open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Николаев

**Николаев** - Украина лунвылын кар, Николаев обласьтлӧн, Николаев районлӧн да Николаев кар овмӧдчӧминлӧн административнӧй шӧрин. Украина лунвылын ыджыд экономика шӧринъясысь ӧти.

## Ним
Ингуль ю вомöн стрöитöм верфьлöн медводдза воясас эз вöв официальнöй ним. Князь Григорий Потёмкинлöн Михаил Фалеевкöд да мукöд йöзкöд письмöясын верфьсö казьтывлiсны торъя нимъясöн, шуам, Ингульскöй верфь, Ингульскöй верфь да Усть-Ингульскöй.

Официальнӧй ним «Николаев» медводдзаысь паныдасьлӧ князь Потёмкинлӧн 1065 No-а приказын, коді шыӧдчӧма Фалеев дорӧ да 1789 вося август 27 лунӧ (сентябрь 7 лунӧ. Тайӧ пӧрадок сертиыс Потёмкин тшӧктіс нимтыны: Фаборовлысь дачасӧ — Спасское, Витовка — Богоявленское, а Ингуль вылын Новозаводская верф — Николаев кар.

Кар босьтіс ассьыс нимсӧ 1788 воын Очаков крепость босьтігӧн роч войскалӧн турокъяс вылын вермӧмысь. Тайö вермöмыс вöлi морякъяслöн покровительöн лыддьысьöм вежа Николай Мирскöй лунö. Сiдз, тайö лоöмторсö казьтылiгöн да вежа мортöс нимöдöмöн бöрйисны карлы Николаев ним.

## История

1788 воын князь Григорий Потёмкинлöн тшöктöм серти Ингуль ю вомöн котыртöма верфь, код гöгöр заводитöма стрöитны кар полковник Михаил Фалеев веськöдлöм улын. Выль верф (бӧрынджык Николаев) официальнӧя котыртӧма 1789 вося апрель 27 лун. 1790 воын лэдзисны медводдза судно — «Святой Николай» фрегат, мый лоис суднояс стрӧитӧмлӧн заводитчӧмӧн. Карсö лöсьöдiс Иван Старов веськыд уличаясöн. Николаев лоис Сьӧд саридзса флотлӧн штабӧн, а Крымса война дырйи — тылса базаӧн. Адмирал Алексей Грейг (1816 восянь губернатор) сӧвмӧдіс кар: сійӧ стрӧитіс портса объектъяс, котыртіс обсерватория, лӧсьӧдіс флотлысь штаб. 1862 воын губернатор Богдан фон Гласенап дырйи восьтісны коммерческӧй порт, мыйӧн карӧ лоис позянлун воӧдчыны вужвойтырлы. XIX нэм помын Николаев вöлi ыджыд вузасян-промышленнöй шöринöн.

**Сӧветскӧй оккупация**

Сійӧс босьтісны 1918-1919 воясӧ, а Сӧвет власьт вӧлі лӧсьӧдӧма 1920 воын. 1937 восянь — Николаев обласьтлӧн шӧрин. Оккупируйтöма 1941 воын, мездöма 1944 вося март 28 лунö. Война бöрын сiйö лоис СССР-ын судостроительнöй шöринöн.

**Россиялӧн Украинаӧ пырӧм**
Легм ты

**Легм ты** - Ленинград обласьтса Подпорожскöй районса Винница сикт овмöдчöмин территория вылын чöскыд ваа ты.

## Общӧй юӧр
Лазлӧн ыдждаыс 0,6 км2. Куйлӧ саридз тшупӧдсянь 158,8 метра вылын.

Тылӧн формаыс кузьта: сійӧ нюжалӧ лунвывсянь войвывлань. Шоръясыс неуна нюжалӧмаӧсь, скала-песокъясаӧсь, местаясас гӧльӧсь.

Тылӧн войвыв боксяньыс визувтӧ нимтӧм вадор, усьӧ Каргинское тыӧ, кытысь петӧ канал, коді усьӧ Кодозероӧ. Кодозероысь петö нимтöм шор, кодi ас кадö усьö Кекозероö, кытысь петö Петка ю, кодi усьö Чикозероö, кытысь петö Паданка ю, кодi усьö Шокша юö. Шокша, ас кадӧ, усьӧ Оят юӧ, Свирлӧн шуйга вожӧ.

Рытыввыв берегсянь матынджык эм ӧти ӧткодь ыджыд (водохранилище масштаб серти) нимтӧм дi.

Водохранилище дорын абуӧсь посёлокъяс ни туйяс.
Холодильник

**Холодильник** — тайӧ прибор, коді видзӧ шоныд изоляцияа камераын шоныд шоныд. Тшӧкыда сійӧс вӧдитчӧны сёян-юан, лекарствояс либӧ сійӧторъяс видзӧм могысь, кодъясӧс колӧ видзны шоныд местаын либӧ нульысь улынджык температураын. Сöвмöм странаясын пöшти быд семьяын эм гортса холодильник. Холодильник уджалӧм подуласьӧ шоныд сетысь агрегатӧн вӧдитчӧм вылын, коді шоныдсӧ вуджӧдӧ холодильниклӧн уджалан камераысь ывлаӧ, кӧні сійӧ лэччӧ ывлаӧ. Эмӧсь и ыджыдджык шонтысян позянлунъяса коммерческӧй холодильникъяс, кодъясӧн вӧдитчӧны сёян-юан сетан учреждениеясын да лавкаясын, да промышленнӧй холодильникъяс, кодъяслӧн уджалан камералӧн объёмыс вермас лоны дасъясӧн да сёясӧн кубометрӧдз наӧн вӧдитчӧны, шуам, яй переработайтігӧн; заводъясын да промышленнӧй производствоын.

## Лӧсьӧдӧм история
Сёян видзан ногъяслӧн эволюцияыс заводитчис лым да йи кодь природнӧй ресурсъясӧн вӧдитчӧмсянь. Важӧн йи чукӧртлісны Римса император Неронлы, а шӧр нэмъясӧ методсӧ вунӧдісны, но ловзьӧдісны Марко Поло отсӧгӧн. XVIII нэмын паныдасьлісны медводдза «холодильникъяс» - йиӧн шонтӧм вина контейнеръяс, а Россияын паськалісны ледникъяс. XIX нэмын Томас Мур лӧсьӧдіс нефть вылӧ «холодильник», а Джон Гори лӧсьӧдіс искусственнӧй йи вылӧ аппарат. Джеймс Харрисон лӧсьӧдіс компрессорнӧй агрегатъяс промышленносьтын. ХХ нэмын артмисны гортса электрическӧй холодильникъяс: Альберт Эйнштейн лӧсьӧдіс абсорбционнӧй холодильник, а Кристиан Стинструп лӧсьӧдіс шытӧм да безопаснӧй. 1930 восянь фреон лоис стандартнӧй хладагентӧн, 40-ӧд воясӧ содтісны морозильнӧй отделениеяс, а 50-60-ӧд воясӧ содтісны разморозка функция.

**Холодильникъяс в СССР**

СССР-ын медводдза компрессионнӧй холодильникъяс лэдзисны 1937 воын, а 1951 воын заводитісны вӧчны «Москва». 1962 во кежлӧ американечьяслӧн унджыкыслӧн, итальянечьяслӧн 20%-лӧн да сӧветскӧй семьяяслӧн 5%-лӧн эмӧсь холодильникъяс. 1990 воын СССР-ын вӧлі 71 миллионысь унджык холодильник.
Kodima

**Kodima** - Мирын ӧти вепсян кывъя газет. Личкӧдлӧма Петрозаводскын. Газетын йöзöдöны вепсъяслöн история да этнография кузя материалъяс, öткымын материал йöзöдöма роч кыв вылын.
Халили, Мохаммад Карим

**Карим Халили** ( дари : محمد کریم خلیلي ; чужис 1950 воын, Вардак провинция, Афганистан) — Афганистанса вице-президентъяс пиысь ӧти ( 2004 вося йирым тӧлысь 7 лун — 2014 вося йирым тӧлысь 29 лун, 2009 восянь Мохаммад Фахимкӧд). Хамид Карзайлӧн администрацияын. 2002 восянь 2004 воӧдз вӧлі Афганистанса вице-президентӧн.

## Биография
Мохаммад Карим Халили — афганскӧй политик, пырӧ хазар этнос чукӧрӧ. Сійӧ ворсісны ыджыд пай Афганистанса политическӧй олӧмын, торйӧн нин 2001 воын талибанскӧй режим усьӧм бӧрын кадколастӧ.

**«Хезб-е Вахдат-е Ислам Афганистан» партияӧн веськӧдлысь («Афганистанса исламскӧй ӧтувъялун партия»)**

Сійӧ важӧн нин лоӧ тайӧ партияын веськӧдлысьяс да влиятельнӧй йӧз пиысь ӧтиӧн, коді петкӧдлӧ Афганистанын хазар войтырлысь интересъяс. «Хезб-и Вахдат» партиялӧн эм ыджыд влияние, торйӧн нин Афганистанса шӧр регионъясын, кӧні олӧны хазаръяслӧн унджыкыс.

**Афганистанса вице-президент**

Халили 2004 восянь 2014 воӧдз лоис Афганистанса вице-президентӧн президент Хамид Карзайлӧн администрацияын. Тайӧ должносьтын сійӧ ворсісны правительстволӧн медвылыс эшелонъясын хазар войтырӧс петкӧдлысьлысь удж да видлалісны регионъяс сӧвмӧдӧмкӧд да безопасносьткӧд йитчӧм юалӧмъяс.

