Basic 4: ku'om zin'is nɛ li tʋʋma

**Pianabanɛ bɔɔd nɛɛsʋg**: 

Bultuudib anɛ nidib banɛ tuud bulis.  

Muar anɛ   

Bɔnɔfalig anɛ zinikanɛ ka saa ya ni, ka kuom pʋbid ani. 

Bɛʋŋ anɛ bʋmbɔk kanɛ yalim ka kuom digi, sieba mɔr kuom saŋa wʋsa, ka sieba pʋ mɔr kuom saŋa wʋsa.  

Kpiɛn anɛ kuom ya naae din nar ye di bɛ din nar ye di bɛ zinisia la. 

Wad maannib yir zinik anɛ ka banɛ maan wada tʋm. 

Kudoroko anɛ lasir 

Nyaʋŋin anɛ sianar 

Faas anɛ fʋn na yɛl sɔ ye o mɔya. 

Akuobuur anɛ kɔldaug bɛ Akuobuur. 

## 1. Tinamɛ paamid kuom zinisieba
Amaalbo anɛ paan sakurin. O paannɛ dɔɔda anaasi biis. Daar yinne ka o daa paan biis la kuom yɛla. O daa yɛli ba ye sielnam pamm kɛ ka saalib nɛ bʋnkɔnbid nɛ tiis nɛ bʋnvʋya wʋsa nyaŋi bɛ. O daa yɛli ba ye bʋn ayinne linɛ an yɛlkpan bʋnvʋr wʋsa bɛllimin anɛ kuom. Kuom pɔ mɔr nyʋʋgɔ, di pʋ mɔr siim, ka mɛ pʋ mɔr malisim bɛɛ tɔɔg bɛɛ miisim. Dinzug ka di nar ye ba sɔns kuom yɛla la. O daa buos biis la ye ba paamid kuom yaanɛ ba teŋinɛ?

Asambo daa ʋk o nuug ka ye, “Buligi bɛ tinam yaan ka ti wiid ani saŋa wʋsa maan tinamɛ bɔɔd siel.” O daa lɛn yɛl ye hali on daa buos o saam bulig la yɛla ka o ye bultuudibi da kenna tu bulʋg la. O ye ba da anɛ nidib atan, ka ayinne tuud ka gbɛnɛsid tanɛ niŋid buati ni ka nidib ayi la taasidi kpaasid. Ba da tunɛ ala tiasid taaba hali ti paae kuom ka zaŋ kuga mɛɛ dʋna paae siaa bɛn. Kuom la bʋnnɛ sʋʋŋa ka ba wiidi maan bam bɔɔd siel.

Akelisa mɛ daa ye muar bɛɛ ba yaan ka on daa buos o saamkpɛɛm muar la yɛla. Ka o ye bɔɔnfaligi da bɛɛ ba yaan la ka gɔmina da kɛ ka katapila banɛ tuud kena tuu li. O ye ba da tuudnɛ ka vaad tan la niŋid lɔr banɛ ka ba buon ye tipanamin, ka ba kpaasidi biɛd kuom la pʋbidi gat zinisia la. O daa lɛn yɛl ye ba da tunɛ ala hali yalig ka vaae tan la dʋʋsi gu kuom la ka saa yaa ni, kuom la dignɛ ka pʋ lɛn pʋbidi gatta. Ala ka saa yaa ni ka kuom pɛɛl muar la ka li sʋŋid teŋin dim la.

Biis la wʋsa yʋʋn daa bɔɔd ye ba yɛl nidibi paamid kuom zinisieba, ka Atalkae daa naan nyaaŋ sa ʋk o nuug ka dʋʋsi o kʋkɔr ye, “Paana, mam.” Ka paan la tis o suor, ka o ye, “Ti mɛ paamid kuom pɔmpinamin.” O daa ye kuom daa kae ban teŋinɛ, ka Asambilman daa fabili tis onɛ zie ba sʋʋlim la yɛla Wadmaannib Yin Accra ka ba buon o ye MP la, ka o kɛ ka lɔr kanɛ tuud pɔmpinam la kena tu pɔmpinama atan. 

