Pu'a laafi yɛla

## Aɛn ma kanɛ mɔr laafi
Gbauŋ kaŋa ye li sʋŋif nɛ ka fʋ gɔsi fʋ mɛŋi zaŋi kennɛ fʋ pʋʋg tʋkir nɛ fʋ saar nɛ fʋ duamin nɛ fʋ duam la nyaaŋ. Puapʋʋgʋ na mɔr o mɛŋ siam. Puapʋʋg sʋm ka o mɔr laafi ka dit disʋma, ka o yidim nɛ o zuanam nɛ o teŋdim wʋsa nɔŋ o. Puab bɛdegʋ ɛɛnti mɔr laafi sʋʋŋa ba pʋʋg mɔrimin ka ba duam saŋa li pʋ tɔiya, amaa sieba tune mɔr yɛla ka ba yaa pʋ gɔs sʋʋŋa, li tune taas kum.  
  
### Linɛ paal ye fʋ mɔr pʋʋg
* Fʋ yaa pʋ nyɛ fʋ pierɛ

* Ka fʋ binisa fʋʋsim ka nyɛligid

* Ka fʋ kʋkɔya zɔt bɛɛ fʋ tiind

* Ka fʋ tʋnusid nintɔɔnd tuombiel tuombiel

* Ka niŋgbina gɛɛnd tɔɔtɔ

### Fʋ yaa ti nyɛ yɛlbama fʋn kem sibiti ka ba gɔsif.

## Puapʋʋgʋ na bɛ nɛ laafi

Fʋ yaa mɔri fʋ mɛŋ sʋʋŋa, fʋ duam kʋ tɔiya ka fʋ biig la mɛ na mɔr laafi.

### Pua wʋsa sʋm ka:

O keŋ sibiti o yaa ti baŋ ye o mɔr pʋʋg wʋʋ nwadis atan saŋa, ka dinɛ na kɛ ka biig la mɔr laafi ka na gu ba banayɔd pʋʋgin

Kem sibiti ban na ye fʋ kem sansia wʋsa, amaa da kɛ ka fʋ sibiti ken pɔɔg anaasi fʋ pʋʋg la saŋa.

Kʋnsim gu dɛŋ kanɛ ka ba buon ye tetanus la. Dim disʋma woo: niim nɛ zimi nɛ bɛŋa nɛ tiwala nɛ zɛnvaand.

### Pʋʋg nɛ biig muasʋg saŋa,dim diib buudi atan nwa.

                                  Foto

Sʋʋm nɔɔr ayi daar wʋsa ka mɛ yɛɛd fʋ fubanɛ an n an nyain. Kem sibiti tiebi fʋ mɛŋ fʋ yaa ti nyɛ ka kuosia yiti fʋ tuon ka li mɛ pʋ sʋmmɛ li an ala bɛɛ fʋ tuonnɛ na mɔr fɛnɛd.      

### Li yaa anɛ fʋ sid bɛɛ fʋ sabua mɔr puabana.

Da vɔn tiim yɔɔg yɔɔgɔ, kɛl ka laafi tʋmtʋm onɛ mi fʋ pʋʋg la yɛla la paal tikanɛ nar ye fʋ vɔl.

Da nuud dankpiema bɛɛ taba lɛmisʋg li nuubɔ, nɛŋanam tunoe kɛ ka biig la pualim bɛɛ li daam o zupʋt

Tʋm ninwisigir tʋʋma woo: ken bɛɛ tʋʋmbanɛ na kpɛmisi fʋ niŋgbina.

                                   Foto

*Ittʋŋ kanɛ na kpɛmisi fʋ niŋgbina fʋ pʋʋg nɛ fʋ duam saŋa fʋ tunoe niŋ*

*Amaa da niŋ dinɛ na tisi fʋ dum dɛŋa, woo:*

### Sidib bɛɛ dɔllimtaa na sʋŋid puapʋʋs siem:

Fʋ na paali fʋ dɔllimtaa ye fʋ mɔr o nyɔɔg anɛ: fʋ na sʋŋid o nɛ yir tʋʋma bɛɛ fʋ nyɛ sɔ ka o sʋŋid o.

