Pʋtɛnꞌɛr pianꞌabiela

**Pʋtɛnɛr pianabiela** anɛ pianabanɛ ka gbaʋŋ sɔbidib bɛɛ banɛ sɔbid pʋtɛnɛr pianad mɔri paasidi ba diema ni bɛɛ ba sɔbʋgʋn ka di sʋŋidi kɛt ka karimidib bɛɛ gɔsidib paamid malisim. Pʋtɛnɛr pianabiela bɛ sɔbʋg pʋtɛnɛr pianad nɛ nɔɔrin pʋtɛnɛr pianad wʋsa ni. Nidib ayi kʋ nyaŋi sɔnsi paae mit pistan ka pʋ paas pʋtɛnɛr pianabieli ba sɔnsʋgʋn la. Dinzug ka gbaʋŋ sɔbidib mukʋdi paasid pʋtɛnɛr pianabiela ba sɔbʋgʋn ka di kɛt ka banɛ karimid paamid malisim.

Pʋtɛnɛr pianabiela gbin pʋ baŋid naanaa. Di kɛt ka karimidib pʋtɛnɛr yɔɔgid. Bɔzugɔ, fʋ yaa karimid ka nyɛ pʋtɛnɛr pianabiel, fʋ kʋ kpɛn baŋi di gbinnɛ. Asɛɛ ka fʋ zien ka tɛnɛsi di yɛla titua ka nyaan gbane di gbin.

Nwɛn wʋʋ tinami pʋn piana agɔl la siem laa, **pʋtɛnɛr pianabiela la pʋnɛ zinis atan**. Ba anɛ;

1. pʋtɛnɛr pianabiel banɛ paan nwɛnnim bɛɛ kpinnim. Tituunli; zaŋi nwaas (simile), zaŋi tis (mɛtaphor), zaŋi lieb saal (personification) nɛ banɛ kpɛlim.

2. pʋtɛnɛr pianabiel banɛ paan ɛnfasis. Tituuli; gbikir (hyperbole), pianatitula (paradox), kpanbi yɛl (oxymoron) nɛ banɛ kpɛlim.

3. pʋtɛnɛr pianabiel banɛ paan vuud. Tituunli; takir (repetition), pinilʋg konsonnanam takir (alliteration) nɛ banɛ kpɛlim.

Kɛlin ka ti gɔsini ba ayinne-yinne.

## Pʋtɛnɛr pianabiel banɛ paan nwɛnnim bɛɛ kpinnim
Pʋtɛnɛr pianabiel banɛ paan nwɛnnim bɛɛ kpinnim anɛ pianabiel banɛ ka gbaʋŋ sɔbidib bɛdigʋ

mɔri paasidi ba sɔbʋgʋn ka di sʋŋidi kɛt ka karimidib baŋid sienami kpin bɛɛ nwɛn taab siem. Ba

zuoya, amaa banɛ ka ti ye ti sɔnsi ba yɛla anɛ; zaŋi nwaas, zani tis, zaŋi lieb saal, zaŋi buol nɛ

pianabʋgʋsim. kɛlin ka ti gɔsini ba ayinne-yinne.

### Zaŋi nwaas (simile)
Zaŋi nwaas anɛ fʋ na nɔk bʋnam bɛɛ sienami ayi nwaas taaba ka “wʋʋ” bɛɛ “nwɛnɛ” bɛɛ ba sʋʋgʋn. Gbaʋŋ sɔbidib mɔri zaŋi nwaasi kɛt ka banɛ karimidi ba gbanna la bɛɛ kɛlisid la baŋid sienam kpinnim bɛɛ nwɛnnim. Zaŋi nwaas anɛ dinɛ ka sɔ na paami di naana pʋtɛnɛr pianad pʋʋgʋn. fʋ tune paam zaŋi nwaas zinis bɛdigʋ ni. Ba bɛ sɛnlʋŋ ni, yʋʋma ni, siilima ni, sɔlʋma ni, kudimin sa labaya ni nɛ banɛ wʋsa bɛ. Hali gba, ba bɛ di ti daar wʋsa sɔnsʋgʋn.

Zaŋi nwaas anɛ dinɛ ka ba mɔri paasid pʋtɛnɛr pianad sɔbʋgʋn ka di sʋŋidi kɛt ka sɔbʋg la an nyain ka mɔr paŋ. Ti daar wʋsa pianad pʋʋgʋnɛ, ti mɔri zaŋi nwaasi kɛt ka pianad la gbin nied nyain. Ti yaa gɔsɛ, pianaviida (idioms) bɛdigʋ anɛ zaŋi nwaas. Tituunli, sɔ yaa yɛl ye, “m maalnɛ nimua wʋʋ siinsnɛ”, di bigisnɛ ye o tʋmidnɛ nɛ nimua wʋʋ siinsi ɛɛn maal nimua siem la.

Zaŋi nwaas anɛ dinɛ na nyaŋi kɛ ka ti pianad mɔr malisim bɛɛ nyaasim. Ti yaa gɔsɛ, banɛ sɔbid sɛnlima bɛɛ yʋʋma nam la mɔrnɛ zaŋi nwaasi kɛt ka banɛ karimid la bɛɛ banɛ kɛlisid la nyaŋidi baŋid sɛnlʋŋ la bɛɛ yʋʋma la gbin titua. Pianatɔmisa banɛ dig gbinnin la anɛ zaŋi nwaas tituunli.

Ø Awin dʋtnɛ tiis wʋʋ nwaaŋnɛ.

Ø Atiig biidnɛ wʋʋ mɔɔdnɛ.

Ø O zɔtnɛ wʋʋ sisiimnɛ.

Ø O nintɔɔm la lʋtnɛ wʋʋ saa niidnɛ.

Ø Abupoak nɔɔr malis wʋʋ siindnɛ.

Ø O pɛlig wʋʋ silnisiignɛ.

Ø Akudug milig wʋʋ kukurɛ.

