open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Карманова Альбина Николаевна

**Карманова Альбина Николаевна** (1940) — коми кыв туялысь, велӧдысь.

## Олан туй
Альбина Карманова чужӧма 1940-ӧд вося ӧшым тӧлысь 8-ӧд лунӧ Коми АССР-ын Сыктыв районса Визин сиктын. Помалӧма Визин сиктса шӧр школа (1957), И.А. Куратов нима 1 №-а Сыктывкарса педагогика училишӧ (1960), Коми канмуса педагогика институтысь филология факультет. Институт помалӧм бӧрын пырӧма уджавны СССР-са наукаяс академиялӧн Коми филиалысь кыв юкӧдӧ младшӧй научнӧй сотрудникӧн. 

1970-ӧд восянь уджалӧма вылыс тшупӧда велӧдчанінъясын: медводз велӧдӧма Коми канмуса педагогика институтын, а 1972-ӧд восянь — Сыктывкарса канму университетын — методистӧн, ассистентӧн, старшӧй преподавательӧн, доцентӧн. Нуӧдӧма практическӧй уджъяс, семинаръяс да спецкуръяс, лыддьӧма лекцияяс ӧнія коми кывлӧн грамматикаысь. А.Н. Карманова вӧлӧма университетын коми кыв да литература кафедра котыртысьяс лыдын. 

2004—2016-ӧд воясын уджалӧма научнӧй сотрудникӧн Коми Республикаса Велӧдӧм сӧвмӧдан да тӧдӧмлун кыпӧдан институтлӧн национально-региональнӧй компонент серти велӧдан комплектъяс дасьтан Шӧринын. 

## Туясян удж
А.Н. Карманова пуктӧма пай коми кывлӧн фразеология, лексикология да лексикографии туялӧмӧ, велӧдан небӧгъяс дасьтӧмӧ, вежӧртас восьтан, кыв артмӧдан, кыв гижанног да тематикаа кывкудъяс дасьтӧмӧ, кодъяс серти велӧдчӧны вылыс тшупӧда велӧдчанінъясын да школаясын.

## Небӧгъяс
Йӧзӧдӧма 150 сайӧ удж, на лыдын 10 велӧдан небӧг да 5 кывкуд.

### Кывкудъяс
* *Карманова А.Н.*, ''Игушев Е. А.'' Роча-коми сёрнитчан. — Сыктывкар: Коми кн. изд-во, 1989. — 108 л.б.
* *Карманова А.Н.*, ''Игушев Е. А.'' Русско-коми разговорник // Вестник политической информации. 1989. №23. Лб. 17. №24. Лб. 16-17. 1990. №1-8, 11, 15, 17, 18.
* *Карманова А. Н.*, *Панюкова О. В.* Торъякывъяс артмӧдан кыввор. — Сыктывкар: КРИРОиПК, 1999. — 156 л.б.
* *Карманова А. Н.*, *Кренделева Т. В.*, *Черных М. В.* Комиа-роча тематическӧй кывкуд. — Сыктывкар: Анбур, 2007. — 86 л.б.
* *Карманова А. Н.*, *Коснырева Р. И.*, *Кренделева Т. В.*  Коми орфография кывкуд. — Сыктывкар: Кола, 2008. — 351 л.б.
* *Карманова А. Н.*, *Кренделева Т. В.*, *Черных М. В.* Коми-русский, русско-коми тематический словарь. — Сыктывкар: [б. и.], 2009. — 204 л.б.
* *Карманова А. Н.*, *Якубив Т. В.*, *Черных М. В.* Комиа-роча, роча-комиа тематическӧй кывкуд. — Сыктывкар: Анбур, 2011. — 263 л.б.
* *Карманова А. Н.*, *Якубив Т. В.*, *Черных М. В.* Комиа-роча велӧдчан кывкуд. Мӧд петас. — Сыктывкар: Анбур, 2011. — 269 л.б.

### Велӧдан небӧгъяс
### Туялан небӧгъяс
* *Карманова А.Н.*, ''Лудыкова В.М.'', *Федина М.С.* Ӧнія коми кыв. Фонетика. Графика. Орфография. Лексикология. Морфология. Синтаксис / МО и ВШ РК. — Сыктывкар, 2001. — 216 л.б.

## Ошканпасъяс
* Велӧдӧм юкӧнын канму премия кыкысь босьтысь (1999, 2017)

## Ӧшмӧсъяс
* Карманова Альбина Николаевна — педагог и ученый: биобиблиографический указатель / Сост. *Г.В. Пунегова*. — Сыктывкар: ИЯЛИ КомиНЦ УрО РАН, 2020.
* Карманова А.Н. йылысь
* А.Н. Кармановалӧн йӧзӧдӧм уджъяс

## Ыстӧдъяс
Изьва сёрнисикас

Изьва сёрнисикас юргӧ Изьва, Печора, Уса юяс ковтысын (Изьва, Букур, Сизя Ыб, Гам, Мокчой, Краснобор, Вертеп, Щельяюр. Кыдзкар, Кипиёва, Мутнӧй Материк, Уквавом, Колва). Войвывсянь изьва сёрнисикас йитчӧ ненеч да роч сёрнисикасъяскӧд. Колӧ пасйыны, мый изьва кывъя войтыр олӧны оз сӧмын Коми муын, но и Тюмень, Кардор да Мурман обласьтъясын.

Сизим дженьыд гласнöй шы, та кындзи эмöсь кузь гласнöй шыяс, найö кутöны смыслоразличительнöй нагрузка: Пу-пуу, кыны-кыыны, ты-тыы     

Кузь гласнöй кындзи эмöсь тожö кузь гласнöйяс, кодъяс оз кутны семантическöй нагрузка, лоöны дженьыд гласнöйяслöн вариантъясöн. Гора да сонорнöй согласнöй водзын пöдса слогын: коз-кооз, гоз-гооз, гаж-гааж.

Изьва сёрнисикас нуль-элöвöй

Босьтöма Рочева А.А. курсöвöй уджысь.
Гущин Николай Фёдорович

**Гущин Николай Фёдорович** (1921—1944) — Комиысь Сӧветскӧй Союзса Герой (1945).

## Олан туй
Николай Гущин чужӧма Оренбург обласьтса Кандуровка сиктын 1921-ӧд вося ӧшым тӧлысь 14-ӧд лунӧ роч крестянин семьяын. 

1932-ӧд воын семъясӧ ыстӧмаӧсь Войвылӧ - веськалӧмаӧсь Коми АССР-са Железнодорожнӧй (ӧні - Княжпогост) районса Выль Ордым посёлокӧ. Велӧдчӧма емвабокса вӧр посёлокса школаясын, а бӧръя вит восӧ  Серегыбса шӧр школаын, помалӧма война водзвылын. Пырӧма велӧдчыны Коми канмуса педагогика институтӧ, но регыд вуджӧма заочнӧй юкӧнӧ. Уджалӧма Выльгортса шӧр школаын, велӧдӧма история. Тані гӧтрасьӧма Ася Фёдорова вылӧ. Гӧрд Армия босьттӧдз инструкторалӧма Железнодорожнӧй районса исполкомын физкультура да спорт юкӧнын.

### Айму вӧсна Ыджыд тыш кадӧ
1942-ӧд во ода-кора тӧлысь 12-ӧд лунӧ сійӧс босьтӧмаӧсь армия Железнодорожнӧй райвоенкоматӧн. Айму вӧсна Ыджыд тышын 1942-ӧд вося вӧльгым тӧлысьсянь. Волхов фронтын младшӧй сержант Гущин командуйтӧма стрелковӧй юкӧнӧн. 1943-ӧд воын армияса курсъяс бӧрын веськӧдлӧма стрелкӧвӧй взводӧн. Форсируйтӧмаӧсь Днепр, мездӧмаӧсь Черкассы кар Степса фронтын.

Повтӧмлун петкӧдлӧма Мӧд Украинаса фронтын 1944-ӧд вося рака тӧлысьын. 

Кулӧма 1944-ӧд вося лӧддза-номъя тӧлысь 12-ӧд лунӧ. Гуалӧма Румынияын Яссы карса ӧтувъя гуын.

## Наградаяс
* Сӧветскӧй Союзса Герой почёт ним (1945.03.24)
* Ленин орден (1945.03.24)
* Гӧрд кодзув (1945.03.24)

## Паметь

## Ӧшмӧсъяс
* «Герои страны» проектын Н.Ф. Гущин йылысь

## Ыстӧдъяс
Сӧчӧн рыт

**Сӧчӧн рыт** () — коми йӧзкостса календарын вичко подула гаж, пасйӧны тӧвшӧр тӧлысь 18-ӧд лунӧ.

**Сӧчӧн рытӧн** шуӧны тайӧ лунсӧ Луздор районса Прокопьевка сиктын. Кӧзяйкаяс шомӧс лӧсьӧдігӧн шуалӧны: «Сӧчӧн кока, сӧчӧн борда». Та рыт быть коӧ вӧлі пӧжавны сӧчӧн.

Сӧчӧн рыт — Вежадырся бӧръя лун, кор позьӧ вӧлі гадайтчыны да колядуйтны.