                                   Foto

O tisim o ligidi ka oken sibiti

Bielim o keŋ sibiti la ni

Tisim o diib ka kɛt ka o dit

Tisim o fʋbanɛ ka o bɔɔd

Pianam o nɛ kʋkɔbʋgʋsim ka mɔr suguru nɛ o

Kɛl ka o baŋ ye fʋ nɔŋ o

Da muk oo, laasim nɛ o nɛ sankanɛ ka o bɔɔd

## Puapʋʋsi mɔr yɛlsieba
 

Pua yaa mɔr pʋʋgɔɔ o niŋgbina tiakid nɛ ka li na taas yɛlbama:

Ka o kʋkɔya zɔt ka o bɔɔd tiinb

Ka o susʋnya kanbid

Ka o kʋkɔr kʋdigid ka o nyɔɔg pisid

Puapʋʋg wʋsa tuon nay it kuopielig

Amaa li yaa ti yit bɛdigʋ bɛɛ o tuon la yaa mun bɛɛ li kanbid bɛɛ li nyuusid bɛɛ kuom la yaa gɛndig nɛ ziim, li tunoe daam o pualim. Li yaa aan ala on nyɛm laafi tʋmtʋm ka o gɔs o.

### Biig la tɛbisim kɛti ka puapʋʋg la giinla sɛɛnd

Pʋʋg mɔrim kɛti ka linɛ taasid bin nyɛɛb pʋ tʋm tɔɔtɔ, dinzugɔ, bin la digilimmɛ ka li yiib tɔi.

Zɛnmaasa nɛ tiwala diib bɛɛ kuom nub bɛdigʋ na kɛ ka bin nyɛɛb kʋ tɔiya. 

Puapʋʋg la gbinvɔɔnr na mɔd ka mun ka pisid bɛɛ yit ziim. Binkpiema kɛti ka nɛɛnam wʋsa maligim paas.

Puapʋʋg la nɔba na zabid bɛɛ fʋʋsim ka li yinɛ o yaa pʋ dit dikanɛ sʋŋid ka ba buon ye (calcium) la bɛ bɛdigʋ.

Puapʋʋg la gʋrʋg na zabid ka li yinɛ biig la nɔbigid o pʋʋgin la zug.

Puapʋʋg la nɔba fʋʋsimmɛ ka o yaa nyɛ yɛlbama o ni on nyɛm laafi tʋmtʋm ka o gɔs o.

                                   Foto

### Zanbin banɛ paan dɛŋ yɛla puapʋʋg sanan anɛ bama:

Puapʋʋg yaa ti yɛt yɛlbama o sananɛ o baŋim ye li tunoe taas tɔɔg bɛdigʋ na. dinzugɔ o zɔm tɔɔtɔ nyɛ laafi tʋmtʋm ka o sʋŋ o.

O niŋgbina na sied ka o ka paŋa.

Ka o saaŋ zabid bɛdigʋ.

Ka ziim yit o yuon

Ka waad na kpɛnɛd o.

Ka o nuus nɛ o nɔba na fʋʋsim ka o zug nwaad ka o nindaa sɔbid.

Puabanɛ mɔr yɛlbama pʋʋg mɔrim saŋa:

### Puabanɛ mɔr yɛlbama ba pʋʋg ba pʋʋg mɔrim saŋa. Li tunoe an dɛŋ bɛdigʋ.

Pua kanɛ an digiri galis.

Puakanɛ dua nɔɔra anaasi, puabama saar yuugid nɛ ka kuod mɛ yit bɛdigʋ duam la nyaaŋ:.

Puanamɛ tʋʋg yʋʋm pistan nɛ anu ka nyaan nɔk pʋʋg.

Puabanɛ pʋ paae yʋʋm pisi tunoe paam yɛlbama:

Kpisimkpiir

Bilɛʋg

Saae yʋʋg tunoe kɛ ka o duasʋŋ bɛɛ o dʋʋnsuug bɛɛ o tuon sanam.

O ziim tunoe pɔɔg ka o lieb banad bɛɛ kpi.

Sikir bana tunoe taas dɛŋi tis puapʋʋg hali nɛ biig la mɛn. biig la tunoe kpi pʋʋgin la bɛɛ o nɔbi muk duasʋŋ la.

### Ziim galisʋg tunoe taas:

Zug zabir

Kpisimkpiir liig, hali li tunoe taas kum.

Ma banɛ mi nyɛ dɛŋi ba duam pʋʋgin kʋdim.

Puabanɛ an tadimnam.

Puabanɛ mɔr liiba.

### Ba duam sʋm ka li kennɛ puaduasnam sanan bɛɛ sibiti ni.

### Saar zanbina

Zanbin bama paan ye saar paaya bɛɛ li bɔɔd paar. Li tunoe pʋ maalɛ, li mɛ tunoe maal sansieba.

Niŋgbina zabit tunoe pinil o saaŋin yiiga ka o pʋʋg duosid  woo minti piiga bɛɛ pisi wʋsa, hali li tunoe tʋʋga ala. Saar saŋa ka pʋʋg duosid amɛŋa, li yʋʋgid nɛ ka lɛm mɔr paŋ.

