Ku'om

**Ku'om** anɛ dinɛ ka ba nuud. Ku'om anɛ linɛ ka laʋk bɛɛ bʋnvʋr si'a pʋ gɛndig maali lii, ka li zanbin sɔbʋg anɛ H2O. Li yiligi nyɛt nyain, ka pʋ mɔr mimilim, nɛ nyuuŋɔ nɛ nwɛnnɛm. Dinɛ an yɛlkpan dunia ku'ogbaʋŋ la wʋsa naamʋgin ka an bʋnvʋya wʋsa ku'or ( di anɛ dinɛ maan yɛla pamm). Di anɛ yɛlkpan bɛɛ nimmua bʋn tis bʋn linɛ mɔr vʋm wʋsa la'am nɛ lin pʋ tisid diib paŋ bɛɛ kʋ'ʋlʋm linɛ sʋŋid niŋgbiŋ laafi. Li zanbin sɔb kaŋa H2O, pa'an ye li mɔlekuls nam yinne-yinne mɔr vʋ'ʋsim pɛbisʋg yinnɛ nɛ haidrogen atɔm ayi' ka kɔnba tɔ'ɔŋi ba wʋsa. Haidrogen atɔm nam la la'asi tɔ'ɔŋ nɛ vʋ'ʋsʋm pɛbisʋg atɔm nam la ka li naam zin'ig wʋʋ 104.45°. Bʋnkʋkɔ'ɔlʋg ni, ba buon H2O nɛ ye, "Ku'om", ka li ma'ae ka li zɔɔg paŋ mɛ zɛmis sʋ'ʋŋa. Teŋgbaʋŋ la sʋ'ʋlʋm n li'el Ku'om zin'is atan' la zug la, li kɛnɛ ka Ku'om yʋ'ʋn liebi nwɛnnɛ bʋn linɛ an kaŋ-kaŋ, nɛ bʋn linɛ an kʋkɔ'ɔg nɛ pɛbisim nɛ. Li naamid bɛɛ kilim nɛ saku'om liebid saa ka kilim udug bɛɛ paandʋg. Saŋgbana banɛ ziid la mɔr saku'om nɛ sakuga linɛ kpi'em. Ka li wʋsa ya'a wɛlig bɛɛ widig, sakugir la yʋ'ʋn pin'innɛ kilim bɛɛ naamid sakuga. Ku'om ya'a lieb pɛbisim, li anɛ walim bɛɛ paandʋg.

Ku'om di'e bɛɛ pɛ'ɛl teŋgbaʋŋ la wʋʋ 71%, ka ku'opila nɛ mu'a la'as ka Ku'om la yaligi zu'oe nwɛnnɛ 96.5%. Antarctica nɛ Greenland tɛɛns zin'ibanɛ ka mɛgilim nɛ sa-ulug bɛ, ka walim duod, ka Saŋgbana ziid (sapɛbisʋg nɛ saku'om bɛ pɛbisʋgʋn)  bɛ la, Ku'om zin'isieba yitnɛ teŋin na (1.7%), ka saa Ku'om yʋ'ʋn si'iŋi niid (ka li an wʋʋ 0.001). Ku'om mɔr nimmua tʋʋma dunia kaŋa ni. Nwɛn wʋʋ 70% pʋʋgin, Ku'osʋŋ linɛ ka nidib mɔr tʋmma mɔri tʋm kuob nɛ gʋ'ʋl tʋʋma ni. Atɛʋk nɛ mu'a Ku'om banɛ ni ka ba gban'ad zimi la, nan kpɛn anɛ ka na kpɛn an zini'ikanɛ ka dunia tɛɛns nyɛti ba diib ani, ka mɛ na sʋŋid nɛ protein wʋʋ 6.5% nɛ. Zin'ibanɛ lal bɛɛ zaaen ka ba ziid la'ad kpimisid ( la'abanɛ nwɛn wʋʋ kpaam, bugum pɛbisim nɛ la'abanɛ ka ba maali ba naae la), ba ziidi ba nɛ aanris dɔl Atɛʋk Ku'om zug nɛ mu'a nɛ leks nɛ kanals ni gat. Ba mɔr Ku'om bɛdegʋ nɛ Ku'om linɛ ma'ae gbil niŋid ka li ma'ad ka ba nuud ka lɛm mɔri dʋgʋd bɛ tʋʋma zin'isin nɛ yanamin. Ku'om anɛ bʋnsʋŋ linɛ na nyaŋi buoe si'elnam kɔn'ɔb-kɔn'ɔb nwɛnnɛ wʋʋ bʋnbʋgʋsa nɛ bʋnvʋlnam ; ala mɛn ka ba mɔr Ku'om bɛdegʋ tʋm bɛ tʋʋma zin'isin, ka mɔri dʋgʋd, ka mɛ mɔri pied la'ad. Ku'om nɛ Ku'om linɛ ma'ae gbil nɛ sa-ulug anɛ bʋnsʋŋi tis Bɔɔl di'ema dim bɛdegʋ nɛ sumalisim di'ema kɔn'ɔb-kɔn'ɔb nwɛnnɛ, Ku'om lugub nɛ aanrʋŋ di'ema nɛ zimi gban'ab nɛ a-iank lu ku'omin di'ema nɛ ban mɔr masin nam zɔt Ku'om zug di'em nɛ ku'ogbila gban'ab di'ema. 

