Basic 4: Pal zug dɔllim yɛla

## 1. SUOR DƆLLIM ANƐ MIILIM
Akatamog bɛnɛ Kuk, teŋkpɛŋ dinɛ bɛ Bɔk sʋʋlimin. O anɛ yʋʋm pii nɛ ayinne ka bɛ sakur dɔɔd anaasi.  O ma anɛ Afuug ka o taʋnbil aaɛn Asibi. O taun la bɛnɛ dɔɔg yinne. Ba ma la kennɛ Bɔk daan tɔlim amaa biis la nan zi keŋi. Daar wʋsa ba wɛɛsidi ba ma nɛ ye o dɔlli ba keŋ ka ba baŋ Bɔk da.

Daar yinne, ka ba ma yɛl biis la ye Asibid kanɛ kenna la litnɛ Bɔk daadaar dinzug, o na dɔlli ba keŋ daani kuos laad ka daa sakur taada tisi ba. Li da anɛ siiri tis biis la ka ba ianad ka laad nɛ sumalisim. 

Ba ma la da nyɛ ka ba ianad ka maan sumalisim siem la, o da buoli ba zinin ka ye, “M ye m dɛŋi saali ya nɛ ka ya baŋ pal zug dɔllim yɛla bɔzugɔ, Bɔk daadaar lɔɔm nɛ motonam nɛ kɛɛkɛnam nɛ nidib pamm ɛɛnti dɔl pal la zug.” Fʋ yaa ken nɔba li nar ye fʋ dɔl pal kpikpɛŋ. Fʋ yaa ye fʋ lɔɔŋ pal, ɛɛnti gɔs dagɔbʋg nɛ datiʋŋ nɛ dagɔbʋg yaas ka lɔɔm bɛɛ motonam yaa pʋ kenna ka fʋ nyaan lɔɔŋ.

Daadaarɛ da paae la, ka ba kpɛn motokiŋ paae Bɔk teŋpʋʋgin sig. Ban sig ye ba keŋ la, ka Akatamog nyɛ ka lɔɔm nɛ motonamɛ kenna ka o yɛli o ma ye, “M ma, lɔɔm nɛ motonam kenna.” Ka o ma tansi ba ye, “Lɛmmi pal la kpikpɛŋ ka bas pal la tis lɔɔm la ka ba gaad”! Lɔɔm nɛ bʋmbanada dim la nar ye ba dɔl pal la zug ka bas pal kpikpɛŋ la tis nɔba dim la.

Ban dɔl pal kpikpɛŋi ken la, ka Afuug yʋʋn saan biis la ye, “Ya nyɛyaa, pal la anɛ yinne amaa lɔɔm nɛ motonam nɛ kɛɛkɛnam la sieba dɔlnɛ datiuŋ ka banɛ tʋʋsidi ba la dɔl dagɔbʋg. Tinam banɛ ken nɔba la dɔlnɛ pal la kpikpɛŋ ka gʋʋsid ka moto banadib la sieba banandnɛ yɔɔg-yɔɔg.

Ban paae teŋ pʋʋgʋn ye ba lɔɔŋ pal la kpikpɛŋ la, Afuug da tans biis la ye, ‘zienimɛ! Ani ka o yɛli ba ye “Gɔsimɛ dagɔbʋg nɛ datiʋŋ ka lɛn gɔs dagɔbʋg ka siel yaa pʋ kenna ka ti nyaan lɔɔŋ”. Ban ye ba lɔɔŋ la, ka Afuug gbane Asibi nuug ka ba keŋi lɔɔŋi kpɛn daan la. 

Afuugʋ da kuos laad la naae la, o da yɛl biis la ye ba kem sitɔɔn ka o da ba sakur taadanam. Ba da yi daanɛ paae pal kita ni ka nyɛ daadi sɛ zinis kɔnɔb-kɔnɔb ka bugum wiiug nɛ dɔnbʋʋlʋm nɛ dɛnɛm bɛɛ ba zugin.  Ba da nyɛ ka lɔɔm nɛ motonam kenna. Sieba da naanɛ dagɔbigi kenna ka bam yi datiuŋʋ kenna hali ka bam naanɛ ba tuonɛ kenna. Akatamog nɛ o taʋnbil Asibi da zienɛ kpie ba ma baanlim ka gɔsid bugumnam la. Ba nyɛ ka bugum dɛnɛm la laaŋ, ka lɔɔm nɛ moto banɛ zien lɔkan la pinili ken ka banɛ kennin la zien. Ani ka Akatamog buos o ma ye, “Ka bugum bama tʋʋm mɛ an bɔ?”  