## Ӧшмӧс
* Коми календар. 2009 во / Лӧсьӧдiс *Ӧльӧш Рассыхаев*. — Сыктывкар, 2008.
Рочева Нина Петровна

**Рочева Нина Петровна** (1948—2022) — Совет кадся лызьӧн котралысь, тӧвся Олимпиадаын (Лейк-Плесид, 1980) эзысь медаль шедӧдысь, ставмирса чемпионка, СССР-са чемпионка (куимысь), СССР-са спортын нимӧдана мастер (1974). Нывдырся овыс — Селюнина.

## Олан туй
Нина Рочева чужӧма 1948-ӧд вося йирым тӧлысь 13-ӧд лунӧ Киров обласьтысь Уржум районса Покшай грездын. Велӧдчӧма Сернурса школаын, Йошкар-Оласа медицина колледжын. Помалӧма Мари канмуса педагогика институт. 1980-ӧд воын помалӧма спортын лызьӧн котралӧм.

Кулӧма 2022-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 8-ӧд лунӧ Сыктывкарын.

## Вермӧмъяс
### СССР-са чемпионатъяс
* Зарни медаль: 30 км (1978), эстафета 4x5 км (1978, 1980)
* Эзысь медаль: (1974 — 5 км; 1979 — 10 км; 1975 — 30 км; 1973, 1976, 1979 — эстафета 4х5 км)
* Ыргӧн медаль: (1978, 1979 — 5 км; 1976 — 10 км; 1979 — 20 км; 1971, 1974, 1975 — эстафета 4х5 км)

### Ставмирса чемпионатъяс
* Зарни медаль: Фалун, 1974, эстафета 4x5 км
* Ыргӧн медаль: Лахти, 1978, эстафета 4x5 км

### Олимпиада ворсӧмъяс
* Эзысь медаль: Лейк-Плэсид, 1980-ӧд во, эстафета 4x5 км.

## Ошканпасъяс
* СССР-са спортын нимӧдана мастер (1974)
* «Уджын петкӧдчӧмысь» медаль (1980.04.09-ӧд лун)
* Марий АССР-са культураын нимӧдана уджалысь
* Россияса физическӧй культураын нимӧдана уджалысь

## Семья
* Верӧс — Василий Рочев
* Пиян — Василий Рочев (ичӧт) и Анатолий Рочев, Россияса чемпион
* Ныв — Ольга Щучкина (нывд. — Рочева)
* Монь (жена старшего сына Анатолия) — Ольга Рочева (нывд. — Москаленко)

## Ӧшмӧсъяс
* *Мочаев В. А.* Селюнина (Рочева) Нина Петровна // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. *В. А. Мочаев*. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2007. — С. 321.
* Селюнина (Рочева) Нина Петровна // Энциклопедия Республики Марий Эл / Отв. ред. *Н. И. Сараева*. — Йошкар-Ола, 2009. — С. 700.
* *Мочаев В. А.* Селюнина Нина Петровна // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. *В. А. Мочаев*. — 2-е изд. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2017. — С. 388.

## Ыстӧдъяс
Сенюков Василий Михайлович

**Сенюков Василий Михайлович** (1907—1975) — коми геолог, минералогия наукаясса доктор, профессор, СССР-са канму премия босьтысь.

## Олан туй
Василий Сенюков чужӧма 1907-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 7-ӧд лунӧ (важ стиль серти 1906-ӧд вося ӧшым тӧлысь 25-ӧд лунӧ Вӧлӧгда губерняса Туръяыбын (ӧні Княжпогост районса Сьӧська сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь Туръяыб грезд). 

Помалӧма Удора районса Слӧбӧдаын мӧд тшупӧда школа (экстернӧн, 1925—1928), Усть-Сысольскын педагогическӧй техникум да сӧветскӧӥ партийнӧй школа (1930), И.М. Губкин нима мусир да биарулысь Россияса канму университет (1935). Академик И. М. Губкин вӧзйӧм серти пырӧма велӧдчыны аспирантураӧ.

1935—1937-ӧд воясӧ Якутияын геологическӧй экспедицияын уджалысь. 1937—1942-ӧд воясӧ — начальникӧс вежысь, а 1939-ӧд восянь — СССР-са топливнӧй промышленносьт наркоматса Главнӧй геологическӧй управлениеын начальник.

Кулӧма 1975-ӧд вося моз тӧлысь 22-ӧд лунӧ.
 
## Удж
Василий Сенюков — СССР-ын медводдза геолого-минералогическӧй наукаясса доктор (1938), кодлы сетісны туясян степень диссертация дорйытӧг Асыввыв Сибирын улыс кремнийса мусир куйланін восьтӧмысь. Айму вӧсна Ыджыд тыш кадӧ аддзӧма Саратовса биару куйланін. 

## Небӧгъяс

## Ошканпасъяс
* I тшупӧда Сталин премия (1941) — «Река Толба и нефтеносность северного склона Алданского массива» туясян уджысь (1938)
* I тшупӧда Сталин премия (1946) — Саратов дорысь Елшан-Курдюм биару куйланін восьтӧмысь да туялӧмысь
* Ленин орден
* Уджвывса Гӧрд Дӧрапас орден
* Гӧрд Кодзувлӧн орден
* «Почёт пас» орден (кыкысь)
* медальяс
* СССР-са канму премия — Узбекистанын уран куйланін восьтӧмысь (юӧрыс абу стӧчмӧдӧма)
* Коми АССР-са наука да техникаын нимӧдана уджалысь
* Якутск АССР-са наука да техникаын нимӧдана уджалысь (1967)

## Память
* Сенюков нимӧн шуӧмаӧсь Емва да Укта каръясын уличаяс (Коми Республика)

## Ӧшмӧсъяс
* *Калинин Е. П.* Сенюков Василий Михайлович // Историко-культурный атлас Республики Коми. — М., 1997. — С. 303.

## Ыстӧдъяс
Чувьюрова Елена Антоновна

**Чувьюрова Елена Антоновна** (1972) — коми артист, Коми Республикаса нимйӧза артист.

## Олан туй
Елена Чувьюрова чужӧма 1972-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 26-ӧд лунӧ. Коми Республикаса вужвойтырлӧн шылада-драмаа театрын артисталӧ 1992-ӧд восянь.

## Театрын ворсысь
* Кисельвроде («Шуйгун»)
* Рита («Дона козин»)
* Пекла («Югыд кодзув»)
* Фотинья («Горш тулыс»)
* Журналистка («Туй дор бадь» Е. В. Козловалӧн)
* Кисьта Валя («Му вежан кад» Г. А. Юшковлӧн)
* Марпа Лобанова («Куим вожа тополь» Н. Н. Куратовалӧн)
* Софья Палеолог («Ыджыд Перым да Мöскуа» В. В. Тиминлӧн)
* Рая («Дачникъяс» Н. А. Щукинлӧн)
* Тереньсай пöч («Эжва Перымса зонка» В. В. Тиминлӧн)
* Надя Ромашкина («Льöм пу дорын аддзысьлöмъяс» А. К. Ларевлӧн)
* Галина («Зэв тешкодь морт» А. В. Поповлӧн)
* Тина («Дзугйын» Г. Д. Горчаковлӧн)
* Юсьмича («Вӧр керка» С. Г. Горчаковалӧн)
* Малань («Анисья» Н. Ф. Белыхлӧн)
* Монголка («Но-о, биа бордаяс!» И. Г. Тороповлӧн)
* Лиза («Макар Васька — сиктса зон» Г. А. Юшковлӧн)
* Пӧч («Ёма да Чача» А. Н. Епанешниковлӧн) 
* Пӧч («Мывкыда пӧчинь»)
* Вера («Шудöй, эн дзебсясь, эн вош» Г. Д. Горчаковлӧн)
* Маръя тьӧт («Гöтрась, пиö, гöтрась» А. В. Поповлӧн)
* Лымныв («Операция Козъяс-зоръяс»)
* Елена Николаевна («Прӧщай, любов?!» А. К. Ларевлӧн)
* Вера Ивановна, баба Наста («Коми шмонь» В.Д. Лекановлӧн)
* Кикимера («Сексот» Александр Суворовлӧн)
* Сандра («Кимöститчысьяс» А. В. Поповлӧн))
* Нагай лэбач («Нагай лэбач» Н. А. Щукинлӧн)
* Эржи («Садьмы да сьыв» Миклош Дярфашлӧн)
* Татьяна («Ен югыдыс — тяпиын» Любось Терентьевалӧн), да мукӧд.

## Ошканпасъяс
* Коми Республикаса Почёта грамота
* «Коми Республикаса нимӧдана уджалысь» ним (2007)
* Коми Республикаса Веськӧдлан Котырлӧн премия (2010)
* «Коми Республикаса нимйӧза артист» ним (2021)

## Ӧшмӧсъяс
* Коми Республикаса Вужвойтырлӧн Шылада-драмаа театр

## Ыстӧдъяс
Потолицын Валерий Андреевич

**Потолицын Валерий Андреевич** (1953— 2022) — коми бурдӧдысь, депутат, общественник.

## Олан туй
Валерий Потолицын чужӧма 1953-ӧд вося вӧльгым тӧлысь 7-ӧд лунӧ Коми АССР-ын Кулӧмдін районса Парч сиктын. Велӧдчӧма Парчса начальнӧй школаын, Баса восьмилетней школаын 4-5 классъясын, Немдінса шӧр школаын 6-10-ӧд классъясын. 
Помалӧма Сверловскын канмуса медицина институтысь лебечно-профилактическӧй факультет «лечебное дело» специальносьт серти. Бӧръя курс вылас уджалӧма институтса физвоспитание кафедраын старшӧй препараторӧн. 

