open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Черепанов Сергей Михайлович

**Черепанов Сергей Михайлович** (1916—1944) — Комиысь Сӧветскӧй Союзса Герой (1944).

## Олан туй
Сергей Черепанов чужис Вӧлӧгда губерняын Югдін районса *Пестов* грездын 1916 вося сора тӧлысь 16-ӧд лунӧ роч кресттянин семьяын. Оліс да уджаліс Коми АССР-ын Чилимдін районса Выльяг (Новӧй Бор) посёлокын.

### Айму вӧсна Ыджыд тыш кадӧ
Кулі 1944 вося тӧвшӧр тӧлысь 24-ӧд лунӧ тыш дырйи. Гуалӧма Новгород обласьтын Пестов районса Село Гора грездбокса ӧтувъя гуын.

## Наградаяс
* Сӧветскӧй Союзса Герой почёт ним (1944.10.05)
* Ленин орден (1944.10.05)

## Паметь

## Ӧшмӧсъяс
* «Герои страны» проектын С.М. Черепанов йылысь

## Ыстӧдъяс
Тышын заслугаясысь (медаль)

**«Тышын заслугаясысь» медаль** (рочӧн:Медаль «За боевые заслуги») — СССР-ын канмуса награда. Лӧсьӧдӧма 1938 вося йирым тӧлысь 17 лунӧ СССР-са Вылыс Сӧвет Президиумлӧн шуӧмӧн.

## Кодлы сетӧны
«Тышын заслугаясысь» медаль сетӧны:
* Сӧветскӧй Армияса, Военнӧ-Морскӧй Флотса, суйӧр доръян да пытшкӧсса войскаясын служитысьяслы;
* СССР-са мукӧд гражданалы;
* мукӧдлы, коді оз ло СССР-са гражданаӧн.
* 

## Мыйысь сетӧны
Медаль сетсьӧ:
* тышын кужӧмӧн да водзмӧстчӧмӧн петкӧдчӧмысь, мый вайӧдіс тышса могъяс олӧмӧ быра пӧртӧмӧ;
* СССР-са канму суйӧр дорйигӧн мужествоысь;
* тыш да политика кежлӧ дасьтысигӧн, выль техникаӧн тӧдмасигӧн, войскаса часьтъяс да юкӧнъяс тыш кежлӧ дасьтігӧн асьтӧ бура петкӧдлӧмысь да военнӧй служба дырйи мукӧд заслугаысь;
* немечкӧд тышкасигӧн веськӧдлысьлысь фронт вылын тышса могъяс бура вӧчӧмысь.

1944 вося лӧддза-номъя тӧлысь 4-ӧд лунсянь 1957 вося кӧч тӧлысь 14-ӧд лунӧдз «Тышын заслугаясысь» медаль сідзжӧ вӧлі сетӧны Гӧрд Армияын, Военнӧ-Морскӧй Флотын, пытшкӧсса делӧяс да канмуса безопасносьт органъясын 10 во служитӧмысь.

## Мукӧдтор
* 1995 вося тӧвшӧр тӧлысь 1-ӧд лун кежлӧ вӧлі сетӧма 5 210 078 «Тышын заслугаясысь» медаль.

## Ӧшмӧсъяс
* «СССР-са орденъяс да медальяс» сайтысь «Тышын заслугаясысь» медаль

## Ыстӧдъяс
Щипачкин Александр Иванович

**Щипачкин Александр Иванович** (1924—1995) — Комиысь Слава ордена тыр кавалер (1944, 1944, 1946).

## Олан туй
Александр Павлов чужӧма Улыс Вылькар обласьтысь Арзамас районса Медынцево грездын 1924-ӧд вося ода-кора тӧлысь 27-ӧд лунӧ крестьянин семьяын. Роч. Уджалӧма Горький карса мыссян-пывсян комбинатын электрослесарӧн.

### Айму вӧсна Ыджыд тыш кадӧ
1942-ӧд вося моз тӧлысьӧ Горький карысь Автозавод райвоенкомат босьтӧма Гӧрд Армияӧ. Айму вӧсна Ыджыд тыш вылын 1943-ӧд вося ода-кора тӧлысьсянь. Тышкасьӧма Степса да Мӧд Украинаса фронтъясын. Служитӧма медводз 69-ӧй армиясаын 121-ӧд торъя противотанкӧвӧй батальонын. Сёрӧнджык индӧмаӧсь разведчикӧн 95-ӧд торъя гвардейскӧй разведротаӧ. Тайӧ часьтыскӧд воӧма Верман лунӧдз.

95-ӧд торъя гвардейскӧй разведротаса стрелок-разведчик, гвардияса младшӧй сержант Александр Щипачкин 1944-ӧд вося лӧддза-номъя тӧлысь 11-ӧд лунӧ Буцулуку дорын босьтӧма да вайӧдӧма «вӧрӧгӧс», коді висьталӧма уна выль да колана юӧр. 93-ӧд гвардейскӧй стрелковӧй дивизияса командирлӧн 1944-ӧд вося сора тӧлысь 19-ӧд лунся приказӧн заданиесӧ бура вӧчӧмысь сылы сетӧма III тшупӧда Слава орден.

1944-ӧд вося моз тӧлысь 29-ӧд лунӧ Войнешти да Мироши гӧгӧрын разведчикъяс котыркӧд ӧтвылысь бырӧдӧма пулемёт расчот, пленӧ босьтӧмаӧсь нёльӧс. 27-ӧд армияса войскаяс серти 1944-ӧд вося йирым тӧлысь 13-ӧд лунся приказӧн задание бура вӧчӧмысь гвардияса младшӧй сержантлы сетӧма III тшупӧда Слава орден.

1945-ӧд вося рака тӧлысь 5-ӧд лунӧ Кална гӧгӧрын сержант А. И. Щипачкин разведчикъяс котыркӧд ӧтвылысь босьтӧма да вайӧдӧма «вӧрӧгӧс», коді висьталӧма уна выль да колана юӧр. СССР-са Вылыс Сӧветса Президиумлӧн 1946-ӧд вося ода-кора тӧлысь 15-ӧд лунся Шуӧмӧн командованиелысь заданиеяссӧ бура вӧчӧмысь гвардияса сержант А. И. Щипачкин сетӧма III тшупӧда Слава орден. Лоӧма Слава ордена тыр кавалерӧн.

1948-ӧд воын старшина званиеӧн А. И. Щипачкин мунӧма Сӧветскӧй Армияысь.

### Айму вӧсна Ыджыд тыш бӧрын
Медводдза кадӧ олӧма да уджалӧма Сахалинын, сэсся бергӧдчӧма гортас. Помалӧма Горький карын Туй техникум. 1975-ӧд воын сійӧс ыстӧмаӧсь уджавны Коми АССР-ӧ, Печорлесстройӧ. Уджалӧма крановщикӧн Кожва вӧр промхозса улыс складын, 1964-ӧд восянь олӧма Кӧджорӧм посёлокын. 1975-ӧд воын вуджӧма Печора карӧ. Уджалӧма крановщикӧн. Некымынысь сійӧс бӧрйылісны Печора карса сӧветӧ депутатӧн.

Кулӧма 1995-ӧд вося ӧшым тӧлысь 5-ӧд лунӧ.

## Наградаяс
* III тшупӧда Слава орден (№ 87881) (1944.07.19).
* II тшупӧда Слава орден (№ 13382) 1944.10.13).
* I тшупӧда Слава орден (№ 953) (1946.05.15).
* Гӧрд Кодзувлӧн орден
* II тшупӧда Айму тыш орден
* I тшупӧда Айму тыш орден

## Паметь
А. И. Щипачкин нимӧн Печора карын шуӧма улича да ӧшӧдӧма казьтылана пӧв, кӧні сійӧ овлӧма.

## Ӧшмӧсъяс
* «Герои страны» проектын А.И. Щипачкин йылысь

## Ыстӧдъяс
Мальцев Вячеслав Вячеславович

**Вячеслав Вячеславович Мальцев** (* 1964) - роч депутат, политик да блогер.
Финъяс

**Финъяс** (фин suomalaiset) — финн-йӧгра войтыр, ёнджыкасӧ олӧ Суомиын. Сёрнитӧны суоми кывйӧн. Гижӧдыс латиница подулын. Медъёна паськалӧма лютерана эскӧм.

## Ас ним да войтыр юкӧнъяс
Финъяс асьнысӧ шуӧны **suomalaiset**. Медводдзаысь **финны** (лат. Finni) экзоэтноним паныдасьлӧ римса историк Тацитлӧн (миян эраса I нэм). Птолемейлӧн «Географияын» (3 небӧг, 5 юкӧн, 21) найӧ олӧны Балтика бердын венедамъяскӧд орччӧн. Чайтӧны, мый важся германечьяс тадзи шулісны чери кыйысь да вӧралысь саамъясӧс: важ герм. Finn(ar) ← *fenn(oZ) «корсьысьяс» ← *fenþ- «корсьны, аддзыны». Сёрӧнджык найӧс вежисны асыв-лунвывсянь воысь балтикабердса финъяс, кодъясӧс кутісны шуны сідз жӧ.