Ba ma da paali ba ye bugum bama paannɛ fʋn na dɔl suor la siem-siem ka li gu sapuad pal kita nwa ni. O da yɛli ba ye, ‘Fʋ yaa dɔribid lɔr bɛɛ banad moto dɔl pal, fʋ gɔsidnɛ bugum bamma tituaa ka dɔl. Bugum wiiug la yaa ti laaŋ, li paan ye fʋ zienim. Li yaa an dɔnbʋʋlʋm la laaŋ li paan ye fʋ tiebim. Li mɛ yaa lɛn anɛ dɛnɛm la laaŋ li paan ye fʋ gaadim. 

Fʋ mɛ yaa kennɛ nɔba, fʋn baŋim ye bugum wiiug la yaa ti laaŋ ka lɔɔm nɛ motonam la zien, fʋn gɔsim dagɔbig nɛ datiʋŋ ka lɔɔŋ. Lin an siem anɛ ye, laam nɛ bugumnam kɔnɔb-kɔnɔb la paan pal zug dɔllim la, li nar ka fʋ gɔs tituaa ka nyaan lɔɔŋ bɛɛ kidig pal.

Ban da lɔɔŋ pal la, ka o da biis la taada nɛ zɛɛnd nɛ yir laabaanlʋg ka yɛl biis la ye ba kulim. Ka ba paae yin ka biis la zaŋi ba taada la paali ba bitaaba ka yɛli ba ban nyɛ siel daan la. Ani ka Afuug yɛl Akatamog ye o yɛlimi o bitaaba la ban zamis sieli zaŋi ken fʋn na niŋ siem ka gʋ fʋ mɛŋ nɛ pala zug sapuad. 

Akatamog da mɔdigi paali o bitaaba la on nyɛ, ka wʋm ka zamis siel wʋsa zaŋi ken fʋn na niŋ siem pal zug ka gʋ sapuad. 

Afuug da yɛl Akatamog ye, “Waii!, Fʋ anɛ bikanɛ mɔr yaam ka gbanad paalʋg gbin tɔɔtɔ. Ka Asibi mɛ ye o bɔɔd ye o yʋʋm nɛ bugumnam la yɛla. Ka o ma ye o yʋʋm; ka o yʋʋm ye,

Bugum wiiug la paan ye zienim

Bugum dɔnbʋʋlʋm la paan ye tiebim

Bugum dɛnɛm la paan ye  kem, kem, kem.

Biis la da zamis yʋʋma la ka yʋʋmi waad ka ianadi tuod taaba gbina. 

**Pian'ad banɛ bɔɔd nɛɛsʋg**.

(gʋʋsim, kpikpɛŋ, bʋmbanada, wɛesid, kɔnɔb-kɔnɔb, sapuad, tɔlʋŋ, tituaa)
 
**Buosa:** 
 
1. Karʋŋ nwa pʋʋgʋn bɔnamɛ dɔl pal ka li nar ye fʋ baŋɛ?

2. Fʋ yaa ye fʋ lɔɔŋ pal, li nar ye fʋ gɔs wala-wala ka nyaan lɔɔŋɛ?

3. Bɔnamɛ dɔl pallɛ?

4. Lɔɔm nɛ bʋmbanada dim nar ye ba dɔl pal la ya baba?

5. Nɔba dim nar ye ba dɔl pal la ya baba? 6. Bugum banɛ bɛ pal kita ni paan suor dɔllim la siim an bɔnama?

7. Fʋ yaa ken nɔba ye fʋ kidig pal ka bugum wiiug la laaŋ li paan bɔ?

8. Moto banad bɛɛ lɔr dɔriba yaa dɔl pal ka bugum dɔnbʋʋlʋm la laaŋi, li paan bɔ? 
 

## 2. Abɔnam Sapuadɛ
Akatamog saambil Akudbil bɛnɛ Kumasi teŋkpɛŋi kuod kooko. O da yɛl Akatamog ye Burinya nwadig la, o na kul na ka ba yaa bas sakurbibis on dɔl o lɛb ka o baŋ on bɛ teŋ sia Kumasi la. Labaar nwa da niŋ Akatamog sumalisim hali ka o sɔsid Winaam ye Burinya paam tɔɔtɔ na. 