## <big>Pian'azug la gbin nɛ li yɛlkʋdʋg yɛla</big>
Pian'ʋk kanɛ buon ye "Ku'om" la yinɛ kʋdʋmin na'asaalin na nɛ proto-Germanic dim pian'adin na (Saxon dim buon ye *water*, ka Frisian dim da buonnɛ li kʋdʋmin ye *wetir*, ka Dutch pian'adin an **water**, ka High German dim buon ye *wasser* nɛ *vatin* nɛ Gothic 𐍅𐌰𐍄𐍉 (wato)), ala ka from Proto-Indo-European pian'adin an **wod-or*, ka li giŋa an **wed-* ('water'; 'wet'). Ala mɛn nɔɔ, ka li dɔlis Indo-European pian'ʋk la nya'arin nɛ Greek ύδωρ ni ka pian'ʋk la nwɛn bɛɛ mɔr kpinnim (*ýdor*; yinɛ kʋdʋmin Greek pian'adin  ὕδωρ (*hýdōr*), din ka na'asanam buon ye "hydro-"), ka Russian pian'ʋkin an вода́ (*vodá*), ka Irish pian'ʋkin an *uisce*, ka Albanian pian'ʋkin mɛ an *ujë*.  

## <big>Li kʋdʋmin Labaar Yɛla</big>
*labaar la mɛŋ: Ku'om Pin'ilʋg dunia ni nɛ kʋdʋmin labaar Ku'om yɛla nɛ Ku'om bɛllim yɛla.*

## Teŋgbaʋŋ la ni
*Nɛ'ɛŋa anɛ labagiŋ yit Ku'om si'iŋir nɛ li kʋdʋmin labaar dunia ni na.*

Bʋn yinnɛ kanɛ ka ti na nyaŋi gɛligi baŋ Saŋkanɛ ka Ku'om naam dunia zug anɛ ye, Ku'om kpɛn kennɛ tuon yadigid zin'is bɛdegʋ. . Nɛɛsim buoed H2O molecules nam banɛ bɛɛ agɔl la, ka dinna kɛnɛ ka Ku'om atɔm nam nyaŋidi sadigid bɛɛ zɔti yit yiiŋ yɔl-yɔl teŋ la ya'a tans buak bɛ vɛ'ɛgid zin'is ka mugusʋg bɛ. Saŋa kanɛ Teŋgbaʋŋ la da nam pʋ nɔbig zu'oe ka an bi'ela la, ku'om naanɛ yadig tiingi paae zin'is bɛdegʋ ka li aan na'ana. Bʋnbanɛ mɔr nɛɛsim nwɛnnɛ hydrogen nɛ helium anɛ banɛ narin ye ba ken tuon yiti agɔl lut na, amaa isotopic ratios vɛɛnsʋg dim vɛɛns pɛbisim linɛ mɔr paŋ bɛɛ agɔl nannana la yɛl ye, hali elements banɛ tɛbis bɛɛ agɔl la da bɔdigid nɛ lut. Zin'isieba ni bɛ, ka xenon an linɛ nyaŋidi makid baŋid Ku'om nɛ kpiɛn bɛɛ bɔdigi paae saŋa si'a. Li ka' nɛ pɛbisim ma'a nɛɛ, (ka dinzug li pʋ dɔl suobanɛ pʋ nyɛt nɛ nininɛɛ nɛ ɛlimɛns sieba yii agɔl la nii), amaa mamisʋg titada linɛ naam isotopes nam awai banɛ bɛ pɛbisim ni nannana la pa'al ye kʋdʋmin labaar linɛ pa'an Ku'om yɛla la, teŋgbaʋŋ la kɔ'ɔŋ Ku'om nwɛnnɛ ocean Ku'omum yinne Hadean nɛ Archean tensʋk eons.

Ku'om linɛ nam bɛ teŋgbaʋŋ la ni ka da bɛ Saŋkanɛ ka Ku'om da pin'ili yaligid bɛɛ nɔbigid la, alaa nwana ma'a linɛ da naam na'ambua (~4.5 billion yʋma banɛ gaad la) la na san'ami li, ka an linɛ sʋŋid saa zʋʋnr bɛɛ walim n yit teŋin la tans buak pʋʋgin la nɛ tempal zug, ka tʋʋlʋg linɛ yit kuga ni dɔt pɛbisim zug ka saku'om naamid la yʋ'ʋn kilim bɛ planet paalig la ni. Kugir pɛbistʋʋlʋg  naan buoɛ lɛbigin Ku'om yʋma tusa ayi' ni, ka vɔlatals nam kpɛlim ka bɛɛn tiis vʋm pɛbisim bɛdegʋ ni nɛ Haidrogen nɛ ku'owalim ni. Lin nya'aŋ la, ka Ku'om oceans nam bɛ hali la'am nɛ teŋgbaʋŋ zug tʋʋlʋgʋ an wʋʋ 230 °C (446 °F) la, ka li anɛ agɔl pɛbisʋg paŋi zu'od wʋʋ CO2 la zug. Ka teŋ ken tuon ma'ad la, ocean Ku'om la da vɔl Ku'om CO2  sieba nɛ, amaa ka Ku'om la sieba ken ka lɛbid gbiaʋk-gbiaʋk bɛdegʋ ka paalʋ nɛ zuya naam.

