Ku'om Basib

**Ku'om basib** bɛɛ **Ku'om Kpa'ar** anɛ malʋŋ kanɛ ka ba kpa'ad ku'om tisid ba'ar bɛɛ yaanam bɛɛ tiɛnd banɛ maal ka'alim la yɛla. Di anɛ bʋnkanɛ da an na'ana tis banɛ pʋ'ʋsid ka nan kpɛn bɛ zina tis ninsieba.

Kυdυmin la, yɛlsia yaa da ɛɛnti  gbirigi paae kusaas bɛɛ ba bɔɔdnɛ siel ye li tυm tisi ba nɛ nimua, ba na bas kuom n kaanbi sɔs Winaam nɛ ba yaanam la ka yɛl la maali tisiba. Kusaas yaa da bas kuom, ba na ziel saŋa kanɛ ka ba bɔɔd ye yɛl la maali tisi ba ka li sid na tυm ala n tisi ba. Ti yaanam yaa da ye ba kaanb baar, ba na buol Winaam yυυr yiiga ka nan kaanb bada la, linɛ bigis ye ba da mii Winaam.

## Din Pin'il si'em
Na'asaal pian'ʋk kanɛ buon ye, "kaanbʋg"  la yinɛ Latin pian'ad kanɛ buon ye *libatio* ni na, ka li gbin pa'al ye ku'om kpa'ar linɛ yi itʋg pian'ʋk kanɛ buon ye *libare* ni la ka li mɛ pa'al ye "lɛm gɔs"; kpa'ae Ku'om n kaanb ba'ad (ka Indo-European pian'adin an **leib-*, ka, li gbin pa'al ye "kpa'ae, nɛ a-maal ba'ad").

## Kʋdʋmin sa yɛla

### Egypt kʋdʋmin yɛla
Ku'om kpa'ar anɛ Egypt teŋin malʋŋ yinnɛ, ka li da anɛ bʋn nuudir kanɛ an na'asi tisid wina banɛ ka ba kaanbid la wʋsa, ka na ma'ae wina banɛ ka ba pʋ'ʋsid la nɛ kpi'imnam nɛ ninsaalib nɛ saalib banɛ vʋe ka ti pʋ nyɛti ba nɛ nini la'am nɛ teŋ sʋ'ʋlʋm wʋsa sunf. Ba pa'al ye Ku'om kpa'ar pin'ili upper Nile bɔn'ɔfaligin la na ka yʋ'ʋn tiing paae Africa teŋ sieba ni nɛ dunia wʋsa ni. Kat wa'ae nɛ Ayi Kwei Armah labaar ni "daʋ kanɛ ka o yʋ'ʋr yi nwa' la pian' pa'al ban kaanbid ba'ad nwɛ'ɛd nu'ugi ba tʋʋma zug si'em bɛ Africa tɛɛns nɛ dunia wʋsa ni si'em. Ku'om kpa'ar anɛ tisib linɛ ka ba kpa'ad pataasɛ bɛɛ dansieba banɛ bɛ tisid kpi'imnam nɛ wina wʋsa.

Ka Osiris dim banɛ mɔr iilim kaanbid la, li yinɛ Philae ka yʋ'ʋn tiing paae Meroe ya-tuona sʋ'ʋlʋm wʋsa ni. Li mɛ lɛn anɛ sida ye li maligim maal; nwɛnnɛ Nubians dim da pʋn dɛŋim mi'i ban mɔr iilim kaanbid ba'ad si'em la, ba mɛ tʋ'ʋn nɔki li pa'al Philae dim.

