Tiis

**Tiig** anɛ zʋkanɛ nɔbʋgʋd yʋma bɛdigʋ ka mɔr til, ka di mɔr wila nɛ vaand. Ziesieba nii, ba ye tii anɛ zʋbanɛ mɔr daad ka yuugid ka naan nɔbʋgid, zʋbanɛ ka ba mɔri tʋm anɛ lumber bɛɛ banɛ mɔr waalim sia bɛn. Ti yaa gɔsi di gbin yalʋŋ pʋʋgin anɛ abɛ tiis banɛ waam, tree ferns, kodu nam, nɛ bamboos wʋsa anɛ tiis.

## Tiig gbinni an siem
Laanɛ "tiigi" an pianʋk kanɛ an naana la, dunia ni wʋsa pʋ mɔr dinɛ ka ba na nɔki paal tiig gbinni an siela, zʋʋd nam yɛla bɛɛ buudi pianad nii. Fʋ yaa tɛnɛsi lalig, tiig anɛ zʋkanɛ nɔbʋgʋd yʋma bɛdigʋ ka mɔr til, ka di mɔr wila nɛ vaand. Ziesieba nii, ba ye tii anɛ zʋbanɛ mɔr daad ka yuugid ka naan nɔbʋgid, zʋbanɛ ka ba mɔri tʋm anɛ lumber bɛɛ banɛ mɔr waalim sia bɛn. Ti yaa gɔsi di gbin yalʋŋ pʋʋgin anɛ abɛ tiis banɛ waam, tree ferns, kodu nam, nɛ bamboos wʋsa anɛ tiis. Tiis waalim zɛm siem mɛ paan ban an siem, ka tibanɛ an bʋmbaanlʋg nwɛnɛ din yi nɛɛm dʋali anu (0.5) paae mita piiga (10) m (1.6 to 32.8 ft) ti buoni ba nɛ tituud, tibanɛ mɔr nyaar yinne maaa mɛ paas tiis ni amaa ba buudi pʋ zuoe; Ka Joshua tree, bamboo nɛ abɛ tiis pʋ mɔr sida daad bɛɛ nwɛɛlimi giligida, ba tune tis dinɛ nwɛnɛ daad dɔlisid ban nan nɔbʋgid la ni. Tiis buudi nwɛnɛ *[[:en:Dracaena_(plant)|Dracaena]]*, laanɛ ban mɔr nyaar yinne la, ba pʋ mɔr nɔbʋgʋr yaasa ka di yinɛ bat il la ni, amaa ka bɛɛ ba kɔn nɛ tibanɛ mɔr nyaa ayi bɛɛ babʋg tilli ɛɛnti bɛdim siem la.

Tibɛda nwɛnɛ papaya nɛ kodu tiis wusa paas tiis ni.

Ti yaa yis tiis ziesim an siem paan tiis gbinni an siem, ti mɛ tune paal tiis gbinni an siem ka di yii ba tʋʋma ni; ba tituunli anɛ tibanɛ tisid lumber. 
Botany dinɛ an tiis zamisʋg lʋgʋr la nii, tiis anɛ dinɛ zie nɛ vamaasa dinɛ bɛ saŋa wʋsa (sɛɛung ti paae ʋʋn) ka mɔr til wɔk, dinɛ yiti mɔr bɛɛ zanl wila nɛ vaad la. Saŋa bɛdigʋ nidib yiti bigisnɛ tiis gbin giŋa ye li anɛ dinɛ tilla na nyaŋi an dabɛda ka  mɛ an dinɛ nɔbigid bɛɛ dinɛ mɔr waalim ka na nyaŋi maal taabʋ.       

## pian'azug la wʋsa gbin.
Tiig nɛ nɔbigir saŋa mɛkama si'em la anɛ tiakir linɛ bɛɛ ba bɛllim ni ka li yinɛ ba buudi gʋn-gʋn ni: tiis ya'a nɔbig duoe agɔla, li sʋŋid ka ba nyaŋid paad winnig la sʋʋnlʋm bɛɛ nintaŋ ka li nwɛ'ɛdi ba sʋ'ʋŋa. Tiis banɛ duoe agɔla ka wa'am la vʋe nɛ yuugid, ba sieba yuugidi paad yʋma tusa bɛdegʋ. Tiis bɛdegʋ banɛ yuug ka an tikʋda la nam kpɛm bɛ nannana. Tiis mɔr luos sʋma wʋʋ tila banɛ kpi'em ka mɔr cells giŋgaans banɛ tisid paŋ ka sʋŋid ka tiig la yuugid, ka kɛt ka ba zu'odi agɔla ka wa'am gat tiis bɛdigʋ ka vaand yadigid. Ba anɛ ba kɔn' nɛ shrubs banɛ zu'od bɛdegʋ ka mɔr til mɛŋir yinne ka li nwɛnnɛ tiis nɛ, amaa tiis nɛ shrubs nɛ pʋ mɔr giŋgaŋ bɛɛ kɔn'ɔb-kɔn'ɔb si'a ka li an vikki la, kɛya ka nidib pʋtɛnda yidig ye tiis bɛdim tʋn'e sie bɛ tɔɔg zin'isin wʋʋ zuoya nɛ subarctic baba. Zin'is kɔn'ɔb-kɔn'ɔb ni kɛya ka tiis zi'esim tiak kɔn'ɔb-kɔn'ɔb ka li pʋ an nwɛnnɛ ba buudi la an si'em laa, ka dinna an tituunli linɛ pa'an ba wʋsa yinne-yinne n nɔbigid kɔn'ɔb-kɔn'ɔb ka li pʋ dɔl taaba si'em. Ka ban gɛlig 60,000 ti paae 100,000 pʋʋgin la, tiis buudi-buudi banɛ bɛ dunia wʋsa ni kal la'as nɛ an wʋʋ pisi nɛ anu kɔnbʋg pʋdigir pʋʋgin. Ba bɛdegʋ banɛ zu'oe la zu'odi zin'ibanɛ ka tintaŋ bɛ bɛdigʋ; ka banɛ gɔsid tiis yɛla la nam pʋ keŋ zin'iban nii, ka din ka ba pʋ mi' tiig buudi nɛ ban dɔl taaba si'em.

Tiis tita'am anɛ banɛ puud puum bɛɛ an banɛvka ba daad kpi'em. Ka tiis bi'el banɛ kpɛlim la mɛ an banɛ wan biili bɛɛ tibanɛ ka ba daad pʋ kpi'emma, ka ba sieba anɛ conifers, cycads, ginkgophytes nɛ gnetales banɛ mɔr biili banɛ pʋ bɛ wala pʋʋginnɛ, amaa ka lɛɛ anɛ walbiela lul wʋʋ cones nɛ, ka ba bɛdegʋ mɔri vantɔɔd wʋʋ pine vaanr gɔn'ɔs nɛ. Tiis banɛ wan biili la bɛdegʋ anɛ eudicots, ka li gbin pa'al ye "sida dicotyledons", ba pʋdi li yʋ'ʋr ala bɔzugɔ biili la mɔri cotyledons bɛɛ wal vaanr ayi'. Tisieba mɛ bɛ ka yi tuŋ kʋda banɛ mɔr puum ka li buon basal angiosperms bɛɛ paleodicots; ba sieba anɛ Amborella, magnolia nutmeg nɛ avocado, ka tibanɛ an bambʋʋ nɛ abɛ tiis nɛ bɔɔdia tiis anɛ banɛ ka ba wal mɔr wal-vaʋg yinne ba ni.