Zamisʋg kasɛtta linɛ pa'an teŋ la an si'em la kɛya bɛɛ sʋŋid ka ba nyaŋid baŋid ka dɔl saŋa kanɛ ka Ku'om naamid teŋin la zug. Teŋ la yiti tans buak ya'ae ka bian'atʋʋlʋg yina digin ma'ae yuug hali ka ti lieb tampiig la (nɛ'ɛŋa anɛ tampiig kanɛ naam yi teŋ gbinnin Ku'om tansid yi yiiŋ na la), da yinɛ Isua Greenstone Belt ni na ka li sid pa'al ye Ku'om bɛ teŋgbaʋŋ la ni hali yʋma 3.8 million banɛ gaad la saŋa sa. Nuvvuagittuq Greenstone Belt la ni la, vɛɛnsʋg yinne pa'al ye Quebec nɛ Canada kuga bɛ hali yʋma 3.8 billion banɛ gaad la sa, ka zamisʋg yinne nɛ yɛl ye kugubama bɛ ka li yuug wʋʋ 4.28 billion yʋma banɛ gaad la sa, nɛ'ɛŋa sid an kasɛtta pa'al ye Ku'om da bɛ yʋʋm bama saŋa sa. Ka mu'atitada ya'a da pʋn dɛŋim bɛ ka yʋʋm bama nyaan paae, alaa vɛɛnsʋg si'a nam bɛ tuon nɛ na yina pa'al nɛ kasɛt (li tʋn'e anɛ ye teŋ la ti'asid ka dammʋg naamid bɛdegʋ la zug ka vɛɛnsʋg kasɛtta bam buudi pʋ nyaŋid maanna). Nannanna, yʋʋm tusa ayi nɛ pisi la ni li nwadis anii la ni la, vɛɛnsʋg dim daa yina yɛl ye, Ku'om bɛdegʋ linɛ ye li pɛ'ɛl mu'atitada la tʋn'ʋn bɛ teŋgbaʋŋ la ni hali Saŋkanɛ ka teŋ la da pin'il naamid la.

Minɛrals nam banɛ buon ye zircons ka li pʋ nwɛnnɛ tampiis la, kpi'em nɛ hali ka pʋ nwa'ada ka mugusʋg linɛ naamid teŋin la pʋ nyaŋid san'amidi li la, sid pa'an yɛlbanɛ da bɛ teŋgbaʋŋ la Pin'ilʋgʋn sa. Nwɛnnɛ sanlima nɛ anzurifa nam nɛ banɛ bɛ teŋ la ni kasɛtta linɛ yi zircons ni na la, sid pa'al ye Ku'om nɛ agɔl pɛbisim da pʋm bɛ 4.404 ± 0.008 billion yʋma banɛ gaad la teŋgbaʋŋ la da maal gaad la nya'aŋ nɔɔ. Nɛ'ɛŋa an labaar linɛ pa'an sida teŋgbaʋŋ la ma'ae si'em la bigis ye teŋ la zin'ig wʋsa da ma'ae nɛ zɛmis nɛ Ku'om na gbil wʋʋ 4.4 billion nɛ 4.0 billion yʋma banɛ gaad la sa.  Zircons nam banɛ bɛ Australia Hadean tampiisin la zamisʋg sieba pa'al ye, kug-lamma sieba pʋm bɛ hali yʋma 4 billion banɛ gaad la sa. Ka nwa' ya'a an sida, li pa'al ye si'el kae gaŋ tʋʋlʋg nɛ teŋ la nyɛlig lammiri si'em la, nɛ agɔl nɛ pɛ'ɛl nɛ tiis vʋm pɛbisim si'em, da bɛ teŋgbaʋŋ nindaa ni wʋʋ li da an si'em la zina laa. Kug-lamma an si'em la, li nyaŋidi gban'ad bɛɛ di'ed CO2 ka li sier tʋʋlʋg bɛdegʋ ka teŋgbaʋŋ sʋ'ʋlʋm la ma'ae, ka kugukpi'ema nɛ Ku'om mɛ naam.

## Ku'om bɛllim yɛla.
Ku'om (H2O) anɛ linɛ ka bʋnkpiilʋŋ nɛ laʋk si'a pʋ gɛndigi li nii. Li ya'a ma'a zɛmisɛ, li pʋ mɔr malisim si'a, ka si'im nɛ kae, li pʋ mɔr si'im ka bɔɔd ye li zie nie wʋʋ pipɛlʋg nɛ. Li anɛ hydrogen chalcogenide giŋa, li nɛ lɛn an chemical compound gaŋ wʋsa ka saŋa sieba bɛ ba ye linɛ an "buod wʋsa", bɔzugɔ linɛ an bʋnkʋkɔ'ɔlʋg kanɛ mɔr paŋ buod si'elnam bɛdegʋ gat bʋnkʋkɔ'ɔlʋg si'a ya'as, hali la'am nɛ lin kʋ nyaŋi buoɛ kʋnt la.  Ka nɛ'ɛŋa kɛ ka Ku'om an "bʋn linɛ maan vʋm" la: li anɛ sida ye, Ku'om linɛ ka Wina'am maal la mɔr si'elnam kɔn'ɔb-kɔn'ɔb ka buoɛ li pʋʋgin, ka li nar ye ba dɔlis suobanɛ bɛɛ li kɔn' ka nyaan paam ku'okanɛ an nyain. Ku'omi an bʋn yinnɛ ma'a kanɛ na nyaŋi lieb gan'alʋg nɛ kʋkɔ'ɔg nɛ pɛbisim zin'is kɔn'ɔb-kɔn'ɔb ni.

