Ligidi

**Ligidi** anɛ laaf bɛɛ bʋnkanɛ ka ba siaki li ye di yɔ tis laad nɛ tʋʋm ka lɛ nyaŋi yɔ sama, kas-kas anɛ tɛŋsia lampɔ. Ligidi tʋnkpɛŋ dinɛ bɛ di kɔ nɛ sienam anɛ tiaasʋg sour, dinɛ mɔr gɛligir, dinɛ an suakbʋn bɛɛ bʋn dinɛ ka nidib siaki di ye di anɛ dinɛ na nyaŋi an laad tiaasʋg laaf

Labakυda kɛ ka ti baŋ ye ligidi da anɛ dinɛ ka nidib da gɔs ka di an lauk dinɛ mɔri zug hali ka ba yaam bɛ di ni ka ba mɔri di dit  daas; ti nannanna zumaυŋ kaŋa ligidi yuun anɛ nid yinne yaam paalυg dinɛ paan ye ti di lig-sieba nam bɛɛ ti da di sieba. Di bɔɔdim wυsa yuun ɛɛnti yinɛ nidib la bɛɛ sυυlυm bɔɔdim ni, ka gɔmina la mɛ yuun tis nɔɔr ka lig-kan nyaan an dinɛ ka sɔ wυsa siaki tisi di; nɛ gbin bigisnɛ ye sɔ wυsa yuun siak ye di anɛ ligidi dinɛ ka ti na mɔri dit n bɛ tɛŋ la sυυlυm ni wυsa, ka di sυŋ ti yɔ tis ama, gɔmina nɛ asɔoemɛŋ tυυma ni, di yaa aanɛ United State dim dollar la. 

Ligidi dinɛ ka ba tisid tɛŋ wυsa anɛ ligidi kanɛ ka ba siaki tisi di ye ba dii di la, di anɛ (lig-gbana nam and lig-kuga nam ka ba tisid) ka, di mɛ anɛ di kas-kas anɛ ligidi la ye di tυm siel an ye kpan, di tune an banki yinne bɛɛ banki nam bɛdigυ ligidi (suokanɛ ka ba mɔri gɔsid ligidi gbaυŋ, ligdi suab nam gbana, nɛ banki gbana yɔɔgir sieba yɛla). Banki ligidi, an dinɛ bɛ sɔbi bɛ ligidi tυυma zinisin ka ba na tune tiaki nɛ lig-gbana nam amɛŋa bɛɛ nɔk tυm yɔɔd tυυma, dinɛ tυm hali ka mɔr ziesim ka di kas-kas tisnɛ tɛmbanɛ nɔbig hali la. 

## Ligidi pinilυg
Pianazug dinɛ ye ligidi la yinɛ Latin pianadin dinɛ an ye moneta ka di gbin an ye “lig-kugur” n dɔl French dim pianadin ye monnaie. Labakυda kɛ ka ti baŋ sida ye Latin pianaug la yinɛ pυυsυm dɔɔg dinɛ an Juno la ni na, dinɛ bɛnɛ Capitoline, di anɛ Room dim la zuor dinɛ paas ayɔpɔi la yinne. Yυυm pυkυdυgυn la, Juno da anɛ dinɛ ka ligidi da bɛ di ni. Juno Moneta dinɛ da bɛ Room la da anɛ dinɛ da an zinig paal dinɛ ka Room dim da bɛ. Yυυr dinɛ ye “Jυno” tis sida ka di na yinɛ Etruscan dim baarin na Uni nɛ “Moneta” bɛɛ di mɛ yi Latin pianadin dinɛ an ye “monere” (maligim-tien, tυlυg, saal) bɛɛ di yi Greek pianadin “moneres” (din maaa, dinɛ bɛ di kɔnɔ).

Dunia kaŋa dinɛ yuun an Western yυυg pianazug dinɛ ye li-kuga la ba yuun buonɛ ye baanlυg, ka yuun bas Latin dinɛ da an ye bibis ka di gbin an “di buudi”.

