Pu'a Laafi Yɛla

PU'A LAAFI YƐLA

## AƐN MA KANƐ MƆR LAAFI
Gbauŋ kaŋa ye li sʋŋif nɛ ka fʋ gɔsi fʋ mɛŋi zaŋi kennɛ fʋ pʋʋg tʋkir nɛ fʋ sa'ar nɛ fʋ du'amin nɛ fʋ du'am la nya'aŋ. Pu'apʋʋgʋ na mɔr o mɛŋ si'em. Pu'apʋʋg wʋsa sʋm ka o mɔr laafi ka dit disʋma, ka o yidim nɛ o zuanam nɛ o teŋdim wʋsa nɔŋ o. Pu'ab bɛdegʋ ɛɛnti mɔr laafi sʋ'ʋŋa ba pʋʋg mɔrimin ka ba du'am saŋa li pʋ tɔiya, amaa sieba tun'e mɔr yɛla ka ba ya'a pʋ gɔs sʋ'ʋŋa, li tun'e ta'as kum.

## LINƐ PA'AL YE FƲ MƆR PƲƲG
Fʋ ya'a pʋ nyɛ fʋ pierɛ
	Ka fʋ bin'isa fʋʋsim ka nyɛligid
	Ka fʋ kʋkɔya zɔt bɛɛ fʋ tiind
	Ka fʋ tʋn'usid nintɔɔnd tu'ombi'el tu'ombi'el
	Ka fʋ ningbina gɛɛnd tɔ'ɔtɔ
Fʋ ya'a ti nyɛ yɛlbama fʋn kem sibiti ka ba gɔsif.

PU'APƲƲGƲ NA BƐ NƐ LAAFI
Fʋ ya'a mɔri fʋ mɛŋ sʋ'ʋŋa, fʋ du'am kʋ ti tɔiya ka fʋ biig la mɛ na mɔr laafi. 
Pu'a wʋsa sʋm ka:
	O keŋ sibiti o ya'a ti baŋ ye o mɔr pʋʋg wʋʋ nwadis atan' saŋa, ka dinɛ na kɛ ka biig la mɔr laafi 	ka na gu' ba ban'ayɔɔd pʋʋgin.
 	Kem sibiti ban na ye fʋ kem sansi'a wʋsa, amaa da kɛ ka fʋ sibiti ken pɔ'ɔg nɔɔr anaasi fʋ pʋʋg la 	saŋaa.
	Kʋnsim gu' dɛŋ wʋʋ (Tetanus). Dim disʋma wʋʋ: Ni'im nɛ zimi nɛ bɛŋa nɛ tiwala nɛzɛnvaand.

Pʋʋg nɛ biig mu'asʋg saŋa, dim diib buudi atan' nwa.
FOTO
	Sʋʋm nɔɔr ayi' daar wʋsa ka mɛ yɛɛd fubanɛ an nyain. Kem sibiti ti'ebi fʋ mɛŋ fʋ ya'a ti nyɛ ka 	ku'osi'a yiti fʋ tuon ka li mɛ pʋ sʋmmɛ li an ala bɛɛ fʋ tuonnɛ na mɔr fɛn'ɛd.
	Li ya'a anɛ fʋ sid bɛɛ fʋ sabua mɔr pu'aban'a.
	Da vɔn tiim yɔɔg yɔɔgɔ, kɛl ka laafi tʋmtʋm onɛ mi' fʋ pʋʋg la yɛla la pa'al tikanɛ nar ye fʋ vɔl.
	Da nuud dankpi'ema bɛɛ taba lɛmisʋg bɛ li nuubɔ, nɛ'ɛŋanam tun'e kɛ ka biig la pu'alim bɛɛ li 	daam o zupʋt.
 	Tʋm ninwisigir tʋʋma wʋʋ: ken bɛɛ tʋʋmbanɛ na kpɛmisi fʋ ningbina.
FOTO
Ittʋŋ kanɛ na kpɛmisi fʋ ningbina fʋ pʋʋg nɛ fʋ du'am saŋa fʋ tun'e niŋ amaa da niŋ dinɛ na tisi fʋ dum dɛŋa, wʋʋ:

### SIDIB BƐƐ DƆLLIMTAA NA SƲŊID PU'APƲƲS SI'EM:
Fʋn na pa'ali fʋ dɔllimtaa la ye fʋ mɔr o nyɔɔg anɛ: Fʋ na sʋŋid o nɛ yir tʋʋma bɛɛ fʋ nyɛ sɔ' ka o sʋŋid o.
FOTO
	O tisim o ligidi ka o ken sibiti
	Bielim o keŋ sibiti la ni
	Tisim o diib ka kɛt ka o dit
	Tisim o fubanɛ ka o bɔɔd
	Pian'am o nɛ kʋkɔbʋgʋsim ka mɔr suguru nɛ o
	Kɛl ka o baŋ ye fʋ nɔŋ o
	Da muk oo, la'asim nɛ o nɛ saŋkanɛ ka o bɔɔd

#### PU'APƲƲSI MƆR YƐLSIEBA:
Pu'a ya'a mɔr pʋʋgɔɔ o ningbina tiakid nɛ ka li na ta'as yɛlbama:
	Ka o kʋkɔya zɔt ka o bɔɔd tiinb
	Ka o susʋnya kanbid
	Ka o kʋkɔr kʋdigid ka o nyɔ'ɔg pisid
	Pu'apʋʋg wʋsa tuon na yit ku'opielig
	Amaa li ya'a ti yit bɛdegʋ bɛɛ o tuon la ya'a mun bɛɛ li kanbid bɛɛ li nyʋʋsid bɛɛ ku'om la ya'a 	gɛndig nɛ ziim li tun'e daam o pu'alim. Li ya'a ti an ala on nyɛm laafi tʋmtʋm ka o gɔs o.
	Biig la tɛbisim kɛti ka pu'apʋʋg la giinla siɛnd.
	Pʋʋg mɔrim kɛti ka linɛ ta'asid bin nyɛ'ɛb pʋ tʋm tɔ'ɔtɔ, dinzugɔ, bin la digilimmɛ ka li yiib tɔi.
	Zɛnma'asa nɛ tiwala diib bɛɛ ku'om nuub bɛdegʋ na kɛ ka bin nyɛ'ɛb kʋ tɔiya.
	Pu'apʋʋg la gbinvɔɔr na mɔd ka mun ka pisid bɛɛ yit ziim. Binkpi'ema la kɛti ka nɛ'ɛnam wʋsa 	maligim paasid.
 	Pu'apʋʋg la nɔba na zabid bɛɛ fuusim ka li yinɛ o ya'a pʋ dit dikanɛ sʋŋid kɔnba ka ba buon ye 	(Calsium) la bɛ bɛdegʋʋ.
	Pu'apʋʋg la gʋrʋg na zabid ka li yinɛ biig la nɔbigid o pʋʋgin la zug.
	Pu'apʋʋg la nɔba fʋʋsimmɛ ka o ya'a nyɛ yɛlbama ni on nyɛm laafi tʋmtʋm ka o gɔs o.

FOTO
Zanbin banɛ pa'an dɛŋ yɛla pu'apʋʋg san'an anɛ bama:
Pu'apʋʋg ya'a ti nyɛt yɛlbama o san'anɛ o baŋim ye li tun'e ta'as tɔɔg bɛdegʋ na. Dinzugɔ o zɔm tɔ'ɔtɔ nyɛ laafi tʋmtʋm ka o sʋŋ o.
	O ningbina na sied ka o ka' paŋa.
	Ka o sa'aŋ zabid bɛdegʋ.
	Ka ziim yit o tuon.
	Ka waad na kpɛn'ɛd o.
	Ka o nu'us nɛ o nɔba fuusim ka o zug nwa'ad ka o nindaa sɔbid.