Tɔ, Burinya nwadigi sid da paae la, o saambil la da kul na ye o pʋʋs kʋya ka maal yɛl baanlʋg. Li da pʋ yuugɛ ka o yɛl Akatamog ye o tiebim ka bɛʋg ka o dɔl o ka ba keŋ. Waii!, daakan yʋʋŋɔɔ Akatamog da kʋrnɛ nie bɛʋg. 

Bɛʋgʋ da nie la, ba da zaŋi ba nɛ motonamɛ paae Bɔk (Bawku) ka ba kpɛn Kumasi lɔr. Akatamog da zininɛ tuon takoro baba ka gɔsid dinɛ naam suor la zug. Ba da mɔr tat-tat-tat ti paad Bolga ka biig kpɛn naan pal la datiʋŋʋ zɔɔ kidig ka dɔriba la zɛ birik ka ti wʋsa yaam iank; amaa o da pʋ nwɛ o. Akatamog da yɛl o saambil la ye, “Ɛnhɛɛn, linna ka m ma da yɛl ye ti yaa ye ti kidig pal tinam gɔs dagɔbig nɛ datiʋŋ ka lɔr bɛɛ moto yaa pʋ kenna, ka ti nyaan kidig la.” 
 
Ka ba duoe Bolga ken Tamale ti paae zinisia ka Akatamog gɔs takoro nii nyɛ ka daaug sɛ pal la kpikpɛŋ ka bugum wiiug la laaŋ, ka dɔriba la zinen. Ban zie gʋr ye bugum dɛnɛm la laaŋ ka ba keŋ la, ka moto kpɛn naan nyaaŋi zɔ furr gaadi ba lɔr la. Ka lɔr ayinne mɛ naan datiʋŋ na kpɛn nwɛ o bas ka moto la gaadi li dagɔbʋg ka onɛ banad la lii avanba ka pualim hali.  Ka ti wʋsa kpɛn siakid lɔrin la ye, “Mbayee, mbayee, abɔnam sapuadɛ”. O zug la wʋsa da yitnɛ ziim bɔzugɔ, o da pʋ pit hɛlimɛtɛ. 

Ba ti paad teŋkpɛŋ sia ka nidib laasi zie ka dɔriba la zien ka ba gɔsi nyɛ ka dau dig suor kpikpɛŋ ka o nɔbir kɔɔg. O da nunɛ daam kʋʋl ka ye o kidig suor ka moto nwɛ o.  Akatamog da ye, “Tɔ, m ma da pʋn yɛl ye nid yaa kʋʋl daam ka dɔl suor, lɔr bɛɛ moto tune nwɛ o la.”
 
Ba da duoe anina ti paad teŋ kanɛ buon ye Yape la ka lɔɔm ayi bɛɛ ba tuon. Lɔr ayinne da mɔɔd ye o gaadi o tiraan ka ayinne mɛ naam Kumasi baba kenna. Tinamɛ ye titi baŋ la, ti wʋmnɛ, “kpaaɛn!” Lɔɔm ayi la tʋʋs taaba. Nidib da paam sapuad pamm, hali ka nidib ayi kpi. Taal la da yinnɛ lɔr kanɛ mɔɔd ye o gaadi o tiraan la ni. 

Fʋ yaa anɛ dɔriba bɛɛ moto banad ka ye fʋ gaad fʋ tiraan ka nyɛ ka onɛ tʋʋsid na liel hali, li bɔɔd ye fʋ kɛ ka o gaad.

Ban nyʋʋn da yii anina la, ba da pʋ lɛn nyɛ sapuadɛ hali nɛ ban ti paae o saambil la teŋin. Ani ka ba pʋʋs Winaam ka ye, “Gbaagba, sapuad nyʋʋn galis suoya ni nɛ hali, li nar ye suokennib gʋʋsidi ba mɛŋ.”

