Карелия

**Карелия** () – тайӧ республика Рочмуын. Карелиялӧн юркар тайӧ Петроской (). 

## Кывъяс
Медшöр йитöд кывнас, кыдзи и став Россия пасьтала, лоö роч кывйöн. Сылöн эм государственнöй статус да вöдитчöны олöмлöн быд юкöнын: велöдöмсянь да веськöдлöмсянь СМИ-öдз да бизнесöдз. Карелияын олысьяслӧн ыджыд пайыс сёрнитӧ рочӧн кыдзи чужан либӧ мӧд кывйӧн. Историческöя роч кыв öтчыдысь лоис ыджыдöн регионын, заводитчис тайö муяссö Роч государствоö пыртöмсянь. 

Тані олӧны и вужвойтыр, кодъяс сёрнитӧны финн-угор кывъяс вылын. Республикаын официальнӧй кывъясысь ӧти — карел кыв. Сылöн эм некымын сёрнисикас, на лыдын карел собственнöй (войвыв, олонецкöй), людик да ливвиковскöй (лунвыв). Жаль, мый карел кывъя йӧзлӧн лыдыс пыр чинӧ, мый лоӧ ыджыд тӧждлунлы помкаӧн. Та вылö видзöдтöг Карелияын нуöдсьöны активнöй мераяс, медым видзны да сöвмöдны карел кыв: велöдöны школаясын да вузъясын, лэдзöны литература, отсалöны культура организацияяслы да нуöдöны мероприятиеяс.

Районлы нӧшта ӧти тӧдчана кыв — вепс кыв. Кöть сылöн абу государственнöй статус, сiйöс признайтöны кыдзи ичöт вужвойтырлöн кыв. Вепсан кыв, кыдзи и карел кыв, пырӧ финн-угор кыв котырӧ. Тшӧкыда паныдасьлӧ Карелиялӧн лунвыв да асыввыв районъясын, а сідзжӧ орчча Ленинград да Вологодскӧй обласьтъясын. Вепс кыв вылын чужан кывйӧн сёрнитысьыс 1000 гӧгӧр, а сійӧ бырӧмысь повзьӧдлӧ, та понда тшӧтш зільӧны сійӧс видзны да йӧзӧдны.

Карелияса межадорса районъясын позьӧ аддзыны и суоми кыв, коді, кӧть и абу кореннӧй, влияйтіс карел кыв вылӧ да ӧні на туялӧны кыдзи чужан кыв, историческӧй йитӧдъяс да Суомикӧд географическӧй матынлун вӧсна.

## История

**Финн-угор войтырлöн важся история да артманног (миян эраса Х нэм кежлö)**

Археологическöй аддзöмторъяс петкöдлöны мортлöн Карелия территория вылын олöм йылысь нин палеолит кадö (важ изъя нэм). Юяс да тыяс дорын местаясысь аддзисны изйысь, лыясысь да рогъясысь вöчöм инструментъяс, а сiдзжö важ кыйсьысьяслöн да чукöртысьяслöн пöжарнöй нюръяслöн следъяс да оланінъяс. Мезолит (шӧр изъя нэм) кадӧ лоӧны климат вежсьӧмъяс, артмӧ Карелиялӧн ӧнія ландшафт, мый ёна торкӧ йӧзлысь оласногсӧ да уджъяссӧ.

Неолит кадӧ (выль изъя нэм) вуджӧма видз-му уджалӧмӧ да скӧт видзӧмӧ, кӧть эськӧ Карелияын медшӧр уджъясӧн кольӧмаӧсь кыйсьӧм да чери кыйӧм. Петісны медводдза керамическӧй изделиеяс да ёна сӧвмӧм инструментъяс. Петроглифъяс кольöмаöсь изъяс да изъяс вылын – важся изъя серпасъяс, кодъяс висьталöны важ олысьяслöн мифологическöй да религиознöй эскöмъяс йылысь.

Бронза кадӧ Карелия мутасъясӧ пырисны металл инструментъяс да мичмӧданторъяс. Экономикалӧн природаыс вежсьӧ, племенаяс костын вузасьӧм да ӧтувъялун паськалӧ.

Кöрт нэм заводитчигöн Карелия му вылын артмисны финн-йöгра племенаяс, кодъяс лоисны подулöн водзö олысь войтыръяслы – карелъяслы да вепсъяслы. Паськаліс чугун перйӧм да видз-му овмӧс. Заводитчӧ финн-йӧгра традицияяскӧд йитчӧм аслыспӧлӧс материальнӧй культура артмӧм.

**Шӧр нэмъяслӧн кадколаст да Новгородлӧн влияние (X-XIII нэмъяс)**

Карелия лоӧ тӧдчана регионӧн Балтика-Волга вузасян системаын. Карелия муяс пыр мунӧны вузасян туйяс, кодъяс йитӧны Скандинавияӧс Асыввыв Европакӧд да Лунвывкӧд.

Новгородса республика заводитӧ ёнмӧдны ассьыс влияниесӧ Карелияын. Новгородса купечьяс лӧсьӧдӧны вузасьӧм вылӧ контроль, а отрядъяс чукӧртӧны татчӧс йӧзсянь дань. Карелия лоӧ Новгородса мутаслӧн тӧдчана юкӧнӧн.

Новгородлӧн Карелияӧ пырӧмысь артмӧны тышъяс татчӧс племенаяскӧд да мукӧд суседскӧй территорияяскӧд, торйӧн нин шведъяскӧд.

