Монорельс

**Монорельс** - железнодорожнӧй транспорт сикас, кӧні пассажиръясӧн либӧ грузӧн тырӧм вагонъяс мунӧны путепровод вылын либӧ торъя опораяс вылын сувтӧдӧм балка кузя — монорельс. Сійӧ пырӧ метролӧн ӧтувъя определение улӧ, лоӧ карса агломерация пытшкын уджалысь уличавывса системаӧн.

## История
1820 воын Россия империяын вöчисны мирса медводдза монорельсöвöй трасса, кодлы сетiсны «Дорога на столбах» ним. Сiйöс лöсьöдысьöн вöлi Мячково сиктысь И. Ельманов. Структураыс вöлi продольнöй балкаöн, код кузя мунiсны каньöн кыскана троллейбусъяс.

Тайӧ жӧ кадколаст гӧгӧр, роч изобретательсянь торйӧн, татшӧм жӧ монорельсӧ Ыджыд Британияын запатентуйтіс Генри Робинсон Палмер 1821 воын. 1824 воын ВМФ-са дворын стрӧитісны медводдза оперативнӧй монорельс линия, кутшӧмӧс урчитӧма грузъяс нуӧм вылӧ.

Палмер принцип серти уджалысь медводдза пассажирскӧй монорельс лэдзӧма 1825 вося йирым тӧлысь 25 лунӧ.

XIX нэм помын монорельсъяс ёна петкöдлiсны уна сикас выставкаяс вылын. Сідз, 1872 воын Лионын пыртісны кабельнӧй тяговӧй конструкция, а 1891 воын Сент-Луисын трамвайяс вылӧ лӧсялана вагонъяса монорельс.

Уна проект вылӧ видзӧдтӧг, эффективнӧй да зумыд монорельс лӧсьӧдӧм лоис сьӧкыд инженернӧй могӧн. Унджык лӧсьӧдӧмторйыс кольӧма проектируйтан тшупӧдын, а збыльмӧдӧм проектъясыс эз лоны зэв эсканаӧсь.

1878 воын лэдзисны 6,4 км кузьта паровоз монорельс, коді йитӧ Брэдфорд да Гилмор (Пенсильвания) каръяс. Сійӧн нуисны промышленнӧй оборудование да пассажиръясӧс. Но 1879 воын ыджыд авария бӧрын, кӧні кувсисны водитель да куим пассажир, монорельссӧ бырӧдісны.

**XIX нэмын монорельс лӧсьӧдӧм**

Медводдза монорельс проектъяс бӧрын пӧшти ветымын воӧн тайӧ юкӧнас ыджыд водзӧ мунӧм эз ло. Паровозӧн вӧдитчӧмӧн монорельс йылысь мӧвп ловзьӧдны зільӧмъяс выльысь заводитчисны XIX нэм помын. 1872 воын Москваса политехническöй выставка вылын петкöдлiсны инженер Лярскийöн проектируйтöм монорельслысь фрагмент. Татшӧм жӧ дизайн петкӧдлісны 1876 воын Америкаса сё вося экспозиция вылын.

Электротехника сӧвмӧм вайӧдіс монорельсъяс вылын электроприводӧн вӧдитчӧмӧ. Тайӧ применениелӧн медводдза примеръясысь ӧтиӧн лоис «Энос» электрическӧй кӧрт туй, кодӧс стрӧитісны 1887 воын Гринвилл карын (штат Нью-Джерси).

Активнӧй туялӧмъяс вылӧ видзӧдтӧг, XIX нэмын эз ло монорельс вылын тырвыйӧ транспортнӧй система лӧсьӧдӧм. Сійӧ кадся ӧти удачнӧй проектӧн лоис Ирландияын монорельс, кодӧс стрӧитісны 1888 воын да уджалісны 1924 воӧдз.

Первойя каньӧн кыскана монорельсъяслӧн лои ӧшӧдӧм конструкция. Паровой монорельсъяс вöлiны джынвыйö лэптöмöн, кöнi поезд сулалiс поддерживайтан рельса вылын, а боквывса направляющöйяс могмöдiсны стабильносьтöн. Электрическӧй монорельсъяс воӧмӧн бара лоис актуальнӧйӧн ӧшӧдӧм планировка.