Ø Abugbil mɔr paŋ wʋʋ gbigimnɛ.

Ø Ba zabidnɛ wʋʋ amus nɛ baagnɛ.

Ø Mam sa gbins yʋʋŋ wʋʋ biignɛ.

Ø Nɔŋilim kanɛ ka m tisidif la zulim wʋʋ kɔldaʋgnɛ.

Ø Bibʋŋ la vɛnl wʋʋ sanlimnɛ.

Ø Sʋʋg la nɔɔr dit wʋʋ bariknɛ

Ø O sɔbignɛ wʋʋ vugilimnɛ.

Ø O dit wʋʋ kukurɛ.

### Zaŋi tis/zaŋi mamis (mɛtaphor)
Zaŋi tis anɛ fʋ na nɔk bunam bɛɛ sienam ayi mamis taaba ka “anɛ” bɛɛ ba sʋʋgʋn. Bʋnami ayi la pʋ nwɛn taaba, amaa ba itʋŋsia tune kɛ ka ti nɔki ba mamis taaba. Zaŋi tis anɛ dinɛ ka fʋ na nyɛɛ di naana pʋtɛnɛr pianad pʋʋgʋn. Di bɛ sɛnlʋŋ ni, yʋʋma ni, sɔlima ni, siilima ni, kudumin sa labaya ni nɛ banɛ wʋsa kpɛlim. Zaŋi tis anɛ dinɛ yaa bɛ pianad pʋʋgʋn, di kɛtnɛ ka pianad la gbin nied nyain ka mɛ lɛm mɔr malisim. Di anɛ pʋtɛnɛr pianabiel kanɛ ka gbaʋŋ sɔbidib mɔri paasidi ba gbanna sɔbʋgʋn ka di gbin zulimi gat tinami mii di siem la.

Zaŋi tis anɛ dinɛ yaa bɛ sɔbʋg pʋʋgʋn, asɛɛ fʋ tɛnɛs hali ka nyaan gbane di gbin. Tituunli, sɔ yaa yɛl ye, “pʋa la anɛ daʋ” fʋ kʋ nyaŋi gbane di gbin naana. Asɛɛ fʋ tɛnɛs hali lalig. Ala nɔɔ ka sɔ tune yɛl ye, “Awin sʋnsʋnf anɛ kugur”. Fʋ gɔs la ninsaal sʋnsʋnf na nyaŋi an kugurɛ?

Ayei baa biela. Amaa di mɔr gbin ka di lɛɛ zudimnɛ gat tinami nyɛti di siem la. Zaŋi tis anɛ fʋ na nɔk sienami ayi banɛ pʋ nwɛn taaba mamis taab ka di sʋŋi kɛ ka banɛ karimid bɛɛ kɛlisid la paam malisim. 

Zaŋi tis nɛ zaŋi nwaas nwɛnɛ taab, amaa ba mɔr kɔnɔb-kɔnɔb. Zaŋi tis anɛ fʋ na nɔk bunami ayi mamis taab ka “anɛ” bɛ ba sʋʋgʋn ka zaŋi nwaas mɛ an fʋ na nɔk bunami ayi mamis taab ka “wʋʋ” bɛ ba sʋʋgʋn. pianatɔmisa banɛ dig gbinnin nwa anɛ zaŋi tis tituunli.

Ø Nyɔvʋr anɛ suowɔk.

Ø Bipʋŋ la nini anɛ sanlima.

Ø Aguur daa anɛ gbigim zaba la ni.

Ø Mam pʋtɛnɛra anɛ nwadibibis.

Ø Nɔŋilim anɛ bugum.

Ø Biig la anɛ kpɛɛm.

Ø Ndeog anɛ pɛɛraug.

Ø Awimbil anɛ kukur.

Gbaʋŋ sɔbidib mɔrnɛ zaŋi tis nɛ zaŋi nwaasi paasidi sɔbidi ba gbanna ka di sʋŋidi kɛt ka banɛ karimidi ba gbanna la baŋid sienami nwɛn bɛɛ kpin taab siem ka mɛ paamid malisim. Zaŋi tis nɛ zaŋi nwaas kɔnɔb-kɔnɔbi bɛ tɛɛbul la pʋʋgin la.

ZAŊI TIS /ZAŊI NWAAS tituunli

Gbɛɛm anɛ kum Gbɛɛm nwɛn wʋʋ kumnɛ

Biig la anɛ kpɛɛm Biig la nwɛn wʋʋ kpɛɛmnɛ

Mam pʋtɛnɛra anɛ nwadibibis Mam pʋtɛnɛra nwɛn wʋʋ nwadibibisnɛ

Pʋa la anɛ daʋ Pʋa la nwɛn wʋʋ daʋ nɛ

Kpɛɛm nyain anɛ gɛɛmis Kpɛɛm nyain nwɛnɛ gɛɛmisnɛ

### Zaŋi lieb saal (personification)
Sɔ wʋsa mi saali an siel. Amaa yaa mii zaŋi lieb saali an siela? Di anɛ fʋ na nɔk ninsaal tʋʋma bɛɛ ninsaal itʋŋʋ tis dinɛ kaa saalɛ bɛɛ dinɛ gba pʋ mɔr vʋʋm. Saŋa bɛdigʋ ni, gbaʋŋ sɔbidib pianad bunkɔnbid bɛɛ tiis bɛɛ kuga nɛ banɛ kpɛlim wʋsa yɛla wʋʋ ba anɛ saalibnɛ. Zaŋi lieb saal anɛ pʋtɛnɛr pianabiel kanɛ ka gbaʋŋ sɔbidib mɔri paasidi ba gbanna sɔbʋgin ka di sʋŋid ka banɛ karimid la gbanedi di gbin titua.