##### PU'ABANƐ MƆR YƐLBAMA PƲƲG MƆRIM SAŊA:
Pu'abanɛ mɔr yɛlbama ba pʋʋg mɔrim saŋa, li tun'e an dɛŋ bɛdegʋ:
	Pu'akanɛ an digiri galis.
	Pu'akanɛ du'a nɔɔra anaasi, pu'abama sa'ar yuugid nɛ ka ku'od mɛ yit bɛdegʋ du'am la nya'aŋ.
	Pu'abanɛ tʋʋg yʋʋm pistan' nɛ anu ka nyaan nɔk pʋʋg.
Pu'abanɛ pʋ paae yʋʋm pisi tun'e paam yɛlbama:
	Kpisimkpi'ir.
	Bilɛʋg
	sa'ae yuug tun'e kɛ ka o du'asʋŋ bɛɛ o dʋ'ʋnsuug bɛɛ o tuon san'am.
	O ziim tun'e pɔ'ɔg ka o lieb ban'ad bɛɛ kpi.
	Sikir ban'a tun'e ta'as dɛŋi tis pu'apʋʋg hali nɛ biig la mɛn. Biig la tun'e kpi pʋʋgin la bɛɛ o nɔbi 	muk du'asʋŋ la.
 Ziim galisʋg tun'e ta'as:
	Zug zabir.
	Kpisimkpi'ir liig, hali li tun'e ta'as kum.
	Ma banɛ mi' nyɛ dɛŋi ba du'am pʋʋgin kʋdim.
	Pu'abanɛ an tadimnam.
	Pu'abanɛ mɔr liiba.

## BA DU'AM SƲM KA LI KENNƐ PU'ADU'ASNAM SAN'AN BƐƐ SIBITI NI. SA'AR ZANBINA.
Zanbin bama pa'an ye sa'ar paaya bɛɛ li bɔɔd paar. Li tun'e pʋ maalɛ li mɛ tun'e maal sansieba.
	Ningbina zabir tun'e pin'il o sa'aŋin yiiga ka o pʋʋg duosid wʋʋ miti piiga bɛɛ pisi wʋsa, hali li 	tun'e tʋʋga ala. Sa'ar saŋa ka pʋʋg duosid amɛŋa, li yuugid nɛ ka lɛm mɔr paŋ.
  	Zanbin bama sid pa'an ye sa'ar paaya.
	Ku'osaalʋg kanɛ na yit o tuon na pʋʋg saŋa la linɛ yɔ'ɔgid du'asʋŋ la ka ba buon na'asaallin ye 	(Cervix) la yɔnɛ nɛ ku'osaalʋg kanɛ kpi'em ka li gu' biig la du'alʋŋʋn la ka si'el da paae o. (Cervix) 	la ya'a pin'in yɔ'ɔgirɛ, li yisidi ku'osaal-kpi'euŋ la bi'el bi'el ka li gɛndigid nɛ ziim.
	Sa'ar ya'a ti bɔɔd paar bɛɛ sa'ar saŋa, ku'opielig la yɔ'ɔg nɛ ka ku'okanɛ an yilyil la yit tuon.

## FƲ YA'A NA MƆR O KEŊ SIBITI, ZƆM TƆ' BƆ LƆR.

### DƐŊ ZANBINA SA'AR SAŊA:
	Ku'om tun'e yit tuon ka sa'ar nam pʋ paae. Sieba bɛ ka ku'om la yi nwɛnɛ dabismum ka o nyaan 	sa'ae. Ku'om la ya'a yi wala tʋʋg dabismum ka o nam pʋ sa'ae, baŋim ka yɛl na paae pu'a la nɛ 	biig la bɛ pʋʋgin la.
	Ku'odi na yit ka biig la nam pʋ yii, li tun'e an yilyil bɛɛ pɛɛligʋ bɛɛ zi-yilisʋg. Din wʋsa pʋ mɔr dɛŋ 	sa'ar pʋʋginɛ, amaa li ya'a an wʋʋ ku'od la anɛ zi-wiʋg. Li anɛ ye biig la digisig la nwɛdig nɛ li kɔn' 	ka bas du'asʋŋ la bɛɛ li yɔ du'asʋŋ la yɔ'ɔgir baba la nɛ.
 	Nɛ'ɛŋa anɛ dɛŋ amɛŋa. Zɔm paae sibiti tɔ'ɔtɔ ka nyɛ fʋ mɛŋ.
	Asa'ae yuug: Nwɛnɛ pu'a ya'a sa'ae paae dabisir pʋsʋk bɛɛ li tʋʋg ala ka o liebid ka sa'ar zanbina 	la si'el pʋ pa'al ye biig la du'am paaeya, baŋim ka yɛl bɛ.
FOTO
	Ku'om ya'a yitna nwɛnɛ tiig vanma'asa bɛɛ li anɛ wilim-wilim, lin pa'al nɛ ye dɛŋ tun'e paae biig la 	bɛ pʋʋgin la.