### Greece kʋdʋmin yɛla
Ku'om kpa'ar (Greek: σπονδή, *spondȇ*, [spondɛ̌ː]) da nɛ yɛlkpan nɛ nimmua yinnɛ tis Greek dim pʋ'ʋsʋm, ka an giŋa nɛ pʋ'ʋsʋm kanɛ ka ba bɛdegʋ pʋ'ʋsid. Li anɛ linɛ pa'an Greece kʋdʋmin nidib bɛdegʋ da pʋ'ʋsid ka dɔli li nɛ yadda si'em, ka li lɛbid nyaŋi pa'an Bronze yʋma ni sa hali la'am nɛ kʋdʋmin Greece dim yɛla. Ku'om kpa'ar da paasi vʋm bɛllim ni, ka banɛ dɔli li nɛ yadda dim maannɛ li daar wʋsa bɛogin nɛ zaam nɔɔr, nɛ ba ya'a ye ba si'iŋi di diib. Ku'om kpa'ar saŋa pamm yiti gɛndigi daam nɛ nɛ Ku'om,  amaa ka mɛ tʋn'e an linɛ ka daam nɛ kpaam nɛ ku'om nɛ siind bɛɛ iilim pʋ paasɛ 

Ku'om kpa'ar amɛŋa an si'em la anɛ malʋŋ kanɛ ka ba bu'od daam bʋtiŋin bɛɛ nwammin ka li zanli ba nu'ugin. Malʋŋ kanɛ ka nidib bɛdegʋ maan anɛ ban na kpa'ae daam nɛ bʋtiŋ niŋ lakanɛ ka ba maali li linna tʋʋma ma'a yɛla ni. Ka ba ya'a kpa'ae daam niŋ laan la naae linɛ kpɛlim la ka banɛ maal maana la nɔki nu. Ku'om kpa'ar bɛnɛ saŋa kanɛ ka ba ye ba nu daam, ba da maan tʋʋm kaŋa nɛ Homeric epics pin'ilʋgʋn sa. Malʋŋ zi'ela bɛɛ wada banɛ ka ba la'as gban'e la yɛl ye, yiiga nwam kanɛ ka daam la bɛ la ya'a zi'elɛ, li pa'al ye ba kaanb Zeus bɛɛ Olympian bada la nɛ. Dap di'e Ku'om kpa'ar yi ayi' *krater* kanɛ ka ba maal la, nɛ *Zeús Téleios* (Ζεύς Tέλειος, ni. "Zeus kanɛ naar") yit linɛ paas atan' ni la, ka daa nar ye li an kpi'i bʋn la. Suor daa lɛm bɛ ye ba kpa'ae Ku'om yi yiiga nwam la ni tis Agathos Daimon ba'ad la ka kpa'ae Ku'om mɛ yi nwam kanɛ paas atan' la ni tis Hermes. La'aʋŋ la ni nid yinne tʋn'e gaŋ on bɔɔd Ku'om kpa'ar buudi kanɛ ka o ya'am bɔɔd nɛ win kanɛ ka o bɔɔd ye kpa'ae o Ku'om tis.

Ku'om kpa'ari dɔl winsɔsʋg nya'aŋ. Greek dim ya'a sɔsid ba zi'enɛ agɔla, ka zianki ba nu'us agɔl bɛɛ ba ya'a kpa'ad ku'om ba nu'ug yinnɛ tiɛndi gban'ad ba'ad la.