### Zanbin bama sid paan ye saar paaya

Kuosaalʋg kanɛ nay it o tuon na pʋʋg saŋa la linɛ yɔɔgid duasʋŋ la ka ba buon naasaalim (cervix) la yɔnɛ nɛ kuosaalʋg kanɛ kpiem ka li gu biig la dualʋgʋn la ka siel da paae o. (cervix) la yaa pinin yɔɔgirɛ, li yisidi kuosaal kpieŋ la biel biel ka li gɛndigid nɛ ziim.

Saar yaa ti bɔɔd paar bɛɛ saar saŋa, kuopielig la yɔ

ɔgnɛ ka kuokanɛ an yilyil la yit tuon.

Fʋ yaa na mɔr o keŋ sibiti, zɔm tɔ bɔ lɔr.  

 

### Dɛŋ zanbina saar saŋa

Kuom tunoe yit mtuon ka saar nam pʋ paae. Sieba bɛ ka kuom yiy nwɛnɛ dabismum ka o nyaan saae. Kuom la yaa yi wala tʋʋg dabismum ka o nam pʋ saae, baŋim ka yɛl na paae pua la nɛ biig la bɛ pʋʋgin la.

Kuodi na yit ka biig la nam pʋ yii, li yunoe an yilyil bɛɛ pɛɛligʋ bɛɛ zi-yilisʋg. din wʋsa mɔr dɛŋ saar pʋʋgin, amaa li yaa an woo kuod la anɛ zi-wiʋg, li anɛ ye biig la digisig la nwɛdig nɛ li kɔn ka bas duasʋŋ la bɛɛ li yɔ duasʋŋ la yɔɔgir baba la nɛ.

Nɛɛŋa anɛ dɛŋ amɛŋa, zɔm paae sibiti amɛŋa ka nyɛ fʋ mɛŋ

A saae yuug nwɛnɛ pua yaa saae paae dabisir pʋsʋk bɛɛ li tʋʋga ala  ka o liebid ka saar zanbina la siel pʋ paal ye biig la duam paaeya, baŋim ka yɛl bɛ.

                                               Foto

Kuom yaa yit na nwɛnɛ tiig vanmaasa bɛɛ li anɛ wilim wwilim, lin paal nɛ ye dɛŋ tunoe paae biig la bɛ pʋʋgin la.

### Puabamnɛ mɔr zanbin bama buudi, ba baŋim ka keŋ sibiti tɔɔtɔ ka yaa ja ala, dɛŋ na paae ba

### Duam nyaaŋ dɛŋ zanbina

Kuod yiib: pua yaa dua naae ka kuod kpɛn yit ka li tʋʋg dabisir yinne, li yinɛ biig la digisig la daa giŋi li ka li kpɛlim duasʋgʋn la.

Duasʋgʋn banas zanbina sieba anɛ:

Wieddʋʋnim nɛ waad

Sanaŋ zabir

Tuonnɛ na nyuusid

*Nɛɛnam anɛ fʋ paae sibiti tɔ yaa ka ala li na yunoe kʋ pua la.*

Duam nyaaŋa, li nar ka fʋ:

Keŋ sibiti dapiinɛ anaasi ni ka li sʋŋ laafi tʋmtʋm la ka o bzŋ linɛ mɔr fʋ nɛ biig la ka tiebi ya.

Nwadig nɛ pʋsʋk pʋʋginɛ fʋ duam nyaaŋ, lin anɛ bakuai ayuobʋ (6weeks) kem sibiti ka ba gɔs fʋnɛ biig la wʋsa.

### Fʋ niŋgbina lɛbi li zinigin sʋʋŋa bɛɛ?

                                              Foto

Buosʋg kanɛ wʋsa ka fʋ buosi zaŋi kennɛ binisim muasʋg bɛɛ dau nɛ pua laasʋg bɛɛ aduamak wʋsa lɛbisya.

   Fʋ biig paama agʋʋmmɛŋ pima

## Aduamak

Amɔdigi paae yʋma ayi bɛɛ atan ka nyaan nɔk pʋʋg la kɛt nɛ ka biig la nɛ o ma wʋsa mɔr laafi. Fʋn na niŋ siem nwa:

Kemi aduamak tʋmtʋm sanan ka o paalifi li suoya.

Li anɛ pua nɛ o sidi na gaŋ aduamak suobanɛ ka bana dɔlis.

                                              Foto

### Binisim muasʋg

Pua na muas biig binisim maaa paae nwadia ayuobʋ. Nwadisa ayuobʋ la yaa gaadɛɛ, biig la na bɔɔd disieba paas binisir la zug. Binisim la na kpɛn tisid ala paae yʋma ayi.

M bɛlimmɛ, dɔl saalʋg banɛ bɛ gbaʋŋ kaŋa ni la ka mɔr laafi fʋ pʋʋg saŋa ka duam an yɔllim ka biig la mɛ mɔr laafi.

## Gbamvɛɛnsa