Zanguom

**zanguom** anɛ mɛɛb dinɛ giŋ zinig sia lɛbis pʋʋgin; ziid laadi di zugin; an guud, gbɛnɛm zinig, bɛɛ guud tʋkpiidig; bɛɛ paasid zinig vɛnlim. Zanguoma nam kɔnɔb-kɔnɔb bɛ, ka ba sieba an:

* Titɔndis zanguom ye di pʋdig tɛns
* Brick zanguoma
* zanguom banɛ an guud wʋʋ zaba zinis
* yiŋ zanguom banɛ lusi lɛbis
* zanguom banɛ guud diad, kuga, kuom bɛɛ tʋkpiidig
* zanguom banɛ pʋdis dɔɔd bɛdigʋ, ye di gu bugum na ti lɔɔŋ dɔɔg
* Gilaaas zanguoma, ka ba nɔk gilaasi maal; takɔrɔ gilaas nam pʋ paas kpala
* Zanguoma banɛ guud kɔlis titada lɛbisid(seawalls) bɛɛ kuosuoya.

## Yʋʋr la yi siel na
Ban buon naasaalin ye wall la yinɛ Latin vallum ka di gbin an "zanguom guuda nɛ zanguom banɛ gu tɛnɛsi lɛbis ka ba maal ka di waam, ka ba nɔk dawaama mak taaba, lus tɛŋi lɛbis", ka Latin linɛ an murus la gbin an kugur  zanguom kanɛ guud. Naasaalin ba buoni di nɛ ala nɔɔ ka di lɛɛ paal ye yiŋ zanguoma nɛ pʋʋgin zanguoma banɛ pʋdig dɔɔd. Buudi pianad bɛdigʋ pʋdig yiŋ nɛ pʋʋgin zanguoma la tisi ba yʋʋda ayi paan ban bɛ kɔnɔb-kɔnɔb siem. German pianad pʋʋgin, yʋʋda la kɔnɔb-kɔnɔb anɛ nyain, ban buoni ba Wand nɛ Mauer la, Spanish bʋʋdi pianad pʋʋgin mɛ anɛ pared nɛ muro.

## Guud zanguoma
Ba yaa da ye zanguom, di da anɛ zanguom guuda.

## dɔɔg zanguom
Zanguoma tʋʋma an siem dɔɔd mɛɛb pʋʋgin anɛ ye di sʋŋi zanl kpaap la, tɛŋin bʋligir la nɛ agɔl siilig la; ye di lus paalʋ lɛbis tɛnsʋk ka kpaa di zugin la ka di lus dɔɔg la sʋʋŋa; ka an gbɛnɛsir nɛ lus ka dabiem kae. Dinɛ lɛn paas yaas, zanguom tɔnɔ sʋa bugum wiins bɛɛ ku'om wiins. Zanguom mɛɛb bɛnɛ zinis ayi: *framed walls* nɛ *mass-walls*. Framed walls anɛ zanguom banɛ tɛbisim bɛ zaantɔlig, daguuda bɛɛ kʋnt tieda ni. Framed walls mɔr laad atan ba pʋʋgin: zanguom la mɛŋ, zanguom la titaad, nɛ laabanɛ ka ba mɔri paasid zanguom la vɛnlim (wan wʋʋ drywall bɛɛ panelling). Mass-walls mɔr laakpiema ka mɛɛsin nam mɛɛd nɛ concrete bɛɛ slipform stonemasonry, log building, cordwood construction, adobe, rammed earth, cob, earthbag construction, bottles, tin cans, straw-bale construction, nɛ ice. Mɛ sieba daad paasid dɔɔg la pʋʋg, amaa sieba mɛ anɛ ba yis daad la bas. Di nar ka ba mɛ zanguoma ka li paae mɛɛb bɛn ka mɛ tɛnɛsid bugum na ti laaŋ yela.

**Curtain wall**

Mɛɛb pʋʋgin, curtain wall anɛ zanguom kanɛ ka siel pʋ paae di zuginɛ, amaa, ka li paas nɛ vɛnlim, guudim, nindaa, bɛɛ sʋa laa kʋdig sia.

