Nif Nɔdir Guꞌub

## Nif Nɔdir Guub

## YƐL SIEBA BANƐ BƐ GUUD
1.        Trakoma an bɔ?

2.        Bɔɔ ta'asid Trakoma?

3.        Ban'a la an si'em si'em

4.        Ban'a la widigid si'em

5.        Ban'a la gu'ubi an si'em

6.        Ban'a la ya'a paae sɔ' on na ie sʋŋir si'el

## BIGISƲG
1.        Trakoma anɛ ban'a kanɛ ka fʋ na tun'e ti'ebi yi zu'omis pʋʋgin.

2.        Nidib gɛligir tusa 5.5 pʋʋgin pʋn zu'ommɛ bɛɛ nam bɔɔd zu'oŋ ban'a la yɛla. Ka tusa kɔbiga nɛ            pisnu (150,000) mɛ paam ban'a la ka bɔɔd ti'ebʋg.

3.        Nidib na tʋʋg piiga (10) pʋdigir kɔbiga pʋʋgin 10% paam zu'omis ka li yinɛ ban'a kaŋa nwa ni.

4.        Gaana anɛ tembɛda anu la ni yinne ka dunia laafi tʋmtʋmnib siaki tis ka (International Trachoma    Initiative) ka ba nwaad giŋa ye, (I.T.I) la ye ba gɔs ka nyaŋi gu' Trakoma ban'a kanɛ ta'asid zu'omis        la.

5.        Burinya nya'aŋ nwadis ayuobʋ yʋʋm tusa ayi' (June 2000) la ni ka Gaana Trakoma gu'ub la pin'il      vɛɛnsʋg ka tisid tima.

6.        Sʋ'ʋlimnam (Districts) anu paas tʋʋm kaŋa nwa pʋʋgin.

## TRAKOMA AN BƆ?
Li anɛ bʋnvʋ-bibisi bɛ an wiim linɛ gban'ad nif gbauŋʋ maan nif nɔdir. Li ya'a gban'e nif gbauŋ la, li kɛti ka nini la mu'oe wii. Li mɛ tun'e kɛ ka nif gbauŋ la fʋlisi fʋlis. Wala tun'e kɛ ka biig la tian'ad o nini la ka yɛt ye o nini mun ka zabid. Li ya'a gban'e nini la li kɛti ka nif gbana la nɔnya ni tɔn sankpam-baanlʋg ka ba an piela piela ka ba buon ye (follicles T.F). Linɛ paas (T.I) la mɛ anɛ saŋkanɛ ka niŋgbina pʋʋgin, ka li yʋ'ʋn mugus ka tɔi nɛ fʋn na nyɛ ziim giinla la. Nini la fʋlis nɛ ka zabid. Tembibis banɛ ka nif nɔdir an yɛl la, li ɛɛnti pin'ili biilimin ka niŋgbina la fʋlisid pilim (pirigid) ka an bʋnkanɛ an yɛl mugusʋgʋ tis biis banɛ paae sakur ken nɛ banɛ pʋ paae wʋsa.

## TRACHOMATOUS SCARRIŊ (T.S) NIF NƆDIR ISIR
Li ya'a ɛɛnti kenna ka lɛb, kenna ka lɛb la li kɛnɛ ka nif gbauŋ la pʋʋgin maan isir. Nimbanɛ ka ban'a kaŋa mɔri ba la li nwɛnɛ tambi'isʋg bɛɛ bʋnvʋya bɛɛ ba nini ni nɛ. Nif gbauŋ pʋʋgin isir la bɛnɛ ani an pieliga.

## BAN'A LA NIF BILIGIRIN
Isir kanɛ bɛ nif gbauŋ pʋʋgin la, nif la ya'a biligid wʋsa isir la tɛɛd (tiad) ka niŋkan'ad la pil nif bielif la.

## NIF GBAUŊ MULIB
Nif gbauŋ la ya'a kpɛm munna li kennɛ nif bielif la nii kʋʋd nif giinla la ka li ken zu'omis na.

NIF NƆDIR KƐTI KA NIF ZU'OM BƐƐ?

Ban'a la ya'a kennɛ giilima li pʋ ya'asid nɛ zu'omisɛ. Li sʋm ka fʋ dɛŋi bɔ tiim kɔn'ɔb kɔn'ɔbi gu' ka zu'omis da paae fɔ. Lina nam na nyaŋi gu' zu'omis. (T F, T I, T S, T T). Ban'a la ɛɛnti kennɛ pilim. Onɛ ka' sɔn'e.

