open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Вена

**Вена** () - тайӧ Австрияса кар, Австриялӧн юркарыс.

Йӧз: 


Wien-vom Oberen Belvedere-104-2009-gje.jpg|View from Upper Belvedere
Wien-Burgtheater-102-2007-gje.jpg|Burgtheater
Wien-Hofburg-114-Amalienburg-Franz I-Reichskanzleitrakt-2008-gje.jpg|Hofburg
Wien-Karlskirche-20-2007-gje.jpg|Karlskirche
Wien-Parlament-120-Mitte-2008-gje.jpg|Parliament
Wien Stephansdom.jpg|Бурсьылысь Степан кафедрал вичко
Wien-Zentralfriedhof-44-Johann Peter Frank-2008-gje.jpg|Central cemetery
Wien-Prater-12-Riesenrad-2007-gje.jpg|Prater
Братислава

**Братислава** (; , *Пресбург*; дo 1919 , *Пожонь*) - тайӧ Словакияса кар, Словакиялӧн юркарыс.

Йӧз:
Пицунда

**Пицунда** (, , ) тайӧ Абхазияса кар, Гагра районын. Турист да культурнӧй шӧрин. 

Йӧз: 11 сюрс гӧгӧр (1991).
Гульрипш

**Гульрипш** (, , ) тайӧ Абхазияса кар, Гульрипш районын. Турист да культурнӧй шӧрин. 

Йӧз: 8 014 гӧгӧр (2008).
Очамчира

**Очамчира** (, , ) тайӧ Грузияса кар, Очамчира районын. Турист да культурнӧй шӧрин. 

Йӧз: 4,7 сюрс гӧгӧр (2003).
Гал

**Гали** (, , ) тайӧ са кар, Гал районын. Турист да культурнӧй шӧрин. 

Йӧз: 7,2 сюрс гӧгӧр (1991).
Амур вылын Комсомольск

**Амур вылын Комсомольск** тайӧ Рочмуса кар, Хабаровск ладорлӧн юркар. Промышленнӧй, научнӧй да культурнӧй шӧрин. 

Йӧз: 270,8 сюрс гӧгӧр (2009).
Фергана

**Фергана** () тайӧ Узбекистанса кар, Фергана вилоятлӧн юркар. Промышленнӧй, научнӧй да культурнӧй шӧрин. 

Йӧз: 191 сюрс гӧгӧр (1994).
Женева

**Женева** (, ) - тайӧ Швейцарияса кар, Женева кантонлӧн юркарыс.

Йӧз:
Щёлково

**Щёлково** — тайӧ Рочмуса кар, Канкар обласьтлӧн кар.
Йӧз лыд: 113 сюрс гӧгӧр (2008).

## Каръяслӧн матыслун
*  Талси (Латвия)
*  Хемер (Германия)
*  Бровары (Украина)
*  Лохья (Финляндия)
Гагра

**Гагра** (, ) тайӧ Абхазияса кар, Гагра районын. Турист да культурнӧй шӧрин. 

Йӧз: 10,7 сюрс гӧгӧр (2003).
Шанхай

**Шанхай** () тайӧ Китайса кар. Промышленнӧй, научнӧй да культурнӧй шӧрин. 

Йӧз: 19 млн. гӧгӧр (2007).


Shanghai-Skyline-58-Globen-2012-gje.jpg
Shanghai-Bund-26-6 Uhr 40-2012-gje.jpg
Shanghai-Bund-78-Sportler-2012-gje.jpg
Shanghai-Jin Mao-42-Baustelle Shanghai-Tower-2012-gje.jpg
Shanghai-Shikumen-10-Paulaner-2012-gje.jpg
Shanghai-altes Wohngebiet-30-2012-gje.jpg
Shanghai-Markt-34-Pilze-2012-gje.jpg
Shanghai-Yuyuan-Garten-22-2012-gje.jpg
Молодцов анбур

**Молодцов анбур** — тайӧ аслыспӧлӧс Коми анбур. Сыӧн вӧдитчылiсны зыряна комияс 1918-1932 да 1936-1938 воясӧ, а перым комияс 1921-1932 воясӧ. Лӧсьӧдысьыс — коми кывтуялысь В.А. Молодцов. 

## Вылӧм
Молодцов анбур вылын лэдзӧмаӧсь 1920-ӧд воясся уна коми небӧг да газет-журнал. Тайо анбур вылын коми войтырыслӧн пансис коми кывъя школаын велӧдчӧм.

Молодцов анбурысь эновтчылысны медводз коми латынь вылӧ вуджiгмоз (вочасӧн 1930'-1932' вояс чӧж), а сэсся мӧдпӧв шыбитiсны сiйӧс 1938' воӧ, тайӧ пӧрйӧ роч коддьӧм графика пыртӧмысла.

## Анбур

## Шыпасъяс
Тайӧ анбурын быд коми шыыслы лӧсялiс торъя шыпас. Унджык пасыс босьтӧма вӧлi роч азбукаысь, куимыс - ***д***, ***и*** да ***й*** шыяс пасйӧм могысь - латинсаысь.  

Шыпасъяс ***ф, х*** да ***ц*** анбурас медводз эз вӧвны, 1920' вояс помын найӧс пыртӧмаӧсь, рочысь босьтӧм кывъясын торъя шыяс петкӧдлӧм могысь. 

Латина анбурысь босьтӧмӧсь шыпасъяс 
***Ԁ** = ӧнія **д**
***і** = ӧнія **и**, **і**
***ј** = ӧнія **й**
***ӧ** = ӧнія **ӧ**

Небыд шыяс мыччалӧмӧсь вылӧ чутіка шыпасъясӧн: 
***ԃ** = ӧнія **дь**
***ԅ** = ӧнія **зь**
***ԉ** = ӧнія **ль**
***ԋ** = ӧнія **нь**
***ԍ** = ӧнія **сь**
***ԏ** = ӧнія **ть**

Аслыспӧлӧс аффрикатаяс мыччалӧмӧсь улӧ чутіка шыпасъясӧн: 
***җ** = ӧнія **дж** 
***ԇ** = ӧнія **дз** 
***щ** = ӧнія **тш**

## Öшмӧсъяс
**Коми язык. Энциклопедия* / Отв. ред. Г.В. Федюнёва. М., 1998. 608 c. ISBN 5-7903-0045-6
*Молодцов В. *Некоторые принципы зырянского правописания*. Усть-Сысольск, 1927.

## Ыстӧгъяс
* Молодцов анбур йылысь рочӧн
* Кыдз молодцов шыпасъяс Mac OS-ын точкыны

## Видзӧд нӧшта
* Важ Перым гижӧм
Иваново

**Иваново** тайӧ Рочмуса кар, Иваново обласьтлӧн юркар. Промышленнӧй, научнӧй да культурнӧй шӧрин. 

Йӧз: 406,5 сюрс гӧгӧр (2008).
Бруней

**Бруней**, **Бруней-Даруссалам султанув** () — тайӧ канму Азияын.
Гайны

thumb|300px|Гайны
**Гайны** тайӧ сикт Перым ладорын, Гайны районлӧн шӧрсиктыс.
Шри-Ланка

**Шри-Ланка**, *Шри-Ланка Демократ Социалист Республика* (, «Бурсиӧма Му»), (Цейлон) - тайӧ канму Азияын.
Непал

**Непал** () - тайӧ  канму Азияын.  


Kathmandu-Durbar Square-52-Jagannath rechts-2013-gje.jpg|Kathmandu
Pashupatinath-Waschplatz am Bagmati-08-2013-gje.jpg|Pashupatinath
Bhaktapur-Yaksheshvara-160-erotische Schnitzerei-gje.jpg|Bhaktapur
Changu Narayan-Dorf-18-Wasserversorgung-2014-gje.jpg|Changu Narayan
Patan-Palastplatz-20-Cyasilim-2014-gje.jpg|Patan
Dzongla to Lobuche-28-Weg-2007-gje.jpg|Himalaya
Gokyo surroundings-30-Aufstieg-2007-gje.jpg|Himalaya
Mustang-Lo Manthang-59-Malerin-2015-gje.jpg|Mustang
Mustang-Ghami to Lo Gekar-19-rote Wand-2015-gje.jpg|Mustang
Лаос

**Лаос** (*Лаос Войтыр Демократ Республика*) - тайӧ канму Азияын.
Сингапур

**Сингапур** (, пиньинь: Xīnjiāpō Gònghéguó, , ) - тайӧ канму-кар Азияын.
Ижора кыв

**Ижора кыв** (ижора *ižor(k)an keeli/kiili*, *ingeroiskeeli*) тайӧ чудь-йӧгра кыв Ленинград обласьтын.

## Ижора анбур

### Латин ([[1932]])

### Латин ([[1936]])

### Ӧнія латин

## Грамматика

### Эмакыв

Эмакывлӧн ижора кывйын эм кык лыд: ӧтка лыд (*Yksikkö*) да уна лыд (*Monikko*); дас ӧти вежлӧг:

### Индан-асалан суффиксъяс

**Lehmä** (*мӧс*):

### Морта нимвежтасъяс

### Кадакывлӧн вежласьӧм

**Tehhä** (*вӧчны*):

**Ӧнія кад**

**Ӧнія кад, соссяна форма**

**Колян кад**

**Колян кад, соссяна форма**

**Локтан кад**

**Локтан кад, соссяна форма**

### Лыдакывъяс

:1 - yks
:2 - kaks
:3 - kolt
:4 - neljä
:5 - viiz
:6 - kuuz
:7 - seitsen
:8 - kaheksan
:9 - yheksän
:10 - kymmen
:11 - ykstoist
:20 - kakskymment
:21 - kakskymment yks
:30 - koltkymment
:100 - sata
:200 - kakssattaa
:678 - kuuzsattaa seitsenkymment kaheksan
:1000 - tuhatta
:1918 - tuhatta yheksänsattaa kaheksantoist
:2000 - kaks tuhattaa