## Tɛbisim
Kuom bɛɛ di kɔn nɛ laabanɛ pʋbʋt la titaam, bɔzugɔ, di yaa kilim gbil di pʋ tɛbis nwɛnɛ di na pʋbida. Kuom tɛbisim bɛdegʋ anɛ 999.972kg/m3 dinɛ an yinne nɛ 62.4262ib/cu ft, yi 3.98 0C (39.16 0F). Bɛɛ di pʋ lal nɛ 1,000 kg/m3 yi di yaa an 4 oC (39 0F). kuom yaa gbilim kilim kugir, di tɛbisim anɛ 917 kg/m3. Di yaa ti aan anwa, di na nyaŋi tans paipnam ka nwaad tampiis. Muar bɛɛ kɔldaʋg nii, kuom kanɛ tʋʋlʋgʋ bɛ 4 0C (39 0F) ɛɛnti signɛ tɛŋir ka maal kuga ka ba paae kuom la zug. Di yaa ka bʋnkaŋa zugɔ, bʋnkɔnbid banɛ bɛ kuomin la naani kpiidin nintaŋ saŋa. 

**Lɛmʋg nɛ nyuug**

Ba ɛɛnti ye kuokanɛ an nyain pʋ mɔr lɛmʋg bɛɛ nyuugɔ, laanɛ ninsaalibi mɔr bʋnsieba ka ba nyaŋidi paan ye kuom bɛ nɔɔrin la, ka nidib mɛ ye mgbamnam wʋm kuom nyuug. Nɛ wala wʋsa, kuobanɛ ka ba dɔlis suoya kɔnɔb-kɔnɔbi maal ka paas tima la ɛɛnti mɔr lɛmʋg nɛ nyuug. Nidib nɛ bʋnkɔnbid paam yaam sia ka ba mɔri baŋid kuokanɛ an nyain ye di sʋŋ ka ba luak kuokanɛ ka yaarim la zuoe.

**Ninkuom nɛ din nie siem**

Kuokanɛ an nyain saŋa pamm ɛɛnti anɛ bʋlʋ ka di yinɛ nɛɛsim kanɛ bɛ zinikanɛ ka kuom la bɛ la c. 600-800nm. Fʋ yaa bɔɔd ye fʋ baŋ ninkuom la fʋ tune nɔki di niŋ nwamin ka zieli di gɛɛs nɛ zaŋguom piel ka nintaŋ nwɛɛd. Kuom la ninkuom mɛ tune naan bʋlʋ lɛ dɛnɛn ka di yinɛ kuga banɛ paae di zug la bɛɛ bʋnvʋya na bɛ kuomin la.

## [[Nidib tʋʋma]]
Kuokanɛ ka ba da yisi tʋm kuob nɛ gʋʋl tʋʋma, tʋʋma zinisin nɛ sʋʋlʋmnam kɔnɔb-kɔnɔb ni da maknɛ mitɛs (m3) yʋʋm tusa ayi nɛ piiga la ni (2010).

**[[Kuob nɛ gʋʋl]]**

Tʋʋmkanɛ mɔr nyɔɔd ka ninsaalib mɔr kuom tʋm anɛ kuob nɛ gʋʋl, di kas-kas anɛ ʋʋn kuob kanɛ mɔr kuom tʋʋma nwɛnɛ pisnii (80) paae piswai (90) kɔbʋga pʋʋgʋn. United states nii, Kɔbʋga pʋʋgʋn, kuokanɛ kpɛnɛd ʋʋn kuobin anɛ pisnaasi nɛ ayi (42%) amaa, kuom la bɛdegʋ dinɛ ka ba mɔri dit ka di pʋ lɛbina kpɛnɛdnɛ kuob nɛ gʋʋl ni. Kuosʋŋ paamʋg yɛla anɛ dinɛ pʋ pak nidib hali, di kas-kas anɛ nimbanɛ bɛ Naasaateŋ titada ni ka ba nɔk masin nam paamid kuom ka daʋŋ kae. Dinɛ an yɛlkpan anɛ ban na paam kuom saŋa wʋsa maali ba kuob nɛ gʋʋl la an daʋŋ. Nidib kanli paasid ka daa diisim mɛ ken tuon la, niim banɛ nuud kuom yʋʋn zuoenɛ, ka kuom bɔɔdim mɛ yʋʋm maligim paasid.

