John Kumah

**Ba da dua Joon ampotuah kumah** nɛ Buniya nyaaŋ nwaris anii la li dabisim anaasi yυυm tυsir nɛ kɔbiswai nɛ piisyɔpɔi nɛ anii la ni. O anɛ Gaana gɔmma naaliad nɛ nuug tʋʋma sɔb nɛ labaya mɔɔn-mɔɔn nɛ wada tʋmtʋm sɔb. O da tʋmɛ ka an zudaan kpɛɛm tis Gaana nuug tʋʋma nɛ li tɛndigir lʋgir dim la ni. O tʋmnɛ ala hali n da ti paae saŋ kanɛ ka ba gaŋ o ka o an wadmaannɛ tis Ejisu sʋʋlimin yʋʋma tusa ayi nɛ piisi nɛ yinne (2021) la ni, saŋkanɛ ka Gaana gɔmma tuongatib wʋsa gaansʋg da paae la. O da anɛ wadmaan kanɛ zie tis Maasim Tiig Naadɔɔg dim la.

## O vυm pinilʋg nɛ gbaυŋ zamisυg yɛla
Joon da anɛ onɛ ka ba dua o nwadis anii daba anaasi daar yʋʋma tusir nɛ kɔbiswai nɛ piisyɔpɔi nɛ anii (1978) la ni. O yinɛ Ejisu teŋ titaar kanɛ ka ba kuod ka gʋʋn ka li bɛ kumasi sʋʋlimin la. Kumah da pinil sakuri n keŋ ka tɔlis sakur kanɛ tiaal ayi ka li yʋʋr buon ye Opoku ware sakur kanɛ bɛ kumasi sʋʋlimin la. O da tɔlis tuonɛ keŋ Gaana sakur titaar kanɛ ka ti buonɛ li naasaalin ye “university of Ghana” la yʋʋma tusir nɛ kɔbiswai nɛ piswai nɛ ayɔpɔi la ni(1997) ka ba tis o kasɛta gbauŋ titaar linɛ an Kanl nɛ kpikpiŋ tʋʋma nɛ li baŋir yɛla la. Yʋʋma tusa ayi nɛ awai (2009) la ni la, o da lɛn mɔr kasɛta gbauŋ titaar kanɛ an kpikpiŋ nɛ nuug tʋʋma maalʋg nɛ li gɔsʋg yɛla (kati waae ligidi tʋʋma yɛla) yir GIMPA lʋgir dimin. Ala mɛn ka o lɛn mɔr wada zamisυg kasɛta gbauŋ yaas n yi Gaana sakur titaarin la. Ka lɛn mɔr wada zamisυg kasɛta gbaun titaar kanɛ paas ayi n yi Gaana wada zamisυg sakur titaar la ni. O mɛ da mɔr kpikpiŋ tʋʋma nɛ li pinilʋg zamisʋg kasɛta gbauŋ n yi Nobel tɛɛns laasʋg kpikpiŋ tʋʋma sakur la ni yʋʋma tusa ayi nɛ piinɛ awai (2019) la ni.

Yʋʋma tusa ayi nɛ pisi la, li nwadis piig nɛ yinnɛ la ni (November 2020), o da die kpikpiŋ tʋʋma nɛ li tɛndigir kasɛta gbauŋ n yi swiss kpikpiŋ tʋʋma sakur kanɛ bɛ Switzerland sʋʋlimin la. ka lɛn mɔri li kasɛta gbauŋ kanɛ tiaal ayi la bɛ sakur kanna ni yaas.

## Tʋʋma bɛllim
Ba da nɔk o ka o tʋm ka an wada tʋmtʋm onɛ saan nidib wada yɛla nɛ kpɛɛm n bɛ Gaana kɔɔtʋ titaar dɔɔg la ni yʋʋma tusa ayi nɛ piinɛ atan (2013) la ni. O da lɛn anɛ Aduaprokye kɔɔtʋ linɛ bɛ Adabrakra sʋʋlimin la kpɛɛm yinnɛ. O da lɛn anɛ tʋmtʋm onɛ sʋoe majak mɛɛb dim laauŋ lʋgir la hali nɛ ban ti gaŋ o ka o an zugdaan kpɛɛm onɛ gɔsid Gaana kpikpiŋ tʋʋma nɛ li nɔbigir laauŋ lʋgir la ni yʋʋma tusa ayi nɛ piinɛ ayɔpɔi (2017) la ni. Joon Ampontuah Kumah mɔr tʋʋma baŋir nɛ li yaam hali yʋʋma piin anu n bɛ tuongaadʋg ni nɛ nuug laad maalʋg ni nɛ tʋʋma yɔɔsʋg ni, ka lɛn sʋŋid dasam nɛ puasada tʋʋma nɔbigir pʋʋgin.

