open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ż

**Żż** — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ поляк, кашуб да мальта кывъясын.

Мукӧддырйи поляк кывйын **Ż** пыдди гижӧны Ƶ.

## Шуанног

**поляк** — [ʐ] либӧ [ʂ]

**кашуб** — [ʒ]

**мальта** — [z]
Ƶ

**Ƶƶ** — латин анбурлӧн шыпас, бергаліс 1920—1940-ӧд воясӧ азербайджан, тотара, башкир, уйгур. узбек, таджик, саха, тыва, монгол, карел кывъясын. 

1932—1936 воясӧ **Ƶ** вӧдитчисны латин коми анбурын (ӧні **Ж**). 1934—1937 воясӧ шыпас бергаліс кильдин саами кывйын, а 1936—1937 ижора кывйын.

Сідзжӧ шыпас бергалӧ чечен латин анбурын.

Мукӧддырйи **Ƶ** гижӧны поляк кывйын Ż пыдди.

## Шуанног

**тотара** — [ʒ]

**узбек** — [ʒ]

**саха** — [ʒ]

**монгол** — [d͡ʒ]

**таджик** — [ʒ]

**чечен** — [ʒ]

**карел** — [ʒ]
Ź

**Źź** — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ поляк, улыс сорб, беларус (латин анбурын), черногор кывъясын.

## Шуанног

**поляк** — [ʑ]

**улыс сорб** — [ʑ]

**беларус** — [zʲ]
Ń

**Ńń** — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ поляк, улыс сорб, беларус (латин анбурын), кашуб кывъясын. Шуанног — [ɲ]. Сидзжӧ **Ń** вӧдитчӧны юлев саами кывйын [ŋ] шы пасйӧм пыдди.
Ć

**Ćć** — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ поляк, вылыс сорб, улыс сорб, хорват, серб (латин анбурын), словен (ас нимъясын), беларус (латин анбурын) кывъясын.

## Шуанног

**поляк** — [t͡ɕ]

**вылыс сорб** — [ʧ]

**улыс сорб** — [ʧ]

**хорват** — [ʨ]

## Видзӧдӧй тшӧтш

С́
Ŭ

**Ŭŭ** — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ эсперанто, джарай да беларус (латин анбурын) кывъясын.

## Шуанног

**эсперанто** — [u̯] либӧ [w]

**джарай** — [u]

**беларус** — [u̯]
Ĺ

**Ĺĺ** — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ словак анбурын. Шуанног — [l̩ː].
Ŕ

**Ŕŕ** — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ словак, улыс сорб да брауи кывъясын.

Важӧн эускара кывйын **ŕ**  гижисны **rr** пыдди.

## Шуанног

**словак** — [r̩ː]

**улыс сорб** — [rʲ]

**брауи** — [ɽ]
Ƒ

**Ƒƒ** — латин анбурлӧн шипас, бергалӧ эве кывйын. Шуанног — [ɸ].
Ĝ

**Ĝĝ** — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ эсперанто кывйын. Шуанног — [d͡ʒ] либӧ [d͡ʐ]. Сідзжӧ **Ĝ** вӧдитчӧны алеут кывйын [ʁ] шы пасйӧм пыдди.
Û

**Ûû** — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ франсуз, фурлан, африкаанс, кӧмри, турок, курд кывъясын. Мукӧддырйи **Û** вӧдитчӧны синдарин да кхуздул кывъяслӧн латин транслитерацияын.

## Шуанног

**фурлан** — [uː]

**кӧмри** — [ɨː] либӧ [iː]

**курд** — [ʉ]
Ʋ

**[[Ʋ|Ʋʋ]]** — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ эве кывйын. 1931—1955 воясӧ шыпас вӧдитчисны шона анбурын. Шуанног — [β].
Ò

**Òò** — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ итальян, каталан, окситан, ломбард, гаити креол, шотландса, кӧмри, кашуб, въет кывъясын.

## Шуанног

**кашуб** — [wɛ]

**окситан** — [ɔ]

**ломбард** — [ɔ]

**гаити креол** — [ɔ]

**кӧмри** — [ɔ]

**шотландса** — [ɔː]
À

**Àà** — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ франсуз, окситан, галис, португал, итальян, гаити креол, шотландса, кӧмри, въет кывъясын. Англичан анбурын **À** мукӧддырйи гижӧны пыртӧм кывъясын да ас нимъясын.
Ù

**Ùù** — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ франсуз, итальян, шотландса, кашуб, въет кывъясын.

## Шуанног

**кашуб** — [wu], [wʉ]

**шотландса** — [uː]
Ì

**Ìì** — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ итальян, шотландса, кӧмри, въет, на'ви кывъясын.
È

**Èè** — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ итальян, каталан, окситан, шотландса, въет кывъясын. Шуанног — [ɛ]. Англичан анбурын **È** мукӧддырйи гижӧны пыртӧм кывъясын да ас нимъясын, а сідзжӧ кывбуръясын.
Ỳ

**Ỳỳ** — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ кӧмри да въет кывъясйын. Сидзжӧ **Ỳ** вӧдитчӧны тимбира кывйын Бразилияын.
Финикия кыв

**Финикия кыв** (𐤃𐤁𐤓𐤉𐤌 𐤊𐤍𐤏𐤍𐤉𐤌 *dabarīm Kanaʿanīm*) — тайӧ бырӧм семит кыв, кутшӧмӧн сёрнитісны V нэмӧдз Шӧрму саридз доръяс вылын.

## Финикия анбур

## Ыстӧгъяс
* Aegean шрифт
* Quivira шрифт
* Noto Sans Phoenician шрифт
* J. Friedrich – W. Röllig (1999). Phönizisch-punische Grammatik (III ed., neu bearbeitet von M.G. Amadasi Guzzo unter Mitarbeit von W.R. Meyer)
* Шифман И. Ш. Финикийский язык. — М.: Издательство восточной литературы, 1963. — 68 с. — (Языки зарубежного Востока и Африки).
Этруск кыв

**Этруск кыв** — тайӧ войвыв Италияын бырӧм кыв (олӧма 180 воӧдз м.э.). Анбур — важ итал.

## Этруск анбур

## Лыдакывъяс

:1 - θu
:2 - zal
:3 - ci
:4 - śa
:5 - maχ
:6 - huθ
:7 - semϕ
:8 - cezp
:9 - nurϕ
:10 - śar

## Ыстӧгъяс

* Quivira, Важ итал шрифт
* Noto Sans Old Italic, Важ итал шрифт
* Etruscan News Online
* Etruscan News back issues
* Etruscology at Its Best
* The Etruscan Language
* Etruscan Vocabulary, a vocabulary organized by topic by Dieter H. Steinbauer, in English.
* Paleoglot: Online Etruscan-English dictionary; summary of Etruscan grammar
* ''A Tentative Etymological Glossary of Etruscan''
Ċ

**Ċċ** — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ мальта кывйын. Шуанног  — [t͡ʃ]. Важӧн **ċ** вӧдитчисны ирландса кывйын (ӧні **ch**, шуанног  — [x] либӧ [ç]). Сідзжӧ шыпас бергалӧ чечен латин анбурын [tsʼ] шы пасйӧм пыдди.
Ġ

**Ġġ** — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ мальта кывйын. Шуанног  — [d͡ʒ]. Важӧн **ġ** вӧдитчисны ирландса кывйын (ӧні **gh**, шуанног  — [ɣ] либӧ [j]). Сідзжӧ шыпас бергалӧ чечен латин анбурын [ʁ] шы пасйӧм пыдди.
Чувьюров Василий Николаевич

**Чувьюров Василий Николаевич** (**Кузнец Вась**; 1938—2019) — коми шылад тэчысь. Чойыс, Чувьюрова Лидия Даниловна, сідзжӧ тӧдса кыдзи шылад тэчысь.

## Олан туй
Чужӧма 1938-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 7-ӧд лунӧ Коми АССР-ысь Кулӧмдін районса Дереваннӧй сиктын. Батьыс вӧлӧма дорччысьӧн (кузьнечӧн), та вӧсна сійӧс кутісны шуны Кузнеч Васьӧн. Мамыс вӧлӧма мӧс лысьтысьӧн, семьяас быдмӧма 4 кага: 2 вок да 2 чой.

7 класс помалӧм бӧрын, кор сылы вӧлӧма 15 арӧс, сійӧс муртса абу лыйлӧмаӧсь сыысь, мый гижӧма И.В. Сталинлы письмӧ да дорйӧма ассьыс ёртсӧ, кодӧс лыйлӧмаӧсь. Отсалӧма сійӧ, мый мӧдӧдчӧма велӧдчыны ФЗУ-ӧ (Фабрика-завод училишӧ). Кочегаритӧма. Ленинградса экспедиция котыркӧд вуджӧма Урал гӧраяс, велӧдчӧма Ташкентын.

Армия бӧрын комсомол путёвка серти уджалӧма Казахстанын: кыпӧдӧма эжа му, нёль во комбайнёралӧма Казахстанын Кустанай обласьтса Карабалык районын. Уджавлӧма Челябинскын механическӧй заводын дорччысьӧн.

Сыктывкарӧ воӧм бӧрын пырӧма велӧдчыны Культпросветучилишӧ (ӧні — В.Т. Чисталёв нима Коми Республикаса культура колледж), кытысь во велӧдчӧм бӧрын вӧтлӧмаӧсь со татшӧм кывъясӧн: «низкий идейный уровень творчества и идеологически вредные песни». Ас пыдди велӧдчыны вайӧма  Лидия чойсӧ.

Чужанінас, Кулӧмдін районса Дереваннӧй сиктӧ, воӧм бӧрын уджалӧма совхозын бригадирӧн: кыпӧдӧма картаяс.

Кулӧма 2019-ӧд вося кӧч тӧлысь 26-ӧд лунӧ.

## Шылад тэчӧм
Аслас олӧмын гижӧма 400 сайӧ сьыланкыв, на лыдын ветымыныс рочӧн. Паськыда нималӧны татшӧм сьыланкывъяс, кыдзи «Август тӧлысь» (кывъясыс А.П. Мишариналӧн), «Эжваса вальс» (кывъясыс С.А. Поповлӧн), «Козин» (кывъясыс В.Л. Бабинлӧн), и с.в.