FOTO

Lin wʋm sɔ'

Nini isir fʋlisʋg

Nif nɔdir

Nif bielif kum

Bi'el bi'el zu'omis

## BAŊIM
Niŋim paŋ ka nif nɔdir gbauŋ la bɛnɛf yamma ka fʋ baŋi li zanbina la wʋsa. Nif nɔdir tun'e kɛ ka li kilim zu'omis bɛɛ? Li ya'a gban'adi pilim saŋa wʋsa li tun'e zu'omif ka li pʋ tɔi ya. Hali nidib ya'a tun'e ka mɔr ban'a la, li an sʋm ka ti bɔ ti'ebʋg sʋ'ʋŋa ka ban'a la bas. Nif nɔdir ban'a la tun'e ti'eb. Li ya'a tun'e ka yuugi paae sansi'a wʋsa li na nyaŋi ti'eb. Suobama dɔlisʋgin pʋdigir anii (8) pa'an lin an si'em ka ti ken zu'omisin. Nif nɔdir ban'a la ti'ebʋg zan' anɛ ban na zamis nidib la ka ba baŋ ka luaki ba mɛŋ nɛ suobama nwa ni.

FOTO

## ''Nif nɔdir zu'omis tun'e ti'eb''

## 2.3      NIF NƆDIR BAN'A LA NIŊID WALA YIT NID YINNE NI LƆ'ƆŊID NID YINNE?
Li anɛ biis ka nif nɔdir ban'a la lɔmisid na'ana. Suoya babiga bɛ ka ban'a la dɔlisidi lɔmisid nidib. Bibanɛ ka nif nɔdir mɔri ba la ba nini ɛɛnti mu'oe nɛ ka mɔr nimpuud ka mɛmɛɛd yuod nyɔnya ni. Fʋ ya'a mɔri fʋ fʋʋg bɛɛ nu'usi duusid nimpuud bɛɛ mɛmɛɛdɛɛ li mɔri ban'as la lɔmisid nidib. Pʋmpɔɔs anɛ bʋmbanɛ na kpɛn' ninsaal nifinɛ nɔk ban'a la lɔ'ɔŋ onɛ pʋ mɔr la. Nwɛnɛ biis ya'a la'asi digi muk taaba, ba tɔlisid nɛ ban'a la tisid taaba. Li yit nɛ bikaŋa nii kpɛn' bikaŋa ni. Li mɛ lɛn yiti ba fuudinɛ lɔmisid, yi fukaŋa nii lɔ'ɔŋ fukaŋa ni ti ba'asi lɔ'ɔŋ fuug la sɔb. Pu'abi mɔr biis la, li kɛt nɛ ka ban'a la mɛ tun'e gban'e ba ka li pʋ tɔi yaa.

## YAANƐ KA NIF NƆDIR BAN'A NWA AN YƐL KIMM NƐ?
Nif nɔdir ban'a la an na'ana si'el anɛ teŋkpɛmisin. Zin'ikanɛ ka ku'osʋg kae ka ba mɛ pʋ luakidi ba mɛŋ nɛ dian'adɛ ka teŋ la kʋdig ka mɔr uusʋg. Lin nam kpɛn'ɛdi biis la nini ni ka ba tian'ad ka li ti ba'asi kilim ban'a. Bʋnlinɛ ta'asid ka nif nɔdir ban'a la mɔr paŋi ɛɛnti yi kpɛ' kpɛn' kpɛ' la ba sieba anɛ:

## KU'OM KA'ALIM
Teŋkpɛmisinɛ, saŋa si'a bɛnɛ ka ku'om yɛla an yɛlli tisi ba. Pu'ab ɛɛnti keŋɛ hali lalli sa ka li wʋmi ba sʋ'ʋŋa ka ba nyaam paam ku'om, ban ti paae yin la ka li anɛ yɛl nɛ ban na kabig ku'om la bɛdegʋʋ uung biig nindaa sʋ'ʋŋa. Bisieba bɛ hali ka ba nindaa pʋm pʋ uungida ti paae dabisa si'em sa.

## PƲMPƆƆS GALISƲG
Bʋnkɔnbid banɛ ka ti gʋ'ʋn yaan la pʋmpɔɔs na bɛ bʋnkɔnbid la bina ni wʋʋ na'ambin nɛ ka ianki keŋ kpɛn' sɔ' nifinɛ bɔɔd diib bɛɛ ku'om. Ba na zaŋ ban'a la kpɛn'ɛs nifin la ka nyaan yii keŋ lɛm kpɛn' sɔ' nifin mɛn.

