Duan

**Duan** Parkia biglobosa, African locust bean tiig la anɛ tiikanɛ an deciduous tiig ka bɛ Fabaceae buudi la ni. Fʋ na nyɛ tiig kaŋa nɛ ka ba bɛ  Africa bɛdigʋ ka mɔr o diib la ka li malis hali ka mɔr biilsʋma. Bam kuod ti kaŋa lɔsia la, bam nwa'ad ka pɔn'ɔŋ ni o biili la siem la pa'an ni o tʋʋma an sʋm siem. Tiig la zin'isnam la bɛdigʋ mɔri maan tima nɛ diib. din an tikanɛ zi'e sappi la zugɔɔ, di wɛla la sʋŋid nɛ diib nam bɛdigʋ banɛ ka ba budi kpi'eli di nwɛnii leguminous tiis.

## Pa'alʋg
*Parkia biglobosa* anɛ dicotyledonous angiosperm kanɛ yit Fabaceae (Caesalpinioideae - Mimosoid clade) buudi la ni na. di anɛ deciduous perennial dinɛ nɔbigi ka o wa'alim an 7 nɛ 20 metres, Saŋa sieba ba wa'alim tun'e paae 30 metres. Tiig kaŋa anɛ tiig kanɛ pʋ zɔt bugim ka li anɛ om mɔr pak kanɛ an sabili wilim-wilim ka kpi'em la zu. Tiig la wɛla la, anɛ dinɛ ka tia'am buoni li ye locust beans, ka mɔr zɛnwiid sin'im di sin'iŋirin, ka ti lɛ kilim sabil wiiʋ di ya'a ti yʋ'ʋm gu tituaa la. Ba wa'alim anɛ 30-40 centimetres, ka sieba w'alim on tun'e paae 45 centimetres. Tiig la wɛl yiine biili tun'e paae pistan' (30) bɛ pʋʋgin; biili la firnɛ di diib kanɛ ka li sin'im an dɔnbbʋʋlim la pʋʋgin.

## Labakuda, Teŋ Pa'alʋg nɛ ethnography
West Africa kpala nii, tiig la pak, nya'a, vaand, puum, wɛla, nɛ li biili la mɔri maan buudi tima bɛdigʋ tiebid wiim bɛdigʋ, puugin nɛ yiŋ wʋsa, saŋa sieba ka ba nɔ ti sieba  gɛdigi li. O pak la yɛlkpan anɛ ba mɔri maan tiim ken ka dɔli o vaand la. Duan la nɛ li tiim la mɔri sdŋid siel anɛ di tiebid bʋnvʋya saam siel nɛ, nɛ zindutig wiimnam, nwɛnii arterial hypertension, nɛ daʋŋkanɛ bɛ vʋʋsim pʋʋgin, pʋʋgin nyɔɔnd nɛ niŋgbiŋ wiimnam wʋsa. veterinary timanam ni o nyaag la mɔri tiebid coccidiosis bɛ nɔɔs wimanam ni. O vaand paala la na tune nɔki zana li nɔki gɛdig muarin kuom ka li kʋ zimi.

Tiig la locust mɔ tun;e mɛ lɛm buol ye "*arbre à farine*, fern leaf, irú, monkey cutlass tree, two ball nitta-tree, *nété* and *néré*"). Bam siniŋi mɔr wɛl paad la miilimid la da siniŋ nɛ West Africa ka ba sɔbi digil bɛ 14th century, Michel Adanson da paal li yɛla bɛ o *Histoire naturelle du Sénégal,* ka zaŋi li paal bɛ yʋʋm tusir, kɔbi yɔpɔi nɛ pisnu ayɔpɔi (1757) la ni.

Geographically, *Parkia biglobosa* la fʋ tune ntɛɛ li bɛ the Atlantic coast dinɛ bɛ Senegal to southern Sudan and northern Uganda.  Amaa nananna tiig la yʋʋm bɛ zinig wʋsa kas-kas anɛ anthropic communities anthropic communities – zinig kanɛ ka ba  kuodi li la di ka bʋn.

Yʋʋm wʋsa di biili maalʋg bɛ northern Nigeria la wʋʋ tusa kɔbis yɔpɔi (200,000t). ka bam mɔr tiig la maan siel la fʋ kʋ nyɛɛ li bɛ international trade la nii, amaa ba anɛ yɛlkpan ka pʋ gʋʋŋida bɛ West Africa kuam-kuam la. Diili la ligidi ɛɛnti pʋm digi nɛ sa bɛ Sahel teens la ni, ka ba mɔri lɔŋ teŋ.

