Naꞌasi Tisib nɛ Bɛllim Sυŋ Yɛla

## '''Naasi Tisib nɛ Bɛllim Sυŋ Yɛla υŋ'''
Dinɛ yɛla ka ti sɔb gbaυŋ kaŋa la anɛ ye li sυŋ duadib nɛ paanib ka ba nyaŋi baŋ wada banɛ nar ye ba dɔlisi saal bibaanlaalυg banɛ duod na la.

       Gbaυŋnwa pυ paan linɛ an naasi tisib maaanɛ, li nɛɛsidnɛ paan nyɔɔg zɔɔb, ka nyɔɔg zɔɔbi mɛ sυŋid ka ninsaal nyaaŋimɔr naasi.

       Naasi wusa yitnɛ fυn na mɔr zuor ka li yinɛ fυ bɔɔdim ni. Naasi, li nar ka asɛɛmɛŋ nɛ girima bɛ li ni. Nyɔɔg zɔɔb anɛ wuu nidi na seidi o mɛŋ ka kɛ ka o taaba yɛla pak o. nɛɛnam wusa yitnɛ sunfin, ka sυŋir linɛ bɛ li ni nieednɛ paan nyain. Fυn na zɔt nidib nyɔɔg anɛ Winaam nɔzielυg: “Niŋim bam wυυ fυn bɔɔd ye ba niŋif siem la” Luke 6:31.

Taaba nyɔɔg zɔɔb na nyaŋian naana tisi ti, ti yaa siaki dɔl wwυυ ti kpɛɛmnam la da kuosi ba nyɔvυr paalυ siem la. Ba bɛlim la anɛ zanbinɛ n tisi ti.

    Winaam mɛŋ naam la na sυŋiti ka ti nyaŋitum on bɔɔd siel la, bɔzugɔ li anɛ sida ye nyɔɔg zɔɔb kennɛ nɛ Winaam yɛlsυm: Hilaire Belloc yɛl ye, “… li anɛ tis mam wυυ Winaam barika la bɛnɛ nyɔɔg zɔɔb ni nɛ.”

Nimbanɛ nar ye ti zɔɔba nyɔɔgɔ? Winaam nɔzielυg la ye, nɔŋimi fu tiraan wυυ fu mɛŋ nɛ, nɛ aan li wusa: Ala mɛn ka li nar ye ti nɔŋilim ae.

Baabiis nɛ mabiis naasi yɛla

                                                                                  Zug yinnɛ

## Yin bɛlim yɛla
Di nar ye ti pυυsi ti duadib barika hali nɛ ban maal sieli tisi ti la. Bilimin sa ka ti ma gɔsi ti kena paae zina. Onɛ suudi ti, tiebi ti, ka diisidi ti ka gɔsi tis aŋkanɛ wusa ka ti ka laafi, o na zinin nɛ ti yυŋυŋla wusa n ken nie bɛog. Ti namisυg, ti tɛnɛsυg nɛ ti zabir mɛn da anɛ o din.

      Da tami fu duadib yɛla. Ba mukudnɛ ba mɛŋ tummid lin yi Ateni ti paae Asibid nɛ yuma wusa lin na kɛ ka ba nyaŋipaam fuud, diib, ligidi nɛ linɛ kpɛlim wusa n tisi ti. Laabanɛ kɛ ka fu sunf malis. Likanɛ ka ba tum paam la ka ba mɔri yɔaad bυgυm sama, daad kuom ka sɛɛnd taada, kɛ ka walis n nwɛɛdi tisidi ya ka gɔsidi ya saŋa wusa.

Fυ baabiis nɛ fυ mabiis anɛ banɛ nɔŋif ka bɛnɛf saŋa wusa. Fυn nɛ ban anɛ saam nɛ ma yiine ka mɛ laasi bi nɛ taab yir yinne ni.

    Li anɛ sida ka an tilas ye ya mɔr naasi, n tisi ya yidim ka kɛ ka girima nɛ sumalisim bɛ yin la saŋa wusa. Karim ka tɛnɛs suŋa kati waae pianabanɛ dig teŋir nwa.   

