Ghana Education Service

**Ghana Education Service** anɛ gbaʋŋ zamisug lʋgʋr kanɛ sakur bɛɛ gbauŋ zamisug yɛla. Li tʋʋma anɛ li sʋŋ ka gɔmena wada banɛ an ye li sʋŋ ka Ghana nidib banɛ paae sakur keŋ wusa, li ba kae ye ban an buudsia bɛɛ ba anɛ biribis bɛɛ bipʋmisɛ, ba mɔr wintadimis bɛɛ ba bu mɔra, bɛɛ ban pʋʋsid pʋʋs-sia Ghana sʋʋlim wusaa, li nar ka ba paam gbauŋ zamisug sʋʋŋa.

Ghana gbaʋŋ zamisʋg lʋgʋr la mɔr nidib piiga nɛ anu ka ba gɔsidi li tʋʋma, ka ti buon ban ye “Ghana gɔmena sakur lʋgʋr kpɛɛmnam”. Gbauŋ zamisʋg lʋgʋr nwa da pinil tʋʋma nɛ yʋʋm tusir, kɔbis awai nɛ pisyɔpɔi nɛ anaasi la ni. Gɔmena naadɔɔg kanɛ da pinil nwa anɛ naadɔɔg kanɛ ka ba da buon ye “Tɛŋgbauŋ la yɔlisim dim” la. Li laasid nɛ gɔmena lʋg sieba tʋmmi li tʋʋma, ka len pʋdig nɛ mor luga bedego, ye ba nyaŋi tʋmi ba tʋʋma suuŋa tis Ghana sʋʋlim wʋsa.

## Lin pinil siem
Gbauŋ zamisʋg lʋgʋr nwa da pinil tʋʋma ne Yʋma tusir nɛ Kɔbis awai nɛ pisyɔpɔi nɛ anaasi la ni ka li da anɛ Ghana tʋmtʋmnib laasa  lʋgʋr yinnɛ. Gɔmena naadɔɔg kanɛ da pinil nwa anɛ naadɔɔg kanɛ ka ba da buon ye “Tɛŋgbauŋ la yɔlisim dim” la (wada kɔbis yi nɛ pisnaasi nɛ ayɔpɔi). Wada kɔbis yi nɛ pisnu nɛ ayi nɛ wada kɔbis tan nɛ pisnu nɛ ayɔpɔi da kɛna paas ka mɛ yis yɛlsieba Gbauŋ zamisʋg lʋgʋr wada la pʋʋgin. Naadɔɔg kanɛ da di naam ka ba buon ye “sɔgia kpɛɛmnam lasig “la wada pisyʋobʋ nɛ atan da paas ka mɛ yis yɛlsiɛba Gbaʋŋ zamisʋg lʋgʋr wada la pʋʋgin. Ghana wada gbaʋŋ kanɛ da yi na ka li da anɛ naadɔɔd banɛ da di naam ka li ka ba zab nɛ diɛ naam la banɛ da pɛɛs anaasi pʋʋgin la wada maanib mɛ da yis ka paas yɛlsiɛba Gbaʋŋ zamisʋg lʋgʋr wada la pʋʋgin; wada giŋ kɔbisnu nɛ  ayʋɔbʋ (yʋʋm tʋsir nɛ kɔbiswai nɛ piswai nɛ anaasi nii la) nɛ wada giŋ kɔbis yɔpɔi nɛ pisyɔpɔi nɛ anii (yʋʋŋ tʋsa ayi nɛ anii saŋa la)

Di tʋʋma an siem 

## Gbauŋ zamisʋg lʋgʋr la tʋʋma
Ye li sʋŋ ka biis, nɛ kpɛɛmnam nɛ banɛ zamisid nʋʋg tʋʋma nɛ banɛ gbaʋŋ zamisigu bɛi li kɔn nɛ ba taaba ye ba nyaŋi zamis gbaʋŋ titʋaa.

Ye ba baŋ  sʋkʋr nam kɔnkɔnɔb sʋʋlim wʋsa, nɛ ba tʋʋma an siem nɛ ban mor laad sieba zamisid siem ye ba kɛ ka biis zamis gbaʋŋ ti paae sʋkʋr titada ni.