Paan la daa faas biis la ye, “Waii!  Ya mɔya pamm! Ya kɛ ka ti baŋ tinamɛ paamid kuom zinisieba, amaa ya yaa gɔs kuoban la wʋsa, saalibi kpɛnɛsi ba nuusi sʋŋ ka ti paamɛ ba. M bɔɔd ye ti mɛ paal kuobanɛ ka saalib pʋ maalɛ ka ti duoe na nyɛ ka ba bɛ.

Alamisi mɛ daa ʋk o nuug ka paan la tis o suor ka o yɛl ye, “Bɛʋŋʋ bɛ tinam teŋin ka man daa buosi m yaadau li yɛla, ka o ye ba duoe na nyɛ bɛʋŋ la nɛ.” O yaab la daa yɛl o ye bɛʋŋ la kuom nan zi kpiɛn; ka zimi mɛ bɛɛ ani.

Biig ayinne mɛ daa duoe zien ka ye paanna, “Man ansib tʋmnɛ Bolga ka ba daa bas sakurbibis ka o kul na ka ye o na dɔllimi lɛb. Ti daa kpɛn lɔri -tat-mɔr tattat ti paae Bazua. Tinamɛ gaad Bazua biela la, man nyɛnɛ kɔldatitaare ka kuom pɛɛli zɔt ka ba mɛ lastitaar (kudoroko) puugi li ka lɔɔm nɛ motonam nɛ kɛɛkɛ banadib hali nɛ banɛ ken nɔba dɔl kudoroko la gat. M ansib daa yɛlim ye kɔldaug la yinɛ Burikina na gat nyaʋŋin. O daa ye ba buon kɔldaug la nɛ ye Akuobuur.

Anonsu daa duoe yɛl ye, “Mbaye!” Ka paan la buos o ye bɔ? Ka o ye, “Ti tam bʋn yinne!” Ka la ka ye, saa kuom! Waii, saa yaa pʋ nii, saalib nɛ bʋnkɔnbid nɛ bʋmbanɛ mɔr vʋm wʋsa bɛnɛ yɛla ni! 

Paan la daa faasi ba ka ye, ti na nyaŋi pʋ tinamɛ nyɛt kuom zinisieba dinɛ an agɔl, teŋgbauŋ zug nɛ teŋ teŋir. paan la daa ye, paalʋg kanɛ kenna la, ti na sɔns kuom an sʋʋm siem bɛɛ kuom tʋʋma an siem tis saalib nɛ bʋnkɔbid nɛ bʋnvʋr wʋsa. 

Gandigim buos bama:

1. Paan la daa ye ba sɔns bɔ yɛla?

2. Nidib ala daa tu bulig la?

3. Asaambo daa ye ba paamid kuom yit zinikanɛ?4. Akɛlisa teŋindim paamid kuom yit yaanɛ?5. Atalkae teŋindim daa niŋ wala paam pompinama?

6. Paalim zinis kɔn-ɔb-kɔn-ɔb atan dinɛ ka kuom yit na.

7. Mɛligim anɛ kuokanɛ yit yaanɛ na?

Pianabanɛ bɔɔd nɛɛsʋg:

Anrintitada 

banɛ gɔsid gaadinam yɛla 

Kuosuoya 

Bʋnvʋya

Wɛʋgʋn

## 2. Kuom Tʋʋma
Paalʋg anii la ni, ti daa sɔns saalibi paamid kuom zinisieba. Anɔɔnamɛ kpɛn tɛnr zinibanɛ ka ti paamid kuom? Paan la na sʋŋ biis la ka ba tiɛn ban daa zamis siel paalʋg 8 la ni. 

Zina ti ye ti karimnɛ ka sɔns tinamɛ mɔr kuom maan siel. 

On nan bɛɛ ani pianad la, ka Ayam ʋk nuug ka paan la tis o suor ka o ye, ban yaa ɛnti yimbɛʋgʋn, ba wiidi kuom buligin ka ba mɔri dʋgʋd diib ka sʋʋd ka nuud ka piesid laas nɛ fuud. 

Ayambil mɛ daa ye muar bɛ ban teŋin ka ban lugud ka gbanad zimi ka bʋnkɔnbid mɛ nuud kuom ani. O ye banɛ gɔsid gaadinam yɛla daa kena kpɛnɛs payib titaar muarin la tɔlig lasir kanɛ gʋ kuom la. Ba daa maal kuosuoya ka kpaadib mɔr kuom la dɔnɔsid gabʋ (zɛɛnd) nɛ zɛnmaasa kɔnɔb-kɔnɔb. O daa ye ba yaa kuos gabʋ nɛ zɛnmaasa la, ba yisidnɛ ani sɛɛnd sakur fuud ka daad gbana tisidi ba.