## Ыстӧдъяс

* Ыстӧдъяс
* Конькова О. И., Дьячков Н. А. Пособие по ижорскому языку. — СПб.: МАЭ РАН, 2014
* «Ижорский язык на WALS»
* Чернявский В. М. Ižoran keel (Ittseopastaja) / Ижорский язык (Самоучитель)
Водь кыв

**Водь кыв** (водь *vaďďaa ceeli, maaceeli*) тайӧ чудь-йӧгра кыв Ленинград обласьтын.

## Водь анбур

## Морта нимвежтасъяс

## Лыдакывъяс

:1 - ühsi
:2 - kahsi
:3 - kõlmõd
:4 - nellä
:5 - viisi
:6 - kuusi
:7 - seitsee
:8 - kahõsaa
:9 - ühesää
:10 - cümmee
:11 - ühstõššõmõt
:12 - kahstõššõmõt
:13 - kõmtõššõmõt
:14 - nellätõššõmõt
:15 - viiztõššõmõt
:16 - kuuztõššõmõt
:17 - seitseetõššõmõt
:18 - kahõsaatõššõmõt
:19 - ühesäätõššõmõt
:20 - kahscümmentä
:21 - kahscümmentä ühsi
:30 - kõmcümmentä
:100 - sata
:101 - sata ühsi
:200 - kahssataa
:1000 - tuhad
:2000 - kahstuhatta
:3427 - kõmtuhatta nelläsataa kahscümmentä seitsee

## Ыстӧдъяс

* Водский язык
* Водский язык на сайте «Водь. Водский язык и культура»
* ''Народы и языки:'' Ингерманландия, водский язык, ижорский язык
* Чернявский В. Vaďďaa ceeli (Izeõpõttaja) / Водский язык (Самоучитель)
Войвыв саами кыв

**Войвыв саами кыв** (*Davvisámegiella, Sámegiella*) тайӧ чудь-йӧгра кыв Норвегмуын, Шведмуын да Суоми Муын.

## Саами анбур

## Грамматика

### Эмакыв

Эмакывлӧн войвыв саами кывйын эм кык лыд: ӧтка лыд (*ovttaidlohku*) да уна лыд (*máŋggaidlohku*); сизим вежлӧг:

### Индан-асалан суффиксъяс

**Ruoktu** (керка):

### Морта нимвежтасъяс

Морта нимвежтасъяслӧн эм куим лыд: ӧтка лыд (*ovttaidlohku*), кыка лыд (*guvttiidlohku*) да уна лыд (*máŋggaidlohku*)

### Кадакывлӧн вежласьӧм

Кадакывъяслӧн кывпод пасъяс: **-at** (*mannat* - мунны), **-it** (*boahtit* - воны), **-ut** (*lávlut* - сьывны).

**viehkat** (котравны):

**Dálá áigi** (Ӧнія кад)

**Vássán áigi** (Колян кад)

#### Соссяна кывтор

### Лыдакывъяс

:Okta  — 1
:Guokte  — 2
:Golbma  — 3
:Njeallje  — 4
:Vihtta  — 5
:Guhtta  — 6
:Čieža  — 7 
:Gávcci  — 8
:Ovcci  — 9 
:Logi  — 10
:Oktanuplohkkái  — 11
:Guoktelogi  — 20
:Guoktelogiokta  — 21
:Golbmalogi  — 30
:Čuođi  — 100
:Guoktečuođi  — 200
:Duhat — 1000
:Logi duháha — 10000
:Čuođi duháha — 100000
:Miljovdna  — 1000000
:Miljarda  — 1000000000

## Войвыв саами войтырлӧн кып

: Guhkkin davvin Dávggáid vuolde
: sabmá suolggaid Sámieatnan.
: Duottar leabbá duoddar duohkin,
: jávri seabbá jávrri lahka.
: Čohkat čilggiin, čorut čearuin
: allanaddet almmi vuostái.
: Šávvet jogat, šuvvet vuovddit,
: cáhket ceakko stállenjárggat
: máraideaddji mearaide.
: Dálvit dáppe buolašbiekkat,
: muohtaborggat meariheamit.
: Sámi sohka sieluin mielain
: eahccá datte eatnamiiddis:
: Mátkálažžii mánoheabit,
: giđđodeaddji guovssahasat, —
: ruoškkas, ruovggas rođuin gullo,
: juhca jávrriin, jalgadasain,
: geresskálla máđiid miel.
: Ja go geassebeaivváš gollut
: mehciid, mearaid, mearragáttiid,
: golli siste guollebivdit
: suilot mearain, suilot jávrriin
: gollin čuvget čáhcelottit,
: silban šovvot sámedeanut,
: šelgot čuoimmit, šleđgot áirrut,
: luitet albmát lávllodemiin
: geavgŋáid, guoikkaid, goatniliid.
: Sámeeatnan sohkagoddi,
: dat lea gierdan doddjokeahttá
: goddi čuđiid, garrogávppiid,
: viehkis vearrevearrováldiid.
: Dearvva dutnje, sitkes sohka!
: Dearvva dutnje, ráfi ruohtas!
: Eai leat doarut dorrojuvvon,
: eai leat vieljain varat vardán
: Sámi siivosoga sis.
: Máttarádját mis leat dovle
: vuoitán vearredahkkiid badjel.
: Vuostálastot, vieljat, miige
: sitkatvuođain soardiideamet!
: Beaivvi bártniid nana nálli!
: Eai du vuoitte vašálaččat,
: jos fal gáhttet gollegielat,
: muittát máttarmáttuid sáni:
: Sámieatnan sámiide!

## Ыстӧдъяс

* Языковые курсы для северно-саамского языка: Oahpa giela!
* Северносаамско-русский онлайн-словарь
* Northern Sami — English online dictionary
Емва ӧксыув

**Емва ӧксыув** (*Удора ӧксыув*) (роч *Вымское княжество, Удорское княжество*) тайӧ вошысь феодал Коми-Зыряналӧн канмуныс Европаын, Емва ю дорын. 1451-1502.

Ӧксы керка тайӧ ӧксыяс Вымскӧйяс.

## Видзӧдӧй тшӧтш
* Ыджыд Перым ӧксыув
Коми ним

**Коми нимъяс** – тайӧ коми йӧзлӧн нимъяс.

## Кристос эскӧмкӧд йитчӧм нимъяслӧн коми гижанног
### Зон нимъяс
* Абрам – Ӧврам
* Александр – Ӧльӧксан, Ӧльӧ, Саш
* Алексей – Ӧльӧксей, Ӧльӧш, Лёша
* Андрей – Ӧндрей, Ӧньӧ
* Афанасий – Опонь
* Василий – Василей, Васьӧ, Вась
* Виктор – Виттор, Витьӧ
* Владимир – Володь, Ладе, Ладимер
* Гаврил – Габӧ
* Геннадий – Гень, Геня, Генагей
* Герасим – Ярасим
* Георгий – Ёгор, Егорей
* Григорий – Гриш, Григорэй
* Егор – Ёгор, Егорей
* Елизар – Елесь
* Иван – Иван, Вань, Ванько
* Игнат – Игнать, Йигӧ
* Игорь – Игор
* Илья – Илля
* Кондратий – Кон, Конӧ
* Константин – Кӧсьта
* Митрофан – Митрук
* Михаил – Микайлӧ, Миш
* Модест – Медӧс
* Николай – Микол, Микул, Микулай, Кольӧ, Микӧла, Микӧл
* Пантелеймон – Паньӧ, Паня
* Пётр – Петыр, Петь, Петьӧ
* Семён – Сем, Семӧ
* Сергей – Сегӧ, Серёж
* Тихон – Тикӧн
* Фёдор – Педӧр, Педь/Федь
* Яков – Як
* Ярослав – Ярӧ

### Ныв нимъяс
* Августа – Агӧ, Густа,
* Авдотья – Ӧдя, Ӧдюш, Дуньӧ
* Агафья – Гаша, Гашӧ, Ӧгаш
* Агния – Агни, Агнюш
* Аграфена – Аграпена, Грапӧ, Граньӧ, Ӧгра, Ӧгуш
* Аксинья – Аксинь, Ӧксинь, Ӧксьӧ, Ӧкся
* Акулина – Окиль, Ӧкуль
* Анастасия – Наста, Настук
* Валентина – Вальӧ
* Екатерина – Катьӧ
* Елизавета – Лиса
* Ольга – Ӧльга
* Мария – Машук, Машӧ

## Ӧнія кадся нимъяс
### Айморт нимъяс
* Бияр
* Вокан

### Ныв нимъяс
* Авъя
* Райда
* Нюмина

## Ӧшмӧс
* Безносикова Л.М., Айбабина Е.А., Коснырева Р.И. Коми-роч кывчукӧр: 31000 кымын кыв. – Сыктывкар: Коми небӧг лэдзанін, 2000. – 816 л.б.
* ''Кривощёкова-Гантман А.С.'' Русские фамилии коми пермяцкого происхождения // Языки и ономастика Прикамья. – Пермь, 1973. – С. 76–86.
* ''Климов В.В.'' Миян фамиллёэз // Иньва. – Кудымкар, 1987.
* *Теплоухов А. Ф.* Фамилии и географические названия Пермяцкого края в этнографическом и историко-географическом отношениях // Коми му. – Усть-Сысольск, 1925. – № 9 (19). – С. 34.
Ливан

**Ливан** (, *Лубнан*), официал ним **Ливан Республика**) (; *аль-Джумхури́я аль-Лубнани́я*) тайӧ  канму Азияын.
Оман

**Оман** (), официал ним **Оман Султанув** (араб. سلطنة عُمان) тайӧ канму Азияын.
Катар

**Катар** (), официал ним **Катар Канму** (араб: دولة قطر, Давлат Катар) тайӧ канму Азияын.
Карел кыв

**Карел кыв** (карел *karjalan kieli*) тайӧ чудь-йӧгра кыв Карелияын.

## Карел анбур

## Карелӧн кывбур




:**JÄĽGITAHTO**
:Kuoltuu minuu kalmah kattuat
:Ukrainal omal
:lagial arol Dnepran varrel
:joven särkäl čomal.
:Anna millo kalmah kuuluu
:Dnepran kuohu mahtau,
:kui lyöy laineh jyrkkäh randah,
:minä tiediä tahton.
:Dnepran suuri vuo ku koppuau
:vihažniekoin veret,
:pezöy pellot Ukrainan,
:vedäy syväh mereh —
:sit ma nouzen omas kalmas
:jumalas sah... äski.
:Enne sidä — ongo jumal
:tunne en, hoš käske.
:Katatto, ga nouskua, rahvas,
:ottuat käzih astal,
:paganverel vihažniekan
:omavaldu kastuat.
:Suvus suures sovukkahas,
:kus roih kanzat — veľľet,
:minuu toiči juohatelkua
:sanal sulal, heľľäl.