Ye ba mor yaam kanɛ na sʋŋ gbauŋ zamisʋg lʋgʋr nwa tʋʋma kɛŋ paae one ka gɔmena gaŋ ye o an gbauŋ zamisʋg lʋgʋr nwa kpɛɛm la saan ka o paae gɔmena ni ka o nyaŋi gbaae gbaasʋma banɛ na sʋŋ gbauŋ zamisʋg lʋgʋr nwa tʋʋma.

Ye li kɛ ka banɛ paasi li pʋʋgin la tʋm lin nar siem ka ba miilim nɛ ba baŋir nɔbig.

Ye ba baŋ paanpaanib bɛn banɛ bɛ sʋʋlim wʋsa saŋa wʋsa.

Ba tʋʋm sieba lɛm bɛ ka li anɛ ye li sʋŋ ka ba tʋʋma banɛ pun sɔba agɔl la nyaŋi nɔbig.

Ye li sʋŋ ka tʋmtʋmnib banɛ tʋm lugir kan ni wusa dɔlis tʋʋma wada ka tʋm lin nar siem ka li dɔl sʋɔr.

## Ban tʋm nɛ lʋgsieba
Laasa nɛ lʋga bama bɛ ka sʋŋid Ghana gbauŋ zamisʋg lʋgʋr nwa tʋʋma ka li kɛn tʋɔn.

·        Tɛŋ-tɛŋ biis gɔsʋg yɛla ligidi-laasʋg gbauŋ zamisʋg lʋgʋr sʋŋid Ghana gbauŋ zamisʋg lʋgʋr nwa tʋʋma.

·        Naasaatɛŋ kanɛ bʋɔn ye “America tɛŋ bibisi laasi an yinnɛ” lʋgʋr kanɛ gɔsid tɛnzʋŋ nɔbʋgir yela. kaba sʋŋid nɛ ye gbauŋ zamisʋg lʋgʋr nwa tʋʋma: nidib bɛlisim pʋʋgin ,nɛ zamisʋg yela nɛ yaam paala banɛ na sʋŋ gbaʋŋ karɛŋ yela, ye li sʋŋ ka biis gbaʋŋ zamisʋg nyaŋi kɛŋ tʋɔn.

·        Naasaatɛŋ kanɛ bʋɔn ye Bɛlgiʋm/tɛlɛvic. Ban tʋʋma anɛ ye ba sʋŋ ka mɛ azamis gbaʋŋ naasaasɔɔgin dɔɔdi ntis kpɛɛmnam sakʋr nam ban kɔbʋsyi nɛ pisnaasi.

·        Naasaatɛŋ lʋgʋr kanɛ bʋɔn ye “ti laas taaba gɔs tɛŋzʋŋ teŋmaalig yela” mɛ paasi sʋŋid bibanalig gbaʋŋ zamisig yela.

·        Lʋgʋr kanɛ ka ba bʋɔn ye “Kreditanstalt Wiederaufbau (KfW)” mɛ paasi sʋŋid kpɛɛmnam sʋkʋya banɛ zamisid nʋʋg tʋʋma nam la.

·        Lʋgʋr kanɛ ka ba bʋɔn ye “dʋnia wʋsa banki” la mɛ paasi sʋŋid Ghana sʋkʋr kpɛɛmnam zamisʋg pʋʋgin.

·        Naasaatɛŋ lʋgʋr kanɛ bʋɔn ye “Kuwait” mɛ paasi sʋŋ ka kpɛɛmnam sʋkʋyanam ban pisi nɛ ayʋɔbʋ gbauŋ zamisʋg kɛŋ tʋɔn.

## Bam mɔr gbana sieba
Ghana gbauŋ zamisʋg lʋgʋr nwa tʋm tʋʋm siɛba ka mɔr gbaa siɛba anɛ anwa:

·        Biis sakʋr kɛn sʋŋir yela

·        Kpɛɛmnam sakʋr kɛn nɔbigir yela

·        Banɛ gbaʋŋ zamisʋg bɛɛ li kɔn nɛ sɔ wʋsa zamisʋg yela

·        Sʋkʋr banɛ wʋsa bɛ ka nyaan tit kpɛɛmnam sʋkʋya la gɔsig nɛ li sʋŋir yela.