## Лыд
Суоми канмуын став финсьыс олӧ (4,6 — 4,9 млн морт, 90 %), Америкаса Ӧтувтчӧм Штатъясын — 623,6 сюрс гӧгӧр (2002), Швецияын — 446-сянь 470 сюрсӧдз, Канадаын — 130 сюсрс сайӧ (2006), Рочмуын — 34,1 сюрс морт (2002), Австралияын — 21 сюрс (2006), Ыджыд Британияын — 11 сюрс сайӧ (2001), Эстонияын — 10,6 сюрс (2010), Норвегияын — 10-сянь 60 сюрсӧдз.

## Нималана финъяс
* Ян Сибелиус — мирын нималана суоми шылад тэчысь, скрипка да орган ворсысь, дирижёр
* Элиас Лённрот — суоми кыв да фольклор туялысь, бурдӧдысь, «Калевала» карел-суоми эпослӧн автор

## Ӧшмӧсъяс

## Ыстӧдъяс
Габова Елена Васильевна

**Габова Елена Васильевна** (1952) — коми гижысь, Коми Республикаса нимйӧза гижысь (2012). Сылӧн ыджыд батьыс — коми гижысь Николай Попов (Жугыль).

## Олан туй
Елена Габова чужис 1952 вося лӧддза-номъя тӧлысь 7-ӧд лунӧ Сыктывкарын. Помаліс 1-ӧд №-а сыктывкарса школа да уджысь орӧдчытӧг 1976 воын Ставсоюзса Кинематография институтысь (ВГИК) сценарий факультет. Улдаліс «Молодёжь Севера» газетын, телевидениеын, литературнӧй консультантӧн Коми гижысь котырын.

## Гижан удж
Гижӧ рочӧн. Йӧзӧдсьӧ 1966 восянь республикаса да ставсоюзса печатьын. Велӧдчис том гижысьяслӧн ставроссияса семинарын, мый муніс 1983 воын Льӧмьюын С.Залыгин веськӧдлӧм улын, да том гижысьяслӧн ставсоюзса совешанньӧын Москваын (1984). СССР-са гижысь котырын 1989 восянь. Е.Габовалысь висьтъяссӧ да повесьтъяссӧ вуджӧдлісны англия, немеч, норвег, япония да мукӧд кывйӧ.

Гижис челядьлы да томуловлы 30 сайӧ небӧг. Найӧ петісны Москваын, Киевын, Сыктывкарын. Кык небӧг петіс Японияын. Гижӧдъяссӧ позьӧ аддзыны татшӧм журналъясысь, кыдзи: «Кукумбер», «Костер», «Пионер», «Юность», «Слово», «Наш современник», «Таллинн», Япония да Коми Республикаса журналъясын, и с.в.

## Небӧгъяс
### Рочӧн
* Гришуня на планете Лохматиков. — Сыктывкар, 1983.
* Невидимки в лагере. — Сыктывкар, 1987.
* Двойка по поведению. — М.: Молодая гвардия, 1989.
* Тайкина тайна. — Сыктывкар, 1991.
* Вареная сосулька. — Сыктывкар, 1993.
* Никто не видел Рыжего. — Сыктывкар, 2000.
* Не вставайте с левой ноги. — Сыктывкар, 2004.
* Зануда Дёма. — Сыктывкар, 2007.
* Жизнь и фантазии Сени Ёлкина. — Сыктывкар, 2007.

### Украина кывйӧн
* Грицик на планетi Кудлатикiв. — Киев: Изд. Веселка, 1991.

### Япония кывйӧн
* Шалун Антон и сыщики девчонки (Никто не видел Рыжего). — Токио: Гаккен, 1999.
* Приветствие всегда «Ленивый день» (Гришуня на планете Лохматиков). — Токио: Гаккен, 2002.

### Норвег кывйӧн
* Вчерашнее молоко с медом (буклет на норвежском языке). — Трёмсе 2005.

## Наградаяс
### Коми
* Коми Республикаса нимӧдана уджалысь (1999)
* Коми Республикаса канму премиа босьтысь (2002)
* Коми Республикаса нимйӧза гижысь (2012)
* Литература юкӧнын И.А. Куратов нима Коми Республикаса Веськӧдлан котырлысь премиа босьтысь (2013)

### Россия
* Россияса культураын нимӧдана уджалысь (2006)
* В. Крапивин нима Войтыркостса литературнӧй премиа босьтысь (2006)
* «Заветная мечта» национальнӧй литературнӧй премиаын («За лучшее произведение о подростках и их взаимоотношениях со взрослыми» нимпасын) финалӧ петысь (2008)
* Челядьлы да ныв-зонлы художествоа литератураысь им. А.Н. Толстой нима Войтыркостса литературнӧй премиа босьтысь (2009)
* П. Бажов нима Ставроссияса литературнӧй премиа босьтысь (2010)
* «Добрая лира» литературно-педагогическӧй конкурсын диплом босьтысь (2010)

## Ӧшмӧсъяс
* Коми Республикаса Национальнӧй библиотека сайтын Е.В. Габова йылысь
* Коми гижысь котырлӧн сайтын Е.В. Габова (Столповская) йылысь

## Ыстӧдъяс
Инкери финъяс

**Инкери финъяс** (фин  inkeriläiset, inkerinsuomalaiset) — ӧтияс шуӧны, тайӧ финъяслӧн субэтнос, мый артмӧма XVII нэмын Инкери муын, мукӧдыс — тайӧ асшӧр финн-йӧгра войтыр. Олӧ Карелияын, Ленинград да Псков обласьтъясын, Петыркарын, Рытыввыв Сибирын, а сідзжӧ СССР-са вӧвлӧм республикаясын, Суомиын да Швецияын. Кывйыс пырӧ финн кывлӧн асыввыв сёрнисикасъяс лыдӧ (фин. inkerin murre). Паськалӧма лютеран эскӧм да православие.

## История
1917 воын Инкери муын олӧма 160 сюрс гӧгӧр фин (ас и Суомиысь локтысьяс), на пиысь 140 сюрс лютеране.

## Репрессия
1930-ӧд вояс пансигӧн инкери финъясӧс мыжтӧг мыжалісны. Найӧ пӧшти ставнас бырисны чужан мусьыс.

## Лыд
2010-ӧд вося Йӧзӧс пасъялӧм серти, Рочмуын олӧма 441 инкери фин.

## Нималана инкери финъяс
* Эйно Киуру (1929—2015) фольклор туялысь

## Ӧшмӧсъяс
## Ыстӧдъяс
Карелъяс

**Карелъяс** (кар. karjalaižet) — финн-йӧгра войтыр. Олӧ Карелияын, Ленинград да Твер обласьтъясын, Суоми асыввылын. Сёрнитӧны карел кывйӧн. Гижӧдыс латиница подулын.

## Ас ним да войтыр юкӧнъяс
Карелъяслӧн, кыдзи торъя войтырлӧн, артманногыс помӧдзыс абу на туялӧма. Чайтӧны, мый карелъяс артмисны вужвойтыр подулын, кодъяс олісны ӧнія Карелия лунвылын да Суоми асыв-лунвылын, кысянь сэсся вуджисны овны Еджыд саридзлань да Онега ты сайӧ. Ӧні карелъяс чужисны *корелъяслӧн* весь да лопь войтыркӧд ӧтувтчӧмӧн, кодъясӧс вӧлі зырӧма-нырӧма. Карелъяс босьтісны насянь кыв да культура аслыспӧлӧслунъяс.

Карелъяс кындзи карел этносын торйӧдӧны татшӧм субэтносъяс: «ливвикъяс» (кар. liygilaizet) да «людикъяс» (кар. lyydilaizet), кодъяс торйъялӧны ёнджыкасӧ сёрниӧн. Ливвикъяс ёнджыкасӧ олӧны Карелияса Олонечын, людикъяс — Карелияса Онега ты бердын. Тверса карелъяс (кар. tiverin karielaizet) сідзжӧ торъялӧны сёрни да традиция серти. Мукӧд туялысьыс шуӧны найӧс торъя субэтносӧн.

Карел войтыр пытшкысь сідзжӧ петкӧдӧны **лаппи** либӧ **лаппалайзет** субэтнос (сегозерских карел), кодъяс олӧны Сегозеро гӧгӧр. Найӧ пӧ артмӧмны лопар родысь, кодъясӧс ассимилируйтісны карелъяс, но аснимсӧ кольӧмны. Кыв да культура серти лаппияс этша торъялӧны карелъясысь. Карелъяслӧн мӧд котыр, кодъяс асьнысӧ шуӧны лаппиясӧн жӧ, олӧны Саймен тылӧн лунвыв берегын, Суомиса Лаппее уездын, Лаппеенранта кар гӧгӧртасын. Рытыввывса карелъяс (карел-финъяс) пырисны финъяс лыдӧ.

Людикъяс йылысь медводдзаысь казьтылӧ Баварияысь тӧдтӧм гижысь IX нэмлӧн медводдза джынъяс: олӧны пӧ «лиуди» либӧ «люди» племя (лат. liudi). Сёрӧнджык карел-людикъяс («лууд-аана» ним улын) йылысь юӧртӧ Ахмед ибн Фадлан ас небӧгас, кӧні гижис Волга ю кузя 921—922 воясӧ ветлӧм йылысь.

## Лыд
2010-ӧд вося Йӧзӧс пасъялӧм серти, Рочмуын олӧма 60 815 карел: Карелияын — 45 570 (74,9 %), Твер обласьтын — 7394, Петыркарын — 1396, Мурманск обласьтын — 1376, Ленинград обласьтын — 1345, Москваын — 385, Вылькар обласьтын — 183.