Ti tune nyɛɛ zaŋi lieb saal naana pʋtɛnɛr pianadin bɛɛ ti daar wʋsa pianad pʋʋgʋn. Ti tune paam zaŋi lieb saal yi siilima ni, sɔlʋma ni, sɛnlʋŋ ni, kudimin sa labaya ni nɛ zinibanɛ wʋsa kpɛlim. Tituunli. Fʋ tune wʋm ka sɔ yɛl ye, “wiliŋ la laadifnɛ”. Pianakaŋa anɛ zaŋi lieb saal,bɔzugɔ, sɔ wʋsa mii ye wiliŋ ka ninsaala, dinzugɔ di kʋ nyaŋi laa. Amaa sɔb kaŋa pʋʋgʋnɛɛ, ti nyɛ ka wiliŋ lieb saali laad.

Saŋa kanɛ wʋsa ka fʋ nyɛ ka bundinɛ ka saalɛ, tʋmid saal tʋʋma, fʋn baŋim ye, di anɛ zaŋi lieb saal. Pianatɔmisa banɛ dig teŋir nwa anɛ zaŋi lieb saal tituunli.

Ø Bugum la waadnɛ kuom la zug.

Ø Tɛmpʋʋg la pʋ gbinsida.

Ø Sisiim la kaasidnɛ yʋʋŋ-yʋʋŋ.

Ø Saa la nyɔnnɛ.

Ø Sangbana la waadnɛ gidigid.

Ø Lɔr la ɛɛn kɔnsimnɛ ka nyaan duoe

### Zaŋi buol (mɛtonymy)
Zaŋi buol anɛ fʋ na nɔk siel yʋʋri buol siel ka bunami ayi la kpin taaba. Saŋa bɛdigʋ nii, ti mɔr laad yʋda buoni ba luo yiinɛ. Ti wʋmid ka nidib yɛt ye, “m waanɛ ye m lie m lɔr la kpaam”. Ti yaa gɔs tituunli kaŋa, ba nɔknɛ laʋk la wʋsa yʋʋri buol laʋk la zinikanɛ ka kpaam la suud la. Zaŋi buol tune an ye fʋ na zaŋ laʋk la wʋsa yʋʋri buol laʋk la luo yinne bɛɛ fʋ na zaŋ laʋk la luo yinne yʋʋri buol laʋk la wʋsa. Saŋa bɛdigʋ nii, ti wʋmid ka nidib mɔr Bɔk tisid Bɔk da. Bɔzugɔ, fʋ na nyɛ ka sɔ waae Bɔk daan ka ye ɔn waanɛ Bɔk. Bɔk da anɛ Bɔk luo yinne ka Bɔk an teŋgbaʋŋ la wʋsa. Piantɔmisa banɛ dig teŋir la anɛ zaŋi buol tituunli.

Ø M waanɛ ye m lie m lɔr la kpaam.

Ø Awin mɔrnɛ nɔya bɛdigʋ diisid.

Ø Dʋk la lɛɛdnɛ.

### Pianabʋgʋsim (euphemism)
Buudi pianad bɛdigʋ pʋʋgʋn, ba mukidnɛ ye ba bas a-buol pianabanɛ kis yʋda. Saŋ kanɛ wʋsa ka ba ye ba piana dinɛ nami kis yɛlaa, ba ɛɛn mɔrnɛ pianabʋgʋsim pianadi di.

Pianabʋgʋsim an bɔ? Agyekum (2013) yɛl ye, pianabʋgʋsim anɛ fʋ na piana dinɛ nami kis bɛɛ kisa yɛla siem ka di kʋ mɔr daʋŋɔ tis nidiba. Di anɛ pianabanɛ ka fʋ na piana ka di kʋ sanam bɛɛ duoe nidib sʋnya. Fʋ yaa pianadi tis nidib di kas-kas kpɛɛmnam, asɛɛ ka fʋ mɔr pianabʋgʋsim. Yaa ka alaa, ba na gɔsid ka fʋ an titaal, nimpʋnan bɛɛ onɛ pʋ tisid nidib girima.

Sielnam bɛ ka di pʋ nar ye ti buoni ba yʋda nidibinnɛ bɛɛ kpɛɛmnam tuonnɛ. Fʋ yaa na maal ala, asɛɛ ka fʋ nɔk pianabʋgʋsim piana di. Tituunli; nyɛbir, kum nɛ pʋa na nyɛ o pier. Bunami atan nwa, di pʋ nar ye ti buoni ba yʋda yɔɔ-yɔɔgɔ.

Fʋ yaa ye fʋ yɛl ye, sɔ kpiya, fʋ pʋ kpɛn yɛt ye o daana kpinɛɛ. Fʋ tune yɛl ye, o daana tignɛ saab bɛɛ o tɔɔg la sanamnɛ bɛɛ o keŋnɛ kpiim teŋ bɛɛ o maalnɛ kaalim. Fʋ yaa piana anwa, di mɔrnɛ girima ka tune pʋ daam nidib la sʋnya pamm wʋʋ fʋ na kpɛn yɛl ye o daana kpinɛɛ. Fʋ mɛ yaa ye fʋ yɛl ye, sɔ nyɛbya, fʋ tune yɛl ye, ba laasnɛ taaba. Ala nɔɔ, ka fʋ yaa ye fʋ yɛl ye fʋ nyɛnɛ fʋ pier, fʋ tune yɛl ye, “fʋ saan la kena” bɛɛ fʋ nyɛnɛ fʋ nuug.

Ya bɛdigʋ bɛ Kusaug ka diib yaa tʋl, ba pʋ yɛt ye diib la tʋlnɛ. Fʋ na nyɛ ka ba ye, diib la maasnɛ. Bɔzugɔ, di anɛ kisʋg nɛ ban na yɛl ye diib la tʋlnɛ. Pianatɔmisa banɛ dig teŋir la anɛ pianabʋgʋsim tituunli.

Ø M saam tɔɔg la sanamnɛ.

Ø Atiig nɛ Abupoak daa laas taaba ka pʋʋg kena.

Ø Saab la maasnɛ paa.

