Bawkzuos (Bɔkzuos) da zinꞌin zinꞌisia

Kusaasi da gilig **Bawkzuos teŋ** la wusa, ka lin nyaaŋ ka Mamprusi la naan kena. Kasɛt ditib dinɛ ka ba piana nɛ dinɛ ka ba sɔbi digil yelnɛ ala nɔɔ. (Syme yɛl ye, Mamprus la ken la sʋʋm ye li kpɛn gbaʋŋ kaŋa ni).

Bɔk Mamprus la baa yinne da kae teŋin la zinin, maalʋg bɛɛ sʋʋe dinɛ bɛ teŋin la.

## '''Bama ni ka fʋ na nyɛɛ li sida nɛ kasɛta banɛ bigis'''
Baŋim ye: ti nɔknɛ yʋda nɛ pianazut banɛ mɔr jirima ye li sʋŋ ka ti nyaŋi tɛɛns yɛlbanɛ da naam kʋdumin la.

1.     WINNAM, kanɛ pʋn da dɛŋim bɛ, da sʋʋe ka pʋd o tuŋ kanɛ an o teŋ ye Bɔk dinɛ gilig zinig wʋsa ka ba yʋŋ buon ye Bawku tempʋʋg zina la. Dinɛ na kɛ ka biesʋg kʋ bɛɛ, Naatinga, Possum, Patellimi, tembama biela nwa wʋsa yinɛ Bawkzua tuŋ sʋulim la ni.

2.     Umbodim da anɛ teŋindaan kanɛ paasa anu la saam, ka Anaab kanɛ ka titaam da buon ye Ayuugur Naab bɛɛ Ayuu Naab la da aan o yaab, onɛ da mɔr sʋʋlim kanɛ ka ba yʋʋm buon ye Natinga dinɛ ka sisiel da ka li nii la. Azue da anɛ Umbodim bikpɛɛm, ka on da kpi la, o da sʋʋnɛ siel wʋsa ka li nyaaŋ ka ba diis o Teŋindaan.

3.     Azue biis da anɛ; Ayaab ka titaam buon ye Akuob naab, Azure, Teŋindaana Ayuugur-Naab, Abugrag ka titaam mɛ buon ye Ayan-Naab (onɛ da an bikpaanr).

4.     Ba da dua ba wʋsa nɛ kʋdʋmin Natinga, Azue da paam la, li nyaaŋ ka o tisi ba paalʋ ye ba yalig ka keŋ tuon.

5.     Alaal da an yiiga sɔbi zinin Kariama daa kʋdʋgun la, zinikanɛ ka (Asabuk) teŋgban kanɛ da an yiiga teŋgban ka ba da maani o yʋʋm-yʋum la da bɛ. O da pʋ mɔr biiga. O da tunɛ bulug dinɛ yʋʋn da an bulukanɛ gʋlʋm mɔr kuom teŋin la ka nɔk bulug la pʋd o mɛŋ, ka ba yʋʋm buoni li ye Alaal bulug.  Li bigis nɛ ye Alaal bulug la nam bɛ zina.  Li mɔr malisim ye, kʋdʋmin yaʋg gbila banɛ ka ba mum Alaal nɛ o yidim nan kpɛlim bɛɛ Akariama daan la kpie nɛ teŋgban la nannana. Sɔ bɛ sʋʋlʋm kanna ni na nyaŋi nwɛɛ nyɔɔg ye o mi nimbanɛ ka ba da mumu ba, bɔzugɔ yaad la pʋn dɛŋim bɛ yibanɛ bɛ anina nannana la wʋsa yiiga.

6.     Abeying (O biig yinne da anɛ Teŋindaan Anab-Zong) nɛ Ayaab ka titaam buon ye Akuob naab da nyɔdignɛ bugum tʋʋma keŋ Patelmi yi giligi Gardio Park kpienɛ Abugri piing, zinigkanɛ ka tampiins bɛdegʋ da bɛ. Piing anɛ teŋgbaʋŋ kanɛ paas anaasi bɛ Bawkzuos anina ka yʋʋm-yʋʋm malʋŋ da maan. Kʋdimin nɔɔr pianad mɔri li ye Gbanwaa, dinɛ ka waakpɛŋ da mɔri di na la kaadi Agol nɛ teŋgbana banɛ bɛ Kusaʋg sʋʋlim nɛ li bɛn wʋsa, li ɛɛnti gbɛnɛ yʋʋŋ yinne bɛɛ ayi bɛ Abugr-Apiig. Bawzua Tengdaan na mɔr zɔm-kuom keŋ tis waakpɛŋ titaar la ka o naan lɛb Pusiga.