**Zanguom daada**

Precast walls anɛ zanguoma banɛ ka ba maani ba kuosid ka sɔ na nyaŋi daa ba maki zi'el. Di maan tɔɔ-tɔɔ gat zanguom banɛ ka ba mɔr birikisi maan bɛɛ banɛ ka ba mɛɛd la ka di samm mɛ pʋ zuoe paae zanguom banɛ kpɛlim la. Zanguom bama pʋ mɔr sammi paae zanguom banɛ ka ba mɛɛd la.

**Zanguom kanɛ bɛŋ**

A partition wall anɛ zanguom kanɛ an baanlig ka ba mɔri pʋdisid dɔɔd, dɔɔd banɛ pʋn bɛ sa pʋʋgin. Zanguom bama titaam ba pʋ paal sieli ba zuginɛ ka ba mɔr laad bɛdigʋ maan, laad la sieba an kʋnt, birikis, fʋʋg, wʋrɔba, daad, yaad gbila, yaad, concrete, bɛɛ gilaas.

Tɛnsʋk zanguoma la sieba anɛ gilaas. Gilaas zanguoma banɛ pʋdis dɔɔd la ba maalɛ gilaas la sinal daadin bɛɛ kʋnt ni. Ba tɔnɔ yaali ba agɔl maal ka di tʋʋnsidi yɔɔgid.

**Bugum zanguom**

Bugum zanguoma anɛ zanguoma banɛ guud ka bugum  ka nyaŋi laaŋi lɔɔŋi paae dɔɔd wʋsa bɛɛ lɔŋi paae mɛɛb banɛ kpie ya. Bugum la yaa pʋ dit nɛ paŋa, nidib banɛ bɛ pʋʋgin na nyaŋi zɔɔ yi ka banɛ kpiisid bugum la mɛ nyaŋi paa kpiisi di. Bugum zanguom sieba mɔr takɔr banɛ guud bugum laaŋir, ka ba nɔk nɛ laad banɛ pʋ dit bugum wʋʋ concrete, samɛd bilɔk, birikis, bɛɛ laad banɛ pʋ laaŋid bugum, tabil zanguom la. 

**Shear wall**

Shear walls anɛ zanguom banɛ yaŋidi zienid ka pʋ lʋta baa tɛŋ yaa dam bɛɛ sisietitaar yaa kɛnaa. Zanguom buudi kaŋi zuoe ya ka di yinne an steel plate shear wall.

**Zanguom paada**

Zanguom paada anɛ zanguom gima banɛ ka ba mɔri paan ka nyaan dʋʋsid girimbiisi. Girimbisi yir kanɛ mɔr dɔpaada ayi, zanguom paada la ka agɔl dɔɔd la paae di zug.

**Zanguom kanɛ lakid**

Zanguom banɛ lakid la mɔr buudi atan:

·        Gilaas zanguoma

·        Laad banɛ tabin zanguom

·        Drywall

**Nintaŋ tʋʋlig**

Trombe wall anɛ zanguom kanɛ guud tʋʋlig.

## Ship pʋʋgin
Ship pʋʋgin, zanguom bɛda banɛ pʋdig dɔɔd la bɛɛ li pʋʋgin la ba buoni banɛ ye *bulkhead*. Ka zanguom baanlif kanɛ pʋt pʋʋgi la mɛ buon *partition*.

