)

### Рочмуса
* Россияса нимӧдана серпасалысь (2012)
* наукаяс да искусствояслӧн Петырса академияӧ збыль пырысь (1999)

## Ӧшмӧсъяс

## Ыстӧдъяс
Операционнӧй система

**Операционнӧй система (ОС)** - тайӧ системнӧй мӧвптас кӧды веськӧдлӧ компьютер корпаӧн, мӧвптас вынъясӧн (ресурссъясон) да сетӧ ӧтла сервисъяс компьютер уджтасъяслы.
Сянлю

**Сянлю** — тайӧ Гунгунлӧн спутник. Сылӧн радиус — 50 км. Гунгунӧдз шӧр кост 24000 км. Сянлю восьтісны Маддяр Муса астрономъяс Габор Мартон, Чаба Кишш да Томаш Мюллер  2010 воын.
Вахнин

**Вахнин** — коми йӧз пӧвстын тшӧкыд ов, паныдасьлӧ Луздор районын. 

## Ӧшмӧсъяс
* Плесовский Ф.В. Комиын овъяс / Сост. ''И. Л. Жеребцов''. — Сыктывкар, 1997. — 141 с.
Крюков Владилен Васильевич

**Крюков Владилен Васильевич** (1925—) — коми кывбуралысь, велӧдысь.

## Олан туй
Владилен Крюков чужӧма 1925-ӧд вося косму тӧлысь 19-ӧд лунӧ. Ӧтилаын гижӧма, мый сійӧ чужӧма Яренскын. Мӧдлаын — Кардор обласьтын Лена районса Тохта сикт сӧвет улӧ пырысь Савкино грездын. 1934-ӧд воын сылӧн батьыс, Василий Константинович Крюков, фельдшер, вуджӧма семьянас Коми АССР-ӧ, 1934—1956-ӧд воясӧ уджалӧма Удора районса Йӧртымдін сикт бурдӧдчанінын. Уна вося бур уджысь СССР-са Вылыс Сӧвет Президиумлӧн 1951-ӧд вося косму тӧлысь 14-ӧд лунся Шуӧмӧн В. К. Крюковлы сетӧма Ленин орден.

В.В. Крюков 1939—1943-ӧд воясӧ велӧдчӧма Велӧдысьяслӧн институтса Кыв да литература юкӧнын. Сылӧн велӧдысьяс лыдын вӧлӧма СССР-са наука академияысь член-корреспондент, финн-йӧгра кывъяс да войтыр нималана туялысь, профессор Д. В. Бубрих, коді сы кадӧ Сыктывкарса Велӧдысьяслӧн институтын веськӧдлӧма коми кыв да литература кафедраӧн. Лёка аддзӧм вӧсна В.В. Крюковӧс эз босьтны Айму вӧсна Ыджыд тыш вылӧ. «Гӧрд» дипломӧн помалӧм бӧрын сійӧс мӧдӧдісны Удора районса Йӧртымдін сиктӧ, а 1944—1956-ӧд воясӧ сійӧ велӧдӧма Косланса школаын коми, роч, немеч кывъяс, литература.

## Гижан удж
Гижны босьтчӧма 5-ӧд классянь, но гижан удж йылысь кутӧма мӧвпавны сӧмын студенталігӧн. Йӧзӧдлӧма войнакӧд йитчӧм кывбуръяс «За новый Север» газетын. Гижӧма комиӧн, рочӧн да немеч кывйӧн, лыддьӧма кывбуръяссӧ велӧдчысьяслы. 

1948-ӧд воын котыртӧма «Удораса пионеръяс» литература кружок, кӧні быдмӧмаӧсь нималана коми гижысьяс: Альберт Ванеев, Борис да Леонид Палкинъяс, Юрий Васютов, Анатолий Афанасьев, Валерий Муравьёв, Альберт Попов да мукӧд. Асьныс вӧлі дасьтӧны ки помысь журналъяс.

## Ӧшмӧсъяс
* *Пунегов В. А.* Владилен Васильевич Крюков. — Сыктывкар: Коми кн. изд-во, 1963. — 24 л.б. («Пед. удж кузя мастеръяс» серия)

## Ыстӧдъяс
Enya

**Enya** (Мадонна Луиза 'Вероника' Чикконе Ричи, ) тайӧ Ирландия сьылысь.
Россия империя

**Россия империя** (рочӧн Россійская Имперія, сідзжӧ Всеросси́йская импе́рия, ца́рская Росси́я) — важ канму.
Немачки пас

Постоји неколико верзија порекла рођења. Према једном од њих, пас је одгајан преласком великих стражарских паса и Греихоунд - а, према другој верзији-преласком свиња и булдога. Стандарди расе су регистровани и одобрени крајем деветнаестог века у Немачкој.