7.     Li pʋ yuugɛ ka Akuob naab maal kaalim. O da mɔrnɛ biig yinne, ka o an bipuŋ, o yʋʋri da aan Ayaab ka titaam da buon ye Akuob naab kum nyaaŋ la, Teŋindaana Ayuugur-Naab da nɔknɛ bugum tʋʋma la keŋ paae Patelmi. O da nɔknɛ paalʋ banɛ da bɛ Patelmi la tis nidib ye ba mɛɛ ba ya.

8.     Akaar (onɛ ka o biribiŋ aan Akaar Yindaug da anɛ Teŋindaan kanɛ paas ayɔpɔi) la saam da dienɛ sibiti ni tʋʋma la.  Din la Akaar da dɛŋnɛ yi sibiti la ni ka keŋ zinin  teŋ kanɛ yʋʋn an Deega. Dinɛ zug ka nɛ da naam la da tinɛnɛ teŋin nidib la pʋʋgʋn la. Nɛ paasiya amaa li da pʋ siaki tis nidib la ye li sʋm ka ba kua ka mɛ diem, teŋ la yʋʋm da pʋ lɛm malis nɛ tʋʋm bama yaasa.

9.     Aseth nɛ o saam biisi da zinin Daduri.

10. Teŋindaana Seng-Nab Ayeog ka titaam da buon ye Umbodim yaaŋ la da zini Seng-Nating.  

11. Abiena da sʋoe France Station. Umbodim nɛ Abiena da anɛ nid nɛ o bier banɛ yi tuŋ yinne ni.

12. Azue da maal kaalim la, o bikpɛɛm, Teŋindaan Ayuugur-Naab da basi o yir dinɛ ka ba yʋʋm buon Patelmi nannana la ye o zinin kʋdʋmin Natinga. Yir la nam bɛ zina, zinikanɛ ka o yaaŋ kanɛ da vʋʋg la bɛ.

## '''Bawku da naamnɛ Bawkzua ni na'''
Li bɛ kaset gbaʋŋiŋ ye Bɔk gbin paalɛ ye “bɔnɔg” li da anɛ BAWKZUA kusaas tuŋ la da pʋdi li ala. Bawzua, gbin anɛ ye “bɔnɔg la zua” WINNAM da pʋdi li, onɛ sʋoe Bawk nɛ li tuŋ la.

WINNAM da bɛnɛ nɛ o biisa anaasi, ka ba yuda aan, Asamzuod, Akuur, Along, nɛ bipuŋ yinne, kpie nɛ zina WINNAMZUA sakur la, li nar ka ti baŋ ye o kum gaadɛ yʋma bɛdigʋ nwa, li yɛl ye sakur la da an yiiga sakur bɛ kusaʋg teŋ wʋsa, onɛ da mɛɛ li ka nɔki o yʋʋr pʋdi li yʋʋm tusir, kɔbiswai nɛ pistan nɛ anu (1935) la ni. Ti gɔsidnɛ WINNAM ka o an teŋgban titaari bɛ Bawzua tuŋ la ni.

O saŋa la, zinig kan da anɛ bɔnɔg, ka onɛ keŋ o saan ye o zinin, o ɛɛnti yɛli ba nɛ ye ba kem lali, bɔzugɔ on paam sumbʋgʋsum bɔnɔg la ni. O da kuoya, ka diem, ka nyaŋi paam buudi yii anina. O mɛ da tisid badanam la ban bɔɔd siel wʋsa ka ba sunf maae o yɛla nwɛnɛ lin aan ti malʋŋ ye ti maali ba ala, o mɛ da nɔk maana kaŋa tɔlisi tisi o dakɔya la.

Li sʋm ye li an nyain ye li yʋʋr mɛŋir anɛ Bawk (buon ye Bɔk) ka ka Bawku. Buol kanɛ paasida ayi la anɛ naasaal nɛ yinne la ni.  Li tuŋ yʋʋr anɛ Baw-zua (yinne) ka nidib la an Baw-zuos (babʋg).  Nɔkim Bawk niŋ tuŋ la laadin, Bawkzuos an nidib la. Dinzug, Bawkzua da yinɛ Bawk na.

Bawkzua gbin anɛ ye “bɔnɔg la zua”, yaa nɔki lɛb bɛɛ dɔlisi ba yanam la da pinil siem bɔnɔgʋn la.  JKG SYME yɛl ye, Bawk da anɛ teŋ fiinf bɛ Bawkzua teŋin la, amaa teŋ la maalʋg da nɔbignɛ keŋ tuon, ka li tɔlisi keŋ lalli yalig.

Pianad la an siem anɛ ye, Ali da kenɛ na nɛ babiga. yʋʋŋ kanɛ ka o da kena la, o da gbɛnɛ teŋ sia da kpie nɛ Bawku ka ba buon ye Sapeliga. Di yimbɛog la ka ba vuris paae Bawku zinisieba bɛ Zorse ka nidib la da pʋ basi ba suor ye ba gaad Bawkzua zinisieba nii. Tinsungu nidib da kena ye ba suŋ Mamprus la ka ba da yis Bawkzua dab la.