International Water Management Institute dinɛ bɛ Sri Lanka la da maal vɛɛnsʋg kuom yɛla zaŋi keŋ kuob nɛ gʋʋl ni yʋʋm tusa ayi nɛ ayɔpɔi la ni (2007) ye ba gɔs dunia la mɔr kuom ka di na siak dinɛ na kua zʋʋd ka nidib la wʋsa paam dii. Di da gɔs dunia wʋsa zinibanɛ ka kuom bɛ ka ba maan kuob nɛ gʋʋl, ka mɛ zanbil zinibanɛ mɔr kuonɔŋ. Vɛɛnsʋg la da paa ye dunia wʋsa nimbanɛ bɛ kuonɔŋin anɛ wʋʋ biliyɔŋ nam 1.2, zinibanɛ ka ba pʋ mɔr kuom maan ban bɔɔd siel wʋsaa. Ka nidib nwɛnɛ biliyɔnnam 1.6 bɛ zinibanɛ ka kuom kpiisig tɔi, zinibanɛ ka tadimis zug ka tuon gatib pʋ nyaŋi tisi ba kuom ka di siaki ba.

Vɛɛnsʋg la da paal ye di anɛ naana nɛ tinamɛ na paam zʋʋd nananna nɛ bɛʋg yɛla amaa, zina tʋʋma la na kɛ ka zinis bɛdegʋ na paam kuonɔŋ dunia zinisieba. Ti yaa na gu kuonɔŋ kaŋa, asɛɛ ka kpaadib mɔ paam diib bɛdegʋ ka di zɛmis nɛ dunia bɔɔdim ka tempʋʋs nɛ tʋʋma zinis mɛ gɔs suobanɛ ka ba na dɔl ka nɔk kuom tʋm ka di mɔr nyɔɔd.

Dinɛ mɛ taas ka kuom kae la anɛ tinamɛ bɔɔd laabanɛ nuud kuom la. Tituunli anɛ guŋgum.

## '''Nuub'''
Ninsaal niŋgbiŋ mɔrnɛ kuom din yi pisnu nɛ nu kɔbʋga pʋʋgʋn (55%) keŋ paae pisyɔpɔi nɛ nii kɔbʋga pʋʋgʋn (78%), dɔlisid niŋgbiŋ la zɛm siem. Niŋgbiŋ la bɔɔdi kuom nwɛnɛ lita yinne keŋ paae lita nam ayɔpɔi (0.22 nɛ 1.54 imp galaŋ nam; 0.26 nɛ 1.85 U.S. gal) daar wʋsa ye di gu ka kuom da naae ningbiŋin la; kuokanɛ na zɛmis ɛɛnti yinɛ tʋʋmkanɛ ka ba tʋm, tʋʋlʋgʋ an siem, nɛ yɛlsieba bɛdegʋ. Bʋmbama bɛdegʋ bɛnɛ diib bɛɛ bʋn-nuuda banɛ ka ti dit ka nuud la ni, ka ka kuokanɛ ka ti nuud la maanɛ. Di pʋ nie nyain din nar ye ninsaal nu kuom siem ka di sʋŋ ka o mɔr laafi, laanɛ British Dietetic Association saal ye ti num lita nam 2.5 daar wʋsa ka di sʋŋi zanl niŋgbiŋ la, paasnɛ lita nam 1.8 kanɛ ka ti paamidi yit bʋn-nuuda nam ni la. Nimmaasim yɛla gbana paal ye ti num kuom biela, nwɛnɛ dap num lita yinne, ka dinɛ yit bʋn-nuuda ni pʋ paasɛ.

Sia nini kanɛ mɔr laafi sʋʋŋa na nyaŋi yis kuom nwɛnɛ lita nam 0.8 keŋ paae yinne awa yinne wʋsa pʋʋgʋn, amaa, gɛɛnlis nɛ ɔnsir tune sie di. Nidib tune nu kuom bɛdegʋ gaad ban ɛɛnti nuud siem ninwisigir saŋa ka di kɛ ka ba kuom yit bɛdegʋ, dina tune mɔr daʋŋ bɛdegʋ tisi ba vʋm. Ban yɛl ye ninsaal nar ye o nu kuom nwama anii daar yinne la pʋ mɔr ziesim kanɛ paal ye di anɛ sida vɛɛsʋg pʋʋgʋnɛ. Gbaʋŋ zamisʋg paal ye sɔ yaa nu kuom tʋʋg, di kas-kas nwɛnɛ mili lita nam ban kɔbisnu (18 imp fl oz; 17 U.S fl oz) diib saŋa, taasid ka nidib tɛbisim sied. Fʋ yaa nu kuom ka di zɛmis sʋŋidi kɛt ka dikanɛ ka fʋ di la buoed.

U.S. National Research Council kʋgʋr kanɛ gɔsid diib yɛla la da yi yʋʋm tusir, kɔbiswai nɛ pisnaasi nɛ anu (1945) ni na paal ye ba num kuom mililita yinne ba yaa di naae wʋsa. Nɛɛŋa sieba bɛ dibanɛ ka bam aal la ni.