1976—1977-ӧд воясын — Сыктывкарын Коми Республикаса Бурдӧдчанінын хирургияысь интернатураын. 1977—1989-ӧд воясын — Емдін районса Шӧр бурдӧдчанінын хирургия юкӧнӧн веськӧдлысь;  1989—1991-ӧд воясын — бурдӧдчанінас медшӧр врач да хирургия юкӧнса веськӧдлысь.

1991-ӧд вося сора тӧлысь 31-ӧд лунсянь — Коми Республикаса Вылыс Сӧветын веськӧдлысьӧс вежысь.

Кулӧма 2022-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 29-ӧд лунӧ.

## Общественнӧй удж

## Депутаталӧм

## Ошканпасъяс

## Ӧшмӧсъяс
* Коми Республикаса Каналан Сӧвет сайтын В. А. Потолицынлӧн олантуй (рочӧн)]
* https://vperedgazeta.ru/obshestvo/dorogu-osilit-iduschiy-26-08-2020.html Сугоров А., Потолицын В.А. Дорогу осилит идущий // Вперёд, 2020. 26 авг. (рочӧн)

## Ыстӧдъяс
Вежова Октябрина Михайловна

**Вежова Октябрина Михайловна** (1932—2011) — Социалистическӧй Уджвывса герой, видз-му овмӧсын уджалысь. Нывдырся овыс — Игнатова.

## Олан туй
Октябрина Вежова чужӧма 1932-ӧд вося урасьӧм тӧлысь 7-ӧд лунӧ Коми АССР-ын Кулӧмдін районса Помӧсдін сиктын.

1951-ӧд воын воӧма Сыктывкарӧ да пырӧма велӧдчыны Педучилищеӧ физкультурнӧй юкӧнӧ. Во велӧдчӧм бӧрын ковмӧма эновтчыны, сы вӧсна мый некодсянь виччысьны отсӧгсӧ. 1954-ӧд воын С. Киров нима колхоз мӧдӧдӧма сійӧс Сыктывкарса видз-му техникумӧ, быд тӧлысь кӧсйысьӧма отсавны 100 шайтӧн. Стипендиясӧ сетӧмаӧсь 200 шайт, и вермӧма велӧдчыны, помалӧма 1957-ӧд воын «Агроном» специальносьт серти.

1957—1989-ӧд воясын уджалӧма «Сыктывкар» совхозлӧн Кӧджпонса юкӧнын овощъяс быдтан бригадаын веськӧдлысьӧн. Бригадаыс быд во вевтыртӧма вылісянь лэдзӧм планъяс, сетӧма картупельлысь ыджыд урожай (300-315 ц/га). Медбур урожайыс — гаысь 425 центнер. Социалистическӧй Уджвывса герой ним сетӧма 9-ӧд пятилеткалысь планъяссӧ олӧмӧ бура пӧртӧмысь. 

Кулӧма 2011-ӧд вося урасьӧм тӧлысь 6-ӧд лунӧ.

## Ошканпасъяс
* «Доблестнӧй уджысь (Воинскӧй доблесьтысь). В. И. Ленин чужӧмсянь 100 во тыриг кежлӧ» юбилейнӧй медаль (1970)
* Уджвывса Гӧрд Дӧрапас орден (1971)
* Социалистическӧй Уджвывса герой (1976)
* Коми АССР-са народнӧй овмӧсын нимӧдана уджалысь

## Ӧшмӧсъяс
* *Максимова Л.* Вежова Октябрина Михайловна // Республика Коми: Энциклопедия: в 3-х т. — Сыктывкар, 1997. — Т. 1. — С. 289. 

## Ыстӧдъяс
Юхнин Евгений Иванович

**Юхнин Евгений Иванович** (1912—1999) — Социалистическӧй Уджвывса герой, конструктор, боевӧй карабъяс вӧчысь.

## Олан туй
Евгений Юхнин чужӧма 1912-ӧд вося урасьӧм тӧлысь 19-ӧд лунӧ Вӧлӧгда губерняысь Усть-Сысольск уездса Спаспоруб сик улӧ пырысь Шиловскӧй грездын (ӧні Луздор районын). 

14 арӧссянь уджалӧма юнгаӧн, сэсся матросӧн, боцманӧн, капитанлӧн коймӧд отсасьысьӧн. Ӧтпырйӧ велӧдчӧма Югдінын судостроительнӧй техникумын. 1936-ӧд воын помалӧма Ленинградса кораблестроительнӧй институтысь кораблестроительнӧй факультет. 

Андре Марти нима заводлӧн Конструктор бюроын отделса конструктор, секторса да отделса начальник.

1943-ӧд воын Е. И. Юхнинӧс вӧлі мӧдӧдӧма Тюменьӧ, кӧні веськӧдлӧма конструктор бюроӧн № 63/8-ӧд номера судостроительнӧй заводын Сосновка посёлокын. Пуктӧма ыджыд пай торпедаяса катеръяс лэдзӧмӧ, кодӧс вӧчисны специалистъяс, кодъясӧс эвакуируйтісны Ленинградысь, Феодосияысь да Херсонаысь (А. Марти нима заводлӧн 17-ӧд цех, 5 №-а цех) катер вӧчан заводъясысь.

Кулӧма Вежа Петыркарын 1999-ӧд вося рака тӧлысь 7-ӧд лунӧ. Гуалӧма Серафим шойнаын.

## Вӧчӧмторъяс
Е. И Юхнин веськӧдлӧм улын вӧлі нуӧдӧма опытно-конструкторскӧй уджъяс выль сикас корабъяс вӧчӧм серти — катер-ракетоносецъяс (техническӧй проект 183Э, кык ракетаа П-15 (1954-ӧд восянь). 

## Ошканпасъяс
* Социалистическӧй Уджвывса Герой (1983)
* Ленин орден (кыкысь)
* Октябрьскӧй Революция орден
* Ленин премия (1962)
* Россия канму премия (1997)
* Россияса Веськӧдлан котырлӧн премия наука да техника юкӧнын (1998)
* медальяс

## Ӧшмӧсъяс
## Ыстӧдъяс
Баталова Раиса Михайловна

**Баталова Раиса Михайловна** (1931—2016) — перым коми кыв туялысь.

## Олан туй
Раиса Баталова чужӧма 1931-ӧд вося моз тӧлысь 10-ӧд лунӧ Юсьва районса Рудакова грездын. Айыс, Боталов Михаил Григорьевич (1909—1968) уджалӧма районас служащӧйӧн, мамыс — Боталова (Постоногова) Мария Алексеевна (1909—1979) — пенсияӧдзыс уджалӧма колхозын.

Помалӧма Антипина школа (1945), Кудымкарса педагогика техникум (1951), Коми канмуса педагогика институтлысь история-филология факультет (1959), СССР-са наукаяс академиялӧн Кыв туялан институтлысь аспирантура (1962). Училишӧ помалӧм бӧрын 1950—1952-ӧд воясӧ уджалӧма школаын перым коми кыв да роч кыв велӧдысьӧн. 1952—1953-ӧд воясӧ Юсьва районса йӧзӧс велӧдан юкӧнын школаса инспектор.

Аспирантура помалӧм бӧрын 1963-ӧд восянь уджалӧма Кыв туялан институтын: младшӧй научнӧй сотрудник (1963—1977), старшӧй научнӧй сотрудник (1977—1998), ведушӧй научнӧй сотрудник (1998—2002), главный научный сотрудник (2003-ӧд восянь).

Кулӧма Москваын 2016-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 17-ӧд лунӧ.

## Туялан удж
## Небӧгъяс
## Ошканпасъяс
* «Москвалы 850 во» медаль
* Г.К. Жуковлӧн медаль (2005)
* «Уджвывса ветеран» медаль (2009)

## Ӧшмӧсъяс
* Раиса Михайловна Баталова. — Кудымкар, 2021. — 96 с. (серия «Замечательные люди Пармы». Вып. 7)

## Ыстӧдъяс
Изъюрова Раиса Дмитриевна

**Изъюрова Раиса Дмитриевна** (1914—2013) — коми строитель-каменщик, депутат, Социалистическӧй Уджвывса герой. Коми АССР-ын медводдза нывбаба, кодлы сетӧма тайӧ ыджыд нимыс.

## Олан туй
Раиса Изъюрова чужӧма 1914-ӧд вося лӧддза-номъя тӧлысь 30-ӧд лунӧ Вӧлӧгда губерняысь Усть-Сысольск уездса Позтыкерӧсын (ӧні — Кӧрткерӧс районса Позтыкерӧс сикт).