Ачыс гижӧ жӧ кывбуръяс да на дорӧ сьыланкывъяс: «Эжва вылын», «Вӧрын ветлӧ ош», «Коми танго» и с.в.

Василий Чувьюров вӧлі «Василей» республикаса гаж котыртысьяс лыдын.

Уна во чужан сиктас веськӧдлӧ «Коми аньяс» сьылан котырӧн, коді босьтлӧма унасикас награда.

## Наградаяс
* Коми Республикаса культураын нимӧдана уджалысь
* Коми Республикаса Веськӧдлан котырлысь премия босьтысь
* «Коми Республикалы бур нога службаысь» торъялана пас

## Ӧшмӧсъяс
* Календарь знаменательных и памятных дат Республики Коми на 2013 год / Сост. В.Н. Казаринова; Национальная библиотека РК. — Сыктывкар, 2012. — 147 с.
* *Демидов, В.* Семь нот в деревенской тишине // Красное знамя, 2007, 15 мая.
* *Чувьюров В.Н.* Сьыланкывлӧн мелі шы ... / В. Каракчиевкӧд сёрни // Коми му, 2002, йирым 3 лун.
* *Чувьюров В.Н.* Мыйысь долыд композиторлы / И. Белыхкӧд сёрни // Йӧлӧга, 2001, 46 №. 
* ''Лодыгин В.Г.'' «Сьӧлӧмӧй бара на вӧрзис» // Коми му, 1995, тӧвшӧр 12 лун.

## Ыстӧдъяс
M̦

**M̦m̦** — латин анбурлӧн шыпас. 1931—1937 воясӧ **M̦** вӧдитчисны яран анбурын. 1934—1937 воясӧ шыпас бергаліс кильдин саами кывйын. Шуанног — [mʲ].
C̦

**C̦c̦** — латин анбурлӧн шыпас. 1931—1937 воясӧ **C̦** вӧдитчисны яран анбурын. Шуанног — [t͡sʲ]. 1928 воӧ шыпас бергаліс сідзжӧ латгал кыв йылысь ӧти небӧгын.

## Видзӧдӧй тшӧтш

Латин Ç

Кирилл Ҫ
P̦

**P̦p̦** — латин анбурлӧн шыпас. 1931—1937 воясӧ **P̦** вӧдитчисны яран анбурын. Шуанног — [pʲ].
D̦

**D̦d̦** — латин анбурлӧн шыпас. 1931—1937 воясӧ **D̦** вӧдитчисны яран анбурын. Шуанног — [dʲ].

Шыпас бергалӧ лив кывйын [ɟ] шы пасйӧм пыдди.

Сідзжӧ **D̦** вӧдитчисны XIX нэмӧ румын анбурын [z] либӧ [d͡z] шы пасйӧм пыдди.
Ꜧ

**Ꜧꜧ** (**heng**) — латин анбурлӧн шыпас. 1931—1937 воясӧ **ꜧ** вӧдитчисны яран анбурын (ӧні ʼ либӧ ˮ). 
1930-ӧд воясӧ шыпас бергаліс галгай да нивх кывъясын. 

Важӧн шыпас вӧдитчисны кыв туялысьяс майя кывъяслӧн транскрипцияын. Мукӧддырйи **ꜧ** бергалӧ сідзжӧ тат анбурын.

## Видзӧдӧй тшӧтш

Ӈ
Ꜫ

**Ꜫꜫ** (**tresillo**, исп. *ичӧт куим*) — латин анбурлӧн шыпас. XVI нэмӧ **Ꜫ** вӧдитчисны майя кывъясын (пример вылӧ, киче). Шуанног — [qʼ]. 

*Тресильо* лӧсьӧдіс францискан манак Алонсо де ла Парра.
Ꜭ

**Ꜭꜭ** (**cuatrillo**, исп. *ичӧт нёль*) — латин анбурлӧн шыпас. XVI нэмӧ **Ꜭ** вӧдитчисны майя кывъясын (пример вылӧ, киче). Шуанног — [kʼ]. 

*Кватрильо* лӧсьӧдіс францискан манак Алонсо де ла Парра.
Ꜩ

**Ꜩꜩ** — латин анбурлӧн шыпас. XVIII нэмӧ **Ꜩ** вӧдитчисны майя кывъясын (пример вылӧ, киче). Шуанног — [t͡s]. 

Шыпас лӧсьӧдіс доминикан манак Франциско Хименес.

Немеч кывйын ꜩ мукӧддырйи гижӧны tz пыдди.
Ꜣ

**Ꜣ<span style="display: inline-block; transform: translateY(0.135em)">ꜣ</span>** (**египтология алеф**) — латин анбурлӧн шыпас. **Ꜣ** вӧдитчӧны кыв туялысьяс египет кывлӧн транскрипцияын. Шуанног — [ʔ].
Ꜥ

**Ꜥꜥ** (**египтология айн**) — латин анбурлӧн шыпас. **Ꜥ** вӧдитчӧны кыв туялысьяс египет кывлӧн транскрипцияын. Шуанног — [ʕ].
Ꞌ

**Ꞌꞌ** (**saltillo**, исп. *ичӧт кольӧм*) — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ ӧткымын америкаса (медся Мексикаын), африкаса, асыв-лун азияса да океанияса кывъясын. Шуанног — [ʔ].
Ⱬ

**Ⱬⱬ** — латин анбурлӧн шыпас, 1965—1982 воясӧ бергаліс уйгур кывйын [ʒ] шы пасйӧм пыдди (пыртӧм кывъясын). 1932—1936 воясӧ **Ⱬ** вӧдитчисны латин коми анбурын (ӧні **Зь**).
Ꞑ

**Ꞑꞑ** — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ тотара да чечен латин анбуръясын. 1930-ӧд воясӧ шыпас бергаліс уна, медся тюрк кывъясын ССРСын. Шуанног — [ŋ].

1932—1936 воясӧ **Ꞑ** вӧдитчисны латин коми анбурын (ӧні **Нь**).
Ⱨ

**Ⱨⱨ** — латин анбурлӧн шыпас, 1965—1982 воясӧ бергаліс уйгур кывйын [h] шы пасйӧм пыдди

## Видзӧдӧй тшӧтш

Ң
Ветошкин Александр Анатольевич

**Ветошкин Александр Анатольевич** (1972) — коми артист, Коми Республикаса нимйӧза артист, Россияса нимӧдана артист.

## Олан туй
Александр Ветошкин чужӧма 1972-ӧд вося йирым тӧлысь 17-ӧд лунӧ Сыктывкарын. 

1992-ӧд восянь уджалӧ Коми Республикаса вужвойтырлӧн шылада-драмаа театрын: «Парма» фольклорно-этнографическӧй ансамбльын сьылысь, театрын артист-вокалист, артист-инструменталист да ворсысь.

Помалӧма Сыктывкарын искусствояс училишӧ «драмтеатрса артист» специальносьт серти, Ярославльса канму институт «драмаса театр да кино артист» специальсноьт серти (2006).

## Театрын ворсысь
Коми республикаса вужвойтырлӧн шылада-драмаа театрын ворсӧ медводдза лунъяссяньыс. Некымын спектакль кежлӧ дасьтӧма шылад.

Медшӧр рольяс:
* **Алексей** («Эзысь шабді»)
* **Макар Васька** («Макар Васька — сиктса зон»)
* **Карп Жуков** («Ар — гӧтрасян кад»)
* **Митя** («Гожся вой, муслун дой»)
* **Лёня** («Но-о, биа бордаяс»!)
* **Исаков** («Олӧмын бужӧдъяс»)
* **Савӧ** («Му югыдӧй менам»)
* **Ботан Иван** («Коркӧ муса, коркӧ абу»)
* **Рюрик Казаринов** («Пармаын вошӧм БТР»)
* **Михаил Степанович** («Гӧтрась, пиӧ, гӧтрась»)
* **кoреннэй мойдысь** («Ясӧвӧй»)
* **Кӧин** («Ручильӧй да Кӧчильӧй»)
* **Прокопий** («Прoщай, любовь?!»)

## Мукӧд тор
Александр Ветошкин тӧдса кыдзи коми йӧзкостса шылада инструментъяс вӧчалысь. Пырӧ Коми Республикаса мастеръяс котырӧ.

## Наградаяс
* «Коми Республикаса нимӧдана артист» ним (2007)
* «Коми Республикаса нимйӧза артист» ним (2017.01.23 лунӧ) («культура да искусство юкӧнын торъя заслугаясысь») 
* «Эзысь шабді» спектакльысь Театрса искусство да драматургия юкӧнын В.А. Савин нима Коми Республикаса канму премия босьтысь (1999)
* «Зарни кодзув» С. Ермолин нима премия босьтысь
* Фольклор театръяслӧн «Русский остров» войтыркостса фестивальын (Москва) «Эзысь шабді» спектакльын Ӧльӧш роль ворсӧмысь «Мужичӧйлӧн медбур роль» нимпасын диплом босьтысь
* Коми Республикаса Веськӧдлан котырлӧн премия босьтысь «Ясӧвӧй» спектакльысь (2012)
* Коми Республикаса Почёта грамота (2002)
* «Коми Республикалы 90 во» Почёта пас (2012)
* Россияса нимӧдана артист (2023) (Россияса президентлӧн 797-№а Указ, 23.10.2023)

## Ӧшмӧсъяс
* Коми республикаса вужвойтырлӧн шылада-драмаа театрлӧн сайтын Александр Ветошкин йылысь (рочӧн)
* Коми Республикаса вужвойтырлӧн шылада-драмаа театрлӧн сайтын А. А. Ветошкин йылысь (рочӧн)

## Ыстӧдъяс
Чугаев Николай Михайлович

**Чугаев Николай Михайлович** (1958) — коми гижысь.

## Олан туй
Николай Чугаев чужӧма Койгорт районса Грива сиктын 1958 вося урасьӧм тӧлысь 3-ӧд лунӧ. 8-класса школа помалӧм бӧрын велӧдчӧма СПТУ-2-ын тракторист-машинист специальносьт серти.