##### Тежина
Тежина суки је у просеку 45 — 59 кг.

Тежина кобелей је 54 — 90 кг.

##### Раст
Кучке - од 71 до 81 цм;

Каблови - од 76 до 86 цм;
Пахорукова Вера Васильевна

**Пахорукова Вера Васильевна** (1937—2020) — перым коми гижысь, перым коми литература туялысь.

## Олан туй
Вера Пахорукова чужӧма 1937-ӧд вося йирым тӧлысь 20-ӧд лунӧ Перым Коми кытшысь Юсьва районса Улыс Волпадор грездын. Батьыс, Василий Фёдорович, вӧлӧма школаса директорӧн, а мамыс, Нина Дмитриевна, уджалӧма изба-читальянын. 

1951—1955-ӧд воясын велӧдчӧма Кудымкарса педагогика училишӧын. 1960-ӧд воын помалӧма Перым канмуса педагогическӧй институтын филология факультетысь коми-перым-роч юкӧн. 1960—1964-ӧд воясӧ уджалӧма перым коми кывйысь методистӧн Перым Коми кытшса Велӧдысьясӧс сӧвмӧдан институтын, 1964—1968-ӧд воясӧ — Кудымкарса педагогика училишӧын роч кыв да литература велӧдысьӧн.

1968—1971-ӧд воясӧ велӧдчӧма СССР-са Коми филиаллӧн аспирантураын. 1971—1978-ӧд воясӧ вӧлӧма СССР-са Коми филиаллӧн Кыв, литература да история институтын научнӧй сотрудникӧн.

1978-ӧд восянь уджалӧма Сыктывкарса канму университетын: 1996-ӧд восянь — коми литература да фольклор кафедраса профессор.

2001—2014-ӧд воясӧ уджалӧма Коми канмуса педагогика институтын.

Кулӧма 2020-ӧд вося лӧддза-номъя тӧлысь 7-ӧд лунӧ Вежа Петыркарын.

## Туялан удж
1974-ӧд воын дорйӧма филологияса кандидат ним вылӧ диссертация (темаыс — «Зарождение и развитие коми-пермяцкой прозы»), 1997-ӧд воын — филология доктор ним вылӧ диссертация (темаыс — «Коми-пермяцкая проза в контексте пермских литератур»).

Дасьтӧма мукӧд коми литература туялысьяскӧд ӧтув куим том «Коми литература история» монография (1980, 1981).

## Небӧгъяс
* *Пахорукова В. В.* Пути и проблемы развития коми-пермяцкой прозы. — Л.: Наука, 1977. 
* *Пахорукова В. В.* Иньва йылысь сьыланкыв. 1989.
* *Пахорукова В. В.* История коми-пермяцкой литературы / ИЯЛИ Коми НЦ УрО РАН. — Сыктывкар: Коми научный центр УрО РАН, 2004. — Т. 1. Проза. — 218 с.

## Ошканпасъяс
* Коми Республикаса нимӧдана уджалысь (1999)
 
## Ӧшмӧсъяс
* «Коми-перым кытш» сайтын В.В. Пахорукова йылысь
* «Коми тӧданін» сайтын В. В. Пахорукова йылысь
* ''Остапова Е. В.'' Кыпыд лола да енбиа: биогр. пасйӧд // «Войвыв кодзув». 2017. — 10 №. — Лб. 52—55.
* ''Остапова Е. В.'', ''Попова Р. П.'' Вклад профессора В.В. Пахоруковой в изучение коми-пермяцкой и коми литератур // Известия общества изучения Коми края: научно-популярный краеведческий журнал / гл. ред. *А. К. Гагиева*. — Сыктывкар, 2017. — Выпуск 1 (16). — С. 135—140.
* ''Остапова Е. В.'', ''Попова Р. П.'' Талантливый ученый и педагог (К 80-летию профессора В. В. Пахоруковой) // Финно-угорский мир. 2017. — №3. — С. 125—127.