Мохаммад Карим Халили пырӧдчис уна сикас сёрнитчӧмӧ да аддзысьлӧмӧ, кутшӧмъясӧс нуӧдісны вензьӧмъяс разьӧм да Афганистанын политическӧй стабильносьт могмӧдӧм могысь. Сійӧ тшӧтш дорйис хазар войтырлы позянлунъяс.

**Талибан йылысь мӧвп**

Уна хазаръяс моз жӧ Халили сувтӧ талибанлы паныд сы понда, мый организацияыс история боксянь дзескӧдӧма да дискриминируйтӧма хазаръясӧс.

**2021 во бӧрын роль**

2021 воын власьт вылӧ воӧмсянь Халилилӧн политическӧй активизмыс да Афганистанса политикаын рольыс, тыдалӧ, вежсис. Сылӧн ӧнія удж йылысь юӧръясыс этша, но позьӧ чайтны, мый сійӧ водзӧ влияйтчӧ Афганистан пытшкын политическӧй процессъяс вылӧ.
Балабаново

**Балабаново** ( рочӧн Balabanovo ) тайӧ роч кар да кар кытш Калуга обласьтлӧн войвыв-лунвылын. Тайӧ Боровскӧй районса куим карысь медся ыджыд, Обнинсклӧн войвыв пригород.

## История
**XIX нэмын**

Балабаново заводитӧ ассьыс промышленнӧй сӧвмӧмсӧ. Медшӧр факторӧн тані лоис сикт пыр мунысь Москва-Варшавскӧй кӧрт туй стрӧитӧм. Тайӧ сетіс подув заводъяс да заводъяс котыртӧмлы, кӧні вӧчисны вурун, бумага да мукӧд тӧвар. Балабаново лоӧ оз сӧмын промышленнӧй шӧринӧн, но и тӧдчана вузасян пунктӧн, кыскӧ уджалысьясӧс да отсалӧ йӧз лыд содтӧмлы.

**1917 вося Октябрса революция бӧрын**

Балабановоын вöлi лöсьöдöма Сöветскöй власьт, а кар водзö нуöдöма промышленнöй сöвмöмсö. Важ предприятиеяс выльмӧдісны да кыпӧдісны выль заводъяс, а орчча мутасъясын нуӧдісны видз-му овмӧс коллективизация. 1972 воын, ыджыд промышленносьт да экономика сӧвмӧм казялӧмӧн, Балабановлы сетісны карлысь статус. Тайӧ кадӧ мунӧ зіля социальнӧй стрӧитчӧм, кыпӧдӧны олан керкаяс, школаяс, больничаяс да детсадъяс. Айму вӧсна Ыджыд тыш кадӧ кар да сылӧн гӧгӧртас вӧліны боевӧй зонаын, олысьяс зіля пырӧдчисны страна дорйӧмӧ.

**Ӧнія Россияын**

1991 восянь Балабановоын паныдасьлӧны экономика боксянь сьӧкыдлунъяс, кутшӧмъяс йитчӧмаӧсь рыночнӧй экономикаӧ вуджӧмкӧд. Но карын кольӧмаӧсь да водзӧ сӧвмӧны сёян-юан, стрӧитчан материалъяс да мукӧд тӧвар лӧсьӧдӧм кузя кутшӧмсюрӧ промышленнӧй предприятиеяс. Сӧвмӧ ӧнія кадся инфраструктура, сы лыдын транспорт, связь да оланін стрӧитӧм.
Калуга

**Калуга** — тайӧ Рочмуса Европаса юкӧнса кар, Шӧр федеральнӧй кытшын, Калуга обласьтлӧн административнӧй шӧрин да Калуга карлӧн муниципальнӧй юкӧн, кар кытш статуса. Меститчӧма Ока берегын да сылӧн вожъясын — Яченка, Калужка, Киевка, Москва шӧрсянь лунвылын 160 км сайын, Москваса кольчаа туйсянь 143 км сайын. Йӧз: 329 673 морт (2024).

## Этимология
Калуга нимлӧн этимологиялӧн медшӧр версияяс

**Версия из слова «калуга» как «болото», «болото»**

Медся тшöкыда паныдасьлысь версияын кар нимсö йитöны важ славяна «калуга» кывкöд, кодлöн вежöртас вöлi нюр, нюр, нюр либö нюр.

Места, кӧні лӧсьӧдӧма Калуга, история боксянь лоӧма болотнӧйӧн, сэні уна ю, ты да ты.

Мукӧд славян кывъясын эмӧсь татшӧм жӧ вужъя кывъяс, вежӧртасыс болото либӧ мусир.

Татшӧм жӧ топонимъяс (места нимъяс) паныдасьлӧны и мукӧд районъясын, кӧні эмӧсь и нюръяс.

Мукöд туялысьяс чайтöны, мый «калуга» кыв, кодi вежöртö «болото», ёнджыка вöлi войвылын, а эз шöр Россияын, кöнi меститчöма Калуга.

Веськыд гижӧдъяс абу тырмымӧн, медым гӧгӧрвоӧдны, мый тайӧ лоӧма кар кывлӧн первой вежӧртасыс.

**Версия из слова «калуга» как «солоника», «солоника места»**

Тайö версияыс йитö кар нимсö «калуга» кывкöд «солоника» либö «солоника места» вежöртасöн - места, кöнi перйылiсны сов либö кытысь сiйöс вузавлiсны.

Калуга районын важӧн вермасны лоны шоныд ва источникъяс либӧ шоныд рудаяс.

Мукӧд славян кывъясын эмӧсь татшӧм жӧ вужъяса кывъяс, кодъяс йитчӧмаӧсь сӧлькӧд.

Калуга, кыдзи вузасян пункт, вермис йитчыны сӧмын вузасьӧмкӧд.

Калуга районын ыджыд пай пуктöм йылысь историческöй доказательствояс абу тырмымöн.

Калугаын медшӧр уджӧн эз лоны сӧль кастрюляяс.

## География
Калуга куйлö Европаса Россиялöн шöр юкöнын, Ока ю берегын, Яченка ю йитчöмын. Карыс пукалӧ Шӧр Роч вылын.

**Кокньӧдӧм**

Калуга меститчӧма гӧра-кӧдзаа да тӧвся муяса зонын. Районын эмӧсь гӧраяс, оврагъяс да ю йывъяс.

Кар сулалö Шöр Россияса вылынінлöн лунвыв помын, кодлы лöсялö карст явлениеяслöн эмлун.

Калугалӧн территорияыс артмӧма татшӧм увтас изъясысь, кыдзи гӧль изъясысь, пескъясысь, известнякъясысь да песчаникъясысь. Кристалл подвал скалаяс куйлӧны пыдісянь.

**Климат**

Калуга меститчӧма шоныд континенталнӧй климат зонын, кӧні гӧгӧрвоана урчитӧма вояс.

Тӧвъяс шӧркодь кӧдзыдӧсь, январьын шӧркодь температураыс -9 °C гӧгӧр. Гожӧмъясыс шӧркодь шоныдӧсь, июльын шӧркодь шоныдыс +19 °C гӧгӧр.

Вося зэръясыс 550-650 мм гӧгӧр, унджыкыс усьӧны волӧн шоныд кадӧ.

Гожӧмын да тӧвнас лоӧ нестабильнӧй поводдя да температуралӧн ыджыд вежсьӧмъяс.

**Ва ресурсъяс**

Калуга сулалö Ока ю берегын, кодi лоö обласьтлöн медшöр ва туйöн. Ока ворсӧ ыджыд пай карлӧн да сылӧн гӧгӧртаслӧн гидрологическӧй режимын.

Кар пытшкын Окаö усьö Яченка ю. Сійӧ тшӧтш ёна торкӧ карса ва режим.

Калугаын да сылӧн орчча муясын уна ичӧт юяс да тыяс.

Регионын эмӧсь и ичӧт тыяс да тыяс, кодъясӧс артмӧдӧмаӧсь кыдзи натуральнӧй, сідзи и искусственнӧй ногӧн.

**Муяс**

Калуга гӧгӧрын ёнджыкасӧ овлӧны сорӧн-подзолӧвӧй да сера вӧр муяс.

Быдмöгъяссö петкöдлöны ёнджыкасö мешайтчöм вöръяс (пижöм, ель, кыдз, дуб, липа), а сiдзжö нюръяс да видзьяс.

## История
Бубны (масть)

**Бубни** (**бубен**, **буби**, **бубы** (ӧтка лыдын буба)) — стандартнӧй французскӧй ворсан картаясын еджыд ромб формаа карта костюм.
Каппадокия

**Каппадокия** ( грек кыв вылын Καππαδοκία , латин кыв вылын Каппадокия , армян кыв вылын Գամիրք [гамирк'][1]/Կապաովկկիա , турецкӧй кыв вылын: Kapadok ka , перым кыв вылын: [Кападо(у)кья]) — Ичӧт Азиялӧн асыввылын ӧнія Турция муяс вылын (Невшехир, Кайсери, Аксарай да Нигде муяслӧн юкӧн), важ кадсянь ӧнія кадӧдз вӧдитчан мутаслӧн историческӧй ним.

Сійӧ торъялӧ вулканъясысь артмӧм зэв шензьӧдана ландшафтӧн, миян эраӧдз I сюрс воын артмӧм мупытшса каръясӧн. д. да паськыд пещераа манастыръяс, кодъяс артмӧмаӧсь первой христианъяс кадсянь. Гореме национальнӧй парк да Каппадокияса пещераа оланінъяс пыртӧмаӧсь ЮНЕСКО-лӧн ставмирса наследие лыдӧ.