Daʋg tisid tiis bɛdegʋ tila zi'esim paŋ ka ba zi'e; nɛ'ɛŋa sʋŋid tiig la ka o zu'od bɛdir. Ka tiis zuunla bɛɛ biinr kɛt ka ku'om, nʋtirɛɛns nɛ bʋn banɛ bɛ wʋsa ka kpɛn'ɛd tiig la luos wʋsa ni, ka lin ya'a kae tiis kʋ nyaŋi zu'oe bʋntitada wʋʋ ban zu'od si'em laa. Tiis nar ka ba fuoɛn ku'om dɔl xylem linɛ bɛ nya'a la ni ka li dɔlisidi vɔnbibis banɛ ni ka ku'om vɛ'ɛgidi dɔl kpɛn'ɛd la, ka ku'om mɛ kpɛm liebid walim yit vaanr la ni dʋt agɔl ka li yʋ'ʋr buon transpiration la. Ku'om ya'a pʋ zu'oe, vaanr la na kʋdig. Tiis lous atan' banɛ an yɛlkpan anɛ nya'ar nɛ til nɛ vaanr; banɛ an nimmua luos banɛ tɔ'ɔŋ nɛ taaba ka si'el wʋsa zɔti tiingid bɛɛ giligid tiig zin'ig wʋsa ni. Tiis nɛ tibibis banɛ mɔr daad la,vascular cambium la kɛt ka luos banɛ tɔ'ɔŋ ka ku'om dɔli li ni tiingid tiig ka kɛt ka daad bɛ la zu'od bɛɛ yaligid. Bɔzugɔ nɔbigir kaŋa san'am nɛ til la pa'ad, tibanɛ an dakpi'ema la mɔr Cork cambium ka li nɔbigid bɛ phloem la ni. Cork cambium la kɛt ka cork cells la kpi'em ka nyaŋi gu' tiig la nindaa ka ku'om kʋ pɔ'ɔgi li nii. Daad bɛɛ wila nɛ pa'ad nɔbigir anɛ nɔbigir linɛ ti'al ayi'.

Tiis anɛ banɛ bus ala yʋʋm la wʋsa ni, ka mɔr vaanr linɛ pʋ kʋdigida ka kpɛn aan ala ma'asa-ma'asa yʋʋm la wʋsa ni, bɛɛ kʋdig ka ba vaanr sʋʋd ba zu'or saŋa naar wʋsa ni ka kpɛm zi'e ala ka vaand pʋ bus baa bi'ela. Conifers bɛdegʋ anɛ banɛ ka ba vaanr pʋ sʋʋgida, amaa larches (larix nɛ pseudolarix) anɛ banɛ ka vaanr sʋʋd lut, ka ba gɔn'ɔs lut teŋin sʋʋgid saŋa wʋsa, ka cypress tiis buudi sieba (Glyptostrobus, Metasequoia nɛ Taxoduim) sʋʋd vaanr bi'ela yʋʋm wʋsa ka li yʋ'ʋr buon cladoptosis la. Tiisi na zu'oe mik bɛdegʋ anɛ ba wila nɛ vaanr na nɔbigi yadig gɔl la, ka bɛɛn kanɛ zu'oe gat sian'arin la anɛ tiis gum banɛ la'asi zu'oe ka li yʋ'ʋr buon canopy la. Tiig kanɛ an bi'ela anɛ tibil.

Abɛ tiis bɛdegʋ banɛ wa'am anɛ tibanɛ ka ba daʋg pʋ kpi'emma ka ba kpiid tɔ'ɔtɔ, nɛ monocots banɛ pʋ zu'od pɛ'ɛsid ayi' ya'asɛ ka mɛ kʋ mɔr daadɛ.       

## Pʋʋb
Tiis banɛ bɛ dunia ni wʋsa kanl kanɛ yi yʋʋm tusa ayi nɛ piinɛ anu (2015)ni na la paal ye ba anɛ , 3.04 trillion, ka 1.39 trillion dinɛ an pisnaasi nɛ ayuibʋ kɔbiga pʋʋgin (46%) la bɛ sub-tropics, nɛɛm dual pisyuobʋ nɛ yinne (0.61) trillion ka kɔbiga pʋʋgin an pisi (20%) mɛ bɛ zinibanɛ ka nintaŋ bɛ, nɛɛm dʋali ayɔpɔi (0.74) trillion dinɛ zɛm nɛ pisi nɛ anaasi kɔbiga pʋʋgin (24%) la mɛ bɛ coniferous boreal forests. Kanl kaŋa anɛ nwɛnɛ nɔɔra anii gaad kʋdʋmin kanl la, ka mɛ dɔlis ziesim atan mak paalʋ kanɛ labisim gaŋ Tusa kɔbisnaasi (400,000). Di anɛ bʋnkanɛ nwɛnɛ gbɛlʋŋ la zuoenɛ bɔzugɔ makir zanbin kaŋa bɛdigʋ yinɛ Europe nɛ North America na. kanl kaŋa paal ye tiis nwɛnɛ dinɛ gaŋ biliyɔnnam piinɛ anu (15 billion) ka ba nwwadi basid yʋʋm wʋsa ni ka ba lɛɛ sɛɛd tiis nwɛnɛ biliyɔnnam anu (5 billion) yʋʋm pʋʋgin. Yʋma tusa piinɛ ayi (12,000) banɛ gaad la ninsaalibi pinil kuob nɛ gʋʋl la, tiis banɛ da bɛ dunia ni la sienɛ nwɛnɛ pisnaasi nɛ ayuobʋ kɔbiga pʋʋgin (46%). Tiis buudi banɛ ka nidib mi na nwɛnɛ tusa pisyuobʋ nɛ anaasi nɛ kɔbiga (64,100) dunia wʋsa pʋʋgin. Ka pisnaasi nɛ atan kɔbiga pʋʋgin (43%) yi tiis buudi ni wʋsa bɛ, South America ka mɔr tiis buudi kɔnɔb-kɔnɔb gaad zinig wʋsa, ka teŋkanɛ dl anɛ Eurasia, banɛ mɔr tiis buudi la pisi nɛ ayi kɔbiga pʋʋgin (22%), ka Africa mɔr tiis buudi la piinɛ ayuobʋ kɔbiga pʋʋgin (16%), North America mɔrnɛ piinɛ anu kɔbiga pʋʋgin (15%), ka Oceania mɛ mɔr piinɛ yinne kɔbiga pʋʋgin (11%).

Tembanɛ an sʋm, nwɛnɛ Daintree Rainforest dinɛ bɛ Queensland la, bɛɛ podocarp nɛ broadleaf forest banɛ bɛ  Ulva Island, New Zealand la yaa laas taaba, tiis yaa laas anɛ climatic climax community zʋʋd vʋm naarin wʋsa, zinikanɛ bɛ paalʋ anɛ dinɛ ka tiwaa ɛɛnti faaen zinig la, ka yɔɔg suor ka tiis bɛdigʋ yi ani na lusi agɔl la wʋsa.

Zinibanɛ ka waad bɛ, conifers nam ɛɛnti zuoe anina; zinikan an zinisʋŋ hali bɛ north tis northern hemisphere anɛ taiga kanɛ bʋk bɛɛ northern coniferous forest (ka ba buon ye boreal forest). Taiga an dunia wʋsa tenkanɛlabis ka ba buon biome, ka an pisi nɛ awai kɔbiga pʋʋgin (29%) yi dunia wʋsa tiis la ni. Tʋʋlʋg kanɛ zuoe north la kɛ tiis nɛ zʋʋd pʋ nɔbigod tɔɔtɔ winnig yaa tans bɛɛ nintaŋ yaa zuoe gaad yʋʋŋ.

Nɛɛsim anɛ dinɛ pʋ zuoe ka mɛ tunɔn pʋ paae tibanɛ an bʋmbibis sʋʋŋa tiis la teŋinɛ, laanɛ fungi tune zuoe zinigin la. wala mɛnɛ tiis banɛ bɛ zuoya ni zinikanɛ ka altitude la kɛ ka tʋʋlʋg la sie ka taas ka tiis nɔnʋgir saŋa sied mɛn.