## Ыстӧдъяс

* Уроки карельского языка
* Грамматика карельского языка 
* Карело-русско-финский словарь
* Закон Республики Карелия о государственной поддержке карельского, вепсского и финского языков в Республике Карелия (также здесь) 
* Финно-угорская электронная библиотека
* Электронная коллекция изданий на карельском языке
Лив кыв

**Лив кыв** (**лив** *līvõ kēļ*, лат. *lībiešu valoda* либӧ  *līvu valoda*) тайӧ бырӧм чудь-йӧгра кыв Латвияын.

## Лив анбур

## Морта нимвежтасъяс

## Лыдакывъяс

* ӧти — ikš
* кык — kakš
* куим — kuolm
* нёль — nēļa
* вит — vīž
* квайт — kūž
* сизим — seis
* кӧкъямыс — kōdõks
* ӧкмыс — īdõks
* дас — kim
* дас ӧти — ikštuoistõn
* кызь — kakškimdõ
* сё — sada
* кыксё — kakš sada
* сюрс — tuontõ
* кык сюрс — kakš tuontõn
* миллион — miljon

## Ливӧн кывбур

: **Min izāmō**

: Min izāmō, min sindimō
: ūod ārmaz rānda sa,
: kus rāndanaigās kazābõd
: vel vanād, vizād piedāgõd.
: Min ārmaz īlmas ūod set sa,
: min tõurõz izāmō.

: Min izāmō, min sindimō
: ūod ārmaz rānda sa,
: kus lāinõd mierstõ vīerõbõd
: ja rāndan sūdõ āndabõd.
: Min ārmaz īlmas ūod set sa,
: min tõurõz izāmō.

: Min izāmō, min sindimō
: ūod ārmaz rānda sa,
: kus jelābõd īd kalāmīed,
: kis mīer pǟl ātõ pävad, īed.
: Min ārmaz īlmas ūod set sa,
: min tõurõz izāmō.

: Min izāmō, min sindimō
: ūod ārmaz rānda sa,
: kus kūltõb um vel pivā ēļ -
: min amā ārmaz rāndakēļ.
: Min ārmaz īlmas ūod set sa,
: min tõurõz izāmō.

## Ыстӧгъяс

* Ыстӧгъяс
* Подробная хронологическая история развития ливов и ливского языка
Йемен

**Йемен** (, *аль-Яман*), официал ним **Йемен Республика**) ( (*ал-Джумхури́ййа ал-Йамани́ййа*) тайӧ канму Азияын.
Сирия

**Сирия** (, *Сурийя*), официал ним **Сирия Араб Республика**) ( (*аль-Джумхури́йя аль-Араби́йя ас-Сури́йя*) тайӧ канму Азияын.
Пакистан

**Пакистан** (), официал ним **Пакистан Ислам Республика**) ( (*Ислами Джамхурия-и-Пакистан*) тайӧ канму Азияын.
Корея Республика

**Корея Республика** (-хангыль, ханчча:大韓民國 , *Тэханмингук*) (*Лунвыв Корея*) тайӧ  канму Азияын.
Корея Войтыр Демократия Республика

**Корея Войтыр Демократия Республика** (, *Чосон Минджуджуи Инмин Конхвагук*) (*Войвыв Корея*) — тайӧ канму Азияын.
Казан

**Казан** (, , , мари *Озаҥ*, ) тайӧ Рочмуса кар, Тотараму республикалӧн юркар. Промышленнӧй, научнӧй да культурнӧй шӧрин. 

Йӧз: 1 120,2 сюрс гӧгӧр (2008).
Пӧддельнӧй (Кӧрткерӧс район)

**Пӧддельнӧй** () – Коми Республикаса сикт, Кӧрткерӧс районысь Пӧддельнӧй сикт овмӧдчӧминса шӧрсикт.

## Ним артмӧм
## Фольклор
## География
## История
## Медводдза овъяс
## Культура
## Велӧдӧм
## Тӧдчана йӧз
## Тӧдчана эмторъяс
## Ӧтуввез
## Ӧшмӧсъяс
* Атлас Республики Коми. — Москва, 2000.
* ''Жеребцов И.Л.'' Где ты живешь: Населенные пункты Республики Коми. Историко-демографический справочник. — Сыктывкар, 2000.
* История Коми с древнейших времен до конца XX века: В 2-х т. / Под общей редакцией ''А.Ф. Сметанина''. — Сыктывкар, 2004.
* Республика Коми: Энциклопедия. — Сыктывкар, 1997—2000. — Т. 1—3.

## Ыстӧдъяс
Коми Республикаса кып

**Коми республикалӧн кып** — тайӧ демократическӧй правовӧй канмулӧн, национальнӧй культуралысь традицияяс видзӧмлӧн, сылӧн уна национальносьтя войтыр ӧтувъялунлӧн символ. 

## История
Кып вынсьӧдӧма 1994-ӧд вося лэддза-номъя тӧлысь 6-ӧд лунӧ XII-20/5 №-а Коми Республикаса Индӧдӧн «О Государственном гимне Республики Коми».

2006 вося сора тӧлысь 4 лунӧ гижисны кывъяс.

Кыплысь шыладсӧ лӧсьӧдӧма Нёбдінса Витторлӧн «Варыш поз» сьыланкыв вылӧ подуласьӧмӧн, кодӧс выльысь вежлалыштіс Михаил Герцман.

Кыплӧн кывъясыс Виктор Савинлӧн, комиӧн шыльӧдіс-лӧсьӧдіс Владимир Тимин; роч текстсӧ шыльӧдісны Александра Шергина да Александр Суворов.

2012 воӧ коми гижысь Гений Горчаков вӧзйис эновтчыны Нёбдінса Витторлӧн кывъясысь да шыладысь, да вӧзйис ассьыс вариант: выль кывъяс да шылад.

2016 вося лӧддза-номъя тӧлысь 12-ӧд лунӧ, кор пасйӧны Рочму лун, Коми мулӧн кып медводдзаысь юргис Москваын С.В. Рахманинов нима Концерт жырйын, кӧні Россияса нимӧдана артист Юрий Ткаченко веськӧдлӧм улын ӧтувтӧм симфоническӧй оркестр ворсіс коми кыпсӧ «Симфония гимнов» проект олӧмӧ пӧртігӧн.

## Кыплӧн кывъяс

## Видзӧдӧй тшӧтш
* Коми республикаса дӧрапас
* Коми Республикаса канпас

## Ӧшмӧсъяс
* Россияса канму символъяс
* Коми Республикаса канму символъяс

## Ыстӧдъяс
Советск (Киров обласьт)

**Советск** (мари *Кукарка*) тайӧ Рочмуса кар, Киров обласьтын кар. Промышленнӧй да культурнӧй шӧрин. 

Йӧз: 17,2 сюрс гӧгӧр (2005).
Тольятти

**Тольятти** тайӧ Рочмуса кар, Самара обласьтын. Промышленнӧй, научнӧй да культурнӧй шӧрин. 

Йӧз: 663 сюрс гӧгӧр (2025).
Пыстина Виктория Владимировна

**Пыстина Виктория Владимировна** (1971) — коми сьылысь, Коми Республикаса нимйӧза артистка.

## Олан туй
Чужӧма 1971 вося ӧшым тӧлысь 7-ӧд лунӧ Изьва районса Том посёлокын. 1989 воын помалӧма Том шӧр школа, 1997 воын — Вежа Петыркарын культура да искусствоса канму университетысь роч йӧзкостса сьылан искусство кафедра.

Уджалӧ Коми республикаса Филармонияын сьылысьӧн. Сьылӧ «Зарни ёль» ансамбльын. Та кындзи велӧдӧ Тима Вень нима Коми республикаса культура колледжын.

## Сьылан удж
Виктория Пыстина сьылӧ коми да роч сьыланкывъяс. Петкӧдчылӧма «Кантеле-2003» да «Созвездие мастеров-2007» войтыркостса фестивальясын, «Мы едины – мы Россия» ставроссияса  фестивальын да «Голоса России» конкурсын, «Василей» гаж-конкурсын.