## Titɔndig zanguom
Titɔndig zanguom anɛ zanguom banɛ lus, ka an titɔndig nidib paalʋ bɛn, bɛɛ tɛnpʋʋs bɛn. Zanguom bama ka ba mɛɛdi giligid ya la. Li kɔnɔb-kɔnɔb anɛ ye zanguom kanɛ ka ba mɛɛdi giligid ya la lus nɛ paalʋ bɛdigʋ ka mɛ lɛn labis, amaa, zanguom labisi gaad labisim bɛn ka di pʋʋgin pʋ yalim wala. Dinɛ lɛn paas anɛ, dinɛ ka ba nɔk daadi kpaa giilig anɛ dinɛ giligid ya pʋʋgin la la—amaa, dinɛ ka mason nam mɛ la an zanguom. Ba wʋsa anɛ guud, ala ka mɛ sieba ni, fann tɔnɔ an zanguom mɛŋir ka fann an zanguom kanɛ gilig yir—ba yinne an Berlin Wall. Zanguom kanɛ gilig ya la yinne mɛ an ha-ha—dinɛ an zanguom giŋ, ka laan anɛ guud (tis bʋnkɔnbid wʋʋ niigi).

## Tɛŋ titɔndig zanguom
Zanguom sieba paal nɛ titɔndig tɛnɛs ayi pʋʋgin. Tɛŋ titɔndig zanguom bɛnɛ ye di gu nidib ka ba da lɔɔŋ bɔɔnlim bɛɛ ba tɛŋ titɔndig bɛnnɛ. Zanguom bama bɛ kɔnɔb-kɔnɔb tɛnɛs kɔnɔb-kɔnɔb ni. Zanguom bama ni banɛ yʋʋri yi hali kʋdimin sa, sieba anɛ Great Wall of China, zanguom kaŋa da bak China yi yadatiŋ paŋ dim ni. Ba sieba an Berlin Wall, dinɛ bak West Berlin n tɔnd nɛ East Germany sankanɛ ka Cold War da bɛ la. US-Mexico titɔndig zanguom, dinɛ tɔnd United States nɛ Mexico, mɛ anɛ yinne la.

## Kʋkwak
Zinis banɛ ka kuga zuoe dunia nwa ni la, kpaadib ɛɛnti yis kuga bɛdigʋ ba pɔɔdin ye ba nyaŋi kua tituaa, ba laasid kuga ba pɔɔd titɔndis ni ka li wan wʋʋ zanguom nɛ kilim pɔɔg la bɛɛ kuob la titɔndig.

Kʋkwaad la guud nɛ ka titan bɛɛ kuga bɛɛ kuom pʋ gata. Ba tɔnɔ nɔki li mɛ zanguom bɛɛ laasiba digil. Tɛŋ kpiemis la ka ba laasi li digil la bɛ kukun zug.

## Tɛnsʋk zanguom
Wada bɛɛ tis zanguom yiŋ banɛ bɛ nidib laad tɛnsʋk. Nid yinne kʋ nyaŋi daae zanguom la basɛ, bɔzugɔ, di tɔnɔ saam o tiraan la dɔɔg kanɛ taal o bɛɛ o mɔrim la. Zanguom tɔnɔ bɛŋ dɔɔd ayi bɛɛ hotel dɔɔd ayi tɛnsʋk. Zanguom yinne gu dɔɔd ayi, ka dɔɔg yinne yaa daae zanguom la bas, dɔɔg kanɛ kpɛlim la mɛ kʋ nyɛ zanguomɛ.

## Zanguom bibis
Zanguom bibis, ka di sieba an zanguom banɛ pʋdig dɔɔd bɛɛ pʋdig zinis banɛ yalim ka ba kilim dɔɔd. Zanguom bibis la tɔnɔ an zanguom zieda, wʋʋ dɔbibis zanguoma bɛɛ laa yalima banɛ ka ba mɔri pʋdisid dɔɔd pʋʋgin, din na niŋ siem ka ba na ti nyaŋi kʋʋgi di ban bɔɔd paal sia bɛn. Bama titaam bɛnɛ sakur naming, karindɔɔdin, nidib laasig zinis, hotel nam, nɛ zinis si'.

### Zanguom kʋda
Zanguom kʋda, wan wʋʋ Berlin Wall, ka Soviet Union da maal ye di pʋdig Berlin zinis ayi, NATO nɛ Warsaw Pact, ba tʋʋma yela, ka di yʋʋn anɛ zanbini dig paan mugusig nɛ pʋdigir yela.

## Gbanvɛɛnsa