Bakir pʋʋgʋnɛ, banɛ mɔr pʋʋg nɛ bima nam nar ye ba paam kuom ka di sʋŋi ba ka ba bɛ sʋʋŋa. US institute of Medicine mɛ yɛl ye, dap nar ye ba nu kuom litanam atan (0.66 imp gal; 0.79 U.S.gal) ka pʋab mɛ nu litanam 2.2 (0.48 imp gal; 0.58 U.S. gal); pʋapʋʋs num litanam 2.4 (0.53 imp gal; 0.63 U.S. gal) ka bima nam mɛ num litanam atan, bɔzugɔ kuom bɛdegʋ yiti ba niŋgbina nib a yaa muasidi ba biis.  Dinɛ nari ye ti baŋ anɛ ye, kuokanɛ ka ti mɔri ti niŋgbina ni la fʋ yaa gɔs kɔbiga pʋʋgʋn, pisi (20%) yitnɛ dibanɛ ka ti dit la ni, ka dinɛ kpɛlim la yi kuokanɛ ka ti nuud la nɛ bʋn-nuudanam ni. Kuom mɔr ziesim kɔnɔb-kɔnɔb kanɛ yit niŋgbiŋ la ni; ba anɛ dʋʋnʋm nɛ bin, di mɛ dɔlisid ɔnsir ni ka sieba mɛ dɔl tinamɛ vʋʋsʋd la nii yit. Ti yaa tʋm tʋʋmkpiema bɛɛ bɛ tʋʋlʋgʋn, kuokanɛ yit niŋgbiŋin la na zuoe ka di nar ye ti paasidi di daar wʋsa.

Ninsaalib bɔɔdi kuokanɛ ka dianad pʋ zuoe. Bʋmbanɛ na bɛ kuomin ka di an dianad anɛ kunt yaarim, nɛ kuntnam. Bʋnvʋya sieba mɛ bɛ, ba yaa bɛ kuomin ba kɛ ka kuom la pʋ an nyainnɛ. 

Kɔdaʋg kanɛ kuom an nyain ka nidib nuud nananna anɛ Lake Baikal dinɛ bɛ Siberia bɛ Russia la maaa.

## '''Piesʋg'''
Piesʋg anɛ suokanɛ ka ti dɔlisidi maan laad nyain, saŋa pamm ɛɛnti anɛ kuom nɛ kiibʋ. Ti yaa piesidi ti mɛŋ nɛ ti fuud saŋa wʋsa paal ye ti bɛnɛ nyain ka na mɔr laafi.

Nidib ɛɛnti nɔknɛ kiibʋ bɛɛ Omo piesi ba laad ka di yis kpaam bɛɛ dianad banɛ bɛ laad bɛɛ niŋgbiŋin la. Ba tune nɔk kiibʋ la niŋ bɛɛ ba nɔk sappʋ sʋŋi pie.

Nidib piesidi bamɛŋ bɛɛ sʋʋd saŋsieba ka di anɛ pʋʋsim bɛɛ tiebʋg yɛla ka sieba mɛ nɔk ka di an diema. Fʋ yaa paae Europe, ninsieba yaa nyɛɛ naae ba ɛɛnti pienɛ ba gbinvɔɔr ka ba pʋ duusid nɛ karata. Tʋʋmkaŋa pɛɛlnɛ zinibanɛ an Catholic tɛmis la, zinikanɛ ka ba gɔs ka kuom an bʋnsʋŋkanɛ nar ye ba nɔki pie ba gbinvɔnya.

Dinɛ ka nidib mɔr kuom piesid naana anɛ nuus, tituunli anɛ ba yaa ye ba pinili dʋk bɛɛ di diib nɛ ba yaa dʋg bɛɛ dii naae, ba yaa keŋ bangida, ba yaa zanl/ siis laʋk kanɛ milik. Nuus piesʋg anɛ sʋm bɔzugɔ di sʋŋidi guud ka banas pʋ widigid yɔɔg-yɔɔgɔ. ti mɛ lɛm mɔr kuom piesidi ti nindaas, dinɛ ka ti maan bɛʋgʋn ti yaa duoe gbɛɛmin, bɛɛ ti yaa bɔɔd ye ti niŋ maae nintaŋ saŋa. Kuom mɛ lɛn anɛ bʋnkanɛ ka ti mɔri piedi ti nyina ka di kɛ ka ti bɛ nyain ka mɔr laafi.

Ti mɛ piesidi ti fuud bɛɛ laad nwɛnɛ gadʋg fuug, di tune an nɛ ti nuus bɛɛ nasin kanɛ piesid fuud, ti mɔr kuom piesid lɔɔm/ lɔnam, ti ɛɛnti sɔndig lɔr la nɛ kiibʋ ka yʋʋn nɔk kuom sʋkʋ di ka di ka dianad la yi ka di lieb nyain.

 Pies galisʋg mɛ tun'e kɛ ka zuobid la san'am, di tun'e kɔɔd, di mɛ tun'e kɛ ka niŋgbiŋ la gbirib.