1977—1979 воясӧ служитӧма Казахстан граница бокын. 1991 воӧдз уджалӧма специальносьт серти «Койгородский» совхозын, фермералӧма. Дзоньтавлӧма телевизоръяс, стӧрӧжалӧма челядь видзанінын.

## Гижан удж
2007 восянь йӧзӧдсьӧ «Новая жизнь» газетын, «Войвыв кодзув» журналын. Гижӧ проза да драматургия жанръясын комиӧн. Гижӧма «Шегъясям» теш (2010), «Кӧнкӧ матын, талапӧлас» повесьт (роч вылӧ вуджӧдӧма А.Н. Чугаева). Небӧгъясыс петӧмаӧсь самиздатӧн.

## Ӧшмӧсъяс
* Н.М. Чугаев й. ФИННОУГОРИЯ сайтын

## Ыстӧдъяс
Моисеенко Алексей Васильевич

**Моисеенко Алексей Васильевич** (1947—2017) — опера сьылысь, Россияса нимӧдана артист, Коми АССР-са нимйӧза артист.

## Олан туй
Алексей Моисеенко чужис Тула карын 1947 вося ӧшым тӧлысь 21-ӧд лунӧ. 1966-1969 воясӧ служитӧма Тихӧй океанса флотын. 1978 воын помалӧма Ленин ордена П.И. Чайковский нима Москва канмуса консерватория Г.Н. Тиц класс серти (ӧтка сьылӧм).

Кулӧма Сыктывкарын 2017 вося урасьӧм тӧлысь 4-ӧд лун

## Сьылӧм
Алексей Моисеенколӧн вӧлӧма тенор тембра гӧлӧс. Сылӧн репертуарын операса медсьӧкыд партияяс:
* Cavaradossi G. Puccini — Tosca.
* Jose J. Bizet — Carmen.
* Otello D. Verdi — Otello.
* Alfredo D. Verdi — Traviata.
* Radames D. Verdi — Aida.
* Canio R. Leoncavallo — Pagliacci.
* Nemorino G. Doniccetti — L’elisire di Amore.
* Herman P. Tchaikovsky — La dama di picche.
* Lenskiy P. Tchaikovsky — Evgeniy Onegin.

Куимысь котыртлӧма Сыктывкарын финн-йӧгра войтырлысь «Зарни колипкай» войтыркостса восьса турнир.

Йӧзӧдӧма «Я родился в России…» кывбур чукӧр.

## Наградаяс
### Рочмуса нимӧдӧм
* Войтыръяслӧн Ёрталун орден (2012)
* Россияса нимӧдана артист (2006)

### Коми Республикаса нимӧдӧм
* Коми АССР-са нимӧдана артист (1989)
* Коми Республикаса нимйӧза артист (1997)

## Ӧшмӧсъяс
## Ыстӧдъяс
Лямпиада

**Лямпиада** — «Коми войтыр» ӧтмунӧмлӧн козинъяс вылӧ лямпа, лызь да котралан лыжи вылын ордйысян республикаса фестиваль, мый быд во мунӧ Кӧрткерӧс районса Ыджыдвидз сиктын 2007 восянь.

## История
## Ӧшмӧсъяс
## Ыстӧдъяс
Налимов Семён Иванович

**Налимов Семён Иванович** (1857—1916) — шылада инструментъяс (балалайка, домра, гусли) вӧчалысь. Войтырсикас серти коми.

## Олан туй
Семён Налимов чужӧма Вӧлӧгда губерняысь Усть-Сысольск уездса Выльгорт вӧлӧсьтлӧн Сретенньӧ обществоын (ӧні Коми Республикаса Выльгорт сикт) 1857 вося урасьӧм тӧлысь 13-ӧд лунӧ (важ стиль серти урасьӧм тӧлысь 1-ӧд лунӧ).

Томдырсяньыс плотникалӧма да столяралӧма. 1878 восянь 1884 воӧдз вӧлӧма военнӧй служба вылын, запасӧ мӧдӧдӧмаӧсь старшӧй унтер-офицер званньӧын. 1885 воын мунӧма чужанінсьыс нажӧтка корсьны.

1895-сянь 1916 воӧдз служитӧма В. В. Андреевлӧн имениеын Твер губерняын Вышневолок уездса Марьино сиктын, вӧчалӧма сылӧн оркестрыслы шылада инструментъяс. 

Кулӧма Петроградын 1916 вося моз тӧлысь 22-ӧд лунӧ. Санкт-Петербургса Шӧр канму история архив серти, гуалӧма Ыджыд Охтаса шойнаын.

## Шылада инструментъяс вӧчалӧм
Вяткаса балалайка подув вылын лӧсьӧдӧма  медводдзаӧн реконструированнӧй ичӧт домра – сылӧн кузолыс вӧлӧма сизим клёпка вылын. Сы бӧрын вӧлі вӧчӧма альт да бас домраяс, а сэсся — тенор да контрабас домраяс.

Кызь во чӧжӧн, 1895-сянь 1915 воӧдз мастер вӧчӧма 300 гӧгӧр инструмент. Сылӧн инструментъясӧн дыр кад чӧж ворсӧмаӧсь йӧзкостса инструментъяслӧн канмуса роч оркестр.

## Паметь
* Казьтылана пӧв культура керкалӧн стенмын (Сыктывдін районса Выльгорт сикт)
* С.А. Налимов нима Выльгортса шылада школа
* Ыргӧн памятник Выльгорт сиктын (2005) (скульпторыс — Роман Бендерский). 

## Ӧшмӧсъяс
## Ыстӧдъяс
Ꞗ

**Ꞗꞗ** — латин анбурлӧн шыпас. XVII нэмӧ **Ꞗ** вӧдитчисны въет кывйын. Шуанног — [β]. 

Шыпас лӧсьӧдіс францияса иезуит миссионер Александр де Род.
Ȥ

**Ȥȥ** — латин анбурлӧн шыпас. **Ȥ** вӧдитчисны шӧр вылыс немеч кывйын [s] шы пасйӧм пыдди.
Ȿ

**Ȿȿ** — латин анбурлӧн шыпас, кутшӧм вӧдитчӧны кыв туялысьяс [sʷ] шы пасйӧм пыдди африкаса кывъясын. 1931—1955 воясӧ **Ȿ** бергаліс шона анбурын (ӧні **sv**).
Ɓ

**Ɓɓ** — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ африкаса кывъясын, пример вылӧ: фула, хауса, лома, кпелле; важӧн сідзжӧ коса да зулу. 1931—1955 воясӧ **Ɓ** вӧдитчисны шона анбурын. 

Кпелле, лома, коса да зулу анбуръясын ыджыд **Ɓ** гижӧны кыдз кирилл **Б**. Шона анбурын ыджыд **Ɓ** гижисны кыдз **ɓ**.

## Видзӧдӧй тшӧтш

Б
Ɗ

**Ɗɗ** — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ африкаса кывъясын, пример вылӧ: фула, хауса. 1931—1955 воясӧ **Ɗ** вӧдитчисны шона анбурын. 

Шона анбурын ыджыд **Ɗ** гижисны кыдз **ɗ**.
Ƙ

**Ƙƙ** — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ хауса кывйын. Шуанног — [kʼ].
Ƴ

**Ƴƴ** — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ африкаса кывъясын, пример вылӧ: фула, хауса. Шуанног — [ʔʲ].

Мукӧддырйи **ƴ** пыдди гижӧны **ʼy** либӧ **yh**.
Ɍ

**Ɍɍ** — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ рытыввыв африкаса кывъясын, пример вылӧ канури. Шуанног — [ɽ​].

## Видзӧдӧй тшӧтш

Ꞧ
Ʊ

**Ʊʊ** (**upsilon**) — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ африкаса кывъясын, пример вылӧ, кабъе (Тогоын).

## Видзӧдӧй тшӧтш

υ
Ɩ

**Ɩɩ** (**iota**) — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ африкаса кывъясын, пример вылӧ, кабъе (Тогоын).

## Видзӧдӧй тшӧтш

Эллин ι

Кирилл Ꙇ
Ɲ

**Ɲɲ** — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ африкаса кывъясын, пример вылӧ: кпелле, лома, сонинке, бамана, фула.
Ȣ

**Ȣȣ** (**ou**) — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ ӧткымын америкаса вужвойтыръяслӧн кывъясын АӦШын да Канадаын, пример вылӧ, вайандот, рытыввыв абенаки да алгонкин.

Массачусетт кывлӧн анбурын **ȣ** мукӧддырйи гижӧны '''ꝏ''' пыдди.

Шыпас петӧма эллин ΟΥ лигатураысь.

## Шуанног

**вайандот** да **рытыввыв абенаки** — [ɔ̃] (ӧні **ȣ** пыдди унджык гижӧны **ô**)

**алгонкин** — [ɯ] (ӧні **ȣ** пыдди унджык гижӧны **w**)

## Видзӧдӧй тшӧтш

Ꙋ
Ʌ

**Ʌʌ** — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ ӧткымын африкаса, папуа-выль гвинеяса да америкаса вужвойтыръяслӧн кывъясын, пример вылӧ, канурилӧн сёрнисикасъясын.

## Видзӧдӧй тшӧтш

Эллин Λ

Кирилл Л
Ƀ

**Ƀƀ** — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ джарай да кату кывъясын Вьетнамын, а сідзжӧ кыв туялысьясӧн важ улыс немеч кывйын да прото-герман кывлӧн реконструкцияын.
Ꞓ

**Ꞓꞓ** — латин анбурлӧн шыпас, бергаліс нанай кывйын 1930-ӧд воясӧ. Шуанног — [ч].

1934—1937 воясӧ шыпас вӧдитчисны кильдин саами анбурын.

Сідзжӧ **Ꞓ** вӧдитчӧны туялысьяс АӦШын кембрий период пасйӧм пыдди.

