Basic 4: Sɔlima

## M SAAM NƐ DAU KANƐ NUUGƲ TƐNRIG LA YƐLA
Daar yinne, ka saan da kɛɛn m saam sanana. M saam da buol ka ba mɔr kuom na ti saan la. O da nu kuom la naae ka ba pʋʋs taaba. Saan la da tisi m saam gʋʋr nɛ taba, ka o die ka pʋʋs o. O da buos o suor zug. Ka o ye o nuugʋ tɛnrig ka ba yɛl ye o yaa kena, o na lɛbisi tis o. 

M saam da duoe kpɛn zɔŋinɛ zaŋ o tima na. O da yɛl saan la ye, o tiɛm nuug la. O da gbane nuug la tɛɛg ka zaŋ tiim bʋlig zinikanɛ dam la. O da yɛl o ye o kulim ka lɛb daba atan daar na. 

Dau da la lɛb daba atan daar la ka m saam gɔs o nuug  la. Ka din nyaaŋ ka dau la lɛb nɔɔr anu na hali ka nʋʋg la lɛb ka zabir la bas. Ka o pʋʋsi m saam. M saam da ye o yaa kul, on mɔr nɔbil piel na. (Seidu Ayariga sɔb sɔlʋŋ nwa)
 
## ASAKPANLUNG NƐ ATAMPUA
Asakpanlung nɛ Atampua da bɛ. Ka daar yinne ka Asakpanlung keŋ daa ye o kuos laad. Laad da anɛ bɛŋa nɛ naada nɛ piesa nɛ kawɛnna nɛ ki. On paae daan la ziel laad la, ka li yuug ka sɔ pʋ buosi. Li da yuug hali ka Asakpanlung pʋ kuos siel-siel la. O mɛ da bɔɔd ligidi ye o da zɛnbaanlʋg nwɛnɛ zɛnmaasa nɛ kpaam nɛ suma nɛ gabʋ nɛ yaarim. Alazug, o da gbane ye sɛɛ ka o sie laad la ligidi. 

Winnig da bɔɔd liib ka Atampua kena buos piesa nɛ naada nɛ kawɛnna la ligidi. O da yɛl ye o bɔɔd atan la wʋsa ka lɛɛ fabil ye o pʋ mɔr ligidi amaa o na yɔɔ o daa nuusa-ayi banɛ kɛn la na. Asakpanlung da yɛl ye, “Aatɔ yaa ka winnigi li ka daa la bɔɔd yiib la, di pʋ nar ye fʋ tʋʋgi da sammɛ, ka fʋ fabʋlʋg la zugɔ, m na siak”. 

Atampua da die piesa nɛ naada nɛ kawɛnna la kul. On kul la, o pʋ lɛm kpɛnɛd daa ka mɛ da pʋ yɔ sam la. Daar yinne ka Asakpanlung sial o ka buos o sam la yɛla. Ka Atampua da yɛl o ye o niŋim suguru ka on nam anɛ biig, ka o yaa ti nɔbig o na yɔ sam la. Asakpanlʋng nɛ o bier da tuulimnɛ Atampua yin daar wʋsa buosid sam la. Ba yaa keŋ wusa, Atampua yɛt ye ba dim suguru ka o yaa ti nɔbig o na yɔ sam la. 

Abaa nɛ Amus nɛ ba zua da anɛ Atampua kpies ka nyɛ ka Asakpanlung kennɛ o yin saŋa wʋsa. Ka daar yinne ka Abaa nɛ Amus nɛ ba zua la nyɛ ka Asakpanlung naan Atampua yinne kun ka ba zɔɔ kidig o buos o ye ba baŋ yɛl la gbin. Ani ka ba yɛli Asakpanlung ye, o maanɛ ka on nɔbigi paae siem o kʋ lɛn nɔbigɛ. 

Ba da saal o ye, ”Yɛlim Atampua ka o yɛl o ba nɛ o ma, hali nɛ o biyanami zinin ka fʋ na baŋ fʋ yɛl la gbin.” Asakpalung da yɛla Atampua ka o laasi o yidim. Ka ba kɛŋ paae nyɛ ka ba wʋsa zem taaba. Li da sid niŋnɛ ala ka Atampua nyaan yɔ sam la. (Issah Anyabil sɔb sɔlʋŋ nwa)
             
Lɛbisim buos bama:

# Li bumbil nɛ li bʋnkʋdug wʋsa anɛ fiin-fiin. Li bʋn an bɔ?

2. Asakpanlung da kuosid bɔ?

3. Anɔɔnnami da sɔns piesa ligidi yela?

4. Asakpanlung da kennɛ anɔɔn yinne buosidi o sam la?

5. Anɔɔnami da sʋŋ ka Asakpalung die o sam la?

## APUASAAN NƐ O YIDIM NƐ SAKUR BITAABA
Apuasaan anɛ bipʋŋbil ka bɛ Akara. O mɔr yʋma piiga nɛ atan' ka ken sakur. O bɛnɛ dɔɔd anaasi ka nɔŋ yin tʋʋma nɛ zamisʋg hali.