## Этимология
Франсуа Аслино

**Франсуа Аслино** ( Франсуа Аслино ; чужис 1957 вося ӧшым тӧлысь 14 лунӧ , Париж , Франция ) — Национальнӧй республиканскӧй ӧтувъялун партиялӧн (НРС) медводдза да ӧнія президент. Партиялӧн могыс – Францияӧс ЕС-ысь петӧм. Сійӧ лоис кандидатӧн 2017 воын Францияса президент бӧрйысьӧмъяс вылын.
Емдон

**Емдон** - Сійӧ лоӧ чугун да углерод сплавӧн, кӧні углерод содержаниеыс 0,02%-сянь 2,14%-ӧдз сьӧкта серти. Тайӧ определениеыс кажитчӧ прӧстӧйӧн, но сэні дзебсьӧ зэв уна сикас стальяс, кодъяслӧн эм торъя свойствояс, мый лоӧ ӧнія цивилизацияын медтӧдчана материалъяс лыдын.
Вепса дӧрапас

**Вепсаяслöн канму дöрапасöн** лыддьыссьö Вепса канму вöлöстлöн дöрапас (рочöн: Флаг Вепсийского национального волоста) либö Вепса дöрапас (рочöн: Флаг вепсов). Флаглӧн пропорцияясыс 2:3. Автор В. Добрынин.

Тайö дöрапассö вöлi примитöма 2000-öд вося февральын вепсянскöй национальнöй вöлöсьтлöн дöрапас пыдди.

## Вежӧртас
Флаг серпасыс скандинавскӧй крест вылын.

Гöрд рöмыс петкöдлö быдмöм, сы вöсна мый вöлöсьтлöн медшöр озырлуныс – вöръяс да нюръяс.

Гöрд рöмыс петкöдлö тыяслысь да юяслысь мичлунсö.

Еджыд рӧмыс петкӧдлӧ пулысь олӧмсӧ.
Сенат площадь

**Сенат площадь** (рочӧн: Сеньская площадь 1763—1925 воясӧ да 2008 вося вӧльгым тӧлысьсянь, 1925 восянь 2008 воӧдз — Декабрист площадь) — Санкт-Петербург карлӧн (Россия) шӧр площадьясысь ӧти.

Меститчӧма карса Адмиралтейскӧй районын. Сійӧ меститчӧма Санкт-Петербургса медся важ площадьяс лыдын.

Площадь босьтіс ассьыс ӧнія нимсӧ 1763 воын, кор Россияса империяса правительстволӧн сенат меститчис проректор Бестужев-Рюминлӧн важ особнякын. Öні стрöйбаыс вöлi Россия Федерацияса Оланподув судлöн резиденцияöн.
Государственнӧй роч музейын

**Государственнӧй роч музейын** - лоӧ мирса роч искусстволӧн медся ыджыд музейӧн. Меститчӧма Санкт-Петербургын, Михайловскӧй дворец керкаын. Музейлöн юкöнъяс меститчöмаöсь Санкт-Петербургса Михайловскöй крепостьын, Мраморнöй да Строгановскöй дворецъясын.

## История
Чери кыйӧм

**Чери кыйӧм** - уна сикас ва пытшкысь чери кыйӧм метод.

## Чери кыйӧмлӧн артманног
Морт история заводитчигӧн вадоръяс дорын олысь йӧз кутісны казявны чериӧс кыдзи доступнӧй белок источник. Медводдза чери кыйны зільӧмъясыс вӧліны примитивнӧйӧсь: берегӧ мыськӧм чери чукӧртісны, лыаӧн да изъясӧн шензьӧдісны, киӧн кыйисны. Помöдз артмисны медся прöстöй инструментъяс: öшöдöм колькъяс, увъясысь да изъясысь вöчöм ловпуяс, а сiдзжö быдмöг волокноясысь вöчöм первобытнöй сеткияс.

Чери крючок изобретитӧм лоис чери кыйӧм сӧвмӧдӧмын ыджыд пӧвстӧн. Медводз кось да из, а сэсся металл крючокъяс ёна содтісны чери кыйӧмлысь эффективносьтсӧ. Сідзжӧ бурмӧдісны сеткияс, лӧсьӧдісны уна сикас материалысь да вӧдитчисны уна сикас вурсьысь приёмъясӧн. Пыжъяслӧн воӧм, прӧстӧй плотъяссянь сложнӧйджык судноясӧдз, сетісны позянлун мортлы туявны восьса ваяс да чери кыйны ыджыд пыдӧсъясын.

Кыдзи сӧвмис технология, сідзи и чери кыйӧмлӧн уна сикас ногыс: линейнӧй чери кыйӧм, тральӧн, дінӧ чери кыйӧм да нӧшта копьёӧн кыйӧм. Чери кыйöм лоис эз сöмын сёян-юан босьтан ногöн, но и уна войтырлöн культуралöн юкöнöн. Петісны чери кыйӧмкӧд йитчӧм обрядъяс да традицияяс, чери босьтіс символическӧй вежӧртас. Чери кыйöм лоис тöдчана отрасльöн, влияйтiс социальнöй тэчас вылö да общество сöвмöм вылö.

Цивилизация артмöмын ыджыд пай пуктiс чери кыйöм сöвмöм. Сійӧ сӧвмӧдіс вузасьӧмсӧ сы понда, мый лишнӧй черисӧ позис вежны мукӧд тӧвар вылӧ. Чери кыйӧм тшӧтш ышӧдіс сӧвмыны навигация да суднояс стрӧитӧм, восьтіс мортлы выль горизонтъяс. Нӧшта сійӧ ворсісны ыджыд пай морт олӧм паськалӧмын мир пасьтала, сетісны позянлун сӧвмӧдны выль территорияяс, тыдорса юкӧнъяс да дiяс.

Öнiя олöмын чери кыйöм петкöдлö кыдзи промышленнöй чери кыйöм, кöнi вöдитчöны сложнöй технологияясöн, сiдзи и самодеятельнöй чери кыйöмöн, кодi лоö йöзкостса спорт сикасöн да шойччöмöн. Но ӧнія чери кыйӧм паныдасьлӧ ыджыд экологическӧй мытшӧдъяскӧд, шуам, ёна чери кыйӧм да ва пытшкӧсъяс тшыкӧдӧм.
Балашиха

**Балашиха** ( рочӧн Балашиха ) — роч кар да кӧрт туй юкӧн Москва обласьтлӧн асыв-шӧр юкӧнас. Тайö Москвалöн асыввыв кардор, олысь лыд серти регионын медыджыд кар, Балашиха кар кытшлöн административнöй шöрин (2006 воöдз — район).
Саки ты

**Саки ты** ( крым.-тат. Sak golyu , украин. Sakskeyar , рочӧн Saki Lake ) — тайӧ неыджыд ты Крымлӧн лунвыв вадорын.

Тайö сола ты, кодi сулалö Саки кар дорын. Площадьыс 9,7 км². Ыджыд ты, медся пыдӧсыс метр джын.

Лиман происхождение, торъялӧма Сьӧд саридзсянь, дренажнӧй. Лазъяс юксисны сизим пельö плотинаясöн. Торъя мусир перйӧны тыысь да вӧдитчӧны бурдӧдчан могъяс вылӧ.
Чай пакет

**Чай пакет** — торъя фильтр бумагаысь неыджыд трещина, кӧні гӧрд чай листъяс. Кутӧны ӧдйӧ чай юӧм вылӧ (чай варӧм вылӧ) пӧсь ваӧн вӧдитчӧмын.

Чайникъяслӧн эм куим шӧр сикас — тшӧкыда паныдасьлысь (ӧти камераа), кык камераа уязвимӧй, пирамида кодь кепысь.

70-90 прӧчент чайсӧ Рытыввылын вузалӧны нянь шӧрӧмӧн. Россияын чай ложкаӧн пӧжалӧм методыс тшӧкыда абу йӧзлы лӧсялана.
Сакар грузъяс (Судак)

**Сакар Грузяс** (сідзжӧ — Судак Гольгофа ; рочӧн Сахарный хлеб либӧ Голгофа , украин. Цукрова Голивка либӧ Судак Голгофа ) тайӧ керӧс Судак кар дорын Крымын.

Сэні юкӧнӧн снимайтлісны «Мастер да Маргарита» (2004) серия, та бӧрын керӧслы сетісны мӧд неофициальнӧй ним: Голгофа.
Джаз

**Джаз** ( англичан кыв вылын jazz ) — тайӧ музыкальнӧй искусство сикас. Сылы влияйтöны африканскöй ритмъяс да европаса гармония, а сiдзжö афроамериканскöй да латинскöй фольклорлöн элементъяс. Музыкалӧн медся сложнӧй сикасъясысь ӧти, миян ёна уджалӧ, торйӧн нин джазӧн ворсӧмын да импровизацияын.
Авиалесоокхрана

«**Авиалесоокхрана**» — Россияса правительственнӧй организация, коді эм авиация отсӧгӧн, кутшӧмӧс веськӧдӧма вӧръяс видзӧм вылӧ. Сылӧн юкӧнъясыс эмӧсь уна регионын, тшӧтш и Карелия Республикаын.