Ø Awin sa gɛndignɛ taam (di bigisnɛ ye waafʋ sa dʋm o).

Ø Azuur keŋ ye o dʋʋn (di tune bigis ye o keŋnɛ ye o nyɛ).

Pianabʋgʋsim anɛ dinɛ ka ti pianadi di ti daar wʋsa sɔnsʋgʋn nɛ pʋtɛnɛr pianad pʋʋgʋn. Di anɛ dinɛ ka ti nyɛti di naana pʋtɛnɛr pianad pʋʋgʋn. pianabʋgʋsim sʋŋidi kɛt ka ti pianad an nyain ka mɛ kʋ daam sɔ sʋnfɔ.

## Pʋtɛnɛr pianabiel banɛ paan ɛnfasis (ɛnfasis)
Ba anɛ pʋtɛnɛr pianabiel banɛ ka gbaʋŋ sɔbidib bɛɛ banɛ sɔbid pʋtɛnɛr pianad mɔri paan ɛnfasis (emphasis) bɛɛ pianad sienam yɛla pamm ka di tune ka sida. pʋtɛnɛr pianabiel banɛ paan ɛnfasis la zuoya, amaa banɛ ka ti ye ti sɔnsi ba yɛla anɛ; gbikir, pianatitula, kpanbi yɛl, pianalɛbigir, sia nɛ pianatiakir. Kɛlin ka ti gɔsini ba ayinne-yinne.

### Gbikir (hyperbole)
Gbikir anɛ fʋ na piana siel bɛɛ sɔ yɛla pamm ka di ka sidaa. Fʋ tune paam gbikir naana sɛnlʋŋ pʋʋgʋn. Di anɛ fʋn na yɛl ye, nɛ anɛ anwa, ka di an faad. Sɛnlʋŋ pʋʋgʋn ti pʋ pianad dinɛ an sida maanɛ, amaa ti mɔrnɛ pʋtɛnɛr pianabiel kanɛ ka ba buon ye gbikir la pianad. Ti yaa gɔsɛ, banɛ sɔbid sɛnlima mɔrnɛ gbikiri paasidi ba sɔbʋgʋn ka di sʋŋidi kɛt ka di karimʋg mɔr malisim bɛɛ nyaasim. Gbikir tituunli;

Ø Azuur anɛ buntitaar wʋʋ wabʋgnɛ.

Ø Alamisi anɛ wʋʋ naasaadanɛ.

Ø Bipʋŋ la banlis wʋʋ paripiimnɛ.

Nɛɛnam nɛ ba buudi banɛ kpɛdim wʋsa anɛ gbikir.

Pʋtɛnɛr pianad pʋʋgʋn, gbikir ka dinɛ ka sɔ na nyɛɛ di ka kpɛn baŋi di gbin bɛɛ yɛli di gbinni an siel tɔɔtɔɔ. Di anɛ pianabanɛ zulim ka sɔ yaa pʋ tɛnɛs hali, o kʋ baŋi di gbinnɛ. Fʋ yaa gɔs pʋtɛnɛr pianad sɔbʋgʋn, gbaʋŋ sɔbidib mɔrnɛ gbikiri pianad ninsaal itʋŋ yɛla, dinɛ na kɛ ka o bɛ o kɔn. Nɛ na kɛ ka onɛ karimid la pʋtɛnɛr wʋsa bɛ di ni gat ban na sɔbi di nɛ pianakanɛ ka sɔ wʋsa yaa nyɛ ka na kpɛn baŋi di gbin.

Gbikir (hyperbole) anɛ dinɛ na kɛ ka fʋn sɔb siel wʋsa karimʋg mɔr malisim bɛɛ nyaasim. Gɔsim sɔ na yɛl ye, “mam kɔɔm zabidnɛ hali ka m yaa paam saab nɛ dʋk pɛɛli gba, m na dii naae”. Fʋn gɔs nɛ la, di na an sida ye sɔ na nyaŋi di saab nɛ dʋk pɛɛli naae? Ayei baa biela.

Amaa pianakaŋa na kɛ ka fʋ baŋ o kɔɔm la zabid siem-siem. Gbikir anɛ dinɛ paasid pʋtɛnɛr pianad sɔbʋg vɛnlim. Banɛ sɔbid pʋtɛnɛr pianad mɔrnɛ gbikir (hyperbole) paasidi ba sɔbʋgʋn la ka di sʋŋidi kɛt ka banɛ karimid la paamid malisim.

Di anɛ sida ye gbikir (hyperbole) paasidnɛ pianad malisim. Amaa gbikir nar ka di mɔr gbin. Fʋ yaa nɔk gbikiri paasi fʋ sɔbʋgʋn bɛɛ fʋ pianadin ka di pʋ mɔr gbinnɛ, banɛ karimid bɛɛ kɛlisid la kʋ paam malisim yi di nii. Dinzugɔ, fʋ yaa ye fʋ nɔk gbikir (hyperbole) paasi fʋ sɔbʋgʋn, di nar ka fʋ buiosi fʋ mɛŋ ye;

Ø Gbikir la pianad bɔ yɛla?

Ø Gbikir la mɔr gbinnɛ?

Fʋ yaa nyaŋi lɛbis buos bama titua, di na sʋŋ ka fʋ nyaŋi sɔb bɛɛ piana titua. Karimim laba-kanɛ dig gbinnin la gɔs.

Abupoak ma daa tʋm o ye o keŋ Bɔk daan kuos laad. On daa nan bɛɛ ani kuosid laad la, o daa wʋm ka ba nwɛn mali panram. Tɔɔtɔ yim ka daa kɔ sans ka Abupoak zɔɔ gaad lɔɔm wʋsa pal la zug.

Ti yaa gɔsɛ, ninsaal kʋ nyaŋi zɔɔ gaad lɔrɛ, amaa nɛ bɔɔdi di bigisnɛ Abupoaki daa zɔ siem. Di kɛnɛ ka fʋ yaa Karimi di, fʋ na mukidi bɔɔd ye fʋ baŋ din daa an siem. Fʋ pʋtɛnɛr wʋsa na bɛ di ni.