Суомиын карел лыдсӧ абу артыштӧма, но чайтӧны, мый 25 сюрс гӧгӧр морт гӧгӧрвоӧ карел кыв, а 5 сюрс морт сёрнитӧ.

Мукӧд канмуын олӧны жӧ карелъяс: Украинаын — 1522 морт, Казахстанын — 753, Беларусьын — 524, Эстонияын — 430, Латвияын — 416.

## Нималана карелъяс

## Ӧшмӧсъяс

## Ыстӧдъяс
Тимонин Николай Иосифович

**Тимонин Николай Иосифович** (1934—2016) — геолог-туялысь, геология-минералогия наукаясса доктор.

## Олан туй
Николай Тимонин чужис Коми обласьтысь Луздор районса Поруб грездын 1934 вося тӧвшӧр тӧлысь 2-ӧд лунӧ.

1952 воын помаліс Изьва районса Мокчой шӧр школа, 1957 воын — В.В. Вахрушев нима Свердловскса горнӧй институтысь геолого-разведка факультет, босьтіс гӧрд диплом «Техника разведки» специальносьт серти.

1957—1961 воясӧ уджаліс Лунвыв Уралса да Оренбургса геология управленньӧяслӧн геолоразведкаясын, корсис изшом да ыргӧн куйланінъяс. 1961 восянь уджаліс СССР-са наукаяс академияысь Коми филиаллӧн Геология институтын: старшӧй лаборант, младшӧй да старшӧй научнӧй сотрудникӧн, институтса туясян секретарӧн, ведушӧй да главнӧй научнӧй сотрудникӧн.

Уджысь орӧдчытӧг помаліс аспирантура. 1983—1996 воясӧ — СССР-са наукаяс академияысь Коми филиаллӧн (ӧні — Россияса наукаяс академиялӧн Коми наука шӧрин) Президиумын веськӧдлысьӧс наукаысь вежысь.
Вӧчис ыджыд удж Коми муын туясьӧмъяс котыртӧмын, академическӧй учреждениеяс лӧсьӧдӧмын да ёнмӧдӧмын. Н.И. Тимонин унатор вӧчис СССР-са наукаяс академиялысь Коми филиалысь Коми наука шӧрин артмӧдігӧн.

Куліс Сыктывкарын 2016 вося лӧддза-номъя тӧлысь 19-ӧд лунӧ.

## Туясян удж
25 во чӧж нуӧдіс туясьӧмъяс Тиманын, Войвыв да Полярнӧй Уралын, Пай-Хойын, Вайгач да Выльму діясын. Туясян уджъясыс йитчӧмаӧсь Урал-Из гӧраяс артмӧмкӧд.

Кандидат ним вылӧ диссертациа дорйис 1971 воын СССР-са наукаяс академиялӧн Геология институтын.

1998 воын Коми наука шӧринса Геология институтын дорйис геология-минералогия наукаясса доктор ним вылӧ диссертациа. Йӧзӧдіс 300 сайӧ туясян удж, на лыдын 20 монографиа.

## Общественнӧй удж
Н.И. Тимонин вӧчис ыджыд общественнӧй удж.

Котыртіс да веськӧдліс туясян экологическӧй уджтасъясӧн: «Сӧстӧм Печора» (1986), «Коми Республикаса видзана вӧр-ва мутасъяс» (1996). Вӧлі куим тома «Коми Республика» энциклопедияын медшӧр редакторӧс вежысьӧн.

## Небӧгъяс
* Тектоника гряды Чернышева. — Л., 1975. 
* Новоземельский мемориал. — Сыктывкар, 1995.
* Печорская плита: история геологического развития в фанерозое. — Екатеринбург, 1998.
* Палеогеодинамика Пай-Хоя.
* Минералогия Пай-Хоя.

## Наградаяс
* Коми Республикаса наукаын нималана уджалысь (1992)
* «Почёт пас»
* Коми Республикаса канму премиа босьтысь (2001)
* СССР-са «Знание» котырлӧн «Зіль уджысь» пас
* «Коми Республикаса мупытшса озырлунъяс корсьӧмын уджысь» пас
* «Уджвывса ветеран» медаль

## Ӧшмӧсъяс
* *Дедеев В.* Тимонин Николай Иосифович // Республика Коми: Энциклопедия: В 3-х т. — Сыктывкар: Коми кн. изд-во, 2000. — Т. 3. — С. 149.
* Тимонин Николай Иосифович // Известия Коми научного центра УрО РАН. — 2010. — №. 1. — С. 119.

## Ыстӧдъяс
Ижора (войтыр)

**Ижора** (ижора inkeroin, ižora, ižoralain) — финн-йӧгра войтыр, пырӧ Россияын ичӧт лыда вужвойтыр лыдӧ. Ёнджыкасӧ олӧ Рочму, Эстония да Украинаын. Сёрнитӧны ижора кывйӧн. Гижӧдыс латиница подулын. Медъёна паськалӧма православие.

## Ас ним да войтыр юкӧнъяс
Ижора асьнысӧ шуӧны *inkeroin, ižora, ižoralain*.

## История
Водзынсӧ ижора оліс водькӧд ӧтвылысь Ижора муын. XX нэм шӧрӧдз кывйын да культураын вӧлі тыдовтчӧ на аслыспӧлӧслун. Тайӧ муясас орччӧн олісны сідзжӧ инкери финъяс, кодъяс ёнджыкасӧ вӧліны лютеранаӧн, а ижора войтыр — православнӧйӧн. XXI нэм кежлӧ ижораӧс пӧшти ставнас зырӧма, чужан кывнас сёрнитысьяс зэв этша.

## Лыд
Академик П.И. Кёппен серти, 1848 воын Санкт-Петербург губернялӧн квайт уездса 222 сикт-грездын олӧма 17 800 ижора.

Ӧнія кадӧ ижора олӧ Ленинград обласьтса Ломоносов да Кингисеп районъясын (водзынсӧ — сідзжӧ Гатчина районса сиктъясын). 
2002 вося Йӧзӧс пасъялӧм серти, Рочмуын олӧма 327 ижора, на пиысь 177 морт Ленинград обласьтын. 43 ижора олӧма Вистино грездын. 2010 воын Рочмуын олӧма 266 ижора.

2002 воын ижора пыртӧма Рочмуса этша лыда вужвойтыр лыдӧ.

1989 воын Украинаын олӧма 9 ижор; 2001 вося Украинаын Йӧзӧс пасъялӧм серти, сэні олӧма 822 ижор (на пиысь 788 морт (96 %) Крымын), и сӧмын кыкӧн шуисны ижора кыв чужан кывйӧн.

Эстонияын 2000 вося Йӧзӧс пасъялӧм серти, сэні олӧма 62 ижора, на пиысь 19 мортлы (31 %) чужан кывйӧн лоӧ ижора кыв, 39 мортлы (62 %) — роч кыв, куимлы (5 %) — эст кыв.

## Нималана ижора войтыр

## Ӧшмӧсъяс
* *Киуру Э.С., Шлыгина Н.В.* Ижора // Прибалтийско-финские народы России / Отв. ред. Е.И. Клементьев, Н.В. Шлыгина. М.: Наука  2003. — С. 592—620.
* *Конькова О.И.* Ижора // Мы живём на одной земле. Население Петербурга и Ленинградской области / Под ред. К.В. Чистова. СПб.: Лениздат, 2002. — С. 89—109.
* https://web.archive.org/web/20221212141112/https://kmn-lo.ru/Document/1411032265.pdf *Конькова О.И.* Ижора. Очерки истории и культуры. СПб.: МАЭ РАН, 2009. 248 с. isbn=978-5-94348-049-2
* *Шлыгина Н.В.* Ижорцы // Народы России: энциклопедия / Гл. ред. В.А. Тишков. М.: Изд-во «Большая Российская энциклопедия», 1994. — С. 159—161.
* *Шлыгина Н.В., Конкка У.С.* Водь, ижора и финны Ленинградской области // Народы Европейской части СССР. Т. 2. М.: Наука, 1964. — С. 310—328.

## Ыстӧдъяс
Федюнёва Галина Валерьяновна

**Федюнёва Галина Валерьяновна** (1953) — коми кыв туялысь, филологияса доктор.

## Олан туй
Галина Федюнёва чужис 1953-ӧд вося лӧддза-номъя тӧлысь 21-ӧд лунӧ Коми АССР-ын Усва районса Шеллябӧж сиктын.

1977 воын помаліс Сыктывкарса канму университетысь история-филология факультет, пырис уджавны Коми наука шӧринса Кыв, литература да история институтӧ: вӧлі старшӧй лаборантӧн, ичӧт туялысьӧн, шӧр туялысьӧн, ыджыд туялысьӧн, нуӧдысь туялысьӧн, медыджыд туялысьӧн. Аспиранталіс Тарту университетын (Эстония), кӧні дасьтіс да дорйис филологияса кандидат ним вылӧ диссертациа «Словообразовательные суффиксы существительных в коми языке» тема серти. «Первичные местоимения и их производные в пермских языках» тема серти филологияса доктор ним вылӧ диссертациа дорйис Саранск канму университетын. 1986—2007 воясӧ веськӧдліс Кыв, литература да история институтын кыв юкӧдӧн. Ӧні уджалӧ институтын медыджыд туялысьӧн, пырӧ институтса Туялысь сӧветӧ.