## Ыстӧдъяс
Чувьюрова Ирина Ивановна

**Чувьюрова Ирина Ивановна** (1971) — коми шылад тэчысь.

## Олан туй
Ирина Чувьюрова чужӧма 1971-ӧд вося лӧддза-номъя тӧлысь 26-ӧд лунӧ Коми АССР-ын Печора районса Соколов сиктын. 
1992-ӧд воын помалӧма Сыктывкарса педагогика колледж, лоӧма подув классъяс велӧдысьӧн, да В. Т. Чисталёв нима Коми Республикаса культура колледж. 1997-ӧд восянь уджалӧ Сыктывдін районса культура керкаын хормейстерӧн. Олӧ да уджалӧ Выльгорт сиктын.

## Шылад тэчӧм
И. И. Чувьюрова гижӧ кывбуръяс да ачыс жӧ дасьтӧ на дорӧ шыладсӧ. Гижӧма уна коми сьыланкыв, кодъясӧс сьылӧны профессиональнӧй да асшӧр сьылысьяс да котыръяс: «Зӧнзӧвӧй» хор, Коми Республикаса культура колледжлӧн «Пелысь мольяс», «Сигудӧк», «Асъя кыа» и с.в, Лидия Логинова, Виктория Пыстина, Наталья Канова.

Быд во петкӧдчӧ асшӧр шылад тэчысьяслӧн «Василей» республикаса конкурс-гажын, тшӧкыда сьыланкывъясыс шедӧдӧны бур местаяс: «Чужан керка» (2010, торъя козин ютырсянь), «Коми му» (2012, торъя козин), «Гын сапӧг» (2013, видзӧдысьяссянь козин), «Менам чужан муӧй» (2014, 3 места), «Самӧвар» (2017, 2 места).

Йӧзкостса сьыланкыв сьылысьяслӧн «Завалинка» ставроссияса фестиваль кежлӧ гижӧма «Играй, гармонь!» сьыланкыв (сьылӧма «Зӧнзӧвӧй» хор, кывъясыс И. И. Уляшовалӧн жӧ).

Сьыланкывъясыс пырӧмаӧсь некымын дискӧ: «Кор волӧ тулыс» (2009) — асшӧр диск. Ирина Чувьюрова кывъяс вылӧ да «Потешки» челядь ансамбльӧн сьылӧм сьыланкывъясыс веськалісны челядьлы «Лукошечко счастья» (2011) да челядь видзанінъяслы «Дзолюкъяс» (2013) дискъясӧ (лэдзӧма Коми Республикаса йӧзӧс велӧдан министерство). Пырисны сылӧн сьыланкывъясыс и караоке-дискӧ, мый дасьтӧма 2015-ӧд воын Коми Республикаса национальнӧй политика министерство.

Веськӧдлӧ «Зӧнзӧвӧй» да «Шуда кад» йӧзкостса хоръясӧн. 2016-ӧд воын лӧсьӧдӧма челядьлысь «Эзысь шор» фольклор котыр. Челядьлы коми сьыланкывъяса «Сьыланкывкӧд коля» да «Василёк» республикаса фестивальясын сьылысь котырыс шедӧдӧма мӧд местаяс.

## Общественнӧй удж
Веськӧдлӧ инвалидъяслӧн ставроссияса котырысь Сыктывдін районса чукӧрӧн.  Водзмӧстчӧ «Коми войтыр» ӧтмунӧмын.

## Наградаяс
* Коми Республикаса Почёта грамота (2012)
* Сыктывдін районса Почёта гражданин (2019)

## Öшмöсъяc
* Сыктывдін районса культура керка сайтын И. И. Чувьюрова йылысь

## Ыстӧдъяс
Грузинъяс

**Грузинъяс** (грузин: ქართველები) — Европаын олысь картвель войтыр, кодлӧн эм аслас канму — Грузия.

## Ӧшмӧсъяс
*Eastmond, Anthony (2010), Royal Imagery in Medieval Georgia, Penn State Press
*Suny, R. G. (1994), The Making of the Georgian Nation, Indiana University Press
*Lang, D. M. (1966), The Georgians, Thames & Hudson
*Rayfield, D. (2013), Edge of Empires: A History of Georgia, Reaktion Books
*Rapp, S. H. Jr. (2016) The Sasanian World Through Georgian Eyes, Caucasia and the Iranian Commonwealth in Late Antique Georgian Literature, Sam Houston State University, USA, Routledge
*Toumanoff, C. (1963) Studies in Christian Caucasian History, Georgetown University Press
Митюшёва Надежда Алексеевна

**Митюшёва Надежда Алексеевна** (1949) — коми общественник, ас му туялысь.

## Олан туй
Надежда Митюшёва чужӧма 1949-ӧд вося сора тӧлысь 11-ӧд лунӧ Сыктывкарын. 1966-ӧд воын эзысь медальӧн помалӧма 4-ӧд номера сыктывкарса шӧр школа. 1968—1971-ӧд воясӧ очнӧя велӧдчӧма Ленинград канму университетса журналистика факультетын. 1971-ӧд вося моз тӧлысьсянь уджалӧма Сыктывкарын «Красное знамя» газетын. 1974—1978-ӧд воясӧ уджысь орӧдчытӧг водзӧ велӧдчӧма Ленинград канму университетса журналистика факультетын.