Karimim ka tɛnɛs yɛlbama yɛla

1.    Fυ duadib nar ye fυ nɔŋiba, tisa girima ka mɛ siaki ba nɔɔr. maalim ban ye fυ maal siel la, ka maali li sυŋa, tɔɔtɔ nɛ sumalisim.        

2.    Sυŋimmɛ fυ yaadau nɛ yaapua ka bɛnɛ ba nɛ pυpielim saŋa wusa.

3.    Da an dasυŋsɔba; pυdigim piininam linɛ ka fυ mɔr n tis fυ baabiis nɛ fυ mabiis.

4.    Da nɔki fυ baabiis nɛ fυ mabiis laadnam ka pυ sɔs suorɛ. Fυ yaa pɛŋ siel, fυn gɔsimi li sυŋa ka lɛbisi li sυŋa.

5.    Yin yaa bɛ ka mɔr zaba, nɔŋgbanwanar, nintuusim, sunsunya dim, nɛ linɛ nami bɛ wusa, sumalisim kυ bɛ yin kan nii.

6.    Fυ yaa maal sɔ dinɛ pυ nara, yɛlim ye, “gafara,” ka sɔ mɛ yaa maalif siel ka ye “gafara”, fυn siakim ka kɛɛ o daana taali n bas ka ya lɛm lieb zuad yaas.

7.    Fυ duadib yaa ye “duom ka bɛog nieya,” bɛɛ “kpɛnɛm digin ka yυŋυŋsɔb ya” fυn da kɛ ka ba yɛti li yɛla yaasa.

8.    Fυ yaa duoe gbɛɛmin pυŋυsimi fυ yidim nɛ sumalisim. “Awin, nɛ fυ beogυn”, “M ma baayi baayi”, Atenii, kem ka lɛb sυŋa na” Akυgri ka fυ paam dasisir sυŋ”. “Mpoaka, nɛ fυ sumalisim duam dabisir” M saamaa, ka fυ gbis sυŋa nɛ banɛ kpɛlim wusa.

9.    Sɔ yaa piana siel ka fυ pυ wum, yɛlim ye: “m bɛlimnɛ fυ ye bɔɔ” ka da yɛt ye, “bɔ?”. Sɔ yaa zie fυ tuon ka fυ bɔɔdi gaad, yɛlim ye “gafara ka n gaad, nɛɛnam ɛnti naamidnɛ saŋakanɛ ka sɔ puugi fυ tuon bɛɛ gɔsid T.V ka fυ bɔɔdi gaa.

10.  Kɛl ka m bɛlimnɛ nɛ m pυŋυsi ya bɛ fυ nɔɔrin saŋa wusa, pianabama nam mɛ tune paal ye fυ anɛ biribiŋ bɛɛ bipυŋkanɛ mɔr naasi, “m bɛlimnɛ, n na paam kulikli bielaa?” “M an sυŋa, m pυŋυsi ya.

11.  Li anɛ bɛɛd nɛ fυn na kɛlisid nidib pianad, n zie kpie nɛ ba dim aka yɔɔgi fυ fɔɔn bɛɛ fυ walis bɛɛ T.V. m maan tυkpiidυg saŋkanɛ ka nidib sɔnsid.

12.  Yaa ka onɛ an yalim maaanɛ, li anɛ bɛɛd nɛ fυn na die gbaυŋυ karimid ka ka fυ dinnɛ.

13.  Saam yaa kee ya yinna, fυn takimɛ ba laad n kpɛn digil ka ba yaa ti kun fυn nɔkim tisi ba. Saam yaa kena tisimi ba kυk, ka ba yaa ti kun, fυn yɔɔgim kɔlυŋla tisi ba ka ba gaad. Ka saan la yaa aan o kɔn, bielimi o n keŋ paae zinikanɛ ka o ye o nɔk lɔr.

14.  Basim kυk banɛ an sυm la tisi fυ kpɛɛmnam nɛ banɛ an saam.

15.  Di anɛ bɛɛd nɛ fυn na gɔsid T.V. ka zininɛ lusi fυ taaba.

16.  Fυ duadib mɔr sυor kanɛ ka ba na yɔɔg T.V. kanɛ ka ba bɔɔd nɛ sɔnsυg dinɛ ka ba maanɛ li ni. Ba kυ kpɛn basi fυ sυor siel wusa nii.