## Туялан удж
Г.В. Федюнёва пырӧ Фин-йӧгра котырӧ (Хельсинки, 1997).

## Небӧгъяс
* Словообразовательные суффиксы существительных в коми языке. — М.: Наука, 1985. — 134 с.
* Местоимения и числительные: опыт новой интерпретации в свете создания научной грамматики коми языка. — Сыктывкар: Коми НЦ УрО РАН, 1990. — Вып. 241. — 60 с.
* Морфемный состав и морфологический тип коми языка. — Сыктывкар: Коми НЦ УрО РАН, 1992. — Вып. 294. — 37 с.
* Именное словообразование в коми языке. — Сыктывкар: Коми НЦ УрО РАН, 2000. — 90 с.
* Коми местоимение: к проблеме формального варьирования в языке. — Сыктывкар: Коми НЦ УрО РАН, 2000. — 71 с.
* Местоимения 1-го и 2-го лица в пермских языках: исторические параллели. — Сыктывкар: Коми НЦ УрО РАН, 2005. — Вып. 475. — 50 с.
* Указательные местоимения и их производные в пермских языках. — Сыктывкар: Коми НЦ УрО РАН, 2007. — 240 с.
* Первичные местоимения в пермских языках. — Екатеринбург: УрО РАН, 2008. — 427 с.

## Общественнӧй удж

## Наградаяс
* Коми АССР-са Министр Сӧветъяслӧн Почёт грамота (1990)
* Коми Республикаса Вылыс Сӧвет Президиумлӧн Почёт грамота (1994)
* Рочмуса наукаяс академиялӧн Почёт грамота (1999)
* Коми Республикаса нимӧдана уджалысь (2004)
* наука юкӧнын Коми Республикаса канму премиа босьтыь (1998)
* Коми Республикаса Веськӧдлан Котырлысь премиа босьтысь (2004)

## Ӧшмӧсъяс
* Кыв, литература да история сайтын Г.В. Федюнёва  йылысь
* Коми кыв сайтын Г.В. Федюнёва йылысь

## Ыстӧдъяс
Вӧгулъяс

**Вӧгулъяс** (вӧгул: маньси; роч: манси; **важӧнджык** вогулы, вогуличи) — финн-йӧгра войтыр, Рочмуын йӧгра котырӧ пырысь ичӧт лыда вужвойтыр, олӧ Россияын Рытыввыв Сибырын.

Сёрнитӧны вӧгул кывйӧн, но 60 % йӧзыс быдлунъя олӧмын вӧдитчӧны роч кывйӧн. 2010-ӧд вося Ставроссияса Йӧзӧс пасъялӧм дырйи арталӧма 12269 вӧгул. 200 гӧгӧр морт олӧ Свердловск обласьт войвылын, некымынӧн — Перым край асыв-войвылын («Вишерский» канму заповедникын).

## Ас ним да этнографическӧй котыръяс
«Манси» ас ним вуджӧдсьӧ кыдзи «морт», артмӧма важ фин-йӧгра кадся *mańćɜ «ай, морт» кывсянь. Кыввужйыс тыдовтчӧ и мукӧд фин-йӧгра кывйын: ӧстякъяслӧн фратрия шусьӧ «маньть» (mańt́) (ваха сёрнисикас), «моньть» (mońt́) (иртыш сёрнисикас), «мась» (maś) (обдор сёрнисикас), маддяръяслӧн «magyar» ас ним. Вогул кывлӧн сёрнисикасъясын паныдасьлӧ татшӧм татшӧм кывъяс: *маньси* (mańśi) (сосьва вӧгул), *ма̄ньсь* (māńś) (пелым вӧгул), *мӧ̄ньсь* (mɔ̄̈ńś) (улыс конда вӧгул), *мӓньцӣ* (mäńćī) (тавда вӧгул), *ма̊ньсь* (måńś) (улыс лозьва вӧглу).

Вӧгул фратриялӧн «Мо̄сь» ним артмӧма ӧстяк «мась» (mɔś) кывйысь (Обдор сёрнисикас), но воӧма важ йӧгра кадся **mańćɜ* кывйысь.

1920-ӧд воясӧдз вӧгулъясӧс рочьяс шуисны «вогулы» кывйӧн, мый артмӧ ӧстякъяслӧн *u̯oɣaĺ, u̯oɣat́* кывйысь. Тайӧ кывйыс век на паныдасьлӧ мукӧд кывйын, шуам, немеч. *Wogul, wogulisch.*

Торйӧдӧны ӧстякъяслысь куим этнографическӧй котыр: войвывса, лунвывса да асыввывса. Лунвывса ӧстякъяс, кодъяс олӧны Иртыш ю бокын, сорласисны рочьяскӧд да тотараяскӧд.

## Кыв
Вӧгул кыв пырӧ урал кыв семьялӧн обдор йӧгра котырӧ. Торйӧдӧма 8 сёрнисикас: сосьва, вылыс лозьва, тавда, улыс конда, пелым, ваха, шӧр лозьва, улыс лозьва.

Вӧгул письменносьт лӧсьӧдӧма 1931 воын латиница подулын:

A, B, D, E, F, G, H, Ꜧ, I, J, K, L, Ļ, M, N, Ņ, Ŋ, O, P, R, S, S̷, T, Ţ, U, V, Z, Ь

1937 восянь — роч алфавит подулын. Сёрӧнджык вежлалӧма да содталӧма. Ӧнія кадӧ:

А а, Ā ā, Б б, В в, Г г, Д д, Е е, Ē ē, Ё ё, Ж ж, З з, И и, Ӣ ӣ, Й й, К к, Л л, М м, Н н, Ӈ ӈ, О о, Ō ō, П п, Р р, С с, Т т, У у, Ӯ ӯ, Ф ф, Х х, Ц ц, Ч ч, Ш ш, Щ щ , Ъ ъ , Ы ы , Ь ь , Э э, Э̄ э̄ , Ю ю , Ю̄ ю̄, Я я

Вӧгул гижӧда кыв подулын сосьва сёрнисикас.

## Лыд
2002 воын Рочмуын олӧма 11 432 вӧгул, 2010 воын — 12 269 морт.

2010 воын Тюмень обласьтын олӧма 11 614 вӧгул: на лыдын Ханты-Вӧгул асвеськӧдлан кытшын 10 917 (2010 в.), Ямал-Яран асвеськӧдлан кытшын 171 (2002 воын), Тюмень обласьтын (асвеськӧдлан кытшъястӧг) — 496 (2002 воын). Свердловск обласьтын олӧма 251 морт (2002 воын 259). Та кыдзи, Украинаын 2001 воын олӧма 43 вӧгул.

## История
## Нималана вӧгулъяс
* Проводников Руслан Михайлович — боксёр, ставмирса чемпион (2013)
* Ромбандеева Евдокия Ивановна — туялысь
* Назарова Светлана Михайловна — СССР-са нимӧдана кӧр видзысь
* Шесталов Юван Николаевич — гижысь

## Ӧшмӧсъяс
* Манси // Народы России. Атлас культур и религий. М.: «Изд-во Дизайн. Информация. Картография», 2010.
* Манси // Сибирь. Атлас Азиатской России. М.: Изд-во «Топ-книга, Феория, Дизайн. Информация. Картография», 2007.

## Ыстӧдъяс
Маддяръяс

**Маддяръяс** (маддяр: magyarok; роч: венгры) — Европаын олысь финн-йӧгра войтыр, кодлӧн эм аслас канму — Венгрия. Уна маддяр олӧ сідзжӧ Румынияын (Трансильвания), Сербияын (Воеводина войвылын), Словакияын, Украинаын, Россияын, Германияын, Ыджыд Британияын, Австрияын, АӦШ-ын, Чилиын да Канадаын.

2001 воын Венгрияын олӧма 9,5 млн гӧгӧр маддяр (ставсьыс 93 %). На пӧвстын медуна католик; эмӧсь протестантъяс да православнӧйяс.

## Ас ним да этнографическӧй котыръяс
Маддяръяслӧн ас ним — *magyar(ok)* (важ маддяр кыв: *Моgor*; шӧр грек кыв: *Μεγέρη*) — юкӧны кык торъя кыв вылӧ. Медводдза юкӧнсӧ — *mōś* — ӧткодялӧны вӧгулъяслӧн *манси* ас нимкӧд да ӧстякъяслӧн кык фратрияысь ӧтиклӧн *Мось* ас нимкӧд. Кывйыслӧн мӧд юкӧныс абу гӧгӧрвоана: вермас пӧ лоны сэні кутшӧмкӧ фин-йӧгра кыв, коді артманног серти матын фин. *yrkö* «айлов» вежӧртаса кывлы.

Маддяръяс пӧвстын торйӧдӧны татшӧм этнографическӧй котыръяс да субэтносъяс: палоци, медье, шаркёз, чанго, кунъяс, ясъяс, гайдукъяс (хайду), секейяс, маддярабъяс.

## Кыв
Маддяр кыв пырӧ фин-йӧгра кывъяс лыдӧ, торйӧдӧны 11 сёрнисикас. 

## Лыд
## История
## Нималана маддяръяс
## Ӧшмӧсъяс
* Венгры // Этноатлас Красноярского края / Гл. ред. Р.Г. Рафиков; 2-е изд., перераб. и доп. Красноярск: изд-во «Платина», 2008. 224 с. — ISBN 978-5-98624-092-3.
* Шушарин В.П. Ранний этап этнической истории венгров. Проблемы этнического самосознания. — М.: РОССПЭН, 1997. — ISBN 5-86004-105-5
* Народы и религии мира: Энциклопедия / Гл. ред. В.А. Тишков. — М.: изд-во «Большая Российская энциклопедия», 1998. — ISBN 5-85270-155-6

## Ыстӧдъяс
Водь

**Водь** (водь vaďďalaizõd) — ичӧт лыда финн-йӧгра войтыр. Олӧ Ленинград обласьтын да Петыркарын. Сёрнитӧны водь кывйӧн. Гижӧдыс латиница подулын.