Чужан сиктас 2 класс помалӧм бӧрын (1925) уджалӧма колхозын, вӧр пӧрӧдӧма да кылӧдӧма. 1931-ӧд восянь колхозсянь путёвка серти мунӧма Сыктывкар кыпӧдны, 1934-ӧд восянь уджалӧма каменщицаӧн. Кыпӧдӧма Сыктывкарын татшӧм зданиеяс, кыдзи Карл Маркс уличавывса кирпич керкаяс, Пединститут, Драма театр, Печать керка, Вужвойтырлысь небӧгаин. Айму вӧсна Ыджыд тыш кадӧ дасьтӧма 50 сайӧ каменщикӧс. Фронт вывсянь верӧсыс абу воӧма.

Война бӧрын сылы сетӧмаӧсь медвылыс разряд, бӧрйӧмаӧсь Сыктывкарса сӧветӧ депутатӧн. 1945-ӧд воын ыджыд вермӧмъясысь сійӧс наградитісны «Почёт пас» орденӧн. 1958-ӧд воын сійӧ — «Комистрой» трестса 1-дза номера строительнӧй управленньӧын каменщица, сылы сетӧмаӧсь Социалистическӧй Уджвывса Герой ним да Ленин орден.

Некымынысь вӧлӧма Сыктывкарса Сӧветын (1939-ӧд восянь), Коми АССР-са (1955-ӧд восянь) да РСФСР-са Вылыс Сӧветын депутатӧн.

Кулӧма 2013-ӧд вося моз тӧлысь 20-ӧд лунӧ Сыктывкарын.

## Ошканпасъяс
* «Почёт пас» орден (1945)
* Социалистическӧй Уджвывса Герой ним (1958)
* Ленин орден (1958)
* «Чарла да Мӧлӧт» медаль (1958)
* «1941-1945 воясӧ Айму вӧсна Ыджыд тыш дырйи бур уджысь» медаль (1946)
* «Доблестнӧй уджысь (Воинскӧй доблесьтысь). В. И. Ленин чужӧмсянь 100 во тыриг кежлӧ» тшупӧда паса медаль (1970)
* «Коми Республикаса оланпасъяс дасьтан органлы 75 во» тшупӧда паса медаль (2013)

## Мукӧдтор
* Р.Д. Изъюровалысь портретсӧ серпасалӧма Бендель Петр Эмильевич (1953 во)

## Ӧшмӧсъяс
* *Максимов С.* Изъюрова Раиса Дмитриевна // Республика Коми: Энциклопедия: в 3-х т. — Сыктывкар, 1999. — Т. 2. — С. 21.
* ''Изъюров И. В.'' Вся её жизнь подвиг // Книга Памяти Республики Коми. Т. 10. С. 702. https://web.archive.org/web/20210413135503/http://www.kp.rkomi.ru/txt/10_702.html
* Твои люди, земля Корткеросская: справочник. — Корткерос: ООО «Типография «Полиграф-Сервис», 2006. — С. 199. Кӧрткерӧс районса Шӧр небӧгаин (рочӧн)

## Ыстӧдъяс
Попов Анатолий Егорович

**Попов Анатолий Егорович** (1932—2023) — видз-му овмӧсын нималана веськӧдлысь, Ленин орден новлысь.

## Олан туй
Анатолий Попов чужӧма 1932-ӧд вося косму тӧлысь 8-ӧд лунӧ Коми АССР-ын Шойнаты районса (ӧні — Кӧрткерӧс районса) Нёбдін сиктын.

Уллянаса видз-му техникум помалӧм бӧрын 1952-ӧд восянь и 1992-ӧд воын пенсия вылӧ петтӧдз нелямын во чӧж уджалӧма Коми мулӧн видз-му овмӧс юкӧнын, на пиысь 31 во вӧлӧма веськӧдлысьӧн. 1959—1966-ӧд воясӧ веськӧдлӧма «Выль ордым» колхозӧн, а сэсся Кӧрткерӧс районын «Дружба» колхозӧн. Дас вит во чӧж, 1968—1983 воясӧ, директоралӧма сӧмын на лӧсьӧдӧм Висерса совхозӧн. 1983-ӧд восянь веськӧдлӧма Зеленечса совхозӧн, 1987-ӧд восянь и пенсия вылӧ петтӧдз — Ыджыдвидзса совхозӧн.

Народнӧй овмӧс сӧвмӧдӧмӧ ыджыд пай пуктӧмысь сылысь нимсӧ 1978-ӧд воын пыртӧма Коми АССР-са Уджалан слава Небӧгӧ.

Кулӧма 2023-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 16-ӧд лунӧ.

## Общественнӧй удж
А. Е. Попов вӧлӧма Кӧрткерӧс район сӧветса да и Коми АССР Вылыс Сӧветса депутатӧн (куим созывын).

## Ошканпасъяс
* «1941-1945 воясӧ Айму вӧсна Ыджыд тыш дырйи бур уджысь» медаль (1946)
* «Доблестнӧй уджысь (Воинскӧй доблесьтысь). В. И. Ленин чужӧмсянь 100 во тыриг кежлӧ» юбилейнӧй медаль (1970)
* Уджвывса Гӧрд Дӧрапас орден
* Коми АССР-са народнӧй овмӧсын нимӧдана уджалысь
* «Почёт пас» орден
* Ленин орден
* «Кӧрткерӧс районса Почётнӧй гражданин» ним (2008, кӧч тӧлысь 9-ӧд лун)
* «Зеленеч сикт овмӧдчӧминса Почёта гражданин» ним

## Ӧшмӧсъяс
* Твои люди земля Корткеросская: справочник. — Кӧрткерӧс, 2006.

## Ыстӧдъяс
Тувсов Микӧла

**Тувсов Микӧла** () — коми йӧзкостса календарын тӧдчана лун, подуласьӧ православнӧй вичкоса гаж вылӧ, кодӧс пасйӧны ода-кора тӧлысь 22-ӧд лунӧ.

Тувсов Микӧла — сура лун Помӧсдiнын, Ношульын, Ыджыдвиддзын. Помӧсдiнын медводдза лунсӧ пасйӧны сиктас, мӧдсӧ да коймӧдсӧ — Сордйыв да Выльгорт грездъясын. Ношульын Тувсов Микӧласӧ празничайтӧны Грездын, Даньгрездын, Погостын, Ёльдорын да Райын. Кор йӧзыс локтӧны гӧститны, чолӧмасьӧны керкаас: «Здраствуй, Микӧла милӧстливӧй!»

Микӧла лунӧ Ношульын поп вӧлі ветлӧ вичкосянь часовняӧ. Ӧти кыр вывсянь мӧдӧдз шыблалӧны [ньыв] лыска туй, а ӧтар-мӧдар бокас сулалӧны йӧз. Поп мунӧ лыска туй кузя, бӧрсяньыс мужичӧйяс нуӧны борда Ен. Кор дыр кад чӧж оз зэр, йӧзыс локтӧны часовня дорас Енъясӧн да корӧны зэр: «Микӧла милӧстливӧй, вай зэр!»

Тувсов Микӧласянь босьтчӧны гӧрны да кӧдзны. Та вӧсна лунсö нӧшта шуӧны «'''Бӧрӧзда лунӧн'''».

Йӧзыс эскӧдӧны, мый Микӧла Ен пӧ шулӧма: «Микӧлаӧдз тырмӧдӧй турунтӧ, а ме пӧ сэсся кӧть тошкӧн, а верда скӧттӧ!»


== [Приметаяс: ==
* Зэрас кӧ, поводдяыс лоӧ зэра.
* Ёгорей ваа, Микӧла туруна.

## Ӧшмӧсъяс
* Коми календар. 2009 во / Лӧсьӧдіс *Ӧльӧш Рассыхаев*. — Сыктывкар, 2008.
Сипертас (котыр)

**Сипертас** — йӧзкостса фольклор котыр. Лӧсьӧдӧма Кӧрткерӧс районса Одыб сиктын 1985-ӧд воын.

## История
«Сипертас» нима котыр вӧлі лӧсьӧдӧма 1985-ӧд воын Одыб сиктса культура керка бердын. «Сипертас» кывсӧ йӧзыс ӧткодялӧны «маръямоль» кывкӧд. Медводдза лунсяньыс котырнас веськӧдлӧ Попова Мария Александровна.

1994-ӧд воын котырыслы сетӧма «йӧзкостса» ним.

Котырлӧн репертуарын эм Одыб сиктса обрядъяс, йӧзкостса сьыланкывъяс да йӧктӧмъяс: «Чибильтӧм» рӧштводырся гажӧдчӧм, «Рытйысьӧм», «Ныв сетӧм» кӧлысь обряд, видз вылӧ петӧм обряд, «Стырӧясьӧм» ворсӧм, «Одыбса кадриль». «Чибильтӧм» гаж пыртӧма Нематериальнӧй культурнӧй наследиелӧн Рочмуса реестрӧ.