### Pianatitula (paradox)
Pianatitula (paradox) anɛ pʋtɛnɛr pianabiel kanɛ ka gbaʋŋ sɔbidib mɔri paasidi ba gbanna sɔbʋgʋn bɛɛ ba pianad pʋʋgʋn. Di anɛ dinɛ ka fʋ yaa nyɛɛ di bɛɛ wʋmi di, fʋ na tɛnɛs ye ba yirignɛ bɛɛ ba tuligi dinɛ, amaa fʋ yaa tɛnɛsi di yɛla titua ka di mɔr gbin. Fʋ tune wʋm ka sɔ yɛl ye, “biig la anɛ daʋ la saam”. Ti yaa gɔsɛ, biig kʋ nyaŋi an saama, amaa pʋtɛnɛr pianad pʋʋgʋnɛ, di tune bigis ye, sɔ an biig ka an siem la, tune paal ɔn na an siem o yaa bi. Dinzugɔ, onɛ siniŋi o biilim sʋm, o na bii kilim saam sʋŋɔ tis nidib. Kambumis mɔri ba pianad ye, “mɛwoo agya na agya nso woo mɛ”. Di gbin anɛ ye, “m dua m saamnɛ ka m saam mɛ duam”.

Dinzugɔ, fʋ yaa wʋm ka sɔ yɛl ye, “m dua m saamnɛ ka m saam mɛ duam”. Fʋ tune yɛli fʋ pʋtɛnɛrin ye, o anɛ gɛɛng bɛɛ sɔlʋg. Amaa, fʋ yaa tɛnɛs titua di mɔr gbin. Yaasɛ, di sɔb Winaam gbaʋŋin, Joon 10:30 la ni ye, “mam nɛ m baa la anɛ yinne”. Ti yaa gɔsɛ, pianakaŋa anɛ pianatitula (paradox). Bɔzugɔ, fʋn nɛ fʋ saam na niŋ wala an yinne? Amaa ti yaa tɛnɛs pianakaŋa yɛla titua, di mɔr gbin. Fʋn na niŋ siem ka baŋ pianatitula gbin anɛ fʋn na digili fʋ pʋtɛnɛr teŋin ka tɛnɛsi di yɛla titua.

Pianatitula (paradox) sʋŋidnɛ kɛt ka onɛ karimid la nɔkidi o pʋtɛnɛr wʋsa niŋid dinɛ ka o karimid la ni. Di mɛ lɛm sʋŋidi yɔɔgid onɛ karimid la pʋtɛnɛr. Bɔzugɔ, fʋ yaa karimid ka nyɛ ka pianatitula bɛ di ni, fʋ na mukidi bɔɔd ye fʋ gbane di gbin ka din na sʋŋi kɛ ka fʋ tɛnɛsi lalig.

Pianatitula titaam bɛnɛ sɛnlʋŋ ni. Di sʋŋidnɛ kɛt ka pianad la an nyain ka mɔr paŋ. Pianatitula (paradox) giŋa anɛ pianakanɛ ka fʋ yaa wʋm, fʋ na yɛl ye di ka gbinnɛ, amaa fʋ yaa tɛnɛsi di yɛla titua, fʋ na nyɛ ka di mɔr gbin. Gbaʋŋ sɔbidib bɛdigʋ mɔrnɛ pianatitula kɛt ka ba gbanna karimʋg mɔr nyaasim. Ti yaa gɔsɛ, pianatitula tituunli bɛ ti daar wʋsa sɔnsʋgʋn nɛ ti sɔbʋgʋn. Ti wʋmid ka nidib yɛt ye, “m yaa paam biela, di zuoya”. Fʋn gɔs la, siel na nyaŋi

an biela ka lɛm zuoe yaasɛ? Amaa fʋ yaa tɛnɛs pianakaŋa yɛla titua, di mɔr gbin.

### Kpanbi yɛl (oxymoron)
Agyekum (2013) yɛl ye, kpanbi yɛl anɛ pianatitula na laasi kilim pianadi ayi. Di anɛ fʋn na nɔk pianadi ayi laas taab bɛɛ kpanbi ba buol saŋa yinne ka ba zabid taaba. Wʋʋ fʋn na yɛl ye, kʋnt dɔba bɛɛ pʋa daʋ bɛɛ saan teŋim biig. Ti yaa gɔs tituunli banɛ bɛ agɔl laa, pianʋk wʋsa mɔri di gbin di yaa zie di kɔn. Amaa, ti nɔknɛ pianadi ayi laas taab ka di gbin an yinne. Kpanbi yɛl tune nwɛn wʋʋ di ka gbinnɛ, amaa fʋ yaa tɛnɛsi di yɛla titua ka di mɔr gbin. Kpanbi yɛl

(oxymoron) bɛ sɛnlʋŋ ni, yʋʋma ni, siilima ni, sɔlʋma ni, diema ni, hali gba di bɛ ti daar wʋsa sɔnsʋgʋn. Tituunli;

Ø Bʋntitaar bʋnbil

Ø Pʋa daʋ

Ø Kpɛɛm biig

Ø Bʋmpaal kʋrʋg

Ø Nyɔvʋr kum

Ti yaa gɔs tituunli banɛ bɛ agɔl la wʋsa, ti mɔri ba pianad ti daar wʋsa sɔnsʋgʋn ka mɛ wʋmid ka nidib mɔri ba pianad. Fʋ tune wʋm ka sɔ yɛl ye, “Awimpoaka anɛ pʋa daʋ”. Ti yaa gɔsɛ, pʋa gbin bɛnɛ di kɔn ka daʋ gbin mɛ bɛ di kɔn. Dinzugɔ, pʋa kʋ nyaŋi an daʋ yaasɛ. Amaa fʋ yaa tɛnɛs pianad la yɛla titua, di mɔr gbin.