## BIIS BABIGA NA LA'ASI GBƐƐND ZIN'ISI'A
Li anɛ na'ana tis ban'a la nɛ biisi na gbɛɛnd zin'ikanɛ ka ba la'asi zu'e ka digi muk taaba.

## YƐLSIDA SIEBA BANƐ PAAS

## NIF DƐŊ
(Linɛ san'amid nif) Dʋgibin bugum nyɔ'ɔs nɛ uusʋg nɛ tinya'a ku'om ka ba na mɔri dɔn'ɔd nini nɛ bʋn-ian'ada baanlʋg wʋʋ pibid nɛ. Lina nam kɛti ka nif la mu'oe maal fɛn'ɛd ka biig la tian'ad saŋa wʋsa ka nif nɔdir ban'a la ti ba'asi gban'e biig la nini. Zin'ikanɛ ka tiis pʋ bɛ la, ʋʋn wʋsa yʋʋm pʋʋgin anɛ uusʋg, ka uuskan mɛ kpɛn'ɛdi nini ni ka li an ban'a.

## NƆŊ
Yɛlbama wʋsa ka ti nyɛt la, li wʋsa yiti nɔŋʋn na. Tembibis la kʋ'ʋlim kae, ka bʋnkɔnbid kae, ka nimbanɛ mɔr nwadig yɔɔd kae. Li kɛnɛ ka ananiŋ si'em la'as nidibi zamis la an yɛl. Nidib la zi' ban na dɔlis suosi'a ka ban'a la kʋ gban'adi ba saŋa wʋsa ka ba zu'omma.

## (TRACHOMA) NIF NƆDIR GU'UB AN WALA?
3.1      Suoya anaasi nwa ka ti na dɔl. FAANGIR (safe) Yɛla anaasi nwa na nɔki dɔlis nif nɔdir ban'a la gu'ub.

S.        Surgical correction for trichiasis: - Operesin tʋʋma la'ad.

A.        Antibiotic treatment: - Nini kpaam la ka ba buon ye (Tetracycline) la 1% ka fʋ dɔn'ɔd nini la nɛ li       tivɔnnim.    

F.        Clean faces: - Piem biis la nindaas saŋa wʋsa sʋ'ʋŋa ka ban'a la da yi bikaŋa nii lɔ'ɔŋ yinnee.

G.       Environmental improvement: - Kɛl ka fʋ yir wʋsa an nyain, ka ku'odian'ad da bɛɛ, yisim ban'a la fʋ             sʋ'ʋlimin wʋsa.

S.        Surgical correction for trichiasis: - Saŋa kaŋa nwa aan ti ya'a la zan' zan' nɛ tinamɛ na bɔ suobanɛ ka ti na yisi ti mɛŋ zu'omis kanɛ yit nif nɔdir gban'arin la. Nif pidigir yɔɔgʋ tun'e kɛ ka nif bielif la lɛbig. Ba tun'e ti'ebid ban'adnam sibiti bibisin bɛɛ sibiti titada ni. Tʋʋm kaŋa nwa na anɛ nimbanɛ keŋɛ li zamisʋgin la. Nini du'atanam  nɛ nini tʋmtʋmnib banɛ sʋ'oe nini gɔsig yɛla. Nyɛm nif nɔdir du'ata banɛ mi' li tʋʋma. Bilamellar Tarsal Rotation Procedure. (YELLOW MANUAL.)

## (TRACHOMA) NIF NƆDIR NA GU' WALA?
Suoya anaasi nwa ka ti na dɔlli gu'. FAANGIR (SAFE). Tʋʋm banɛ ka ba yisi ba faanr yɛla. Nimbanɛ na kpɛn'ɛsi ba nu'us nif nɔdir ban'a la gu'ub yɛla. Gu'ub suobanɛ ka ba yis nif nɔdir ban'a gu'ub la ni.

## SAFE
Suobɔ ka nidib na zaŋi nyaŋi gu' nif nɔdir ban'asɛ?

Fʋ ya'a karim gbauŋ kaŋa sʋ'ʋŋa, li na sʋŋ fʋ nɛ fʋ taaba wʋsa ka ti yi (Trakoma) nif nɔdir zu'omis la ni.

Wina'am na sʋŋ fʋn kanɛ karim wʋsa.  

## Gbanvɛɛnsa