## Ас ним да войтыр юкӧнъяс

## Лыд
1926 вося Йӧзӧс пасъялӧм серти, Ленинград обласьтын водьыс вӧлӧма 694 морт, а став СССР-ын — 705 морт.

Ӧнія кадӧ водь олӧ Ленинград обласьтлӧн Кингисеп районса войвылын, Петыркарын да Эстонияса асыв-войвылын. Водь олӧ Лужицы (Luuttsa, Лууттса), Краколье (Jõgõperä, Йыгыпера), Пиллово (Pilola, Пилола) грездъясын. Краколье грезд ӧнія кадӧ воштіс торъя овмӧдчанінлысь статуссӧ да лыддьысь Лугавом посёлоклӧн юкӧнӧн.

2002 воын Рочмуын олӧма 74 водь, 2010 воын — 64; на пиысь Ленинград обласьтын — 33 морт (2010 воын; 2002 воын — 12 морт), Петыркарын — 26 морт (2010 воын; 2002 воын — 12 морт).

Водзынсӧ водьыс вӧлі ёна унджык. Сетіс нимсӧ Вылькар муын Водь пятиналы. 1848 воын, академик П.И. Кёппен серти, вӧлӧма 5148 водь, найӧ олӧмаӧсь Санкт-Петербург губернялӧн Ямбург да Ораниенбаум уездъясса 36 грездын.

## Нималана водь

## Ӧшмӧсъяс
* https://web.archive.org/web/20210703060615/https://kmn-lo.ru/Document/1411032190.pdf Конькова О.И. Водь. Очерки истории и культуры. — СПб.: Изд-во МАЭ РАН, 2009. 254 с. isbn=978-5-88431-167-1
* https://web.archive.org/web/20151208103640/http://kmn-lo.ru/Document/1411032018.pdf Предания и сказки водского народа. Vad’d’aa rahvaa jutud ja kaazgad / Сост. О.И. Конькова. — СПб.: Изд-во МАЭ РАН, 2009. — 144 с. (серия «Фольклор коренных народов Ленинградской области») isbn=978-5-88431-171-8
* ''Рябинин Е. А.'' Финно-угорские племена в составе Древней Руси: К истории славяно-финских этнокультурных связей. Историко-археологические очерки. — СПб.: Изд-во СПбГУ, 1997. 260 с. isbn=5-288-01635-6
* Шлыгина Н.В. Водь // Народы России: энциклопедия / Гл. ред. [В.А. Тишков]. — М.: Изд-во «Большая Российская энциклопедия», [1994. — С. 126—127. isbn=5-85270-082-7

## Ыстӧдъяс


*VAĐĐA TODAY, is an open project run as a NGO aimed to popularize Votes' culture among the Internet community.
Мишарин Алексей Иванович

**Мишарин Алексей Иванович** (1903—1977) — хирург, Социалистическӧй Уджвывса Герой, Коми АССР-са да РСФСР-са нимӧдана бурдӧдысь.

## Олан туй
Алексей Мишарин чужӧма 1903 вося рака тӧлысь 16-ӧд лунӧ Вӧлӧгда губерняысь Усть-Сысольск уездса Ыджыдвиддзын (ӧні — Коми Республикаын Кӧрткерӧс районса Ыджыдвидз сикт). Семьяас кӧкъямыс воксьыс вӧлӧма медічӧтӧн. Сылӧн рӧдвуж Ефим Мишарин, коді веськӧдлӧма медводз сёян-юан чукӧртӧм вӧсна органӧн, а сэсся Коми обласьтса Исполкомӧн, отсалӧма воӧдчыны Алексейлы Югдінӧ да пырны велӧдчыны рабфакӧ.

1922 воын пырӧма велӧдчыны Москва канмуса университетлӧн медицина факультетӧ. Велӧдчӧма Москваын ординатураын. 1932 восянь уджалӧма Сыктывкарын хирургӧн, 1934 восянь — хирургия юкӧнӧн веськӧдлысь. Сійӧс шуӧны Коми муын хирургия служба панысьӧн.

1941-ӧд вося сора тӧлысьӧ Сыктывкарса военкомат босьтӧма сійӧс Гӧрд армияӧ. Айму вӧсна Ыджыд тыш кадӧ вӧлӧма войнаса госпитальясын хирургӧн. Медицина службаса майор. 1946-ӧд восянь 1967-ӧд воӧдз веськӧдлӧма республикаса бурдӧдчанінын хирургия юкӧнӧн.

Кулӧма 1977 вося моз тӧлысь 18-ӧд лунӧ Сыктывкарын.

## Удж
Алексей Иванович ёна ветлӧдлӧма Коми сикт-грездъясті, отсалӧма том хирургъяслы, ачыс вӧчӧма уна сьӧкыд операция.
 
Дзоньвидзалун видзан служба котыртӧмӧ ыджыд пай пуктӧмысь да асшӧр ыджыд пайысь 1966 воын А.И. Мишаринлы сетӧма «Социалистическӧй Уджвывса Герой» ним. 

## Наградаяс
* Ленин орден
* Айму вӧсна тыш орден
* Гӧрд Кодзувлӧн орден
* Социалистическӧй Уджвывса Герой (1966)
* Коми АССР-са нимӧдана бурдӧдысь 
* РСФСР-са нимӧдана бурдӧдысь
* «Почёт пас» орден

Алексей Иванович Мишаринӧс бурдӧдысьяс пиысь медводдзаӧн пыртӧма Коми АССР-са Удж Слава небӧгӧ.

## Ӧшмӧсъяс
* https://web.archive.org/web/20161006030246/http://www.kp.rkomi.ru/txt/05_863.html*Сивкова А.* Ясный след на глубоком снегу // Книга Памяти Республики Коми. — Сыктывкар, 1997. — Т.5. — С.863.
* https://web.archive.org/web/20161029042202/http://www.kp.rkomi.ru/txt/gst04.html Мишарин Алексей Иванович // Книга Памяти Республики Коми. — Сыктывкар, 2004. — Т.10. — С.606.

## Ыстӧдъяс
Спицина Татьяна Владимировна

**Спицина Татьяна Владимировна** (1986) — том коми гижысь. Нывдырся овыс — Шахова.

## Олан туй
Татьяна Шахова чужис Кулӧмдін районса Улыс Ярашъю посёлокын 1986 вося кӧч тӧлысь 8-ӧд лунӧ. 2002—2004 воясӧ велӧдчис 1-ӧд №-а Сыктывкарса педагогика колледжын. 2016 воын помаліс Сыктывкарса канму университетысь социальнӧй технология институт.

## Гижан удж
Гижӧдъяссӧ йӧзӧдліс республикаса «Войвыв кодзув» да «Арт» журналъясын, альманахъясын. 2015 воын петіс «Пелыся му» кывбура асшӧр небӧг. 2014 воын Т. Шаховалы сетӧма А.Лужиков нима премиа.

## Небӧгъяс
* *Шахова Т.* Пелыся му. Кывбуръяс / Ред. ''Е.В. Козлов''. — Сыктывкар: Коми Республикаса гижысь котыр, 2015. — 32 л.б. (Тир. 850 экз.)

## Ӧшмӧсъяс

## Ыстӧдъяс
Ы (ю)

**Ы** — Рочму войвылын неыджыд ю, визувтӧ Коми Республикаті да Кардор обласьттi, Ву юлӧн шуйга ю вож. 

## Кыв артмӧм
Коми кыв туялысь А.П. Афанасьев чайтӧ, мый Ы юлӧн нимыс артмӧма *и”(д)* /jiːʔ/ яран кывсянь, кодлӧн вежӧртасыс «ва».

## География
Юлӧн кузьтаыс — 48 километра. Чуклялӧ, визувтӧ ёнджыкасӧ асыввывлань. Юыс петӧ Кардор обласьтысь Вылыс Тойма районса нюръяссянь, Пиньӧг да Мозын юяс мусюрын. Усьӧ Ву юӧ.

### Ы юлӧн вожъяс
: Мыктӧс
: нимтӧм ю

## Мукӧдтор
* Ы — «Йӧлӧга» газет бердын петысь литературнӧй содтӧд.

## Ӧшмӧсъяс
* http://komikyv.com/archives/3801 *Афанасьев А.П.* Топонимия Республики Коми. Словарь-справочник. — Сыктывкар: Коми книжное издательство, 1996
* Поиск по данным государственного водного реестра. Река Ы

## Ыстӧдъяс
Кырта (Вуктыл каркытш)

**Кырта** () — Коми республикаын Вуктыл каркытшӧ пырысь посёлок. 2015 вося вӧльгым тӧлысь 19-ӧд лунӧдз вӧлі Вуктыл районса Пӧдчерем сикт овмӧдчӧминын.

