Fɔnɛtiks

**Fɔnɛtiks** anɛ linguistiks lʋgʋr kanɛ zamisid pianad buudi wʋsa vuudnam an siem. Fɔnɛtiks gɔsidnɛ vuudi naamid siem (ninsaal nɔɔrin ken paae o kʋkɔr nyaarin), lin naanid zinig yinne paad yinne nɛ ninsaal tubiri wʋmi li siem.

## Fɔnɛtiks buudi
Pianad vuud naamʋg buudi pʋnɛ zinis atan. Atikuletiri (Naamʋg), Akusitik (lin an siem) nɛ ɔditri (kɛlisid la wʋmi li siem). Kɛl ka ti gɔsi ba yinne yinne:

### Vuud naamʋg (Atikuletiri)
Atikuletiri fɔnɛtiks anɛ lʋgʋr kanɛ gɔsid pianad vuudnami naamid siem. Bɛɛ fɔnɛtiks lʋgʋr kanɛ gɔsid pianad vuudnam la buolʋgʋ an siem,

Di gɔsidnɛ zinibanɛ laasidi maal vuud nwɛnɛ zilim, nɔŋgban(a), takim(a), lɛŋin, kʋkɔr nyaar, nyin vuk etc la laasid taaba siem ka vuud la yitna. Zinig yinne kʋ naam vuudɛ asɛɛ ayi bɛɛ atan laas taaba ka vuud nyaan naam.

### Lin an siem (Akiʋstik)
Akiʋstik fɔnɛtiks anɛ fɔnɛtiks lʋgʋr kanɛ gɔsid pianad vuudnami an siem ba yaa yi nɔɔrin na. Lɔgʋr kaŋa gɔsid vuudnam la nwɛn siem bɛɛ ba nwaasim.

### Kɛlisid la wʋmi li siem (Ɔditiri)
Ɔditiri fɔnɛtiks anɛ fɔnɛtiks lʋgʋr kanɛ gɔsid kɛlisid la wʋmmid pianad vuud la siem. Lʋgkaŋa paanɛ onɛ kɛlisid la wʋm vuud la siem, ka ka onɛ pianad bɛɛ maan vuud la.

Vuud naamʋgʋ yit zinis kɔnɔnb kɔnɔnb la, kɛ ka vuudnam la mɛ an kɔnɔb-kɔnɔb.

Vuudnam la wʋsa yitnɛ pɛbisim kanɛ naanid kʋkɔdaʋgʋn la kpɛnɛd sʋsunf la pʋʋg bɛɛ naanid sʋnsunf la pʋʋgin yit nɔɔrin na la.

Vuudnam kɔnɔb-kɔnɔb tune naam ka li yinɛ zinibanɛ laasi naami li la zug. Daaʋŋ kanɛ yit pɛbisimin la kɛ ka kɔnsonan vuudnam zuoe gaad vawol vuudnam. Ti yaa na nyaŋɛ baŋ vuudi an siem, asɛɛ ka ti baŋ lin yi zinisia na nɛ lin naam siem siem.

Pɛbisim la ɛɛnti laasi gu kʋkɔnyaarin la kɛ ka li dammid, ka vɛɛg dammʋg la keŋ tubirin, ka vɛɛgi keŋ zupʋtin ka o daana wʋmi li ka di an vuud.

## Zinibanɛ ka vuud naamid paalʋg
Ningbiŋ la mɔr luos kɔnɔb kɔnɔb, ka zinig wʋsa mɛ mɔr o tʋʋm. Ka niŋgbiŋ la luos wʋsa maan pianad vuudɛ. Pianad vuudi naamid zinisia anɛ lin pinil sʋsunf la dɔlisi ken yi nɔɔrin na. Zinig yinne mɛ kʋ nyaŋɛ maal pianad vuudɛ, asɛɛ ka ba laas taaba ka vuud nyaan maal. Vuud naamʋg pʋʋgʋn, zinisieba anɛ banɛ kpiem (tʋm tɔɔtɔ) ka sieba bʋgʋs (pʋ tʋm tɔɔtɔɔ).