Zinikanɛ ka saa ni din nar siem gilig sʋʋlim nam la wʋsa, temperate broadleaf nɛ mixed forest banɛ ka tibanɛ bɛ ani an gungum, beech, birch nɛ maple maaa bɛ la. Tiis banɛ ni ka tʋʋlʋg bɛ titaam bɛnɛ southern hemisphere la ni, nwɛnɛ Eastern Australia tiis la, ka tibanɛ bɛ ani buudi an Eucalyptus nɛ acacia woodland.

Tropical region nam mɛ mɔrnɛ monsoon bɛɛ dinɛ nwɛnɛ monsoon tʋʋlʋg la, zinikanɛ ka babkanɛ kʋdʋg la tiaasid nɛ babkanɛ an maasʋg la bɛ Amazon rainforest ni, tibanɛ mɔr vanyalima bɛ tiis la ni bɛdigʋ, ka ba sieba an banɛ an deciduous. Tropical region nam banɛ mɔr savanna climate kanɛ kʋdʋg ka saa pʋ niid bɛdigʋ sʋŋid tiis la, agɔl la pʋ ligilɛ, ka nintaŋ bɛdigʋ pʋ paad teŋkanɛ ka mɔɔd nɛ tituud bɛ la. Acacia nɛ tɛɛdi an tibanɛ ka nidib mɔri kuli sɛ ba yaan.

## Tiig luos

### '''Nya'a'''
Tiig nya'a an banɛ ba' teŋin kiŋ-kiŋ ka fuond bɛɛ vɛ'ɛgid ku'om nɛ kʋ'ʋlʋm yit teŋin la ka li dʋt tiingid bɛɛ paad tiig la luos wʋsa. Li tʋʋma anɛ li busid yit tiig ya'as, ka gu'ud tiig la, ka kɛt ka tiig la vʋe ka mɛ lɛn sʋŋid tiig la nɛ paŋ, nɛ bʋn sʋma banɛ bɛ. Nya'adaʋg bɛɛ nya'ar ita'ar kanɛ tɔn sig teŋin teŋir la an biilif la yiiga lua kanɛ yi li ni biilif la ya'a tans bul yina. Nya'ar kaŋa nɔkid lieb nya'ar tita'ar ka nya'abibis banɛ bɛ wʋsa tɔn yii li ni n sig teŋin. Bakɔi nya'aŋ bi'ela ka nya'abibis bama yʋ'ʋn nɔbig yii ba zin'igin zulum gaŋ agɔl titan bɛɛn la sig teŋin . Tiis bɛdegʋ sieba ni nya'ar tita'ar la yiti bɛnɛ ala hali ti paae saŋa si'a ka pɔn'ɔe ka kɛ ka nya'a banɛ tɔn yii li ni la kpɛlim. Nya'azuobir yiti tɔn nyirr bɛ nya'ar kanɛ an tii la kpikpɛmis. Ka Nya'azuobir ban la nyaŋidi tabin titan la na'ana ka vɛ'ɛgid ku'om nɛ kʋ'ʋlʋm wʋʋ potassium linɛ buoɛ gɛndig sʋ'ʋŋa. Nya'a la bɔɔdi ninsaal vʋm pɛbisim ye li kɛ ka tiig la vʋ'ʋs kpɛn'ɛs ka vʋ'ʋs yiis na, ka li anɛ tibanɛbuudi an wʋʋ mangroves nɛ pond cypress ma'a na nyaŋ bɛ ku'om baba ka vʋe.

Titan la ni, nya'a la nyɛti bʋnvʋl banɛ an hyphae la. Ka ba bɛdegʋ anɛ mycorrhiza ka kɛt ka nya'a la mɔr tʋmmir nɛ taaba. Sieba anɛ ba kɔn' tis tisieba ma'a,  ka li kʋ nyaŋi nɔbig ka mycorrhiza ya'a kae. Sieba kpanb nɛ tis tiis buudi wʋsa. Tiig bɔɔdi kʋ'ʋlʋm wʋʋ phosphorus linɛ yit bʋnvʋlnam ni na, ka bʋnvʋlnam pɔn'ɔsʋm bɛɛ kʋ'ʋlʋm mɛ mɔr carbohydrate bʋn linɛ an photosynthesis ka yi tiisin la. Wilbibis banɛ ka bʋnvʋya dɔli li ni la tʋn'e nyaŋi kɛ ka tiis kɔn'ɔb-kɔn'ɔb tɔ'ɔŋ nɛ taaba, ka kʋ'ʋlʋm bɛɛ ninku'om na pin'ili yi zin'isi'a keŋ zin'isi'a ni. Bʋnvʋlnam banɛ bɛ la sʋŋidi tiis nya'a nɔbigir ka gu'ud tiig la ka bʋnkɔnbid nɛ si'elnam kʋ san'ami baa. Li mɛ lɛn tʋn'e sʋŋ ka dian'ad kʋ nyaŋi mɔr daʋŋ bɛɛ san'aʋŋ kenaa. Yɛlkʋda gbana di kasɛta pa'al ye nya'a la mɔr tʋmmir nɛ mycorrhiza hali Paleozoic pin'ilʋg saŋa yʋma tusa-tusa kɔbisnaasi banɛ gaad la ni sa, saŋa kanɛ ka vascular tiis da yi di'e pipiiris wʋsa la.              

Tisieba banɛ an wʋʋ guŋ (Alnus nuud) mɔr kpinnim nɛ frankia tiis buudi banɛ mɔr bʋnvʋlnam banɛ nyaŋid gban'ad nitrogen yit pɛbisim ni ka tiakidi li ka li liebid ammonia. Ba mɔr nya'a banɛ mɔr kpikpina ka bʋnvʋlnam la bɛ. Nɛ'ɛŋa kɛt nɛ ka tiig la bɛ ka nitrogen an bi'ela ka o kʋ nyaŋi nɔbigɛ. Tiig la niŋgbiŋ linɛ kɛ ka luos wʋsa tʋm nɛ taaba ka li yʋ'ʋr buon cytokinins la dɔlisid suokanɛ an wʋʋ mycorrhoza la'aʋŋ la n naamid nya'a banɛ an kpikpina la.              

Labaya pa'al ye tisieba tɔ'ɔŋ nɛ taaba ka li dɔli ba nya'a la ni, ka yʋ'ʋn bɛ taaba nu'usin. Tiis la nya'a nɛ wila nɛ til zu'oe bɛɛ la'am nɔbigid nɛ taaba la kɛ ka tɔ'ɔŋir la bɛ ba sʋʋgin. Ka makir linɛ ye li pa'al tɔ'ɔŋir kaŋa anɛ ban na zaŋ tiima kuns ba, hali saŋsi'a bɛ ka li anɛ radioactive ka ba nɔkidi kpɛn'ɛsid tiig la ka limisid saŋa mɛkama gɔsidi tiakir nɛ tibanɛ bɛɛ ani la.               

Nya'a wʋsa anɛ tiig pʋʋgin bɛɛ gbinnin luos banɛ ba' teŋin, amaa tiis buudi sieba bɛ ka mɔr nya'a ka tɔn agɔl bɛɛ ka nya'a la bɛ yiiŋ. Yɛlkpan linɛ bɛ nya'a banɛ bɛ yiiŋ la anɛ yɛla ayi' , ka yiiga anɛ ye sʋŋ ka tiig la zi'e kiŋ-kiŋ, ka sʋŋ ka tiig nyɛ pɛbisim yii agɔl. Tibanɛ mɔr nya'a bama ka li sʋŋid kɛt ka tiig nyaŋid zi'e kiŋ-kiŋ la anɛ red mangrove tiis banɛ tɔn nya'a gilig li zin'igin la ka til nɛ wila nɔbig ka mɔr zi'esim sʋ'ʋŋa, ka yʋ'ʋn tɔn sig teŋin. Indian banyan la zi'esim mɛ nɔbigid nɛ ala nɔɔ. Tiis bɛdegʋ mɔr nya'a banɛ tɔn yi til la ni n tiɛn gilig teŋin la wʋsa. Nɛ'ɛnam sʋŋid tiig la ka li nwɛnnɛ ti'edis ayi' linɛ gu'u li kpikpɛmis ka zi'e kiŋ-kiŋ, ka pɛbisʋg kʋ nyaŋi daam. Tibama buudi taan bɛnɛ sian'ar linɛ ka saa niid pamm ka titan la pʋ mɔr kʋ'ʋlʋm ka nya'a la ʋki li'el teŋ la zug.               