## Видзӧдӧй тшӧтш

Є
Ꝣ

**Ꝣꝣ** (**визигот Z**) — латин анбурлӧн шыпас, бергаліс шӧр нэмъясӧ испан да португал кывъясын. Шуанног — [ts].

## Видзӧдӧй тшӧтш

Ç
Ḓ

**Ḓḓ** — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ венда да гереро кывъясын. Шуанног — [d̪].
Ʀ

**Ʀʀ** (**yr**) — латин анбурлӧн шыпас, кутшӧм вӧдитчӧны кыв туялысьяс важ скандинав кывлӧн транскрипцияын ᛦ (ир) руна пыдди. Шуанног — [ɻ].
Басса (кыв)

**Басса** (*Bassa*) — тайӧ Либерияын да Сьерра-Леонеын кру кыв. Анбур — латин, важӧн *вах*.

## Басса латин анбур

## Басса вах

:𖫐 enni /*n*/
:𖫑 ka /*k*/
:𖫒 se /*s*/
:𖫓 fa /*f*/
:𖫔 mbe /*mb*/
:𖫕 yie /*ɟ, ɲ*/
:𖫖 gah /*g*/
:𖫗 dhii /*d*/
:𖫘 kpah /*kp*/
:𖫙 jo /*j*/
:𖫚 hwah /*hw, xw*/
:𖫛 wa /*w*/
:𖫜 zo /*z*/
:𖫝 gbu /*gb*/
:𖫞 do /*ⁿɗ*/
:𖫟 ce /*c*/
:𖫠 uwu /*hw*/
:𖫡 to /*t*/
:𖫢 ba /*b*/
:𖫣 vu /*v*/
:𖫤 yein /*h*/
:𖫥 pa /*p*/
:𖫦 wadda /*r,l*/

### Гора пасъяс

:𖫧 a /*a*/
:𖫨 o /*ɔ*/
:𖫩 oo /*o*/
:𖫪 u /*u*/
:𖫫 ee /*e*/
:𖫬 e /*ɛ*/
:𖫭 i /*i*/

### Тонъяс

:𖫰  вӧсни
:𖫱  кыз 
:𖫲  шӧр
:𖫳𖫳  кыз-шӧр
:𖫴𖫳𖫴  вӧсни-кыз

### Пунктуация

:𖫵 чут

## Ыстӧдъяс

*Басса вах шрифт
*Omniglot: Bassa alphabet
*Bassa-English Dictionary
*Brief Summary of Liberian Indigenous Scripts
*Gbokpasom - Non-Profit
S̭

**S̭s̭** — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ гереро кывйын. Шуанног — [s̪].
Новосёлов Марк Ефимович

**Новосёлов Марк Ефимович** (1950) — коми шылад тэчысь.

## Олан туй
Марк Новосёлов чужӧма 1950 вося урасьӧм тӧлысь 22-ӧд лунӧ Сосногорск районса Войвож посёлокын.
1953 восянь олӧ Койгорт районын, а 1990 восянь — Койгорт сиктын. 1981 воын уджысь орӧдчытӧг помалӧма Кировса культура училишӧысь хорӧн дирижируйтан юкӧн, 1992 воын — искусствояслысь москваса заочнӧй йӧзкостса университетысь композиция юкӧн, кӧні 7 во чӧж велӧдчис шылад тэчысь И. А. Богдановлысь.

## Шылад тэчӧм
1990 восянь лэдзӧма сьыланкывъяслысь 6 асшӧр да 30 чукӧр — Коми республикаса мукӧд поэт да шылад тэчыськӧд ӧтвылысь: Юрий Ионовкӧд, Владислав Можайкинкӧд, Николай Тюрнинкӧд. Марк Новосёлов 40 во чӧжӧн гижӧма 500 сайӧ сьыланкыв. Лэдзӧма «Когда радостно!» аудиоальбом (2006), «Песни таёжного края» компакт-диск (2009), мый сиӧма Койгорт район артмӧмсянь 60 во тырӧмлы.

## Небӧгъяс
 
## Наградаяс
* Коми Республикаса нимӧдана уджалысь
* Коми Республикаса Веськӧдлан котырлысь премиа босьтысь

## Ӧшмӧсъяс
* ''Кузнецова Н.'' Марк Новосёлов: «Люблю песню и надеюсь на лучшее…» // Красное знамя, 2013. 18 января.

## Ыстӧдъяс
Оверин Михаил Иванович

**Оверин Михаил Иванович** (1954) — коми шылад тэчысь.

## Олан туй
Михаил Оверин чужӧма 1954-ӧд вося урасьӧм тӧлысь 18-ӧд лунӧ Коми АССР-ын Сыктывдін районса Яснӧг посёлокын. 1961—1971-ӧд воясӧ велӧдчӧма Выльгортса шӧр школаын, 1971—1977-ӧдъясын — Сыктывкарса шылада училишӧын «Баянист» специальносьт серти. 1985—1990-ӧд воясын уджысь орӧдчытӧг велӧдчӧма Перымса культура институтын «Культурно-просветительнӧй удж котыртысь» специальносьт серти. 1977-ӧд восянь уджалӧ Сыктывдін районса Культура керкаын концертмейстерӧн. 

## Шылад тэчӧм
Михаил Оверин — асшӧр шылад тэчысь, гижӧма 100 сайӧ сьыланкыв. Дасьтӧма да лэдзӧма кык компакт-диск: «Тебе пою, мой Сыктывдин!» (2006) (Выльгорт сиктлы 420 во тыригкежлӧ) да «Козин» челядьлы сьыланкывъяс (2013). Челядьлы сьыланкывъяссӧ дасьтӧма Альберт Ванеев, Надежда Мирошниченко, Василий Лодыгин, Василий Уляшов да Николай Щукинлӧн кывбуръяс вылӧ.

Сылысь сьыланкывъяссӧ сьылӧны Лидия Логинова, Вера Булышева, Виктория Пыстина, Любовь Розе, а сідзжӧ Сыктывдін районса сьылысь котыръяс.

1994-ӧд восянь быд во пырӧдчылӧма «Василей» республикаса гаж-конкурсӧ. Выль коми сьыланкывъяс лӧсьӧдӧм могысь вермасьӧ «Сьыланкывкӧд коля» республикаса челядь конкурс-фестивальӧ. Унаысь пырӧдчылӧма йӧзкостса сьыланкыв сьылысьяслӧн «Завалинка» ставроссияса фестивальӧ, «Шондібан» республикаса йӧзкостса творчество гажӧ, «Играй, гармонь» республикаса гажӧ. 

Михаил Оверин веськӧдлӧ «Мужики» сьылан котырӧн, ачыс сьылӧ культураын уджалысь ветеранъяслӧн «Сьӧлӧмшӧръяс» ансамбльын.

## Дискъяс
* «Тебе пою, мой Сыктывдин!» (2006) (Выльгорт сиктлы 420 во тыригкежлӧ)
* «Козин» (2013) (челядь сьыланкывъяс)

## Наградаяс
* СССР-са культура министерстволӧн Почёт грамота (1981)
* Коми ССР-са министръяс Сӧветлӧн Почёт грамота (1990)
* Коми Республикаса культура министерстволӧн Почёт грамота (1997)
* Коми Республикаса Почёт грамота (1998)
* Коми Республикаса нимӧдана уджалысь (2004)
* Сыктывдін районса Почёта гражданин (2010)
* Коми Республикаса национальнӧй политика министерстволӧн Почёт грамота (2011)

## Ӧшмӧсъяс
* Календарь знаменательных и памятных дат Сыктывдинского района на 2014 год / МБУК «Сыктывдинская централизованная библиотечная система»; Сост. В.Г. Портянкина. — Выльгорт. — 2013. — 56 с.
* Сыктывдін районса шӧр библиотека сайтын М. И. Оверин йылысь

## Ыстӧдъяс
Ꝺ

**Ꝺꝺ** (**діса D**) — латин анбурлӧн шыпас, кутшӧм вӧдитчис XVIII нэмӧ англияса кыв туялысь Вильям Прайс кӧмри да керновса кывъяслӧн транскрипцияын. Шуанног — [ð] (ӧні кӧмриын **dd**, керновсаын **dh**).
Ɐ

**Ɐɐ** — латин анбурлӧн шыпас, кутшӧм вӧдитчисны XVIII нэмӧ англияса кыв туялысьяс Эдвард Ллуйд да Вильям Прайс керновса кывлӧн транскрипцияын. Шуанног — [ɔ].
Джарай (кыв)

**Джарай кыв** — тайӧ Вьетнамын да Камбоджаын малай-полинезия кыв. Анбур —  латин.

## Джарай анбур

## Пример
Abih bang mơnuih-mơnam tơkeng rai rơngai laih anŭn mơdơ̆-mơđơr amăng tơlơi pơpŭ-pơyôm hăng tơlơi dưi. Ƀing gơñu tŭ hơmâo tơlơi pơmĭn hăng tơlơi thâo djơ̆-glaĭ laih anŭn brơi ngă kơ tơdruă amăng tơlơi khăp ayŏng adơi.

## Ыстӧгъяс
*Джарай Omniglot вылын
*A Preliminary Jarai - English Online Dictionary
*Preliminary research on Jarai phonology in Cambodia
*Fairly comprehensive bibliography of Jarai language research
Ᵹ

**Ᵹᵹ** (**діса G**) — латин анбурлӧн шыпас, кутшӧм вӧдитчӧны кыв туялысьяс ирландса, кӧмри, важ англичан, шӧр англичан да войвыв саами кывъяслӧн транскрипцияын. Шуанног — [ɣ].
Ꝼ

**Ꝼꝼ** (**діса F**) — латин анбурлӧн шыпас, кутшӧм вӧдитчисны важ скандинав да важ англичан кывъясын. Шуанног — [f].
Ꝇ

**Ꝇꝇ** — латин анбурлӧн шыпас, бергаліс важ скандинав кывйын. Шуанног  — [lː].
Ꝩ

**Ꝩꝩ** (**vend**) — латин анбурлӧн шыпас, бергаліс важ скандинав кывйын. Шуанног  — [v], [w] либӧ [u].

## История

## Видзӧдӧй тшӧтш

Ƿ
Ỽ

**Ỽỽ** — латин анбурлӧн шыпас, бергаліс шӧрнэмса кӧмри кывйын. Шуанног  — [v], [w] либӧ [u].
Ỿ

**Ỿỿ** — латин анбурлӧн шыпас, кутшӧм вӧдитчис 1913 воӧ англияса кыв туялысь Джон Моррис-Джонс кӧмри кывлӧн транскрипцияын. Шуанног — [ə].
Ꝛ

**Ꝛꝛ** (**гӧгрӧс R**) — латин анбурлӧн шыпас, кутшӧм вӧдитчисны шӧр нэмъясӧ важ скандинав да кӧмри кывъясын. Шуанног — [r].