## Ним артмӧм
## Фольклор
## География
## История
## Олысь лыд
## Медводдза овъяс
## Культура
## Велӧдӧм
## Тӧдчана йӧз
## Тӧдчана эмторъяс
## Ӧтуввез
## Ӧшмӧсъяс
* История Коми с древнейших времен до конца XX века: В 2-х т. / Под общей редакцией ''А.Ф. Сметанина''. — Сыктывкар, 2004.
* ''Жеребцов И.Л.'' Где ты живешь: Населенные пункты Республики Коми. Историко-демографический справочник. — Сыктывкар, 2000.
* Республика Коми: Административно-территориальное деление на 1 августа 1992 г. Издание пятое. — Сыктывкар, 1992.
* Республика Коми: Энциклопедия. — Сыктывкар, 1997—2000. — Т. 1—3.
* Административно-территориальное и муниципальное устройство Республики Коми (на 1 августа 2006 г.). Издание шестое, официальное / ГУ «ТФИ РК». — Сыктывкар, 2006. — 278 с.

## Ыстӧдъяс
Эрзя (войтыр)

**Эрзя** (эрзя: *эрзят*) — финн-йӧгра войтыр. Ӧтияс шуӧны эрзясӧ мордва войтырӧ пырысь субэтносӧн, мукӧдыс — торъя войтырӧн. Сёрнитӧны эрзя кывйӧн.

## Ас ним
## Лыд
Мирын олӧ 517 575 эрзя, на пиысь 440 гӧгӧр сюрс - Рочмуын.

## История
## Нималана эрзя
## Сьылан котыръяс

Mordens.jpg|«Морденс» фолк-арт котыр.
Torama REM 30.05.2009.jpg|«Торама» фольк котыр (2009, Петыркарын)
OYME.IMG 7073.JPG|OYME котыр Tallinn Music Week дырйи (2015)


## Ӧшмӧсъяс
## Ыстӧдъяс
Гожся Олимпиада ворсӧмъяс (2016)

**Гожся Олимпиада ворсӧмъяс** (анг. 2016 Summer Olympics, фр. Jeux Olympiques d'été de 2016, порт. Jogos Olímpicos de Verão de 2016, роч. Летние Олимпийские игры 2016, официальнӧ XXXI Олимпиадалӧн ворсӧмъяс) – XXXI-ӧд Олимпиадаса ворсӧмъяс, кодъяс мунiсны Рио-де-Жанейроын (Бразилия) моз тӧлысь 5—21 лунъясӧ. Олимпиадаӧ пырӧдчис 206 канму, на лыдын медводдзаысь Косово да Лунвыв Судан; вермасисны 306 зарни медаль вӧсна, мый лоӧ аслыспӧлӧс рекордӧн.

## История
Медуна спортсмен воӧма АӦШ-ысь — 555 морт. Медуна спорт сикасын — 29-ын — петкӧдчӧ Китай. Рочму командаын 270 ворсысь.

### Талисман
Олимпиадалӧн талисман — Виниус — кань кодь нюмъялысь кольквиж рӧма пемӧс. Сійӧ петкӧдлӧ Бразилиялысь озыр фаунасӧ. Паралимпиадаса талисман — Том — турунвиж быдмӧг. Налы нимсӧ сетӧмаӧсь паськыда тӧдса шылад тэчысьяс Виниус ди Морайсалысь да Том Жобималысь.

### Олимпиада би
Факел вӧчӧмаӧсь леменьысь да камедьысь: сьӧктаыс — 1,5 килограмм, судтаыс — матӧ 64 сантиметра. Ставсӧ вӧчӧма 12 000 факел.

### Медальяс
Медальяс медводдзаысь петкӧдлӧмаӧсь 2016-ӧд вося лӧддза-номъя тӧлысь 14-ӧд лунӧ. Ӧтарладорас серпасалӧма Ника — вермӧмлӧн ен, мӧдарас — лавр коръяс пиын 2016-ӧд вося ворсӧмлӧн пас. Тайӧ серпасыс петкӧдлӧ вӧр-валысь да спортын винёвлунлысь йитчӧмсӧ. Быд медальӧ лазерӧн пасйӧны вермысьлысь нимсӧ. Медаль видзан кудсӧ вӧчӧмаӧсь сӧмын Лунвыв Америкаын быдмысь Кордия Гоэлда пуысь.

## Медальяс юклӧм
Медальяс юксисны татшӧм ногӧн:

## Россияса медалистъяс
### Зарни медаль:
### Эзысь медаль
### Ыргӧн медаль
## Олимпиадаын Комиысь спортсменъяс
Комиысь Олимпиадаын петкӧдчисны кык спортсмен — Уква карысь варччысь Александр Сухоруков да Вылыс Максаковкаын чужлӧм боксёр Владимир Никитин, коді шедӧдіс ыргӧн медаль.

Моз тӧлысь 7-ӧд лунӧ **А.Сухоруков** вермасис эстафетаын (4х100 метра, вольнӧй стиль) да ассьыс 100 метрасӧ варччис 47,6 секундаӧн. Россияса котырын вӧліны сідзжӧ Андрей Гречин, Александр Попкоа да Данила Изотов. Эстафетаын Рочму лои медводдзаӧн да петіс финалӧ (кадыс – 3.12,04). Но мӧд лунас россияса команда 3 минут 11,64 секунд кадӧн эз вермы шедӧдны медальяс.

**Владимир Никитин** гожся Олимпиадаясын петкӧдчис медводдзаысь. Ордйысис медся кокни весӧвӧй категорияын — 56 килограммӧдз. Моз тӧлысь 11-ӧд лунӧ 1/16 финалын сійӧ вермис Вануатаысь Боа Вараварӧс 3-0 тшӧтӧн.

Моз тӧлысь 14-ӧд лунӧ Владимир 1/8 финалын вермис Таиландысь Чатчай Батдиӧс 2-1 тшӧтӧн. 1/4 финалын 3:0 тшӧтӧн (29:28, 29:28, 29:28) В. Никитин сяммис ордйыны ён спортсмен, Ирландияысь Майкл Конланӧс. Доймалӧмъяс вӧсна эз вермы тышкасьны финалын зарни медаль вӧсна, но коли коймӧд местаын. Кыдзи Олимпиадаса вермысьлы, В.Никитинлы сетӧма «Айму водзын бур уджысь» орденлӧн II тшупӧда медаль), BMW машина да сьӧм (призӧвӧй 1,7 миллион шайт).

## Ӧшмӧсъяс
* Олимпийские чемпионы России
* Спорт-экспресс

## Ыстӧдъяс
S/2003 J 23

**S/2003 J 23** — тайӧ Юпитерлӧн спутник. Сылӧн радиус — 1 км. Юпитерӧдз шӧр кост 22 740 000 км. Спутник восьтіс Америкаса астроном Скотт Шеппард 2004 воын.
Важ франсуз кыв

**Важ франсуз кыв** (*franceis, françois, romanz*, ӧнія франсузӧн *ancien français*) — тайӧ бырӧм роман кыв, кутшӧмӧн сёрнитісны IX—XIV нэмъясӧ войвыв Францияын, Бельгиялӧн, Швейцариялӧн, Англиялӧн да Ирландиялӧн юкӧнъясын; а сідзжӧ Сицилия корольувын, Кипр ді вылын да Палестинаын. Ӧнія франсуз кывлӧн подув кыв. Анбур — латин.

## Морта нимвежтасъяс

## Лыдакывъяс

:1 - un
:2 - deus, deuz, doi
:3 - trois, treis, troys, trei, troi, troy
:4 - catre, qatre, quatre
:5 - cinc, cinq, cinque
:6 - sis
:7 - set
:8 - uit, wit
:9 - nof, nuef
:10 - dis
:12 - doze
:19 - disnoef
:20 - vint
:30 - trente
:40 - quarante
:50 - cinquante
:60 - sesante, seisante, soisante, soissante
:70 - setante
:80 - oitante, uitante
:90 - nonante
:100 - cent, çant, ceint, chent
:1000 - mil, mile, milie

## Пример

:"Ma tres chiere dame,
:vos qui estes mes cuers et m'ame,
:mes biens, ma joie, et ma santez,
:une chose m'acreantez
:por vostre enor e por la moie." La dame tantost li otroie,
:qu'el ne set qu'il vialt demander
:et dit: "Biax sire, comander
:me poez ce qui boen vos iert." Congié maintenant li requiert
:mes sire Yvains, de convoier
:le roi, et d'aler tornoier,
:que l'an ne l'apialt recreant. Et ele dit: "je vos creant
:le congié jusqu'a un termine. Mes l'amors devanra haïne,
:que j'ai en vos, toz an soiez
:seürs, se vos trespassïez
:le terme que je vos dirai;
:sachiez que ja n'en mantirai:
:se vos mantez, je dirai voir. Se vos volez m'amor avoir
:et de rien nule m'avez chiere,
:pansez de tost venir arriere
:a tot le moins jusqu'a un an
:huit jorz aprés la Saint Johan
:c'ui an cest jor sont les huitaves. De m'amor soiez maz et haves,
:se vos n'iestes jusqu'a ce jor
:ceanz avoec moi au retor." ... Mes or metroiz an vostre doi
:cest mien anel, que je vos prest; et de la pierre quex ele est
:vos voel dire tot en apert:
:prison ne tient ne sanc ne pert
:nus amanz verais et leax,
:ne avenir ne li puet max; mes qui le porte, et chier le tient
:de s'amie li resovient,
:et si devient plus durs que fers;
:cil vos iert escuz et haubers
:et voir einz mes a chevalier
:ne le vos prester ne baillier,
:mes por amors le vos doing gié." Or a mes sire Yvains congié:
:molt out ploré au congié prendre. 