Tiis buudi sieba bɛ ka ba nya'a tansi ʋk yi yiiŋ na linɛ na niŋ si'em ka pɛbisim paae li, pɛbisim ya'a ti kae pʋʋgin la. Nya'a bama yʋ'ʋr buon pneumatophores ka la'am bɛ nɛ tisieba bɛ black mangrove nɛ Ku'om zin'isin.

### Til
Tiig til bɛɛ li mɛŋ la yɛlkpan anɛ ye li kɛ ka vaanr la nɔbig teŋin la n dʋʋ agɔl, ka tiig la na nyaŋi zu'oe gaad tibanɛ bɛ wʋsa ka nyɛ winnig tintaŋ gaadi ba. Li mɛ ziid ku'om yit nya'a la ni ken paad tiig luos banɛ bɛ la wʋsa ni, ka kɛt ka vaanr la maan disi'a la paae luos la wʋsa la'am nɛ nya'a la.

Li ya'a ken tibanɛ puud ka nyaan wan wala nɛ tibanɛ pʋ puud wan wala ni, til bʋn yiiga anɛ pa'ad banɛ ka ku'om pʋ lɛm bɛɛ li ni la. Ii kɛtnɛ ka tiig la niŋgbiŋ kpi'em, ka gban'e kiŋ-kiŋ ka ku'om kʋ nyaŋi san'am bɛɛ pɔn'ɔe tiig la zin'isi'a. Pa'ad la gu'ud tiig la til ka si'elnam nɛ wiim nɛ bʋnkɔnbid nɛ bugum kʋ paae li san'am. Vɔnbibis bɛdegʋ banɛ ka pɛbisim dɔli ani kpɛn'ɛd ka tiig la vʋ'ʋsid la bɛɛ li ni ka li yʋ'ʋr buon lenticels, ani ka pɛbisim linɛ ka tiis vʋ'ʋsidi tisid ninsaal la dɔli yit. Bɛɛn-bɛɛn paʋk kanɛ buon Cork cambium bɛɛ phellogen la tiasid liebid pa'ad. London plane la (platanus × hispanica) pa'ad kʋdigid nɛ lamma-lamma n lut teŋin. Ala mɛn nɔɔ ka silver birch la pa'ad (betula pendula) pigisid lut teŋin. Tiig la til ya'a ti nɔbig bɛdiri la, saŋkan ka pa'ad paala zu'oe ka pa'ad kʋda la yʋ'ʋn tans ya'ae gaa-gaa. Tisieba ni, wʋʋ guŋ (pinus buudi) la, li pa'ad la ki'iti sin'im ka li yit ka si'elnam kʋ nyaŋi labili ka san'ami lii, ka ala mɛn ka rɔɔba tiis (hevea brasiliensis) la mɛ yit sin'im pielig. Quinine tibanɛ mɔr pa'ad la (cinchona officinalis) mɔri bʋn tɔɔdi li ni ka pa'ad la pʋ malis bɛɛ nyɛlim. Tititada banɛ an wʋʋ tibanɛ ka ba bʋdi ba ka ba tila kpi'em kaŋ-kaŋ ka ba bɛ pteridophyta, Arecales, cycadophyta nɛ poales ni, banɛ sieba an tiig ferns nɛ kpikpaanr nɛ cycads nɛ bamboo ka ba zi'esim nɛ ba niŋgbiŋ an kɔn'ɔb-kɔn'ɔb.

### '''Buspaala nɛ ba nɔbigir'''
Tiis pʋ kwɛn nɔgigid daar wʋsa yʋʋm mʋm pʋʋginɛ, amaa, li ɛɛnti nɔk nɛ saŋa biela tɔnɔ bʋspaala nɔbig ka mɛ mɔr saŋa sieba vʋʋsid. Nɔbigir kaŋa bʋʋdi dɔlnɛ saa niid tɔɔtɔɔ siem; tiig la ɛɛnti bas nɔbigir ka vʋʋs, tɛŋ la yaa maae galis bɛɛ li kʋdig nɛ galis. Tiis yaa ti kpɛɛd vʋʋsim saŋa la, ba maan pʋʋm bibis ye li lus tiis la zinis banɛ busit bus paala la ni. Ba yaa ti bɔɔd vʋʋsim la, vanad banɛ busid, vaand banɛ yʋʋn busid la yʋʋn na maal paadi lusi ba yaam la ni, ka kuom kʋ nyaŋi kpɛɛ li. Paad nwa pʋʋgin, tiig wila nɛ vanad pɔla bɛii anina gur ye li nɔbigi bus na, tiig la nɔbigir saŋa yaa ti lɛn paae. Busib banɛ ka paad lus nwa mɛ ɛɛnti maali bɛi tiis wila nɛ ba tila tɛnsʋk, ka gur ye bay is vanad na. Tiis sieba, wʋʋ eucalyptus, mɔr buspɔla nwa ka dinɛ nwɛn wʋʋ paadi lʋsid la kaasigɛ. Ka tiis banɛ ka ba vanad la kpiɛm, ka ba sieba an Lawson's cypress, mɛ pʋ mɔr bus pɔla nwaa, amaa, ba vanad banɛ an gbiribiri la ni ka ba yaam, lɔkanɛ ka ba na bus vanad pɔla la bɛ.

Tiis la yaa ti paam paŋ ye ba nyaŋi nɔbig tɔɔ, wʋʋ tʋʋlig saŋa ti paad la nɛ dabisa banɛ ka nintaŋ waami gat yʋʋŋ la, tiis la tɔnɔd vanadi tɔlisidi nɔbigid. Wila banɛ sʋa pʋʋgin la na tɔnɔ yina, ka paad banɛ suad buspaala la lu tɛŋ. Nwa kɛt ka fɛnɛd kpɛlimid wil banalis la ni. Yʋʋm pʋʋgin, tiig la tɔne nɔk bakwai nɛ bielaa nɔbig. Wil paala la nan pʋ mɔr paŋa ka an dɛɛm ka mɛ lɛn an yɛɛm-yɛɛm. Abɛ tiis mɔri ba vanad ka li widig tiig la til ni ka lɛɛ pʋ maal wilaa. Tiis sieba bɛi ka saŋkanɛ yʋʋm pʋʋgin ka li an sʋʋm tisiba, ba na lɛn nɔbiga a-bʋyi ni, ka ba buon Lammas growth la, ka ninsieba ye lin anɛ sam ka tiig la yɔɔd, bʋn-ianda banɛ dii li vanad la zug.