Ba ya'a ye ba kʋ kɔnbʋg kaanb ba'ar, ba zaŋidi daam bu'oe maan la zug nwɛnnɛ lin aan ba malʋŋ maan kanɛ ka ba ye ba kɔdig ka li an ti'ebʋgʋ gur, ka lin nya'aŋ ka ba nyu'oe maan la nɛ bugum ka li dii kanp. Zin'ikanɛ ka ba maan nwa' bɛnɛ Greek bada ya'abʋg ni, ka an linɛ mɛ lɛm pa'an banɛ kaanbid si'em bɛɛ bada la mɛŋi zanl nwam la si'em. Greek itʋg pian'ʋk kanɛ buon ye *spéndō* (σπένδω), ka li gbin pa'al ye "kaanb ba'ad", ka lɛn an "zaŋ nɔɔr siakir paas", ka yi Indo-European  pian'ʋk kaŋa **spend-*, ka li gbin pa'al ye "maal maan tis, maal malima rite, zaŋim mɛŋ kpɛn'ɛs malʋŋ tʋʋmin". Yʋ'ʋr pian'ʋk la anɛ *spondȇ (*yʋ'ʋpian'ʋk babig*)*, ka li gbin pa'al ye"Ku'om kpa'ar." Sʋʋgin kʋkɔr la ni, itʋg pian'ʋk la gbin anɛ "a-kpɛn' nɔnaar ni", ka li pa'al ye ba buol bada la ye ba tʋm tʋʋma. Ziim kaanbʋg da kaanbid nɛ ye li si'iŋ zaba; nɛ'ɛŋa pa'annɛ   zaba naar, ka saŋa pamm ba yiti maan ka li pa'annɛ sunbʋgʋsʋm bɛɛ nɔɔr yinne bɛ zaba. Pian'ad kanɛ ka ba da pian' ye "tinam pʋlis nwa' kpa'anɛ Ku'om" la da anɛ sunbʋgʋsʋm nɔzi'elʋg bɛɛ "Wina'am sunbʋgʋsʋm", dinzug ba da gɔsid nɔzi'elʋg kaŋa nɛ Saŋkanɛ wʋsa ka tempʋʋgin nidib la kena la'as taaba ye ba di'em Panhellenic di'ema la, nɛ bʋnwɛ'ɛda di'ema, bɛɛ Eleusinian kʋdʋmin malima di'ema la: Ku'om kpa'ar kaŋa buudi pʋ gɛndig ziim, ka an baanlim, ka daʋŋ pʋ bɛɛ li nii, nɛ naar.

Ku'om kpa'ar kanɛ ka ba kpa'ae teŋin la anɛ kpi'imnam nɛ chthonic bada la din. Kum gbaʋŋ kanɛ ka *Odyssey*, nɛ Odysseus da sɔb la, li yɛl ye o tunɛ maan bʋmbɔg ka kpa'ad o siind nɛ daam nɛ Ku'om banɛ ka o yiti tʋm ka ba mɔda la. Ku'om kpa'ar kanɛ buon ye *choē* (Ancient Greek: χεῦμα*, cheuma*, ka li gbin pa'al ye "bʋn linɛ ka ba kpa'ae la"; ka li yi IE **gheu- ni*), ka yɔ'ɔg vɔɔsim keŋi kpɛn' bʋmbɔk zin'ikanɛ ka chthonic bada bɛ la ni, ala ka bada la mɛ tʋn'e lɛn di'e *spondai*. Dap banɛ da gbi'isi ba mɛŋ nɛ bada sʋ'ʋŋa la, tʋn'e di'e ziim kaanbʋg ba ya'a da la'as nɛ ziim kpa'ar kanɛ da naam zaba ni la, nwɛnnɛ Brasidas kanɛ an Sparta zabzab la. Malʋŋ kanɛ ka ba maan kpi'imnam banɛ bɛɛ ba yaʋdin yɛla la, Ku'om kpa'ar kanna anɛ mɛlk nɛ siind kaanbʋg.

*Banɛ maan ku'om kpa'ar la anɛ na'asayʋ'ʋr linɛ an sunsan'aŋ yi Orestes Trilogy* of Aeschylus ni na, ka li pa'an  Electra n mɔr maan ken tisid o saam kanɛ kpi ka o yʋ'ʋr buon ye Agamemnon la. Sophocles tis Ku'om kpa'ar linɛ bɛ Greek pʋtɛn'ɛr pian'ad ni pa'alʋg yinnɛ kanɛ an nyain ka li bɛ *Oedipus kanɛ mɛ bɛ Colonus ni la*, ka li an taal pɛ'ɛŋir bɛ maanmaanib bʋgʋrin:

Yiiga, ba kabigid ku'om yiti ku'osuor kanɛ zɔt; yɔya banɛ zi'e kasi zin'igin la anɛ kɔnbʋlʋg nɛ bʋnvɛnla ka ba nɔki maali ba ka ku'om nɛ siind bɛ ba pʋʋgin; ka li zi'e kpa' ya-dagɔbʋg ka maanmaan la na zaŋ paib nam la kpa' ya-datiʋŋ baba; ka o na nɔk olive vaanr banɛ ka o zanli o nu'ugin la digil teŋin zin'ikanɛ tans fɔɔne kaanbʋg la; ka sɔs o suunfin baanlim ka keŋ ka kʋ gɔs nya'aŋa.