1972—1975-ӧд воясӧ уджалӧма И.А. Куратовлӧн литературно-мемориальнӧй музейын, 1975—1989-ӧд воясын — Коми республикаса краеведческӧй музейын (ӧні — Коми Республикаса вужвойтырлӧн музей) старшӧй научнӧй сотрудник. 1990—1994-ӧд воясын — Коми Республикаса финн-йӧгра культура шӧринын. Пенсия вылӧ петӧма 1999-ӧд воын.

## Общественнӧй удж
1990-ӧд воясын водзмӧстчӧма общественнӧй да политическӧй олӧмын. Котыртӧма СССР-са народнӧй депутатпу В. Вахнинлысь бӧрйысьӧмводзвывса уджсӧ. Дас во чӧж водзмӧстчӧма «Доръям асьнымӧс» ютырын, 1993-ӧд восянь — веськӧдлысь. 1994—2000-ӧд воясын редактируйтӧма «Доръям асьнымӧс» газет. 1990 да 1994-ӧд воясын пырӧдчӧма Коми Республикаса Каналан Сӧветӧ бӧрйысьӧмъяс, 2003-ӧд воын — Сыктывкарса Сӧветӧ бӧрйысьӧмӧ.

## Гижан удж
Мукӧдыскӧд ӧтвылысь вуджӧдӧма коми кыв вылӧ морт инӧдъяс йылысь Декларация (1996), редакторалӧма да лӧсьӧдӧма «Мича ывла, коми вужвойтыр да морт инӧдъяс» небӧг (2001), «Финн, коми да роч учёнӧйяслӧн изьватас сёрнисикас туялӧм да талунъя олӧм» CD-ROM (Изьва, 2010). Гижӧма коми театрса искусство йылысь да йӧзӧдӧма «Коми театр. Свет минувшего» (Сыктывкар, 2014) небӧг.

Корсьысьӧма да йӧзӧдӧма коми гижысьяслысь, шылад тэчысьяслысь, актёръяслысь олан туй йывсьыс.

## Ошканпасъяс
* Уджвыса ветеран (2000, йирым тӧлысь 2-ӧд лун)

## Ӧшмӧсъяс
* Надежда Алексеевна Митюшёва: биобиблиографический указатель / Сост. *Е. Г. Нефедова*, *И. И. Табаленкова*; Нац.библ. респ. Коми. — Сыктывкар, 2019. — 92 с.

## Ыстӧдъяс
Ген Алексей Леонидович

**Ген Алексей Леонидович** (1965) — коми шылад тэчысь.

## Олан туй
Алексей Ген чужӧма 1965-ӧд вося йирым тӧлысь 10-ӧд лунӧ Коми АССР-ын Кӧрткерӧс районса Пӧдтыбок посёлокын. 
Помалӧма Сыктывкарса искусствояс училишӧ (баян класс серти), культура да искусствоса Санкт–Петербург университет (2002). Олӧ да уджалӧ Кӧрткерӧсын.

## Шылад тэчӧм
Кыдзи шылад тэчысь дасьтӧ эстраднӧй сьыланкывъяс, йӧзкостса нырвизя, театръяслы да челядьлы шылад. Гижис коми да роч кывбуръяс вылӧ уна сьыланкыв (кывъясыс Евгений Козловлӧн, Зоя Шиликовалӧн, Светлана Генлӧн, Надежда Мирошниченколӧн, Нёбдінса Витторлӧн, и с.в.). 

Пырӧдчылӧма уна конкурсӧ да фестивальӧ.

Веськӧдлӧ «Зыряночка» сьылан котырӧн.

## Дискъяс
* «Республика моя!» (2009)

## Ошканпасъяс

## Ӧшмӧсъяс
* Республикаса Вужвойтырлӧн небӧгаин сайтын А. Л. Ген йылысь

## Ыстӧдъяс
Епанешников Андрей Николаевич

**Епанешников Андрей Николаевич** (1973) — коми артист, Коми Республикаса нимӧдана артист, Коми Республикаса нимйӧза артист.