Лӧсьӧдӧма 1934 воын.
Оулайнен

**Оулайнен** ( суоми Oulainen , швед Oulais ) тайӧ Суомиын кар, Войвыв Остроботния провинцияын.

Карын олö 7904 морт (2010). Карлӧн ыдждаыс 597,56 км2, на пиысь ва пытшкӧсыс 10,02 км2. Йӧз лыдыс 13,45 морт/км2.
Муезерский

**Муезерский** ( роч Muezerskiy , карел Muejärvi , суоми Muejärvi / Muyojärvi ) - тайӧ Рочмуын кар типса посёлок Карелия Республикалӧн шӧр юкӧнсянь рытыввылын. Сiйö Мюэзерскöй районлöн административнöй шöрин да медся ыджыд овмöдчöмин, а сiдзжö Мюезерскöй кар овмöдчöминлöн шöрин да сылöн öти овмöдчöмин.

## История
Посёлок артмис XVI нэмын кыдзи Муэзеро сикт. Мöд мирöвöй война дырйи сиктсö бырöдiсны. 1962 воын сиктсӧ Суоярвикӧд йитӧма Рытыввыв Карелияса кӧрт туй. 1965 воын Муезерка кöрт туй вокзалöн сикт босьтiс карса сиктлысь статус да босьтiс öнiя ним.

1966 вося декабр 30 лунö артмис Муэзерскöй район, кодлöн административнöй шöриннас вöлi Мюзерскöй сикт.

## География
Сиктыс меститчӧма районлӧн шӧр юкӧнас, важ районнӧй шӧринъяс Реболи да Ругярви шӧрын, ёнджыкасӧ Муезерка юлӧн шуйга берегын. Сикт гӧгӧр вӧр. Сиктлöн неыджыд юкöн сулалö 15 км рытыввылын Муй тылöн войвыв берегын. Петрозаводскöдз лунвывлань веськыд визьöн 270 км, кöрт туйöд 375 км да автомашина туйöд 440 км. Медся матысса кар — Костомукша, 97 км войвывлань кыдзи лэбзьӧ ворон.

Климатыс шоныд. Вонас шӧркодь шоныдыс +1,3 C°.
Омыть

**Омыть** - Ю Удмуртияын.

Сылӧн пикӧ воӧм Зотово сиктсянь 2,5 км сайын. Юыс визувтö Глаз обласьтлöн территория пыр да усьö Пыжеп юö. Кузьтаыс - 32 балл.

## Гидрология
Медшӧр вожъяс:

рытыввывсянь: Чебершур, Багаишур, Симпал, Изошур, Каршур;

веськыдвылас - Ыджыд овраг, Шестнец, Дондышур.

Ю берегын эм Понино шойна.
Титаник (фильм, 1997)

**«Титаник»**  — 1997 вося американскӧй катастрофа да романтика драма фильм, режиссёрыс Джеймс Кэмерон.

Удж лоис кино историяын медся уна сьӧм босьтысь фильмӧн 12 воӧн 2009 воӧдз, кор сійӧс пыртіс «Аватар» фильм.

## Сюрӧс
Метро 2033

**Метро 2033** - Дмитрий Глуховскийлӧн постапокалиптическӧй роман, кӧні висьтавсьӧ Му вылын ядернӧй война бӧрын Москваса метроын йӧзлӧн олӧм йылысь. Лэдзӧма «Эксмо» небӧг лэдзанінын 2005 воын да выльысь лэдзӧма «Народная литература» небӧг лэдзанінын 2007 воын. «Еврокон» Европаса литературнӧй конкурсын повесьтлы сетісны 2007 вося «Медбур дебют» ним.

## Сюрӧс
Теракт в «Крокус Сити Холле»

Террористическӧй акт в «Крокус Сити Холле» - лоис 2024 вося март 22 лунӧ Москва кад серти 20 час гӧгӧр. Атака дырйи лои массӧвӧй лыйсьӧм да взрывъяс: тышкасьысьяс восьтісны би стрӧйбаын олысь гражданскӧй йӧз вылӧ, ӧзтісны би аудиторияын, а сэсся петісны стрӧйбаысь да пышйисны машинаӧн. Атака дырйи куліс 145 мортысь этшаджык (на лыдын ӧти челядь), ранитчис 551 морт. Взрывъяс да пӧжаръяс вӧсна концертнӧй зал стрӧйбасӧ пӧшти ставнас бырӧдісны.

## Предыстория

## Уськӧдчӧм
DC-9 самолёт лэбзис Форт-Уорт карын

**DC-9 самолёт лэбзис Форт-Уорт карын** - самолёт катастрофа, коді лоис 1972 вося май 30 лунӧ. Delta Air Lines компанияысь McDonnell Douglas DC-9-14 нуӧдіс велӧдчан рейс DL9570 Даллассянь Форт-Уортӧдз да бӧр, но Форт-Уортӧ мӧдысь матыстчигӧн сылы шыбитчис мӧд самолётсянь будильник (сідзжӧ нуӧдіс велӧдчан рейс) да . лэччис взлётно-посадочнӧй полоса вылӧ. Борт вылын став 4 экипажсаыс кулісны.

## Хронология
AGM-154 JSOW

**AGM-154 JSOW** ( Joint Standoff Weapon ) — тайӧ американскӧй воздух-земля круизнӧй бомба. Кӧть и JSOW управляемӧй, сійӧ абу ракета суоми терминологияын сылӧн моторизация тырмытӧмлунысь. JSOW лӧсьӧдӧма Raytheon компанияын, помалӧма 1999 воын.

Сы вöсна мый Суомилы важöн нин мöвпалiсны босьтны ёнджыка сöвмöдöм JASSM круизнöй ракетаяс, США-са Конгресслöн вузасьöмлы паныд сувтöм вöсна, Суомиса ВВС босьтiс AGM-154 круизнöй бомбаяс аслас «Хорнет» истребительяслы MLU2 выльмöдан проект серти. Но 2011 вося лӧддза-номъя тӧлысьын Конгресс лэдзис вузавны JASSM ракетаяс, а босьтӧм йылысь политика решениесӧ примитісны 2012 вося март 3 лунӧ.

AGM-154 JSOW медводдзаысь вӧдитчисны боевӧй уджъясын Иракын «Пустыня лиса» операция дырйи 1998 вося декабр 17 лунӧ, кор сійӧс лэдзисны USS Enterprise-ысь F-18-ӧн Багдад сайын мишень вылӧ. 1998 восянь уна сикас уджтасъясӧ пыртӧма 400-ысь унджык JSOW.

## Вариацияяс
Siskonmakkarakeitto

**Siskonmakkarakeitto** — традиционнӧй суоми сёян, суоми свежӧй колбаса сисконмаккараысь, картупельысь, порошокысь, морковысь да рутабагаысь лӧсьӧдӧм суп.
Ратуша Янгона

**Ратуша Янгона** - Янгон карса мэриа, Мьянмаса медся ыджыд кар, Янгон кар сӧвмӧдан комитетлӧн оланін. Стрӧйбасӧ пыртӧма Янгон карын наследие лыдӧ.

## История
Кивиыли

**Кивиоли** ( эст. Kiviõli ) тайӧ Эстонияса кар, Ида-Виру уездса кар. 2017 вося рака тӧлысьсянь сійӧ лоӧ Люгануса приходлӧн административнӧй шӧринӧн. Меститчӧма Эстониялӧн войвыв-лунвылын.

Эстонияын меставывса асвеськӧдлан органъяс реформа бӧрын сійӧ вӧлі асшӧр кар муниципалитетӧн да эз пыр некутшӧм приходӧ.

## История
Эстониялӧн Медводдза Республика дырйи водзӧ сӧвмис нефть сланецъяс перйӧм, странаӧс могмӧдіс колана энергетика ресурсӧн. Сикт быдмис, кыскис уджалысьясӧс да сӧвмӧдіс ассьыс инфраструктурасӧ. Но Кивиоли збыльысь ёна сӧвмис сӧвет кадӧ, кор 1946 воын сылы сетісны карлысь статус. Нефть сланецъяс перйӧмсӧ содтісны максимумӧдз, медым могмӧдны сӧветскӧй промышленносьтлысь нуждаяссӧ. Сöвмис кар, кыптiсны выль олан керкаяс, школаяс, больничаяс, детсадъяс — ставыс, мый колiс рабочöй класслöн олöмлы. Карса олысьяс пиысь унджыкыс ӧти либӧ мӧд ногӧн йитчӧмаӧсь шахтаясын, карьеръясын да переработайтан заводъясын уджалӧмкӧд.

1991 воын Эстониялы асшӧрлун босьтӧмсянь Кивиолиын, кыдзи и уна мукӧд промышленнӧй карын, паныдасьлӧны экономика боксянь сьӧкыдлунъяскӧд. Нефть сланецъяс перйӧмлӧн чинӧм, мый артмис чинӧм корӧмъясысь да гӧгӧртас видзӧм кузя тӧждлунъясысь, вайӧдіс заводъяс пытшкӧсса уджӧ, уджтӧмлун содӧмӧ да йӧзлӧн ӧтувъялунӧ.

## Экономика
Медшöр предприятиеыс – сланечнöй химия завод.

Кар дорын эм 2 шыблас кучик, кодъяс артмисны нефть сланецъяс перйӧмысь да переработайтӧмысь шыбласъясысь. 2013 вося февральын ӧти жугӧдчан куй вылын восьтісны приключенческӧй спорт шӧрин (Kiviõli Seikluskeskus). Карлӧн лунвыв бокын эмӧсь эксплуатациысь бырӧдӧм нефть сланечнӧй рудникъяс (Кивиоли рудник). Карсянь 10 км сайын сулалӧ Айду Веемаа ва мир, аслыспӧлӧс искусственнӧй ландшафт каналъясӧн, кӧні позьӧ заниматься ва спортӧн, ветлыны ва походъяс вылӧ да нуӧдны вылыс тшупӧда спортивнӧй мероприятиеяс. Кивиолиын мунӧ традиционнӧй войтыркостса спортивнӧй мероприятие — Кивиоли мотофестиваль.