Alexandria pa'al suokanɛ ka ba na dɔlisi maal maan nwa' ka li anɛ ban na nɔk maan bimbim bugum n muki nyɛlig kpaam linɛ bɛ nwama ayi' ni la.

### Rome dim kʋdʋmin ba'ar kaanbʋg yɛla
Rome kʋdʋmin pʋ'ʋsʋm ni, Ku'om kpa'ar da anɛ pʋ'ʋsʋm tʋʋm kanɛ ka ba mɔr linɛ na wʋʋ Ku'om la kaanbid, ka li bɛdegʋ pʋ gɛndig nɛ daam nɛ kpaam kanɛ ka li nyuuŋ malis laa. Rome ba'ar kanɛ ka ba buon ye *Liber Pater* la ("Father Liber"), nya'aŋ ka Greek dap ayi' banɛ ka ba yʋda an Dionysus bɛɛ Bacchus la, baŋ ka pʋdi li Greek pian'adin ye *libamina*, ka li gbin pa'al ye "Ku'om kpa'ar," nɛ banɛ ka ba buon ye *liba*, ka li an maan ma'asir linɛ ka ba nɔk siind maali li la.

Room dim la'ad maalʋg ni, ba maan Ku'om kpa'ar bɛnɛ *mensa* (maan diib teebul), bɛɛ linɛ mɔr nɔba atan' zi'e. Di da anɛ kaanbʋg kanɛ pʋ tɔi baa bi'elaa, ka li mɛŋ na tʋn'e an kaanbʋg maan kanɛ zamis. Pin'ilʋg malʋŋ linɛ an kɔnbʋg kɔdigir la  anɛ bʋnnyubisa nɛ  daam kpa'ar ka ba maan maan bimbim zug. Teŋ sʋ'ʋdib nɛ maanmaanib la zi'enɛ tis, kas-kas anɛ ligikut nam ni nɛ Ku'om kpa'ar ni. Taal pɛ'ɛŋir Ku'om kpa'ar pa'annɛ pʋ'ʋsʋm bɛɛ maanmaanib tʋʋma an amɛŋa si'em.

Ku'om kpa'ar da la'am pɛ'ɛsi Roman dim kʋʋr maalʋg malima ni, ka li mɛ tʋn'e an kaanbʋg maan kanɛ ma'a ka ba maan kʋya ni. Ba da kpa'ad ku'om ka li anɛ malʋŋ kanɛ pa'an ban tɛnr kpi'imnam yɛla si'em (gɔslim labakaŋa bɛ *Parentalia* nɛ*Caristia ni*), ka ba yɔ'ɔg vɔɔnr bɛɛ paib nam kpɛn' yɔsieba ni lin na niŋ si'em ka kaanbʋg maan la dɔli sig paae banɛ kpi ka ba mumi ba la ni.

Ba da pʋ mɔr mɛlk kaanbid wʋʋ Ku'om kpa'ar an si'em bɛ Rome teŋin laa, amaa teŋgban sieba ni ma'a ka ba da maannɛ li kas-kas anɛ Abby banɛ ka ba nɔk nu'usi maal la, bɛɛ banɛ ka ba da pʋn dɛŋim yɛli ba yɛla la, nwɛnnɛ *Rumina*, ba'ad kanɛ an du'am nɛ biig ugub ba'ar kanɛ kɛ ka bin'isim nɛ cunina pʋbid, ka ti'en bɛɛ an suak zin'igi tis biis. Ba da mɛ nɔki li tis Mercurius Sobrius (onɛ pʋ nuud Mercury), ka ba mi'i o ba'ar la sʋ'ʋŋa bɛ Roman Africa sʋ'ʋlʋm ka Africa teŋ dim mɔri li keŋ Rome tempʋʋgin.