Карелъяс да карел муяс йылысь медводдза гижöдъяс паныдасьлöны роч летописьясын да скандинавскöй сагаясын.

Карелияса войтырӧс христианизация процесс заводитчӧ Новгородлӧн влияние улын. Кыпӧдӧны медводдза православнӧй вичкояс.

**Новгород да Швеция костын Карелия вӧсна тыш (XIII-XIV нэмъяс)**

Швеция заводитӧ зільджыка паськӧдны ассьыс муяссӧ асыввылӧ, корсьӧ лӧсьӧдны контроль Балтика саридз берегъяс да вузасян туйяс вылын.

Новгород да Швеция костын военнӧй тышъяс вайӧдӧны 1323 воын Ореховскса сёрнитчӧм лӧсьӧдӧмӧ, мый серти Карелияын лӧсьӧдӧма кык государство костын граница. Карелиялӧн рытыввыв юкӧныс мунӧ Швецияӧ, а асыввыв юкӧныс кольӧ Новгородкӧд. Тайӧ юксьӧмыс дыр кад кежлӧ вайӧдіс карел войтырлы помкаяс.

Карелияса швед юкöнын содö католическöй вичколöн влияниеыс, кодi нуöдö карелияса войтыр пöвстын активнöй миссионерскöй удж.

**Карелия Москва государство пытшкын (XIV—XVII нэмъяс)**

1478 воын Новгород республика усьöм бöрын Карелиялöн асыввыв юкöныс пырис Московскöй княжестволöн веськöдлöм улö.

XVI-XVII нэмъясö заводитöма активнöя овмöдчыны карел муяс вылö роч крестьянаöн. Тайӧ вайӧдӧ культураяс да кывъяс ӧтлаасьӧмӧ, а сідзжӧ выль оланінъяс артмӧмӧ.

Карел муяс лоины военнӧй действиеяслӧн шӧринӧн Ливонияса война дырйи (1558-1583), мый вайӧдіс уна регион бырӧдӧмӧ да гӧльлунӧ.

XVII нэм заводитчигӧн швед войскаяс уськӧдчисны Карелия вылӧ сьӧкыдлунъяс кадӧ.

1617 вося Столбовоса мир помкаяс серти карел муяслӧн юкӧн (Ладога обласьт) пырис Швециялӧн веськӧдлӧм улӧ.

**Карелия пырис Роч империяӧ (XVIII—XIX нэмъяс)**

Карелия бара лоӧ Войвывса война дырйи (1700-1721 воясӧ) военнӧй действиеяслӧн сценаӧн.

Войвыв война помасьöм бöрын 1721 вося Ништадтса сёрнитчöм серти Карелиялöн став территорияыс пырис Роч империя улö.

Карелиялöн территорияыс вöлi юксьöма торъя губерняяс костын (Олонецкöй, Архангельскöй, Санкт-Петербургкöд), мый вайöдiс сылöн öтувтöмö да экономика сöвмöм лёкмöмö.

XIX нэмын заводитчис сöвмыны вöр перъян промышленносьт да из шом перйöм, кыпöдiсны заводъяс, кодъяс отсалiсны экономика сöвмöмлы да йöзлöн локтöмлы.

Артмӧ карел да вепс интеллигенция, коді туялӧ вужвойтырлысь историясӧ, культурасӧ да кывсӧ.

**Карелия ХХ нэмын: Сӧветскӧй кад да ӧнія кад**

1917 вося Октябрса революция бӧрын Карелияын пансис гражданскӧй война.

Асыввыв Карелия территория вылын вöлi лöсьöдöма Карелияса удж коммуна, мый лоис автономнöй республика лöсьöдöмлань медводдза воськовöн.

1923 воын Карелияса Удж Коммуна лои вуджӧдӧма Карелияса Автономнӧй Сӧветскӧй Социалистическӧй Республикаӧ (КАССР).

Сӧвет кадӧ Карелияын ёна сӧвмис промышленносьт, вӧр овмӧс да мусир перйӧм. Вӧлі нуӧдӧма видз-му овмӧс коллективизация, мый вайӧдіс традиционнӧй оласног бырӧдӧмӧ да репрессияясӧ.

Сöветскöй-финскöй война дырйи Карелиялöн му юкöн вöлi öтувтöма Сöветскöй Союзö.

Карелияӧс Ыджыд тыш дырйи босьтісны суоми войскаяс, мый вайис татчӧс олысьяслы зэв ыджыд сьӧкыдлунъяс.

1940 воын КАССР лои вуджӧдӧма Карело-Финскӧй ССР-ӧ, мый лоис территориальнӧй вежсьӧмъяслӧн помкаӧн, но сэсся бара лои вуджӧдӧма Карелскӧй АССР-ӧ.

**Республика Карелия (с 1991 г.)**

Сӧветскӧй Союз бырӧм бӧрын Карелияса автономнӧй Сӧветскӧй Социалистическӧй Республика лои вуджӧдӧма Россия Федерация пытшкын Карелия Республикаӧ.

Карелия талун – регион, кӧні сӧвмӧма вӧр овмӧс, мусир перйӧм да чери кыйӧм. Туризм ёна сӧвмӧ. Уджалӧны вужвойтырлысь культура наследие да кывъяс видзӧм кузя. Но регионын эмӧсь экология боксянь мытшӧдъяс, экономика боксянь мытшӧдъяс да сӧвмӧдӧмлӧн коланалун.