Kɔnbir

**Kɔnbir** anɛ niŋgbiŋ lʋa kanɛ kpiem ka pʋ dammida, di pɛ'ɛs niŋgbiŋ kɔnba zi'esim nɛ bʋnvʋya banɛ mɔr nyan'aŋ kɔnbir. Kɔnba sʋŋid niŋbgiŋ la lʋos pamm, ka mɛ lɛn sʋŋid nɛ ziim banɛ dɔlisid Kɔnba ni,  suŋid nɛ dinɛ tisid niŋgbiŋ la paŋ, di sʋŋid ka bʋnvʋr wʋsa zi'esim an sʋ'ʋŋa ka mɔr sʋŋiri tisid niŋgbiŋ la ka ba nyaŋidi ken ka wʋmid vuud. Kɔnba mɛ mɔr buudi kɔn'ɔb kɔn'ɔb ba ziesim zɛnmisim ka mɛ mɔr yiŋ nɛ pʋʋgin kɔnba ziesim.

Nyina sian'asim anɛ zin'ikanɛ kpi'em, ka nyina tɔ'ɔŋir ka nyina nyaŋi sian' nɛ taaba ka mɔr paŋ. Nyinsian'asima mɔri nyina kɔn'ɔb-kɔn'ɔb bnvʋlnam. Ban anɛ osteoblasts nɛ osteoclasts (nyina naamʋg nɛ li laafi).

### Di ziesim
Ninsaal niŋgbiŋ mɔrnɛ kɔnba buudi anu. Ba anɛ banɛ: waam, gim, labis, pʋ mɔr ziesim, nɛ kɔnba banɛ bɛ ziinla pʋʋgʋn.

Kɔnbwaa/waama anɛ banɛ waam ka mɔr dutta, nɛ kɔnba banɛ mɔr yada ka waami gaadi di labisim an si'em, ba sieba zut anɛ gbiliga ka sieba zut naarin ka gbiligaa. Ba anɛ kɔnb-banɛ kpiem ka saŋa pamm ni, ba mɔr biim fiin ba pʋʋgʋn, bɛɛ ba pʋ mɔr biim ba pʋʋgʋnɛ, ka bɛ zugin nɛ niŋgbiŋ la luosieba ni.

Kɔnba bɛdigʋ banɛ bɛ nɔba nɛ nuusin, nwɛnɛ banɛ bɛ nuubibisin nɛ nɔb-bibisin la, anɛ kɔnbwaa/ waama. Banɛ pʋ paasɛ anɛ kɔnba anii banɛ bɛ nuugʋn la, kɔnba ayɔpɔi banɛ bɛ nɔba ni la, nɛ kɔnbkanɛ bɛ dum la ni la (Dum laa). Kɔnbwaa/waama la, nwɛnnɛ kɔnb-banɛ bɛ sʋsunya ni la, mɔr ziesim kɔnɔb-kɔnɔb bɛɛ ba naarin la anɛ kɔnbwaabanɛ gɔnlis.

Kɔnbgima anɛ kɔnb-banɛ an maad-maadi, ka an baanliga, ka laasi bɛ luokanɛ an bʋgʋsʋg pʋʋgʋn. Kɔnbgima tisid ziesim ka mɛ sʋŋid nɛ ken baanlʋg. 

Kɔnb-banɛ bɛ nuutitalin nɛ nɔpaŋin la anɛ kɔnb-banɛ an gima.

Kɔnblamma anɛ baanlig ka ba bɛdigʋ an banɛ an kɔngɔlima, ba mɔrnɛ kɔnba ayi banɛ yaad taaba bɛ zinikanɛ bʋg*ʋ*s.

Kɔnba banɛ bɛ zunwaŋin la bɛdigʋ anɛ kɔnblamma, nwɛnnɛ banɛ bɛ nyɔɔgin la.

Kɔnb-banɛ tɔɔŋ nɛ giinla anɛ banɛ bɛ giinla ni. Ban zanl giinla la yi sunula la ni la, di sʋŋid ka giinla la paasid. Ba tituunli anɛ dumlaa la nɛ kɔnbbil kanɛ bɛ nuusunulin la.

Kɔnb-banɛ pʋ mɔr ziesim pʋ paas banɛ digi agɔl la. Ba anɛ kɔnb-baanlis banɛ laasi bɛ zinibanɛ bʋgʋs. Nwɛnnɛ ba yʋʋr la an siem la, ba pʋ mɔr ziesim ka ba bɛllim aan di kɔn. dinɛ taas ka ba pʋ mɔr ziesim la anɛ ban tɔɔŋ zinis kɔnɔb-kɔnɔb la zug bɛɛ di anɛ ban mɔr kɔnbsieba ka di tɔɔŋi ba la zug.