Tiis la yiiga nɔbigir anɛ ba til nɛ nyaa ni. Nɔbigir kanɛ paas ayi anɛ tila la yiŋi na kpɛɛŋ ka maal paad ka mɛ lɛn maal suor ka diib nɛ kuom dɔlisidi paad tiig la wʋsa. Tiis til zinig kanɛ an paad-paadi la pigisid ka maligim maan bʋnpaala di mɛŋ. Biel-biel ka tiig la nɔbigi paae saŋ sia ka pʋ lɛn nɔbigidi waam yaasɛ. Yɛlsia ya naam tiig  la pʋʋg, li tɔne maal tiyɔk ka vɔnɔr bɛi.
### '''Vaand'''
Vanad anɛ tiig la zinig kanɛ diesid nintaŋ la kɛt ka tiig la wan wala, ba tʋnɛ tiig la nil in na niŋ siem ka ba paam pɛbisim bɛdigʋ nɛ nɛɛsim, ka da lʋsid taaba paamigɔ. Anina an tiig la diib sʋak zinig, linzug ba sieba tɔne mɔr gɔnɔs bɛɛ mɔr phytoliths, lignins, tannins bɛɛ poisons ka li kɛ ka bʋnvʋya pʋ diti ba wala saa. Tiis maal vanadnam kɔnɔb-kɔnɔb, ka lin yinɛ saa niib nɛ bʋnvʋya na saami ba yela. Vanad tɔnɔ an lamma-lamma bɛɛ baanlif, bʋnbil bɛɛ bʋntitaar, widig bɛɛ li kuol, saalim bɛɛ mɔr kɔnbilig, bʋgis bɛɛ kpiem, pɔnɔdi lit tɛŋin bɛɛ ban kpɛlim bɛ tiig la zugu an dɛɛm. Tiis banɛ busit gɔnɔs la laas nɛ an gbila-gbila amaa, ka lɛɛ an yinnɛ nɛ tiis banɛ ka ba vanad an lamma la. Ba na nyaŋi vʋʋg, baa ba yaa bɛi lɔkani ka tiis la pʋ paamid diib titua nɛ bɛɛ ka kuom kae. Tɛŋ la yaa wɛbig, li tɔne kɛ ka kuom pa paad tiig la titua nɛ, ka tiis bama nwa taa bɛnɛ zinis banɛ ka maasim bɛ, gaad tiis banɛ ka ba vanad an lamma la. Tiis banɛ mɔr van baanlis la wʋʋ fir tiis la, ba tila la tɔɔŋ wila la nɛ lin na niŋ sim ka li sʋŋ waad yeal. Amaa, tiis banɛ ka ba vand an lamma la lɛɛ yadig nɛ ba vanad la ye li lus nintaŋ yela. Ba dabisa yaa ti yʋʋg ka tʋʋlig la sied, dinɛ kɛt ka vanad la an dɛɛm la pʋ lɛm maana, ka li kɛt ka ba tiɛsi tiɛs wiig nɛ dɔnbʋʋlim. Tiisi bɔɔd di sieba ka li bɛi vanad la ni ka ba buon auxin la mɛ pʋ lɛn tʋm tʋʋma yaasɛ. Nwa kɛt ka giinla banɛ bɛ tiis la vanad nɛ wila tɛnsʋk la tadigid, nɛ dutir kanna na ti kɔɔk ka vanad la ianki kɛŋ lʋ tɛŋin. Tɛŋ banɛ ka nintaŋ zuoe la, tiis la bɛdigʋ zalli ba vanad la yʋʋm wʋsa pʋʋgin. Vand yin-yin tɔne pɔsidi lʋt ka vanad paala die ba zinig la, amaa, vanad la bɛdigʋ kpɛlim bɛnɛ ala yuugid. Tiis banɛ vanadi pʋ sʋʋgid la yaa bɛ zinig kanɛ ka kuom kae, ba vanad la na tɔnsi lʋ tɛŋin wʋsa yʋʋm pʋʋgin, li kas-kas anɛ ʋʋn pinilig la. Tiis banɛ vanadi tɔsidi lʋt yʋʋm wʋsa la, maan pʋʋm ka vanad paala nyaan kɛna. Tiis la sieba pʋ mɔri ba mɛŋ sida vanagɔ, ba mɛ mɔr linɛ ka li yiŋ la nwɛn vamɛŋa, ba sieba anɛ Phylloclades – bat til bɛi li kɔnɔ – nwɛn wʋʋ yaam sɔb *[[Phyllocladus]]* nyɛ siem la.

### '''Tibibis yiib'''
Tiis biis dɔlisid sisiem bɛɛ bʋnkɔbidin yit na, titaam nɛ bʋn ianda. Tiis banɛ wan wala titam, ba tibibis dɔlis nɛ bʋn-ianda nii yit na. sisiem titaar daad tiis biili agɔla kɛn. Tiis biili dɔlisid suoya bɛdigʋ ka biili nwa widigidi laligid zinig. Sieba anɛ sisiem, biili banɛ pʋ tɛbis la. Biili sieba dɔlisid nɛ bʋnkɔnbid ni, titaam anɛ walbanɛ dit. Sieba mɛ lʋt tiis la gbina ni. Ban tɛbisi bɛɛ agɔl la zug, biili sieba ɛɛnti lʋ tɛŋin widigi die zinig.

### '''biili'''
Biili ni ka tibibis dolisidi yitna, ka biili nwa bɛ kɔnɔb-kɔnɔb zɛmnim nɛ wannim ni. Bʋnbiili banɛ an bʋnbɛda la sieba anɛ tiis biili, amaa, tiig kanɛ waami gati ba wʋsa, ka buon, *Sequoiadendron giganteum*, la biili la anɛ bʋnbil. kɔnɔb-kɔnɔb bɛdigʋ dinɛ bɛ tiis wala nɛ ba biili ni la paal ye tiakir bɛdigʋ bɛ tiis biili banɛ widigi kɛŋ bul zinig sieba nam la. Tiiig bʋnbili na nyaŋi nɔbigi paae tititaar la, sɛɛ ka di bɛ zinig kanɛ ka nɛɛsim bɛ. Tiis biili yaa lʋ tɛŋin, lin na zabid nɛ bʋnbʋta banɛ bɛɛ anina diib nɛ  kuom yela la, nɛ tiig la mɛŋ maasim la an zimm la zug, tibil la kʋ nyaŋi nɔbik sʋʋŋaa. Biili bɛdigʋ wʋʋ birch anɛ bʋnbibis ka mɔri kʋkpama ka li wan wʋʋ paper nɛ ka sisiem na nyaŋi zii ba kɛŋ lalli sa ka ba bul. Ash tiis nɛ maples tiis biili anɛ bʋndɛda ka ba kʋkpama an wʋʋ blade nɛ ka li yaŋidi kɛt ka li ya tɔnɔsig tiig la zug, ka li na nyaŋi ianki giilim sig tɛŋin, ka ka li kpɛn lʋ tɛŋin nɛ tɛbisim. kapok tiig anɛ wʋʋ gungum nɛ, ka pɛbisim kpɛɛdi di sʋʋŋa. flame tiig, *Delonix regia* lɔbigid o biili basid tɛŋin, di lim la yaa ɛɛnti bʋaki pʋdʋg ayi nɛ paŋ, li yaa kʋdʋg. Alder tiis la an gɔŋɔ la, li biili la mɔr kpaam, linɛ na kɛ ka li nyaŋi dɔl kuowiis zugu gaad. Mangroves tiis titaam nɔbigid nɛ kuomin, ka ba sieba mɔr biel sʋma banɛ ɛɛnti pinili bul, ka nan yaae tiig la zug. bama na nyaŋi paan kuowiig zugu kɛn, ka laas titan gbinin ba nyaa.

Biili sieba banɛ an apple pips nɛ plum stones, mɔr nɛ wala bibis wʋʋ hawthorns banɛ mɔr biili ka di bɛ walbanɛ ka ba dit ni; bʋnkɔnbid wʋʋ bani dʋat nɛ niis diti li wal la ka lɔbig biili la bas bɛɛ vɔli li kɛŋ nli kɛŋ nyɛɛ ka li dɔl gbinin yina bas lalli sa. Ti biili sieba bun siem maligim anɛ sʋʋŋa, ba yaa nyɛɛ li bas. Nuts (walbanɛ yaa kʋdʋg ka laaŋ ku piki li mɛŋi yis bielif la), niis tɔne laasi ba zii lalig ye ba ti di. Ba yaa kɛŋ sʋa li, ba tɔne tam ka pʋ lɛn bɛbi dii li yaasɛ, dinɛ lus bielif la ka saa nɛ nintaŋ bʋʋd la di na bʋk, ka bielif na bul saa saŋa na. Pine cones biili la, red squirrels ɛɛnti kɛŋ piisi ba, ka grizzly bears kɛŋ kadi ba ka ba zɔɔ mɔr biili la lalig tɛŋ, bɛɛ ba kadi ba ka ba zɔ ka bas.