## Транспорт
Карса йӧзкостса транспортлӧн медшӧр формаыс — автобусъяс. Найӧ уджалӧны некымын локальнӧй туй вылын, кодъяс йитӧны Кивиолилысь торъя районъяссӧ, а сідзжӧ кардорса туйяс вылын, кодъяс йитӧны карсӧ суседскӧй посёлокъяскӧд, кыдзи Кохтла-Ярве да Йохви.

Транспортировка тшӧкыда нуӧдӧны асшӧр компанияяс, кодъяс уджалӧны меставывса либӧ регионса асвеськӧдлан органъяскӧд контрактъяс серти.

Бӧръя воясӧ тшӧтш содӧ велосипедӧн ветлӧмлӧн йӧзкостсалуныс, карын ӧдйӧджык лӧсьӧдӧны лӧсялана инфраструктура. Та кындзи, уна олысь ёнджыка радейтӧны ветлыны кар гӧгӧр кокӧн, торйӧн нин неыджыд дистанцияяс вылын.

Кӧсйӧны выльмӧдны автобуснӧй парк, паськӧдны маршрут вез, а сідзжӧ лӧсьӧдны выль велосипед туйяс да машина сувтӧданінъяс. Тӧдчана туйвизьӧн лоӧ йӧзлӧн став категориялы, сы лыдын вермытӧмъяслы, ӧтувъя транспортӧн ветлӧмлысь позянлунъяс содтӧм.

Карын эм Кивиоли кӧрт туй вокзал Таллин-Нарва линия вылын.

## Население
Таинственнӧй шкурка

**Таинственнӧй шкурка** - Америкаса асшӧр кинорежиссёр Грегг Аракилӧн ӧкмысӧд фильм Скотт Хеймлӧн татшӧм жӧ нима роман серти челядьдырся сексуальнӧй лёк ногӧн тышкасьӧмысь ловъя кольӧм кык ёрт йылысь. Фильмлӧн премьераыс петіс 2004 вося йирым тӧлысь 3 лунӧ Венецияса кинофестиваль вылын. Россияын фильм петіс ограничённӧй релизӧн 2005 вося моз тӧлысь 26 лунӧ.

## Сюрӧс
Югра-Самотлор

"Югра-Самотлор" — Нижневартовск карысь мужичöйяслöн волейбол кузя Сöветскöй да Россияса клуб. Лӧсьӧдӧма 1987 воын.

## История
Нижневартовск

**Нижневартовск** - тайӧ Рочмуса кар, Ханты-Мансийск асвеськӧдлан кытшлӧн Нижневартовск обласьтлӧн административнӧй шӧрин — Угра. Сійӧ меститчӧма Обь ю берегын Самотлор нефть перъянінсянь матын да лоӧ Россияса нефть промышленносьтлӧн медся ыджыд шӧринъясысь ӧтиӧн.

## Этимология
Владимир нима собор (Севастопольын)

**Владимир нима собор** - Севастопольын православнöй вичко, роч адмиралъяслöн да морскöй офицеръяслöн дзебанін, архитектура да историческöй памятник. Соборыс сулалö Шöр карса гöра вылын, кытысь сiйö бура тыдалö карса мукöд юкöнъясысь.

Медым торйӧдны сійӧс Черсонесосса Владимирскӧй соборысь, Севастопольса соборсӧ тшӧкыда шуӧны «Владимирскӧй собор — адмиралъяслӧн дзебанін».

## История
Херсонесса Вежа Владимир нима собор

**Херсонесса Вежа Владимир нима собор** - Севастопольса православнöй вичко, Роч православнöй вичколöн Симферопольса да Крымса епархиялöн коймöд кафедральнöй собор. Лӧсьӧдӧма Дэвид Гриммлӧн проект серти местаын, кодӧс лыддьӧны сэтшӧм местаяс лыдын, кӧні 987 воын пыртӧмаӧсь ыджыд князь Владимирӧс. Священник 1891 воын; бурмӧдӧма жугалӧм состояниеысь 1990-ӧд воясӧ - 2000-ӧд вояс заводитчигӧн. Öнiя кадö сiйö меститчöма Тавридскöй Херсонес музей-заповедниклöн территория вылын.

## Предыстория
Кэмпо

**Кемпо** ( япон кыв вылын 拳法 ) — тайӧ кыв, кодӧс ӧнія кадся кутшӧмсюрӧ авторъяс вӧдитчӧны кыдзи став боевӧй искусствояслы ӧтувъя ним, национальность вылӧ видзӧдтӧг. Терминыс артмӧма япон кывйысь кык шыпас сочетаниеысь «кен» - кулак да «хо» - стиль, метод.
Сайпан дi вылын трагедия

**Сайпан дi вылын трагедия** - ним, кутшӧмӧс сетӧма фильмлы СССР кино дистрибуцияын (оригиналын — «Бӧръя нывъяс», (япон кыв вылын 最後の女達, Saigo no onna tachi англия кыв вылын. Бӧръя нывъяс) — японскӧй сьӧд да еджыд драма фильм, режиссёрыс Киёси Кусуда Ёситаро Синоцукалӧн висьт серти , петіс 1954 воын.

## Сюрӧс
Бронтозавр тышкасьӧ кератозавръяскӧд

**Бронтозавр тышкасьӧ кератозавръяскӧд**  - скульптура композиция 1932 воын Крымса Саки карын. Сак серпасалöма карлöн герб вылын кыдзи карлöн символъясысь öти.

## История
Саки (кар)

**Са́ки** - кар Крымын. Сійӧ Крымса Саки районлӧн шӧрин, но оз пыр районӧ, артмӧдӧ Саки кар район (Саки карса сӧвет) кыдзи сы пытшкын ӧти йӧза район. Балнеологическӧй му курорт.

XXI нэм заводитчигӧн кар ёна сӧвмӧ кыдзи «коляскаӧн ветлысьяслӧн юркар»: сійӧ 80%-ӧн могмӧдӧма пандуясӧн да лӧсьӧдӧма омӧля ветлысь йӧзӧс примитӧм да овмӧдӧм вылӧ, кодъяс лоӧны сылӧн олысьяс пиысь пӧшти нёльӧд пайӧн

. Тайӧ ёна йитчӧма шоныд климат да лӧсьыд берегдорса равниналӧн удобнӧй сочетаниекӧд.

## Этимология

## История
Херсонес Таврида

**Херсонес Таврический** - полис, кодӧс лӧсьӧдісны важ грекъяс Крымлӧн лунвыв берегын Геракл дi вылын. Меститчӧма ӧнія Севастополь му вылын.

Херсонес Таврида — Войвыв Сьӧд саридздорса ӧти важ кар, кӧні XIV нэм помӧдз дугдывтӧмӧн видзисны карса олӧм.

## История
Аий Локуций

**Аий Локуций** - Римса ен, сёрни ен.

364 воын Рим лӧсьӧдӧмсянь, галлъяслӧн уськӧдчӧм бӧрын, римскӧй уличаясысь ӧти вылын — Via nova — кыліс гӧлӧс, коді ӧлӧдіс римлянаӧс врагъяслӧн матынлун йылысь. Найӧ эз сетны гӧлӧссӧ, а карсӧ жугӧдісны сенонъяс. Тайӧ улича вылын кыпӧдісны храм енлы, коді ӧбидитчис йӧзлы тӧждысьӧмысь.
Sea Fighter (FSF-1)

**"Си Файтер"** ( FSF-1 ) — экспериментальнӧй литоральнӧй боевӧй судно, служитӧ АӦШ-са ВМФ-ын. Суднолӧн эм двойнӧй корпуса, ичӧт ва линия площадь (SWATH) конструкция, мый сетӧ аслыспӧлӧс стабильносьт и гырысь саридзъясын. Судно вермас уджавны кыдзи океанын, сідзи и берегдорса зонын.

## Серпасалӧм
Кöдзыд Пöль

**Кӧдзыд Пӧль** — коми йӧзлӧн ӧнія кадся культураын тӧвся шань персонаж. Нимыс артмӧма роч **Дед Мороз** ним вуджӧдӧмӧн. Сійӧ олӧ Коми Республикаысь Сыктывдін районса Ыб сиктын, Финн-йӧгра этнокультура паркын.

## История
Кӧдзыд Пӧль — коми йӧзкостса культураын мифологияса выльсикас персонаж. Сылӧн образыс артмӧма  1930-ӧд вояс гӧгӧр, кор СССР пасьтала выльвося гажъяс дырйи официальнӧя вӧлі бӧр бергӧдӧма Дед Морозӧс.

## Ӧшмӧсъяс

## Ыстӧдъяс
Баттимер, Анна

**Анна Баттимер** - Ирландияса географ, социальнӧй география, история да география наука философия кузя специалист. Вотрин Люда нима премияа лауреат.
Olivetti M24

**Olivetti M24** - персональнӧй компьютер, кодӧс лэдзӧ Оливетти 1983 восянь. Процессорӧн вӧдитчисны Intel 8086. Сідзжӧ вузасьӧны AT&T 6300 ним улын.