## Di kʋdʋmin labaya yɛla
La'ad ti'asʋg linɛ ka ba zaŋid ban mɔr si'el tiakid nɛ ban  bɔɔd si'el ka ligidi pʋ gɛndigi li ni la tiɛndi yʋma 100,000 banɛ gaad sa yɛla, amaa teŋ si'a pʋ tʋm nwa' ka li an kasɛtta linɛ pa'an ye li anɛ sidaa. Amaa la'am nɛ wala teŋ sieba banɛ pʋ mɔr ligidi da'ad ka kuosid la, kpimisid bɛdegʋ hali ka li dɔlisidi piini tiasʋg ni. Ka nɛ'ɛnam ya'a da naam, li da anɛ saam ma'a niŋid bɛɛ dataas banɛ ti bɔɔd ye ba kpɛn' bɛog sa na al.

Buudi bɛdegʋ bɛ dunia nwa' ni ka li nɔki saŋa ka ligidi la'ad da'ab nɛ kuosʋg yʋ'ʋn nɔbigi ba ni. Anzurufa linɛ ka ba nɔk kʋnti maali li ka li tɛbis hali, ka ba mɔr makir makidi li ka li zu'oe ka tɛbis wʋʋ 160 nɛ. Banɛ da mɔr pian'akaŋa yiiga anɛ Mesopotamia linɛ an circa 3000BC teŋ dim. Tembanɛ bɛ America, Asia,  Africa nɛ Australia la ba wʋsa da mɔri ligipielis da'ad ka kuosid. Herodotus yɛl ye Lydia dimi da yiiga dim banɛ zaŋ ban mɔr sanlima nɛ anzurufa da'ad ka kuosid si'em.  

Saŋkanɛ ka ligidi tɛbisim da ban zaŋ si'el maali li la yʋ'ʋn tiaki paae zʋmaʋŋ kanɛ ka ligidi tɛbisim yʋ'ʋn an lin nyaŋid da'at si'el la. Nɛ'ɛŋa da yʋ'ʋn naamid, bɔzugɔ banɛ di'esid sanlima nɛ anzurufa la da yʋ'ʋn mɔri gbambibis tisidi ban sam di'esidib ka ba na dɔlisi yɔ. Saŋa da kena ka ba yʋ'ʋn siak ye gbambibis bama an ligidi nɛ linɛ ni ka ba na dɔlisi yɔ. Ba da pin'il mɔr ligigbana da'at yiiga nɛ yʋ'ʋma dynasty saŋa la. Ligigbana banɛ ka ba buon ye "jiaozi" la, yinɛ gbambanɛ ka maal ye ba mɔri yɔɔ ligidi ka ba mɔri tʋm yʋma kɔbisyɔpɔi saŋa sa. La'am nɛ wala wʋsa ba da pʋ bas la'adi kuosid ka da'at laa, ba niŋid ka mɔr ligikut paasi tʋm. Yʋma tusir nɛ kɔbispii nɛ atan' saŋa sa la, Europe dim da yʋ'ʋn mi'i ligigbana la nɛ, ka li dɔlisi banɛ ken suor zug kpimisid wʋʋ Marco polo nɛ William nɛ.   

## Ligidi bɛllim
Ligidi tʋʋma anɛ linɛ ka ba mɔri tiakir si'el, li mɔr tɛbisim. Ka yiiga ligidi nyaŋi tʋm tʋʋmbama asɛɛ ka ligidi :   

# An linɛ an sʋm ka nyaŋid tiakir. Di anɛ tilas ye ligidi nyaŋid nɔkid tiakid si'el. 
# Nyaŋi yuugid. Ba na nyaŋi nɔki li tʋm ka lɛn tʋm yuug sʋ'ʋŋa. 
# Nyɛt nɛ nini. Li anɛ linɛ nyɛt nɛ nini baa li ya'a anɛ fiin nɛ.
# Nyaŋidi zanl nu'ugin. Anɛ linɛ ka ba na nyaŋi zanl nu'ugin keŋ zin'isi'a wʋsa ni.
# Siakir. Nidib bɛdegʋ siakid nɔki ligidi da'at ka yɔɔd. 
# Li pʋ nyɛt na'anaa. Ligidi gilig zin'isi'a wʋsa ni pɔɔd nɛ.

## Gbanvɛɛnsa