17.  Di anɛ bɛɛd nɛ fυn nɔk saam bɛɛ yυŋυsυm dɔɔg ka li kilimi fυ diema gɔɔgɔ. Nwɛnɛ, tυkpiidυg, yummid laŋ laŋ, vɔɔlυg, nwɛɛd kɔlυs, vuud kυkisi giligid, nɛɛnam wusa anɛ sunpɛɛn ka pυ nar ye ti maali li baa biela. Sigim ka dυŋ tɔɔtɔ. Yaakim nɔbir yinnɛ lin nar siem. Biegim ka tis sυor saŋkanɛ wusa ka nidib bɔɔdi gaad.

18.  Sυgim ka fυ yin la an nyain ka vɛnl. Sυgim nɛ fυ pυυg nyain nɛ sumalisim.

**Zυg Ayi**

               

## '''Diib zinigin'''
Ti pυ vυe nɛ diib yɛla maaanɛ, amaa ti ditnɛ ka vυe. bυnkɔnbid nɛ niimis ditnɛ ban dit siem. Bυnkɔnid nɛ niimis mɔr ban dɔl sυosia n dit. Naaf suunidnɛ n dit,; niiŋ kuodnɛ diib; kukur tuudnɛ maan tυkpiidυg n dit; ka baas nɛ amusnam mɛ dit dasυŋdiib.

      Amaa nidib ka wwυυ bυnkɔnbidɛ. Ba mɔr pυtɛnɛr nɛ yaam gɔnlυŋdinɛ gat bυnkɔnbid nɛ niimis. Dinzugɔ, diib zinigin saŋa mɔr wada n tis ninsaal, wadbama anɛ diib zinigin wad aka di nar ye dasam bɛɛ pυŋasada banɛ mɔr girima dɔli di.

**Karimim nannanna**

1.    Da kɛ ka saŋa twυυgi fυ diib saŋaa. Ba yaa ziel diib ka fυ kena, gυr ka sɔ wusa laas na ka ya nyaan siŋidi. Fυ pυ paae tɔɔ naa, yɛlim ye fυn keya. Ya yaa ye ya siŋ diib bɛɛ ya yaa ti dii naae, pυŋυsimin Winaam barika.

2.    Fυn na zie gυr diib la, da paanɛ fυ nuus tɛɛbul la zugɔ. Nimbanɛ mɔr girima pυ diemid nɛ sυŋυgɔ, diisυŋbɛɛ mɔri diti maan tυkpiidυgɔ.

3.    Diib saŋa nar ye fυ zinin saapi.

4.    Nɔkim diib zinigin ankita la paali fυ nɔba zυg da nɔki di paan tɛɛbul la zugɔ, yaa ka fυ bɔɔdi ɛɛns nɛ nɔɔr bɛɛ nuusɛ.

5.    Dimmi fυ diib la sυŋa nɛ baanlimm.

6.    Gbɛnɛsim diib la bibiel n dit, ka di baanlim da kɛ ka nidib nye fυn dit siem. Da dit ka pianada yaa ka fυn na vɔl diib la naae.

7.    Fυ duadib bɛɛ fυ paanib na paalif fυn na zanl sυŋυg bɛɛ diisima siem diib saŋa. fυ yaa pυ mɔri ba dita fυn digilimi ba.

8.    Ba pυ mɔr sυŋυgυ n gbiɛd diibi n niŋid nɔɔrinɛ.

9.    diib bɛɛ bunnuuda yaa tul fυn zielim ka di maae. Tii yaa tul fυn tune niŋ milik. Di pυ nar ka fυ pɛbis diib bɛɛ bunnuuda.

10.  Da liien zɛnɛd m maan tυkpiidυgɔ, fυ yaa bɔɔdnɛ ye fυ fɛɛs laa la, da kɛ ka laa la lieli fυυ. fυ mɛ tune liel zɛnɛd la diisυŋla kpikpɛmis la ni ka ka di nɔɔrin laa.