Та кындзи, тшӧтш и вӧзйисны нестандартнӧй решениеяс. 1894 воын Америкаса Ӧтувтчӧм Штатъясын стрӧитісны Бойнтонса унивелосипеднӧй кӧрт туй, кӧні поезд сувтіс ӧти поддерживайтан рельса вылын, а юр вылас муніс поддерживайтан пу рельса. Но тайӧ проектыслӧн лои ыджыд тырмытӧмтор: бергӧдчигӧн инерция помысь ыджыд нагрузкаяс пуктылісны поддерживайтан рельса вылӧ.

XIX нэм помын артмисны поддерживающӧй монорельсъяс. 1886 воын США-ын стрӧитісны татшӧм сикас экспериментальнӧй монорельс — Мейгс монорельс, но сэки тайӧ конструкцияыс эз на ёна паськав.

## Плюсъяс да лёкторъяс
**дон**

Монорельса транспорт система, кыдзи и традиционнӧй метро, ​​оз пукты сьӧкыдлун карса автомашина туйяс вылӧ, а сійӧс збыльмӧдӧм ёна экономичнӧйджык. Тайӧ лоӧ монорельсӧн метролы кыпыд альтернативаӧн, торйӧн нин сьӧмкуд ресурсъяс этша условиеясын.

Монорельслӧн конструктивнӧй аслыспӧлӧслунъясыс сетӧны позянлун вермыны крутӧйджык кыпӧдчӧмъяс да лэччӧмъяс, чем любӧй кык рельса кӧрт туй машина.

Поездлӧн рельсаясысь петӧмысь рисклӧн абулун да мукӧд туй объектъяскӧд тышкасьӧмлӧн этша вермӧмлун сетӧны монорельслы позянлун лэбны ыджыд ӧдӧн.

Торъя джудждаын меститчӧмысь ёнджыка аддзысьӧм лоӧ монорельсӧн аттракционъяса паркъясын да мукӧд шойччанінъясын туристическӧй маршрутъяс вылӧ оптимальнӧй вариантӧн.

Кыпыд электродвигательясӧн да резинӧвӧй колясъясӧн вӧдитчӧм чинтӧ шумлысь тшупӧдсӧ, мый монорельс пассажиръяслы лоӧ кокньыдджыкӧн традиционнӧй трамвай дорысь.

Регыдъя стрӧитчӧм да уджӧ пуктӧм, мый оз ков дона стрӧитны мупытшса туннеляяс, – тайӧ монорельслӧн нӧшта ӧти тӧдчана буртор.

**Недостатокъяс**

Монорельса транспортнӧй система, коді ӧти рельса вылын некымын пара колясӧн кутіс да стабилизируйтіс подвижнӧй состав, торъялӧ классическӧй кык рельса системаысь энергия содтӧмӧн ветлӧмлы паныд сувтӧмӧн.

Монорельса системаын выключательяс вуджӧдӧм — тайӧ сложнӧй удж, босьтӧ 30 секундӧдз, мый ёна унджык ӧтувъя кӧрт туй либӧ трамвай выключательяс вуджӧдӧм кадысь.

Практика вылын монорельсъяс тшӧкыда уджалӧны ичӧт ӧдӧн да оз вермыны эффективнӧя нуны ыджыд пассажирскӧй объёмъяс, Hitachi да Bombardier компанияясысь ALWEG системаясысь кындзи, а сідзжӧ H-Bahn.

Монорельса транспортын ӧтувъя стандартъяслӧн абулуныс – нӧшта ӧти мытшӧд, Японияысь кындзи.

Сідзжӧ эм позянлун подвижнӧй составлы усьны джуджыдсянь, мый тшӧкыда паныдасьлӧ ӧшӧдӧм монорельс системаяскӧд, мый вайӧдӧ содтӧд риск трамвай системаяс дорысь.