Cідзжӧ мӧд Европаса кывъясын **ꝛ** гижисны **o, b, p, h, d** водзвылын **r** пыдди.
Ꝡ

**Ꝡꝡ** — латин анбурлӧн шыпас, бергаліс важ скандинав кывйын. Шуанног — [yː].

## История

Шыпас артмӧма кыдзи лигатура VY vy.
Ꝏ

**Ꝏꝏ** — латин анбурлӧн шыпас, бергаліс важ скандинав кывйын. Сідзжӧ **Ꝏ** вӧдитчӧны массачусетт кывлӧн анбурын АӦШын.

## Шуанног

**важ скандинав** — [oː]

**массачусетт** — [w] либӧ [ə]

## История

Шыпас артмӧма кыдзи лигатура OO oo.

## Видзӧдӧй тшӧтш

Ꚙ
N̈

**N̈n̈** — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ малагаси, кабувердьяну да хакальтек (Гватемалаын да Мексикаын) кывъясын. Шуанног — [ŋ].
Ơ

**Ơơ** (**сюра O**) — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ въет да джарай кывъясын. Шуанног — [əː].
Ư

**Ưư** (**сюра U**) — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ въет да джарай кывъясын.  

## Шуанног

**въет** — [ɨ]

**джарай** — [ɯː]
Ȯ

**Ȯȯ** — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ лив да шейен кывъясын.  

## Шуанног

**лив** — [ʊ]

**шейен** — вашкӧдан [o]
Q̇

**Q̇q̇** — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ чечен латин анбурын. Шуанног — [qʼ].
Ẋ

**Ẋẋ** — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ чечен латин анбурын. Шуанног — [ħ] либӧ [ʜ]. Сідзжӧ **Ẋ** вӧдитчӧны рытыввыв африкаса кывйын хассания (араблӧн сёрнисикас).
Ḃ

**Ḃḃ** — латин анбурлӧн шыпас, важӧн вӧдитчисны ирландса кывйын (ӧні **bh**, шуанног  — [v] либӧ [w]).
ʔ

**Ɂɂ** либӧ **ʔ**   — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ ӧткымын америкаса вужвойтыръяслӧн кывъясын Канадаын да АӦШын, пример вылӧ, чипевайан, догриб, кутенай, мусквим, нутка, слэйви, нитихант, нлакапамук, лушутсид, сквамиш, кайуга, онейда, вайандот да сенека. Сідзжӧ **ʔ** вӧдитчӧны рытыввыв африкаса кывъясын хассания (араблӧн сёрнисикас) да абиджи.

Сквамиш кывлӧн анбурын **ʔ** пыдди пырся гижӧны **7**.

## Орфография

**чипевайан** — Ɂɂ

**догриб** — Ɂɂ

**кутенай** — ʔ

**мусквим** — ʔ

**нутка** — ʔ

**слэйви** — Ɂɂ

**нитихант** — ʔ

**нлакапамук** — ʔ

**лушутсид** — ʔ

**сенека** — ˀ

**кайуга** — ˀ

**онейда** — ˀ

**вайандот** — ˀ

**хассания** — ʔʼ

**абиджи** — ʔ
Луганск

**Луганск** (, ) тайӧ кар Асыввыв Украинаын. Промышленнӧй, научнӧй да финансовӧй шӧрин. 

2014 восянь — Луганск Йӧзкостса Республикалӧн юркар.

Йӧз: .
Ọ

**Ọọ** — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ рытыввыв африкаса кывъясын, пример вылӧ, игбо да йоруба а сідзжӧ въет кывйын.  

## Шуанног

**въет** — [ɔ˧˨ˀ]

**игбо** — [ɔ]

**йоруба** — [ɔ], сідзжӧ гижӧны O̩o̩
Ṣ

**Ṣṣ** — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ йоруба кывйын (сідзжӧ гижӧны S̩s̩). Шуанног — [ʃ]. Сідзжӧ **Ṣ** вӧдитчӧны рытыввыв африкаса кывйын хассания (араблӧн сёрнисикас).
Альфа

**Αα** (важ эл. ἄλφα [ˈal.pʰa], эл. άλφα [ˈal.fa]) — эллин анбурлӧн медводдза шыпас. Шуанног  — [a]. Лыд пасйӧм — 1.

## История

## Видзӧдӧй тшӧтш

Латин A

Кирилл А
Бета

**Ββ** (важ эл. βῆτα [ˈbɛːˌ.ta], эл. βήτα [ˈvi.ta]) — эллин анбурлӧн мӧд шыпас. Шуанног  — важӧн [b], ӧні [v]. Лыд пасйӧм — 2. Мукӧддырйи кыв шӧрын β пыдди гижӧны ϐ: βίβλος — βίϐλος.

## История

## Видзӧдӧй тшӧтш

ß — немеч шыпас

Латин B

Кирилл В
Гамма (эллин шыпас)

**Γγ** (важ эл. γάμμα [ɡám̚ma], эл. γάμα [ɣáma]) — эллин анбурлӧн коймӧд шыпас. Шуанног  — важӧн [ɡ], ӧні [ɣ] либӧ [ʝ]; **γ, κ, ξ, χ** водзын — [ŋ]. Лыд пасйӧм — 3.

## История

## Видзӧдӧй тшӧтш

Г

Ɣ
Дэльта

**Δδ** (δέλτα, важ эл. [délta], эл. [ðélta]) — эллин анбурлӧн нёльӧд шыпас. Шуанног  — важӧн [d], ӧні [ð]. Лыд пасйӧм — 4.

## История

## Видзӧдӧй тшӧтш

Д
Эпсилон

**Εε** (эл. έψιλον [epsilon]) — эллин анбурлӧн витӧд шыпас. Шуанног  — важӧн [e], [e:] либӧ [ɛː], ӧні [e]. Лыд пасйӧм — 5. Мукӧддырйи ε пыдди гижӧны ϵ.

## История

## Видзӧдӧй тшӧтш

Латин E

Кирилл Е

Латин Ɛ

Кирилл Ԑ
Дзэта

**Ζζ** (важ эл. ζῆτα [d͡zɛ̂:ta] либӧ [zdɛ̂:ta], эл. ζήτα [ˈzita]) — эллин анбурлӧн квайтӧд шыпас. Шуанног  — важӧн [dz] либӧ [zd], ӧні [z]. Лыд пасйӧм — 7.

## История
Эта

**Ηη** (важ эл. ἦτα [êːtaː], эл. ήτα [ˈita]) — эллин анбурлӧн сизимӧд шыпас. Шуанног  — важӧн [ɛː], ӧні [i]. Лыд пасйӧм — 8.

## История
Тэта

**Θθ** (важ эл. θῆτα [tʰɛ̂ːta], эл. θήτα [ˈθita]) — эллин анбурлӧн кӧкъямысӧд шыпас. Шуанног  — важӧн [t̪ʰ], ӧні [θ]. Лыд пасйӧм — 9. Мукӧддырйи Θθ пыдди гижӧны ϴϑ.

## История

## Видзӧдӧй тшӧтш

Латин Ɵ

Кирилл Ѳ

Кирилл Ө
Йота

**Ιι** (важ эл. ἰῶτα [ˈiɔːˌ.ta], эл. ιώτα [ióta]) — эллин анбурлӧн ӧкмысӧд шыпас. Шуанног  — важӧн [i] либӧ [iː], ӧні [i]. Лыд пасйӧм — 10.

## История

## Видзӧдӧй тшӧтш

Латин Ɩ

Кирилл Ꙇ

Латин I

Кирилл І
Каппа

**Κκ** (эл. κάππα [ˈka.pːa]) — эллин анбурлӧн дасӧд шыпас. Шуанног  — [k]. Лыд пасйӧм — 20. Мукӧддырйи математика формулаясын κ пыдди гижӧны ϰ.

## История

## Видзӧдӧй тшӧтш

ĸ — гренланд шыпас

Латин K

Кирилл К
Лямбда

**Λλ** (важ эл. λάβδα [laːbdaː], эл. λάμδα [lamða]) — эллин анбурлӧн дас ӧтикӧд шыпас. Шуанног  — [l]. Лыд пасйӧм — 30.

## История

## Видзӧдӧй тшӧтш

Латин Ʌ

Кирилл Л
Мю

**Μμ** (важ эл. μῦ [mŷː], эл. μι либӧ μύ [mi]) — эллин анбурлӧн дас кыкӧд шыпас. Шуанног  — [m]. Лыд пасйӧм — 40.

## История

## Видзӧдӧй тшӧтш

Латин M

Кирилл М

Ϻ
Ню

**Νν** (важ эл. νῦ [ˈnŷː], эл. νι [ˈni]) — эллин анбурлӧн дас коймӧд шыпас. Шуанног  — [n]. Лыд пасйӧм — 50.

## История
Кси

**Ξξ** (важ эл. ξῖ [ˈkʰsiːˌ] либӧ ξεῖ [ˈkʰseː], эл. ξι [ˈksi]) — эллин анбурлӧн дас нёльӧд шыпас. Шуанног  — [ks]. Лыд пасйӧм — 60.

## История

## Видзӧдӧй тшӧтш

Ѯ
Омикрон

**Οο** (важ эл. οὖ [ou] либӧ ὂ μικρόν [ˌo mi.ˈkron], эл. όμικρον [ɔ.mi.kɾo̞n]) — эллин анбурлӧн дас витӧд шыпас. Шуанног  — важӧн [o], ӧні [ɔ]. Лыд пасйӧм — 70.

## История

## Видзӧдӧй тшӧтш

Латин O

Кирилл О
Пи (эллин шыпас)

**Ππ** (важ эл. πῖ [ˈpîː] либӧ πεῖ [pé͜e], эл. πι [ˈpi]) — эллин анбурлӧн дас квайтӧд шыпас. Шуанног  — [p]. Лыд пасйӧм — 80. Мукӧддырйи математика формулаясын π пыдди гижӧны ϖ.