Сійӧ кадся мукӧд персональнӧй компьютеръясысь торйӧн, М24 ёна лӧсялӧ IBM ПК-лы. Но IBM ПК-ысь торйӧн, кӧні вӧдитчисны Intel 8088 процессорӧн, кодлӧн частотаыс 4,7 МГц, Olivetti M24-ын вӧдитчисны ёна вынаджык Intel 8086-ӧн, 8 МГц частотаӧн да 16-бита шинаӧн.
Марафон (мультфильм)

**Марафон** - Сӧветскӧй неыджыд мультфильм, кодӧс лэдзисны 1988 воын «Беларусьфильм» да «Союзмультфильм» киностудияяс. Режиссёръяс Михаил Тумели да Александр Петровлöн курсöвöй удж. Мультфильмсӧ сиӧма Микки Мауслы 60 во тырӧмлы да паськыда петкӧдлісны Америкаса Ӧтувтчӧм Штатъясын Дисней студиялӧн юбилейнӧй программаяс дырйи.

## История

## Сюрӧс
Юалӧм да вочавидзӧм система

**Юалӧм да вочавидзӧм система** - информационнöй система, кодi вермö примитны юалöмъяс да вочавидзны на вылö естественнöй кывйöн, мöд ногöн кö, тайö естественнöй кывъя интерфейсöн йитчöм система.

## Классификация
Керчь

**Керчь** - Крымлöн асыввыв юкöнын кар, сулалö Керчомъя вис берегын. Герой кар. Артмӧдӧ Керчомъя карса район кыдзи сы пытшкын ӧти йӧза район.

## Этимология

## История
Крымса мост

**Крымса мост** - транспортӧн вуджӧм Керчомъя пролив пыр, йитӧ Керчомъя да Тамань дiяс Тузла дi пыр да Тузла кос пыр. Сійӧ артмӧ кык параллельнӧй посысь — туй пос, коді пырӧ А-290 туйӧ (Керчомъя — Новороссийск), да кӧрт туй пос, коді пырӧ Багерово — Вышестеблиевскӧй линияӧ. Ставнас сылӧн кузьтаыс 19 км, лоӧ медся кузь мӧсӧн, кутшӧмӧс стрӧитіс Россия да тшӧкыда шуӧны Европаын медся кузьӧн.

## Предыстория
Индукционнӧй плита

**Индукционнӧй плита** - кухняын электроплита, коді шонтӧ чугунӧн тырӧм посуда веськыда (а оз горелкасӧ, кыдзи традиционнӧй плитаын) индуцируйтӧм вихревой токъясӧн, кодъясӧс артмӧдӧ ыджыд частота магнитнӧй поле, кодлӧн частотаыс 20-100 кГц.

## Конструкция
Дон ю гаж

**Дон ю гаж** - Дон ю нимсянь Ростов-на-Дону набережнӧй вылын быд вося мероприятие. Праздник гажъясын нуöдöны конкурсъяс, чери шыд дегустация да быдсяма гажöдчöмъяс. 2016 воын, кор праздниксӧ нуӧдісны 6-ӧдысь, пуктісны изсӧ водзӧ вылӧ «Южнӧй ворота» часовнялы. Праздникъяс вылӧ воліс дас сюрс гӧгӧр морт.

## История
Сталинизм

**Сталинизм** — термин, кодӧн вӧдитчӧны уна историк, политолог, публицист, правительствоса да общественнӧй деятельяс, медым пасйыны да характеризуйтны политическӧй система, коді артмис СССР-ын (а сэсся сылӧн зависимӧй государствоясын) 1912 воын пытшкӧсса партийнӧй тыш помасьӧм бӧрын. 1920-ӧд вояс помын — 1930-ӧд вояс заводитчигӧн да вӧлі КПСС-лӧн 20-ӧд съездӧдз 1956-ӧд вося февральын.

Политическӧй системалы лӧсялӧны Сталинлӧн диктатура, тоталитарнӧй режим, сталинскӧй репрессияяс, государственнӧй органъяс да веськӧдлысь коммунистическӧй партия ӧтувтӧмыс, цензура, Сталинлысь личность культ сӧвмӧдан пропаганда.

## Учреждение
Мокша (ю)

**Мокша** - ыджыд ю Мордовияын, Пензаын, Улыс Новгородын да Рязань обласьтъясын, Окалӧн веськыд вож, усьӧ Окаӧ сылӧн вомсяньыс 350 км сайын, Касимов карсянь улынджык.

Кузьтаыс - 656 км, дренажнӧй бассейнлӧн площадьыс - 51 сюрс км2.

1950-öд воясын ю шöр юкöнын стрöитiсны некымын ГЭС-ясöн, но судоходнöй шлюзъястöг. 1955 воын ю вомсянь 2 км улынджык. Цна, Мокша ю вылын, кыпöдiсны Рассыпухинскöй гидроэлектростанция да пуысь вöчöм судоходнöй шлюз. Ю вылын навигация мунiс 1990-öд вояс шöрöдз.

Медся гырысь вожъяс: шуйгавылын — Цна, Вад, Атмис, веськыдвылын — Исса, Сивин.

Ю вылын сулалöны Темников, Краснослободск, Ковылкино каръяс, а сiдзжö обласьт шöр сиктъяс Мокшан, Наровчат, Тенгушево, Кадöм.

## Этимология
Ӧткымын туялысьяс -кша формантсӧ лыддьылісны финн-угор кывйӧн. Ф.И.Гордеев ӧткодяліс гидронимсӧ лит. макасынё «грязь, слём», Ю. В. Откупщиков - из лит. mokšė «болото». Нимсӧ, чайта да, колисны важ индоевропаса олысьяс Почья, кодъяс сёрнитісны Балтика дорӧ матын кыв вылын. Гидронимсӧ позьӧ ӧткодявны индоевропаса стебель мекшакӧд, вежӧртӧ «лэдзӧм, лэччӧм». Чайтöны, мый индоевропаса аборигенъяслöн кывйын мокша вежöртöма «ю, ру, ю» да кыдзи термин пырöма уна гидронимö (юяс Ширмокша, Мамокша да мукöд).

Ю нимсяньыс артмис кык мордва этносысь öтилöн ас ним – мокшане (мокш. мокшет).

«Мокша» ним йылысь казьтыштö этша лыда манах Рубрук, Францияса король Людовик IX-лöн монгол хан Сартак дорö посол (1253 во).

ХХ нэмын ю нимсӧ лӧсьӧдӧма сылӧн бассейнын 1950-ӧд воясӧ аддзӧм мокша археологическӧй культура ним серти.

## Ӧшмӧс

## Притокъяс
Бурдӧдчантор

**Бурдӧдчантор** - синтетическӧй либӧ натуральнӧй происхождениеа вещество либӧ веществояслӧн состав лекарственнӧй формаын (таблеткаяс, капсулаяс, раствор, мазь да с.в.), кутшӧмъясӧн вӧдитчӧны висьӧмъясысь видзчысьӧм, диагностика да бурдӧдӧм могысь.

## История
Роч йӧз

**Роч йӧз** -  Асыввыв славян войтыр, Россияын да Европаын медыджыд этнос чукöр. Украинаын, США-ын, Казахстанын, Германияын да уна мукӧд странаын эмӧсь ыджыд роч овмӧсъяс. Роч войтырлöн культураыс кутö кузь традицияяс да артмöдö став Россияса öнiя культуралысь подувсö. Чужан да национальнöй кывйöн лоö роч кыв. Роч эскысьяс ёнджыкасӧ православнӧйяс.
Кыйив Русь

**Кыйив Русь** — шӧр нэмъясся государство Войвыв Европаын, медводдза лунвыв славянскӧй государство; артмис IX нэмын Рурик династияса князьяслöн веськöдлöм улын уна община, ёнджыкасö асыввыв славян да финн-йöгра племенаяс, öтувтöм бöрын.

## Ним

## История
Тапочкаяс

**Тапочкаяс** - кокньыд да небыд керка туфли сикас.

Тапочкаяс тшӧкыда вурӧны небыд дӧраысь, лыысь да с.в.. Татшӧм сикас туфлияс тӧдсаӧсь важ кадсянь. Мукӧд сикасъяссӧ, торйӧн нин ваннаяс, бассейнъяс да мукӧд шоныд местаяс вылӧ урчитӧмъяссӧ, лӧсьӧдӧны резинаысь либӧ пластикысь. Тапочкаяс вермасны лоны туфли формааöсь либö бöжыс абу (шлепанецъяс). Налӧн подошваясыс тшӧкыда дженьыдӧсь да оз сетны коклы серьёзнӧй дорйӧм. Гостиницаясын, мунчаясын да с.в., ньӧбасьысьяслы вермасны сетны сідз шусяна ӧтпырйӧ вӧдитчан тапочкаяс.

## История
Nineteen Eighty-Four

**«Nineteen Eighty-Four»** («*Сюрс ӧкмыссё кӧкъямысдас нельӧд*») — Джордж Оруэлллӧн 1949-ӧд воын йӧзӧдӧм антиутопия роман. Гижысьыслöн медбöръя да ыджыд мöвп серти медтöдчана удж. Тайӧ романыс Евгений Замятинлӧн «Мы» (1920), Олдос Хакслилӧн «Brave New World» (1932) да Рэй Брэдберилӧн «Fahrenheit 451» (1953) моз шуӧны медбур антиутопия романъясӧн. Сюрӧсын романысын видлалöма тоталитаризмлöн виччысьтӧмтор. Оруэллыс, демократия социалист, романысын лӧсьӧдіс Сталинлӧн каналігдырйи ССРС да Коймӧд Немечмуса Империя серти ыджыдалан канму.
Жуковский (кар)

**Жуковский** - город в Московской области России. Наука кар Жуковскöй кар кытш меститчöма муниципальнöй юкöнлöн границаяс пытшкын. Меститчӧма Москвасянь лунвылын 20 км сайын. 1947 воӧдз вӧлі сикт статус да шусис Стахановоӧн.