Kɔn-banɛ bɛ nyaaŋ kɔnbdaagin la, sien, nɛ zunwaŋ la kɔnsieba anɛ kɔnb-banɛ pʋ mɔr ziesim.

## Tʋʋma
Kɔnba mɔr tʋʋma kɔnɔb-kɔnɔb banɛ ka ba tʋmmi bɛ niŋgbiiŋ la ni. Kɔnba la an siem wʋsa laasi tis niŋgbiŋ la di ziesim. Ba tis niŋgbiŋ la di ziesim ka sʋŋid niŋgbiŋ la ka di zie din nar siem. Di sʋŋid giinla, sunula, nɛ luos banɛ kpɛla ka di ziid laasieba ken niŋgbiŋ la luos wʋsa ka di nyaŋidi tʋmmi di tʋʋma din nar siem.

Kɔnba guud luos banɛ bɛ pʋʋgʋn la, nwɛnnɛ zunwaŋ la guud zupʋd la, bɛɛ sapiri la gʋʋd susunf la nɛ sɔnfulinfuud la. Kɔnba la an siem la zug, di mɔr paŋ kanɛ na an nwɛnɛ 170 MPa (1,700 kgf/cm2), banɛ paŋi pʋ zuoe wala nwɛnɛ 104–121 MPa, nɛ dinɛ pʋ mɔr paŋ baa bielaa (51.6 MPa). Nɛ paal ye kɔnba nyaŋidi zienid tuusʋg sʋʋŋa, zienid tɛɛgir biela.

Kɔnba mɛ lɛn mɔr tʋʋma ninsaal wʋmʋg pʋʋgʋn. Kɔnb-baansieba atan bɛ tʋba la ni sʋŋid ka ninsaal wʋm o tiraan yaa pian bɛɛ siel yaa dam.

Kɔnba la pʋʋgʋn mɔr biim.  Biim la mɔr ziim dinɛ sʋŋ ka bʋnvʋr la an nyain. Ziim bʋnvʋya kanɛ yi kɔnba biim la ni anɛ WBC, RBC nɛ piletilɛt nam. Kɔnba bʋnvʋya la ɛɛnti maligim nɔbigi paasi bɛnɛ kɔnba biim la ni. Daar wʋsa zi bʋnvʋya bɛnɛ an zɛnɛs la nwɛnɛ banɛ gaad biliyɔŋ ayi nɛ pʋsʋg (2.5 billion) nɛ 50–100 billion granulocytes.

Di ka di maanɛ bʋnvʋya maanɛɛ, ziim biim la mɛ an zinikanɛ ka bʋnvʋya banɛ bɛ ziimin la yaa sanam, ani ka di na sanam. 

Kɔnba la an zinikanɛ suad niŋgbiŋ la biim nam bɛdigʋ di kas-kas anɛ kalsiyom nɛ fɔsfɔrɔs.

Kɔnba bʋnvɔya anɛ ban piinɛ anu kɔbiga pʋʋgʋn (15%), ka paan bʋnkɔnbʋgʋ an buusia, di yʋma, nɛ kɔnbkanɛ buudi ka di mɔr.

Kpaam suab zinig- marrow adipose tissue (MAT) an zinikanɛ ka fatty acids bɛ.

Asidnɛ bes zɛmmisim – kɔnba la guud ka ziim la ka di pʋ dʋtti tʋʋgida, dɔlisid din kɛt ka pH la tiasid ka found bɛɛ yisid yaarim kanɛ ka tʋʋma niŋgbiŋin la.

Yisid – Kɔnba la na nyaŋi zanl kuntnam nɛ laabanɛ pʋ mɔr tʋʋma niŋgbiŋin la, ka yiis ba ziimin la, ka bʋkki ba ka ba kʋ nyaŋi sanam siel niŋgbiŋin la ka yʋʋn yisi ba biel-biel nɛ ban na ti naae.

Di ka kɔnba anɛ dinɛ kpiem wʋsa, amaa di mɔr bʋgʋsʋm pistan kɔbʋga pʋʋgʋn (30%) nɛ laad kɔnɔb-kɔnɔb pisyɔpɔi kɔniga pʋʋgʋn (70%), banɛ laas taaba tʋm niŋgbiŋn la ni. Ban dɔlis siem maal la zug kɛ ka ba kpiem ka mɔr paŋ, ka lɛɛ pʋ tɛbisa. Kɔnb-banɛ ka naasaanam buon ye matrix anɛ din yi piswai paae piswai nɛ anu kɔbʋga pʋʋgʋn (90-95%) an dinɛ ka ba buon ye ossein, ka dinɛ kpɛlim la anɛ titan. Dinɛ kpiem la kɛ ka di pʋ sanamid naanaa. Biim sieba kɛ ka kɔnba la kpiem wala la.