## История

## Видзӧдӧй тшӧтш

П
Ро

**Ρρ** (важ эл. ῥῶ [r̥ɔ́͜ɔ], эл.  ρω либӧ ρο [ɾo]) — эллин анбурлӧн дас сизимӧд шыпас. Шуанног  — [r]. Лыд пасйӧм — 100. Мукӧддырйи математика формулаясын ρ пыдди гижӧны ϱ.

## История

Кирилл Р

Латин P
Сигма

**Σσ**, кыв помын **ς** (важ эл. σῖγμα [sí͜iɡma], эл. σίγμα [síɣma]) — эллин анбурлӧн дас кӧкъямысӧд шыпас. Шуанног  — [s], [m] да [n] водзын — [z]. Лыд пасйӧм — 200. Мукӧддырйи Σσς пыдди гижӧны Ϲϲ.

## История

## Видзӧдӧй тшӧтш

Ʃ

Ϻ

ϛ
Тау

**Ττ** (важ эл. ταῦ [ˈta͜ʊˌ], эл. ταυ [taf]) — эллин анбурлӧн дас ӧкмысӧд шыпас. Шуанног  — [t]. Лыд пасйӧм — 300.

## История

## Видзӧдӧй тшӧтш

Ꞇ

ԏ

Ꚍ

T

Т
Ипсилон

**Υυ** (важ эл. υ [hu] либӧ ὖ ψιλόν [y psilon], эл. ύψιλον [ipsilon]) — эллин анбурлӧн кызьӧд шыпас. Шуанног — важӧн [u], сёрӧнджык [y]; ӧні [i], α, ε бӧрын [v] либӧ [f], а ου — [u]. Лыд пасйӧм — 400. Мукӧддырйи математика формулаясын Υ пыдди гижӧны ϒ.

## История

## Видзӧдӧй тшӧтш

Y

Ү

Ѵ

ʊ
Фи

**Φφ** (важ эл. φῖ [ˈpʰiːˌ] либӧ φεῖ [ˈpʰeː], эл. φι [fi]) — эллин анбурлӧн кызь ӧтикӧд шыпас. Шуанног  — важӧн [pʰ], ӧні [f]. Лыд пасйӧм — 500. Мукӧддырйи математика формулаясын φ пыдди гижӧны ϕ.

## История

## Видзӧдӧй тшӧтш

Ф
Хи

**Χχ** (важ эл. χῖ [ˈkʰiːˌ] либӧ χεῖ [ˈkʰeː], эл. χι [xi]) — эллин анбурлӧн кызь кыкӧд шыпас. Шуанног  —важӧн [kʰ], ӧні [x] либӧ [ç]. Лыд пасйӧм — 600.

## История

## Видзӧдӧй тшӧтш

Латин X

Кирилл Х
Пси

**Ψψ** (важ эл. ψῖ [ˈpsiːˌ] либӧ ψεῖ [ˈpseː], эл. ψι [psi]) — эллин анбурлӧн кызь коймӧд шыпас. Шуанног  — [ps]. Лыд пасйӧм — 700.

## История

## Видзӧдӧй тшӧтш

Ѱ
Омега

**Ωω** (важ эл. ὦ [ˈɔːˌ] либӧ ὦ μέγα [ˈɔː ˈmega], эл. ωμέγα [ɔ.mé.ɣa]) — эллин анбурлӧн кызь нёльӧд шыпас. Шуанног  — важӧн [ɔ:], ӧні [ɔ]. Лыд пасйӧм — 800.

## История

## Видзӧдӧй тшӧтш

Ѡ
Шо

**Ϸϸ** (**sho**) — эллин анбурлӧн шыпас, бергаліс бактрия кывйын (бырӧм иран кыв ӧнія Шӧр Азияын, Афганистанын да Пакистанын). Шуанног — гашкӧ, [ʃ].

## Видзӧдӧй тшӧтш

Þ
Йот (эллин шыпас)

**Ϳϳ** (**jot**) — эллин анбурлӧн шыпас:
* бергаліс арнаутика кывйын (бырӧм штип кыв ӧнія Элладаын),
* кутшӧм вӧдитчӧны кыв туялысьяс важ эллин кывлӧн транскрипцияын.
Сідзжӧ **Ϳ** вӧдитчисны XIX нэмӧ. Шуанног — [j].

## Видзӧдӧй тшӧтш

*Латин J
*Кирилл Ј
*Эллин Ι
*Латин I
*Кирилл І

## Ыстӧдъяс
Важ сампи

**Ͳͳ** — важ эллин анбурлӧн шыпас. Шуанног — [ts] либӧ [ss].

## История

## Видзӧдӧй тшӧтш

Ϡ
Сампи

**Ϡϡ** — важ эллин анбурлӧн шыпас. Бергалӧ сӧмын лыддьӧмын, лыд пасйӧм — 900.

## История

## Видзӧдӧй тшӧтш

Ͳ
Сан (эллин шыпас)

**Ϻϻ** — важ эллин анбурлӧн шыпас. Шуанног — [z] либӧ [s].

## История

## Видзӧдӧй тшӧтш

Σ

Μ

Латин M

Кирилл М
Дигамма

**Ϝϝ** (ϝαῦ *waû* либӧ δίγαμμα *dígamma*) — важ эллин анбурлӧн шыпас. Шуанног — [w]. Лыд пасйӧм — 6.

## История

## Видзӧдӧй тшӧтш

F

Ͷ
Памфилияса дигамма

**Ͷͷ** — важ эллин анбурлӧн шыпас. Бергаліс памфилияса сёрнисикасын. Шуанног — [v].

## Видзӧдӧй тшӧтш

Ϝ
Стигма (эллин шыпас)

**Ϛϛ** — важ эллин анбурлӧн шыпас. Бергалӧ сӧмын лыддьӧмын, лыд пасйӧм — 6.

## История

Шыпас артмӧма кыдзи лигатура ΣΤ στ, либӧ курсив Ϝ.

## Видзӧдӧй тшӧтш

ς

Кирилл Ѕ

Латин S

Ϝ
Пантелеева Серафима Васильевна

**Пантелеева Серафима Васильевна** (1846—1918) — медицинаын зільысь, туялысь, гижысь, аньяслысь право дорйысь. Коми промышленник Василий Латкинлӧн ныв. 

## Олан туй
1864 воын петӧма верӧс сайӧ роч революционер Лонгин Фёдорович Пантелеев сайӧ. Регыд мысти верӧссӧ арестуйтӧны да 1866 воын Сибырӧ мӧдӧдӧны. Сы бӧрся сэтчӧ жӧ мӧдӧдчӧма Серафима Васильевна. Сибырын олӧм йылысь гижӧма «Из пережитого в шестидесятых годах» мемуаръяс.

1869 во пансигӧн С.В. Пантелеева бӧр мунӧма Петербургӧ. Сьӧм судзсьытӧмла босьтчӧма гижны журналъясӧ статьяяс да вуджӧдны роч вылӧ суйӧрсайса литература (Жуль Вернлысь «Путешествие к центру земли» роман).

Петербургын кывзылӧма народникъяслӧн тӧдчана идеолог Лавровлысь история да математикаысь, Бутлеровлысь химияысь лекцияяс. Та йылысь гижлӧма «Из Петербурга в Цюрих» казьтылӧмъяс.
  
1870-ӧд воясын Цюрихын шедӧдӧма медицинаысь тӧдӧмлунъяс. Туясян удж йӧзӧдӧма Германияын медицина журналын.

С.В. Пантелеева вӧлӧма аньяслӧн ӧткодь инӧд кузя Россия лигаса вице-председательӧн, «Российские ведомости» газетса корреспондентӧн. 

## Ӧшмӧсъяс
* ''Мартынов В.И.'' Вӧвлі татшӧм ань: С.В. Пантелеева (Латкина) чужан лунсянь — 140 во // «Войвыв кодзув». — 1986. — 3 №. — Л.б. 52—54.

## Ыстӧдъяс
А

**Аа** (важ слав. ) — кирилл анбурлӧн шыпас. Шуанног — [a], [ɑ] либӧ [ə]. Лыд пасйӧм — 1.

## История

## Видзӧдӧй тшӧтш

* Латин A
* Эллин Α
Б

**Бб** (важ слав. ) — кирилл анбурлӧн шыпас. Шуанног — [b], [p] либӧ [β].

## История

## Видзӧдӧй тшӧтш

ɓ
В

**Вв** (важ слав. ) — кирилл анбурлӧн шыпас. Шуанног — [v], [f], [w] либӧ [ʋ]. Лыд пасйӧм — 2.

## История

## Видзӧдӧй тшӧтш

Латин B

Эллин Β
Г

**Гг** (важ слав. ) — кирилл анбурлӧн шыпас. Шуанног — [ɡ], [k], [ɣ], [ɦ], [x] либӧ [ʁ]; роч кывйывъясын *-о*'г**о'', ''-е**г**о'' да ''се**г*'одня* кывйын — [v]. Лыд пасйӧм — 3.

## История

## Видзӧдӧй тшӧтш

Γ
Ґ

**Ґґ** — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ украин, беларус (тарашкевицаын), русин да чиган (Рочмуын) кывъясын. Шуанног — [ɡ].
Д

**Дд** (важ слав. ) — кирилл анбурлӧн шыпас. Шуанног — [d] либӧ [t]. Лыд пасйӧм — 4.

## История

## Видзӧдӧй тшӧтш

Δ
Е

**Ее** (важ слав. ) — кирилл анбурлӧн шыпас. Шуанног — [e], [ɛ], [je] либӧ [jɛ]. Лыд пасйӧм — 5.

## История

## Видзӧдӧй тшӧтш

Латин E

Эллин Ε
Є

**Єє** — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ украин, русин, важ славян, ханты кывъясын. XVIII — XIX нэмъясӧ **Є** вӧдитчисны серб анбурын (ӧні **је**). Шуанног — [je] либӧ [е]. Лыд пасйӧм — 5.

## История

## Видзӧдӧй тшӧтш

Ꞓ

Э
Ё

**Ёё** — кирилл анбурлӧн шыпас. Шуанног — [jɵ] либӧ [ɵ]. Роч кывйын Ёё пыдди тшӧкыда гижӧны Ее, украин да болгар анбурын та шы пасйӧм пыдди гижӧны **ьо** либӧ **йо**.