## Ӧшмӧсъяс

## Ыстӧдъяс
Троича лун

**Троича лун** () — коми йӧзкостса календарын вичко праздниккӧд йитчӧм лун.

## Эскӧмъяс
Троича локтӧ Ыджыд лун бӧрын сизим [вежон'' мысти. Йӧз костын артавсьӧ, мый тайӧ лунсяньыс заводитчӧ [гожӧм.

Троича лунӧ вӧрысь либӧ вичкоысь вайӧм кыдз пу росъяс пукталӧны керка ӧшинь да ӧдзӧс юр йывъясӧ, медым видзчысьны пӧжарысь да став лёксьыс.

Вачкышталӧны челядьӧс, дзоньвидзалун сиӧмӧн: «Быдмӧ, быдмӧ, кыдз пуыс моз жӧ!».

Кодсюрӧяс вачкышталӧны кыдз пу увъясӧн скӧт лудӧ лэдзигӧн. Мукӧдыс видзӧны росъяссӧ енув пельӧсын мӧд Троичаӧдз.

Унджык сикт-грездас вайӧны вӧрысь том кыдз пуяс да пуктӧны ӧшинь улӧ ли дзирья дорӧ, а Емва вожын сувтӧдлӧмаӧсь улич пӧлӧн ӧтар-мӧдар бокас.

Удораын, Луздорын да Емва вожын том йӧз сувтӧдлӧмаӧсь ыджыдджык кыдз пу луд вылӧ, мичмӧдлӧмаӧсь, сэсся сы гӧгӧр гажӧдчылӧмаӧсь.

Троича вичко улӧ пырысь сиктъясын тайӧ луныс вӧлӧма сура праздникӧн и олысьясыс виччысьлӧмаӧсь гӧсти став матігӧгӧрса сикт-грездъясысь рӧдвужсӧ.

## Ӧшмӧс
* Коми календар. 2009 во / Лӧсьӧдіс *Ӧльӧш Рассыхаев*. — Сыктывкар, 2008.
Полугрудов Алексей Владимирович

**Полугрудов Алексей Владимирович** (1976) — коми гижысь.

## Олан туй
Алексей Полугрудов чужӧма 1976-ӧд вося сора тӧлысь 17-ӧд лунӧ Коми АССР-ын Емдiн районса От сиктын. Помалӧма Ю.А. Спиридонов нима Коми Республикаса юралысь бердын Искусствояс гимназия, Сыктывкарса канму университетысь финн-йӧгра факультет.

2000-ӧд восянь зільӧ «Войвыв кодзув» журналын, 2016-ӧд восянь — медшӧр редакторӧс вежысь.

## Гижан удж

## Небӧгъяс

## Ошканпасъяс
И.А. Куратов нима да «Магистр литературы» премияяса лауреат.

## Ӧшмӧсъяс

## Ыстӧдъяс
Мехико

**Мехіка-Сіці** (**'CDMX**), раней вядомы як **Distrito Federal** (**D.F.**),{{#tag:ref|Афіцыйная назва зменены 30 студзеня 2016 г. пасля ўступлення ў сілу дэкрэта, які абвяшчае папраўкі і адмену розных палажэнняў Палітычнай канстытуцыі Мексіканскіх Злучаных Штатаў, якія тычацца палітычнай рэформы Мехіка, абнародаванага і апублікаванага за дзень да гэтага ў *[[Афіцыйны веснік Федэрацыі]]*.|group="nota"}} — сталіца Мексікі. Гэта адно з федэральных утварэнняў, якое разам з трыццаццю адным штатам складае згаданую краіну.  Гэта таксама рэзідэнцыя Паўнамоцтвы Саюза . Ён падзелены на шаснаццаць тэрытарыяльныя размежаванні.

Ён размешчаны ў Мексіканскай даліне у рэгіёне цэнтральна-поўдзень краіны; Мяжуе на поўначы, захадзе і ўсходзе з Estado de México і на поўдні з Марэлас. З 1495км² яна складае 0,1% нацыянальнай тэрыторыі, з'яўляючыся найменшай адзінкай краіны.

Яго насельніцтва на 99% складаецца з гарадоў, і ў 2020 годзе паводле перапісу насельніцтва было 9 209 944 чалавекі, што складае 7,3% ад агульнай колькасці насельніцтва краіны, што робіць яго другім па колькасці насельніцтва федэральным суб'ектам пасля штата Мексікі. Аднак, калі ўся сталічная вобласць Мехіка-Вэлі лічыцца найбуйнейшым горадам, яна дадае  жыхароў, што робіць яе самай вялікай гарадской агламерацыяй ў іспанамоўны свет і Амерыкі, а таксама восьмы [найбуйнейшая і самая густанаселеная агламерацыя ў свеце] ]. У 2019 годзе яе індэкс чалавечага развіцця склаў 0,837 ([Human Development Index#HDI рэйтынг, які робіць ПРААН|вельмі высокі рэйтынг ), першы суб'ект краіны паводле ІЧР.
## Примечания
;Комментарии
Альвальди

**Альвальди** — тайӧ Сатурнлӧн спутник. Сылӧн радиус — 2,5 км. Сатурнӧдз шӧр кост 21 953 200 км. Альвальди восьтіс Америкаса астроном Скотт Шеппард 2019 воын.
Уляшев Игорь Иванович

**Уляшев Игорь Иванович** (1967—2005) — коми литература туялысь.

## Олан туй
Игорь Уляшев чужӧма Коми АССР-ын Кулӧмдін районса Вӧльдін сиктын 1967-ӧд вося кӧч тӧлысь 6-ӧд лунӧ.

Сыктывкара канму университет помалӧм бӧрын велӧдӧма Вӧльдінса школаын коми кыв да литература. 1994—2001-ӧд воясӧ велӧдӧма Сыктывкар университетса финн-йӧгра факультетын коми фольклор да литература кафедраын.

Кулӧма 2005-ӧд воын.

## Туялӧм
Медводдза статьясӧ йӧзӧдӧма 1995-ӧд воын.

1999-ӧд воын дорйӧма «Типологические параллели волшебной сказки и романа коми» диссертация. Йӧзӧдӧма «Кад — образ — стиль» статья чукӧр (2003). 

## Туялан уджъяс
* Уляшев И.И. Типологические параллели волшебной сказки и романа коми: Автореф. дис. ... к.филол.н.: 10.01.02. — Сыктывкар, 1999. — 20 с.
* Уляшев И.И. Кад — Образ — Стиль. — Сыктывкар: КРИРОиПК, 2003. — 64 л.б.

## Ӧшмӧсъяс
* ''Полугрудов А.'' Велӧдысь да ёрт // Войвыв кодзув. — 2017. — 9 №. — Лб. 45.
* ''Лимерова В.А.'' И.И. Уляшевлӧн уджалан сер // Войвыв кодзув. — 2017. — 9 №. — Лб. 46–51.
* ''Уляшев О.'' Игор-вокӧ // Войвыв кодзув. — 2017. — 9 №. — Лб. 52–57.

## Ыстӧдъяс
Перепелица Яков Сергеевич

**Перепелица Яков Сергеевич** (1927—1990) — Комиысь шылад тэчысь, велӧдысь.

## Олан туй
Чужӧма 1927-ӧд вося йирым тӧлысь 13-ӧд лунӧ Украинаын Харьков обласьтысь Липет районса Весёлӧй сиктын. 1935-ӧд воын семьяыс вуджӧма овны Сыктывкарӧ батьыс ордӧ, кодӧс татчӧ ыстӧмаӧсь 1930-ӧд воын. 1942-ӧд воын помалӧма школаын 7 класс.

Шылада тӧдӧмлун босьтӧма медводз Сыктывкарса челядьлы шылада школаын (1940–1942), а сэсся Сыктывкарса шылада училишӧын (ӧні Коми Республикана искусствояс колледж) К. В. Козлов велӧдысь дорын баян класс серти. Композицияысь урок босьтӧма В. В. Микошолысь да В. В. Мореновлысь.

1942-ӧд вося ӧшым тӧлысьӧ Я. С. Перепелицаӧс босьтӧмаӧсь Концертно-эстраднӧй бюролӧн (ӧні Коми Республикаса филармония) штатӧ: медводз баянистлӧн отсасьысьӧн, а сэсся баянистӧн.

1944—1956-ӧд воясӧ уджалӧма Коми АССР-са сьылан да йӧктан каналан ансамбльын (ӧні Коми Республикаын В. Морозов нима «Асъя кыа» сьылан да йӧктан каналан ансамбль) — баянистӧн, концертмейстерӧн да хормейстерӧн.

1958—1979-ӧд воясӧ Я. С. Перепелица велӧдӧма Сыктывкарса шылада училишӧын. 1979—1990-ӧд воясӧ веськӧдлӧма Коми АССР-са шылад тэчысьяслӧн котырӧн.

Я. С. Перепелица вӧлӧма Коми АССР-са Вылыс Сӧветса депутатӧн квайтӧд созывын (1963—1966), СССР-са шылад тэчысьяслӧн котырын Шӧр ревизионнӧй комиссияӧ пырысьӧн (1979), Сыктывкар карса народнӧй депутатъяслӧн Сӧветӧ пырысьӧн, Коми АССР-са культура министерстволӧн коллегияӧ пырысьӧн.

Кулӧма 1990-ӧд вося сора тӧлысь 7-ӧд лунӧ.