## Наградаяс
* Валентина Есева нима Коми Республикаса Веськӧдлан котырлӧн премия босьтысь
* Коми Республикаса Веськӧдлан котырлысь премия босьтысь
* «Общественное признание» зарни почёта пас босьтысь
* Коми Республикаса нимӧдана артистка (2015)
* Коми Республикаса нимйӧза артистка (2022)

## Ӧшмӧсъяс
* Пыстина Виктория «Финноугория»ын
* Пыстина Викториялӧн сьыланкывъяс mp3

## Ыстӧдъяс
Логинова Лидия Петровна

**Логинова Петыр Лидьӧ** (1954) — коми сьылысь, «Зильган турун» ансамбльлӧн художественнӧй веськӧдлысь да сьылысь, Коми Республикаса нимйӧза артист (1994), Россияса культураын нимӧдана уджалысь (2010). 

## Олан туй
* 1954, вӧльгым тӧлысь 13 лунӧ — чужис Кӧрткерӧс районса Висер сиктын.
* 1973 — помаліс 2 №-а Сыктывкарса педагогическӧй училище.
* 1973—1988 — челядь садикъясын кага видзысь
* 1982 — «Эжваса дзоридзьяс» йӧзкостса хорын сьылысь (Кулӧмдін сикт).
* 1988—1992 — Сыктывкарса телестудияын режиссёрлӧн отсасьысь.
* 1992—1995 — Коми фольклор театрын сьылысь.
* 1995—1999 — Коми республикаса филармониялӧн «Зарни ёль» ансамбльын сьылысь.
* 2000 — Коми республикаса финн-йӧгра шӧринын «Зильган турун»ансамбльлӧн художественнӧй веськӧдлысь да сьылысь.

## Общественнӧй удж
* 1992 — «Сыктывкарса тулыс» конкурсӧ пырӧдчысь.
* 1993—1994 — Ветліс Фольклор театркӧд Суомиö гастрольӧн. 
* 1998 — «Человек года» I республикаса конкурсын «Признание» премия босьтысь «Войтырсикас культура сӧвмӧдӧмысь» нимпасын. 

## Торъя сьылан уджтасъяс
* «Ой, олӧм-олӧм»
* «Медбур кад»
* «Коми ань»

## Сьыланкыв чукӧръяс
* 1993 – «Апрелевка-Саунд» фирма лэдзис «Тувсов муӧй менам шондібан» пластинка
* 1994, 1997 – петісны сьыланкывъяса аудиокассетаяс
* «Арыс зэв нин кӧдзыд лола» (1999)
* «Воскресное утро» (2003)

## Наградаяс
* Коми Республикаса нимйӧза артистка (1994)
* «Айму водзын бур уджысь» орденлӧн II тшупӧда медаль (2005).
* Россияса культураын нимӧдана уджалысь (2010).

## Видзӧдӧй тшӧтш
* Маръямоль (сьыланкыв)

## Ӧшмӧсъяс
* Республика Коми: Энциклопедия: в 3-х т. Сыктывкар, 1999. Т. 2.
* komiinform.ru «Комиинформ» юӧр сетан агентство

## Ыстӧдъяс
Лебедев Михаил Николаевич

**Лебедев Михаил Николаевич** (комиӧн ** Микӧл Микайлӧ**, 1877—1951) — коми гижысь, поэт.

## Олан туй
М.Н. Лебедев чужӧма Вӧлӧгда губерниялӧн Усть–Сысольск уездса Межадор сиктын (ӧні Коми Республикаса Сыктыв район) 1877-ӧд вося йирым тӧлысь 22-ӧд лунӧ. Велӧдчӧма Усть–Сысольскса уезднӧй училищеын, уджалӧма Кӧрткерӧсын да Покчаын писарлы отсасьысьӧн. Сӧвет власьт пуксьӧм бӧрын секретаралӧма Кӧрткерӧсса гӧльяслӧн комитетын да судын. Унджык кадсӧ олӧма Кӧрткерӧсын.

Кулӧма 1951-ӧд вося рака тӧлысь 5-ӧд лунӧ. Дзебӧма Кӧрткерӧсын.

## Гижан удж
Михаил Лебедев — выль коми литератураын подув пуктысьяс пиысь ӧти. Гижны босьтчӧма дас куим арӧсӧн. Тӧдса кыдз поэт, прозаик да драматург. Медводдза повесьтъяссӧ («За богом молитва, за царем служба не пропадут», «Последние дни Перми Великой», «Таня Осинина», «Среди медведей») гижлӧма роч кыв вылын. 1917-ӧд воося **Октябр революцияӧдз** на кутӧма лӧсьӧдавны кывбуръяс комиӧн. Бура тӧдӧма коми йӧзкостса висьтъяс. Та подув вылын коми йӧзлӧн важ олӧм йылысь лӧсьӧдӧма «Кӧрт Айка» да «Яг морт» поэма–мойдъяс. Басняясас серавлӧма юысьясӧс да дышъясӧс. М. Лебедев гижлӧма и челядьлы.

Лӧсьӧдӧма коми литератураын выль жанр — оперетка. Гижысьлысь «Мича ныв», «Тун» да «Настук» опереткаяссӧ пуктывлісны сцена вылын.

1939-ӧд воын литератураын ыджыд уджысь М. Н. Лебедевлы вӧлі сетӧма «Почёт Пас» орден.

Гижлӧма **Юсь** гусяним улын.

## Небӧгъяс
* Ньывпулӧн шувгӧм: мойданкывъяс / Серпасаліс *В. Поляков.* — Сыктывдінкар: Коми нига лэдзанін, 1929. — 56 л.б. *
* Настук: сьылӧмӧн ворсантор ӧнія олӧмысь. — Сыктывкар, 1929. *
* Бӧрйӧм гижӧдъяс. — Сыктывкар, 1934. *
* Бӧрйӧм гижӧдъяс. — Сыктывкар, 1939.
* Стихъяс: челядьлы. — Сыктывкар, 1940. 
* Мед дзирдалас шонді: стихотворениеяс да басняяс. — Сыктывкар, 1949.
* Бӧрйӧм гижӧдъяс. — Сыктывкар, 1959.
* *Лебедев М. Н.* Повтӧм зон: преданиеяс, серпасторъяс, кывбуръяс, басняяс / Лӧсьӧдіс ''В. А. Лимерова''. — Сыктывкар: ООО «Анбур», 2017. — 160 л.б.
* *Лебедев М. Н.* Кӧрт Айка: Поэма-мойд. Поэма-сказка. На коми и русском языках / Сост., вступ. статья ''В. А. Лимерова''; худ. А. П. Гордеева; ред.  В. И. Трошева. — Сыктывкар: ООО «Анбур», 2018. — 32 с.

## Паметь
* Михаил Лебедевлысь нимсӧ новлӧ Кӧрткерӧс районса библиотека.

## Наградаяс
* «Почёт Пас» орден (1939)

## Ӧшмӧсъяс
* ''Вежев А.А.'' Михаил Николаевич Лебедев. Памятка читателю. — Сыктывкар, 1956.
* Коми советские писатели. — Сыктывкар, 1968
* БСЭ
* Михаил Лебедев

## Ыстӧдъяс
Совдор

**Совдор** (важ перым комиӧн *Солдор*; роч *Сольвычегодск*) тайӧ Рочмуса кар, Кардор обласьтын. Промышленнӧй да культурнӧй шӧрин. 

Йӧз: 2,5 сюрс гӧгӧр (2008).
Сардор

**Сардор** () тайӧ вошысь кар.

## Ыстӧдъяс
* Сардорся комплекс важвылӧм-архитектура музей (роч)
Ёдзва комияс

**Ёдзва комияс** (ёдзва коми *Пермякйӧз, Коми утьыр*) тайӧ коми войтырлӧн этнографияса чукӧр.
## Лыд
1926 воын Рочмуын - 3 163 морт.
## Антропология

## Важвылӧм
### Археология культураяс
* Волосовоса культура
* Казандор культура (м.э. XVI-IX нн.)
* Ананьиноса культура (м.э. VIII-III нн.)
* Гляденовоса культура (м.э. III н.-IV н.)
* Ломоватовоса культура (IV-IX нн.)
* Родановоса культура (IX-XV нн.)

## Ыстӧдъяс
* Язьвинские пермяки. Немного истории (роч)
Висер (Эжва вож)

**Висер** () — тайӧ Коми республикаын ю (), Эжва юлӧн веськыд вож.

Висер юлöн кузьтаыс 247 км, ковтысыслöн ыдждаыс — 8 780 км². Юас ваыс содö ёнджыкасö лым сылöмысь. Висер ю кынмалö вӧльгым тӧлысьö, йиыс воссьö косму тöлысь помын. Вонас шöркодя ваыс визувтö — 79,1 м³/сек (Лунь грезд весьтын).

Висерлöн медыджыд вожъяс — Пугдым, Ньывсер (шуйгаладорас).

Висер петö Сiмдор ты бокса нюръяссянь. Висер йылыс визувтö ёнджыкасö асыввылö, Пугдым вомянь неуна улынджыксянь бергöдчö лунвылö.

Висер ю йылын пöшти оз овны. Ньывсер вомсянь улынджык эм Шойнаты—Одыб чорыд туй. Висер ю бокö пусьöмаöсь Ыджыдвидз да Висер сиктъяс да на улö пырысь грездъяс: Лунь, Сюзяыб, Зулӧб, Выльыб, Джиян.