Gɔnɔs tibiili anɛ biili banɛ ka siel lusi wʋʋ fʋnnʋr nɛ ka ba titaam biili la pʋ tɛbisa ka wan wʋʋ paper nɛ ka sisiem na nyaŋi daae ba ka ba kɛŋ lalli sa, ba yaa yi linɛ lusi ba la ni. Saŋ sieba, bielif la na lus ala gur ye siel piki li yis hali ti paae yʋʋma gba. Bugum mɛ kɛt ka jack pine nyaŋidi pikik ka bun, ka mɛ kɛt ka tiis la gbinin nyɛt kʋʋlim ka ti sieba kʋ nyaŋi yi gbinin la mɛ na muk nɛ tiig la kuom nɛ diib yellɛ. Ala buudi mɛnɛ, tiis banɛ maan pʋʋm, ka mɔr biili ka ba bɛi wala pʋʋgin la bɛdigʋka ba sieba an *Acacia cyclops* nɛ *Acacia mangium* mɔr biili banɛ bun titua nɛ tʋʋlʋg saŋa. Tibanɛ an Ginkgophyta (*Ginkgo biloba*) tiis bʋʋdi la maani di biili maasa ba tiis banɛ an pʋab la wil gima zut, ka *Gnetum* tiis la, maani ba biili ba tila nɛ vanad tɛnsʋk.

## Ba tiaasik la da pinil si'em
Tiis banɛ da dɛŋi bɛ anɛ tree ferns, horsetails nɛ lycophytes, banɛ da nɔbigid mɔɔgin Carboniferous saŋa la. Yiiga tiig tɔne da an *Wattieza*, fossils banɛ ka ba da nyɛɛ ba New York state yʋʋm tusayi, nɛ ayɔpɔi (2007) la, ka li lɛbi da pinil nɛ Middle Devonian (lin  anɛ wʋʋ yʋʋm millin nam kɔbistan nɛ pisnii, nɛ anu, 385 million, banɛ gaad la). Ban da nam zi yɛlkaŋa la zug, *Archaeopteris* ka ba da mi yɛ linɛ an yiiga tiig. Tibama ayi la da busid nɛ yit na ka pʋ mɔr biili ka ba butta, ka ba gɔs ka yɛ linɛ da tɔɔŋ ferns nɛ gymnosperms, lin mɛ mɔr ala paae Triassic saŋa.Ggymnosperms la sieba an conifers, cycads, gnetales nɛ ginkgos, ka bama nwa tɔne da kɛna ka li bul nɛ li wan ka ka lin nɔɔ nɛ, yʋʋma million nam kɔbistan nɛ piinɛ awai (319 million) banɛ gaad la saŋa sa. Ginkgophyta da anɛ tikanɛ da kpɛn zuodi kɛn tuon ka yinne maa kanɛ da vʋʋg an maidenhair tiig *Ginkgo biloba*. Ba gɔs ka tikaŋa anɛ one kpɛn bɛ ka li yʋʋg ka nam bɛɛ o nannaŋin ka pʋ tiakɛ, ka ba da nyɛɛ li bʋʋdi Triassic saŋa yaaŋ la.

Mesozoic saŋa la (yʋʋma million nam kɔbisyi nɛ pisnaasi nɛ anu, kɛŋ paae million nam pisyʋobʋ nɛ ayʋobʋ ,245 to 66 million banɛ gaad la) Conifers bɛɛ tibanɛ mɔr gɔnɔs la da nɔbig ya ka yʋʋn nyaŋidi bɛi tɛŋ kpiemisin. Din nyaaŋ la, tiis banɛ pʋʋd pʋʋm mɛ da kɛna, Cretaceous saŋa la. Tibama da pinili kat gɔnɔs tiis la, Tertiary saŋa (million pisyʋobʋ nɛ ayʋobʋ kɛŋ paae ayi, 66 to 2 million) yʋʋma banɛ gaad la sa, sankan ka tiis da pɛɛl dunia la wʋsa. Dunia la da maad waad yʋʋma 1.5 million banɛ gaad la ni la, ka da lɛn an yiiga, zʋmaana anaasi banɛ da kɛn yiiga na la, lin da maad ka kuom gbilim la, ka tiis mɛ da sied.  Interglacials saŋa la, tiis da lɛn die tɛŋ la ka ka kuom da gbilim faae li la.

## Tiis nɛ ba kpinnim bɛllim
Tiis anɛ nimmua paas bʋnvʋlnam banɛ bɛ la wʋsa ni, ka an gbɛɛnsidi tis bʋnkɔnbid hali ka la'asid kilim sian'ar ka si'elnam nyaŋi su'adi ba mɛŋ anina. Epiphytic tiis banɛ an wʋʋ frem, mosses sieba, liverworts, orchids nɛ tisieba banɛ ka bʋnvʋlnam bɛɛ ba ni (tituunli, mistletoe) n lul wila ni, bama la'am nɛ lichens, dɛn'ɛn mɔɔd nɛ fungi anɛ gbɛɛnsir tis bʋnvʋlnam la mɛŋ nɛ sieba mɛn hali nɛ bʋnkɔnbid gba. Ka vaanr nɛ puum nɛ wala bɛ saŋa kanɛ ka li nar wʋsa. Ma'asim bɛ tiis gbina ni, ka saŋa pamm mɔɔd nɛ tibibis yiti ani, nɛ vankpi'emis mɛ sʋʋi lu teŋin, nɛ dapɔn'ɔsa banɛ ka bʋnvʋlnam sieba mɛ bɛɛ li ni. Tiis tab nɛ titan la kiŋ-kiŋ, ka saa ku'om kʋ nyaŋi zɔ kpiɛn tɔ'ɔtɔ, ka teŋ la kʋ kɔ'ɔŋi li pɔn'ɔsʋm bɛɛ kʋ'ʋlʋm, ka mɛ tʋmmir bɛ dabisir tʋʋlʋg nɛ ma'asʋg ka kɛt ka bʋnvʋlnam buudi-buudi bɛ ka gɛndig taaba.

Tiis buudi bɛdegʋ sʋŋidi bʋnvʋlnam banɛ bɛɛ ba mɛŋ ni la. Gbɛɛnsir linɛ ni ka ba bɛ la, bʋnvʋlnam kɔn'ɔb-kɔn'ɔb bam 284 n bɛ na'asaal tiig kanɛ buon oak la ni (Eucalyptus obliqua). Tiis banɛ kae teŋ la tiis bɛɛ ka an tisaans la pʋ mɔri ba buudi ka ba zu'oe, tituunli, united kingdom sʋ'ʋlʋmin la tikanɛ buon sycamore (Acer pseudoplatanus) ka yi Europe ya-tuona la mɔri li buudi ka li pʋ zu'oe, la'am nɛ lin mɔr pa'ad ka li sʋŋid lichens, bryophytes nɛ epiphytes sieba mɛn. Tiis anɛ kɔn'ɔb-kɔn'ɔb li ya'a ti ken banɛ ka bʋnkɔnbid ɔnbid ni na. Tiis nindaas anɛ kɔn'ɔb-kɔn'ɔb nɛ ba bɛdim nɛ ba niŋgbiŋ sin'im, hali ka bʋnvʋlnam banɛ pʋ tit wiim la gu'udi li ka na'azɔmnam kʋ paae lii.