Карын олӧ 110 083 морт. (2024 во).

Кык во сайын Жуковскийын, М. М. Громов нима лётно-исследовательскöй институтлöн аэродром вылын, мунö Международнöй авиационно-космическöй салон (МАКС). Сідзжӧ 2021 восянь Жуковскийын нуӧдӧны ДАКС (Челядьлы авиация да космическӧй салон) – мирса медводдза аэрокосмическӧй салон, кутшӧмӧс котыртӧма челядьлы.

2007 воын вынсьӧдісны шуӧм лӧсьӧдны «Жуковский» подув вылын самолётъяс лӧсьӧдан национальнӧй шӧрин (видзӧд Россияса авиационнӧй промышленносьт), мый ӧні на абу збыльмӧдӧма.

## Этимология

## История
Ислам

**Ислам** - медся ичӧт да мӧд ыджыд лыда юрнуӧдысьяс, христианство бӧрын, мирса, а сідзжӧ ӧти енлы эскысь абрахамскӧй религия. Приверженнӧйяслӧн лыдыс 2 миллиард гӧгӧр морт (2022 во). Ислам дор сулалысьясӧс шуӧны мусульманъясӧн.

Ислам чужис VII нэмын. Сылы подув пуктысьыс — Мухаммад пророк (570—632). Вежа небӧг — Коран; Исламскӧй велӧдӧмлӧн да оланпаслӧн мӧд медтӧдчана источникыс — Сунна, коді лоӧ традицияяс (хадисъяс) чукӧрӧн Мухаммад пророклӧн шуӧмъяс да уджъяс йылысь. Исламлӧн вит подув — шахада (вераӧн ​​вӧдитчӧм), молитва, пост, закат (гӧльяслы обязательнӧй благотворительность) да паломничество.

Му шарса 28 странаын ислам — государственнӧй либӧ официальнӧй дінму.

Мусульманъяс пиысь унджыкыс (85-90%) — суннитъяс, кольӧмъясыс — шиитъяс да ибадияс. Направлениеяс тшӧтш юксьӧны мазхабъяс вылӧ.

Кыв юрбитӧм: араб кыв.

## История
Военнӧй граница

**Военнӧй граница**  - межадорса регион Габсбургъяслӧн монархия лунвылын, кытчӧ пырӧ Османскӧй империякӧд граница.

Сійӧ меститчӧма рытыввылын Адриатика саридзсянь асыввылын Трансильванияӧдз нюжалӧм полосаын. Тайӧ регионыс артмӧма христианъяслӧн мусульманскӧй турокъяскӧд войнаясысь да османскӧй государстволӧн тшӧктӧм улын сербъясӧс асланыс пӧль-пӧч муясысь вуджӧдӧмысь. Динарскӧй Альпъяслӧн, Купа, Уна, Сава да Дунай юяслӧн естественнӧй границаясысь ылӧ овмӧдчӧмӧн сербъяс лоисны «границаясӧн» да босьтісны Австрияса правительствосянь военнӧй веськӧдлӧм. Европаӧ османскӧй экспансия заводитчӧм бӧрын водзӧ вылӧ Военнӧй границалӧн юкӧн юкӧныс пырис Хорватияса королевствоӧ, кӧні олісны и хорватъяс, и сербъяс .

## История
Millennium Tower (Вена)

**Millennium Tower** ("**Тысячелетие вежа**") - небоскреб, коді лоӧ коймӧдӧн Венаын да коймӧдӧн Австрияын, Дунай башня (252 метра) да DC башняяс (250 метра) бӧрын. Вежа сулалӧ Дунай ю берегын, Тысячелетньӧй кар районын, кӧні сійӧ ыджыдалӧ. Стрӧйбалӧн став ыдждаыс 47 сюрс 200 м2, на пиысь 38 сюрс 500 м2 – офисъяс. Вежа стрӧитӧм муніс зэв ӧдйӧ медбӧръя технологияяс отсӧгӧн. Ӧти вежонӧн стрӧитчысьяс кыпӧдісны 2,5 судта.

## Стрӧитчӧм
Небоскрёб

**Небоскрёб** - зэв джуджыд (либӧ зэв кузь, видзӧд горизонтальнӧй небоскреб) уна судтаа керка, несущӧй стальысь, бамбукысь, железобетонысь либӧ композитнӧй каркасысь, лӧсьӧдӧма йӧзлы овны да уджавны. Роч кывйын сідзжӧ вӧдитчӧны «высокоэтажнӧй стрӧйба» либӧ прӧста «высокоэтажнӧй» кывйӧн.

## Этимология

## История
Меньил

**Меньил** - «Горький» кӧрт туйлӧн Ижемскӧй юкӧнлӧн пассажирскӧй да грузӧвӧй кӧрт туй станция Удораса Ыгрин районса Мениль сиктын. Восьтöма 1945 воын.

Вокзалын оз вузавны пассажиръяслы билетъяс; Кыдзи и подъезднӧй туйясысь вагонъяс да ичӧт грузъяс босьтӧм да лэдзӧм.
Игра (станция)

**Игра** - Горькöй кöрт туйлöн Ижемскöй районлöн кöрт туй вокзал Удмурт Республикаса Игринскöй районса Игра сиктын.

## История
Юсь Х-1

**Юсь Х-1** - нималана галактическӧй источник рентген шоныдлӧн Cygnus шонді чукӧрысь. Сійӧс аддзисны 1964 воын суборбитальнӧй лэбзьӧм дырйи да лоӧ рентгеновскӧй излучениелӧн медся югыд источникъясысь ӧтиӧн, сылӧн медся ыджыд поток плотносьтыс 2,3⋅10−23 Вт м−2 Гц−1. Cygnus X-1 лоис сьӧд дырйи кандидатъяслӧн медводдза рентгеновскӧй источникӧн да лоӧ на пӧвстын медся туялан объектъяс лыдын. Сылӧн массаыс тӧдчӧ 14,8 шонді массаӧн. Примитӧм сигналъяслӧн медся этша кадколастыс 1 миллисекунд, та понда сылӧн радиусыс оз вермы лоны 300 км-ысь унджык. Ставӧн примитӧм чайтӧм, мый Cyg X-1 — сьӧд нюр, радиусыс эськӧ 44 километр.

Cygnus X-1 пырӧ массивнӧй бинарнӧй системаӧ, коді меститчӧма Шондісянь матысса 6070 югыд во сайын (кык пӧв ылынджык кандидат сьӧд дырйи система V616 Monoceros дорысь). Сылӧн ӧти компонентыс — сьӧд нюр, кодлӧн массаыс 14,8 шонді гӧгӧр. Системаӧ пырӧ сідзжӧ вежласьысь гӧрд супергигант, пасйӧма HDE 226868, массаыс 19 шонді масса гӧгӧр. Объектъяс 0,2 а ылнаын. д. ӧта-мӧдсяньыс. Супергигантскӧй звезда тӧв сетӧ материал рентген источник гӧгӧр аккреция дисклы. Дисклӧн пытшкӧсса юкӧныс, миллионъясӧн Кельвинӧдз шонтӧм, артмӧдӧ наблюдайтана рентгеновскӧй излучение. Ӧти юкӧнсӧ нуӧны кодзувъяскостса космосӧ дисклы перпендикулярнӧя усьысь кык струя.

Бинарнӧй система вермас пырны Cygnus OB3 кодзув ассоциацияӧ, мый вермас лоны сыӧн, мый Cygnus X-1-лы вит миллион во гӧгӧр да артмӧма 40 шонді массаысь унджык кодзувысь. Звезда бырӧдіс ассьыс унджык материясӧ, ёнджыкасӧ звезда тӧв помысь. Звездаыс кӧ сэсся лои лэдзӧма сверхноваяӧн, лэдзӧмыс, тыдалӧ, лэдзис системаысь кодзув колькъяссӧ. Тайӧ гӧгӧрвоӧдӧ, мый кодзув веськыда сьӧд енэжӧ лэччис.

Cygnus X-1 лоис Стивен Хокинг да Кип Торн костын юмористическӧй ставкалӧн темаӧн 1974 воын. Хокинг ставка пуктіс, мый «Сигнус Х-1» абу сьӧд нюр. Сійӧ гӧгӧрвоис вермӧмсӧ 1990 воын, кор наблюдательнӧй даннӧйяс ёнмӧдісны сылысь эскӧмсӧ, мый системаын эм гравитационнӧй сингулярность. Но 2011 воын Кип Торн казяліс сьӧд нюрлысь эмлунсӧ куим удж йӧзӧдӧм бӧрын, кодъяс помавлісны Cygnus X-1 йылысь описание.
Торгут пышйӧм

**Торгут пышйӧм** - 1771 воын Волгаса калмыкъяслысь массӧвӧй вуджӧм, кодъяс пӧвстын ёнджыкасӧ торгутъяс, Роч империясянь Цин империяӧ. 