Висер усьö Эжваö Кöрткерöс районса Шойнаты сиктсянь неылын. Ньывсер ю вомöдз позьö катны ыджыд пыжöн, жар гожӧмъяс дырйи — вывтi ляпкыд.
Ёдз

**Ёдз** (*Ёдж*; ) - тайӧ Перым ладорын ю (). Шуйга вож Висер юлӧн.
Кам

**Кам** (*Чулман*; , ) - тайӧ Киров обласьтын, Перым ладорын, Удмуртияын, Башкортостанын да Тотарамуын ю (). Шуйга вож Волга юлӧн.
Ньывсер

**Ньывсер** () - тайӧ Коми республикаын ю (). Шуйга вож Висер юлӧн.
Сочи (ю)

**Сочи** (, , ) - тайӧ Краснодар ладорын ю (). Сочи карлӧн Шӧр да Хоста районын.
Чирк

**Чирк** (; ) — веськыд бордъя гагъяслӧн сикас. 

## Паськалӧм
Чиркъясӧс лыддьӧны медважся ловъя ловъясӧн таладор югыдас. Мусярвывса чиркъяслысь став сикассӧ арталӧны 7 сюрсӧдз. 

Олӧны-вылӧны найӧ Рочму пасьтала, оз паныдасьлыны сӧмын кынйира войвылын, пустыняясын да джуджыд гӧраяса местаясын. Медся тӧдсаӧсь на пиысь татшӧмъяс: «турунвиж чирк» (рочӧн «зелёный кузнечик»), «руд чирк» («серый кузнечик»), «сьылысь чирк» («певчий кузнечик»), «ыджыд чирк» («дыбка степная») да «бӧжа чирк» («хвостатый кузнечик»).

## Ыджда да рӧм
Юрыс чирклӧн вель ыджыд, синмыс юр ӧтар-мӧдарас. Вӧсньыдик да вель кузь кыкнан ускыс бӧрлань кусыня. Бордйыс нёль, вылыссаясыс чорыдӧсь, улыс бордъясыс пырыс тыдаланаӧсь да вӧсньыдикӧсь. Мукӧд бордъя гагъясысь (бобувъясысь, лӧдзьясысь, гутъясысь) торъялӧ сійӧн, мый лэбавны на моз оз вермы. Кокыс куим гоз — кык водз, кык шӧр да кык бӧр кок. Воддзаясыс, медым подӧн ветлӧдлыны, бӧръяясыс — медым чеччавны. Бордъяссӧ чеччалігас и паськӧдлывлӧ, медым ылӧджык воӧдчыны. Пельыс чирклӧн потас кодь, абу юрас, а водз кокас. Сы отсӧгӧн и кывзӧ ас гӧгӧрсьыс шыяссӧ. Эньясыс мыгӧраджыкӧсь айясыс серти, налӧн рушку помас чурвидзӧ, быттьӧ ёсь йыла шыпурт, чаль кодь кольк пуктаныс.

## Оласног
Чирксӧны сӧмын айясыс. Чирган шыясыс петӧны оз вомсьыс, а вылыс бордъяссӧ ӧта-мӧдыскӧд ниртігӧн. Сьылӧмнас найӧ юӧртӧны матігӧгӧрса мукӧд чиркыслы, мый тайӧ местаыс сьылысьыслӧн и татчӧ сэсся сюйсьыны некодлы оз позь. Неуна мӧд ногӧнджык чирксӧны, кор чуксалӧны ас дінас энь пӧвъяссӧ.

Олӧны чиркъяс оз уна лыда котыръясӧн, а ӧткӧн-ӧткӧн. Гожӧм шӧрнас гозйӧдчӧм бӧрас эньыс сюйыштлӧ небыд муӧ кольк пуктансӧ да лэдзӧ сэтчӧ сё кымын кольк. Му пытшкас колькъясыс арйӧны да тӧвйӧны. Локтан тулыснас наысь артмӧны номыръяс. Номыръясыс ӧдйӧ сӧвмӧны да пӧрӧны выль чиркъясӧ.

Шӧрпӧлӧс ыджда чиркъяслӧн вывтырыс овлывлӧ куим-ӧ-нёль сантиметрӧдз. Кызвыныс олӧны сук туруна видзьяс да няня ыбъяс вылын, вӧр дорӧсъясын, садъясын да паркъясын. Унджыкыс пӧткӧдчӧны гут-гагйӧн, сёйӧны номыръясӧс, лёльӧясӧс, куталӧны бобувъясӧс. Уськӧдчывлӧны и ассьыныс ичӧтджык да жебджык чиркъяс вылӧ. Яя сёяныс кӧ абу тырмымӧн, йирӧны ён черлыяснас быдмӧгъяслысь небыд заяссӧ, коръяссӧ да дзоридзьяссӧ. Чиркъяслӧн асланыс вӧрӧгыс абу жӧ этша. Мед кӧть и веж рӧм сертиыс найӧс сьӧкыд казявны турун пӧвстысь да пу коръяс вылысь, чиркъясӧс кыйӧдӧны да тшапйӧдлӧны шыръяс, лягушаяс, лёкгагъяс да быдсяма лэбачыс.

## Рӧдвуж кывйын
Кызвын комиыс турун пӧвстын олысьтӧ «чиркӧн» шуӧны, мукӧдсьыс чирксӧм-сьылӧмнас торъялӧны да. Емвасаяс сы пыдди вӧдитчӧны «турундзез» кывйӧн. Перымса комияс мукӧдлаын тшӧтш «турундзезӧн» нимтӧны, но векджык шуӧны «кӧбывка». Удмуртъяс ногӧн «ӟозы». Тайӧ висьталӧ сы йылысь, мый «дзез» («ӟозы») кывйыс вӧлӧма уна сюрс во сайын нин, важ перым войтырлӧн куим пельӧ (удмуртъяс, лунвывса да войвывса комияс вылӧ) юксьытӧдз на.

## Ӧшмӧсъяс
* ''Ракин А.Н.'' Вӧр-васа олысьяс. — Сыктывкар: Анбур, 2017. — 240 л.б.

## Ыстӧдъяс
Ид

**Ид** () – тайӧ быдмӧг.

## История
Важ Египетын идысь вӧлі пӧжалӧны нянь. Важ египтяна вöлi шуӧны ид *йит*. 

### [[Ид]] [[Важ Египет]] иероглифъясын

  

*Египет: U10 (/йит/ - "ид") - вӧдитӧм идеограммаяса гижӧд
*Египет:   &#78305;&#78307;, M33 (/йит/ - "ид") - быдмӧг идеограммаяса гижӧд
*Египет: i-t:M33 (/йит/ - "ид") - шыпасъяса гижӧд

### [[Ид]] [[:en:Mesopotamia|Важ Месопотамия]] иероглифъясын
&#74426; - миян эраӧдз 2200 воын  гӧгӧр , 

 - миян эраӧдз  650 воын гӧгӧр 

*Шумер: 𒊺 (/шэ/, /шэ`у/, /шэу/ - “ид, тусь, туся нянь, сю”)      ;
*Аккад: 𒊺 (/шэʾу/ - “ид”)   ;

*Шумер: 𒊺 𒋼𒀀 𒊏 𒅅 𒆷 (/ŠE.KAR.RA.GAL2.LA/ - “ид ӧзынын”)  - Важ Месопотамия лунпас тӧлысьясысь ӧти ним.

*Шумер: 𒌚𒊺𒆥𒋻 (/ITU.ŠE.KIN.KUD/ - “(ид) тусь вундандыр тӧлысь”)  - Адару - Важ Месопотамия лунпас волӧн медбӧръя тӧлысь ним.

*Шумер: 𒀉𒆠𒋾 /A2.KI.TI/ , Аккад: 𒀉𒆠𒌈 /A2.KI.TUM/  - "Акиту" Важ Месопотамия Выль во ид фестиваль.

Важ Месопотамияын вöлi вӧчӧны Акиту ид фестиваль Выль во водзвылын али бӧрын. (Важ Месопотамияын вöлi пасйӧны Выль во рака тӧлысьын .)

## Мифологияын да фольклорын
* Ид Библияын, (Петӧм.9:31-32):
 ...
 31. Шабдiыс да идыс вӧлi жугӧдӧма, ӧд идыс шептасис нин, а шабдiыс дзоридзалiс.
 32. Но шобдiыс да тӧр шепта шобдiыс эз жугав, ӧд найӧ сёрсяӧсь.
 ...

## Ыстӧдъяс
Маръямоль (быдмӧг)

**Маръямоль** (; ) — тайӧ уна вося турун-быдмӧг.

## Серпасалӧм
Вужйыс уна вожа, кузь да кыз. Заыс сувтса, 60-100 см кузьта, гӧрдов рӧма, йылас ӧти дзоридз. Коръясыс шыльыдӧсь, куимысь вожалӧ. Чветыс ӧти, гырысь (8-13 см диаметрыс), пемыдгӧрд. 

## Паськалӧм

## Мукӧдтор
2014 воын маръямоль дзоридз лои вермысьӧн «Россияса аллея» конкурсын (16408 гӧлӧс, 43 %).;

## Видзӧдӧй тшӧтш
* «Маръямоль» сьыланкыв

## Ӧшмӧсъяс
* Красная Книга Республики Коми. Пион уклоняющийся, марьин корень
## Ыстӧдъяс
Турипув

thumb|250px|Турипув вотӧсъяс
**Турипув** () – тайӧ быдмӧг, вотӧс.
Пыста

**Пыста** (; ) тайӧ лэбач.

Му шар пасьтала олысь пыстаяс котырын туялысьяс торйӧдӧны 65 сикасӧс. На пиысь квайтыс поздысьӧны да быдтысьӧны Коми муын. Медся бура тӧдсаӧсь миянлы  ыджыд пыста (), Сьӧд юра пыста (), Рудовгӧрд пыста (), Юрсипыста (), да с.в.

