open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
НАТО-са кып

**НАТО-са кып** (инглишӧн *The NATO Hymn*, прансузӧн. *Hymne de l'OTAN*) — Войвыв Атлантикаса сёрнитчӧм организациялӧн организационнӧй кып. Тайӧ инструментальнӧй сьыланкыв, кодӧс гижис 1989 воын Андре Рейхлинг, люксембургса военнӧй офицер да сылӧн военнӧй оркестрӧ пырысь. Сійӧс уна во чӧж вӧдитчисны неофициальнӧя, 2018 вося тӧвшӧр тӧлысьын официальнӧя примитӧм бӧрын.

## История
НАТО-лӧн гимн йылысь медводдза предложениеыс пансьӧма 1950-ӧд воясӧ. НАТО-лысь организационнӧй гимн вынсьӧдӧм йылысь медводдза предложениеясыс паныдасьлӧны 1958 восянь, сылӧн дас во тырӧмсянь. "НАТО-лысь сьыланкывсӧ" петкӧдлісны йӧз водзын, но эз примитны. 1960 воын Британияса корольскӧй воздушнӧй войскаысь маршал Эдвард Чилтон вӧзйис ӧтувтны ӧтувъя композицияӧ пырысь канмуяслысь гимнъяссӧ, кыдзи организациялысь гимн.

1989 воын НАТО-лы 40 во тырӧм пасйигӧн Люксембургса военнӧй оркестрлӧн офицер Андре Рейхлинг лӧсьӧдіс «НАТО-лӧн гимн» нима инструментальнӧй музыка, кодӧс петкӧдлісны сійӧ жӧ воас юбилейнӧй гала-концерт вылын. Бӧръя воясӧ НАТО-лӧн уна мероприятие вылын неофициальнӧй гимнӧн вӧдитчисны, официальнӧя вынсьӧдісны 2018 вося тӧвшӧр тӧлысь 3 лунӧ.

## Ыстӧгъяс

* "The NATO Hymn"

## Ыстӧдъяс
Штрихъяс (музыка)

**Штрихъяс** - нотаяс вöчöм ног (техника да метод), нотаяс чукöр, кодъяс артмöдöны шы. Штрихъяс урчитӧны шылысь характерсӧ, тембрсӧ, атакасӧ да мукӧд признаксӧ.

Исполнительнӧй инструмент серти штрихъяс:

Склонитчисны струнаяс. Ударъяс йитчӧмаӧсь луклӧн движенньӧ сикаскӧд — луксӧ вылӧ да улӧ лэптӧмӧн шыясӧн чередуйтчӧмӧн ворсӧм (отделение), луклысь ӧтувъя движенньӧӧн шыяс серти ворсӧм (легато), луксӧ стенд вылын кутӧмӧн (сул ). понтичелло), и с.в.

Пыртӧм струнаяс .

Латунь. Штрихъяс — тайӧ «исполнительнӧй приём, коді йитчӧма инструмент вылын артмӧм шылӧн заводитчӧмкӧд (атакакӧд), нуӧдӧмкӧд, йитчӧмкӧд да помасьӧмкӧд — тайӧ фазаяслӧн ӧтувъялункӧд».

Фортепиано.
Вок (фильм, 1997)

"**Вок**" - Роч криминальнӧй драма режиссёр да гижысь Алексей Балабанов. Дилогиялӧн медводдза юкӧныс (мӧдыс — «Вок 2») 1990-ӧд воясся герой Данил Багров йылысь, кодӧс ворсӧ Сергей Бодров младшӧй.

Армияысь демобилизуйтöм Данила Багров воö чужанiнö. Губернияса скучнӧй, ӧткодь олӧмыс оз вермы лӧсявны вына роч зонкалы, и сійӧ шуӧ мунны Петербургӧ, торйӧн нин сыысь, мый, сёрни серти, ыджыдджык вокыс сэні важӧн нин сӧвмӧ.

Балабанов да Бодров босьтісны «Кинотавр» фестивальлысь Гран-при (1997 воын) кыдзи медбур режиссёр да медбур актёр. Фильм пырӧма «100 медшӧр россияса фильм» лыдӧ «Афиша» журнал серти.

Фильмлӧн вӧлі продолжение - «Вок 2», петіс 2000 воын.

2022 вося март 24 лунӧ фильмсӧ выльысь петкӧдлісны Россияын .

## Сюрӧс
Хельсинкиса метрополитен

**Хельсинкиса метрополитен** - метро система Суомилӧн юркар, Хельсинки карын да юкӧн Эспоо карын. Тайӧ мирса медся войвывса метро система да ӧти Суомиын. Метрополитен восьтісны 1982 вося ӧшым тӧлысь 2 лунӧ, 27 вося планируйтӧм бӧрын. Обслуживайтӧ ХКЛ.

2022 вося декабрь 3 лунсянь системаӧ пырӧны 30 станция да кык юкӧн вылӧ юксьӧм ӧти линия. Став кузьтаыс 43 км. Метро ёнджыкасӧ служитӧ Хельсинкилӧн тыдалана стрӧитчӧм асыввыв районъясын, но позьӧ ветлыны и кар шӧр пытшкын. Метро системасӧ содтӧны пригороднӧй поездъяс, кодъяс отсалӧны йитны Хельсинкиса мукӧд районъяскӧд.

Метро уджалан кад: понедельник-суббота - 5:30-23:30, воскресенье - 6:30-23:30

## История
Мариинскӧй театрын

**Государственнӧй академическӧй Мариинскӧй театр** - Санкт-Петербургын опера да балет театр, Россияса да мирса медводдза музыкальнӧй театръясысь ӧти.

XVIII нэмын, революция бӧрын, котыртӧм труппа уджаліс Императорскӧй театръяслӧн дирекцияӧн веськӧдлӧм улын. 1784—1886 воясӧ Ыджыд театр стрӧйбаын ёнджыкасӧ вӧліны балет да опера спектакльяс (1896 воын сійӧс выльмӧдӧма архитектор Владимир Николаӧн, медым меститчыны Петербургса консерватория), 1859—1860 воясӧ сэні, Театральнӧй площадь вылын, 1896 воын. архитектор А. К. Кавос стрӧитіс ӧнія театр керка, нимтӧма императрица Мария нимсянь . Александровна йылысь.

Театральнӧй комплексӧ пырӧны Театральнӧй площадь вылын шӧр стрӧйба, концертнӧй зал (2006 восянь да выль лунвыв стрӧйба 2021 восянь), Крюков канал вылын мӧд тшупӧд (2013 восянь) да Владивостокын филиалъяс (2016 восянь Вдисика10) ).

## История
Холокост

**Холокост** - Узкӧй вежӧртасын (сідзжӧ Европаса еврейяслӧн катастрофа, Шоах, еврей кыв вылын השׁוֹאָה [Шоах] «катастрофа, катастрофа») - нацистскӧй Германияӧн, сылӧн союзникъясӧн да сотрудникъясӧн европаса еврейясӧс систематическӧй дзескӧдӧм да бырӧдӧм14315. Османскӧй империяын армянскӧй геноцидкӧд тшӧтш сійӧ лоӧ ХХ нэмын геноцидлӧн медся тӧдчана примеръясысь ӧтиӧн.

Паськыд вежӧртасын нацистъясӧн уна сикас этнос да социальнӧй группаясӧс петкӧдлысьясӧс (еврейясӧс, чиганъясӧс, гомосексуальнӧй мужичӧйясӧс, масонъясӧс, надеятӧг висьысьясӧс да вермытӧмъясӧс, сӧветскӧй военнопленнӧйясӧс, полякъясӧс да с.в.) дзескӧдӧм да массӧвӧй бырӧдӧм олӧм дырйи. нацистскӧй Германиялӧн (видзӧд нацистскӧй расӧвӧй политика да фашистскӧй государственнӧй террор).

Германияын власьтö национал-социалистъяс воöм бöрын заводитчис еврейясöс да нацизмлы политическöя паныд сувтысьясöс систематическöя дзескöдöм. Заводитчис концлагеръяс лӧсьӧдӧм, кытчӧ еврейяс да политическӧй оппонентъяс кындзи мӧдӧдлісны и мыждысьясӧс. 1935 воын вынсьӧдісны Нюрнбергса расӧвӧй оланпасъяс.

1938 вося лӧддза-номъя тӧлысь 8 лунӧ Германия пасьтала муніс еврейяслӧн массӧвӧй погром, кодӧс котыртіс власьт — Кристаллнахт. Война заводитчӧм да Польша босьтӧм бӧрын заводитчис еврей геттояс лӧсьӧдӧм. Германия СССР вылӧ уськӧдчӧм бӧрын заводитчис еврейясӧс массӧвӧй бырӧдӧм. 1942 воын заводитчис йӧзӧс массӧвӧя бырӧдӧм вылӧ урчитӧм смертельнӧй лагеръяс лӧсьӧдӧм. Война помын нацистскӧй геноцид дырйи куліс матысса 6 миллион еврей да миллионъясӧн мукӧд йӧз.

## Этимология
Житомир

**Житомир** - Украиналӧн войвыв-рытыввылын кар, Житомир обласьтлӧн, Житомир обласьтлӧн да Житомир карса овмӧслӧн административнӧй шӧрин, Житомир агломерациялӧн шӧрин. 2020 вося йирым тӧлысь 17 лунӧдз сійӧ вӧлі региональнӧй подчинениеа карӧн. Юксьӧ Богунскӧй да Королевскӧй районъяс вылӧ.