Nwɛnɛ buudinam bɛdigʋ an siem la, kusaal mɛ anɛ ala. Zilim la an zinikanɛ kpiemi gat zinibanɛ kpɛlim la wʋsa, ka yier la mɛ an zinikanɛ bʋgʋsi gati ba wʋsa. Di paal ye vuud naamʋg pʋʋgʋn, zilim la yaa paas vuudkan maalʋgin dinɛ ɛɛti zɔ tʋʋs zinikanɛ kpɛlim la ka vuud la nyaŋi maal sʋʋŋa. Di mɛ anɛ ala tis zinibanɛ kpɛlim la.

Dinzugɔ, ti na gɔs zinibanɛ ka Kusaal pianad vuudnam la naamid la an sieba;

#### Zilim
Zilim la an zinikanɛ kpiemi gat zinibanɛ maan kusaal pianad vuudnam la wʋsa. Zilim la na nyaŋɛ keŋ zinikanɛ ka di bɔɔd ka mɛ na lɛn nyaŋi tiaki li ziesim.

Hali baa laanɛ din pʋ kpɛlim bɛŋi paal nyain la, zilim la pʋnɛ zinis kɔnɔb kɔnɔb. Ka ziniban anɛ zilim piim, tuon, nyaaŋ, nyaar nɛ bilet

#### Nɔŋgban(a)
Nɔŋgbana la anɛ ayi; teŋir nɔŋgbaŋ nɛ zugin nɔŋgban. Nɔŋgban anɛ dinɛ pak hali vuud maalʋg pʋʋgin. Nɔŋgbana ayi la tune mum, widig, gbilim, bɛɛ laas nɛ nyina. Di yaa ti maal wala, vuudnam kɔnɔb kɔnɔbi naamid. Agɔl nɔŋgban la nɛ teŋir nɔŋgban la yaa laas taaba maal vuudsia, ti buoni linɛ *nɔŋgbana vuud*.

#### Nyina/ Nyinvuk
Nyina la mɛ pʋnɛ ayi; teŋir nyina nɛ zugin nyina. Zilim la tune siis agɔl nyina bɛɛ nyinvuk la ka vusieba naam, buudsieba nii, nwɛnɛ naasaal, zilim la tune zien agɔl nyina la nɛ teŋir nyina la sʋʋgʋn ka vusieba naam. Amaa, tɛnr ye vuban kae kusaalinɛ.

Yaasa, zilim la tune siis nyinvuk la ka vuud naam. Kusaal pianad vuudnam la bɛdigʋ yitnɛ zilim nɛ nyinvuk nina.

#### Takim(a)
Takim(a) anɛ zilim lɛŋin la pʋ lal nɛ nyina. Takim la kʋ nyaŋi maal vuudi li kɔnɔ kɔnɔ, di ɛɛnti laasnɛ nɛ zinisieba ka nyaan nyani maal pianad vuud. Di ɛɛnti laas nɛ zilim la ka vuudnam wɛnɛ /ɲ/, /ɟ/ nɛ /j/ maal. Tɛnr ye vuubama naamʋg pʋʋgin, zilim la ɛɛnti paae takima la.

#### Kʋkɔr nyaar
Kʋkɔr nyaar la tʋʋm anɛ ye di gu kʋkɔdaʋg la dammid bɛɛ miim siim la vuud maalʋg saŋa. Di tʋne yɔ nyain ka /ʔ/ naam, di tune yɔ ka bas ka pɛbisim yit biel-biel Ka /h/ naam, di mɛ tune yɔɔg nyain ka pɛbisim la yit ka daaʋŋ kae. O tʋʋma zuoeya bɛdigʋ pianad vuud naamʋg pʋʋgʋn amaa o mɛŋ lɛɛ pʋ tʋmi lii.

#### Lɛŋin
lɛŋin anɛ zinikanɛ ka zilim piim la na nyaŋi siis ka vuud bɛdigʋ naam. Di ɛɛnti signɛ teŋ bɛɛ dʋ agɔl. Di yaa sik teŋir, pɛbisim kʋ nyaŋi dɔl nɔɔrini yii, asɛɛ ka li dɔl nyɔyani, ka vubanɛ ka di maan la ti buoni banɛ *nyɔyani vuudnam*. Ka di yaa ti ʋk agɔl, pɛbisim la kʋ lɛn nyaŋi dɔl nyɔyani yaasa ka yʋʋn yit nɔɔrin.