### Judaism kʋdʋmin ku'om kpa'ar yɛla
Article la mɛŋ: ku'om kpa'ar maana da pɛ'ɛsi Judaism kʋdʋmin malʋŋ ni ka pʋdigi li yʋ'ʋr bɛ Wina'am gbaʋŋ la ni: ka Jacob mɛ maan bimbim zi'el zin'ibanɛ ka o pian' nɛ zugsɔb la, o da nɔki kuga mɛ bimbim la; ka kpa'ae bɛɛ bu'oe daam nɛ kpaam niŋi li zug.

Azaya gbaʋŋin 53:12 , Azaya zaŋi ku'om kpa'ar maal zanbin pa'al sankpan'as kanɛ namisid ka "zaŋ o vʋm bas kum nu'usin".

Ba da mɔr daam kaanbid ba'ar bɛ Jerusalem karindɔɔgin la,  ka kaanb ba'ar nɛ daam Ku'om nɔɔr ayi' jew dim yʋʋm wʋsa malʋŋ saŋa la, li kas-kas anɛ saa niib maan.

Ba da pʋ siakid bada giŋgaŋ si'a ba'ar kaanbʋgɔ, la'am nɛ Torah's malʋŋ nɛ pʋ'ʋsʋm malima wʋsa.

### Kristo biis pʋ'ʋsʋm Pin'ilʋg yɛla
Ku'om kpa'ar bɛ ka karimbiilʋg da pin'ili nɔnaar paalig la ni ka li anɛ yesu dɔllim yɛla nɛ Wina'am gbaʋŋ yadda niŋir yɛla.

Ala mɛn nɔɔ, ka ban da di zaam nɔɔr diib naae la ka yesu zaŋ nwam la o nu'ugin ka yɛl ye, "Nwam kaŋa aan nɔnaar paal kanɛ ka m ziim bɛɛ li ni ka ya nuud nwa' la.— Luke 22:20Pian'akanɛ bɛ luk gbaʋŋin nwa' la pa'annɛ maan kaanbʋg yɛla nwɛnnɛ nɔnaar paalig la ni ka yesu ziim da kpa'ae o kumin si'em la. Hali m ziim ya'a kpa'ae wʋʋ daam kanɛ ka ba ye ba maal maan nɛ, ka li yinɛ ya yadda niŋir zug, m suunr malis ka m na maal sumalisim nɛ ya.— philipians 2:17Ba da maan Ku'om kpa'ar bɛɛ ba'ar kaanbʋg nɛ sumalisim siigin, ka Greek dimi buon ba'ar kaanbʋg ye, σπονδή (*spondȇ*), la yʋ'ʋn liebi yinne nɛ "sumalisim sɔsʋg".

### Ninsabilis teŋ (Africa)
Ba'ar kaanbʋg da paasi Egypt dim kʋdʋmin malima ni, li da anɛ bʋn nuuda maan linɛ ye li na'as ka ma'ae ba winbanɛ ka ba dɔl la, nɛ kpi'imnam nɛ saalib banɛ bɛ nɛ banɛ kae, la'am nɛ sʋ'ʋlʋm la wʋsa. Li pa'al ba'ar kaanbʋg yinɛ upper Nile bɔn'ɔfaligin na ka yʋ'ʋn yadigi paae Africa sʋ'ʋlʋm nɛ dunia wʋsa ni. Kat wa'ae nɛ Ayi Kwei Armah n yɛl si'el la, "[daʋ kanɛ ka nidib bɛdegʋ mi'i o yɛla la pa'al malima banɛ bɛ African sʋ'ʋlʋm wʋsa: ba'ar kaanbʋg anɛ linɛ ka ba mɔr pataase bɛɛ daam buudi banɛ bɛ ka li an maan tis kpi'imnam nɛ wina.