## O Gʋʋlʋgʋ an si'em

### Biili nɔbigir
Ti mɔr biili nam la abʋyi ka li bɛ pak la pʋʋgin – wilim-wilim sabil nɔ lik (sabil). Biil bama bɛlim kʋkɔnɔbi an siem la anɛ 1:20 to 1:5 ka biil sabila la uoe gat biil banɛ nie la. Biil banɛ an wilim-wilim sabila la paad la faasnɛ ka li ket ka ba nyaŋidi nɔbigid tɔɔtɔ gat banɛ an biil sabila banɛ ka ba gɔs ka ba mɔr yabid la. “Biil sabila la paad la kpiemnɛ ka li nar ye ba ɛɛnti dɛŋi gɔsi di yɛla ka maal ban na maal siem ka li nyaŋ bul sʋŋa.” 

Di bɛ ye biili ɛɛnti bun siem anɛ 75%, biili la bulib tune keŋ ba fʋgis biili la paakpimis la 7 minutes ka nɔki li wʋʋl  kuotʋʋligin nieɛ bɛo ka naam nyaŋi bʋdi di biili la. Duan la biili la tune nɔki bʋd vugis zug, ka li anɛ afiig ka tɔɔŋ bɛɛ afʋg ka tabil,bɛɛ fʋn na nɔki ba nyaa bʋt. Ba kpans yʋma atan' tiig bɛ Burkina Faso nɛ Nigeria.

### Agʋronomi Zamisʋg
Biili la ya'a bʋdi niŋi ba vugis la zug, daba atan' daar ba tun'e nyaŋi nɔki ba se dʋgidin. Ba bʋm biig la walim anɛ 20-25cm bakwainami pisi saŋa bɛ nursery, di anɛ saŋa kanɛ ka ba na nyaŋi nɔki ba se pɔɔding; fʋ mɛ tun'e bʋdi ba pɔɔdin la ka pʋ waali ba se, dina sʋm anɛ teŋ la sʋm an siem nɛ bʋnvʋya banɛ bɛ pʋʋgin la an siem. Fʋ ya'a ye fʋ gɔse niigi kuob la "sʋŋid biili la waalʋ bɛ pɔɔgin ka sʋm tituaa kal kɔbiga pʋʋgin anɛ 82% yʋma anaasi " bɛ saŋa sieba fʋ ya'a ti se li naae la. Biili tun'e treati li nɛsulphuric acid " ka mɔr concentration kal ka li an 79% mit pisyi nɛ anaasi ka yʋ'ʋm nyaŋi yi biilif la ni na."   

Di tibanɛ waal la ɛɛnti nɔbigid tɔ'ɔtɔ' - ba tun'e nɔbig ka li wa'alim paae 1metre yʋʋm pʋʋgin. Ba na sin'iŋi puud yʋma atan' nɛ ayɔpɔi la teŋsʋk (5-7) ʋʋn saŋa bɛ Sahel Samampiid Nwadig la kem paae Vaala Nwadig la (December to April), amaa ka lɛɛ pʋ puud bɛ teŋbanɛ kudigid la ni. Zanzana sʋŋid ti kaŋa ka o puum la widigid, bʋnvʋbanɛ mɛ sʋŋid ka li puumla nɔbigid anɛ "siins, pʋmpɔɔs, tangbɛɛlnam, kusin'is,  tenebrionid beetles nɛ tettigometid bugs.” Tiig la tun'e wɛl wɛla din kʋnyi yʋma anu paae yʋma piiga la ni (5-10 years) ka li yʋ'ʋm sin'iŋi bi'igid hali ka yiiga saa la naam ti ni, ala ta kem paae sɛɛn'ʋg. 

Zamisʋg pa'al ye tiig la puum la sʋŋid teŋ la kʋ'lim yɛla. Zamisʋg kpansib kani ka ba yʋma atan' ka nye ka teŋ la kʋ'ʋlim kanl an 86% mamisi li nɛ sisibig kan wɛni li la ka li an 138%. Tentan la sʋm ka ni bɛ teŋin la ka tiis bɔɔd la ba da kpansi baŋ ka li anɛ duan biili la sʋŋid, ka la'am pɛɛs nɛ ba na la'as nɛ organic C la nɔki mamis nɛ sisbig tiig la.  

Ban na nɔk la'asieba bʋdi o gbinin bɛɛ duan la vaand ma'asim lɛm anɛ yɛla ya'as. Yʋma ayi ka ba maal kpansib vɛɛnsigi o gbinin ma'asim la, ba kpans ya ka duan la (Parkia biglobosa) ba da "nyɛ ka o ma'asim la pʋ sʋŋid la'asiebaa ka lɛɛ sʋŋid ki yʋʋm yinne ni." Eggplant mɛ daa pʋ nyaŋi maal tituaa nɛ, ka bam paam zʋʋd la siem la atan' pʋʋgi an yinne maa nɛ yinne piiga pʋʋgin banɛ ka ba bʋdi ba yiŋ ka saa sa'ami ba. La'am nɛ wala naŋzʋ'ʋs (chilli pepper) da nyaŋi maal sʋŋa bɛ tiig la gbinin ka li nɔbigir kanl an 150%duan la gbinin ka lɛɛ san'am bɛ yiŋ paalʋ la ni.