## Zinibanɛ maan pianad vuud tʋʋma

### Zilim
Zilim la an zinikanɛ kpiemi gati o taaba la wʋsa. Ti lɛn yɛl yaas ye zilim la tiakid zinis kɔnɔb kɔnɔb, mɔr ziesimnam kɔnɔb kɔnɔb ka vuud kɔnɔb kɔnɔb nyaŋidi naamid. Di tune laas nɛ nyinvuk la ka vuudnam bɛdigʋ naam, nwɛnɛ; [t], [d], [n], [s], [z], [l], [r].

Fʋ yaa lɛn gɔs sʋʋŋa, fʋ na nyɛ ka zilim la ɛɛnti laas nɛ takin(a) ka vubama naam [j], [ɲ], [ɟ]. Zilim la tʋʋma zuoya pamm pianad vuud maalʋg pʋʋgʋn.

## Nɔŋgban(a)
Nwɛnɛ tinamɛ pʋn dɛŋim yɛl siem ye nɔŋgbana la anɛ ayi la, ba tune laas taaba ka vuud naam, bam ɛ tune laas nɛ zinisieba ka vuud naam. Agɔl nɔŋgban la nɛ teŋir nɔŋgban la yaa laas taaba maal vuudsia, ti buoni linɛ nɔŋgbana vuud. Nɔŋgbana la yaa widig biela vubama naamid [iː] nɛ [e]. Ba yaa mum kiŋ kiŋ nyɔnyani nɔŋgbana vuudkaŋa [m], nɔŋgbana vubanɛ tansit la [p], [b] naamid, nɔŋgbana la mɛ tune gbilim/ kuol ka vubama [uː] nɛ [ʊ] naam. Yaasa, nɔŋgbana la yaa yaae nyain, [aː] vuudi naamid. Kusaal vawolnam la wʋsa buolʋgʋn, nɔŋgbana la tiasidi ba ziesim.

## Nyina/ nyinvuk
Nyina/ nyinvuk la mɔr tʋʋma bɛdigʋ pianad vuudnam maalʋgʋn. Zilim la tune siis agɔl nyina la ka vusieba naam [f], [v], Zilim la mɛ tune laas nɛ nyinvuk la ka vuudnam bɛdigʋ naam, nwɛnɛ; [t], [d], [n], [s], [z], [l], [r]. Buudsieba nii, nwɛnɛ naasaal, zilim la tune zien agɔl nyina la nɛ teŋir nyina la sʋʋgʋn ka vusieba naam, amaa *tɛnr ye vuban ka kusaalinɛ*.

## Takim(a)
Zinig yinne maa kʋ nyaŋi maal pianad vuudɛ, asɛɛ o laas nɛ o taaba/ tiraan ka naan nyaŋi maal vuud. Ala ka takima la ɛɛnti laas nɛ zilim la ka vuudnam nwɛnɛ /ɲ/, /ɟ/ nɛ /j/ maal. Tɛnr ye vuubama naamʋg pʋʋgin, zilim la ɛɛnti paae takima la ka vuud la naam.

### Kʋkɔr nyaar
Kʋkɔr nyaar la tʋʋm anɛ ye di gu kʋkɔdaʋg la dammid bɛɛ miim siim la vuud maalʋg saŋa. Di tʋne yɔ nyain ka [ʔ] naam, di tune yɔ ka bas ka pɛbisim yit biel-biel Ka [h] naam, di mɛ tune yɔɔg nyain ka pɛbisim la yit ka daaʋŋ kae.

O tʋʋma zuoeya bɛdigʋ pianad vuud naamʋg pʋʋgʋn amaa o mɛŋ lɛɛ pʋ paan nyain ka fʋ nyɛt ye onɛ tʋmi lii.

## Lɛŋin
lɛŋin anɛ zinikanɛ ka zilim piim la na nyaŋi siis ka vuud bɛdigʋ naam. Di ɛɛnti signɛ teŋ bɛɛ di dʋ agɔl. Di yaa sik teŋir, pɛbisim kʋ nyaŋi dɔl nɔɔrini yii, asɛɛ ka li dɔl nyɔyani, ka vubanɛ ka di maan la yʋʋr an nyɔyani vuudnam. Ka di yaa ti ʋk agɔl, pɛbisim la kʋ lɛn nyaŋi dɔl nyɔyani yaasa ka yʋʋn yit nɔɔrin.

## Gbanvɛɛnsa