## Ыстӧдъяс

* Old French Online from the University of Texas at Austin
S/2003 J 18

**S/2003 J 18** либӧ **Юпитер LV** — тайӧ Юпитерлӧн спутник. Сылӧн радиус — 1 км. Юпитерӧдз шӧр кост 19 813 000 км. Спутник восьтіс Америкаса астроном Бретт Глэдман 2003 воын.
S/2011 J 1

**S/2011 J 1** — тайӧ Юпитерлӧн спутник. Сылӧн радиус — 0,5 км. Юпитерӧдз шӧр кост 20 155 290 км. Спутник восьтіс Америкаса астроном Скотт Шеппард 2011 воын.
S/2010 J 2

**S/2010 J 2** либӧ **Юпитер LII** — тайӧ Юпитерлӧн спутник. Сылӧн радиус — 0,5 км. Юпитерӧдз шӧр кост 20 307 150 км. Спутник восьтіс Америкаса астроном Кристиан Вейллет 2010 воын.
S/2003 J 2

**S/2003 J 2** — тайӧ Юпитерлӧн спутник. Сылӧн радиус — 1 км. Юпитерӧдз шӧр кост 29 541 000 км. Спутник восьтісны Америкаса астрономъяс Скотт Шеппард да Дэвид Джуитт 2003 воын.
Эйрене

**Эйрене**, важӧн **S/2003 J 5** — тайӧ Юпитерлӧн спутник. Сылӧн радиус — 2 км. Юпитерӧдз шӧр кост 23 974 000 км. Спутник восьтіс Америкаса астроном Скотт Шеппард 2003 воын.
S/2010 J 1

**S/2010 J 1** либӧ **Юпитер LI** — тайӧ Юпитерлӧн спутник. Сылӧн радиус — 1,5 км. Юпитерӧдз шӧр кост 23 314 335 км. Спутник восьтісны Америкаса астрономъяс Роберт Джейкобсон, Марина Брозович, Бретт Глэдман, да Майк Александерсен 2010 воын.
S/2004 S 4

**S/2004 S 4** — буракӧ Сатурнлӧн спутник. Сатурнӧдз шӧр кост 140 100 км. Спутник восьтісны Америкаса астрономъяс 2004 воын, но регыд сійӧ воши.
S/2009 S 1

**S/2009 S 1** — тайӧ Сатурнлӧн спутник. Сылӧн радиус — 150 м. Сатурнӧдз шӧр кост 117 000 км. Спутник восьтісны Америкаса астрономъяс 2009 воын.
S/2007 S 2

**S/2007 S 2** — тайӧ Сатурнлӧн спутник. Сылӧн радиус — 3 км. Сатурнӧдз шӧр кост 16 560 000 км. Спутник восьтісны Америкаса астрономъяс Скотт Шеппард, Дэвид Джуитт, Джен Клина да Брайан Марсден 2007 воын.
Гиппокамп

**Гиппокамп**, важӧн **S/2004 N 1** — тайӧ Нептунлӧн спутник. Сылӧн радиус — 9 км. Нептунӧдз шӧр кост 105 283 км. Спутник восьтіс Америкаса астроном Марк Шоуолтер 2013 воын.
Носков Николай Иванович

**Носков Николай Иванович** (чуж. 1956) — рочмуса рок-сьылысь, гитараӧн ворсысь, шылад тэчысь да продюсер, 

## Олан туй
* 1956, тӧвшӧр 12 лун – чужис Гжатскын, ӧні Гагарин Смоленск обласьтын. Сылӧн бать, Иван Александрович Носков, вӧлі чиган, уджаліс яйкомбинатын; мам, Екатерина Константиновна Носкова, уджаліс лысьтысьысьӧн да стрӧитӧм вылын. Николайысь кындзи котырын вӧлі нёль челядь.
* 1964 гӧгӧр – вуджис котыркӧд Череповецӧ, Вӧлӧгда обласьт.
* 14-арӧса босьтіс премиа кыдз медбур сьылысь Рытыв-Вой регионлӧн конкурс вылын.
* Аснаукӧн велаліс фортепианоӧн, гитараӧн да барабанъясӧн ворсны, армияын трубаӧн ворсіс.
* 1981 восянь вӧліс «Москва» ансамбльын кыдзи лидер-вокалист да гитарист.
* 1984 арлӧн тулыссянь уджаліс солистӧн «Поющие сердца» ансамбльын.
* 1987 восянь уджаліс вокалистӧн да шылад тэчысьӧн «Gorky Park» группаын. Койис некымын сьылан «Пӧдӧм корабльяслӧн ді» фильмлы вылӧ.
* 1993 воӧ заводитіс соло каръера.
* 2002 воӧ паніс Этника шылад мыджӧдалӧм фонд «Дикий мёд» (*Вӧлявывса ма*).

Гӧтыра, эм ныв Катерина (чужис 1991 воӧ), пӧльӧн шуысь Мирослава.

## Дискография
;**«Москва» группаын**
* Н.Л.О. (1982)

;**«Гран-при» группаын**
* *К теологии* (EP) (1988)

;**«Gorky Park» группаын**
* *Gorky Park* (1989)

;**«Николай» группаын**
* *Mother Russia* (1994)

;**Соло альбомъяс**
* *Я тебя люблю (Блажь)* (1998)
* *Стёкла и бетон (Паранойя)* (1999)
* *Дышу тишиной* (2000)
* *По пояс в небе* (2006)
* *Оно того стоит* (2011)
* *Без названия (Мёд)* (2012)

;**Сьыланкудъяс**
* *Лучшие песни в сопровождении симфонического оркестра* (2001)
* *Лучшие песни* (2002)
* *Океан любви* (2003)
* *Лучшие песни* (2008)
* *The Best* (2016)

## Ыстӧдъяс
* Official site
* MusLib
* Station.ru
* YouTube
* Facebook
Веста

**4 Веста** (символ: ) — тайӧ Шонді ылдӧсын астероид. Сылӧн ыджда — 572,6 × 557,2 × 446,4 км. Веста восьтіс германияса астроном Генрих Вильгельм Ольберс 1807 воӧ.

## Ыстӧдъяс
* Vestatrek – An integrated 3D-map browser of all available datasets and maps for 4 Vesta
* JPL Ephemeris
* Vesta
* HubbleSite Hubble Maps the Asteroid Vesta
* Encyclopaedia Britannica, Vesta – full article
* Adaptive optics views of Vesta from Keck Observatory
* 4 Vesta images at ESA/Hubble
* Dawn at Vesta (NASA press kit on Dawn's operations at Vesta)
* NASA video
* Vesta atlas
* Vesta to scale
* Vesta in perspective
Паллада

**2 Паллада** (символ: ) — тайӧ Шонді ылдӧсын астероид. Сылӧн ыджда — 550±8 × 516±6 × 476±6 км. Паллада восьтіс германияса астроном Генрих Вильгельм Ольберс 1802 воӧ.

## Ыстӧдъяс
*Study of first high-resolution images of Pallas confirms asteroid is actually a protoplanet
*Pallas is 'Peter Pan' space rock
*U.S. Naval Observatory Ephemerides of the Largest Asteroids
Гигея

**10 Гигея** (символ: , ) — тайӧ Шонді ылдӧсын астероид. Сылӧн ыджда — 530 × 407 × 370 ± 7 км. Гигея восьтіс италияса астроном Аннибале де Гаспарис 1849 воӧ.

## Ыстӧдъяс
* Shape model deduced from lightcurve
* A simulation of the orbit of Hygiea
* JPL Ephemeris
Юнона

**3 Юнона** (символ: ) — тайӧ Шонді ылдӧсын астероид. Сылӧн ыджда — 320 × 267 × 200 км. Юнона восьтіс германияса астроном Карл Людвиг Хардинг 1804 воӧ.

## Ыстӧдъяс
* JPL Ephemeris
* Well resolved images from four angles
* Shape model deduced from light curve
* Asteroid Juno Grabs the Spotlight
Эгерия

**13 Эгерия** (символ: ) — тайӧ Шонді ылдӧсын астероид. Сылӧн ыджда — 214,8 × 192 км. Эгерия восьтіс италияса астроном Аннибале де Гаспарис 1850 воӧ.

## Ыстӧдъяс
* JPL Ephemeris
Ирида

**7 Ирида** (символ: ) — тайӧ Шонді ылдӧсын астероид. Сылӧн ыджда — 225 × 190 × 190 км. Ирида восьтіс британияса астроном Джон Рассел Хайнд 1847 воӧ.

## Ыстӧдъяс
* Shape model deduced from lightcurve (M. Kaasalainen 2002)
* 2011-Feb-19 Occultation (Durech Model)
* (2011 Asteroidal Occultation Results for North America)
* "Discovery of Iris", MNRAS '''7''' (1847) 299
* JPL Ephemeris
Патиентия

**451 Патиентия** — тайӧ Шонді ылдӧсын астероид. Сылӧн ыджда — 224 км. Патиентия восьтіс францияса астроном Огюст Шарлуа 1899 воӧ.

## Ыстӧдъяс
* JPL Ephemeris
Европа (астероид)

**52 Европа** — тайӧ Шонді ылдӧсын астероид. Сылӧн ыджда — 380 x 330 x 250 км. Европа восьтіс германияса-францияса астроном Герман Гольдшмидт 1858 воӧ.