Ba mɛ wiid muar la kuom mɛɛdi ba ya ka puab mɛ mɔri kʋnad daam. Sieba mɛ mɔr muar kuom la piesidi motonam nɛ lɔɔm ka diesid ligidi. Mɔmaasa bɛ muar la gbɛʋg ka bʋnkɔnbid ɔnbid ʋʋn; saŋa kanɛ ka yam kae la. Waii! Yaa an sida, muar kuom sʋŋid saalib pamm.

Paan la daa buosi ba ye li wʋsa laa? Ka biis ayi ʋk nuus ka o tis biig ayinne suor ka o ye ban yidim wiidi ba kuom nɛ pompi ni. O daa ye pompi kuom yitnɛ teŋ teŋir na ka an nyain ka pʋ mɔr bʋnvɔya bɛɛ dianadɛ. Alazug, ban yidim nuudnɛ pompi kuom ka mɛ mɔri maan dinɛ ka o taaba pʋn yɛl la.

O tiraan la daa ye ban sɔns kuom tʋʋma yɛla la, ba tam saakuom yɛla nɛ. Saa niidi ti pɔɔdin ka ti nwɛɛdi bʋti ti zʋʋd kɔnɔb-kɔnɔb. Saa yaa ni, kuom la zɔtnɛ pɛɛnnɛ ti mua nɛ kɔldaad la wʋsa. Niimis nɛ wɛɛgʋn bʋnkɔnbid, hali nɛ bʋnvʋya banɛ bɛ teŋin tienɛ saa kuom.

Paan la daa ye, “Ya tam kɔldaadi faaɛndi ti yak siem nɛ?”. O daa ye kɔldaad yaa kaanɛ ka saa ni hali, kuom na dii ti ya nɛ bʋnkɔnbid nɛ sielnam pamm. Saa yaa ni kuom pʋbidnɛ sigid kɔldaadin. Nidib pamm mɛ kuod gabʋ nɛ zɛnmaasa kɔldaad gbɛʋg. O daa lɛn yɛli ba ye Kɔldabɛda nwɛnɛ dinɛ ka ba buon ye Volta Lake la, anrintitada ziidi laad hali nɛ lɔɔmi ken teŋ lalli sa, ka mɛ ziid laadi lɛbid Ghana na.

Paan la daa ye ti zamis kuom tʋʋma zinis bedegʋ, amaa ti na nyaŋi laasi ba zinis anaasi. Dinɛ an:

Yin kuom tʋʋma; nwɛnɛ laas nɛ fuud piesʋg, nuub nɛ dʋgʋb.

 Kuob nɛ gʋʋl tʋʋma ni; Kuom sʋŋi ti ka ti tʋm sɛɛʋg nɛ ʋʋn.

Kpikpiʋŋ tʋʋma ni; Ti mɔr kuom maan kiibʋ ka mɛ mɔri kʋanad daam.

Suor ken; ti kpɛnɛd anrʋŋ ka mɛ mɔr laadi lɔɔŋid kuomin.

Apuadug daa naan nyaaŋ sa ʋk nuug ka paan la ye, “Apuadug, fʋ mɔri siel ye fʋ pɛɛsɛ?” Ka o duoe zien ka ye, “Waii! Zina paalʋg la nie man pʋtɛnɛr ka m baŋ kuom tʋʋma galis ka an sʋʋm siem.” Ka o taaba la kpɛn nwɛ nuus pʋra-pʋra-pʋra.

Gandigim buos bama wʋsa:

1. Sɔm paal tʋʋma atan banɛ ka ti mɔr kuom tʋm yin.

2. Kuom sʋŋidi ti kuob tʋʋma ni wala?

3. Ayambil daa ye ba yaan muar la kuom tʋʋma an bɔ?

4. Ayam daa ye ban wiid kuom yaanɛ?

5. Kuom kaalim daaʋŋ an bɔ?

6. Paan la daa ye kɔldaad faaɛndi ti yak wala?

 

## Gbanvɛɛnsa