Daar yinne ka Apuasaan paan sɔns nɛ o yir yɛla. O da buos o ye, “Fʋ saam nɛ fʋ ma' tʋm bɔ?” Ka o gandig ye, “Ba anɛ kpaadib ka kuod ki nɛ bɛŋa nɛ suma nɛ magi nɛ kawɛnna sɛʋŋ saŋa.” O da lɛm buos o ye ka ba maan bɔ ʋʋnɛ? Ka o gandig ye, “Ba kuodnɛ gabʋ nɛ nanzʋʋs nɛ kɔmma nɛ ma'ana. Paan la da buos o  ye, “Ka saa pʋ niid ʋʋn la, ya ka ba kuod bamanam wʋsa?” Ka o lɛbis ye, “Ba mɔri lɔmbɔnɔd ka gaad ka kuom bun ka ba mɔri dɔnɔsid. O da buos o ye ba mi gbauŋ karʋŋɔ? Ka o ye, ‘ayei. O da lɛm buos o ye ba sʋʋnr malis nɛ on ken sakur la? Ka o lɛbis ye, ‘ɛɛn.

Daar yinne ka Apuasaan paan yɛli o sakurbibis la ye ba ye ba sɔnsnɛ gʋʋl yɛla.  O da buosi ba nid yinne ye o saam gʋ'ʋn bɔ? Ka o lɛbis ye, niigi nɛ pɛ'ɛs. Niigi la aan ala? Ka o ye niigi piiga. Ka biig ayinne ye on saam gʋʋnɛ bʋʋs nɛ bʋmis nɛ kpi'ini. Paan la da buosi ba ye ba bʋnkɔnbid la yaa bɛnɛda ba niŋid wala ka Ndewin ʋkʋ nuug ka paan la tis o suor ye o gandig, ka o lɛbis ye, “M saam yiiti keŋnɛ buol katirigaad na ka o tiebi ba.” Fʋ saam mɛŋ kʋ nyaŋi tieb bʋnkɔnbid la? Ayei. Bɔzug ka fʋ saam kʋ nyaŋi tiebi o bʋnkɔnbid la? O pʋ keŋ sakuri zamisɛ.

Apuasaaan sakur paannib kpɛɛm onɛ gɔsid sakur la yɛla da laas sakur bibis la wʋsa ye o sɔns nɛ ba zaŋi ken bam bɔɔdi tʋm tʋʋm sieba saŋa kanɛ kenna la. O da buos Apuasaan ye, fʋ bɔɔd fʋ tʋm tʋʋm bɔ? Ka o lɛbis ye on bɔɔd ye keŋ Paannib Sakur Titaar la zamisi lieb paan. Kpɛɛm la da buos o ye bɔzug ka o bɔɔd ye o an paana? Ka o gandig ye, “Fʋ yaa gɔs, Ghana tʋmtʋmnib nɛ ba gɔminanam nɛ banɛ an pɔlitiks dim wʋsa anɛ banɛ ka paannib paali ba dinzug, paannib yaa kae, bama wʋsa mɛ kae. Ka bam mɛ yaa kae tʋʋma kʋ bɛɛ, ka tʋʋma yaa kae teŋ kʋ maalɛ. Kpɛɛm la da ye ba nwɛɛm nuusi tis o; ka ba nwɛn wʋra-wʋra-wʋra tis Apuasaan. 

Apuasaan anɛ zugsʋŋ daan hali. O pa'anɛb la da zi'el nɔɔr ye ba na gɔs o ka o tɔlis keŋ paae Coligi bɛɛ Yunivesiti bɛn. (  David Awini sɔb sɔlʋŋ nwa)

Bu'osa:

1. Ba yaa bas sakur bibisɛ, Apuasaan ɛnti tʋm bɔ?2. Bɔbʋnɛ kɛ ka li malisi Apuasaan du'adib nɛ o pa'anib la?

3. Apuasaan du'adib anɛ kpaadiba?

4. Ndewin saam bʋnkɔnbʋg yaa ɛnti bɛnɛda, anɔɔn ka ba buonɛ ka o tiebidi ba?

## FƲ YAA NYΕ LIGIDI FƲN MƆRI LI SƲƲŊA
Dau da bɛɛ mɔr nɔɔsi keῃ daan ye o kuos. On paae daanɛ kuos nɔɔs la, o keῃnɛ da fuug nɛ kpaam nɛ daazuud. O da keŋɛ kpɛn lɔr ka yɛl dɔriba la ye o mɔr o taas o yin. Ka dɔriba la sid mɔr o keῃ ti paae kuom zinig ka lɔr la fir. Ka dau la buos dɔriba la ye, ti na niŋ wala?  Ka dau la kia kuŋ ye, mbayee! Ka ti yʋʋn na niŋ wala? Ka dɔriba la da yɛl ye, ti kem ans tutuudna tɛɛg ka ba vuoɛn lɔr la. On keῃ sun ye o ans tutuud la ka dibir kʋns o nif ka ziim yit. Ka o ye gbaagba, m nif! Ka dɔriba la buos o ye, bɔ niŋɛ? Ba da vuoɛn lɔr la, ka mɔr o keῃ sibiti ni ka duata tieb o. 

Lin ka ba ye, bin bɛ baa zugin, ka o zi, ka nyʋʋnsid teŋ teŋ la. O daa niῃ wala nyaῃi mɔr nɔɔs la keῃ daan la nɛ nɔba kuos, ka kʋ nyaῃi kul nɔba? Dinzugɔɔ, ya ya ɛɛnti pamm ligidi yanam gbanamɛ ya mɛῃ sʋʋῃa.

Gandigim buos bama nwa:

# Dau la da mɔr bɔɔ keῃ daan la?
# On da kpɛn lɔri paae suor la, bɔɔ da niῃɛ?
# Bɔɔ da niῃ ka ba mɔr dau la keῃ sibiti ni?
# Yaam bɔ ka ya zamis yi sɔlʋŋ kaŋa ni?

## Gbanvɛɛnsa