Africa buudi malima nɛ pʋ'ʋsʋm nam ni, ba'ar maalʋg yɛlkpan malʋŋ ka lɛn an linɛ ka ba pʋ'ʋsidi ba yaanam barika. Ka' malim ban ni ma'a ka ba na'asid kpi'imnama, amaa ye ba kena la'as tigir tʋʋma ni (nwɛnnɛ bada nɛ Wina'am la pʋ'ʋsʋm nɛ). Ba kpa'ad ku'om ka li an winsɔsʋg buon kpi'imnam ka ba kenna. Kpɛɛmnam maan malʋŋ la wʋsa. Ba mɔr Ku'om kaanbid, amaa bʋn nuuda la anɛ malʋŋ sieba yɛlkpan daam (Tituunli. Pataase), ka buon nidib ka ba ken Ku'om kpa'ar malʋŋ la ni na (li anɛ pʋ'ʋsʋg) tis kpi'imnam, wina nɛ Wina'am. Volta region (anwana nam teŋin) kanɛ bɛ Ghana nwa ni la, ba gɛndigidi Ku'om nɛ zɔ'ɔm mɔri kaanbid ba'ar.

Ku'om kpa'ar anɛ linɛ ka nidib pamm mi'i li ka li an suor yɔ'ɔgir malʋŋ kanɛ ka ba maannɛ li bɛ Agbekor kanɛ an wa'a di'ema malʋŋ la ni, ka ba maan bɛ Africa tɛɛns wʋsa ni. Ba lɛm kpa'ad ku'om bɛ pu'a diir malima, nɛ ba ya'a du'a biig nɛ kʋʋd malima ni. Buudi malima di'ema wʋʋ Asafotu nɛ Homowo banɛ an Ga Adangbe buudi banɛ bɛ Ghana nwa' ni nɛ Togo la. La'am nɛ ba ya'a ti ye ba diis na'anam nɛ pu'ana'anam na'am la ba kpa'ari Ku'om.

Nwɛnnɛ 1920s yʋma ni na la, li da anɛ malʋŋ bɛ Lower Nubia teŋin n tis pu'ab ka ba ti'eb ka keŋi ba buudi yaadin Adazum daar wʋsa ka kpa'ae kaanbʋg ku'om niŋ lazɛn'ɛʋg ni n bɛ yaʋg la zugin. Pʋkɔnb ni, li da anɛ malʋŋ mɛ tis ban ye ba nɔk mɛlk kaanb ba'ari sidib yaad la ni, o ya'a kpi daba ayi' nya'aŋ.

Ala mɛn nɔɔ li da anɛ pʋ'ʋsʋm malʋŋ tis pu'ab ye ba keŋ kaae ba sidib yaad banɛ bɛ lallin nɛ yamma, dabisim pisnaasi kum la nya'aŋ, nɛ di'ema wʋʋ Nayrouz.

### America teŋin
IQuechua nɛ Aymara buudi malima linɛ bɛ America ya-tuona sʋ'ʋlʋm ni la, ba yiti bu'oe nɛ Ku'om bi'ela bas teŋin ka nyaan nu ka li an kaanbʋg maan tis Pachamama ba'ar, bɛɛ teŋ ma gbin la. Nɛ'ɛŋa an sida ba ya'a ti nuud Chicha daam kanɛ bugud ka ba nuudi li bɛdegʋ dunia nwa ni la. ku'om kpa'ar malʋŋ la ba buonnɛ li ye *challa* ka ba malimmɛ li saŋa pamm, kas-kas  ba na maali li ka nyaan di diib nɛ ba ya'a ti bɛ malim malʋŋ la. Din ka sixteenth century gbaʋŋ sɔbir kanɛ ka o yʋ'ʋr buon Bernardino de Sahagún la da sɔb Aztec di'ema malʋŋ linɛ ka *octli daam nuub bɛɛ li ni*:

Ban da kpa'ad Ku'om si'emi nwa': ba ya'a nu octli daam naae, ba na lɛm octli danpaalig gɔs, sɔ' ya'a maal octli daam o na la'as nidib bɛdegʋ. O ya'a nɔki li sun'ul dʋgʋsʋŋ la zug, bʋtiis banɛ ka ba na nɔki nu la dɔlli. Ka yiiga sɔ nyaan nu la, o na zaŋ octli linɛ bɛ bʋtiŋin ka bu'oe bas dʋgʋsʋŋ la ni; o na bu'oe bas datiʋŋ nɛ dagɔbʋg nɛ tuon nɛ nya'aŋ wʋsa. O ya'a maal nwa' wʋsa naae sɔ' mɛkama yʋ'ʋn tʋn'e nu di.

### Asia teŋin

#### Hinduism pʋ'ʋsʋm
Ba kaanbid bɛɛ pʋ'ʋsidi Vamana ba'ar la.

*Tarpan* (li gbin pa'ali kasi Ku'om ka ba mɔr kaanbid) bɛ Jagannath Ghat, nɛ Kolkata tembanɛ bɛ Pitru Paksha naarin la.

Hinduism pʋ'ʋsʋm ni ku'om kpa'ar pɛ'ɛsi *Tarpan* ka ba mɛ maannɛ li Pitru Paksha (kpi'imnam yʋ'ʋŋ) malʋŋ saŋa kanɛ dɔl Hindu Bhadrapada nwadig la, (mɔtul nwadig-sawa'ar nwadig). India nɛ Nepal tɛɛnsin la, win kanɛ ka ba buon Shiva la (ka li yʋ'ʋr lɛn an Vishnu nɛ bada banɛ bɛ la) ka banɛ siak nɛ ba suunr wʋsa ka yi pʋ'ʋsʋm dɔɔdin kɔn'ɔb-kɔn'ɔb ni na ye ba tʋm la, tisid win kaŋa abhisheka nɛ ku'om saŋa kanɛ wʋsa ka ba keŋ ye kaae pʋ'ʋsʋm yir la, nɛ la'aʋŋ sieba ni, ba kennɛ ka mɔr ku'om nɛ iilim nɛ yogurt, ghee, siind nɛ sigir.

#### Burmese Buddhism pʋ'ʋsʋm
Burmese Buddhism dim pʋ'ʋsʋm ni, ba buon ku'om kpa'ar malʋŋ ye *yay zet cha* (ရေစက်ချ), ka li anɛ malʋŋ kanɛ ka ba kabigid ku'om yit zin'ikanɛ ka ku'om bunni yit niŋid nwamin, la'am nɛ Buddhist malima banɛ an la'aʋŋ kanɛ an sʋŋir yɛla, nɛ shinbyu malima nɛ di'ema bɛdegʋ ni. Ba maan ku'om kpa'ar malʋŋ kaŋa nɛ ye ba pʋdig bʋnsʋŋ nɛ tɛmis pistan' ne yinne (31) banɛ gilig la wʋsa. Malʋŋ la mɔri yɛlkpan winsɔsʋg atan' : yadda yɛlisim, ku'om kpa'ar nɛ yɛlsʋm pʋdigir. Ka ban kpa'ae ku'om saŋa si'a la, ka yadda yɛlisim kanɛ ka ba buon ye *hsu taung imaya dhammanu* (ဆုတောင်း ဣမာယ ဓမ္မာနု), la monks gat tuon ka ba yɛt nɛ li nɛ nɔɔr.

Ka yɛlsʋm bɛɛ bʋnsʋŋ linɛ ka ba mɔr la, ba pʋdigi li zin'is atan' (ba buon ye *ahmya wei* အမျှဝေ) ka dʋ'ʋsi ba kʋkɔya yɛt ye:

(Banɛ wʋsa na nyaŋ wʋm ban n wʋm), ti pʋdigidi ti barika nɛ saalib.