Bʋnkɔnbid nɛ tiis bɛllim ni wʋʋ mangrove swamps la, tiis mɔr tʋʋm linɛ maan zin'ig ka li an gbɛɛnsir, bɔzugɔ mangrove swamps nya'a la sadigim ka ninku'om linɛ zɔt tiind luos la sied ka gban'ad sa'ad banɛ ka ku'om ziid la, ka kɛ ka ku'om la zulum sie ka li an sʋ'ʋŋa tis mangrove ka ba nɔbigɛ. Mangrove swamps bama nɔbigidi lɛbid ku'om zin'ibanɛ an sʋm. Mangrove swamps mɛ mɔr gu'ud ka cyclones nɛ tsunamis san'aʋŋ kʋ paae baa.

## Tiis buudi
Amaa fʋ yaa gɔsi di kimm yaliŋa, abɛ' tiwaama, kɔdu tiis, bɔɔdie tiis, kʋkparikɔnna wʋsa anɛ tiis.      

Mɔŋɔ tiig anɛ tiig kanɛ wan ka li wela la an diibi tisid saalib .....

## Tiis tʋʋma
**Diib** 

Tiis anɛ bʋnkanɛ ka nidib bɛdigʋ dunia ni paamid ddib nwɛnɛ tiwalmaasa yiti ba ni. Apʋl nam, pɛɛ nam, plum nam, cherry nam nɛ leemu nam wʋsa anɛ zʋbanɛ ka ba kuodi kuosid zinikan ka maasʋg zuoe ka tiwala bɛdigʋ mɛ bɛ pipirisin. Tiwala banɛ ka ba kuodi kuosid sieba lɛn anɛ dates, figs and olives. Ti Paamidi abɛ kpaam yitnɛ abɛ (*Elaeis guineensis*) wala ni. Kooko tiig (*Theobroma cacao*) wal mɛ anɛ dinɛ ka ti mɔri maan kooko nɛ kiokolet ka mɛ paamid *Coffea arabica* nɛ *Coffea canephora yit Kofi tiig ni*. Dunia wʋsa teŋkpɛmisin, nidib piisid tiwala ka di an diib ka ba dit. Tiis bɛdigʋ wan wala banɛ ka nidib dit, ka sieba anɛ bɛda, ka sieba mɛ an kpaam-kpaam ka bɛ pak kanɛ kpiem pʋʋgʋn. Bama sieba anɛ Kpukparig kɔŋ (*Cocos nucifera*), Brazil nuts (*Bertholletia excelsa*), pecans (*Carya illinoinensis*), hazel nuts (*Corylus*), almonds (*Prunus dulcis*), walnuts (*Juglans regia*), pistachios (*Pistacia vera*) nɛ sieba bɛdigʋ. Ba anɛ banɛ mɔr biim hali ka mɔr protein, vitamins nɛ minerals laanɛ fibre. Banɛ mɔr kpaam la bɛdigʋ nwɛnɛ walnut, pistachio nɛ hazelnut kpaamnam anɛ banɛ ligiid zuoe ka di yinɛ ba nyuugʋ bɛɛ di kɔn la yɛla, amaa ba pʋ yuugida ka sanamid.

**Bʋntuguda** 

Daad anɛ bʋnlin ka ba mɔri nyʋɔd bugum ka li ka zinaa, li kas-kas anɛ banɛ bɛi tɛŋkpɛmisin la. Tɛŋ banɛ nam pʋ nɔbigi paae bɛn la ni, daad tɔne an bʋntugud kanɛ ka ba mɔri tʋgin ka pʋ lɛn mɔr bʋntugud sia yaasɛ, daad ieb anɛ linɛ saamid saŋa hali, bɔzʋgɔ, sɛɛ ka fʋ kɛŋ lalig zinig ka nyaan nyɛ daad nwa. li laaŋid nɛ ka pʋ mɔr guuda, bugum pielim ni. Tɛŋ banɛ paam nɔbigir bɛdigʋ la nii, ba mɔr bugum laad bɛdigʋ laŋid bugum ka daad nyɔɔb anina anɛ fʋ mɛŋ bɔɔdim ka kaa tilas anina. Daad daaŋ nam banɛ bɛ zina nwa pʋ saamid daad wala, ka linɛ ka mɔr daadi maan gbila-gbila ka ba buon wood pellets mɛ bɛ ka ba mɔri nyɔɔd.

Ba nyɛt bugum saana yiti daadi la laaŋ bugum ka tʋʋlig kpɛnɛba lɔkani ka pɛbisim kae bɛɛ dɔbibis banɛ ka ba mɛ ka bas vɔnbil, ka pɛbisim bɛdigʋ pʋ kpɛɛda. Ba na laas daad la paal fɔɔli ka nyʋɔe li nɛ bugum ka pɛbisim bɛdigʋ da kpɛɛ li pʋʋginɛr. fʋ na dɔl suor sieba ka nyɛ saana la na nɔk saŋa wʋʋ hours piinɛnu (fifteen hours). Banɛ mɔr saana tʋm tʋʋma anɛ banɛ laaŋid bugum sɛnɛd niim nɛ banɛ maan kʋnt nam ka li mɛ lɛn mɔr tʋʋma laa kuosa maalig zinigin nɛ zinis bɛdigʋ.

**Daad**

Timber, "tiis banɛ ka ba bʋt yɛ bam aal daad" ka ba waae li biel-biel (nɔk saw nwaas) ye ba noki kpaa dɔɔd. Daad anɛ laʋk kanɛ an yɛlkpan, ka bɛi zinig wʋsa ka ba mɔri mɛɛd ka kpaad dɔɔd hali saalibi pinili mɛɛd dɔgbɛɛda saŋa sa. Daad banɛ ka ba maali ba yʋʋn bɛ ka ba mɔri linɛ an titabiri tɔɔŋidi li nɛ li da taaba bɛɛ laasieba, ba tɔɔidi li ka li yʋʋn an bʋn yinne. Wʋrɔba laad yʋʋn kɛna faane daad tʋʋm sieba.

Ba mɔr daadi kpaad dɔ mɛɛda, bridges, trackways, piles, vɛɛgid bugum wiins, ka gaad arʋŋ, railway sleepers, ka mɔri kpaadi giligid ya, ka kpaadi sʋʋd concrete, pipes, ka dʋti li zugu mɛɛd dɔɔd, ka mɔri gbilimidi tugun. Yir mɛɛb pʋʋgin, ba mɔri li tɔmisid, ka mɔri tied mɛɛb, ka mɔri kpaad ka nyaan paal kɛmisi, ka mɔri paan dɔɔg zug, ka maal nɔbir yakir sʋor linɛ dʋt girimbisi zug, ka maan zaanɔya, ka maan takɔrnam, ka maan dakanɛ mɔrɛ sasit dɔɔd, parquet flooring, ka maali lus zanguom nɛ cladding.

Ba mɔr daadi maan tɛrɔkɔ nam, pɔɔgin laad, anrimis, nɛ ariŋ bibis, ka mɛ mɔri mɛɛd ship. Ba mɔri li maan kʋgʋs, tʋʋma laad gbaasa, box nam, dadig, yʋʋma laad, tiraad, zaba laad, mankɛɛns, linɛ yaan fʋʋd, saad, shoes, pɛɛd, turnery, kpiɛb, toy nam, pencil, rollers, cogs, wooden screws, barrels, kum daka, skittles, veneers, artificial limbs, oars, skis, daag diisiŋ, ninwisigir diema laad, nɛ daad ball nam.

Ba mɔr daagi maan paper, ka lɛn mɔri maan cardboard ka lɛn bɔaridi ba maan laad wʋʋ fibreboard, hardboard, chipboard nɛ plywood. Tiis banɛ pʋʋdi wan wala nɛ biili la buon softwood ka banɛ kaa ala la mɛ an hardwood.