## Шылад тэчӧм

## Ошканпасъяс
* Уджвывса Гӧрд дӧрапас орден (1971)
* РСФСР-са культураын нимӧдана уджалысь (1965)
* Коми АССР-са каналан премия босьтысь (1969)

## Ӧшмӧсъяс
* ''Чисталев П.'' Перепелица Яков Сергеевич // Республика Коми: энциклопедия: в 3-х т. — Сыктывкар, 1999. — Т. 2. — С. 423—424.
* *Герстле Н.* Композитор Перепелица Яков Сергеевич // Дыхание пармы: книга об искусстве и литературе народа коми. — Сыктывкар, 1991. — С. 269—271.
* Перепелица Яков Сергеевич // Коми Республикаса Вужвойтырлӧн небӧгаин

## Ыстӧдъяс
Марокко

**Марокко**, **Марокко Корольув** (Араб: المملكة المغربية, *Мамлакат ‎‎‎‎Магхрибия*; Aраб Марокко / Дарийа: لمملكة د لمغريب, *Мамлакат д Магхрибыа*; Tамазигхт: ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ, *Тагелдит н Имгзриб*), тайӧ му Африкаын.
Рочев Василий Васильевич

**Рочев Василий Васильевич** (1980) — лызьӧн коми котралысь, ставмирса чемпион, тӧвся Олимпиада (Турин, 2006) дырйи ыргӧн медаль шедӧдысь. Россияын лыжиӧн котралӧмысь спортса нимӧдана мастер.

Лыжиӧн котралысь семьяысь: батьыс — лызьӧн нималана коми котралысь, Олимпиадаса чемпион Василий Павлович Рочев, мамыс — тӧвся Олимпиадаын зысь медаль шедӧдысь Нина Петровна Рочева (Селютина), чой-вокыс да гӧтырыс, моньясыс сідзжӧ лыжиӧн котралысьяс. Тшӧкыдджыка шуӧны «томджык Василий Рочев».

## Олан туй
Василий Рочев чужӧма 1980-ӧд вося йирым тӧлысь 23-ӧд лунӧ Коми АССР-са Сыктывкарын. Помалӧма Сыктывкарын 38-ӧд №-а шӧр школа (1997), Россияса юстиция министерство бердын право да экономикаысь Рязаньса институт (2001).

## Семья
* Гӧтырыс — лызьӧн нималана котралысь, Олимпиадаса чемпион Чепалова Юлия Анатольевна. Быдтӧны вит челядьӧс: Олеся (2003), Васелина (2007), Василий (2012), Павел (2015), Алексей (03.02.2018).

## Вермӧмъяс
Медводз Василий пырӧдчӧма конькиӧн исласьӧмӧ. 1992-ӧд вося гожӧмын нималана бать-мамыс сійӧс сетӧмаӧсь **Олимпиада резерва челядьлы да томуловлы спорт школаӧ** А. П. Кузнецов тренер дорӧ, мӧд во вуджӧма Ф. П. Сметанин дорӧ.

1998-ӧд воын Сыктывкарын В. Рочев шедӧдӧма 2 да 3 местаяс юниоръяс пӧвстын ставроссияса чемпионатын. 2000-ӧд воын юниоръяслӧн ставмирса чемпионат дырйи лоӧма чемпионӧн (эстафета котӧртӧмын 4х10 км) да эзысь медаль шедӧдысьӧн (30 км классика стильӧн котӧртӧмын).

Некымын во чӧж вӧлӧма россияса лызьӧн котралысь мужичӧй командаын капитанӧн. Сы бӧрын, кыдзи командаысь муніс да кутіс асшӧра дасьтысьны аслас бать да тренер В. П. Рочевкӧд, сы кыдди капитанавны кутӧма Николай Панкратов.

### Россияса чемпионатъяс
* 2007-ӧд воын шедӧдӧма 1-дз места Россияса чемпионатын

### Ставмирса чемпионатъяс
* 2005-ӧд воын спринтын чемпион (Оберстдорф, Германия), эстафетаын бронза (Николай Панкратов, Евгений Дементьев да Николай Большаковкӧд).
* 2007-ӧд воын кыкысь шедӧдӧма мӧд места ставмирса чемпионатын (Япония, Саппоро): командаса спринт (Николай Мориловкӧд) да эстафета (Николай Панкратов, Александр Легков да Евгений Дементьевкӧд). Тренерӧн сэки вӧлӧма Юрий Викторович Бородавко. 

### Олимпиада ворсӧмъяс
* XIX-ӧд тӧвся Олимпиада ворсӧмъясын Солт-Лейк-Ситиын 2002-ӧд воын 30 км котӧртӧмын босьтӧма 15-ӧд места.
* XX-ӧд тӧвся Олимпиада ворсӧмъясын Туринын 2006-ӧд воын призёр: спринт-эстафета 6х1,4 км — 3-ӧд места (Иван Алыповкӧд); 15 км классика стильӧн — 4 места, эстафета 4х10 км — 6 места, спринт 1,4 км свободнӧй стильӧн — 11 места.

## Тренер удж
## Депутат
Вӧлӧма Сыктывкар карса сӧветын депутатӧн («Ӧтувъя Россия» ютырса список серти) (—2016).

## Ошканпасъяс

## Ӧшмӧсъяс
* Про Спорт11
* Коми Республикаса Вужвойтырлӧн небӧгаин

## Ыстӧдъяс
Истомин Михаил Фёдорович

**Истомин Михаил Фёдорович** (1821—1862) — коми кыв да асму туялысь, гижысь.

## Олан туй
Михаил Истомин чужӧма 1821-ӧд вося вӧльгым тӧлысь 1-ӧд лунӧ Кардор губерняын Мезень уезда Изьва сиктын (ӧні Коми республикаын).

Роч да коми кындзи тӧдӧма латин, грек да франсуз кывъяс. Помалӧма Кардорын духовнӧй училишӧ да семинария. Служитӧма Кардор губерняса управлениеын, «Кардор губерняса ведомосьтъяс» редакцияын. Бӧръя олан воясас вӧлӧма Кардор портса архивын начальникӧн.

Кулӧма 1862-ӧд вося ӧшым тӧлысь 7-ӧд лунӧ Кардорын.

## Туялан да гижан удж
Истомин М.Ф. пуктӧма тӧдчана пай коми культура тулӧмӧ.

1844-ӧд воын «Архангельские губернские ведомости» газетын медводдзаысь вӧлі йӧзӧдӧма сылысь кывбуръяссӧ: «Душа праведника», «Два путника», «Марк Ботцарис». Газетас сылӧн петавлӧмаӧсь и мукӧд гижӧд: «История и экономика Северного края», «О составе ижемско-зырянского народа», «Бой оленей в Ижме», «Описание реки Печоры», «Ковдозеро в бывшем Кольском уезде», «Первые известия англичан об Архангельском крае», «Соломбала в XVIII веке», «Соломбальская купеческая гавань», «Об источниках доходов Соломбальского селения» да мукӧд.

Йӧзӧдӧма 1848-ӧд воын «Кардор губерняса ведомосьтъясын» Яг морт йылысь предание. Тайӧ удж полулас дасьтісны Яг морт йылысь ассьыныс гижӧдъяссӧ коми гижысьяс Иван Куратов, Каллистрат Жаков, Михаил Лебедев. 

М.Ф. Истомин йӧзӧдлӧма кывбуръяс, коми кыв йылысь уджъяс, Н.В. Гоголь да Н.В. Кукольниклӧн пьесаяс подулын Кардорса театрын пуктӧм спектакльяс йылысь.

## Йӧзӧдӧм уджъяс

## Ӧшмӧсъяс
* ''Мартынов В.'' Истомин Михаил Фёдорович // Республика Коми: энциклопедия. Сыктывкар, 1999. — Т. 2. — С. 44—45.
* ''Костромина И.'' Краевед и поэт // Связь времен. Сыктывкар, 2000. — С. 152.
* ''Лимерова В. А.'' Певец Севера Михаил Фёдорович Истомин // Арт. 2012. — №1. — С. 78—89.
* Коми Республикаса Вужвойтырлӧн небӧгаин

## Ыстӧдъяс
Ивкучева Галина Николаевна

**Ивкучева Галина Николаевна** (1954) — коми гижысь.

## Олан туй
Галина Ивкучева чужӧма Удора районса Ёвкӧдж сиктувса Копты грездын 1954-ӧд вося сора тӧлысь 18-ӧд лунӧ. Помалӧма Важгортса шӧр школа (1972), Сыктывкарса культпросветучилишӧ (уджысь орӧдчытӧг), 2 №-а Сыктывкарса педучилишӧысь школаӧдзса юкӧн. Уджавлӧма челядь видзанінын кагульничаӧн да веськӧдлысьӧн. Кӧкъямыс во уджалӧма культура юкӧнын: вӧлӧма Путшкымдінса культура керкаын директорӧн, культоргӧн да художествоа веськӧдлысьӧн.

## Гижан удж
Гижны босьтчӧма важӧн нин, но йӧзӧдчӧ 2018-ӧд восянь. Гижӧ кывбуръяс да висьтъяс. Ёнджыка артмӧны серамбана висьтъяс. Аслас кывбуръяслы дасьтӧ шылад.