Сюрсъяс серти, 140-170 сюрсысь, 70 сюрсысь не унджык калмык (либӧ 75 сюрсысь не унджык), кодъясӧс примитісны Китайса маньчжурскӧй власьтъяс да овмӧдчисны важ джунгарскӧй кочевникъясӧ, вермисны лӧсьӧдны туй 1917 воӧдз. Джунгария йылысь.

## Причинаяс
SkySat

**SkySat** - Planet Labs-сянь оптическӧй диапазонын субметр разрешениеӧн Му шар видзӧдӧм вылӧ спутникъяслӧн семья, аналитика услугаяс, вылыс точностьа серпасъяс да видео сетӧмын.
Игра (сикт)

**Игра** - Удмурт республикаын сикт, Игрин районса административнöй шöрин.

Йӧз лыдыс - 19.319 морт. (2021) - Удораын медся ыджыд сиктса овмӧдчӧмин.

## История
Глаз кар

**Глаз кар** - кар Россияса Удмурт Республикалӧн войвылын. Глазовскöй районлöн административнöй шöрин, кодö сiйö абу пырöма. Глазов кар артмӧдӧ муниципальнӧй юкӧн, кодлӧн эм карса район статус, кыдзи сы пытшкын ӧти йӧза район.

## История
## Этимология
Умиак

**Умиак** - эскимосъяс пӧвстын пыж тип. Сідз жӧ, кыдзи и каноэ. Нимыс вежӧртӧ «нывбабаяслӧн пыж», байдаркаысь торйӧн, «мужичӧйлӧн пыж». Байдарка моз жӧ умиаксӧ тшӧкыда вурлісны дрейф пуысь либӧ кит яйысь, молотокӧн либӧ йитӧмаӧсь рамаӧ, код вылӧ нюжӧдлісны бородатый тюленлысь, моржлысь либӧ сьӧд медведьлысь юрсисӧ. Вӧдитчӧны гожӧмын йӧзӧс да эмбур гожся кыйсянінъясӧ нуӧм могысь, а сідзжӧ кит кыйӧм могысь.

Ыджыд да шӧркодь умиякъяс вылын греблялісны ӧти лезвиеа веслаясӧн, а лӧсьыд тӧвӧн кыпӧдлісны рӧвдугаысь вӧчӧм нёльпельӧса парус. Европаса пыжъяслӧн влияниеыс ёна торкис кузь веслоясӧн вӧдитчӧм, кодъяслӧн лямкаясысь лӧсьӧдӧм весла замокъяс да рулевой рульӧн роторнӧй руль.

## Сортъяс
Толкин, Джон Рональд Руэл

**Джон Рональд** **Руэл «Дж. Р. Р.» Толкин** (инглишӧн *John Ronald Reuel «J. R. R.» Tolkien* [dʒɒn ˈrɒnld ˈruːl ˈtɒlkiːn]; 1892-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 3-ӧд лун, Блумфонтейн — 1973-ӧд вося кӧч тӧлысь 2-ӧд лун, Борнмут) — британияса гижысь, вуджӧдчысь, кыв да филология туялысь. Мувывса медводдза тышса ветеран. XX нэмся меднималана гижысьяс пиысь ӧти. Сылӧн эм кыксёысь унджык йӧзӧдӧмтор (37 небӧг, 63 стаття, 121 вуджӧдӧмтор) да уна помавтӧм удж. Сійӧс тӧдӧны «ыджыд пэнтэзи» классика гижысьӧс моз: сійӧ гижис «The Hobbit, or There and Back Again», «The Lord of the Rings», «The Silmarillion». Тайӧ небӧгъясыслӧн эм сёысь унджык вуджӧдӧмъяс.

## Ыстӧдъяс
Вижовгӧрд Мездмӧм Канму

**Вижовгӧрд Мездмӧм Канму либӧ Вижовгӧрд Республика** (нидерландӧн *Oranje-Vrijstaat;* африкаансӧн *Oranje-Vrystaat*) — асшодъя канму, бӧрынджык Лунвыв Африкаса Республикалӧн дінму. Сулалӧ Вааль да Вижовгӧрд юяс костын. Европасаяс овмӧдчисны тані 1830-ӧд воясӧ голландияса колонистъяслӧн англиясаясӧн мырддьӧм Кап муысь Лунвыв Африкаӧ пышйигӧн. Коркӧ тані олісны сӧмын басуто пыгыд.
Мозын (кар)

**Мозын** - кар (1780 восянь) Россияын, Архангельск обласьтса Мезень муниципальнӧй районлӧн административнӧй шӧрин.

Кар меститчӧма межадорса зонын. Кар дорын эм саридздорса порт (порт пункт Кривка).

## Этимология

## География

## История
Новоархангельскса верфь

**Новоархангельскса верфь** - Россияса верфьын Ново-Архангельскын, Аляскаын XIX нэмын роч-американскӧй компаниялӧн суднояс стрӧитӧм вылӧ.

## История
Априори

**Априори** - опыт бӧрын да сыысь торйӧн босьтӧм тӧдӧмлунъяс (априорнӧй тӧдӧмлун, априорнӧй тӧдӧмлун), мӧд ногӧн кӧ шуны, тӧдӧмлунъяс, кодъяс, кыдзи шуласны, водзвыв тӧдсаӧсь. Тайӧ философскӧй терминыс босьтіс тӧдчанлун тӧдӧмлунъяс да логика теорияын Иммануил Кант отсӧгӧн. Тöдöмлунъяс йылысь мöвп априори йитчöма мöвпалöм уджтаслöн пытшкöсса источник йылысь мöвпкöд. Доктрина, коді казялӧ тӧдӧмлунъяс априори, шусьӧ априоризмӧн. Априорилы паныд сувтӧ a posteriori (латин кыв вылын a posteriori, литеральнӧя «сыысь, мый лоӧ сэсся») - опытысь босьтӧм тӧдӧмлун (опытнӧй тӧдӧмлун).

Терминлӧн эм важ история да унаысь вежлӧма ассьыс вежӧртассӧ; Медся тшöкыда вöдитчан вежöртас сетöма определениеын. «Априори» кыв роч кывйын вермӧ действуйтны кыдзи наречие (синоним - «априори» прилагательнӧй), сідзи и субстантивизируйтӧм наречиеӧн — несклоняемӧй нейтральнӧй существительнӧйӧн (синоним: «тӧдӧмлун априори», «априорнӧй тӧдӧмлун ”). Философскӧй контекстысь ӧтдор тайӧ кывтэчасыс тшӧкыда паныдасьлӧ «первоначально» («водзвыв») синонимӧн; «недоказаннӧй» (доказательство оз ков, ≈ аксиома); "водзвыв пуктӧм"; "спекулятивнӧй"; "водзвыв".
Башкортостанса авиация

**Башкортостанса авиация** - организация (служба) в Республике Башкортостан, использующая для полётов летательные аппараты.

## История
Йӧзкостса музыка архив

**Йӧзкостса музыка архив** - 1988-1989 воясӧ «Мелодия» шыпас лэдзан компанияӧн лэдзӧм пластинкаяс серия. Быд диск вöлi 1950-1970-öд воясся англо-американскöй эстрада да рок-музыка медся нималана петкöдлысьяс пиысь öтилöн сьыланкывъяс чукöрöн.
Ермак Тимофеевичлӧн Сибир босьтӧм

**Ермак Тимофеевичлӧн Сибир босьтӧм** - роч серпасасьысь Василий Суриковлöн серпас. Серпас вылын уджсӧ заводитісны 1891 воын, помалісны 1895 воын. Фильмлӧн сюжетыс – Чувашев мысын Ермакса казакъяслӧн отряд да Сибирса хан Кучумлӧн салдатъяс костын 1582 воын решительнӧй тыш. Ыджыд масштаба боевӧй серпас лоис тӧдчана лоӧмторйӧн «Бродягаяслӧн партнерство» 23-ӧд выставка вылын, босьтіс император Николай II да 1897 воын вуджӧдіс Роч музейӧ, кӧні сійӧ ӧнія кадӧдз.

## Тэчӧм
Хрущёвлӧн оттепель

**Хрущёвлӧн оттепель** - неофициальнӧй обозначение СССР историяын И.В.Сталин кувсьӧм бӧрын кадколаст вылӧ, коді кыссис дас во гӧгӧр (1950-ӧд вояс шӧрын — 1960-ӧд вояс шӧрын, Н.С.Хрущев дырйи). СССР-са пытшкöсса политическöй олöмын сылы характернöй вöлi Сталинлысь личность культ да репрессия мыждöм, политзаключеннöйясöс лэдзöм, ГУЛАГ бырöдöм, тоталитаризм вежöм небыдджык диктатураöн, цензура слабмöмöн, 1920 воын ёнмöдöмöн. кыв мездлун тшупӧд, политическӧй да общественнӧй олӧмлӧн относительнӧй либерализация, рытыввыв мирлы восьсалун, творческӧй уджлӧн ыджыдджык мездлун.

Сӧветскӧй Союзлӧн внешньӧй политикаын Китайкӧд йитӧдъяс лоисны сьӧкыдӧсь;

Нимыс йитчӧма Никита Хрущёвлӧн (1953-1964) КПСС ЦК-ын медводдза секретарӧн уджалӧмкӧд.

«Оттепель» кыв йитчӧма Илья Эренбурглӧн татшӧм жӧ нима висьткӧд.
Сталинскӧй репрессияяс дырйи

**Сталинскӧй репрессияяс дырйи** -  массовые политические репрессии, осуществлявшиеся в СССР в период сталинизма (конец 1920-х — начало 1950-х годов)

## Идейнӧй подув