## История
Асептикаа упаковка

**Асептикаа упаковка** - ӧнія кадӧ тшӧкыда паныдасьлысь упаковочнӧй технология, кӧні продукциясӧ да упаковкасӧ торйӧн стерилизуйтӧны уна сикас ногӧн, а сэсся упаковкасӧ тыртӧны продукцияӧн да герметизируйтӧны стерильнӧй условиеясын. Тайӧ ӧлӧдӧ продукциялысь ӧдйӧ жугалӧмысь да могмӧдӧ дыр кад кежлӧ консервантъясӧн вӧдитчытӧмӧн. Упаковкаыс артмӧ полиэтиленысь, картонысь да алюминийысь, кодъяс видзӧны упаковкаын продукциясӧ жугалӧмысь, мый могмӧдӧны тайӧ материалъяслӧн ӧтувъялунлӧн ыджыд барьернӧй свойствояс. Ӧні сӧмын 2007 воын лӧсьӧдӧма 170 миллиардысь унджык торъя сикас асептическӧй упаковка.

## Упаковка сикасъяс
Орӧдӧм визь (памятник)

**Орӧдӧм визь** — Эстонияса юркар Таллиннын памятник. Сиӧма налы, кодъяс кувсисны 1994-ӧд вося йирым тӧлысь 27-28 лунъясӧ войнас «Эстония» паромлӧн катастрофаын. Кыпӧдӧма кар шӧрын «Кыз Маргарита» башня дорын, Мере бульварсянь неылын. Памятниклöн авторъясöн лоöны Эстонияса архитектор Виллу Джаанисоо да Суомиса архитектор Йорма Мукала. Памятниксӧ восьтӧма трагедия бӧрын кык во мысти, 1996-ӧд вося кӧч тӧлысь 27-ӧд лунӧ.

## Серпасалӧм
Библиотека Пауэлл

**Библиотека Пауэлл** - Калифорнияса университетын, Лос-Анджелесын (UCLA) колледжын велӧдчысьяслы шӧр библиотека. Сійӧс стрӧитісны 1926 восянь 1929 воӧдз да лоис нёль первой керкаысь ӧтиӧн, кодъяс лоисны UCLA шӧринӧн университетлӧн ичӧтдырся олӧм дырйи. Сылӧн романскӧй возрождение кадся архитектура дизайн, историческӧй дон, студентъяс пӧвстын йӧзкостса нимлуныс лоӧны Лос-Анджелесса йӧзкостса вузъяс лыдын. Библиотека стрӧитісны Миланса Сант-Амброджио базилика стильын да талун сэні ыджыд небӧгъяс да рукописьяс чукӧр, таысь кындзи сійӧ ыджыд наследиеӧн UCLA-лӧн медводдза лунъяссянь.

## Стиль

## История
Уэльс

**Уэльс** - Ыджыд Британия да Войвыв Ирландия Ӧтувтчӧм Королевстволӧн нёль административнӧй да политическӧй юкӧнысь ӧти, важӧн — асшӧр кельт княжествояслӧн конгломерат. Уэльс меститчӧма Ыджыд Британиялӧн лунвылын, асыввылын йитчӧма англияса Чешир, Шропшир, Герефордшир да Глостершир графствояскӧд. Уэльс куим боксянь кытшовтö саридз: лунвылын сiйö Бристольскöй залив (Северн ты), лунвылын — Георгиевскöй канал, войвылын да рытыввылын — Ирландияса саридз, войвылын — ... Ди ю (валлийскӧй кыв вылын: Afon Dyfrdwy).

Уэльс историяын некор эз вöв сувереннöй государствоöн аслас öнiя öнiя границаяс пытшкын. 1057 восянь 1063 воӧдз гӧгӧр Гвинедса король Граффидд ап Лливелинлы удайтчис кад кежлӧ босьтны ас киас пӧшти став муяссӧ, кодъяс артмӧдӧны ӧнія Уэльс. Граффид кувсьӧм бӧрын тайӧ мӧдысь эз ло да 1282 воын англияса Рытыввыв Уэльс босьтӧм дырйи страна бара юксис некымын королевство костын. 1400 воын Уэльсса кык важ король семьяысь потомок Оуэн Глиндвр нуӧдіс англичанинъяслы паныд бунт да шуисны Уэльсса корольӧн, но 1410 во кежлӧ дзикӧдз бырӧдіс поддержкасӧ да ковмис дзебсьыны. Уэльсса законъяссӧ тырвыйӧ эз вежны англияса законъяс 1542 воӧдз. Сӧмын 1955 воын королева официальнӧя шуис Кардиффӧс Уэльслӧн юркарӧн (та бӧрын странаын прӧста эз вӧв юркар), кӧть эськӧ Уэльсса принц тшӧкыда мунӧ инвестицияяс пыр Кернарвонын.

1997 воын лӧсьӧдӧма Уэльсса Национальнӧй Ассамблея (Сенедд), кодлӧн эм позянлун вежны Великобританияса парламентӧн вынсьӧдӧм оланпасъяс. 2006 да 2013 воясын паськӧдісны Собраниелысь уджмогъяс.

## Этимология

## История
Мездмöм могысь тышын вермöмлы памятник

**Мездмöм могысь тышын вермöмлы памятник** - памятник, кодӧс восьтісны Таллинын Вабадусе (Вольнӧй) площадь вылын 2009 вося йирым тӧлысь 23 лунӧ 00:00 часын Эстонияса национальнӧй праздник заводитчигӧн — 1918-1920 воясся мездан тышын Победа лун.

Памятникыс – светодиоднӧй подсветкаа стеклӧа панельясӧн тыртӧм бетон колонна, код вылын сулалӧ Мездлун крест – медводдза эстонскӧй орден, кодӧс лӧсьӧдісны 1919 воын, медым аттьӧавны найӧс, кодъяс торъялісны 1918-1920 воясӧ Эстонияса асшӧрлун босьтан войнаын.
Tesla Model Y

**Tesla Model Y** - электрическӧй кроссовер, кодӧс лӧсьӧдӧма Тесла компанияын. Модельсӧ петкӧдлісны 2019 вося март тӧлысьын, массӧвӧй производствосӧ заводитісны «Фремонт» заводын 2020 вося кӧч тӧлысьын, а потребительяслы вайисны 2020 вося март 13 лунсянь. Мурано, Lexus RX да сылӧн электрическӧй конкурент, кодӧс шуӧны Audi E-tron. Модель Y сетöма опциональнöй коймöд рад пукалöмöн сизим пассажирöн конфигурацияын.

## Комплектация

## История
Син

**Син** - пемӧсъяслӧн сенсорнӧй орган (видзӧдлан системалӧн орган), кодлӧн эм позянлун воспринимать электромагнитнӧй излучение видлалан волна кузьта диапазонын да могмӧдӧ синмӧн аддзӧмлысь сенсорнӧй функциясӧ. Морт син пыр босьтӧ гӧгӧрса мирысь 90% гӧгӧр юӧр.

Позвоночникъяслӧн син — тайӧ визуальнӧй анализаторлӧн периферийнӧй юкӧн, кӧні фоторецепторнӧй функциясӧ нуӧдӧны сетчаткалӧн нейросенсорнӧй (фоторецепторнӧй) клеткаяс.

## Эволюция синъяслӧн
Олимпийскӧй ворсӧмъяс

**Олимпийскӧй ворсӧмъяс** - медся ыджыд войтыркостса комплекснӧй спорт ордйысьӧмъяс, кодъяс мунӧны нёль во сайын Международнӧй олимпийскӧй комитет (МОК) эгида улын. Олимпиада ворсӧмъяс вылын босьтӧм медаль лыддьыссьӧ спортын медвылыс вермӧмъясысь ӧтиӧн.

## Важ кадӧ
Каторга

**Каторга** - принудительнӧй удж, кодӧс нуӧдӧны государство польза вылӧ медся сьӧкыд, государство боксянь, мыждысьяс.

Казначействолы бур вылӧ принудительнӧй карательнӧй удж кыдзи мыждӧмлысь мера, ӧтувтӧма ссылкакӧд, тӧдса важ кадсянь нин да нин Римскӧй империяын босьтіс паськыд масштаб, кодлӧн помкаясыс воисны талунъя лунӧдз — шуам, Римса акведукъяс. Шӧр нэмъяс помын мыждысьяслы принудительнӧй уджлӧн ӧтувъя формаӧн пӧшти став романскӧй войтыръяс пӧвстын лои галераяс вылын уджалӧм — веслаӧн ветлысь суднояс вылын, кодъясӧс нуӧдӧны осужденнӧйяслӧн мышечнӧй вын.

## Россияын
Мездлун

**Мездлун** - субъектлöн состояние, кöнi сiйö лоö аслас действиеяслöн определяющöй причинаöн, мöд ногöн кö, найöс веськыда оз артмöдны мукöд факторъяс, на лыдын естественнöй, социальнöй, йöзкостса-коммуникативнöй да индивидуально-генеральнöй. Та дырйи волясӧ оз ков ӧткодявны разрешительностькӧд, кор мортыс оз босьт тӧд вылӧ аслас действиеясысь аслыс да мукӧдлы позянлун лоны лёкӧн.