## Ban pʋdʋgi ba mɛŋ siem
Saalʋg nɛ sʋŋir lʋgʋr: nwa anɛ lʋgʋr kanɛ ka li yɛlkpan an ye li sʋŋ ka nidib wʋsa baŋi ba baŋir bɛn nɛ ban na nyaŋi tʋm sielnam ka li sʋŋi ba gbaʋŋ zamisʋg pʋʋgin nɛ ba nʋʋg tʋʋma pʋʋgin nɛ ba pʋtɛnda wʋsa pʋʋgin ka li kɛ ka ba mor sʋmalisim ba nyɔvʋr pʋʋgin.

Sʋkʋr bibis laafi zamisʋg yela: nwa anɛ lʋgʋr kanɛ nar ye ba paal sʋkʋr biis ka ba baŋi ba laafi yela, kati wa ba diib nam pʋʋgin nɛ sʋŋir kanɛ wʋsa na sʋŋ sʋkʋr biis ka ba be nɛ laafi linɛ na kɛ ka ba vʋɛ yʋʋg dʋnia ka nyɛ ba gbaʋŋ zamisʋg nyɔɔd. Ka lin anɛ ye li sʋŋi ba ka ba kɛŋ sʋkʋr zamisi ba zamisʋg bɛnni naae ka nyɛ li nyɔɔd.

Banɛ gbaʋŋ zamisʋg bɛɛ li kɔn lʋgʋr: lʋgʋr nwa tʋʋma anɛ ye li kɛ ka sɔ wʋsa nyaŋi zamis gbaʋŋ ka li kaskas anɛ biis banɛ mɔr wintadimis ka ba zamisʋg bɛɛ li kɔn la ye li maal suor ka sɔ wʋsa zamis gbaʋŋ lin nar siem.

Bikpɛɛmnam gbaʋŋ zamisʋg lʋgʋr: nwa anɛ lʋgʋr kanɛ sʋŋid Ghana sukur nɛ gbaʋŋ zamisʋg yela lʋgʋr la ka li nyaŋidi dɔlisidi gɔsid yɛ Ghana gɔmena gbaae gbaa sieba gbaʋŋ zamisʋg yela la tʋm paae wala bɛnnɛ, ka mɛ mor saalʋg kanɛ na nyaŋi kɛ ka sɔ wʋsa kɛŋ sʋkʋr ka da yaaɛ sɔ, ka kɛ ka sɔ wʋsa zamis gbaʋŋ zamis sʋŋ ka mɛ kɛ ka naasaasɔnɔg paalʋg nɛ kal yela paalʋg nɛ azaŋ laadi tʋm tʋʋma ka li niŋ tɔ gaad ninsaal mɛŋ paŋ tʋʋma paala wʋsa bi--kpɛɛmnam gbaʋŋ zamisʋg pʋʋgin.

Bibibis gbaʋŋ zamisʋg lʋgʋr; nwa pʋdʋgnɛ mɔri li zinis atan: bibanalik gbaʋŋ zamisʋg lʋgʋr nɛ asuummɛŋ sakʋrnam lʋgʋr nɛ poasada gbaʋŋ zamisʋg lʋgʋr. Bibibis gbaʋŋ zamisʋg lʋgʋr nwa bɛnɛ yeli sʋŋ ka bibibis wʋsa gbaʋŋ zamisʋg nyaŋi an tituwaa nɛ lin nar siem.

Nʋʋg tʋʋma dim nɛ banɛ mɔr laadi tʋm ka lee ka ba mɛŋ paŋ kɔnbir tʋʋma gbaʋŋ zamisʋg lʋgʋr: nwa anɛ lʋgʋr kanɛ gɔsid Nʋʋg tʋʋma dim nɛ banɛ mɔr laadi tʋm ka lee ka ba mɛŋ paŋ kɔnbir tʋʋma gbaʋŋ zamisʋg yela bibibis nɛ bikpɛɛmnam sakʋya namin wʋsa ka li benɛ gbaʋŋ zamisʋg lʋgʋr la pʋʋgin.

## Gbanvɛɛnsa