Fʋ yaa gɔsi di bɛlimin, daʋ nar ye o tʋm diisi o pʋa nɛ o biis. Amaa saŋsieba bɛɛ zinisieba bɛ ka fʋ nyɛ ka pʋab tʋmidi diisidi ba sidib nɛ ba biis. Alazugɔ, pʋa kanɛ maal ala, ti tune yɛl ye o anɛ pʋa daʋ. Bɔzugɔ, o anɛ pʋa ka lɛɛ tʋm daʋ tʋʋma.

Ala nɔɔ ka ti tune wʋm ka sɔ yɛl ye, “Asumbul anɛ kpɛɛm biig” bɛɛ “Atiig anɛ bʋntitaar bʋnbil” bɛɛ “Akɔra kum la anɛ nyɔvʋr kum”. ti yaa gɔsɛ, kpɛɛm kʋ nyaŋi an biig yaasɛ, bʋntitaar kʋ nyaŋi an bʋnbul yaasɛ, ka kum mɛ kʋ nyaŋi lɛm mɔr vʋm yaasɛ. Amaa pʋtɛnɛr pianad sɔbʋg pʋʋgʋn, ba mɔrnɛ nɛɛnami paasid ka di sʋŋidi kɛt ka banɛ karimid paamid malisim bɛɛ nyaasim ka mɛ lɛm yɔɔgidi ba pʋtɛnɛra titua. Bɔzugɔ, kpanbi yɛl (oxymoron) ka dinɛ ka fʋ na nyɛɛ di ka kpɛn baŋi di gbinnɛ. Asɛɛ ka fʋ zien ka tɛnɛs titua ka nyaan gbane di gbin.

### Pianalɛbigir (irony)
Pianalɛbigir anɛ pianakanɛ gbini lɛbig bɛɛ ka din narin ye di an siem. Agyekum (2013) yɛl ye, pianalɛbigir anɛ pianakanɛ ka ba piana ka di gbin bɛ di kɔn nɛ ban piana di siem la.

Pianalɛbigir kɛt ka ti baŋid pianadi an siem nɛ din narin ye di an siem kɔnɔb-kɔnɔb. Ti yaa karim Winaam gbaʋŋin la, 2Korint dim 8:15 la ni di yɛt ye, “ninkanɛ vaae bɛdigʋ la pʋ di ka di kpɛlim ka ninkanɛ vaae biela la pʋ di ka di pansig o”.

Ti yaa gɔs dunia nwa ni, banɛ vaae bɛdigʋ nar ye ba di ka di kpɛlim ka banɛ vaae biela nar ye ba dii pansig. Amaa fʋ yaa gɔs pianakaŋa pʋʋgʋn, banɛ vaae biela la dinɛ ka di kpɛlim ka banɛ vaae bɛdigʋ la dii pansig. Pianalɛbigir gbin giŋa anɛ fʋn na pianad ka fʋn tɛnɛsid siel yɛla ka pianad la bɛ di kɔn nɛ fʋ pianad la. Pianad la gbin bɛnɛ di kɔn nɛ fʋn tɛnɛsidi di siem la.

Fʋ tune maal sɔ bɛɛd ka o yɛlif ye, “o pʋʋsya”. Nɛ anɛ pianalɛbigir, bɔzugɔ, dinɛ ka o piana la nɛ dinɛ bɛ o pʋtɛnɛrin la bɛnɛ kɔnɔb-kɔnɔb. Sɔ yaa yɛl ye, “diib la maasnɛ” ka o pʋtɛnɛrin an ye diib la tʋlnɛ, di bigisnɛ ye di anɛ pianalɛbigir. Pianalɛbigir tune kɛ ka onɛ karimid bas karimʋg ka tɛnɛs titua gɔs dinɛ naam.

Fʋ tune yɛl ye sɔ vɛnl wʋʋ sanlimnɛ. Fʋ pʋtɛnɛr yaa an ye o daana anɛ balɛdʋg, di paalnɛ ye fʋn yɛl siel la anɛ pianalɛbigir. Ti yaa gɔsɛ, pianalɛbigir (irony) nɛ sia (sarcasm) nwɛnɛ taab, amaa ba mɔr kɔnɔ-kɔnɔb. Ti yaa paae sia (sarcasm) ni, ya na baŋi ba kɔnɔb-kɔnɔb la an siem.

Pianalɛbigir zuoe pʋtɛnɛr pianad pʋʋgʋnɛ. Di bɛ sɔlʋma ni, siilima ni, sɛnlima ni, diema ni, hali gba di bɛ ti daar wʋsa sɔnsʋgʋn. Ti mɛ yaa lɛm gɔsɛ, siilima bɛdigʋ anɛ pianalɛbigir.

Ti yaa karim Matt. 20:16 la, di yɛt ye, “Tuon dim na lieb nyaaŋ dim ka nyaaŋ dim lieb tuon dim”. Nɛ anɛ pianalɛbigir, bɔzugɔ, di nar ye tuon dim bɛ tuon ka nyaaŋ dim mɛ bɛ nyaaŋ. Amaa ba lɛbigi di kpɛla nɛ.

### Sia (sarcasm)
Sia (sarcasm) anɛ fʋn na nɔk pianalɛbigiri tʋ sɔ bɛɛ la sɔ. Sia bɛ zinis wʋsa. Di bɛ di daar wʋsa sɔnsʋgʋn, pʋtɛnɛr pianad pʋʋgʋn, sinni namin nɛ zinibanɛ wʋsa bɛ. Saŋa bɛdigʋ nii, ti nyɛt ka wʋmid ka nidib mɔr pianalɛbigir maani ba taab sia. Sɔ tune maalif bɛɛd ka fʋ pʋʋs o daana ye, “Tʋʋma-tʋʋma, fʋ mɔya”. Fʋ maali o daana nɛ sia la. Pianad la gbin, zinikanɛ ka fʋ piana la nɛ fʋn piana di siem la na pa,al yɛ di anɛ Sia (sarcasm). Dinzʋg ka di nyɛti di titua nɔɔrin pianadin la. Di anɛ dinɛ ka sɔ yaa wʋm, o na baŋ ye di anɛ sia.