## Олан туй
Андрей чужӧма 1973-ӧд вося вӧльгым тӧлысь 21-ӧд лунӧ Сыктывдін районса Час сиктын. Помалӧма Коми Республикаса искусствояс училишӧ (1995), Ярославльса канму театральнӧй институт «драмаа театр да кино артист» специальносьт серти.

Ворсӧ Коми Республикаса вужвойтырлӧн шылада-драмаа театрын.

## Театрын ворсысь
* Чиган вась, пенсионер — «Дона козин»;
* Атаман Платов — «Шуйгун»;
* Урадник / Апостол / Антус — «Югыд кодзув»;
* Анфим Шахов, художник — «Горш тулыс»;
* Авенир Попов — «Туй дор бадь»;
* Яур — «Биармия»;
* Соров — «Му вежан лун»;
* Валера, шахтёр — «Куим вожа тополь»;
* Микал ӧксы — «Ыджыд Перым да Мӧскуа»;
* Никанор Иванович — «Дачникъяс»;
* Кельчи юр айка, Ешнек — «Эжва Перымса зонка»;
* Михаил Аллилуйя — «Льӧм пу дорын аддзысьлӧмъяс»;
* Виктор Павлов — «Зэв тешкодь морт»;
* Афиноген — «Дзугйын»;
* набойщик Ёгор — «Эзысь шабді»;
* Кӧин Паш — «Вӧр керка»;
* кузнеч Васька — «Кык бать»;
* Алгаев Илля — «Гожся вой, муслун дой»;
* Алексей — «Анисья»;
* Ювеналий — «Но-о, биа бордаяс!»;
* Антон Миков — «Ар — гӧтрасян кад»;
* Нёрым — «Нёрымӧ-дядьӧ»;
* Алексей Шахов — «Олӧмын бужӧдъяс»;
* Влад Оболенский — «Пармаын вошӧм БТР»;
* Николай Вавилов — «Гӧтрась, пиӧ, гӧтрась»;
* Тун — «Ясӧвӧй»;
* Пи — «Мамлӧн сьӧлӧм»;
* Богдан Вернигуб — «Сексот»;
* Альдемаро — «Йӧкты, муслун!»;
* Баба Яга — «Бедьпи»;
* Баба-Яга — «Операция Козъяс-Зоръяс»;
* Баба-Яга — «Ёма да Чача».

## Режиссёр
## Наградаяс
* Коми Республикаса Почёта грамота (2004)
* Коми Республикаса Веськӧдлан Котырлысь В.А. Савин нима культура да искусство юкӧнын премия босьтысь (2006)
* «Коми Республикаса нимӧдана артист» ним (2009)
* «Коми Республикаса нимйӧза артист» ним (2020, ӧшым тӧлысь 23-ӧд лун) — театрса искусство видзӧмӧ да сӧвмӧдӧмӧ ыджыд пай пуктӧмысь, уна вося бур уджысь (Коми Республикаса Юралысьлӧн 143 № Шуӧм)
* «Культураын ыджыд вермӧмъясысь» медаль (2023)

## Ӧшмӧсъяс
* Коми Республикаса Вужвойтырлӧн Шылада-драмаа театр

## Ыстӧдъяс
Войтӧвкай

**Войтӧвкай ** (, ) — пинькайкӧд ӧти рӧдысь лэбач. Уна ӧткодьлуныс на костын: и оласногас, и вывтыр тэчасас, и чуксасян шыясас. Весиг позъяссӧ ӧткодьӧс вӧчӧны. Та вӧсна войтӧвкайӧс частӧ нимтывлӧны тшӧтш пинькайӧн.

## Ыджда да рӧм
Ыджданас войтӧвкай пышкай кодь кымын. Кузьтаыс овлывлӧ 18 сантиметр, сьӧктаыс — 25 грамм. Тулыснас ай лэбачыс югыд рӧмъяса. Туша увдорыс гӧрдовперкаль, кымӧсыс да нырувса визьыс сьӧд. Юр вылысыс лӧзовруд, мышкуыс пемыдруд. Бӧжыс сьӧд, кӧні дорса кык тывбордъяс тӧдчӧны гырысь еджыд чутъяс. Сьӧд бордйыс турунвиж сора да кык еджыд визя. Нырыс кельыдлӧз.