## 𝐖𝐢𝐧𝐚a𝐦 nɛ 𝐖𝐢𝐧𝐚a𝐦 𝐳𝐮𝐚 𝐒akur
Winnamzua (WINNAM teŋgban zua) sakur la da signɛ Bawkzua yaab kʋdʋg kanɛ yʋʋri an Winnam din yi JKG Syme; onɛ da an yiiga distirik kpɛɛm tis sʋʋlʋm la da paae onɛ da an gɔmena Naab sankan la, Naa Bugri, ye o sɔs paalʋ mɛ sakur kanɛ an yiiga tis Kusaas distirik la.

Naab la da wɛlisi paal naasaara la ye on anɛ Naab amaa on pʋ sʋoe teŋ la, dinzug o kem nyɛ teŋindaan la.

Teŋindaan, Azue Umbodum (onɛ aan Ayuugur Naab saam) la da an teŋindaan sankan, ka ba da kʋ nyaŋi maal siel ka o pʋ bas suorɛ. Sɔ da pʋ gbanad gbanar ka pʋ sɔs suori yii o sananɛ. Onɛ da mɔr suokanɛ ka o na sɔns nɛ bada la zaŋi keŋ Bawk yɛla.

DC Syme da paae Teŋindaana Azue la, o da buos o ye bɔɔd paalʋ la yaani baba ye o mɛ sakur la. Naasaara la da gbane ye o mɛ sakur la liel nɛ Bawkzuos teŋgban la.

Teŋindaana Azue da kpaas Naasaara la ye o yaa ye o mɛ sakur la anina, sakur biis la tʋkpiidʋg na daam teŋgban la, amaa ka naasaara la kpɛlim zinI kiŋ-kiŋ ye anina yim, ka mɔr pʋtɛnɛr ye bɛɛd sia kʋ naam. Teŋindaana Azue da bas kuom on an teŋindaan la zug, ka di paal ye ba tis teŋ la ye ba mɛ bɛɛ ba bas suor ye ba nɔk teŋ la maal dinɛ ka o sɔs ye die maal la.

Mɛɛb la da pinilya, ka ba yaa ɛɛnti mɛɛ paae zinisia, di yimbɛog ba na kena ka mɛɛb la wʋsa li dig teŋ. Nɛ da naamya nɔɔrim babʋga. Nɛ zug ba da saal Syme ye o kem nyɛ Teŋindaana Azue, ka on   da keŋ nyɛɛ o la, Teŋindaan la da yɛl o ye o pʋ dɛŋim yɛli o ye ba na daam bada la. Teŋingdaan Azue, da tis naasaara la tiir ye o na gɔsi di yɛla. Ka ban bɔɔd ye bam aal tɔɔtɔ la, ba da maal maana tis teŋgban la.

Ba da pinili mɛ Winamzua sakur la nɛ tan mɛŋir nɛ sʋga. Mɛɛ ban da nan kpɛm bɛ fʋ ytaa da kaae kaae sakurin la yʋʋm tusir, kɔbiswai nɛ piswai pinilʋg saŋa. Teŋindaan Azue da anɛ nwɛnɛ yʋma piswai sankan, amaa o da mɔr paŋi tʋmi o tʋʋma.

Ban da mɛ sakur la naae ka biis pinili ken la, ba da nyɛt ka wʋm ka sielnam mɔr kuga lɔbid sakur la kɛmisi la sankanɛ ka ba bɛ zamisʋg ni. Ban da yɛl Syme labakaŋa la, o da keŋ tɔɔtɔ paae teŋindaana Azue ka tuas yɛl la zɛm siem tis o. Teŋindaana da die nɔrapiel, pɛrapiel nɛ daam maal maani tis teŋgban kanɛ an Bawkzuos yaanam la, ye ba bɛlim bada ka gu ka sakur la da sanam laligɛ.

On da sɔns nɛ bada la naae la, Teŋindaan la da yɛl naasaara la teŋgban la yɛl siem ye ba nɔkim o yʋʋri pʋd/ sik sakur la. Sakur la yʋʋr yʋʋn da anɛ Winamzua, ka di gbin an ye "teŋgban kanɛ yʋʋri an Winam la zua". Baar la da yɛl ye sakur la anɛ on zua, ka sɔ da daami di. Di anɛ sida ye yɛlkan buudi da pʋ lɛn naam yaasa. Di da dɔlisnɛ wala ka Teŋingdaana Azue, onɛ da an Teŋindaan sankan la da pʋd sakur la yʋʋkan yʋʋm tusir, kɔbiswai nɛ pistan nɛ anu (1935) la ni.

## Gbanvɛɛnsa