Fʋ tune pʋʋs sɔ ye, duoe wala? Ka o lɛbis ye, o duonɛ awai. O maalifnɛ sia la. Sɔ mɛ tune an balɛdʋg ka fʋ yɛl o ye, o vɛnl wʋʋ sanlimnɛ. Nɛ anɛ sia la ka fʋ maal o. Wʋʋ mam pʋn yɛlin siem agɔl laa, sia (sarcasm) nɛ pianalɛbigir (irony) nwɛnɛ taab. Amaa ba mɔr kɔnɔb-kɔnɔb.

Pianalɛbigir anɛ fʋn na piana ka di gbin nɛ dinɛ bɛ fʋ pʋtɛnɛrin ka yinne, amaa sia anɛ fʋn na nɔk pianalɛbigir la tʋ bɛɛ la sɔ. 

### Pianatiakir (bathos)
Pianatiakir anɛ fʋn na sɔbid bɛɛ pianad siel yɛla sʋm ka kpɛn tiaki sɔbid bɛɛ pianadi di yɛla bɛɛd. Di mɛ tune an ye fʋ sɔbidnɛ bɛɛ fʋ pianadnɛ siel yɛla bɛɛd ka kpɛn tiaki sɔbid bɛɛ piandi di yɛla sʋm. pianatiakir mɛ tune an ye fʋn na pianad yaam pianad bɛɛ nimua pianad ka kpɛn tiaki pianad yalim pianad bɛɛ pianakanɛ pʋ mɔr yaam zamisʋgɔ. Pianatiakir (bathos) titaam bɛnɛ pʋtɛnɛr pianad pʋʋgʋn. Di bɛ sɛnlʋŋ ni, diema ni, nɛ banɛ wʋsa bɛ.

## Pʋtɛnɛr pianabiel banɛ paan vuud.
Pʋtɛnɛr pianabiel bama anɛ pianabanɛ vuudi nwɛn wʋʋ vubanɛ ka gbaʋŋ sɔbid la nɔki paasi kɛ ka o karimidib paamid malisim la. Pʋtɛnɛr pianabiel banɛ paan vuud la zuoya, amaa banɛ ka ti ye ti sɔnsi ba yɛla anɛ; pinilʋg konsonnanam takir, vawol vuud takir, kukuma dɔlisʋg nɛ yɛli tak. Kɛlin ka ti gɔsini ba ayinne-yinne.

### Pinilʋg konsonnannam takir (alliteration)
Nɛ anɛ fʋn na piana bɛɛ sɔb ka konsonnannam banɛ pinin pianad la bɛɛ sɔb la taki-tak. Sɛnlʋŋ sɔbʋg pʋʋgʋnɛ, gbaʋŋ sɔbidib mɔrnɛ pinilʋg konsonnanam takiri kɛt ka sɔbʋg la bɛ di kɔn ka di karimʋg mɛ lɛm mɔr malisim bɛɛ nyaasim. Tituunli; dʋŋʋ dʋʋ m dʋm zugʋ dʋm. Ti yaa gɔs sɔb kaŋa pʋʋgʋnɛ, ti nyɛ ka pinilʋg konsonnan /d/ la taki-tak. Nɛ kɛnɛ ka sɔb la bɛ di kɔn ka fʋ mɛ yaa karimidi di ka di mɔr malisim. Ti mɛ tune yɛl ye, m saam saamnɛ saab. Nɛ pʋʋgʋn ti mɛ nyɛ ka pinilʋg konsonnan /s/ la taki-tak. Pianatɔmisa banɛ dig gbinnin la anɛ pinilʋg konsonnanam takir (alliteration) tituunli.

Ø M ma maannɛ maasa.

Ø M saam saan la kulya.

Ø Ya di diib la naae?

Ø Paan la paal sʋm.

Ø M baaba baa la kpinɛ.

Ø M pɛog pɛɛlnɛ nɛ ki.

Ti yaa gɔs pianatɔmisa banɛ digi agɔl la wʋsa, ti nyɛ ka pinilʋg konsonnanam (m, d, p nɛ b) takitak.

Pinilʋg konsonnanam takir (alliteration) kɛt ka banɛ karimid bɛɛ kɛlisid paamid malisim bɛɛ nyaasim.

### Vawol vuud takir (assonance)
Vawol vuud takir (assonance) anɛ fʋn na piana bɛɛ sɔb ka vawol vuud dinɛ nwɛn taab taki-tak pianadin la bɛɛ sɔbʋgʋn la. Vawol vuud takir titaam bɛnɛ sɛnlʋŋ ni. Ti yaa yɛl ye, Asaan yinni Asaani keŋ saan yir ka ba maal saan diibi tis o ka Asaan dii san. Ti yaa karim sɔb kaŋa, ti na nyɛ ka vawol /a:/ vuud taki-tak sɔbʋg la ni. Gbaʋŋ sɔbidib mɔrnɛ nɛ kɛt ka banɛ karimid bɛɛ banɛ kɛlisid paamid malisim. Ti yaa karim pianatɔmisa banɛ dig gbinnin nwa, ti na nyɛ ka vawol vuud

banɛ nwɛn taab taki-tak.

Ø Asaan saan la kena.

Ø M baaba baa la bas diib la.

Ø M saam saamnɛ sa,ab.

Ti yaa karim pianatɔmisa banɛ digi agɔl la, ti na nyɛ ka vawol wɔk /a:/ vuud taki-taki ba ni.