## Паськалӧм
Олӧны войтӧвкайяс Европаын, Рытыввыв Сибырын да Рытыв-Войвыв Африкаын, а сідзжӧ Крымын да Кавказын. Миянын войтӧвкайясӧс шуӧны ӧнія кадӧ медся частӧ паныдасьлысь лэбачьяс лыдӧ пырысь тылабордаӧн. Поздысьӧ да быдтысьӧ сійӧ оз сӧмын пармаын, а тшӧтш и вӧра тундраын.

## Оласног да поздйысьӧм
Коми муӧ войтӧвкайяс локтӧны вель водз — косму тӧлысь шӧрын. Войдӧр петкӧдчӧны айясыс, сэсся некымын лун мысти воӧны эньясыс. Тшӧкыд вӧраинъяс налы оз лӧсявны, сы вӧсна овмӧдчӧны коръя вӧръясӧ, медсясӧ кыддза расъясӧ. Воӧмсяньыс недыр кад кольӧм мысти лэбачьясыс босьтчӧны лӧсьӧдны позъяс. Тэчӧ позсӧ энь войтӧвкай пу вылӧ, мусяньыс нёль метр вылнаӧ кымын, кык увлӧн вожаланінӧ. А айыс отсасьӧ сылы, ваялӧ да мыччалӧ став коланасӧ. Тадзи кай гозъя ноксьӧны вежон чӧж — сэтчӧдз, кытчӧдз оз артмы ортсысяньыс нитшкӧн да кырсьӧн кыӧм мичаник сяр джын кодь быдтысянін. Пыдӧсас вольсалӧны небыд вӧв сіяс. Пӧжны пуктӧны пемыдгӧрд чутъяса 5–6 ичӧтик кольк. Эньыс пукалӧ позъяс кык вежонӧдз. Айыс ваялӧ сылы сёянсӧ, шойччан здукъясас гажӧдӧ аслас сьылӧмӧн.

## Сёян
Колькйысь петӧм бӧрас пиянсӧ дӧзьӧритӧны батьыс и мамыс. Дугдывтӧг ваялӧны налы небыд гагъясӧс — гӧнтӧм номыръясӧс, лёльӧясӧс, гутъясӧс. Азыма сёйигад йылӧмыс быдмӧны чожа да кык вежон мысти эновтӧны позсӧ. Арланьыс войтӧвкайяс чукӧртчӧны кельӧбъясӧ да пӧткӧдчӧны быдмӧгъяслӧн кӧйдысӧн. Окотапырысь кокалӧны тшӧтш ёг турунъяслысь тусьяссӧ да татшӧм ногӧн оз сетны позянлун налы паськавны-рӧдмыны. Торйӧдчӧны войтӧвкайяс чужаніныскӧд йирым тӧлысьын. Тӧвйыны лэбӧны Кавказ сайӧ, Крымӧ, Европа лунвылӧ, Африка войвылӧ.

Войтӧвкай — пинькай кодь жӧ кид лэбач, мустӧмтӧ клеткаын олӧм. Татшӧм йӧртӧм кайясыс ёна гажтӧмтчӧны вӧр-ваысь да дзикӧдз дугдӧны сьылӧмысь. Ӧти войтӧвкай видзигӧн овлӧма 11 арӧсӧдз.

## Рӧдвуж кывйын
Лэбачыслӧн оласног серти пӧ позьӧ тӧдмавны ывлалысь вежсьӧмсӧ. Поводдяыд ӧд векджык лёкмывлӧ сэк, кор кутасны пӧльтны войвывсянь ыркыд тӧвъяс. Татшӧм пӧра водзвылас пӧ войтӧвкай пондӧ быттьӧ «турдыны-кынмыны» да чипӧстлывлыны руйган шыясӧн. Сідзкӧ, абу весьшӧрӧ миян пӧч-пӧльяс нимтылӧмаӧсь «войтӧвкайӧн». Дзик жӧ тадзи зябликӧс нӧшта нимтӧны перымса комияс. Рочьяслысь зяблик кывсӧ (*зябнуть* «кынмыны») тайӧ подулыс жӧ отсалӧ гӧгӧрвоны. Удмуртъяс нимтӧны кык ногӧн: «ӟиллё» да «почаш», кодъяслӧн коми нимыскӧд некутшӧм йитӧд абу.

## Ӧшмӧс
* Ракин А.Н. Вӧр-васа олысьяс. Сыктывкар, 2017.