**Vɛnlim**

Li tis banɛ gɔsid laad vɛnla yela yʋʋma kɔbiga banɛ gaad la, ka linɛ lɛn paas anɛ ba mɔr tiis daad la kpiɛt. Ba mɔr tiis banɛ vʋɛ bonsai ni nɛ tiis kpiɛb, tiis banɛ vʋɛ nɛ banɛ kpi wʋsaa kpiɛdi maan laa vɛnla.

**Bonsai**

Bonsai (盆栽, lit. "tiig pɛsib") li anɛ nidibi na gɔsid tiis bibisi pɛsidiba, ka li yinɛ China penjing ka  paae yʋʋm tusayi banɛ gaad la saŋa sa, buudi sieba malima mɛ anɛ alabuudi wʋʋ ban kpiɛ Vietnam *hòn non bộ la*. B*onsai* la naasaalin, laan paal ye tiis banɛ ka ba niŋi ba kɔntɛɛna ni bɛɛ dʋkin.

One gɔsid bonsai kʋ nyaŋi gbaae li gbinnɛ ka one gɔsidi li la lɛɛ gɔs ka li mɔr nyɔɔd . Bonsai tʋʋma gɔsid nɛ bunib saŋa sa nɛ tibibis yinnɛ bɛɛ ayi ka ti na pɛsid tibibis banɛ ka ba gʋʋni kpba kontɛɛna pʋʋgin, li pinin nɛ fʋ na nwaae ba, biili la yiiba, bɛɛ tibil kanɛ na nyaŋi sɛ ka li nɔbig. Bonsai na nyaŋi maali yi tiis banɛ ka ba til la an daag bɛɛ tutuus banɛ na nyaŋi paae yʋʋm bɛɛ yʋʋm nɛ nyaaŋ linɛ sit busut tila ka fʋ na nyaŋi pɛsid o nyaa nɛ vaand ka o nyaŋi kpɛlim bɛ dug la pʋʋg. Tiis la sieba nyɛ yʋʋr wʋʋ bonsai an siem la, bɔzʋgɔ, ba mɔr vanbibis vanpiim, ka li kɛt ka ba na nyaŋi bɛ wʋʋ bonsai, ka tiis banɛ ka ba vaand sʋʋgid mɔɔgin la na nyaŋi maal wala mɛn  ka ba sieba an Japanese maple, Japanese zelkova bɛɛ hornbeam.

**Tiig kpiɛb**

Tii kpiɛb anɛ saalibi na nyaŋi zaŋ tiis banɛ vʋɛ nɛ tiis banɛ mɔr daad wʋsa, kpiɛsili ka li lieb bunsia linɛ vɛnl bɛɛ linɛ wan bʋnsia lɔsia. Suoya biela bɛ  ka ba na nyaŋi kpiɛ tiig. Suor sia bɛɛ dɔlisidnɛ biel-biel, ka maalig suor yinne mɛ bɛi an tɔɔ-tɔɔ. suor kanɛ an biel-biel la pɛsid nɛ tiig la yaam la, ka kɛt ka li kpaa fʋ bɔɔd yɛ li kpaa siem, fʋ bɔɔdim saŋa bɛn amaa, suor kanɛ kpɛlim maan tɔɔ-tɔɔ la, asɛɛ ka fʋ gbaae tiig la gɔŋ fʋ bɔɔd ye li kpa lɔsia ka lɔ li nɔba la 2 to 3 m (6.6 to 9.8 ft) waalim bɛn, ka dɛmisi li ka li an fʋ bɔɔd ye li an siem la, ka daag la nan an dapɔl, ka li yaa kpɛɛŋɛ, li na an wʋʋ fʋ bɔɔd ye li an sappi siem bɛn. Banɛ kpiɛt la titaam fiisid nɛ tiis banɛ vʋɛ wila nɛ li tila, nɛ li nyaa, ka li vɛnl bɛɛ wan ban bɔɔd ye li wan bʋnsia, ka ba mɔr gbaar ye ba nɔk tiis nwa mɛ ”ya banɛ vʋɛ”, ka tiis la wila laas taaba ka li na kpiɛm wʋʋ zanguom nɛ nɛ kuom  kʋ nyaŋi kpɛ pʋʋginɛ ka li pʋʋgin la ka ba nɔk daad saat la yadig nɛ yaat, ka pʋʋgin la an a stucco-like inner surface.

Tiis kpiɛsig bɛ ka li na paae yʋʋma kɔbis baam-baam, ba sieba banɛ yʋʋg hali anɛ ban nɔk tiis banɛ vʋɛ nyaa laasi maal birik ka ba lɔmisid, ka banɛ gʋri li an Khasi nidib banɛ bɛ Meghalaya, India sʋʋlim, ka li anɛ rubber tiig (*Ficus elastica*) la nyaa.

**Nyaaŋ pak**

Cork yinɛ nyaaŋ pak kanɛ ka cork oak (*Quercus suber*) tiig la maal la ni. Ba yisidi li tibanɛ nan vʋɛ ni, nɔɔr yinne, yʋʋm piiga wʋsa pʋʋgin, digil tʋʋma zinig kanɛ ka li kʋ sanam. Dunia wʋsa cork nam, li gaat pʋsʋkʋ naamid Portugal tɛŋin na, ka ba mɔri li bɛdigʋ nɛ maan daam kɔliba lima. Li tʋʋm banɛ paas anɛ floor tiles, bulletin boards, balls, taada, cigarette nɔɔr, laad suusa, ka mɔri niŋid dʋta nami bɛ yʋʋma dʋʋdis ni.

Oak nam sieba nyaaŋ pak la, ba da mɔri li tʋm nɛ Europe tiasid ningbina color. Baa ban laam nɛ wala, ba mɔr tiis sieba paadi mɛ maan nwa zinig sieba. Bʋnlin sʋŋid ka yɛlkaŋa maan anɛ, tannin, linɛ ka ba yis tiis la nii maal o, ba nɔkid ningbina la niŋ tipkiɛma nam kɔnɔb-kɔnɔb. Tannin la kɛt ka gbaʋŋ bɛɛ ningbiŋ la bʋgʋs ka kuom nɛ bʋnvʋlnam pʋ lɛn tɔne li.

Tima kɔnɔb-kɔnɔb gaad ban kɔbiga nɛ pisi (120) ka ba maani ba yitnɛ tiis nɛ vaand nam ni, ka bɛdigʋ naam nɛ tiig nyaaŋ pak la nina. Quinine yinɛ cinchona tiig ni (*Cinchona*) ka ba da nɔki li tieb malaria saŋa bɛdigʋ. Aspirin da yina die nɛ sodium salicylate nɔba, li yinɛ willow tiis pak ni na (*Salix*) ka li da mɔr daamʋg sieba. Tiim kanɛ kat cancer ka buon Paclitaxel la yinɛ taxol, ka bʋnlinɛ bɛ Pacific yew (*Taxus brevifolia*) tiig pak ni la. Tiim sieba e yinɛ paw-paw tiig (*Carica papaya*), cassia tiig (*Cassia* spp.), cocoa tiig (*Theobroma cacao*), vʋm tiig (*Camptotheca acuminata*) nɛ downy birch tiig (*Betula pubescens*).

Nyaaŋ pak la bɛ paper birch tiig (*Betula papyrifera*) banɛ da nɔki li tʋm bɛdigʋ yinɛ Americans. Wigwams da pɛɛl nɛ li, ka ba da nɔki li maal anrima. Li tʋʋm sieba anɛ diib laas, tɔnɔs nam nɛ zingbanadib laad, yʋʋma laad, toys nɛ sledges. zina nwa, tiig nyaaŋ pak ka ba buon,  bark chips, ka li ka bɔɔdim tis banɛ maan daad la, ba mɔri li niŋid bʋnbʋta gbina kuom da kʋdigi ba gbina nii, ka li an bugulum tisi ba.

## Gbanvɛɛnsa.