### Kukuma dɔlisʋg (onomatopoeia)
Kukuma dɔlisʋg anɛ fʋn na nɔk pianad kukuma baŋ pianad la gbin. Agyekum (2013) yɛl ye, kukuma dɔlisʋg anɛ fʋn na nɔk siel kukuma tisi di yʋʋr. O lɛm paas ye, di tune mɛ an fʋn na nɔk siel nyuug (smɛll) bɛɛ di nwɛnim (colour) bɛɛ di ziesim (shape) bɛɛ di itʋŋ (action) bɛɛ di ken (movemɛnt) tisi di yʋʋr. kukuma dɔlisʋg giŋa anɛ pianabanɛ vuudi paani ba yʋda bɛɛ ba gbin.

Fʋ tune paam pianad la gbin naana yi din vuud siem ni. Nɛɛnam titaam bɛnɛ sɛnlʋŋ ni. Ti mɛ yaa lɛm gɔs Kusaug, sienam yʋda bɛdigʋ bɛ ka ti paami ba yi ba kukuma ni bɛɛ ban vuud siem ni. Kusaas paam yʋda banɛ dig gbinnin la yinɛ ba kukuma nɛ ba itʋma ni na.

Ø Kɛɛkɛ (bicycle).

Ø Pun-pun (motor bicycle).

Ø Tolotolo (turkey).

Ø Dɔɔg biig (cat).

Ø Popipopi (slipper).

Fʋ yaa nɔk kukuma dɔlisʋg (onomatopoeia) paasi fʋ gbaʋŋ sɔbʋgʋnɛ, di na kɛ ka onɛ karimid nyɛt fʋn pianad siel yɛla la titua. Dinɛ nar ye ti baŋ anɛ ye, di ka kukuma dɔlisʋg pianad wʋsa ka ti na nyɛɛ di “dictionary” ni. Gbaʋŋ sɔbidib bɛdigʋ paamidi ba mɛŋ vuud ka di sʋŋidi ba, ba gbanna sɔbʋgʋn.

Yaasɛ, ti pʋn piana agɔl la ye, di ka siel kukuma maa ka ti na nyaŋi nɔki tisi di yʋʋr bɛɛ baŋi di gbinnɛ. Amaa siel nwɛnim (colour) mɛ tune kɛ ka fʋ baŋ din an siel. Ti yaa gɔsɛ, fʋ yaa nyɛ ka Kambumis yɛ fuwiid bɛɛ fusabila, fʋ na baŋ ye ba paamnɛ kʋʋr. Fʋ mɛ yaa lɛm nyɛ ka ba nɔk kparikɛwiigi lɔ tiig bɛɛ siel, di anɛ fʋ baŋ ye yɛli naam.

Ti mɛ yaa lɛm gɔsɛ, Kusaas mɔr niiŋsia ka ba buon ye naakimpieliŋ. Ba nɔknɛ niiŋ kaŋa nwɛnim (colour) la nɛ di itʋŋʋ tisi di yʋʋr. Kusaas da gɔsnɛ din dɔl niigi la ka yɛl ye di kimnɛ niigi la.

Dinzug ka ba nɔki di nwɛnim la an piel la paasi di tʋʋma la zugʋ tisi di yʋʋr la. Kukuma dɔlisʋg anɛ pianabanɛ nwɛn wʋʋ vʋʋd banɛ ka ba pianadi ba yɛla la. Ti yaa gɔsɛ, pianabanɛ ka ti mɔri tisid bunkɔnbidi kaasid siem la wʋsa anɛ kukuma dɔlisʋg (onomatopoeia).

Ti ye baa “wɛsidnɛ” ka Adɔɔg biig kaasid “mɛow-mɛow” ka niigi kaasid “muu-muu”. Ti yaa gɔs

‘wɛsid, ‘mɛow-mɛow nɛ ‘muu-muu la wʋsa anɛ kukuma dɔlisʋg.

### Yɛli tak (anaphora)
Yɛli tak anɛ pianʋk bɛɛ pianadi na tak pianatɔmisa pinilʋgʋn sɔbʋg pʋʋgʋn bɛɛ pianad pʋʋgʋn.

ti yaa karim sɛnlʋŋ kaŋa;

“Nwɛnɛ puum kanɛ vɛnl ka bɛ gɔnɔs sʋʋgin siem la

Ala ka m yaam bun bɛ pʋasada sʋʋgin.

Nwɛnɛ apʋl tiigi bɛ mɔɔgin tiis sʋʋgin siem la

Ala ka onɛ aan m yaam bun la mɛ bɛ naakim sʋʋgin”.

Ti yaa gɔs tituunli kaŋa, ti nyɛ ka yiiga lai la pinil nɛ ‘Nwɛnɛ ka lai kanɛ paasi atan la mɛ pinil nɛ ‘Nwɛnɛ. Dinzugɔ, ‘Nwɛnɛ la taknɛ. Ala nɔɔ ka ti yaa karim nɛ;

Ya zin suor kpikpɛŋi guri ya sabuos.

Ya sua zin nwɛnɛ Arab dim faandib banɛ bɛ pipirisin la.

Ya kɛ ka teŋ la lieb dianad

Ya pʋagɔɔnda tʋʋma nɛ ya bugusim tʋʋma la zug.

Ti mɛ yaa lɛm gɔs sɔb kaŋa nii, ti nyɛ ka lainam la wʋsa pinil nɛ ‘ya. Kɛlin ka ti lɛm karim sɔb kanɛ dig gbinnin la gɔs.

Winaam na sʋŋif.

Winaam na gur fʋn nɛ fʋ yidim wʋsa.

Winaam na kɛ ka fʋ sakur ken keŋ tuon.

Winaam na tisif laafi.

Winaam na maal dinɛ wʋsa ka fʋ bɔɔdi tisif.

Ti yaa gɔsɛ, ti nyɛ ka pianatɔmisa la wʋsa pinil nɛ ‘Winaam. Dinzugɔ, ‘Winaam tak sɔb kaŋa

pʋʋgʋnɛ.

## Gbanvɛɛnsa