Kɔnba nɔbigid siem biilim saŋa anɛ nimmua hali, bɔzugɔ, ba nɔbigir sankanɛ kɛt ka kɔnba banas pʋ tɔnɔ ba. Biisi mɛ zɔti diemid la kɛt ka ba kɔnba kpɛɛŋid, ka li kɛt ka ba yaa ti nɔbig ka ba kɔnba pʋ kpɛrigida. Ninsaali na wisig o ningbina maan siel na nyaŋi kɛ ka kɔnba la kpiem. Vɛɛnsig paal ye fʋ yaa wisigi fʋ kɔnba tʋm tʋʋma, li kɛt ka kɔnba la kpɛɛŋid. Fʋ yaa dit diib banɛ tisid laafi sʋŋid kɔnba, amaa nidi na wisig o mɛŋi tien o kɔnba na nyaŋi kɛ ka kɔnba la mɔr laafi. Fʋ yaa ziid laatɛbisa wisigidi fʋ kɔnba na nyaŋi kɛ ka kɔnba biim la paas. Biilim diema wan wʋʋ ban na zɔti fɛntid, iand, nɛ zɔɔg nyaŋidi sʋŋid biis ka ba kɔnba nɔbigid ba pʋasatim bɛɛ naakimnim saŋa. Banɛ zɔti nwɛɛd bɔɔl kɔnɔb kɔnɔb la mɔr sʋŋiri tisi ba kɔnba, li kɛt ka kɔnba la biim paasid ka mɛ kɛt ka ba kpiem. Biisi na zɔti iand ka diemid sʋŋidi maani ba kɔnba ka ba yaa nɔbig ka yela kaasigɛ. Biis banɛ paas niŋwisigir diema ni ka wisigidi ba ningbina saŋa wʋsa li sʋŋidi ba kɔnba bɛɛg sa, ka li kɛt ka kɔnba bana pʋ paadi baa.

#### Dindii bana
Dindii bana na nyaŋi gbanae kɔnba dɔlis giinla nam ni, wiim bɛdigʋ bɛ mɛ gbanad kɔnba. Dindii bana kanɛ gbanad kɔnba la pʋ taa gbanad nidib wala. Dindiis banas bɛdigʋ bɛ gbanad ninsaal mɛn, ka banɛ die yʋʋr an binisir bana, lana ni bana, siyanini banas, kɔkɔya ni banas nɛ sɔɔnr bana.

#### Sikir bana
Type 1 diabetes anɛ sikir bana kanɛ gbanad sɔnfʋlinfʋʋd la ka kɛt ka li pʋ nyaŋidi maan kuom kanɛ bɛɛ li na la lin nar siem. Amaa type 2 diabetes kɛt nɛ ka li maan kuom la sʋʋŋa ka saŋa na ti paae ka li pʋ lɛn mɔr sʋŋiri tis ningbiŋ la yaasɛ.

Biis banɛ ka Type 1 Diabetes da gbana ba America da anɛ pisnii nɛ anu, kɔbiga pʋʋgin, ka li paal ye banɛ ka banas la da gbana ba da paas nɛ pisi nɛ ayi kɔbiga pʋdigir pʋʋgin nwadis pisi nɛ anaasi pʋʋgin, COVID-19 banas saŋa la

#### Kɔnba ni Zabir sieba nwa

* Bʋnvʋya kpɛnɛ kɔnba la ni ka li fʋlʋs.
* Kɔnbir la bʋk nɛ ka li anɛ biim kanɛ buon vitamin D la pʋ paae li bɛnnɛ.
* Osteogenesis imperfecta
* Osteochondritis dissecans
* Ankylosing spondylitis
* Biim kanɛ buon fluoride yaa     bɛ kɔnba la pʋʋgin zuoe. Li sanamid kɔnba nɛ dʋta nam la ka zabid hali.

#### Kɔnba diib bana
Kɔnba diib bana la anɛ bana kanɛ paad ninsaal ka li yit nɛ o kɔnba biim la na kwie, li na nyaŋi kɛ ka kɔnbir kpɛrig.

## Gbanvɛɛnsa