## Этимология
Таллинса телебашня

**Таллинын телевизионнӧй вежа** - Эстонияса Таллинн карын телевизионнӧй вежа. 314 метра джудждаӧдз лэччӧ. Телевежасӧ стрӧитісны Москваын XXII гожся Олимпиада ворсӧмъяс дырйи Таллинын мунысь паруснӧй регата вылӧ. Медводдза изсö пуктöмаöсь йирым тӧлысь 30-öд лунö (öтсюрö юöръяс серти, 5 лунöн водзджык – йирым тöлысь 25-öд лунö) 1975 воын. Официальнöя восьтiсны телевизионнöй вышкасö 1980 вося июль 11 лунö. 170 метра вылнаын меститчöм видзöдан площадка вöлi восьса ветлысь-мунысьяслы 2007 вося лöддза-номъя тӧлысь 26 лунöдз, та бöрын сійöс тупкисны выльмöдöм могысь. Выльмӧдӧмъяс бӧрын вежа ӧдзӧсъяссӧ выльысь восьтіс локтысьяслы 2012 вося апрель 5 лунӧ.

Вежа артмӧма 190 метра джуджда железобетоннӧй вала да сы дорӧ йитӧма 124 метра джуджда металл мачтаысь. Вежа ӧшинь улын кык судтаа керка, кӧні эм оборудование, вестибюльяс да конференц-зал. Вежалӧн диаметрыс увланьын 15,2 м, а стенлӧн гӧгрӧслуныс 50 см. тонна чугун.

## Таллинса телевизионнӧй башнялӧн проектнӧй аслыспӧлӧслунъяс

## Ход строительства
Таллинса ботаническӧй сад

**Таллинса ботаническӧй сад** - Эстонияса Таллин карлӧн символъясысь ӧти. Меститчӧма Таллинса телевизионнӧй башня дорын, Таллиннлӧн асыввыв юкӧнас, кар шӧрсянь 10 км сайын да Пирита паруснӧй шӧринсянь да гожся шойччанінсянь 3 км сайын. Места, кӧні меститчӧма телевизионнӧй вежа да сад, шусьӧ Клоостримецаӧн. «Клоостримеца» ним артмӧма Вежа Бригидалӧн Пирита манастырысь (Pirita klooster). Садкӧд орччӧн визувтӧ Пирита ю.

## История
Молотов коктейль

**Молотов коктейль** - медся прӧстӧй жидкӧй зажигательнӧй гранатаяслӧн ӧтувъя ним (англия кывйын паськыда паськалӧма «Коктейль Молотовлы» ним; роч кывйӧ сійӧ пырис англия кывйысь ХХ нэм помын). Тшӧкыда лӧсьӧдӧм — стеклӧысь бутылка, кӧні эм ӧзйысь шыдӧс да воспламенитель (медся примитивнӧй вариантын морӧс дорӧ йитӧны ӧзйысь материалӧн сорласьӧма салфетка либӧ тряпка).

Медся тшӧкыда бутылкаӧ содтӧны спирт либӧ керосин да сійӧ жӧ тряпкаӧн шонтӧны.

## Применениелӧн история
Дӧрӧм

**Дӧрӧм** - пытшкӧсса нижньӧй бельекӧд йитчӧм паськӧм сикас. Историческöя рубашка пырö торйöн нижньöй бельеö, но 1960-öд вояссянь сійöс позьö пасьтавны асшöра, мукöд паськöмöн öшöдтöг.

## История
Нефть

**Нефть** - натуральнӧй нефтьӧн ӧзйысь шыблас, кодлӧн эм торъя дук, коді артмӧ ёнджыкасӧ уна сикас молекулярнӧй сьӧктаа углеводородъяслӧн да кутшӧмкӧ мукӧд химическӧй соединениеяслӧн сложнӧй составысь — нефтьын сідзжӧ пыр эм неыджыд количество ва да неорганическӧй веществояс кыдзи примесьяс, кодъяс пиысь медся нежелательнӧйясӧн лоӧны соединениеяс. сераысь, галогенысь да ванадийысь. Сійӧ лоӧ ископаемӧй топливнӧй (каустобиолит). ХХ нэм чӧж да ХХI нэмӧдз нефть лоӧ медся тӧдчана минералъяс лыдын.

## Условиеяс
Пластмасса

**Пластмасса** - Тайӧ паськыд синтетика либӧ полусинтетика материалъяс, кодъясын медшӧр ингредиентнас вӧдитчӧны полимеръясӧн.

«Пластмасса» ним артмӧма пластичность кывйысь да гӧгӧрвоӧдӧ, мый тайӧ материалыс шоныд да давление влияние улын вермӧ артмыны уна сикас формаа гырысь предметъясӧн да, шонтӧм бӧрын, видзны сетӧм формасӧ. Формовка процесс дырйи мунӧ пластичнӧй деформируйтчан (вязкӧй либӧ ёна упругӧй) состояниелысь твердӧй состояниеӧ (стекляннӧй либӧ кристаллическӧй) вуджӧм.

## История
Стеклӧ

**Стеклӧ** - вещество, медся важ материалъясысь öти, уна сикас свойствоясöн, мый вöчö сiйöс морт практикаын универсальнöйöн. Стеклӧ структура боксянь аморфнӧй да изотропнӧй. Став сикас стеклӧыс, кор артмӧ, мунӧ ӧтувъя шыбласысь стеклӧ кодь состояниеӧ вуджӧм процесс пыр. Кӧдзыдлуныс колӧ лоны сэтшӧм ыджыдӧн, медым сырьё (заряд) шонтӧмӧн босьтӧм расплав эз ло кристаллизацияӧн. Стеклӧ шонтӧмлӧн температураыс +300-сянь +2500°С-ӧдз да йитчӧма стеклӧ артмӧдан шонтӧмъяслӧн составкӧд, на лыдын оксидъяс, фторидъяс, фосфатъяс да мукӧд компонентъяс. Видзӧдлана спектрын прозрачность абу став сикас натуральнӧй да искусственнӧй очкияслӧн универсальнӧй свойство.

## Термин
Джангар (эпос)

«**Джангар**» () — калмык войтырлӧн героическӧй эпос, кӧні висьтавсьӧ шуда страна Бумбе (Бумба) да сэтчӧс багатыръяслӧн подвигъяс йылысь. Героизм да патриотизмӧн тырӧм эпос художествоа тӧдчанлун вӧснаыс лоӧ устнӧй йӧзкостса творчествоын медбуръяс лыдын. «Джангар» да сійӧс висьталысьясӧс — джангарчиясӧс — вылӧ донъялісны да пыдди пуктісны. 

## Сюрӧс

## Ӧшмӧсъяс
* Емельяненко Т.А. К вопросу о ранних записях «Джангара» // Учёные записки КНИИЯЛИ. — Элиста, 1969. — Вып. 7. (Серия филологическая)
* Калмыцкий эпос «Джангар» / редакция, вступ. статья и примеч. В. А. Закруткина. — Ростов-на-Дону: Рост. обл. кн. изд-во, 1940. — 272 с.
* Джангар. Калмыцкий эпос / пер. С. Липкина. 2-ое изд. — Москва: Изд. художественной литературы, 1958. — 360 c.
* Джангар. Калмыцкий народный эпос. — М., 1983.
* Биткеев Н.Ц. Калмыцкий героический эпос «Джангар». Проблемы типологии национальных версий. Элиста, 1990. — 154 с.
* Пюрбеев Г.Ц. Эпос «Джангар»: культура и язык. Элиста: Калм. кн. изд-во, 1993. — 128 с.

## Ыстӧдъяс
Душ

**Душ** - сантехника оборудование комплект, кодӧс лӧсьӧдӧма мортлы ва процедураяс примитӧм могысь, торъя давлениеяс улын да торъя температураын вир-яйсӧ ва либӧ пар струяяс вылӧ лэдзӧмӧн.

## История
Даугава (ю)

**Даугава** - ю Асыввыв Европаын войвылын, визувтö Россия, Беларусь да Латвия пыр. Йитӧма неактивнӧй Березинскӧй ва системаӧн Днепр бассейнса Березина юкӧд.

## Этимология да История
Кладбище

**Кладбище** - кулӧм мортӧс либӧ налысь юрсисӧ кремация бӧрын дзебӧм вылӧ торйӧн урчитӧм места. Муын дзебöм – талунъя важся да медся тшöкыда паныдасьлысь дзебанног.

Öнiя кладбищеяс пиысь медся ыджыд озырлун мичмöдöмöн да памятникъясöн лоöны, шуам, Миланын Чимитеро памятник кладбище да Парижын Пер Лашез кладбище.

## История
Тампере

**Тампере** - лунвыв Суомиын Пирканмаа обласьтын кар, Хельсинки бӧрын мӧд ыджыд кар шӧрин.

Йӧз лыд — 255 066 морт (2023), ыджда — 689,59 км² (на пиысь ва вывтаслун — 164,56 км²), йӧз лыд — 406,3 морт/км².