## Видзӧдӧй тшӧтш

Европа (спутник)

## Ыстӧдъяс
* shape model deduced from lightcurve
* Elements and Ephemeris for (52) Europa
* JPL Ephemeris
Интерамния

**704 Интерамния** — тайӧ Шонді ылдӧсын астероид. Сылӧн ыджда — 350 x 304 км. Интерамния восьтіс италияса астроном Винченцо Черулли 1910 воӧ.

## Ыстӧдъяс
* Orbital simulation
* Ephemeris
* Animation of Asteroid Interamnia taken on April 1 & 2, 2003
* Occultation of GSC 23450183 by (704) Interamnia on 1996 December 17
* Interamnia Occultations Observed before 2003
* Occultation of HIP36189 by (704) Interamnia on 2003 March 23
Палес

**49 Палес** — тайӧ Шонді ылдӧсын астероид. Сылӧн ыджда — 149,80 ± 3,8 км. Палес восьтіс германияса-францияса астроном Герман Гольдшмидт 1857 воӧ.

## Ыстӧдъяс
* Orbital simulation
* Ephemeris
* JPL Ephemeris
Штейнс

**2867 Штейнс** — тайӧ Шонді ылдӧсын астероид. Сылӧн ыджда — 6,67 × 5,81 × 4,47 км. Штейнс восьтіс роч астроном Николай Степанович Черных 1969 воӧ.

## Ыстӧдъяс
* ESA website with photographs and animations of Šteins
* JPL Ephemeris
Лютеция

**21 Лютеция** — тайӧ Шонді ылдӧсын астероид. Сылӧн ыджда — 121 × 101 × 75 км. Лютеция восьтіс германияса-францияса астроном Герман Гольдшмидт 1852 воӧ.

## Ыстӧдъяс
* Shape model deduced from lightcurve
* JPL Ephemeris
* Rosetta snaps views of asteroid Lutetia
* Rosetta's full resolution images of Lutetia
* Parent article of image by Planetary Society
* JPL Ephemeris
Геба

**6 Геба** (символ: ) — тайӧ Шонді ылдӧсын астероид. Сылӧн ыджда — 205 × 185 × 170 км. Геба восьтіс германияса астроном Карл Людвиг Хенке 1847 воӧ.

## Ыстӧдъяс
* shape model deduced from lightcurve
* MNRAS '''7''' (1847) 283
* MNRAS '''8''' (1848) 103
* JPL Ephemeris
Давида

**511 Давида** — тайӧ Шонді ылдӧсын астероид. Сылӧн ыджда — 357 ± 2 × 294 ± 2 × 231 ± 50 км. Давида восьтіс америкаса астроном Рэймонд Смит Дуган 1903 воӧ.

## Ыстӧдъяс
* Time lapse photography of Davida
* Al Conrad's research page at Keck
* Orbital simulation
* Horizons Ephemeris
* JPL Ephemeris
Астрея

**5 Астрея** (символ: ) — тайӧ Шонді ылдӧсын астероид. Сылӧн ыджда — 167 × 123 × 82 км. Астрея восьтіс германияса астроном Карл Людвиг Хенке 1845 воӧ.

## Ыстӧдъяс
* JPL Ephemeris
* 2 Telescope images of 5 Astraea
* AN '''23''' (1846) 393
* MNRAS '''7''' (1846) 27
Флора (астероид)

**8 Флора** (символ: ) — тайӧ Шонді ылдӧсын астероид. Сылӧн ыджда — 136 × 136 × 113 км. Флора восьтіс британияса астроном Джон Рассел Хайнд 1847 воӧ.

## Ыстӧдъяс
* shape model deduced from lightcurve
* "Announcement of discovery of Flora", MNRAS '''8''' (1848) 82
* JPL Ephemeris
Партенопа

**11 Партенопа** (символ: ) — тайӧ Шонді ылдӧсын астероид. Сылӧн ыджда — 153,3 ± 3,1  км. Партенопа восьтіс италияса астроном Аннибале де Гаспарис 1850 воӧ.

## Ыстӧдъяс
* JPL Ephemeris
* IOTA (International Occultation Timing Association) occultation database
* 2011-Jan-26 Occultation
* (2011 Asteroidal Occultation Results for North America)
Метида (астероид)

**9 Метида** (символ: ) — тайӧ Шонді ылдӧсын астероид. Сылӧн ыджда — 222 × 182 × 130 км. Метида восьтіс ирландияса астроном Эндрю Грэм 1848 воӧ.

## Видзӧдӧй тшӧтш

Метида (спутник) 

## Ыстӧдъяс
* shape model deduced from lightcurve
* "Notice of discovery of Metis", MNRAS '''8''' (1848) 146
* Irish Astronomical History: Markree Castle Observatory and The Discovery of the Asteroid Metis
* JPL Ephemeris
Массалия

**20 Массалия** — тайӧ Шонді ылдӧсын астероид. Сылӧн ыджда — 160 × 145 × 130 км. Массалия восьтісны италияса астроном Аннибале де Гаспарис да асшӧра францияса астроном Жан Шакорнак 1852 воӧ.

## Ыстӧдъяс
* shape model deduced from lightcurve
* Elements and Ephemeris for (20) Massalia
* JPL Ephemeris
Ирена

**14 Ирена** (символ: ) — тайӧ Шонді ылдӧсын астероид. Сылӧн ыджда — 167 × 153 × 139 км. Ирена восьтіс британияса астроном Джон Рассел Хайнд 1851 воӧ.

## Ыстӧдъяс
* Ephemeris
Беллона

**28 Беллона** (символ: ) — тайӧ Шонді ылдӧсын астероид. Сылӧн ыджда — 97 ± 11 км. Беллона восьтіс германияса астроном Роберт Лютер 1854 воӧ.

## Ыстӧдъяс
*JPL Ephemeris
Фетида

**17 Фетида** (символ: ) — тайӧ Шонді ылдӧсын астероид. Сылӧн ыджда — 90 км. Фетида восьтіс германияса астроном Роберт Лютер 1852 воӧ.

## Ыстӧдъяс
* JPL Ephemeris
* 2011-Apr-22 Occultation
* 2011 Asteroidal Occultation Results for North America
Виктория (астероид)

**12 Виктория** (символ: ) — тайӧ Шонді ылдӧсын астероид. Сылӧн ыджда — 112,8 ± 3,1 км. Виктория восьтіс британияса астроном Джон Рассел Хайнд 1850 воӧ.

## Ыстӧдъяс
*JPL Ephemeris
Мельпомена (астероид)

**18 Мельпомена** (символ: ) — тайӧ Шонді ылдӧсын астероид. Сылӧн ыджда — 170 × 155 × 129 км. Мельпомена восьтіс британияса астроном Джон Рассел Хайнд 1852 воӧ.

## Ыстӧдъяс
* JPL Ephemeris
Бамберга

**324 Бамберга** — тайӧ Шонді ылдӧсын астероид. Сылӧн ыджда — 229,4 ± 7,4 км. Бамберга восьтіс австрияса астроном Иоганн Пализа 1892 воӧ.

## Ыстӧдъяс
* JPL Ephemeris
Кибела

**65 Кибела** — тайӧ Шонді ылдӧсын астероид. Сылӧн ыджда — 302 × 290 × 232 км. Кибела восьтіс германияса астроном Эрнст Вильгельм Темпель 1861 воӧ.

## Ыстӧдъяс
* Orbital simulation
* Ephemeris
Евфросина

**31 Евфросина** — тайӧ Шонді ылдӧсын астероид. Сылӧн ыджда — 255,9 ± 5,8 км. Евфросина восьтіс америкаса астроном Джеймс Фергюсон 1854 воӧ.

## Ыстӧдъяс
* JPL Ephemeris
Матильда

**253 Матильда** — тайӧ Шонді ылдӧсын астероид. Сылӧн ыджда — 66 × 48 × 46 км. Матильда восьтіс австрияса астроном Иоганн Пализа 1885 воӧ.

## Ыстӧдъяс
* Flyby gif 
* parent page
* JPL Ephemeris
Амфитрита

**29 Амфитрита** (символ: ) — тайӧ Шонді ылдӧсын астероид. Сылӧн ыджда — 233 × 212 × 193 км. Амфитрита восьтіс германияса-британияса астроном Альберт Март 1854 воӧ.

## Ыстӧдъяс
* JPL Ephemeris
Аврора

**94 Аврора** — тайӧ Шонді ылдӧсын астероид. Сылӧн ыджда — 225 × 173 км. Аврора восьтіс америкаса астроном Джеймс Крэйг Уотсон 1867 воӧ.

## Ыстӧдъяс
* JPL Ephemeris
Геркулина

**532 Геркулина** — тайӧ Шонді ылдӧсын астероид. Сылӧн ыджда — 111,195 ± 2,1 км. Геркулина восьтіс германияса астроном Макс Вольф 1904 воӧ.

## Ыстӧдъяс
* Orbital simulation
* Ephemeris
Фисба

**88 Фисба** — тайӧ Шонді ылдӧсын астероид. Сылӧн ыджда — 255 × 232 × 193 ± 12 км. Фисба восьтіс германияса-америкаса астроном Кристиан Генрих Фридрих Петерс 1866 воӧ.

## Ыстӧдъяс
* JPL Ephemeris