Gandigimi buos bama ya gbana ni:
 
1. Bɔ yɛla ka Akatamog waɛ Kumasi? 

2. Li da nar ye biig la niŋ wala ka nyaan lɔɔŋ pal la?

3. Li da nar ye motobanad la maal wala ka da paam sapuadɛ?

4. Bɔ kɛ ka li pʋ nar ye fʋ kʋʋl daam ka lɔɔŋid pallɛ?

5. Bɔ da kɛ ka lɔr la nwɛ dau la kɔɔg nɔbirɛ?

6. Dɔriba kanɛ da mɔɔd ye o zɔɔ tʋʋg o tiraan ka nyɛ ka lɔr naan Kumasi baba kenna la, da nar ka o maal wala?

7. Sɔ lɛm mi tinamɛ na maal siem ka gu sapuad suoya ni?

## 3. Akatamog nɛ o Ansim Yɛla

Ya kpɛn tɛnr ye paalʋg kanɛ daa gaad la ni, Akatamog daa dɔlli o saambil ka ba keŋi paae on bɛ Kumasi teŋkpɛŋ sia laa? Tɔ o daa bɛɛ ani bakuai yinne ka o saambil la yɛl o ye o na dɔl o keŋ Kumasi teŋpʋʋgin ka o kaae o ansib Awinpang onɛ an pʋlʋŋ banɛ gɔsid suoya yɛla la. Ka Akatamog la ka ye, “Waii, alaa m na maligin zamis suoya zamina yɛla paas!” 

Bɛʋgi daa bɔɔd nier la, Akatamog daa dɛŋin duoe nɛ zini guri o saambil la. Ba daa kpɛn lɔri paae ka o ansib la bɛnɛ Kumasi pal ayinne nii tʋm. O saambil la daa bas o ani ka kɛɛsi ba ka lɛbi kul.  

Li pʋ yuugɛ ka lɔr zɔt hali kenna ka o ansib la duoe zaŋ sieli tiesi kpa lɔr la ka ʋk o nuugʋ paal dɔriba la ye o zienim.  Ka o keŋ pian nɛ dɔriba ka bas o ka o gaad. Ka Akatamog buos o ye bɔɔ la ka o paa nɔki ties la? Ka o yɛl o ye di anɛ bʋn dinɛ kɛt ka o baŋid lɔr la zɔt siem. O daa tiesi paal Akatamog daʋg ka li sɛ pal la kpikpɛŋ, lɔr la paa yi zinisia ken na la. O daa yɛl o ye, “Fʋ nyɛ kʋnt lammir gbilʋg linɛ bɛ kʋnt kanɛ sɛ la zugin la? Ba pɛnti linɛ wiiugʋ gilig ka li pʋʋgin an pielʋg ka ba sɔb 50 niŋi lizugin. Lin paan ye lɔr bɛɛ moto yaa kpɛnɛd teŋkpɛŋ bɛɛ teŋpʋʋgin on siem zɔɔs ka li da gaad 50. 

Zaam daa maae ka o ansiba Awimpang zaŋ o nɛ moto ka ba kun. Ban keŋ biela la, ba nyɛ ka kʋnt sɛ pal kpikpɛŋ ka kʋnt lammir linɛ nwɛnɛ kpalaʋŋ (triangle) bɛɛ li zugin, ka ba pɛn wiiugʋ gilig kpikpɛmis la. Ka li pʋʋgin la an piel ka siel an sabilʋgʋ nwɛnɛ pʋnnir nɛ bɛɛ li tensʋk. Ka Akatamog buos ye, “Ka dina mɛ lɛŋ an bɔɔ?” Ka o ansib la ye ba maalnɛ vuku (speed ramp) puug pal la ye li kɛ ka lɔrnam nɛ motonam gʋʋsid ka da zɔt hali.  