## Ӧшмӧсъяс
## Ыстӧдъяс
Кутш

**Кутш** (; ) тайӧ лэбач. Кутшъяс — варышъяс котырын медся гырысь лэбачьяс. Комиын паныдасьлӧ кык сикас кутш. Ӧтиыс ыджыдджык, кодӧс туялысьяс шуӧны **беркутӧн**, мӧдыс ичӧтджык — сiйӧс нимтӧны **подорликӧн**. Кыкнан сикас кутшсӧ пасйöма Гӧрд небӧгӧ, шоч тыла-бордаяс лыдӧ пырöны да. Сы вӧсна найӧс лыйлыны оз позь.

## Ыджда да рӧм
Ыджыд кутшлӧн сьӧктаыс овлывлӧ нёль килограммӧдз, вывтырыслӧн кузьтаыс — 90 сантиметрӧдз, а шеныштӧм бордйыслӧн пасьтаыс кык метр сайӧ. Тушаыслӧн гӧн рӧмыс лэбачыслӧн пемыдперкаль вевъя, бӧж йылыс сьӧдов, нырыс, гырысь ёсь гыжъясыс сэтшӧмӧсь жӧ. Синмыс зарниа гӧрдовруд.

## Оланін
Тӧвйӧ и гожй пыр ӧтилаын, ылi муясӧ вешйывтӧг. Радейтӧ кушинъяс да паськыд эрдъяс, кытысь перйӧ аслыс да быдтасъясыслы кынӧмпӧтсӧ. Мича лунъясӧ шлывгӧ-бергалӧ сӧстӧм енэж пыдӧсын, бордъяссӧ быттьӧ оз и лайкнитлы. Качӧдчывлӧ сэтшӧм вылӧдз, мый весиг сы вылӧ видзӧдысьяслӧн синныс оз кут аддзыны. Лэбалiгас ыджыд кутш торъялӧ мукӧдсьыс сiйӧн, мый бордтыв помъясыс паськӧдӧм чуньяс кодьӧсь.

## Паськалӧм
Кӧть и шоч лэбач ыджыд кутшыд, но олӧ-вылӧ уналаын: Европаын, Азиялöн войвыв муясын, Войвыв Америкаын. Коми муын поздысьӧны-быдтысьӧны Печоралӧн да мукӧд лунвывджык юяслӧн ковтысъясын, казявлывлӧмаӧсь тшӧтш тундраысь да вӧра тундраысь.

## Поздйысьӧм да оласног
Познысö тэчӧны пуяс вылӧ кыз увъясысь да кос турунысь, пасьтаыс и кузьтаыс ӧткодь — кык метр. Ӧти познас вӧдитчоны нэм чӧжныс, сӧмын кадысь кадӧ выльмӧдышталӧны-дзоньталыштӧны. Ода-кора тӧлысьӧ эньыс пуктӧ пӧжны ӧти либӧ кык кольк, зэв шоча куимӧс. Найӧ кык пӧв гырысьджыкӧсь курӧглӧн дорысь, еджгов няйт ромаӧсь да гӧрдов чутъясаӧсь. Пӧжсян кадыс кыссьӧ тӧлысьӧн-джынйӧнӧдз, сэки позъяс пукалӧны гознан лэбачыс. Пияныс чужӧны еджыд гӧнаӧсь да восьса синъясаӧсь, но сӧвмӧны надзӧникӧн, оз чожа — верстяммӧм выйӧдз воӧны да эновтӧны познысӧ сӧмын арланьыс — кӧч тӧлысь помын. Пӧткӧдчӧны ыджыд кутшъяс яг выв гырысь пӧткаясӧн (дозмӧръясӧн, таръясӧн, сьӧлаясӧн) да ва выв лэбачьясӧн. Уськӧдчывлӧны уръяс, кӧчьяс вылӧ, тшапнитлывлӧны да кыпӧдлӧны енэжӧ весиг ручӧс. Кыйдӧссӧ казялӧм бӧрын тайӧ яй сёйысь лэбачыс топӧдӧ бордъяссӧ да из моз вылiсянь веськыда сатшкысьӧ сы вылӧ.

## Рӧдвуж кывйын
Ыджыд кутшӧс кӧнсюрӧ шуӧны тшӧтш **чань кутшöн**. Ним сертиыс кӧ, лудын йирсьысь нёньпом чаньлысь на вермас ловсӧ босьтны. Тайӧ коми нимыслы лӧсялӧ удмуртъяслӧн «чуньыкуш». Мӧд нимыс, мыйӧн найӧ вӧдитчöны беркутӧс пасйӧм могысь, — **ӧрдзи**, кодi коми йӧзлы абу тӧдса. Перымса комияс миян моз жӧ шуӧны ыджыд кутшӧн.

Ачыс кутш кывйыс зэв важся, сылы лӧсялана весьтасъяс эмӧсь кыдзи матыс, сiдзи и ылыс рӧдвуж кывъясын: перымсалӧн — «кутш», финнъяслӧн — «котка», марилöн — «кучкыж», мордвалöн — «кучкан» да с.в.

## Ӧшмӧсъяс
* ''Ракин А.Н.'' Кутш // Би кинь, 2013. — 9 №.
Коми мифология

**Коми мифология** тайӧ Коми-Зыряналӧн, Коми-Пермякъяслӧн да Коми-Ёдзякъяслӧн мифологияныс.

## Ыстӧдъяс
* Мифология коми (роч)
* Айхенвальд А.Ю., Петрухин В.Я., Хелимский Е.А. К реконструкции мифологических представлений финно-угорских народов // [Балто-славянские исследования](http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1981(1982).pdf). — 1981. — М.,1982. — С. 171-172. (роч кыв)
* Петрухин В.Я. Мифы финно-угров. - М. : Астрель: АСТ: Транзиткнига, 2005. - 463 с. (роч кыв)
Коми Республикаса Национальнӧй лыддьысянін

**Коми Республикалӧн Национал лыддьысяніныс** тайӧ лыддьысянін Сыктывкарын, Коми республикалӧн (главная) лыддьысяніныс.

## Ыстӧдъяс
* Официал сайт (роч)
Канпас

**Канпас** тайӧ канмуса, карса али ордса символ. 

## История
Гербъяс тыдовтчисны XII нэмын Англияын да Францияын, регыдӧн паськалісны Рытыввыв да Шӧр Европа пасьтала. Налӧн сӧвмӧмыс йитчӧма крестовӧй походъяскӧд, кор рыцарьяслы колӧма ассьыныс асьнысӧ тӧдмалӧм да союзникъясӧс врагъясысь торйӧдӧм средство. Медводз гербъяс служитісны личнӧй знакъясӧн, но XIII нэм помын наӧн кутісны вӧдитчыны канму корпорацияяс, а сідзжӧ семьяяс да политическӧй субъектъяс.

Гербъяс артмӧны щитысь, шлемысь, щитысь да вермасны пырны коронкаясысь, шлемъясысь да щит нуысьясысь. Щит вылын налӧн югыд серпасъясыс отсалісны тӧдмавны воинъясӧс. Аланъяслöн да тюрк войтырлöн вöлiны семья пасъяс тамга формаын.

Гербъяс позьӧ торйӧдны принадлежность, чин, образъяс да стильяс серти.

## Канмуса канпасъяс
## Карса канпасъяс
## Ордса канпасъяс
Дӧрапас

**Дӧрапас** тайӧ канмуса либӧ карса символ. 

Флагъяс эмӧсь: 
Найӧс вӧлі используйтӧны, медым петкӧдлыны быдсямапӧлӧс кӧлуй, международнӧй организацияяс, странаяс, региональнӧй флагъяс, карса флагъяс да мукӧдтор. Унджыкыс на пиысь лыддьыссьӧны. 
 
Флаглысь идеясӧ вӧлі лӧсьӧдӧма средневековьеын, армиялӧн баннеръясысь ылыстчӧмӧн, кодъясӧс вӧлі используйтӧны сӧмын координируйтӧм могысь. 
 
Ӧнія концепцияыс заводитчис Французскӧй революция дырйи, сэсянь мукӧд странаяс бӧрйисны ассьыныс канмуяссӧ петкӧдлӧм вылӧ флагъяс. 

## Канмуса дӧрапасъяс
## Карса дӧрапасъяс
Югыд ва (парк)

**«Югыд ва» национальнӧй парк** лӧсьӧдӧма 1994-ӧд вося косму тӧлысь 23-ӧд лунӧ Россияса Правительстволӧн 377 №-а Шуӧм серти.

Паркыс сулалӧ Коми мулӧн Войвыв да Кытшбердса Уралын.

Мутас – 1891701 га; ва – 21421 га.

2006-ӧд вося юӧр серти, «Югыд ва» — Россияын медыджыд парк.

Парклӧн мутасыс пырӧ ЮНЕСКОлӧн Ставмирса наследиеӧ пырысь "Комилӧн вӧрзьӧдлытӧм вӧръяс" объектъяс лыдӧ.

"Югыд ва" лунвылын Печора-Ылыдз заповедник.

## Ыстӧдъяс
* «Югыд ва» национал парк (официал сайт, рочӧн)
* «Югыд ва» национал парк (Россия Федерацияса мупытшса озырлун министерство) (рочӧн)
* «Югыд ва» национал парк «Национальные парки России»: Справочник. Москва: Изд-во Центра охраны дикой природы, 1996. (рочӧн)
* "Югыд ваӧ" экспедиции йылысь висьт (рочӧн)
* "Вӧр-ва наследие видзӧм" фонд лӧн сайт вылын ЮНЕСКОлӧн ставмирса наследиеӧ пырысь "Комилӧн вӧрзьӧдлытӧм вӧръяс" объект (рочӧн)
Комияслӧн лыддьӧгныс

В списке представлены знаменитости <span style="color:#33CCFE">коми-зыряна</span>, <span style="color:#33FF66">коми-пермяк</span> да <span style="color:#FE9999">коми-ёдз</span> национальностей, а также имеющие частичное коми происхождение.