Йӧзлысь юалӧмъяс серти, 2012 воын Тампере лоис медводдзаӧн Суомиса граждана пӧвстын олӧм вылӧ кыпыдлун серти.
Кудін Ош

**Кудін Ош** — Иньва дорса важвисьт серти коми войтырлӧн герой, Кудінкар панысь.
Кынев, Михаил Иосифович

**Иосип Миш** (рочӧн *Кынев Михаил Иосифович*; 1890, Пезмӧг — 1941, Павловск) — медводдза коми серпасалысь.

## Дзолядыр да велӧдчӧм
Чужис Пезмӧг сиктын 1890-ӧд воын кресьтянин котырын. 1909-ӧд воын помаліс Петыркарса Императорлӧн художествоа академияын серпасалӧм кузя класс Ян Франциевич Циангшинский жырйын, тшӧтшжӧ кывзіс сэні вылыс военнӧй курсъяс. Наталья нылыслӧн кывъяс серти радейтіс му кузя ветлӧдлыны, медъёна кыскис сійӧс Войвыв, да сы понда сійӧ тшӧкыдджыка серпасаліс вӧр-ва. 1916-ӧд воын сійӧ босьтӧма вӧлі Кексгольмса Лейб-гвардия полкӧ.

## Сыктывкарын олӧм
1919-ӧд воын оліс Сыктывкарын, сэки чужис сылӧн Катя ыджыдджык ныв. 1918—1919-ӧд воясын уджаліс Сыктывкарын улыс тшупӧда училишшӧын серпасалӧм велӧдысьӧн. Сэки серпасаліс плакатъяс ӧтйӧза организасіяяс корӧм серти. Пезмӧгын айыслӧн горничаын ӧшалісны Кынев Михаиллӧн ас портрет да Исакиевса соборлысь серпас. 

1919-ӧд воын Нёбдінса Витторлӧн «Ыджыд мыж» ворсӧмторлы вӧчӧдіс нардомса сцена. 1977-ӧд воын Илля Вась тайӧс казьтывлӧма:Колис 58 во, но век на син водзын сценавывса декорацияыс: коми сикт, ыджыд крестьянскӧй керкаяс, и ставсӧ петкӧдлӧма югыда. 1920-ӧд воын «Том коммунар» Сыктывкарса комсомольскӧй клублы серпасаліс знамя, сэні гижис «Том, ён, збой йӧз — батьяслысь уджсӧ помалам!» лозунг. Шутов да Покровская тайӧ клубӧ пырысьяслы вӧчис портретъяс. 

Сідзжӧ оліс Ыджыд Из дорын, Перымын, Кавказын.

## Петыркарӧ бӧр воӧм
Регыд бӧр воисны Петыркарӧ, да тшыгъялӧмыс вӧтліс найӧс Сибырӧ. Сэні Кынев аслас гӧтырыскӧд велӧдісны школаын. Гӧтырыслӧн тшӧтш велӧдіс серпасалысьӧн. 1932 воын овмӧдчисны бӧр Ленинградӧ. Сэки Кынев тшӧкыдджыка вӧчаліс фотосерпас, химикатъяскӧд да эмульсияяскӧд экспериментъяс. Сійӧ сяммылӧ быд пӧлӧс фотография вуджӧдны дӧра вылӧ, ыдждӧдлывліс снимокъяссӧ 1,5–2 метрӧдз. Тадзсӧ сійӧ кӧсйис чукӧртны ыджыд серпасалысьяслысь уджъяс, медым экзпозисіяссӧ нуны районъяссӧ, но эг удит Айму вӧсна Ыджыд тышӧдз.

1941-ӧд воын Михаил Иосифович аслас гӧтырыскӧд висьмӧны да кувсьӧмаӧсь медводдза тӧвнас кытшалӧм Ленинградын. Став сылӧн вӧчӧмтор сотчис, кор фашистъяс локтісны Ленинградӧ. Сэки налӧн Наталья ичӧтджык нывлы вӧлӧма 16 арӧс.

## Ӧшмӧс

* Митюшева Н.А. Овлома татшӧм художник. // Войвыв кодзув. — 1977. — 2 №-а. — 57-58 лб.
Иван Кутькин

**Иван (И.С.) Кутькин** — 1930-ӧд воясся коми гижысь, журналист, комиӧдысь.

## Олан туй
Чужӧма Межадор грездын.

1929-ӧд во — «Коми комсомолец» 22 №-а (моз тӧлысь 9-ӧд лун) газетлӧн редактор пыдди (сы бӧрын редакторавны босьтчис Исаков А.И.).

1930-ӧд во — «Культура фронт» журналлӧн редактор. "Коми Ассоциация пролетарских писателей" (КАПП)-лӧн III-ӧд конференция вылӧ чукӧртчӧма.

1930-ӧд вояс — «Вӧрлэдзысь» газетса Зезегов Дмитрий редакторӧс вежысь. КАПП-са пӧвстын чистка нуӧдан комиссияын председатель. Сэтчӧ жӧ шленъяс моз пырисны Ичӧт Иван да Оботуров Иван. Мӧд ногӧн комиссияыс шусис "Куим Иванлӧн Комиссия".

1934-ӧд воын Поляков В.В. сы йылысь шуис: Кутькин ёрт литератураӧ пырӧ ыджыд романӧн. Ӧні кежлӧ гижӧма куим строчка нин.

## Гижан удж
* Кутькин И. Збыльысь кутчысямӧ нуӧдны культурнӧй революция. — «Культура фронт» журнал. — 1930 (6 №-а). — 8—11 лб.
* Кутькин И. Пролетариат нога Коми гижысьяс III конференсія кежлӧ. — «Культура фронт» журнал. — 1930 (3-4 №-а). — 7—9 лб.
* Кутькин И. Состояние антирелигиозной пропаганды в Сысольском уезде. — «Коми му — Коми край» политико-экономический журнал ОК ВКП(б) и ОИН. — 1929 (6 (64) №-а). — С. 46—49.
* Кутькин И.С. Дас вит во (1917-1932): Коми обласьт Октябрса революциялы 15 во тыригкежлӧ. — 1932.
* Каганович М. Организационнӧй вопросъяс (партийнӧй да сӧветскӧй строительство): ВКП(б) 17 съезд вылын доклад. — Комиӧдісны: И. Кутькин да И. Изъюров — Сыктывкар: Коми партиздат, 1934.

## Ӧшмӧсъяс
Королёв Клим Степанович

**Королёв Клим Степанович** (1940—2017) — коми археолог, история наукаясса кандидат, общественник.

## Олан туй
Клим Королёв чужӧма 1940-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 8-ӧд лунӧ Сыктывкарын. Велӧдчӧма Коми канмуса педагогика институтысь физика-математика факультетын (1957—1961). 1962-ӧд воын пырӧма уджавны СССР-са наукаяс академияысь Коми филиаллӧн этнография да археология юкӧдӧ: вӧлӧма лаборантӧн. 1971-ӧд воын помалӧма уджысь орӧдчытӧг Коми пединститутын история факультет.

Кулӧма 2017-ӧд вося ӧшым тӧлысь 7-ӧд лунӧ Сыктывкарын.

## Туясян удж
1974-ӧд восянь босьтчӧма котыртны экспедицияяс Эжва вожын. Восьтӧма да туялӧма важ да шӧрнэмся археологияса памятник, кодъяс отсалӧмаӧсь гӧгӧрвоны коми йӧзлысь историясӧ. 

1994-ӧд воын Удмуртияса канму университетын дорйӧма история кандидат ним вылӧ диссертация, темаыс — «Долина средней Вычегды в эпоху раннего железа и средневековья».

Йӧзӧдӧма 200 сайӧ туясян удж, на лыдын 15 монография. Мукӧдыскӧд ӧтвылысь дасьтӧма Коми мулысь  археология мусерпас, «Коми Республикаса история атлас» велӧдан небӧг.

## Общественнӧй удж
К.С. Королёв водзмӧстчис коми войтырлысь медводдза съездъяс котыртӧмын.
 
## Небӧгъяс
* *Королев К.С.* Население средней Вычегды в древности и средневековье / ИЯЛИ Коми НЦ УрО РАН. — Екатеринбург, 1997. — 194 с.
* *Королев К. С.* Угдымский археологический комплекс на Средней Вычегде (эпоха железа) / ИЯЛИ Коми НЦ УрО РАН. — Сыктывкар: Коми научный центр УрО РАН, 2002. — 108 с.
* *Королев К. С.* Предки коми-зырян на средней Вычегде (XI-XIV вв.). — Сыктывкар: Коми научный центр УрО РАН, 2013. — 89 с.
* *Королёв К. С.* Археология от А до Я: словарь для школьников / худож. В. В. Токарев, Н. К. Загорянский. — Сыктывкар: Коми книжное издательство, 2017. — 88 с.

## Ошканпасъяс
* Коми Республикаса нимӧдана уджалысь
* Коми Республикаса канму премия босьтысь
* «Уджвывса ветеран» медаль
* СССР-са да Россияса наукаяс академиялӧн Почёта грамота
* Коми АССР-са министр Сӧветлӧн да Коми Республикаса Почёта грамота

## Ӧшмӧсъяс
* Ученые Института языка, литературы и истории Коми научного центра УрО РАН: Биографический справочник / Сост. ''И. Л. Жеребцов''. — Сыктывкар, 2000. — С. 68—69.

## Ыстӧдъяс
Чехов Антон Павлович

** Чехов Антон Павлович ** (1860 — 1904) — роч гижысь, драматург да прозаик, публицист, бурдӧдысь. 

Ставмирса литературнӧй классик. Почётный академик Императорса наукаяс академияысь Почёта академик (1900—1902). Мирын меднимала драматургъяс лыдысь. Сылӧн гижӧдъяссӧ вуджӧдӧма сё сайӧ кыв вылӧ. Сылысь пьесаяссӧ («Каля», «Куим чой» да «Вишняа сад») пуктӧны сё во чӧж нин уна театрын.