## История

Роч анбурӧ шыпассӧ пыртіс Санкт-Петербургса Наукаяс Академияӧн веськӧдлысь Екатерина Воронцова-Дашкова 1783 воӧ.

## Видзӧдӧй тшӧтш

Ë
Э

**Ээ** — кирилл анбурлӧн шыпас. Шуанног — [e] либӧ [ɛ].

## История

**Э** лоӧма глагол анбурлӧн Ⰵ () шыпасысь XIII — XIV нэмъясӧ. XVIII — XIX нэмъясӧ Э либӧ Є ӧткодя вӧдитчисны серб анбурын (ӧні **је**).

## Видзӧдӧй тшӧтш

Є
Ж

**Жж** (важ слав. ) — кирилл анбурлӧн шыпас.

## Шуанног

**[[Роч кыв|роч]]** — [ʐ]

**[[Украин кыв|украин]]** — [ʒ]

**[[Беларус кыв|беларус]]** — [ʐ]

**[[Болгар кыв|болгар]]** — [ʒ]

**[[Македон кыв|македон]]** — [ʒ]

**[[Серб кыв|серб]]** — [ʒ]

**[[Монгол кыв|монгол]]** — [t͡ʃ]

**[[Кыргыз кыв|кыргыз]]** — [d͡ʒ]

**[[Дунган кыв|дунган]]** — [ʐ]

## История
З

**Зз** (важ слав. ) — кирилл анбурлӧн шыпас. Шуанног — [z] либӧ [s]. Лыд пасйӧм — 7.

## История

Вичко славян кывйын XIX нэмӧдз З пыдди мукӧддырйи гижисны Ꙁ.

## Видзӧдӧй тшӧтш

Ȝ
Ѕ

**Ѕѕ** (важ слав. , макед. **дзе**) — кирилл анбурлӧн шыпас. Шуанног — [ʣ], [z] либӧ [zʲ]. Лыд пасйӧм — 6.

## История

Важ славян кывйын Ѕ пыдди мукӧддырйи гижисны Ꙅ либӧ Ꙃ. XVIII — XIX нэмъясӧ Ѕ вӧдитчисны серб анбурын (ӧні **дз**). 1860 воӧдз шыпас вӧдитчисны сідзжӧ румын кирилл анбурын. Ӧні Ѕ бергалӧ сӧмын македон кывйын.

## Видзӧдӧй тшӧтш

S

Ꚃ

Ϛ
Ꙉ

**Ꙉꙉ** (важ слав. ) — кирилл анбурлӧн шыпас, бергаліс лунвыв славян кывъясын. Шуанног — [d͡ʑ] (ӧні **đ/ђ**) либӧ [t͡ɕ] (ӧні **ć/ћ**).

## Видзӧдӧй тшӧтш

Ђ

Ћ
Ђ

**Ђђ** — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ серб да черногор кывъясын. Шуанног — [d͡ʑ] (латин анбурын **Đđ**).

## Видзӧдӧй тшӧтш
* Ћ
* Ꙉ
Ћ

**Ћћ** — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ серб да черногор кывъясын. Шуанног — [t͡ɕ] (латин анбурын **Ćć**).

## Видзӧдӧй тшӧтш

Ђ

Ꙉ
Џ

**Џџ** — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ серб, черногор, македон да абхаз кывъясын. XV — XIX нэмъясӧ шыпас вӧдитчисны сідзжӧ румын кирилл анбурын. Шуанног — [ɖʐ] (латин серб анбурын **dž**).

## Видзӧдӧй тшӧтш

Ц

Ꙡ
Ѓ

**Ѓѓ** — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ македон кывйын. Шуанног — [ɟ] либӧ [d͡ʑ].
Ꙟ

**Ꙟꙟ** (**ын**) — кирилл анбурлӧн шыпас, XV — XIX нэмъясӧ бергаліс румын кирилл анбурын. Шуанног — [ɨn], [ɨm] да [ɨ] кывъяслӧн водзын (ӧнія латин румын анбурын **în**, **îm** либӧ **î**).

## Видзӧдӧй тшӧтш

Î
И

**Ии** (важ слав. ) — кирилл анбурлӧн шыпас. Лыд пасйӧм — 8.

## Шуанног

**[[Роч кыв|роч]]** — [i], [ɨ]

**[[Украин кыв|украин]]** — [ɪ]

**[[Русин кыв|русин]]** — [ɪ]

**[[Серб кыв|серб]]** — [i]

**[[Македон кыв|македон]]** — [i]

**[[Казах кыв|казах]]** — [ɘj], [əj]

Беларус кывйын [i] шы пасйӧм пыдди гижӧны **І**.

## История
Ѝ

**Ѝѝ** — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ болгар да македон кывъясын омонимъясӧ торйӧдӧм пыдди, пример вылӧ: **и** — *и, да* / **ѝ** — *сылысь, сылы* (ань рода).

Серб кывйын **Ѝ** вӧдитчӧны [i] шылӧн дженьыд кыз тон пасйӧм пыдди.

Роч да украин кывъясын **ѝ** вӧдитчисны XX нэмлӧн водзӧдз **И** шыпас вылын личкӧм пасйӧм пыдди (ӧні **и́**), пример вылӧ: **вѝна** — *винаяс* / **вина̀** — *мыж*.

Мукӧддырйи **ѝ** вӧдитчӧны роч кывчукӧръясын содтӧд личкӧм пасйӧм пыдди, пример вылӧ: **ж***ѝ***знеспос***о́***бный**.
Ѐ

**Ѐѐ** — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ македон кывйын омонимъясӧ торйӧдӧм пыдди, пример вылӧ: **не** — *абу* / **нè** — *миянӧс*, **се** — *ас* / **сè** — *став*.

Серб кывйын **Ѐ** вӧдитчӧны [e] шылӧн дженьыд кыз тон пасйӧм пыдди.

Роч да украин кывъясын **ѐ** вӧдитчисны XX нэмлӧн водзӧдз **Е** шыпас вылын личкӧм пасйӧм пыдди (ӧні **е́**), пример вылӧ: **ужѐ** — *нин* / **у̀же** — *векниджык*.

Мукӧддырйи **ѐ** вӧдитчӧны роч кывчукӧръясын содтӧд личкӧм пасйӧм пыдди, пример вылӧ: **пс***è***вдосф***е́***ра**.
Й

**Йй** — кирилл анбурлӧн шыпас. Шуанног — [j] либӧ [ʝ]. Серб да македон анбурын та шы пасйӧм пыдди гижӧны **ј**.

## История

Шыпас петӧма вичко славян анбурын XV — XVI нэмъясӧ. Роч анбурӧ **Й** пырис 1735 воӧ.
І

**Іі** (важ слав.  либӧ ) — кирилл анбурлӧн шыпас. Лыд пасйӧм — 10.

## Шуанног

**[[Коми кыв|коми]]** — [i], сӧмын чорыд **д, з, л, н, с, т** бӧрын

**[[Ня-ася кыв|ня-ася]]** — [i], сӧмын чорыд **д, н, т** бӧрын

**[[Украин кыв|украин]]** — [i]

**[[Беларус кыв|беларус]]** — [i]

**[[Русин кыв|русин]]** — [i]

**[[Казах кыв|казах]]** — [ɪ]

**[[Хакас кыв|хакас]]** — [ɪ]

## История

Роч кывйын 1918 воӧдз **і** вӧдитчисны **и** пыдди гора шыяс да **й** водзын, а сідзжӧ омонимъясӧ **міръ** (*быдму*) / **миръ** (*чӧвлун*) торйӧдӧм пыдди. XIX нэмлӧн водзӧдз роч **і** тшӧкыда гижисны кыдз **ї**. 

Болгар анбурын **і** бергаліс 1878 воӧдз.

Вичко славян кывйын **і** вӧдитчӧны кыдз рочын 1918 воӧдз; а сідзжӧ эллин пыртӧм кывъясын: *стіхъ* (στίχος), *літургія* (λειτουργία), *херувімъ* (χερουβίμ), *епіскопъ* (ἐπίσκοπος), *віно* (οἶνος), ас нимъясын *Давідъ, Ніколай, Міхаилъ, Васілій, Кѵріллъ, Адонаі, Хрістосъ*. Вичко шрифтъясын **і** тшӧкыда гижӧны кыдз .

1844-1923 воясӧ **Іі** вӧдитчисны осет кирилл анбурын (ӧні **Ии**).

## Видзӧдӧй тшӧтш

Латин I

Эллин Ι
Ї

**Її** — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ украин да русин кывъясын. Шуанног — [ji].

XVIII — XIX нэмъясӧ **Ї** вӧдитчисны серб анбурын (ӧні **ј**).

XIX нэмлӧн водзӧдз роч анбурын **[[і]]** тшӧкыда гижисны кыдз **ї**. Важ славян шрифтъясын **і** сідзжӧ гижӧны кыдз .

## Видзӧдӧй тшӧтш

Ï
Ј

**Јј** — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ серб, черногор, македон, алтай да кильдин саами кывъясын. 

## Шуанног

**[[Серб кыв|серб]]** — [j]

**[[Черногор кыв|черногор]]** — [j]

**[[Македон кыв|македон]]** — [j]

**[[Азербайджан кыв|азербайджан]]** — [j]

**[[Алтай кыв|алтай]]** — [d͡z], [ɟ]

**[[Кильдин саами кыв|кильдин саами]]** — [j̊], сідзжӧ гижӧны кыдз **[[Ҋ|Ҋҋ]]**

## История

Серб анбурӧ шыпассӧ пыртіс кывтуялысь Вук Стефанович Караджич 1818 воӧ. Македон анбурӧ **Ј** пырис 1944 воӧ.

XIX нэмӧ **Ј** вӧдитчисны украин кывйын, т. ш. драгоманов анбурын (ӧні **й** либӧ дзебсясьӧ шыпасъясын **є** (је), **ї** (јі), **ю** (ју), **я** (ја)).

1991 воӧдз **Јј** вӧдитчисны азербайджан кирилл анбурын (ӧнія латин азербайджан анбурын **Yy**).