11.   Ba yaa tisif paanυ nɛ zɛnɛd, fυn furisim ka gbɛnɛsid paanυ la bibiel ɔnbid ka da nɔki lɔbi basɛ.

12.  Li nar ka ba nwaas paano bibiel ka naan ka dinɛ nwaas bibiela yυŋυn tune niŋ kpaam niŋili ni.

13.  Da nɔk paano bɛɛ bisikɛti n miilisi lɔs tii nii.

14.  fυ yaa ye fυ yis kugir bɛɛ ziŋ kɔbir bɛɛ liki fυ nyin, nɔkim diisυŋ, bɛɛ tɛɛbul la ankif la n lik. Maalimi di tɔɔ ka da kɛ ka di an tυkpiidυgυ tisi fυ taaba.

15.  Di anɛ yalimis nɛ fυn na baaŋinɔk siel diib saŋa ka pυ yɛl onɛ zie kpie ye o nɔkim tisifɔ. Fυ tune yɛl ye, “m bɛlimnɛ n bɔɔdnɛ sigir.”

16.  sυŋim banɛ kpienif ka bɔɔd sυŋir. Fυ yaa ye fυ nɔk kɔbi tis sɔ, fɛndigim gbanasug la baba tis onɛ bɔɔd la.

17.  Li anɛ wada kanɛ dig ye fυ piana nɛ nimbanɛ kpienif maaa. Li pυ mɔr girima nɛ fυn na baaŋipianad nɛ niŋkanɛ lalli fυ saa.

18.  Fυ yaa dii naae ka sieba naam pυ naae fυn sɔsim sυor ka naan duoe.

**zυg atan**

## '''nyain maalυg nɛ fuud yɛɛb'''
Fυ yaa gbɛɛndi fυ kɔn, fυ dianed yɛla kυ mɔr daυŋυ tis sɔɔ. Amaa fυn nɛ nidibi laasi bɛ la zυg, ka dasam nɛ pυŋasada banɛ mɔr naasi pυ sum ka fυ pɔɔgi fυ mɛŋ nɛɛnam nii. Dinɛ lɛm pɛɛs, fυ laafi yɛla zug, li pakiya ye fυ da basi fυ mɛŋa.

Dinɛ lɛm paas anɛ ye, ti niŋgbiŋ la anɛ Winaam yir, ka fυ yaa maae Winaam sunf, fυ saa na di sumalisim arezana ni. Dinzugɔɔ, di nar ye fυ kɛ ka fυ niŋ an nyain saŋa wusa.

**Gɔsim pianabama**

1.    suum saŋa wusa

2.    Fυ yaa ɛɛnti sυυd bɛogυn wusa, sɔndigimmɛ fυ niŋgɔɔnr nɛ tυba nyain.

3.    Kɛl ka fυ nuus kpɛlim an nyain. Fυ yaa ye fυ di piemi fυ nuus nyain ka fυ mɛ yaa keŋinyɛ ka lɛbna fυn pie fυ nuus. Piemi fυ nuus nɛ kibu amaa da saami lii.

4.    Sɛɛlimɛ fυ nυŋυɛɛns saŋa kanɛ nar. Nɔkim dinɛ ka ba mɔr sɛɛligid nuuɛɛns la sɛɛligi fυ nuuɛɛns saŋa wusa. Da kɛ ka dianad kpɛlimi fυ nuuɛɛns la nii.

5.    Yisimii fυ zug di nar siem ka saansi fυ zug n maali li ka li vɛnl. saasimi fυ zug bɛkeung wusa nɛ saŋa dinɛ nar. Da saasid fυ zug nidibinɛ.

6.    Mɔr aŋkita kanɛ an nyain n mɔri li duusidi fυ mɛŋ saŋkanɛ nar.

## '''Suub zinigin'''
“M bɛlimɛ tɛnr dina ka da tammi lii.”

   Da bas sυυsυg la ka di madig kuom ka mɛ da bas kibu la kuominɛ.

     Di pυ nar ka ti maal wala baa biela; di mɛ pυ nar ye ti nɔk bɔriba digil teŋinɛ.

    Da kɛ ka ti nɔk suub zinig la ka li lieb tinam maaa dinnɛ, baŋim ye nidib mɛ bɛ gυr ye ba kpɛn su.

    

**                                                                                         **          

**                                                                         **