Кызь вит воӧн — гимназияысь 1879-ӧд воын петӧмсянь и 1904-ӧд вося сора тӧлысьӧдз — Чехов лӧсьӧдіс 500 сайӧ гижӧд (дженьыд шмонитана висьт, фельет, висьт, повесьт, пьеса). На пиысь уна гижӧд лои ставмирса классикаӧн. На лыдын — себя «Степь», «Гажтӧм история», «Дуэль», «6 № палата» (1892), «Мезонина керка» (1896), «Душечка», «Чеччалысь, «Тӧдтӧм мортлӧн висьталӧм», «Мужикъяс», «Футлярын морт» (1897—1898), «Гуранын», «Посниулов», «Вӧралігӧн драма» повесьтъяс; «Каля» (1895), «Дядя Ваня» (1899), «Куим чой» (1901—1903), «Вишняа сад» (1903—1904) пьесаяс.

Гижӧм да бурдӧдӧм кындзи Чехов отсасис тшыгъялысьяслы, челядьлы, крестьяналы, туберкулёзӧн висьысьяслы. Кыдзи  Ялта благотворительнӧй котырса уполномоченнӧй вӧлі чукӧртӧ сьӧм, йӧзӧдӧ газетъясын гижӧдъяс.

## Олан туй
Антон Чехов чужӧма 1860-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 29-ӧд лунӧ (важ стиль серти тӧвшӧр тӧлысь 17-ӧд лун)  Рочму империяысь  Екатеринослав губернияса Таганрогын.

Кулӧма 1904-ӧд вося сора тӧлысь 15-ӧд лунӧ (важ стиль серти сора тӧлысь 2-ӧд лун) Германия исперияса Баденвайлер карын.

## Гижӧдъяс
### Пьесаяс
### Повесьтъяс
### Висьтъяс

### Экранизация
*
## Чехов коми литератураын

## Ӧшмӧсъяс

## Ыстӧдъяс
Герцман Михаил Львович

**Герцман Михаил Львович** (1945—2025) — Комиысь шылад тэчысь, велӧдысь.

## Олан туй
Чужӧма 1945-ӧд вося урасьӧм тӧлысь 1-ӧд лунӧ Молотов карын. 

1971-ӧд воын помалӧма Римский-Корсаков нима Ленинградса канму консерватория «композиция» специальносьт серти.

1971-ӧд воын воӧма Коми муӧ, уджалӧма Коми Республикаса искусствояс училишӧын велӧдысьӧн.
1978—1979-ӧд воясын вӧлӧма Коми республикаса филармонияын художествоа веськӧдлысьӧн.

Кулӧма 2025-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 30-ӧд лунӧ Сыктывкарын.

## Шылад тэчӧм
Гижӧма татшӧм мюзиклъяс, кыдзи «Кошкин дом», «Ожерелье Сюдбея», «Мальчиш-Кибальчиш», «Тайна игрушечных сердец»; «Войпель», «Снежная королева», «Вэрса», «Стрекоза и муравей», «Три поросенка», «Барышня-крестьянка», «Подари мне детство» балетъяс. 

Сочинениеяс лыдын кык симфония, фортепианолы куим концерт, оркестра скрипкалы концерт, струннӧй квартет, инструментальнӧй сонатаяс, а сідзжӧ кантата, хоръяс, сьыланкывъяс, драмаа спектакльяслы шылад.

## Гижан удж
Леонид Герцман гижӧма «Тупица», «Тупица 2» да «Тупица 3» романъяс.

## Общественнӧй удж
1992-ӧд восянь веськӧдлӧма Коми Республикаса шылад тэчысьяслӧн котырӧн.

## Ошканпасъяс
### Рочмуса
* Россия Федерацияса искусствоын нимӧдана уджалысь (1995.10.19)
* Ёрталун Орден (2013.06.01-ӧд лун)
* «Айму водзын бур уджысь» II тшупӧда орденлӧн медаль (18.11.2004)

### Коми
* Коми Республикаса искусствоын нимӧдана уджалысь 
* В. Савин нима Коми Республикаса канму премия босьтысь
* Почётный гражданин города Сыктывкара (2019)

## Ӧшмӧсъяс
* Герцман Михаил Львович // «Комиинформ» сайт

## Ыстӧдъяс
Безносиков Алексей Семёнович

**Безносиков Алексей Семёнович** (1947—2026) — каналан удж вӧчысь, депутат да общественник.

## Олан туй
Алексей Безносиков чужӧма 1947-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 31-ӧд лунӧ Коми АССР-ын Кулӧмдін районса Кулӧмдін сиктын. Школа полмалӧм бӧрын трактористалӧма «Кулӧмдін» совхозын. 1971-ӧд воын помалӧма Горькийса видз-му овмӧс институт, 1981-ӧд воын — Ленинградса вылыс партийнӧй школа, 1985-ӧд воын — СССР-са канму безопасносьт комитетлысь Вылыс школа.

Уджавлӧма Кулӧмдін районса комсомол комитетын сиктса томулов юкӧдса веськӧдлысьӧн, мӧд, а сэсся медводдза секретарӧн (1971—1975); Коми обкомын ВЛКСМ-са секретар (1975—1979); Емдін районса КПСС комитетса секретарӧн (1980—1983).

1985—1989 воясын уджалӧма КГБ-ын: начальникӧс вежысь, веськӧдлысь. КГБ-ын уджалӧм бӧрын отставкаӧ петӧма подполковник званиеӧн. 

1989—1990 — КПСС-лӧн Коми обкомын секретар, 1990—1991 — КПРФ-са Кулӧмдін районын медводдза секретарӧн. 

1993-ӧд восянь 1999-ӧд воӧдз веськӧдлӧма Коми Республикаса культура министерствоӧн, 1999— 2002-ӧд воясӧ — Коми Республикаса печать управленньӧӧн.

Кулӧма 2026-ӧд во урасьӧм тӧлысь 14-ӧд лунӧ Сыктывкарын.

## Общественнӧй удж
Алексей Безносиков вӧлі коми войтырлӧн ӧтмунӧм подулын. 1992-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысьсянь 1993-ӧд вося косму тӧлысьӧдз уджалӧма коми войтырӧс сӧвмӧдан комитетын, нырщикалӧма йӧзкостса промыслъяс видзӧмын. 1992—1993 — «Марьямоль» ТОО-ын директор.

Вӧлі пырӧ «Коми войтыр» ӧтмунӧмса Исполкомӧ.

## Депутаталӧм
1974-ӧд воын А.С. Безносиковӧс вӧлі бӧрйӧма Кулӧмдін районын Сӧветса депутатӧн, 1982-ӧд воын — Емдін районын Сӧветса депутатӧн, 1991-ӧд воын — Кулӧмдін районын Сӧветса депутатӧн.

2003-ӧд вося рака тӧлысьын бӧрйӧма Коми Республикаса Каналан Сӧветӧ коймӧд созывса депутатӧн 26-ӧд номера Кулӧмдінса бӧрйысян кытшсянь. 2003-ӧд вося рака тӧлысь 17-ӧд лунӧ индӧмаӧсь Каналан сӧветса  социальнӧй политикаа комитетӧн веськӧдлысьӧн, 2003-ӧд вося ода-кора тӧлысьӧ веськӧдлысьӧс вежысьӧн.

## Ошканпасъяс
* Коми Республикаса нимӧдана уджалысь
* «За безупречную службу» III тшупӧда медаль
* «За безупречную службу» II тшупӧда медаль
* «СССР-са Вооружённӧй вынъяслы 70 во» медаль

## Ӧшмӧсъяс
* Алексей Безносиков стал вице-спикером Госсовета Коми // Комиинформ юӧр сетан агентство (2004.05.21-ӧд лун; рочӧн)]
* Безносиков Алексей Семенович 

## Ыстӧдъяс
Михайлов Олег Алексеевич

**Олег Алексеевич Михайлов** (*Ӧльӧксан Олег*; чужис 1987-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 6-ӧд лунӧ; ССРС, РСФСР, Коми АССР, Печӧра) — рӧсияса каналысь, 2021-ӧд вося йирым тӧлысь 12-ӧд лунсянь Рӧсия Федерасіяса Каналан Думалӧн VIII-ӧд чукӧртӧмса депутат. РФКП-са шлен. Биология наукаса кандидат. 2014-ӧд восянь РФКП-лӧн Коми Республикаса юкӧнса медводдза секретар. 2015-2021-ӧд воясын вӧлі Коми Республикаса Каналан Сӧветса депутатӧн.
Россия Федерацияса коммунистическӧй партия

**Россия Федерацияса коммунистическӧй партия** (РФКП, *[[Роч кыв|рочӧн]]* Коммунисти́ческая па́ртия Росси́йской Федера́ции) — Рӧсия Федерасіяын офисіальнӧя пасйӧм шуйгавыв кансяма ютыр. Шуӧ асьсӧ РСФСР-са РФКП-лысь да ССКП-лысь Рӧсияын вежысьӧн. Сійӧ пырӧ Коммунистическӧй партияяслӧн союзӧ — Сӧветскӧй Союзса Коммунистическӧй партияӧ .
Ӧтуввез

**Ӧтуввез** (сідзжӧ **Интернет**, инглишӧн *Internet* *,* инглишысь *Internet protocol*) — зэв ыджыд юöртан вез; сылöн юкöнъясыс йитчöмаöсь TCP/IP протокол подула öтув ылдöсын.