## O pɔlitiks bɛllim
Joon kuma da nyaad wadmaanib yir la naam la ka dii li. O da anɛ wabʋg Naadɔɔg nid ka di Ejisu sʋʋlimin wadmaanib kυk la. Nannana o anɛ kpɛɛm titaar kanɛ gɔsid Gaana ligidi tʋʋma yɛla.

## Laasʋg kpɛɛmnam banɛ ni ka o paas
Kuma anɛ kpɛɛmnam banɛ tʋm ka gɔsid wada nɛ sida ziela nɛ wadmaanib yir la tʋʋma wʋsa la kpɛɛm la nyaandɔl ka lɛn an kpɛɛmnam banɛ gɔsid wada zielʋg yɛla la nid yinnɛ.

## O vυm bɛllim
Joon da dinɛ Lilian onɛ an karimsaam kpɛɛm onɛ ziel yesu kristo nyaandɔlib tʋʋma laauŋ kanɛ tiing dunia lʋgir wʋsa la. Ba duanɛ biisa ayuobʋ nɛ bisieba banɛ ka ba duadib kae ka ba ugus ba la.

## Yɔɔd banɛ ka o dies
Joon kuma anɛ onɛ ka ba tis o kpɛuŋ nɛ yʋʋr sʋʋŋ yʋʋma tusa ayi nɛ piinɛ anii la ni (2018). Ba da lɛn gaŋ o ka o paas Gaana gɔmma zugdaan Akufo Addo nidib piisi banɛ mɔr naasi nɛ kpieuŋ la ni yʋʋma tusa ayi nɛ piinɛ awai la ni (2019).

Joon da paam naasi hali on an zugdaan kpɛɛm kanɛ mɔr kpieuŋ nɛ birikinim la zug. Afrika laauŋ lʋgir kanɛ gɔsid kpieuŋ nɛ birikinim nɛ Afrika laauŋ lʋgir kanɛ gɔsid teŋ damaam nɛ gurim sʋʋŋ yɛla la da tis Joon yɔɔd nɛ kpieuŋ kanɛ ka o mɔr la zug, nwɛnɛ on an kpɛɛmnam zugdaan la nwadis ayuobʋ dapisi daar yʋʋm la pʋʋgin(20th june). Adazum daar nwadis anii la o dapisi nɛ atan(Friday 23rd august) la ni ka Joon onɛ an wadmaan la da lɛn die kpɛɛm titaar kanɛ tʋm hali ka tiakir bɛ la yʋʋr sʋʋŋ yɔɔd yir GEHAB dim lʋgirin la.

Afrika wʋsa sakur biis laauŋ lʋgir dim da tis Joon kuma onɛ da an zugdaan kpɛɛm kʋdig kanɛ da gɔsid kpikpiŋ nɛ nuug tʋʋmanam nɛ tʋʋma tɛndigir yɛla la naas, li laauŋ titaar kanɛ da paas ayuobʋ la ni. ka li anɛ o mɛŋ siisim nɛ pʋtɛnɛd kanɛ ka o mɔr sʋŋir sakur biis la tuon ken nɛ ba nuug tʋʋmanam la zug ka ba tis o naaskan.

## On sυŋ nidib siem
Yʋʋma tusa ayi nɛ pisi nɛ ayi la ni li nwadis anii (February 2022) la ni, Joon kuma da sʋŋ nɛ ligidi bɛdegʋ ye ba da niŋgbiŋ luas laadnam kɔnɔb-kɔnɔb anu ka ba nɔki sʋŋ banɛ paam sapuad suoya zug ka ba niŋgbiŋ luas mɔr gbɛlʋŋ la. Ba da anɛ Peter mensa nɛ Moses Addai.

## Gbanvɛɛnsa