## Важвылӧм уджалысьяс
* <span style="color:#33CCFE">Перымса Степан</span>

## Культура уджалысьяс
### Сьылысьяс
* <span style="color:#33CCFE">Логинова Петыр Лидия</span>
* <span style="color:#33CCFE">Пыстина Володь Виктория</span>
### Композиторъяс
* <span style="color:#33FF66">Клещин Иван Ӧльӧксан</span>

### Гижысьяс да поэтъяс

* <span style="color:#33CCFE">Лебедев Микӧл Микайлӧ</span> — гижысь да поэт.
* <span style="color:#33CCFE">Куратов Ӧльӧксей Иван</span>
* <span style="color:#33CCFE">Жаков Пальӧ Кальӧ</span>
* <span style="color:#33CCFE">Савин Ӧльӧксей Виттор</span> - поэт да драматург
* <span style="color:#33CCFE">Юхнин Василей Василей</span> - гижысь
* <span style="color:#33CCFE">Юшков Толь Гень</span> - гижысь да драматург
* <span style="color:#33CCFE">Фролов Адриан Микӧл</span> - поэт да математик

### Художникъяс да скульпторъяс
## Тышысьяс
## Кансям уджалысьяс
* <span style="color:#33CCFE">Торлопов Ӧльӧксан Володь</span> - Коми республикалӧн юралысьыс
## Чожмӧг уджалысьяс
## Наука уджалысьяс
* <span style="color:#33CCFE">Ломоносов Василей Микайлӧ</span>
* <span style="color:#33CCFE">Лыткин Илля Василей</span>
Ньӧв

**Ньӧв** тайӧ (боеприпас) ньӧввужъяс да арбалетъяс.

## Видзӧдӧм тшӧтш
* Ньӧввуж
Улан-Батор

**Улан-Батор** () - тайӧ Монголияса кар, Монголиялӧн юркар. Промышленнӧй, научнӧй да культурнӧй шӧрин.

## Видзӧдӧй тшӧтш
Ашхабад

**Ашхабад** () тайӧ Туркменистанса кар, Туркменистанлӧн юркар. Промышленнӧй, научнӧй да культурнӧй шӧрин.

## Видзӧдӧй тшӧтш
Ханкенди (Степанакерт)

**Степанакерт** ( э) тайӧ Керӧс Карабахса кар, Керӧс Карабахлӧн юркар. Промышленнӧй, научнӧй да культурнӧй шӧрин.

## История
V нэм помсянь ӧнія Степанакерт кар местаын вӧлі армяналӧн Вараракн овмӧдчанін. Нимыс артмӧма ю ним серти. Пырӧ вӧлі армянаӧн овмӧдӧм Кавказса Албанияӧ, а сёрӧнджык — Хачен армяна княжествоӧ (XVI нэмӧдз.) да Варанда армяна меликствоӧ (XVI—XVIII нэмъясӧ), кодъясӧн веськӧдлісны вочасӧн: Арабса халифат, средневековӧй Армянскӧй царство, тюркъяслӧн Сельджук империя, тюрк государство Атабек Ильдегизидъяс, монгол Хулагуидъяс, Тимуридъяслӧн империя,  Ак-Коюнлу да Кара-Коюнлулӧн тюрк государство, Сефевидъяслӧн государство; XVIII нэм шӧрсянь вӧлі Карабахса ханстволӧн.

1822 восянь — Роч империа улын (Елисаветполе губерняын Шушинскӧй уезд), сэк жӧ Карабахса ханство бырӧдӧма. 1847 восянь овмӧдчанінсӧ кутісны шуны Ханкенди [4], мый вуджӧдсьӧ кыдзи «хан грезд» [10].

1847 воын сиктын вӧлі 80 армяна керка, 52 керка роч йӧзлӧн, а сідзжӧ армяна вичко да шойна.

1923 воын Ханкенди нимсӧ вежисны Степанакерт вылӧ — Бакинскӧй коммунана веськӧдлысь Степан Шаумян ним серти. Кар лои Азербайджан ССР-ын Керӧс Карабах асвеськӧдлан обласьтлӧн юркарӧн.

1926 воын Степанакерт оліс 3,2 сюрс морт (на лыдын 85,4 % армяна да 10,8 % азербайджанеч).

## Олысь лыд
## Видзӧдӧй тшӧтш

Файл:Stepanakert-road-P1003102.JPG|Шӧр улича
Файл:Stephanakert skyline.jpg|Шушасянь

Файл:Step.jpeg|Панорама
Файл:Stepanakert in fall.jpg|Степанакерт пом
Файл:Stepsepstep.jpg|Степанакерт вылысянь
Файл:Uyezd of Shusha.JPG|Ханкенди Шушинскӧй уездын, 1903 во


## Ӧшмӧсъяс
## Ыстӧдъяс
Никарагуа

**Никарагуа** (*Никарагуа Республика*) () — тайӧ  канму Войвыв Америкаын.
Украин кыв

**Украин кыв** (*українська мова*) — тайӧ асыввыв славян кыв, Украинаын каналан кыв, Украинаын да Днестрдорын официал кыв.

## Украин анбур



## Морта нимвежтасъяс

## Лыдакывъяс

* ноль — нуль
* ӧти — один
* кык — два
* куим — три
* нёль — чотири
* вит — п'ять
* квайт — шiсть
* сизим — сiм
* кӧкъямыс — вiсiм
* ӧкмыс — дев'ять
* дас — десять
* дас ӧти — одинадцять
* кызь — двадцять

## Ыстӧдъяс

* Большой толковый словарь украинского языка онлайн
* Український лінгвістичний портал
* Online русско-украинский и украинско-русский переводчик
* Ещё один онлайновый русско-украинский и украинско-русский переводчик
* Перекладачка (онлайновый русско-украинский и украинско-русский переводчик)
* Уроки украинского языка
* Материалы для освоения украинского языка на мультиязыковом проекте Ильи Франка
Улыс Тагил

**Улыс Тагил** () тайӧ Рочмуса кар, Свердловск обласьтын. Промышленнӧй, научнӧй да культурнӧй шӧрин. 

Йӧз: 361,9 сюрс гӧгӧр (2008).
Шупашкар

**Шубашкар** () – Рочмуын шöр ыдждаа кар, Чуваш Республикалӧн юркар. 

Карыс – республикаын индустрия, наука да культура шӧрин. 

Йӧз: 441,5 сюрс гӧгӧр (2008).

## Ним

Шубашкар ним тэчöма кык торйысь: *шубаш* да *кар*. *Шубаш* юкöныс öтвужья *чуваш* кывкöд. Сідз пö шусьöма чуваш войтырлöн öти герой.

## География
 
## Янсалöм

Шубашкарын куим веськöтлан район: Калинин нима, Ленин нима, Мöскуа нима, да öти мувывтор серти веськöдлантор Волгасай.

Статус серти Шубашкарыс – каркытш. Шубашкар каркытшö пырöны сідзжö куим посёлок (Сене Лапсар, Сосновка, Севернöй) да öти грезд (Чандрово).

Карын эмöсь татшöм микрорайонъяс:
* Агрегатка
* Альгешево
* Аникеево
* Богданка
* Гремячево 
* Заволжье 
* Заовражнöй
* Кировскöй
* Комбинат
* Леснöй посёлок 
* Новöй город 
* Новоюжка
* Первомайскöй посёлок 
* Пролетарскöй посёлок 
* Промзона
* Пятино
* Северо-Западнöй
* Солянöй
* Хевеланас посёлок 
* Центр
* Чапаевскöй посёлок
* Чулочка
* Юго-Западнöй
* Южнöй

## Йöз

Карын олö 453&nbsp;645 морт, 60% чувашъяс, 35% - рочъяс.

## История

## Веськöтлан

## Экономика

## Велöтан

## Культура

## Ыстöдъяс
* Шубашкарса веськöдланінлöн официальнöй сайт;
* Шубашкарса депутат собранньöлöн официальнöй сайт ;
* Шубашкарса вильторъяса портал;
* Шубашкар йылысь;
* Шубашкарлöн мусерпас
 
## Пасйöдъяс
Мексика

**Мексика** (*Мексикаса Ӧтувтчӧм Штатъяс, МӦШ*) () — тайӧ канму Войвыв Америкаын.
Ахалцихе

**Ахалцихе** ( - «выль изкар») – тайӧ Грузияса кар, Самцхе-Джавахетиялӧн юркар. Промышленнӧй, научнӧй да культурнӧй шӧрин. 

Йӧз: 17 903 гӧгӧр (2014).

## Видзӧдӧй тшӧтш
Барнаул

**Барнаул** тайӧ Рочмуса кар, Алтай ладорлӧн юркар. Промышленнӧй, научнӧй да культурнӧй шӧрин. 

Йӧз: 648,1 сюрс гӧгӧр (2009).
## Видзӧдӧй тшӧтш
* Барнаул
Асъя кыа (ансамбль)

**Асъя кыа** — тайӧ канбердса сьылысь-йӧктысь котыр. Шӧрпозйыс — Коми республикаса филармония Сыктывкарын. Панӧм 1939 воын.
web-сайт ансамбля

## Творческӧй цехъяс
* Оркестрса юралысь: Титаренко Ӧльӧксан, заслуженный артист Коми
Ловозеро район

**Ловозеро район** тайӧ район Мурманск обласьтын, Кӧла кӧдж.

Шӧрсикт: Ловозеро

Мылдiн районын кар да сиктъяс:
* Ревда
* Каневка
* Краснощелье
* Сосновка
Эвкалипт

Эвкалипт ()- тайö аслыспöлöс пу сикас. Быдмö Австралияын.