Гижӧдъясыс петавлісны «Эзысь ёльяс» да «Шондіа му» чукӧръясын, «Выль туйӧд» да «Коми му» газетъясын, «Чушканзі», «Йӧлӧга» да «Войвыв кодзув» журналъясын, «Рифмоград» роч сборникын.

Йӧзӧдӧма некымын небӧг: «Олам на…» (2020), «Борд пӧла каля» (2022) да «Бара на нюмъёвтліс сьӧлӧм» (2022). Ачыс рочӧдӧ висьтъяссӧ да йӧзӧдӧ. Роч кывйӧн петавлӧма «Такая разная жизнь» висьт чукӧр (2023).

## Небӧгъяс
### Комиӧн:
* *Ивкучева Г. Н.* «Олам на…» (2020.
* *Ивкучева Г. Н.* Борд пӧла каля: висьтъяс. 2022
* *Ивкучева Г. Н.* Бара на нюмъёвтліс сьӧлӧм: сборник рассказов. — М.: Издатель - Колганов Евгений Сергеевич, 2022. — 60 с.

### Рочӧн:
*Ивкучева Г. Н.* Такая разная жизнь. — М.: «Рифмоград», 2023.

## Ӧшмӧсъяс
* Культура да шойччан шӧрин

## Ыстӧдъяс
Канюков Виталий Изосимович

**Канюков Виталий Изосимович** (1928—1995) — перым коми гижысь,  журналист.

## Олан туй
Виталий Канюков чужӧма 1928-ӧд вося урасьӧм тӧлысь 1-ӧд лунӧ Перым-Коми кытшын Кудымкар районса) Белоёв сиктын. 

Сизим класс помалӧм бӧрын уджалӧма «Большевик» колхозын. Айму вӧсна Ыджыд тыш дырйи вӧлӧма сиктас комсомол котырса секретарӧн. Котыртӧ том йӧзлы тышкасьӧм кежлӧ дасьтысян курсъяс. Регыд мысти сійӧс бӧрйӧны Белоев районса физкультура да спорт комитетса веськӧдлысьӧн. Армияӧ мунтӧдз уджалӧма партияса райкомын.

1959-ӧд восянь уджалӧ Белоев районса «Красная нива» газетын. Водзӧ зільӧ «По ленинскому пути» кытшса газетын да радиоын. 

Кулӧма 1995-ӧд воын.

## Гижан удж
В. И. Канюков босьтчӧма гижны поэт Николай Поповкӧд паныдасьлӧм бӧрын. Сылӧн вӧзйӧм серти кутчысьӧма прозаӧ.

1949-ӧд воын «Миян крайын» литературно-художественнӧй чукӧрын петӧма сылӧн медводдза очеркыс. Сэсся гижӧдъясыс петавлісны газетъясын да гижӧд чукӧръясын.

1994-ӧд воын йӧзӧдӧма «Чарӧтӧм пу» небӧг, кытчӧ пырӧма 40 сайӧ висьт.

## Небӧгъяс
* Чарӧтӧм пу. 1994. 

## Ӧшмӧсъяс

## Ыстӧдъяс
S/2018 J4

**S/2018 J4** — тайӧ Юпитерлӧн спутник. Сылӧн радиус — 1 км. Юпитерӧдз шӧр кост 16 328 500 км. S/2018 J4 восьтісны Скотт Шеппард да мӧд астрономъяс 2018 воын.
Тибесаса Максимиллян

**Тибесаса Максимиллян** (; 274—295, Тибеса, Рим Империя) — кристослӧн вежа ай. Фабий Витторлӧн пиыс. Сійӧ нинӧм повтӧг вӧлі висьталӧ аслас Кристослы эскӧм йылысь да эз кӧсйыв Римса ожӧ (армияӧ) мунны, та вӧсна сійӧс и виисны. Максимиллянӧс пыдди пуктӧны Католик, Лютэран да Ортодоксия (Правӧславия) вичкоын. Вошйӧдан лун — рака тӧлысся 12-ӧд. Кутшӧмсюрӧ вичкоясын Максимиллян лоö вежа енэжса дорйысьӧн налы, кодъяс оз аслас видзӧдлас серти мунны ожӧ.

## Олантуй
Максимиллян чужис 274-ӧд воын Тибеса карын, Рим Империяӧн мырдйӧм асыввыв Нумидияын (Ӧні тайӧ асыввыв Алжир, войвыв Априка). Сылӧн айыс, Фабий Виттор, вӧліс Римса салдатӧн (тышкасьысьӧн), код вуджис Кристослы эскӧмӧ. 21 арӧсын Максимиллянӧс вӧлі колӧ Рим Империяса ожӧ босьтны. 

Диоклентиан Римын каналiгӧн, 295-ӧд вося рака тӧлысся 12-ӧд лунын Максимиллянлы вӧлі колӧ лоны рекрутӧн, но сійӧ эз кӧсйыв да тайӧ лӧг петкӧдіс Априкаса проконсуллысь, Касий Дионлысь, да ыджыд римсаяслысь. Проконсулкӧд сёрнитӧмын Максимиллян шуис, мый Кристослы эскысь оз вермыны вины сы паныд мунысьöс, эскысьлы колӧ радейтны (мусавны) ассьыс вöрöгсö, öд тадзи велöдö сылöн эскöмлуныс. Максимиллян эз эновтчы аслас видзӧдласысь. Кор проконсул кутіс виӧмӧн повзьöдчыны, Максимиллян вочавидзис, мый кристосӧ эскӧм понда сiйӧ оз пов кулӧмысь. Максимиллян сулалiс вензьöм-лёксьöм да тыш паныд. 

Сылӧн кывъяс вӧсна Максимиллянлысь юр керыштісны. Сылӧн шойсӧ гуалісны Вежа Киприанкӧд орччӧн Картажын (Карфагенын).

Максимиллян вылын ёрд йылысь гижöма "Вежа Максимиллян йылысь акт"-ын, кодӧс йӧзӧдіс манак-туялысь, Тэодор Руинарт, 1689-ӧд воын Оксвордын. 

## Видзӧдӧй тшӧтш
* Ыджыд дзескӧдӧм
* Диоклентиан
* Римса ож

## Ыстӧдъяс
S/2011 J3

**S/2011 J3** — тайӧ Юпитерлӧн спутник. Сылӧн радиус — 1,5км. Юпитерӧдз шӧр кост 11 197 170 км. S/2011 J3 восьтісны Скотт Шеппард да мӧд астрономъяс 2011 воын.
S/2016 J4

**S/2016 J 4** — тайӧ Юпитерлӧн спутник. Сылӧн ыджда — 1 км. Юпитерӧдз шӧр кост 23 664 140 км. Спутник восьтіс Америкаса астроном Скотт Шеппард 2016 воын.
S/2003 J24

**S/2003 J 24** — тайӧ Юпитерлӧн спутник. Сылӧн радиус — 1,5 км. Юпитерӧдз шӧр кост 23 088 000 км. Спутник восьтіс Америкаса астроном Скотт Шеппард 2003 воын.
S/2016 J3

**S/2016 J 3** — тайӧ Юпитерлӧн спутник. Сылӧн ыджда — 2 км. Юпитерӧдз шӧр кост 22 213 530 км. Спутник восьтіс Америкаса астроном Скотт Шеппард 2016 воын.
Троича субӧт

**Троича субӧт** () — Троича лунводзса субӧтасӧ шуӧны кодрасян лунӧн, рӧдитель лунӧн.

## Эскӧмъяс
Медводз казьтылӧны кулӧмаясӧс гортын. Асывнас пачысь пӧсь нянь петас да чегӧны шӧри – вошйӧдӧны рӧдительясӧс, лыддьӧдлöны нимнаныс: заводитӧны медся матыссаяссяньыс либӧ сӧмын на неважӧн кулӧм рӧдвужсянь. Шойна вылӧ мунӧны луншӧр гӧгöр. Гу дорӧ матыстчигӧн шыӧдчӧны кулӧма дорӧ ним-вичӧн, копыртчӧны кок улас и юрладорас, кутчысьлӧны крестӧ. Вайӧм сёянсӧ тэчӧны веськыда гу вылӧ либӧ пӧвйысь вӧчӧм гу вевт вылӧ, мукӧдыс – орччӧн вӧчӧм пызан вылӧ. Мичмӧдӧны гуяссӧ кыдз пу росъясӧн. Йӧз костын висьталӧны, мый гу вылын колӧ ёна сёйны и гӧститӧдны став кулӧмасӧ.

Уналаын Сӧвет кадсянь шойна вылӧ кутісны ветлӧдлыны Троича лунӧ. Бӧръя воясӧ позьӧ казявны, мый гуяс вылӧ ветлӧдлӧны и субӧтанас, и шойччан луннас.

Шойна вывсянь локтігӧн чегъявлӧны кыдз пу росъяс, мукӧдлаас керыштӧны дзоляник кыдз пуяс.