*(Kya kya thahmya), ahmya ahmya ahmya yu daw mu gya ba gon law**((ကြားကြားသမျှ) အမျှ အမျှ အမျှ ယူတော်မူကြပါ ကုန်လော)*Din nya'aŋ la, ba la'as nɔɔr yinnɛ, ka nidib la na yɛl nɔzi'elʋg tak nɔɔr atan': *thadu* (သာဓု, *sadhu*), ka li gbin pa'al ye "fʋ mɔya", ka li nwɛnnɛ karimbiisi yɛt ye Ami la. Din nya'aŋ la, ba na nɔk kaanbʋg ku'om bu'oe bas teŋin, ye li mɔr ku'om la lɛb ba'ar kanɛ ka ba buon ye Vasudhara la san'an. Teŋgban kanɛ an pu'a ka ba buon ye Vasudhara la na gbirigi duoe kena gɔs malima la.

Na'asanam la da nam pʋ kena di'e teŋ la, ba da maan ku'om kpa'ar malʋŋ la saŋkanɛ ka ba ye ba diis Burmese sʋ'ʋlʋm na'anam. Li da da anɛ malʋŋ suoya banɛ sɔb bɛ *Raza Thewaka Dipani Kyan gbaʋŋ* ni, ka an linɛ mɔr sɔbʋg 1849 linɛ pa'an Burmese na'anam na'am diisʋg yɛla.

Ku'om linɛ ka ba da mɔri kaanbid Vasudhara ba'ar la tʋn'e mɔr Buddhist malima nya'ar, ba tis sida ye na'ab Bimbisara da pin'ili li. O da kpa'ae ku'om kaanb ye o pʋdig o barika tis o yaanam banɛ lieb o sʋŋidib la.

Ba mɛ lɛn maan ba'ar malʋŋ kaŋa bɛ Thai nɛ Leothia malima teŋir la ye ba ta'as barika, linɛ ka ba buon ye *kruat nam* (กรวดน้ำ) nɛ *yaat nam la.*

#### China teŋin
China dim malima ni, mui ku'om bɛɛ tea ka ba yiti zaŋ bu'oe bas maan bimbim tuon, bɛɛ kugulammir zug, ka ba bu'oe puue yi datiʋŋ ti paae dagɔbʋg nɛ ba nu'us ayi' wʋsa ka li an maan tis bada nɛ na'asi tis kpi'imnam. Ba yiti nɔk maan la niŋi maan bimbim la zug ka li yuug bi'ela ka ba nyaan nɔki kaanbɛ. Malim banɛ ni bɛdegʋ ka ba maan ye li na'as wina, ku'om kpa'ar la na maal bɛ maana banɛ ka ba nyu'oe nɛ bugum la ni; ka kpi'imnam kaanbʋg ni ba bu'odi daam la basid teŋin.

### Japan teŋin pʋ'ʋsʋm
Pʋ'ʋskanɛ ka ba buon ye Shinto la, ba buon  ba'ar kaanbʋg nɛ daam maana ye *miki,* ka li gbin pa'al ye "bada la daam". Ba ya'a ti kaanbid Shinto teŋgban la, asɛɛ ka nɔk mui daam kanɛ mɔr mi'isʋg la kaanb, amaa ba ya'a maan ku'om kpa'ar nɛ yin ba nɔkidi ku'ozaal kanɛ na nyaŋi tiak bɛkiʋng wʋsa kaanbid. Kʋnt liŋ bɛɛ kʋnt bʋtiŋ linɛ ka ba pʋ si'el bʋligi li vɛnlim la kaanbid. 

Buudbanɛ bɛ Japan ya-nya'aŋ ka ba buonnɛ ba ye Ainu la, ba mɔri malʋŋ dansaar linɛ ka ba maali li ka li vɛnl la nɛ kɔnbʋg zilim n kaanbid bada.

## Gbanvɛɛnsa