Ban ti kpɛnɛd teŋpʋʋgin la ka Akatamog nyɛ ka ba bɔɔns lai piela zinig ayinne ka nidib laasi zie lua yinne. Ka o ansib la ye, “M mi ye fʋ yaan na buos ye bɔ ka lainam bɔɔnsi (zebra crossing) puug pal ka nidib zie li baba? Li paan dɔribanam nɛ moto banadib la ye ba zienim ka nidib la gaad. O daa dɔl o tʋʋma zinigin ye o kɛɛs o kpɛɛmnam la ka nyaan kul.  

Ban daa paae o tʋʋma zinigin la, Akatamog daa nyɛ ka ba sɛ kʋnttitaar ka li an lammiri ka suor dɔllim zanbina gʋli pɛɛl kʋnt lammir la. Ka Akatamog yaae o nɔɔri gɔsid ka ye, “Gbaagba! Ghana suoya dɔllim wada zanbina galis nɛ anwaa?” Ka o ansib Awimpang yɛl o ye, “M mi ye fʋ na bɔɔd ye fʋ baŋ zanbin bama wʋsa gbin amaa saŋa kae. M na paalif ayi maaa. 

Fʋ nyɛ zanbin kanɛ ka ba pɛn wiiʋgʋ gilig ka li pʋʋgin an piel ka lɔr sabil nɛ lɔr wiiʋg bɛ laa? Li paal ye suokan la baba, li pʋ nar ye lɔr gaadi o tiraana. Saŋa pamm zinibama ni ka sapuad taa naamid. Bɔzugɔ, dɔriba yaa pʋ nyɛtti o tuon sʋʋŋaa ka mɔɔd ye o gaadi o tiraan, lɔsia tune naan tuonɛ kenna ka ba tʋʋs taaba.  

O daa tiesi paal zanbin ayinne ka li an gbilugʋ ka li pʋʋgin la an bʋlʋ ka lai piela atan banɛ mɔr kpan-zut gʋli giligi li pʋʋgin. Ka buos o ye, “Fʋ nyɛ zanbin kaŋaa?” Ka o lɛbis ye ɛɛn! Ka o yɛl o ye dina ka ba buon ye suogiligir zanbin la (roundabout). Yaa nwɛnɛ lɔr naannɛ dagɔbigi kenna paae giligir yiiga, ka ayinne mɛ naan datiʋŋʋ nan paad na, li bɔɔd ye o tis onɛ pʋn dɛŋi paae giligir la suor. Hali ba yaa anɛ lɔrnam bɛɛ motonam bɛdegʋ, asɛɛ ka ba gaad ka banɛ bɛ datiʋŋ la nyaan gaad. Zinikaŋa ka lɔɔm nɛ motonam nyɛt sapuad pamm ka li anɛ bam pʋ dɔl sour zug  wada la zug. 

Ani ka o ansib la yɛl Akatamog ye, “M mi ye fʋ na bɔɔd ye fʋ baŋ zanbina la wʋsa gbin, amaa saŋa kae, ti kulim ka daasier ka ti tɔlis.” Ani ka Akatamog pʋʋs o ka ye, “Banɛ ken nɔba nɛ kɛɛkɛ banadib nɛ moto banadib nɛ dɔribanam yaa dɔllin suoya zanbina wada la wʋʋ din nar siem, sapuad naan buonɛ ti suoya zug.

Gandigim bu'osa nwa :

1. Pal zanbin bɔɔ paan ye lɔrnam nɛ motonam guusim nɛ ba zɔɔgɔ?

2. Bɔzug ka ba maan vugisi puugid pala zinisieba?

3. Lɔr yaa kenna ti paae zinisia ka ba bɔɔns lai piela puug pallɛ, li paan bɔ?

4. Fʋ yaa banad moto ka nyɛ zanbin gbilig ka li pʋʋgʋn la an bʋlʋ ka lai piela atan banɛ mɔr kpan-zut gʋli gilig di pʋʋgʋnɛ, li paan bɔ?

5. Zanbin kanɛ ka ba pɛnt wiiʋgʋ gilig ka li pʋʋgʋn an piel ka lɔr sabil nɛ lɔr wiiʋg yaad taaba la gbin an bɔ?

6. Bɔzug ka zanbina pamm bɛ pala zugu paan suor dɔllʋm ka sapuad nan kpɛŋ galisɛ? 

## Gbanvɛɛnsa