## '''Diema zinig'''
Ninsaalib mɔr kuom tʋmidi ba diema tʋʋma, laanɛ ninwisigir diema nam wʋsa. Diembama sieba anɛ lugʋb, miib, mɔr aarʋŋ kat taaba, ba zɔt kuokanɛ kilim bilɔk zug nɛ diemsieba bɛdegʋ. Kɔldaad, muaa nɛ kuom zinis anɛ zinibanɛ ka nidib kennɛ vʋʋsid, maan sumalism ka diem. Ninsieba gɔs kuokanɛ pʋbʋd ka di bʋgʋnnɛ ba sʋnya, ka mɛ an zinikanɛ vɛnl ka nar nɛ duorʋm. Ninsieba mɛ kuom ziesig bibisi ba yaani suad zimi nɛ kuomin bʋnkɔnbsieba ye ba paal ye ba anɛ dap, ka sieba maan diema yɛla ka sieba mɛ nɔk bʋnkɔnb-ban ka baa an ba zuanam. Tensieba nii, nidib mɛ mɔr kuom maan dinɛ an kuokanɛ kilim bilɔk zug diema, amaa Kusaal pʋ mɔr dinɛ.

## '''[[Diib maalʋg]]'''
Kuom anɛ bʋnkanɛ an yil-yil ka ba mɔri dʋgʋt diib nwɛnɛ saab, mui, bɛŋa nɛ dibanɛ kpɛlim wʋsa. Suobanɛ ka ti mɔr kuom dʋgʋd sieba anɛ fʋn na dʋg kuomin la ka di lɛɛg, fʋn na nɔk walim la dʋg nɛ sieba. Kuom lɛn anɛ bʋnkanɛ ka ti mɔri piesid dʋgʋb laad. Diib nam yɛla vɛɛnsʋg ni anɛ dinɛ ka kuom tʋʋma zuoe hali mɛn. laabanɛ buoed kuomin nwɛnɛ siki nɛ yaarim mɔr daʋŋ kuom ni. Bʋmbama nɛ pɛbisim kɛ ka kuom lɛɛgir nɛ di maar mɔr daʋŋ, ka teŋ la zi'esim mɛ tulugi mɔr daʋŋ din ni mɛn.

Kuobanɛ pʋ nɔkid kiibʋ naana la mɛ mɔr daʋŋ hali diib maalʋg ni ka tune tiaas sielnam bɛdegʋ, ka mɛ na nyaŋi tiak ka di dɔlisidnɛ ban na paas kɛmikal nam. Nɛ tune tiak laʋk tɛbisim naanɛ aan siem ka mɛ laan sʋŋid maan zinig nyain. Kuom kpieŋ pʋ dɔlisidnɛ calcium carbonate kanɛ ka kuom la mɔri zɛm siem.Kuom yaa mɔr CaCo3 ka di pʋ paae 100 mg/li (UK) bɛɛ 60 mg/Li (US), di anɛ kuobʋgʋsʋg.

Vɛɛnsʋg kanɛ ka Water Footprint dim da maal yʋʋm tusa ayi nɛ piiga la yina paal ye, naaf niim kilogiram yinne maaa na bɔɔd kuom litanam ban tusa piinɛ nu (3.3×103 imp gal; 4.0×103 U.S. gal). Nɛ wala wʋsa vɛɛsidib la daa pian paal nyain ye nɛ anɛ dunia wʋsa gɛligir amaa yɛl sieba mɛ tune taas ka di nar ye ba nɔk kuom siem bɛn maal naaf niim.

## '''[[Tiim tʋʋma]]'''
Kuokanɛ ka ba mɔri kunsid nidib la bɛ World Health Organisation tima gbauŋ la ni.

## Ban pʋ si'em
Band 5 ALMA receiver anɛ masin kanɛ ka ba mɔri ied bɛɛ baŋid kuom bɛ zinisia dunia wʋsa ni.

## '''Dunia ni'''
Dunia wʋsa kuom la pamm yinɛ nwadibibis naamʋg nyaaŋ laad ni. Nwadibibis naamʋg ɛɛnti dɔlnɛ nɛ sisietitaakanɛ daad nɛ uusug. Laabama wʋsa yaa ti laasi gilig nɛ pɛbisim la, nwiis banɛ naam la ɛɛnti muknɛ ka tʋlʋg pɛbisim la. Kuokanɛ ka ti nyɛt la yʋʋn ɛɛnti naamnɛ yi pɛbisim la tʋlʋg ka maad la ni.

Yʋʋm tusa ayi nɛ piinɛ yinne nwadisa ayɔpɔi la dabpisi nɛ yi daar la, labaar da yina ye ba nyɛnɛ saŋgbaʋŋ titaakanɛ ziid kuom walim ka di gat dunia wʋsa kuom la nɔɔrʋm tiriliyɔnnam kɔbʋga nɛ pisnaasi. Vɛɛnsidib la paal ye kuom da pʋn dɛŋim bɛ dunia di pinilʋg saŋa.

## [[Wada]], [[pɔlitis]] nɛ tɔɔg saŋa.
Ku'om pɔlitis nwɛ'ɛb anɛ pɔlitis linɛ ka Ku'om nɛ Ku'om la'ad ta'as daʋŋ ken li ni na. Ku'om ni, kas-kas anɛ ku'okanɛ an nyain anɛ tʋʋma laʋk kanɛ paae dunia la wʋsa ni, ka lɛn an nimmua bʋn tis pɔlitis nwɛ'ɛb nɔgbannwa'asim. Li tisid laafi ka mɔr san'aʋŋ tisid bʋnvʋya banɛ bɛ teŋin la.