Некымын эвкалипт породаяс быдмöны зэв джуджыда – 160 м-öдз; тайö медся джуджыд пуяс му вылын; мукöд породаясыс абу джуджыдджыкöсь миян пожöмъясысь да роч тыпуясысь, но быдмöны вывтi öдйö.
 
Эвкалипта вöръясын гожсай этша, сы вöсна мый пуясыс сулалöны шоча, а корйыс абу сук дай коръясыс бергöдчöмаöсь вывлань дорышöн; шондi югöръяс пырöны татчö дзик му бердöдзыс, кöнi быдмö турун. Тайö вöръясыс паркъяс кодьöсь либö пуяса видзьяс кодьöсь; сэнi быдлаын позьö ветлыны вöлöн-доддьöн да видзны скöт.

Австралияысь эвкалиптъяссö нуöны мукöд канмуясö да вöдитöны сэнi не сöмын öдйö быдмöмыс вöсна, но и сы вöсна, мый найö сетöны зэв чорыд, тыпуысь ён, лес, а коръяссьыс перйöны чöскыд дука выйяс, таысь öтдор, найöс вужйöдöны нюръяс косьтöм вылö, сы вöсна мый найö öдйö кыскöны мусьыс васö.
Аргентина

**Аргентина**, **Аргентина Республика** () — тайӧ канму Лунвыв Америкаын.
Баобаб

**Баобаб** либӧ **чуня адансония** (лат. *Adansonia digitata*) — мальва котырса Адансония увтырысь пу сикас. Сiйӧ быдмӧ Африкаын да Австралияын. Тайӧ лоӧ му вылын медся кыз пу; кызтанас сійӧ овлӧ – 20 м-ӧдз, но абу джуджыд – 15–20 м судта сӧмын. Быдмӧ уна кыз вожӧн, ыджыд шатёр кодь, ылысянь видзӧдiгӧн быттьӧ дзонь рас. Баобаб сетӧ сёян плодъяс, кодӧс зэв радейтӧны ӧблезянаяс, сы понда баобабсӧ шуӧны нӧшта **ӧблезяналӧн нянь пуӧн**.
Эфиопия

**Эфиопия**, **Эфиопияса Федерация Демократия Республика** () — тайӧ канму Африкаын.
Ляпин (сикт)

**Ляпин** (, ) – тайӧ Рочмуса сикт. Тані олӧны медсясӧ маньси (вӧгулъяс).

Йӧз: 3 сюрс гӧгӧр.

## Видзӧдӧй тшӧтш
Лунвыв Африкаса Республика

**Лунвыв Африкаса Республика (ЛАР)**, **Лунвыв Африка** — тайӧ канму Африкаын. 

## Канмулӧн ас нимъяс
Сійӧн мый ЛАР-ын вӧдитчӧны 11 кан кывйӧн (унджык кан кывйыс сӧмын Индия вылын), Лунвыв Африкасӧ кан тшупӧдын нимтӧны 11 ногӧн:

* **Republiek van Suid-Afrika** (африкаанс)
* **Republic of South Africa** (англия)
* **IRiphabliki yeSewula Afrika** (лунвыв ндебеле)
* **IRiphabliki yaseMzantsi Afrika** (коса)
* **IRiphabliki yaseNingizimu Afrika** (зулу)
* **Rephaboliki ya Afrika-Borwa** (войвыв сото)
* **Rephaboliki ya Afrika Borwa** (сесото)
* **Rephaboliki ya Aforika Borwa** (тсвана)
* **IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika** (свати)
* **Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe** (венда)
* **Riphabliki ra Afrika Dzonga** (тсонга)
Кыдзоль

**Кыдзоль** (роч *Кизел*) тайӧ Россияса кар, Перым ладорлӧн кар. Культурнӧй шӧрин.
Перым кыпӧдӧмаӧсь Кыдзоль ю бокӧ. 

Йӧз: 21,1 сюрс гӧгӧр (2008).
Ломоносов Михаил Васильевич

**Ломоносов Михаил Васильевич** (1711—1765) — Рочмуса туялысь, химик, физик, кывбур гижысь, серпасалысь.

## Олан туй
* вӧльгым 19 лун — чужис Архангелогород губернияысь Двина уездса Куростров вӧлӧсьт улӧ пырысь Мишанино грездын (ӧні — Кардор обласьтын Ломоносово грезд. Чайтӧны, мый сылӧн мамыс, Елена Ивановна Ломоносова (ныв дырйиыс Сивкова), вӧлӧма коми аньӧн.
* косму 15 лун — куліс ты-мус висьӧмысь Петыркарын, гуалӧма Неваса Александр лавралӧн Лазарев шойнаын.

## Ыстӧдъяс
Мыжы

**Мыжы** (, ) – тайӧ Рочмуын сикт, Ямал-Яран асвеськӧдлан кытшын Мыжы сикт овмӧдчӧминса шӧрсикт.

## География
Мыжы пукалӧ Ичӧт Об ю бокын, Салехардсянь 220 км сайын рытыв-лунвявлань.

## История
* 1930 воын Мыжы лои Шурышкар районлӧн шӧринӧн, коді пырис Ӧстяк-Вӧгул национальнӧй кытшӧ, а 1937 воын район сетісны Ямал-Яран национальнӧй кытшӧ.

## Олысь лыд
Мыжыын олӧны комияс, рочьяс да хантъяс.

## Тӧдчана йӧз
* Рочев Юрий Герасимович (1936-1995) — коми фольклор да литература туялысь, филологияса кандидат (1974).
* Конев Фёдор Егорович (1935) — гижысь, кинорежиссёр.
* Истомин Иван Григорьевич (1917) — гижысь.

## Овмӧс
Посёлкын эм чери кыян овмӧс. 

Мыжысянь Обдорӧ позьӧ веськавны ва кузя да сынӧдті самолётӧн.

## Ӧшмӧсъяс
* Шурышкар район

## Ыстӧдъяс
Сургут

**Сургут** () – тайӧ Рочмуса кар, Хант-Вӧгул асвеськӧдлан кытшлын. Научнӧй да культурнӧй шӧрин. 

Йӧз: 298,5 сюрс гӧгӧр.

## Видзӧдӧй тшӧтш
Ульяновск

**Ульяновск** (*Симбирск*; , ) тайӧ Рочмуса кар, Ульяновск обласьтлӧн юркар. Промышленнӧй, научнӧй да культурнӧй шӧрин. 

Йӧз: 604 сюрс гӧгӧр (2009).
Оренбург

**Оренбург** тайӧ Рочмуса кар, Оренбург обласьтлӧн юркар. Промышленнӧй, научнӧй да культурнӧй шӧрин. 

Йӧз: 526,4 сюрс гӧгӧр (2008).
Усвавом

**Усвавом** () — Коми Республикаын Ускар каркытшӧ пырысь сикт.

## Ним артмӧм
Сикт ним артмӧма Усва ю нимсянь.

## Фольклор
## География
Сикт пукалӧ Печӧра юлӧн веськыд берегын. Усвавомсянь Ускарӧдз 40 км.

## История
1930—1959 воясӧ Усвавом вӧлі Усвавом районса (рочӧн: Усть-Усинский район) веськӧдлан шӧринӧн. 

1942 воын тані кыптіс пукалысьяслӧн Усвавомса восстанньӧ (рочӧн: Усть-Усинское восстание заключенных; восстание Ретюнина).

Водзынсӧ вӧлі Усвавом сикт сӧветлӧн шӧрсиктӧн.

## Олысь лыд

## Медводдза овъяс
## Культура
## Велӧдӧм
## Тӧдчана йӧз
* Леонтьев Валерий Яковлевич (1949) — сӧветскӧй да рочмуса сьылысь, Рочмуса нимйӧза артист.

## Тӧдчана эмторъяс
## Ӧтуввез
## Ӧшмӧсъяс
* Атлас Республики Коми. — Москва, 2000.
* ''Жеребцов И.Л.'' Где ты живешь: Населенные пункты Республики Коми. Историко-демографический справочник. — Сыктывкар, 2000.
* История Коми с древнейших времен до конца XX века: В 2-х т. / Под общей редакцией ''А.Ф. Сметанина''. — Сыктывкар, 2004.
* Республика Коми: Энциклопедия. — Сыктывкар, 1997—2000. — Т. 1—3.
* Республика Коми: Административно-территориальное деление на 1 августа 1992 г. Издание пятое. — Сыктывкар, 1992.
* Административно-территориальное и муниципальное устройство Республики Коми (на 1 августа 2006 г.). Издание шестое, официальное / ГУ «ТФИ РК». — Сыктывкар, 2006. — 278 с.

## Ыстӧдъяс
Чилимдін

**Чилимдін** () – Коми республикаын сикт, Чилимдін районса юрсикт да Чилимдін сикт овмӧдчӧминса шӧрсикт.

## Ним артмӧм
## Фольклор
## География
Чилимдін пукалӧ Печора ю бокын. 
## История
## Олысь лыд

## Медводдза овъяс
## Культура
## Велӧдӧм
## Тӧдчана йӧз
Бабиков Макар Андреевич (1921—2009) — Сӧветскӧй Союзса Герой (1945)
## Тӧдчана эмторъяс
## Ӧтуввез
## Ӧшмӧсъяс
* Атлас Республики Коми. – Москва, 2000.
* ''Жеребцов И.Л.'' Где ты живешь: Населенные пункты Республики Коми. Историко-демографический справочник. – Сыктывкар, 2000.
* История Коми с древнейших времен до конца XX века: В 2-х т. / Под общей редакцией ''А.Ф. Сметанина''. – Сыктывкар, 2004.
* Республика Коми: Энциклопедия. – Сыктывкар, 1997-2000. – Т. 1-3.