### Biyofisikal bɛn
African dim duan la bɛdim an 0-300 metres, ka saa niib an wʋʋ  400-700 millimetre ka li tʋʋlim an 24-28°C." Di bɔɔdi zin'ikanɛ ka saa kuom la na nyaŋi silig tɔ'ɔtɔ, ya'ad tintan kanɛ tɛbis amaa di mɛ tun'e mɛ lɛm bɛ zin'ig kanɛ ka tintan la pʋ tɛbisa, tintan bi'isʋg ni. 

## Tʋʋma

### Diib
Balls of sumbala (ka sieba buon ye dawadawa bɛɛ kpalʋg) la ka an African locust bɛŋa biili ka ba maali yi di ni.

Dinɛ an dɔnbʋʋlʋm, ka mɔr biili la anɛ banɛ malis ka ba ɛɛnti tiaki ba maal disieba yi di ni. Ba ɛɛnti tiaki dinɛ ka di lieb seasoning, ka ba pʋdi di yʋʋr ye sikomu nɛ dodowa Yoruba nɛ Hausa nidib sʋʋgʋn. Ba mɔr pulp la maan danmalisa.

Locust bean biili anɛ yɛlkpan hali tiig la ni. Ba mɔr lipid nam bɛdigʋ, nwɛnɛ pisi nɛ awai kɔbʋga pʋʋgʋn (29%), protein anɛ pistan nɛ anu kɔbiga pʋʋgʋn(35%), carbohydrates anɛ piinɛ ayuobʋ kɔbʋga pʋʋgʋn (16%), ka mɛ an bʋmbanɛ tisid kpaam nɛ calcium tis banɛ bɛ teŋkpɛmisin. Ba ɛɛnti dʋg biili lanɛ yis paad la bas ka yʋʋn wʋʋl dinɛ kpɛlim la ka di miig ban bɔɔdi li siem. Ba tune nɛɛm biili la ka ka di lieb zɔm ka ba nɔki maal maasa. Vɛɛnskanɛ ka ba da maal kpalʋg miigir yɛla la, vɛɛnsʋg la da paal ye Gmelina arborea nɛ kou kɛt ka biili la miigir, ka mɛ paasid kpaam, protein nɛ maasʋgʋ zɛm siem, ka lɛɛ sied carbohydrate zɛm siem.

**Bʋkɔbid diib**

Wɛl la bʋʋlʋm, Vaand la nɛ bielim la anɛ dinɛ ka ba mɔri tisid bʋnkɔnbid nɛ nɔɔs ka di aan ba diib. Puum la anɛ dinɛ ka siins bɛ nɔŋ hali ka lɛn an zinikanɛ ka di paamid nectar.

##### Kpikpiŋ Tʋʋma
Tikaŋa kuob anɛ dinɛ mɔr nyɔɔd hali tis Africa tɛmis bɛdigʋ, laan nɛ pʋab. Néré wala anɛ dinɛ ka ba daad hali bɛ Burkina Faso; "kɔbiga pʋʋgʋn, nidib gaad pisnu (50%) vɛɛnsʋg pʋʋgʋn da siak ye ba paasi di kpiisig ni. Wʋsa pʋʋgʋnɛɛ, pʋabi an banɛ nɔŋ bielim banɛ miig la kuosʋg (dawadawa) laanɛ dap nɛ pʋab wʋsa paasi bielim banɛ an kpiema kuosʋg ni la. 

###### Tiim
Ti-nyaa duatanam banɛ bɛ Africa mɔr tiig duan tiig la luos kɔnɔb-kɔnɔb tiebid di nimmaasim tʋʋma la yɛla. Vɛɛnskanɛ ka ba da maal ti-nyaa dʋatanam banɛ bɛ Togo la, duan (*Parkia biglobosa*) da anɛ tibanɛ ka ba da buol la yinne dinɛ ka ba mɔri tiebid zidʋttʋm bana. Tiig la mɛ lɛn anɛ dinɛ paasi ayi ni tibanɛ tibanɛ ka ba mɔri tiebid fɛnɛd bɛ South-Western Nigeria, ka kɛ ka proliferation of dermal fibroblasts paasid tɔɔtɔ.” Ala ka vɛɛnskan buudi mɛ da maali bɛ Guinea zaŋi keŋ tibanɛ ka ba mɔri tiebid dumis bana ba sʋʋlʋm ni, ba da paal ye duan anɛ tikanɛ paas banɛ ka ba mɔri tiebid dumis bana la ni. Ban da lɛn vɛɛnsid tibanɛ kʋʋd bʋnvʋya ni, mak nɛ tibanɛ mɔr streptomycin, duan da mɔr ka di kɛ ka di paas tibanɛ na nyaŋi tieb bʋnvʋya banas.

## Gbanvɛɛnsa