## Ыстӧдъяс
Браузер

**Браузер**, либӧ **веб-браузер** (инглишӧн web broswer) — веб-ресурсъяслысь эмторсö видзöдан, файлъяс вуджöдан уджтас.

## Ыстӧдъяс
Ӧшинь (информатика)

**Ӧшинь** (юӧртӧданбур серти) — экранын юкöн, кöнi уджалöны торъя уджтасöн.

## Ыстӧдъяс
Юӧртӧданбур

**Юӧртӧданбур** (сідзжӧ **информатика,** прансузӧн *informatique*; инглишӧн *computer science*) — юöр босьтöм, чукöртöм, вежöм, сiйöн вöдитчöм йылысь тöданбур.

## Ыстӧдъяс
Файла инас

**Файла инас** (сідзжӧ **файловӧй сисьтема**, инглишӧн *file system*) — дискъяс вылö гижан да на вылысь лыддян операционнöй система юкöн; лöсьöдö файллысь тэчассö, этшсö, торйöдö файлсö мукöдысь.

## Ыстӧдъяс
Уджтас

**Уджтас** (сідзжӧ **программа**) — колана бöртас судзöдан тшöктöмъяс.

## Ыстӧдъяс
Файл

Файл (инглишӧн *file*)  — компьютерлöн дыр кадся паметьын торъя нима юкöдын видзан юöр.

## Ыстӧдъяс
Кузь кока черань

**Кузь кока черан** (латинӧн Pholcidae) — аранеоморф класс юкӧнысь черань котыр. 

## Оласног да паськалӧм
Торъялӧ кузь да вӧсни кокнас. Рӧмдӧм бӧрын сӧмын петӧ дзебассьыс, пӧткӧдчӧ гагъясӧн, куталӧ тшӧтш и посниджык чераньясӧс. Асьсӧ кӧ кодкӧ тшапнитас кузь кокӧдыс, орӧдчӧмӧн пышйӧ. Кольӧм кокыс вель дыр кад чӧж на куснясьӧ-уджалӧ, быттьӧ пӧ турун ытшкӧ, сы вӧсна рочьяс и пуктӧмаӧсь татшӧм чераньыслы *сенокосец* (турун пуктысь) нимсӧ.

## Ӧшмӧсъяс

* Ракин А. Вӧр-васа олысьяс. — Сыктывкар: Анбур. — 2017. — 208 лб.
Нопъя черань

**Нопъя черань** (сідзжӧ **креста черань**, латинӧн *Araneus*) — аранеид ордысь аранеоморф класс юкӧнысь черань чукӧр.

## Оласног да паськалӧм
Аслыспӧлӧслуныс кынӧмас крест кодь еджыд чутъяса серпасыс да ыджыд гӧгрӧс мыгӧрыс, быттьӧ нопъясьӧма. Олӧ шоч пуяса вӧръясын да вӧр дорӧсъясын, эрдаинъясын да паркъясын. Кык метр пасьта тывсӧ зэвтӧ пуяс да быдмӧгъяс костӧ. Везйыс ён да, кӧть мый кузьта зэвтчылас, бурӧн оз ор. Сэтчӧ и пысасьӧны-сибдӧны бордъя лэбалысь ловъяс — гутъяс да бобувъяс. Шедӧм кыйдӧссӧ пагӧдӧм бӧрын чераньыс нӧшта на сійӧс резыштӧ кизьӧрториӧн, медым тадзи небзьӧдны да водз кокнас чурскыны-нёнявны (вомыс абу).

## Ӧшмӧсъяс

* Ракин А. Вӧр-васа олысьяс. — Сыктывкар: Анбур. — 2017. — 208-209 лб.
Ва черань

**Ва черань** (латинӧн *Argyroneta aquatica*) — Cybaeidae ордысь Европаса черань сикас.

## Оласног
Некор оз петавлы косӧдінӧ, пӧткӧдчӧ ва пыдӧсын олысь гагъясӧн. Позйыс ичӧтик жыннян кодь васа быдмӧг бердын, сэні чераньыслӧн сёяніныс да тӧвъяніныс, колькъяссьыс чераньпияныс тані жӧ артмӧны.

## Ӧшмӧс

* Ракин А. Вӧр-васа олысьяс. — Сыктывкар: Анбур. — 2017. — 209 лб.
Йӧввыв

**Йӧввыв** () — йӧзкостса календарын тӧдчана гаж. Йöввылöн шуӧны Ыджыдлунводзса вежонсӧ. 

Йӧввыв мукӧдлаас шуӧны сідзжӧ Масленича, Йӧв вежалун. Йӧввыв пасйӧны кӧнкӧ сӧмын бӧръя некымын лунсӧ, кӧнкӧ став вежонсӧ.

Медъёна гажӧдчӧны том йӧз. Зонъяс лӧсьöдӧны вӧла додьяс (рӧзваль, кӧшӧвка, паськыд надилкиа додь), мичмӧдӧны мегырсӧ лентаясӧн да жыннянъясӧн. Рӧзвальӧн ветлӧны сикт кузя ӧтар помсянь мӧдарӧдз, орчча грездӧдз. Нывъяс сьылӧны гудӧк шы улӧ. Йӧввыв дырйи сьывлӧны «Гажа валяй» да «Гöгыль».

Гажа жӧ нин валяйыс,
Да валяй, валяй да гажа жӧ нин,
Дыр тай виччысим
Да регыд тай колин.
Дыр нин валяйсӧ эг сьылӧ,
Да валяй, да валяй да
Дыр жӧ эг сьылӧй.

Либö:
Шондiбанӧй пӧ да гӧгыльӧй,
И гӧгыль, и гӧгыль, ок, ок, шондiбанӧй.
Гажа жӧ нин пӧ миян валяйыс,
И гӧгыль, и гӧгыль ок, ок, шондiбанӧй.

Додьясӧн да дадьясӧн (злӧдейка) челядь и томулов ислалӧны чой горув.

Исласьӧны и потш вывтi. Мыльк вылӧ пуктӧны кык потш, кодӧс кисьталӧны ваӧн да йизьӧдӧны. Ныла-зонма кутчысьӧны кинас, ӧта-мӧдлы паныд сувтӧны потш вылас да исковтӧны увлань.

Йӧввыв дырйи челядь ислалӧны шабдi идзас кольтаӧн йи вывтi, медым быдмас бур шабдiыс, да шуалӧны:

Люги-леги шадер кузя,
Кузь да вӧсни,
Еджыд да небыд.

Нывъяс да бабаяс мичаа вӧччӧны (пасьталӧны сарапан, вӧнясьӧны) да сьылӧны важся сьыланкывъяс: «Голубь, голубочек да не летай-ка к девушкам во садочек», «Се ташики на реке жалобно поют».

Йӧввыв дырйи кӧзяйкаяс век пӧжалӧны блин. Сытӧг Йӧввылыд абу гаж.

Тайö вежонас сотӧны шабдi колясъяс, ковтӧм кӧлуй да кӧм.

Идзасысь вӧчӧны чучела (калата либö ковтаа, чышъяна) да сотӧны. Пӧимсӧ чукӧртӧны да коялӧны либӧ муяс вылӧ либӧ керка кильчӧ вывсянь: медводз ӧтар бокас, сэсся мӧдарас. Тайӧс вӧчӧны, медым лоӧ озыр урожай.

Вӧскресенньӧсӧ шуӧны прощённӧйӧн. Сэки колӧ прӧща корны налысь, кодлы во чӧжнас мыйкӧ лёктор вӧчин.

## Мукӧдтор
* **Гажа валяй** — республикаса выльсикас гаж, 2009-ӧд восянь быд во пасйӧны Сыктыв районса Визин юрсиктын Йӧввыв вежонлӧн бӧръя лунас.

## Ӧшмӧсъяс
* Коми календар. 2009 во / Лӧсьӧдіс *Ӧльӧш Рассыхаев*. — Сыктывкар, 2008.

## Ыстӧдъяс
Roze Stiebra

Роза Теодоровна Стиебра (лат. *Roze Stiebra*; 1942 рака 17 лун, Рига - 2024 ӧшым 22 лун) - сӧветскӧй да латышскӧй режиссёр-мультипликатор.
Walt Disney

Уолтер (Уолт) Элайяс Дисней, Дисни, Дизни (англ. *Walter Elias Disney*, *Walt Disney,* МФА: [ˈwɔlt ˈdɪzni]; 1901 ӧшым тӧлысь 5 лун, Чикаго, Иллинойс - 1966 ӧшым тӧлысь 15 лун, Бербэнк, Калифорния) - американскӧй художник-мультипликатор, кинематографист да предприниматель, анимационнӧй кино индустриялы подув пуктысьяс пиысь ӧти; кинорежиссёр, актёр, сценарист да продюсер.
Альтруизм

**Альтруизм** (латинӧн *alter* — мӧд) — философияын матысалы отсӧг сетӧм, сы вӧсна тӧждысяна видзӧдлас, сылы паныдаӧн лоӧ эгоизм. 