## PU'AB BANƐ MƆR ZANBIN BAMA BUUDI, BA BAŊIM KA KEŊ SIBITI TƆ'ƆTƆ KA YA'A KA' ALA, DƐŊ NA PAAE BA.

### DU'AM NYA'AŊ DƐŊ ZANBINA.
Ku'od yiib	Pu'a ya'a du'a naae ka ku'od kpɛn yit ka li tʋʋg dabisir yinne, li yinɛ biig la digisig la daa 			giŋi li ka li kpɛlim du'asʋŋʋn la.
Du'asʋŋʋn ban'as zanbin sieba anɛ:
	Wieddʋ'ʋnim nɛ waad.
	San'aŋ zabir.
	Tuonnɛ na nyuusid.
Nɛ'ɛnam anɛ fʋ paae sibiti tɔ' ya'a ka' ala li na tun'e kʋ pu'a la. 

#### DU'AM NYA'AŊA, LI NAR KA FƲ:
Keŋ sibiti dabpiinɛ anaasi ni ka li sʋŋ laafi tʋmtʋm la ka o baŋ linɛ mɔr fʋ nɛ fʋ biig la ka ti'ebi ya.
	Nwadig nɛ pʋsʋk pʋʋginɛ fʋ du'am nya'aŋ. Lin anɛ bakuai ayuobʋ (6weeks) kem sibiti ka ba gɔs 	fʋnɛ fʋ biig la wʋsa.
	Fʋ ningbina lɛbi li zin'igin sʋ'ʋŋa bɛɛ?
FOTO
	Bu'osʋg kanɛ wʋsa ka fʋ bu'osi zaŋi kennɛ bin'isim mu'asʋg bɛɛ dau nɛ pu'a la'asʋg bɛɛ 	adu'amak wʋsa 	lɛbisya.
	Fʋ biig paam agu'ummɛŋ pima.

ADU'AMAK
Amɔdigi paae yʋma ayi' bɛɛ atan' ka nyaan nɔk pʋʋg la kɛt nɛ ka biig la nɛ o ma wʋsa mɔr laafi. Fʋn na niŋ si'em nwa:
	Kemi adu'amak tʋmtʋm san'an ka o pa'alifi li suoya.
	Li anɛ pu'a nɛ o sidi na gaŋi adu'amak suobanɛ ka ba na dɔlis.
FOTO

##### BIN'ISIM MU'ASƲG:
Pu'a na mu'as biig bin'isim ma'aa paae nwadis ayuobʋ. Nwadis ayuobʋ la ya'a gaadɛɛ, biig la na bɔɔd disieba paas bin'isim la zug. Bin'isim la na kpɛn tisid ala paae yʋma ayi'.

M BƐLIMMƐ, DƆL SA'ALƲG BANƐ BƐ GBAUŊ KAŊA NI LA KA MƆR LAAFI FƲ PƲƲG SAŊA KA DU'AM AN YƆLLIM KA BIIG LA MƐ MƆR LAAFI.

PƲDIGIM GBAUŊ KAŊA NƐ LABASƲŊ KANƐ BƐ LI NI LA TISI FƲ YIDIM NƐ FƲ ZUANAM WƲSA.

Fʋ ya'a bɔɔd labamalisiŋ la bɛdegʋ, paami alaafi tʋmtʋm kanɛ bɛnɛ fʋ yamma.