Ku'onuurim sʋŋ linɛ ka ti nyɛti nuud la suoya yʋ'ʋn yɔ'ɔgi yadig paae dunia zin'is bɛdegʋ saŋa banɛ gaad la, amaa nidib wʋʋ tusa-tusa yinne la nam kpɛm bɛ ka nyɛt bɛɛ Paamid ku'onuurim sʋŋ nuura, ka nidib mɛ tʋʋg wʋʋ 2.5 million la ka pʋ nyɛt ku'onuurim linɛ an nyain ka sʋ'ʋlʋm la mɛ an nyain nɛ. Ala mɛn ka vɛɛnsidib sieba gɛlig lin ti ye paae yʋʋm 2025 ni la, ka dunia la pʋsʋk na nyɛt ku'osan'aʋŋ bɛɛ ku'odian'ad ka li zu'oe. Labaar da vɛɛnsʋgʋn na yʋʋm 2009 li nwadis awai la ni na ye, lin ti ye paae yʋʋm 20230 ni la ka dunia la sʋ'ʋlʋm titada ni ba na bɔɔd ku'om ka li gaad ban tisid Ku'om la wʋʋ 50% nɛ.  

Nidib 1.6 million nyaŋi paam ku'onuurim sʋŋ yʋʋm 1990 la ni sa. Nidib bɛɛn banɛ bɛ tentitada banɛ nɔbigid ka paam suori nyɛ ku'onuurim sʋŋ nuud la, gɛligir pʋʋgin ba nɔbigi yi 30% yʋʋm 1970 la ni, ti paae 71%yʋʋm 1990 la ni, nɛ 79% yʋʋm 2000 la ni nɛ 84% yʋʋm 2004 la ni.  

Na'asaateŋ labaar kanɛ da yi yʋʋm 2006 ni na la pa'al ye,"Ku'om zu'oe bɛdegʋ na paae sɔ' wʋsa", amaa ban na niŋ si'em ka paam la anɛ yɛl ka zam bɛɛ li ni. Linɛ lɛm paas anɛ ye sʋŋir linɛ yit dunia zin'is kɔn'ɔb-kɔn'ɔb ni na ye li sʋŋ ka ku'om paae tɛɛns, nwɛnnɛ paris nɔzi'elʋg kat wa'anɛ sʋŋir tʋʋma yɛla la nam pʋ di'e suor nɛ sʋŋir la'ad si'a yi Ku'om lʋgʋr la ni ka li nwɛnnɛ lin tʋm si'em bɛ gbaʋŋ zamisʋg lʋgʋrin nɛ nimma'asim lʋgʋrin laa, ka lɛɛ mɔri sʋŋir tʋm tʋʋmkʋda banɛ pʋn dɛŋim bɛ sa ka si'el pʋ ken tuon nɛ. Gbaʋŋ sɔbidib banɛ sɔb Ku'om nyain nɛ li mɔrim yɛla bɛ kuob nɛ gʋ'ʋl tʋʋma ni yʋʋm 2007 yɛl ye gɔmma pʋ tʋm bɛɛ zanl teŋ la sʋm la anɛ bʋn yinnɛ kanɛ ta'as ka ku'om pasig. Ku'om mɔrim anɛ suoya kɔn'ɔb-kɔn'ɔb banɛ ni ka pʋtɛn'ɛr gban'ad kat wa'ae nɛ Ku'om mɔrim yɛla. Ku'om mɔrim sʋŋ vikki anɛ a-mi'i suobanɛ tʋm sʋm zin'isieba nɛ tʋʋm sieba ni. Saŋa sieba bɛ ka ba maan gbɛlima sieba n mɔɔ ba nɔk "blueprint" linɛ tʋm tembanɛ pʋn nɔbig ni, ken tʋm tembanɛ nam nɔbigid la ni. Mekong mu'ar la anɛ tituunli; international water management lʋgʋr kanɛ gɔsid zi'ela bɛ tɛɛns ayuobʋ ni la mak Mekong mu'ar bɔɔd ku'om la baŋ ya ye, nyain nɛ teŋ sʋ'ʋŋa vɛɛnsʋg tʋʋm da tɔi nɛ. Ba mɛ da lɛm baŋ ye Cambodia ku'om wada la daa kpi'em nɛ gaad lin nar ye li an si'em la.  

Yʋʋm 2004 ni, ka UK WaterAid dim da yɛl labaar ye biig kpiidnɛ mit 15 o ya'a nu ku'obɛ'ɛd linɛ ka ba na nyaŋi gu'u li la, lin ka ba kpɛlim pian'ad ye nyain bɛllim la kae la.  

Din yi yʋʋm 2003 ni sa, UN world water development labaar kanɛ yi UNESCO World Water Assessment Programme lʋgʋrin na la, tis ninbanɛ na gban'e pʋtɛn'ɛr nɛ la'ad ye li sʋŋ maal ku'om wada la sʋ'ʋŋa. Yʋʋm 2023 labaar pa'al ye nidib tusa-tusa ayi' ( nidib la kallin ka li an 26%) pʋ Paamid ku'onuurim nuuda ka nidib 3.6 million (46%) an banɛ ka ba zin'is ka' nyain nɛ.  

## Gbanvɛɛnsa