## Ыстӧдъяс
Стремяннӧй

**Стремяннӧй** — Роч Канмуын конюк, коді дӧзьӧритӧ аслас господинлысь вӧвсӧ, кодӧс верзьӧмӧн ветлӧм вылӧ.

## Ыстӧдъяс
Алматы

**Алматы** сідзжӧ **Алма-Ата** (казакӧн *Алматы / Almaty,* рочӧн *Алмата, Алма-Ата*; 1867—1921-ӧд воясын — *Верный*) — Казакстанын кар, 1997-ӧд воӧдз Казакстан Респуликаса юркар, 1991-ӧд воӧдз Казак АССР-са юркар (РСФСР-ын 1936-ӧд воӧдз), 2001-ӧд воӧдз Алматы обласьтса веськӧдлан шӧрин. Йӧз лыд серти медыджыд кар Казакстанын: йирым тӧлысь 2023-ӧд воын сэн олӧмаӧсь 2 211 198 морт. Алма-Атасянь Астана Казакстанса юркарӧдз 1247 км.

## Серпасъяс

## Видзӧдӧй тшӧтш

* Алматыса метрополитен
Ника (аньяслӧн кудсяр клуб)

**«НИКА-Лузалес»** (1975 восянь 1994 воӧдз «Университет», 1994 восянь 2015 воӧдз «Зыряночка») — Сыктывкарысь рӧсияса аньяслӧн баскетбол клуб, котыртӧма 1969 воын. Медводдзаысь командаыс ворсӧма 2020/2021 воясся сезонын Россияса аньяс пӧвстын баскетбол чемпионатса Премъер-лигаын. Сэки клубыс сувтіс 4-ӧд тшупӧдын.
Джордж Оруэлл

**Джордж Оруэлл** (, збыль нимыс **Эрик Артур Блэр,** ; 1903 вося лӧддза-номъя тӧлысь 25 лун, Мотикари, Британиялӧн Индия — 1950 вося тӧвшӧр тӧлысь 21 лун, Лондон, Ыджыд Британия) — англияса гижысь, журналист да литература донъялысь, радио нуӧдысь, мемуар гижысь. Аслас уджын критикуйталіс тоталитаризм да национализм, доръяліс демократия социализм. Меднималана гижӧдъясыс — «Animal Farm: A Fairy Story» (1945) да «Nineteen Eighty-Four» (1948).

## Ыстӧдъяс
Россияса кып

**Россияса кып** — Россия Федерациялӧн описіал канмулӧн символъясысь ӧти (дӧрапаскӧд да канпаскӧд).

Шыладыс да кывъясыслӧн подулыс ССРС-са кыплысь босьтӧмаӧсь, кодлӧн шыладсӧ гижис Александр Александров Сергей Михалковлӧн да Габриэль Эль-Регистанлӧн кывбурлы.

## Официал кывъяс
Россия - священная наша держава,

Россия - любимая наша страна.

Могучая воля, великая слава -

Твое достоянье на все времена!

Славься, Отечество наше свободное,

Братских народов союз вековой,

Предками данная мудрость народная!

Славься, страна! Мы гордимся тобой!

От южных морей до полярного края

Раскинулись наши леса и поля.

Одна ты на свете! Одна ты такая -

Хранимая Богом родная земля!

Славься, Отечество наше свободное,

Братских народов союз вековой,

Предками данная мудрость народная!

Славься, страна! Мы гордимся тобой!

Широкий простор для мечты и для жизни

Грядущие нам открывают года.

Нам силу дает наша верность Отчизне.

Так было, так есть и так будет всегда!

Славься, Отечество наше свободное,

Братских народов союз вековой,

Предками данная мудрость народная!

Славься, страна! Мы гордимся тобой!

## Видзӧдӧй тшӧтш

* Енмӧй, Сарӧс видз!
Украинаса кып

**Украинаса кып** () — Украиналӧн медшӧр канмулӧн символъясысь ӧти (дӧрапаскӧд да канпаскӧд).

«Ще не вмерла України і слава, і воля» сьыланкыв (украин кывйысь «Оз на кувны Украиналӧн нимыс да мездыс») Украинаса Верховнӧй Радалӧн 2003 вося рака тӧлысь 6 луннас вынсьӧдӧм ногӧн лоис Украинаса кыпӧн. Кывъяссӧ гижис Павел Чубинский 1862-ӧд воын. Шыладсӧ тэчис Михаил Вербицкий 1863-ӧд воын.

## Кыплӧн кывъяс

### Официал ног
Попова Элеонора Николаевна

**Попова Элеонора Николаевна ** (1952—2025) — коми кыв туялысь.

## Олан туй
Элеонора Попова чужӧма 1952-ӧд вося урасьӧм тӧлысь 20-ӧд лунӧ Коми АССР-ын Кӧрткерӧс районса Маджа сиктын.

1985-ӧд воын помалӧма Сыктывкарса канму университетысь филология факультет. Кык во уджалӧма (1985—1987) Сыктывдін районса Сёська школаын роч кыв да литература велӧдысьӧн. Сы бӧрын кык во (1987—1989) лаборанталӧма Сыктывкарса канму университетысь коми да финн-йӧгра филология кафедраын да велӧдӧма дасьтысян да заочнӧй юкӧнъясын. 1989-ӧд вося вӧльгым тӧлысьӧ пырӧма уджавны Коми наука шӧринса Кыв, литература да история институтӧ: вӧлӧма кыв юкӧдын старшӧй лаборантӧн, младшӧй научнӧй сотрудникӧн (1996-ӧд восянь), научнӧй сотрудникӧн.

Кулӧма 2025-ӧд вося рака тӧлысь 20-ӧд лунӧ

## Туялан удж
Туялан нырвизьяс — морфология, синтаксис.

Пыдісянь туялӧма «Служебнӧй кывъяс» (кывйитӧдъяс, кывторъяс, междометиеяс) тема. Дасьтӧма «Грамматика современного коми языка. Морфология» уджлы юкӧн. Йӧзӧдӧма «Союзы и союзные средства в коми языке» монография (2015).

2022-ӧд воын Удмурт канму университетын дорйӧма филологияса кандидат ним вылӧ диссертация. Темаыс — «Формирование и развитие системы союзов и союзных средств в коми языке».

## Туялан небӧгъяс
* *Попова Э. Н.* Союзы и союзные средства в коми языке / ФАНО, ИЯЛИ Коми НЦ УрО РАН. — Сыктывкар: Ин-т языка, литературы и истории Коми НЦ УрО РАН, 2015. — 111 с. 

## Ошканпасъяс

## Ӧшмӧсъяс
* Кыв, литература да история сайтын Э.Н. Попова йылысь
* Ученые Института языка, литературы и истории Коми научного центра УрО РАН: Биографический справочник / Сост. ''И. Л. Жеребцов''. — Сыктывкар, 2000. — С. 142.

## Ыстӧдъяс
Мушӧр саридз

**Мушöр саридз ** — Атлантика океанса саридз, коді куйлö Европа, Азия да Африка костын. Ыдждаыс — 2,5 миллён км². Саридзыс йитчö аслас океаныскöд векньыда (14 км паськыда) Гибралтар вискöн. Медджуджыдін саридзас 5.267 м.

## Ним йылысь
Важ римсаяс шуöмаӧсь Мушöр саридзсö **Mare Nostrum** "миян саридз".

Араббез нимтöны сійö **البحر الأبيض المتوسط**, "еджыд шöр саридз", а насянь нимыс вуджöма тюрк кывйӧ, кӧні сардзсö шуöны **Akdeniz** "еджыд саридз". 

Мукöд кывъясын саридзсö нимтöны "шöр саридз": немечӧн **Mittelmeer**, ивритӧн  **הַיָּם הַתִּיכוֹן**, шведӧн **Medelhavet**, тотараӧн **Урта диңгез**.

Мöд войтыръяс шуöны сійöс "костысь саридз": суомиӧн **Välimeri**, эстӧн **Vahemeri**, азербайджанӧн **Aralıq dənizi**. 

Унджык кывйын Мушöр саридзыс шусьö "му шöрысь саридз" либӧ "му костсь саридз": итальянӧн **Mar Mediterraneo**, эллинӧн **Μεσόγειος Θάλασσα**, штипӧн **deti mesdhe**, корватӧн **Sredozemno more**, маддярӧн **Földközi-tenger**, китайӧн **地中海**.  

Рочöн сійöс нимтöны **Средиземное море** (Средиземнӧй море).
Парма (газет)

**Парма** — Перым крайса Коми кытшын  газет. Петö Кудінкарын вежон дырйи куимысь. Ыдждаыс 4-8 листбок. Тиражыс 4500-7300 лэдзӧмтор. 

Газетыс петӧ роч кывйӧн, кöть вежон дырйи сетӧны öтик листбок комиӧн («Коми говк»). 

## История
Газет лэдзöны Кудінкарын 1926' йирым тӧлысь 7' лунсянь. Медводдзаӧн шусис **«Гöрись»** и петіс роч кывйӧн, сӧмын мукöд статтяяс да мичмöдан гижöдъяс вöліны комиöн. 1926'-1930' воясса тиражыс содöма 500-сянь 3500 номерöдз. 

1931' йирым тӧлысь 2' лунсянь газет пондіс шусьыны **«Ленин туй вылöт»**. Коми кывйӧн гижӧдъяс лоины унджык, а 1936'-1938' воясӧ «Ленин туй вылöтыс» неуна не быдсöн комисяліс, сы понда мый рочьяс кутісны лэдзны торья газет («За ленинскую национальную политику»). 1938' во помын, кöр рочьяс уськöдчисны Суоми му вылö, «Ленин туй вылöт» лоис роч, но сэсся бöрӧ пондöмаӧсь лэдзны сійöс кыкнан кывйӧн.