## Ӧшмӧс
* Коми календар. 2009 во / Лӧсьӧдіс *Ӧльӧш Рассыхаев*. — Сыктывкар, 2008.
Азербайджан Маршыс

**Азербайджан республикалӧн кып: «Азербайджан Маршыс»** () — тайӧ демократическӧй правовӧй канмулӧн, национальнӧй культуралысь традицияяс видзӧмлӧн, сылӧн уна национальносьтя войтыр ӧтувъялунлӧн символ.

Кып вынсьӧдӧма 1992 вося ода-кора тӧлысь 27 лунӧ Азербайджан Республикалӧн оланпасӧн.

## Кыплӧн кывъяс

## Ыстӧдъяс
Уляшев Александр Егорович

**Уляшев Александр Егорович** (1956) — коми сьылысь, шылад тэчысь, гижысь.

## Олан туй
Александр Уляшев чужӧма 1956-ӧд вося сора тӧлысь 30-ӧд лунӧ Помӧсдін районса (ӧні Кулӧмдін район) Скӧрӧдум сиктын. Чужан сиктас помалӧма 8 класса школа. Уджавлӧма культура керкаын.
 
## Сьылӧм
Дасьтӧма 100 коми сьыланкывлы шылад, сы мында кымын жӧ кывбур. Гижны шыладсӧ босьтчывлӧма [1974-ӧд во]ын. Меднималан сьыланкывъясысь: «Коми муӧй», «Сьӧлӧмӧй бӧрдӧ и сьылӧ», «Шондiӧй дай, меным петысьӧй».

Котыртӧма да веськӧдлӧма эстраднӧй сьыланкывъяслӧн **Юрган** ансамбльӧн. 

## Ошканпасъяс
* Коми Республикаса культураын нимӧдана уджалысь (1994)

## Öшмöсъяс
* Кулӧмдінса овмӧдчӧминъяслӧн небӧгаин сайт
* Коми муӧй, став сьӧлӧмӧн ме тэкӧд!: Литературнӧй памятка / Сост. *Ю. Н. Королева*. — Кулӧмдін, 2021. — 16 л.б. 
* *Уляшев А. Е.* Прометейсянь Юрганӧдз. И абу сӧмын... // Войвыв кодзув. — 2018. — 10-ӧд №.

## Ыстӧдъяс
Терюков Александр Иванович

**Терюков Александр Иванович** (1948) — коми туялысь-этнограф.

## Олан туй
Александр Терюков чужӧма 1948-ӧд вося моз тӧлысь 6-ӧд лунӧ Удора районса Кослан сиктын. 1975-ӧд воын помалӧма Ленинградса канму университет. Сэксянь олӧ да уджалӧ Ленинградын (Петыркарын) Пётр Великӧй нима Рочму наукаяс академияса антропология да этнография музейын (Кунсткамера). Веськӧдлӧма Европаса рочму да асыввыв славяналӧн этнография отделӧн.

## Туялан удж
Туялӧ коми да финн-йӧгра войтырлысь этнография. 1990-ӧд воын дорйӧ история наукаяяса кандидат ним вылӧ диссертация, темаыс — «Похоронно-поминальная обрядность коми-зырян: вторая половина XIX — начало XX вв.». 
 
## Небӧгъяс
* *Терюков А. И.* История этнографического изучения народов коми / МАЭ РАН. — СПб.: Изд-во «Лема», 2011. — 514 с.
* По следам первой Камчатской экспедиции В. Беринга / Автор-составитель *А. И. Терюков*; МЧС РФ. Союз спасателей России. — СПб., 2012. — 192 с.
* Уральская языковая семья: народы, регионы и страны. Этнополитический справочник. Коллективная монография. — Москва: Директ-Медиа, 2014. (Авторский коллектив: Васильева О., Воронцов В., Габдрафиков И., Дёмина А., Жеребцов И., Котылев А., Матвеев Г., Мартыненко А., Миронова Н., Садохин А., Соколовский С., Сурво А., Сурво В., Терюков А., Цыпанов Е., Шабаев Ю., Шабаева Н., Шарапов В., Шаров В., Шилов Н.)
* Уральская языковая семья: народы, регионы и страны. Этнополитический справочник. 2-ое изд., испр. и дополн. Коллективная монография. — Берлин-Москва: Директ-Медиа, 2015. 692 с. (Авторский коллектив: Васильева О., Воронцов В., Габдрафиков И., Дёмина А., Жеребцов И., Котылев А., Матвеев Г., Мартыненко А., Миронова Н., Садохин А., Соколовский С., Сурво А., Сурво В., Терюков А., Цыпанов Е., Шабаев Ю., Шабаева Н., Шарапов В., Шаров В., Шилов Н.)
* *Терюков А. И.* История этнографического изучения традиционной культуры коми. Учеб. пос. — Сыктывкар: Сыктывкарский гос. ун-т, 2006. — С. 5—56. (Соавтор — ''В. А. Семенов'', ''В. Э. Шарапов'').

## Общественнӧй удж
1992-ӧд восянь весьӧдлӧ «Неватас» коми землячествоӧн.

## Ошканпасъяс
* Рочмуса президентлӧн Аттьӧалӧм
* Коми Республикаса нимӧдана уджалысь.

## Ӧшмӧсъяс
* ''Романова П.'' Александр Терюков. Человек из Кунсткамеры // «Регион» журнал (2020.04.03-ӧд лун; рочӧн
* Терюков А.И. // Кунсткамера (рочӧн)

## Ыстӧдъяс
Шарапов Валерий Энгельсович

**Шарапов Валерий Энгельсович** (1964) — коми войтырлысь оласног туялысь, история наукаясса кандидат.

## Олан туй
Валерий Шарапов чужӧма 1964-ӧд вося моз тӧлысь 18-ӧд лунӧ Перым обласьтса Кунгур карын. 1982—1989-ӧд воясӧ велӧдчӧма Сыктывкарса канму университетлӧн история факультетын. 1989-ӧд восянь уджалӧ Коми наука шӧринса Кыв, литература да история институтын: этнография да фольклор юкӧдын, сэсся этнография секторын. 1996-ӧд воын помалӧма «Этнография, этнология, антропология» специальносьт серти аспирантура. 
 
## Туялан удж
Туясын уджлӧн нырвизьяс — коми да обдорса йӧгралӧн олӧм вылӧ важся видзӧдлас, семьяпытшса обрядносьт, йӧзкостса художествоа традицияяс, этносемиотика, финн-йӧгра войтырлӧн аскылӧм.

1989-ӧд восянь ветлӧдлӧма фольклорно-этнографическӧй экспедицияясӧ Коми муӧ, Перым крайӧ, Карелияӧ, Кардор, Ленинград да Тюмень обласьтъясӧ. 

Йӧзӧдӧма 200 сайӧ туясян удж. Мукӧд туялыськӧд ӧтвыв дасьтӧма некымын туясян да популярнӧй монография, велӧдан небӧг, энциклопедия да историко-культурнӧй атлас. 

2000-ӧд восянь пырӧ  Коми Республикаса Веськӧдлан котырлӧн йӧзкостса художествоа промыселъяс серти художественно-экспертнӧй сӧветӧ, 2011-ӧдсянь — абу материальнӧй культурнӧй наследие серти комиссияӧ.
 
## Небӧгъяс
* Традиционная культура народа коми. Этнографические очерки / Отв. ред. и сост. ''Н. Д. Конаков''. — Сыктывкар, 1994. — 272 с. (мукӧдкӧд ӧтвылысь)
* *Шарапов В. Э.* Богородичные праздники у современных коми / Серия препринтов «Научные доклады» Коми НЦ УрО РАН. — Сыктывкар, 1995. — Вып. 359. — 30 с.
* ''Несанелис Д. А.'', *Шарапов В. Э.* Тема смерти в традиционных детских играх / Серия препринтов «Научные доклады» Коми НЦ УрО РАН. — Сыктывкар, 1995. — Вып. 356. — 24 с.
* Историко-культурный атлас Республики Коми / Науч. рук. и сост. ''Э. А. Савельева''. — Москва: Дрофа; ДиК, 1997. — 384 с. (мукӧдкӧд ӧтвылысь)
* Мифология Коми / ''Конаков Н. Д.'', ''Власов А. Н.'', ''Ильина И. В.'', ''Лимеров П. Ф.'', ''Уляшев О. И.'', ''Шабаев Ю. П.'', *Шарапов В. Э.*]]; науч. ред. *В. В. Напольских*. — Москва — Сыктывкар: ДИК, 1999. — 480 с.
* *Коцюбанская О. М.*, *Рассыхаев А. Н.*, *Шарапов В. Э.* Очерки по традиционной культуре ижемских коми Ненецкого автономного округа. — Сыктывкар: Коми республиканская типография, 2024. — 208 с.

## Ошканпасъяс
* Наука юкӧнын Коми Республикаса канму премия босьтысь — «Мифология коми» энциклопедияысь (мукӧд авторъяскӧд ӧтвылысь) (2000)
* Коми Республикаса Почёта грамота (2024) 

## Ӧшмӧсъяс
* В.Э. Шараповлӧн туясян удж йылысь Кыв, литература да история институт сайтын (рочӧн)

## Ыстӧдъяс