Сідзжӧ **Ј** бергаліс 1918-1932 да 1936-1938 воясӧ коми молодцов анбурын [j] пасйӧм пыдди (ӧні **й**, **ъ** либӧ дзебсясьӧ шыпасъясын **е** (је), **ё** (јо), **ю** (ју), **я** (ја)).

1844-1923 воясӧ **Јј** вӧдитчисны осет кирилл анбурын (ӧні **Йй**).

## Видзӧдӧй тшӧтш

Латин J

Эллин Ϳ
Ԁ

**Ԁԁ** — кирилл анбурлӧн шыпас, бергаліс 1918-1932 да 1936-1938 воясӧ коми молодцов анбурын [d] пасйӧм пыдди (ӧні **д**).

## Видзӧдӧй тшӧтш

d
Ԃ

**Ԃԃ** — кирилл анбурлӧн шыпас, бергаліс 1918-1932 да 1936-1938 воясӧ коми молодцов анбурын [ɟ] пасйӧм пыдди (ӧні **дь** либӧ **д** гора шыяс **е, ё, и, ю, я** водзын).
Ԇ

**Ԇԇ** — кирилл анбурлӧн шыпас, бергаліс 1918-1932 да 1936-1938 воясӧ коми молодцов анбурын [d͡ʑ] пасйӧм пыдди (ӧні **дз**).
Җ

**Җҗ** — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ тотара, уйгур, калмык да дунган кывъясын.

1995 воӧдз **Җҗ** вӧдитчисны туркмен кирилл анбурын (ӧнія латин туркмен анбурын **Jj**).

Сідзжӧ **Җ** бергаліс 1918-1932 да 1936-1938 воясӧ коми молодцов анбурын [d͡ʒ] пасйӧм пыдди (ӧні **дж**).

## Шуанног

**[[Тотара кыв|тотара]]** — [ʑ], [d͡ʑ], латин тотара анбурын **C**

**[[Уйгур кыв|уйгур]]** — [d͡ʒ], латин уйгур анбурын **C**, араб ج

**[[Калмык кыв|калмык]]** — [d͡ʒ]

**[[Дунган кыв|дунган]]** — [ʈ͡ʂ], [t͡ɕ]
З́

**З́з́** — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ черногор кывйын. Шуанног — [ʑ] (латин анбурын **Źź**).
Ш

**Шш** (важ слав. ) — кирилл анбурлӧн шыпас. Шуанног  — [ʃ].

## История
Щ

**Щщ** (важ слав. ) — кирилл анбурлӧн шыпас.

## Шуанног

**[[Роч кыв|роч]]** — [ɕ]

**[[Украин кыв|украин]]** — [ʃt͡ʃ]

**[[Русин кыв|русин]]** — [ʃt͡ʃ]

**[[Болгар кыв|болгар]]** — [ʃt]

**[[Курд кывъяс|курд]]** — [d͡ʒ]

Беларус анбурын [ʃt͡ʃ] пасйӧм пыдди гижӧны **шч**.

## История

**Щ** бергаліс 1918-1932 да 1936-1938 воясӧ коми молодцов анбурын [t͡ʃ] пасйӧм пыдди (ӧні **тш**).
Љ

**Љљ** — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ серб, черногор, македон да ительмен кывъясын. Шуанног — [ʎ] (латин серб анбурын **lj**).

## История

Шыпас артмӧма кыдзи лигатура ЛЬ ль. Серб анбурӧ шыпассӧ пыртіс кывтуялысь Вук Стефанович Караджич 1818 воӧ. Македон анбурӧ **Љ** пырис 1944 воӧ.

## Видзӧдӧй тшӧтш

Ԉ
Њ

**Њњ** — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ серб, черногор, македон, ительмен да удэгей кывъясын. Шуанног — [ɲ] (латин серб анбурын **nj**).

## История

Шыпас артмӧма кыдзи лигатура НЬ нь. Серб анбурӧ шыпассӧ пыртіс кывтуялысь Вук Стефанович Караджич 1818 воӧ. Македон анбурӧ **Њ** пырис 1944 воӧ.

## Видзӧдӧй тшӧтш

Ԋ
Ӈ

**Ӈӈ** — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ ылі войвывса да сибирса вужвойтыръяслӧн кывъясын: ханты, манси, кильдин саами, яран, нешан, ня-ася, маду, сёлькуп, долган, тофалар, нивх, луораветлан, коряк, ительмен, кет, эвенки, эвен, нанай, негидал, ороч, удэгей, ульч, уильтин. Шуанног — [ŋ].

## Видзӧдӧй тшӧтш

Ꜧ

Ŋ
Ԩ

**Ԩԩ** — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ уильтин кывйын. Шуанног — [ɲ].

## Видзӧдӧй тшӧтш

Ӈ
Ӄ

**Ӄӄ** — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ ылі войвывса да сибирса вужвойтыръяслӧн кывъясын: ханты, сёлькуп, тофалар, нивх, луораветлан, коряк, ительмен, кет. Шуанног — [q].

Мукӧддырйи **Ӄ** пыдди гижӧны **[[Қ]]**.

XIX нэмӧ да XX нэмлӧн водзын **Ӄ** вӧдитчисны осет, абхаз да сван анбуръясын.
Ԟ

**Ԟԟ** — кирилл анбурлӧн шыпас, XIX нэмӧ бергаліс алеут кывйын. Шуанног — [q].
К

**Кк** (важ слав. ) — кирилл анбурлӧн шыпас. Шуанног — [k] либӧ [q]. Лыд пасйӧм — 20.

## История

## Видзӧдӧй тшӧтш

Латин K

Эллин Κ
Ԙ

**Ԙԙ** — кирилл анбурлӧн шыпас, XX нэмлӧн водзӧдз бергаліс мокша кывйын. Шуанног — [æ] либӧ [jæ] (ӧнія мокша анбурын **э** либӧ **я**).

## История

Шыпас артмӧма кыдзи лигатура ЯЕ яе.
Ӕ

**Ӕӕ** — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ осет кывйын. Шуанног — [æ] либӧ [ə].

## История

Шыпас артмӧма кыдзи лигатура АЕ ае. Осет анбурӧ шыпассӧ пыртіс кывтуялысь Андреас Шёгрен 1844 воӧ.

## Видзӧдӧй тшӧтш

* Æ
Л

**Лл** (важ слав. ) — кирилл анбурлӧн шыпас. Лыд пасйӧм — 30.

## Шуанног

**[[Роч кыв|роч]]** — [l], [lʲ]

**[[Украин кыв|украин]]** — [l], [lʲ]

**[[Беларус кыв|беларус]]** — [l], [lʲ]

**[[Болгар кыв|болгар]]** — [l], [ɫ], [lʲ]

**[[Серб кыв|серб]]** — [l]

**[[Македон кыв|македон]]** — [l], [lʲ]

**[[Монгол кыв|монгол]]** — [ɮ], [ɮʲ]

## История

## Видзӧдӧй тшӧтш

Эллин Λ

Латин Ʌ
Ԓ

**Ԓԓ** — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ ылі войвывса да сибирса вужвойтыръяслӧн кывъясын: луораветлан, ханты да ительмен. Шуанног — [ɬ].

## История

Шыпас петӧма 1996 воӧ велӧдчан небӧгын *Ԓыгъоравэтԓьэн йиԓыйиԓ*, роч **Л** [l] / луораветлан **Ԓ** [ɬ] торйӧдӧм пыдди.

Мукӧддырйи **Ԓ** пыдди гижӧны **[[Ӆ]]** либӧ **[[Ԯ]]**.
Э̇

**Э̇э̇** — кирилл анбурлӧн шыпас, мукӧддырйи бергалӧ яран кывлӧн кывчукӧръясын да велӧдчан небӧгъясын **э̇** [e] / **э** [æ] торйӧдӧм пыдди, пример вылӧ, **хэ̇мʼ** (*вир*) / **хэмʼ** (*дженьыд*).
Ԕ

**Ԕԕ** — кирилл анбурлӧн шыпас, 1927 воӧдз бергаліс мокша кывйын. Шуанног — [l̥] (ӧнія мокша анбурын **лх** либӧ **льх**).

## История

Шыпас артмӧма кыдзи лигатура ЛХ лх.
Ԗ

**Ԗԗ** — кирилл анбурлӧн шыпас, 1927 воӧдз бергаліс мокша кывйын. Шуанног — [r̥] (ӧнія мокша анбурын **рх** либӧ **рьх**).

## История

Шыпас артмӧма кыдзи лигатура РХ рх.
Ӭ

**Ӭӭ** — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ кильдин саами кывйын. Шуанног — [e] небыд **д, н, т** бӧрын. Сідзжӧ шыпас вӧдитчӧны нешан да сёлькуп анбуръясын.

## История

1924-1927 воясӧ **ӭ** бергаліс мокша кывйын. Шуанног — [æ] (ӧнія мокша анбурын **э** либӧ **я**).

XIX нэмӧ роч кывйын **Ӭ** мукӧддырйи вӧдитчисны пыртӧм кывъясын да ас нимъясын [ø] либӧ [ə] (коми **[[Ӧ]]**) шы пасйӧм пыдди: *Гӭте, Шлӭцеръ, Тӭпферъ, Сентъ-Бӭфъ, Бӭрнсъ, Дӭфферинъ*.
М

**Мм** (важ слав. ) — кирилл анбурлӧн шыпас. Шуанног — [m]. Лыд пасйӧм — 40.

## История

## Видзӧдӧй тшӧтш

Латин M

Эллин Μ

Эллин Ϻ
Ӎ

**Ӎӎ** — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ кильдин саами кывйын. Шуанног — [m̥].
Ӆ

**Ӆӆ** — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ кильдин саами кывйын. Шуанног — [ɬ].

Мукӧддырйи мӧд ылі войвывса да сибирса вужвойтыръяслӧн кывъясын **Ӆ** гижӧны **[[Ԯ]]** либӧ **[[Ԓ]]** пыдди.
Ԑ

**Ԑԑ** — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ маду кывйын. Шуанног — [æ]. Мукӧддырйи ханты кывйын **Ԑ** гижӧны **[[Є]]** пыдди.

## Видзӧдӧй тшӧтш

Ɛ

ε