1951' лэддза-номъя 1' лунсянь Кудінкарас ӧтлалӧмаӧсь коми да роч газетъяс «Ленин туй вылöт» да «Коми пермяцкöй колхозник». Нёль листбока газет (**«По ленинскому пути»/«Ленин туй вылöт»**) пондіс петны вежон вылас витысь. Тиражыслысь ичöтджык тор (800 экземпляр) лэдзасьöмаӧсь комиöн, а ыджыджыкö (4000 экземпляр) — рочöн. Пытшкöсыс вöлі öткодь. 

1958' воӧ перым коминас газетсö лэдзны дугдöмаӧсь. «По ленинскому путиас» сӧмын шочиника сетыштлöмаӧсь коми статтяяс да кывбуръяс.

1991' кӧч тӧлыссянь газет шусьö **«Парма»**. Мукöдкоста материалъяс пондöмаӧсь сетны комиöн. Коми кывтö газетын озö радейты, сы вӧсна мый рочмӧдöм войтыр перым комиöн эз эськӧ лыддьы.

1997' восянь петö коми кывъя быд вежонся содтöд. Медводдзаӧн коми содтöдыс шусис «Лымдорчача», сэсся «Коми говк». Коми гижӧд лöсьöдісны Кольчурин Вась, 2009' восянь — Дульцева Öрина. 2000' вояс пондісны керны комиöн торъя вкладка, но рочмӧдӧм войтырыс пондöмаӧсь шупкавны вкладкасö ("*асьныт пö лыддьöтö асланыт пон кыв вылас"*), сэсся бöрӧ ковмис керны «Пармаас» сӧмын перым коми листбок.

2009' во помын газетлöн редаксія видчис юралысьяскӧд, сы вӧсна мый унавося редакторлы да сы туйö уджалысьыслы ковмис мунны.

## Редакторъяс

** Копытов Ф.Г. (1926-1927)
** Нефедьев С.Г. (1928-1932)
** Калашников П.М. (1937-1941)
** Хорошев Н.И. (1941-1944)
** Отинова С.С. (1944-1947)
** Гагарин В.Н. (1947-1961)
** Карпов Ф.М. (1961-1967)
** Киприянов А.Н. (1967-1970)
** Мешавкин В.А. (1970-1984)
** Алешков В.Д. (1984-1998)
** Иванов Н.И. (1998-?)
** Власов С.М. (?-2009)
** Радостева О.Н. (2009-2010)
** Зидляев Д.В. (2010-öнöдз)

## Ӧнія уджалысьяс

** Доровикова Елена
** Дульцева И.Л.
** Истомина Елена
** Морошкина Галина
** Радостева О.Н.
** Ракина Алла
Gazzetta di Parma

***Gazzetta di Parma*** — Италияын Парма карса итальян кывъя быд лунся газет газет. Унджык гижӧны Парма кар йывсьыс. 

Gazzetta di Mantova газет (петӧ 1664 восянь) бӧрын сійӧ медваж итальян газет.

## История
*«Gazzetta di Parma»* лӧсьӧдӧма вежонся газет моз 1735 воын . Авторъясӧн вӧліны Джованнино Гуарески,  Джузеппе Верди, Артуро Тосканини,  Альберто Бевилаккуа, Лука Гольдони   Леонардо Шашиа .  .

2007 воын тиражыс вӧлӧма 43 000 лэдзӧмтор.

2019 вося рака тӧлысь 1 лунсянь йӧзӧдӧмторйӧн веськӧдлӧ Клаудио Ринальди, кодӧс босьтісны удж вылӧ журналиставны 1992 воын.

## Тираж

## Литература

* Dana Facaros. Bologna and Emilia Romagna / Dana Facaros, Michael Pauls. — New Holland Publishers, 2007. — P. 26. — . (недоступная ссылка)
* Raymond Flower. CultureShock! Italy: A Survival Guide to Customs and Etiquette / Raymond Flower, Alessandro Falassi. — Marshall Cavendish International Asia Pte Ltd, 2008. — P. 43. — .
* Damian Tambini. Nationalism in Italian Politics: The Stories of the Northern League, 1980-2000. — Routledge, 2012. — P. 62. — .
* Anne Austin, Jonathan Barnard, Kate Bermingham, Nicola Hutcheon, Gareth Owen. Western Europe Market and Media Fact 2008 Edition  (неопр.). ZenithOptimedia[нем.] (2008). Дата обращения: 12 октября 2020. Архивировано 5 февраля 2015 года.
* Anne Austin, Jonathan Barnard, Nicola Hutcheon. Western Europe Market and Media Fact 2009 Edition  (неопр.). ZenithOptimedia[нем.] (2009). Дата обращения: 12 октября 2020.
* Anne Austin, Jonathan Barnard, Eleonora Galli, Nicola Hutcheon. Western Europe Market and Media Fact 2011 Edition  (неопр.). ZenithOptimedia[нем.] (2011). Дата обращения: 12 октября 2020.

## Ыстӧгъяс

* gazzettadiparma.it — Gazzetta di Parma-лӧн официал сайт
* Рим карса войтыр шӧр лыддьысянін: «Gazzetta di Parma» (1767—1796 вояс)
* Gazzetta di Parma Instagram-ын
* Gazzetta di Parma X-ын
* Gazzetta di Parma Facebook-ын
Паронимъяс

**Паронимъяс** ( — дорын + ὄνυμα  - «ним») — юрганног боксяньыс матын, но асланыс вежöртаснас торъялана либö мыйтакö лöсялана öтвужъя торъякывъяс.

## Ыстӧдъяс
Молоссиа

**Молоссиа**, описіал **Молоссиа Республика** ( — АӦШ-ын Невада штатса Дэйтон кар дорса виртуал канму, кодӧс 1977 воын панісны Джеймс Спилман (I-а Джеймс король) да Кевин Бо (премъер-министр).Боугстон — медыджыд кар-юркар.

Молоссиаса индӧдъяс серти сэні быть колӧ служитны армияын, оз позь тшынасьны, но позьӧ ас вӧляысь сёрнитны да каналысьяслы лов босьтны. Молоссиаын олӧны 37 морт, на лыдын Кевин Бо президент (), гӧтырыс да кык дзоляыс. Сідзжӧ сэн олӧны 3 пон, кань да горткӧч. Молоссиаыс нуӧдӧ космос да ядернӧй уджтасъяс.

## Ыстӧгъяс
Президент республика

**Президент республика** — республикалöн ног, кöн канму юрнуöдысьöн лоö став йöзöн бöрйöм морт - президент. Президент öтлаöдö ас чинын канмуöн юралысьöс да олöмö пöртысь власьтлысь медыджыд чинсö.

## Ыстӧдъяс
Коми ССР

**Коми Сӧветскӧй Социалистическӧй Республика** (дженьыда: Коми ССР, рочӧн: Коми Советская Социалистическая Республика) —  асшӧрлуна войтыр канму, коді ас кӧсйӧм сертиыс пырӧма РСФСР-ӧ да ССРС-ӧ кырымалӧм сёрнитчӧмъяс подув вылын 1990-1992-ӧд воясӧ. РСФСР-ыс да ССРС-ыс дорйӧмаӧсь юридическӧй да экономика ӧткодь инӧд сылӧн став гражданалы войтырсикас вылӧ видзӧдтӧг. Коми ССР-лӧн юркарӧн вӧлі Сыктывкар. Каналан кывъясӧн вӧліны роч да коми.

## История
1990-ӧд вося моз тӧлысь 29-ӧд лунӧ Коми АССР-са Верховнӧй Сӧвет юӧртіс Коми АССР-лысь асшӧрлунсӧ Коми ССР-ӧн; 1991-ӧд вося ода-кора тӧлысь 24-ӧд лунӧ РСФСР-са народнӧй депутатъяслӧн съезд пыртӧма выль ним 71 номера стаття РСФСР-са оланподувлысь.

1992-ӧд вося ода-кора тӧлысь 26-ӧд лунӧ Коми Республикаса Верховнӧй Сӧвет вынсьӧдіс Коми ССР-сӧ Коми Республикаӧн нимтӧм йылысь оланпас. 1992-ӧд вося ӧшым тӧлысь 9-ӧд лунӧ народнӧй депутатъяслӧн съезд пыртӧма выль нимсӧ Россия Федерацияса Оланподулӧ. Тайӧ вежсьӧмыс вынсяліс "Российская газетаын" 1993-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 12-ӧд лунӧ йӧзӧдӧмсянь.

## Юклӧм
Районъяс:

Каркытшъяс:

## Ыстӧдъяс
Перым Коми асвеськӧдлан кытш

**Перым Коми асвеськӧдлан кытш** (, ) — тайӧ Рӧсия Федерациялӧн вӧвлӧм субъект. 2005-ӧд вося ӧшым тӧлысь 1-дза лунӧ сылысь мутассӧ пыртӧма Перым крайӧ Перым Коми кытш моз.

Мутаслӧн ыдждаыс: 32 770 км2. Кытшыс паськӧдӧма Ыджыд Из дорын, Кама юлöн вылыс юкöнын. Йӧз лыдыс — 132 824  морт (2005). Кудінкар — администрация шöрин.